nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mustafa Borak

Mustafa Borak nivîskarê kurd e. Xelqê Îdirê, navçe ya Qulpê (Tuzluca) ye. Borak amadekarê ferhenga biwêjan ya kurdî-kurdî ye.

Berhem
Gotinê Pêşiyên Kurda
Ferhenga Biwêjan

Nivîskarên kurd
Mêr
Mesopotamia Music Channel

Mesopotamia Music Channel bi kurtî MMC, yekemîn kanalê muzîkê bi kurdî ye.

MMC bi hemû zaravên kurdî û ji hemû herêmên Kurdistanê muzîka kurdî diweşînê. Herwiha bi zimanên tirkî, erebî, farisî û îngilîzî jî carcaran klîp tên weşandin.
Di destpêkê de MMC weşana xwe li ser sataleyta Hotbirdê belav dikir, jî 1'ê nîsana 2009'a ve li ser sataleyta Eurobirdê weşana xwe didomînê.

frekrans 

Eurobird 9
Frekens 11.842 V
SymbolRate (SR) 27.500
FEC 3/4

NILLSAT(ATLANTIC BIRD 4)
Fréquence 11.355 V
SymbolRate (SR) 27.500
FEC 3/4

Hellas Sat 2 
Fréquence 11512 H
SymbolRate (SR) 30.000
FEC 7/8

Malper 
MMC TV zindî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Fusilet

Fusilet ji Qurana pirtûka pîroz a misilmanan sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê sûre li bajarê Mekeyê daketiye û ji 54 ayetan pêk tê. Navê xwe ji ayeta 3'yem ji peyva Fussilat, ku yê hemû ayetên Quranê diwesifinî, girtiye. Fussilat bi zimanê kurmancî tê maneya "tiştê ku berfireh hatiye şirove kirin". Ji sûreya Fusiletê ra Hâ Mîm, as-Sajde jî tê gotin. Sûre qala daweta rastiyê, hişyar kirina mirovên ku yên li ser riya şaş dane û bandora rewiştî û arişî yê wahiyê li ser mirovan dike

 Sûre
Şûra

Şûra an jî sûreya Pirsînê ji Qurana Pîroz a misilmanan sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Bi temamî ji 53 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta 38em ji peyva erebî bi nav Shûra girtiye. Shûra bi zimanê kurdî de tê maneya "pirsîn yan istîşare". Di sûreyê da ji bona misilmanan ra tê gotin ku bila karên xwe di nav xwe da bi pirsîn û muşawereyê bi rêva bibin. Êdî sûre qala ayetên di gerdûnê da kû yên yekbûna Xwedê nîşan didin û qala rewşa roja dawî yê dinyayê (qiyametê) dike.

Sûre
Hec

Hec (bi erebî:  الحج ) yêk ji pênc rûknên ola Îslam ê ye. Bi kurtayî di hec da misilman Kabe ya pîroz li bajarê Mekkê zîyaret dikin. Di gora ola Îslam ê gerê her misilman di jiyana xwe da carekî here hec. Lêbelê hec girêdayiya dewlemendî û tenduristi ya mirovan e. Ji bona mirovên belengaz û nexweş hec ne mecbûr e.

Hec bi xwe kirina îhramê dest pê dike, bi serî lêdana tipikê Erefat ê berdewam dike û bi tevaf kirina Kabe yê jî dawî dibe.

Çend şertên hec hene:

 Mirov gerê misilman be
 Mirov balix-kamil be
 Mirov bi aqil be
 Mirov azad be
 û ji bona kirina hec mal û milkên xwe hebe yanê dewlemend be.

Îslam
Qarna

Qarêna ()  navê gundekî li rojhilata Kurdistanê ye ku xelkê wê li salên 1980 ji aliya Komara Îslamiya Îranê ve hatin kuştin. Gund ser bi navenda bajarê Nexedeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 813 kes (111 malbat) bûn.

Çavkanî 

Gundên Nexedeyê
Bangevan

Bangevan (bi zimanê erebî: مؤذّن mu'adhdhin) di mizgeftê da bawermendan di rokî da pênc caran bangî nimêjê dike. Ji banga bangevan ra ezan jî tê gotinê û li welatên misilman li ser minarê tê bang kirinê. Lê îro pirrî caran bangevan ezanê bi alîkariya hoperlorê/dengweşê dixwînin. 

Bangevanê yekem di ola Îslam ê da Bîlalê Hebeşî bû. Bîlal mirovekî reş û sehabeyekî Muhemmed Pêxember bû.

Çavkanî 
 

Îslam
Mizgeft
Nas

Nas an jî sûreya mirovan sûreyek e ji Qurana Pîroz. Li gorî baweriya îslamê ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û ji şeş ayetan pêk tê. Peyva nas bi kurdî tê maneya "mirov, însan".

Sûre
Feleq

Feleq yek sûreyek ji pirtûka pîroz yê misilmanan bi nav Quran ê ye. Sûre li bajarê Mekeyê da ji Muhemmed pêxamber ra hatîye wahîy kirin û bi temamî ji 5 ayetan pêk tê. "Feleq" bi zimanê kurdî tê mana "ronahiya sibê".

Girêdanen derve 
 Felak suresi türkçe meali 

Sûre
Neft

Neft an petrol aviya ku ji binê erdê tê derxistin, wek don (rûn) e ku di nav kevirên qulqulî de çêbûye. Ji nefta xam li rafînerî û parzûngehan ardûyên navgînan û alavên cuda cuda tên çêkirin, mîna benzîn, mazot, donê gaz, parafîn û hwd. Mirov jî dibêjinê "zêrê reş" ji ber bihabûna wê.   

Li gor erdnasan (jeolog) bi vî awayî çêbûye: Gava rawirên deryayan dimirin, cihên wan yên bi dohn di binê deryayan de kom dibin û bi hin madeyên din re tevlihev dibin. Cihê ku ev dohn lê çêdibe hek li tevgereke erdîn rast bê ev don di binê erdekî pir giran de dimîne. Di binê vê giraniyê de ev don dibe neft. Deryayên ku neft lê çêdibin ne yên mezin yên teng û nizm in. Neft, di qul û qelîştekên keviran de pir tê dîtin. Di nav neftê de hin azot, oksîjen, sulfur û helyûm jî hene.

Neft li Kurdistanê 

Yek ji wargehên gaz û neftê yên herî mezin ên cîhanê li Kurdistanê ye, bi taybetî li Başûrê Kurdistanê. Çalgehên neftî bi ser sê navçeyan tên dabeşkirin

Navçeya neftê ya bakur 
 Sêrt û Diyarbekir, Qereşok, Sweydî, Rimêlan û Eynzale

Navçeya neftê ya navîn 
Babegurgur, Bay Hesen, Zenbûr, Newtxane û Şîwşok

Navçeya neftê ya başûr 
Axacarî, Bazinan, Geçsaran, Lalî, Mamotîn, Mescîdî Silêman, Newtî Sefîd, Newtî Şah û Heft Kil

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kîmya
Neft
NASA World Wind

NASA World Wind nivîsbariya azad ji bo Microsoft Windowsê ye. Bi World Wind yek dikare hemû dinyayê bi weneyên satelîtan bigere.

Girêdanên derve
Malpera NASA World Wind
Nivîsbariya azad
Tebet

Tebet an jî sûreya Ebû Leheb ji Qurana pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûreya kurt li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 5 ayetan pêk tê. Sûre ji bona apê Muhemmed Pêxember bi nav Ebû Leheb nazil bûye. Ebû Leheb yek ji dijmîn û kîndarên mezin yê Muhemmed bû. Wî di jiyana xwe da li dijî ola Îslam ê û li dijî biraziyê xwe Muhemmed şer kir. Ji ber vê yekê Ebû Leheb di vê sûreyê da tê lanetkirin. Sûre dibê ku bila herdû destên Ebû Leheb vemirin û ew bi xwe jî bikevî agirê Dojehê.

Sûre
Nesr

Nesr yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Medînê hatîye wahîy kirin û tenê ji 3 ayetan tê holê. "Nesr" di zimanê me da tê maneya "alîkarî"

Sûre
Kafirûn

Kafirûn an jî sûreya Kafiran ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûre bi xwe li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 6 ayetan pêk tê. "Kafirûn" tê wateya "mirovên ku înkar dikin". Sûre bi xwe qala azadiya baweriyê dike û ji nebawermendan tê gotin ku ew ne mecbûr in ji ola îslamê ra bawer bikin.

Sûretê kafêron"bêbaweran"
Bi navê Xwedayê dilovanê dilovîn

 Bibêje ya gelî bêbaweran
 Ez nahebînim ya hûn dihebînin
 Hûnjî nahebînin ya ez dihebînim
 Ezê nehebînim ya hûn dihebînin
 Hûnjî dê nehebînin ya ez dihebînim
 Ola we jiwere ola minjî jiminre

Wergêr
Harûn Bira

Sûre
Maûn

Maûn an jî Mahûn yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û ji heft ayetan pêk tê. "Maûn" tê wateya "alîkarî û zekat" ê.

Sûre
Sîpanê Xelatê

Sîpanê Xelatê yan jî Çiyayê Sîpanê, yek ji çiyayên stratovolkanên Bakurê Kurdistanê ye ku bi bilindahiya 4.058 mêtreyê piştî Çiyayê Agiriyê û Çiyayê Cîloyê sêyem ji çiyayê herî bilindê Kurdistanê ye. Çiyayê Sîpanê li perava bakurê Gola Wanê bilind bûye û di çîroka mîtolojîk a Siyabend û Xecê derbas dibe ku li gorî mîtolojiyê her du evîndar li vî çiyayê mirin e. Ji ber çîroka Siyabend û Xecê Çiyayê Sîpanê di wêjeya kurdî de cihekî girîng digre.

Cîh
Çiyayê Sîpanê li bakurê Gola Wanê ye û di navbera navçeyên Panos û Elcewazê de bilind dibe. Jibo rapelîna Çiyayê Sîpanê destûr ji aliyê rayedarên navçeya Elcewaz ve tê dayîn.

Taybetmendî
Li Çiyayê Sîpanê herî dawî di sala 8050yê  de çalakiya volkanîkî pêk hatiye. Piştî Çiyayê Agirî yê duyemîn çiyayê herî bilind a li Bakurê Kurdistanê ye û stratovolkana herî demdirêja razayî ya li Bakurê Kurdistanê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Wêneyine Sîpanê Xelatê
Çîyayê Sîpanê: Warê Sîyabend û Xecê

Çiyayên Kurdistanê
Stratovolkanên Kurdistanê
Elcewaz
Erdîş
Patnos
Mehmet Sevgat

Mehmet Sevgat  (Bedran) endamê Komîteya navendî yê PKKê bû ku di şerê li çiyayê Herekolê de di roja  de hatiye kuştin.

Sevgat, Mehmet
Mirin 1987

Giredanê dervê
Hüseyin Çelebi

Hüseyn Çelebi (jdb. 1967 − m. 1992), şoreşgerê ciwan ê kurd û çalakdarê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê li Almanyayê bû ku ji malbateke dêrsimî di sala 1967an de li bajarê Hambûrga Almanyayê hatiye dinyayê. Piştî komkujiya Dêrsimê ya di sala 1938an de, malbata wî mala xwe koçber kiriye Anatoliya Navîn. Pişt re mala xwe dîsa koçber kirin û ber bi Stembolê û Almanyayê ve çûne.

Ji ber perwerdehiya bavê xwe ku welatparêzekî bi hêz bû, wî ji zarokatiya xwe gavavêtinên ber bi polîtîkayê kirine. Di 1ê îlona 1974an de, bi bavê xwe re tevlî şermezarkirinên polîtîkayên reş ku bi komkujiyên mezin bi dawî bûn tevlî bû, wê demê ew heft salî bû.

Li dibistanê bêhtirî mijarên dîrok, polîtîk û zimanên beyanî hez dikirin û hînî zimanên inglîzî û spanî bû.

Di nava alîgirên çepên tirk de mijara pirsgirêka kurd anîbû ziman. Lê ne tenê ji bo kurdan, ji bona gelên Amerîkayê Başûr û gelên Afrîka jî difikirî.

Di dawiya salên xwe yên dibistana bilind wî dest bi nivîsandina kurteçîrokan kir.

Di dest pê ka salên 1980an de gava ku xwendevanê zanîngehê bû endametiya gelek rêxistinên çep ên cûda cûda kiribû. Wan deman hem jî ji bona komala kurdan dixebitî. Bi baxaneya ku gelek caran tev bi têkoşînên polîtîk bû ew cara bi cezaya perê hatibû girtin. Di nava salên 1980an de êdî hemû hêza xwe ji bo têkoşîna Kurdistana azad pêşxistiye.

Di sala 1986an de li Zanîngeha Düsseldorfê dest bi standina dersên li ser mijara sosyolojiyê kiriye. Di salên xwe yên xwendevaniyê de bi kovara Rapora Kurdistan – ku bi zimanê almanî dihat nivîsandin – roleke mezin lîst. Dû re demek ji bo Kurdistan Zentrum (Navenda Kurdistanê) jî xebitî.

Di sala 1988an de, dema ew berpirsyarê PKK yê Ewrûpayê bû, Hüseyn Çelebi hate girtin. Komara Federal a Almanya dozeke herî mezin di dîroka xwe de li dijî Hüseyin meşand. Navê vê dozê Doza PKKyê li Düsseldorfê (bi almanî: Düsseldorfer PKK Verfahren) bû. Du salên bê têkiliyên derve di zîndana Wuppertalê de ma. Ji bo parêzvaniyên dozê di baweriya kûr de ma. Ji ber wan xebatan gelek girtiyên PKK yên din azad hatine berdan.

Di destpêka sala 1990an de wî tev bi vekirina komala Hevalên Gelê Kurdistan xebatên xwe domandin. Gelek caran wî bi çepgirên alman re li ser mijara pirsgirêka kurdî gotûbêj û axaftin kirin; bi saya wî, gelek mirovên alman nêzîkî doza kurdan bûn. Di van salan de Çelebi bû sosyalîstekî radîkal.

Di sala 1992an de çû çiyayên Başûrê Kurdistanê. Di dema ku hêzên PDK û YNK bi dewleta tirkî li dijî PKK xebitîn bû gerîla û li dijî wan şer kir û hat kuştin.

Di kongreya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan (YXK) ya duyem a ku di sala 1992an li Ewrûpayê pêk hat ji hêla xwendevanên kurd ve bi awakî giştî serokê rûmetê hate hilbijartin.

Çavkanî 

Kuştiyên cengê (PKK)
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1967
Nivîskarên kurd
Endamên PKKê
Uta Schneiderbanger

Uta Schneiderbanger (Nûdem) çalakvaneke alman û endama PAJK bû. Di roja 31ê gulana 2005an de di başûrê Kurdistanê de bi encamê qezaya trafîkê mir. Gel wê Ekin Ceren Doğruak mir.

Çavkanî 

Endamên PKKê
Meysa Bakî

Meysa Bakî (Şîlan Kobanî) (z. 1971 Kobanî − m. 2004, Mûsil) rêvebera PYD û Endama Lijneya Rêveberiyê ya KONGRA-GEL bû. Di 29'ê sermawez 2004 de ligel Zekerya Îbrahîm (Zekerya Toros), Endamê Koordînasyonê yê PYD'ê Hîkmet Tokmak (Fuat) û endamên PYD'ê Haci Cumalî (Cîvan Kobanî) û Nebû Alî (Cemîl Kobanî) hat qetilkirin.

Kesên ji Kobaniyê
Kuştiyên cengê (PKK)
Jidayikbûn 1971
Mirin 2004
Çemê Halan

Çemê Halan () gundekî neolîtîk e û kevntirîn şûnewarê ku heta roja îro hat dîtin. Di salên 10.600-10.000 berî zayînê de lê mirov sabît man. Vekolîna Çemê Halan di gundê Kaletepe di Hezo/Êlih de tê çêkirin.

Girêdanên derve 
 worldwind://goto/world=Earth&lat=38.23384&lon=41.25023&alt=19142&dir=20.2 Girêdana World Wind

Cihên arkeolojîk
Hezo
Newala Çorî

Newala Çorî, Newala Çorê, Newala Çolê () yek ji şûnewarên neolîtîk ên herî kevn ên mirovatiyê bû. Di navbera salên 1983-1991'ê de vedanên arkeolojîk ji hêla profesor Harald Hauptmann ve hatine kirin. Newala Çorî ya ku nêzîkê Riha bû, ji ber projeya GAP'ê niha di bin ava bendava Ataturkêê de ye. Newala Çorî ji Göbekli Tepe 50 km dûr e.

Cihên arkeolojîk
Curnê Reş
Qota Berçem

Qota Berçem an jî Qota ber Çem () gundekî neolîtîk e li Bakurê Kurdistanê ye ku li navçeya Erxenî ya bi ser Amedê ye. Cihwarê arkeolojîk ji 8630 heta 6800 salên  pêşketiye. Gundê neolîtîk çil kîlometre li bakurê rojavayê Amedê, li quntara Çiyayên Torosê ye. Girê arkeolojîk li ser girekî berwar û fireh bi pîvanên 160 x 350 mêtre û bi bilindahiya 4.5 metre, radiweste.

Li gundê neolîtîk ji piraniya niştecihên neolîtîk ên naskirî ku vekolînên berfirehtir hatine kirin, ji civaka nêçîrvan-berhevkar ber bi civakek ku ajalan xwedî dike, seknek bênavber nîşan dide. Mîmariya bi vî rengî ku baş hatiye parastin, nêrînek baş a qonaxên pêşkeftinê yên li vê deverê peyda dike. Ji aliyê din ve, hemû agahiyên ku hatine wergirtin, di derbarê planên niştecihbûnê, jiyana rojane û avahiya civakî de agahiyên berfireh dide. Di vê çarçoveyê de Qota Berçem di têgihîştina pêvajoya neolîtîkê de agahiyên gelek girîng pêşkêş dike.

Çavkanî 

Cihên arkeolojîk
Şûnewarên Kurdistanê
Kelepora Cîhanê li Kurdistanê
Heleb

Heleb (bi erebî: حلب‎, Halab, bi ermenî: Հալէպ, Haleb; aramî: Hadad yan jî Halab) yek ji mezintirîn bajarên Sûriyê ye û yek ji bajarên herî kevnar e li herêmê ye û navenda parêzgeha Helebê ye. Bajar li herêma bakurê rojavayê Sûriyeyê ye û bi qasî 360 kîlometre ji bajarê paytext a Şamê dûr e.

Bajar di sala 2008an de bi 1.7 mîlyon niştecîh di nav sînorên bajêr de û di 2010an de jî 2.5 mîlyon niştecîh li derûdora bajêr bû. Piştî Şamê duyemîn bajarê herî mezin ê Sûriyê bû. Her wiha Heleb yek ji bajarên herî kevn ên herêmê ye û di navbera Deryaya Navîn û Firatê de cîhekî stratejîk a îro û dîrokî de bû.

Di dema şerê navxweyî yê Sûriyê de, şerê bajarê Helebê ji havîna 2012an heta Kanûna 2016an bû. Ji 22ê Kanûna 2016ê ve bajar ji aliyê hêzên hikûmeta Sûriyê de dîsa hat kontrolkirin.

Nav 
Ji xeynî navê Heleb, bi zimanê erebî, wek Leqeb û Heleb eş-Şehbe, ango "Heleba gewr" jê re tê gotin. Akkadiyan jî jê re digotin Halab an Halap (û wisa jî Hallaba, Halba, Halbi, Halpa hatî nivîsandin. Di jêderên kevne-misriyan de, bajar bi navê hlp dihat nasîn. Bi ûgarîtî û aramî jî wek hlb dihat nasîn.

Dîrok 
Yek ji cihên dîrokî, ku li Helebê herî zêde tê naskirin Kelheya Helebê ye. Ev kele ji aliya hikumdarên Eyûbiyan ve hatiye ava kirin.

Gelhe 
Piraniya helebiyan erebên sunî ne, lê hejmareke mezin ji niştîvanên bajarê Helebê û navçeyên wê kurd in. Her wekî din, ermenî, turkmen, sûryanî, çerkez, çeçen û alban jî li wir bi cî dibin. Dor 15-20% ji helebiyan mesihî ne.

Sabûna navdar a Helebê 

Vaye demek dirêj e (ji sedsala 7'an de) ku li Helebê sabûn tê çêkirin û firotan. Sabûna Helebê, ê ku ji zeytê zeytûnan û zeytê xarê tê kelandin, netenê li rojhilatê, lê belê li seranserî cîhanê deng vedayî. Piraniya zeytê ji navçeya Kurdaxê (Efrîn), a ku dor 40 km li bakur-rojavayê Helebê dikeve, tê anîn. 
Îro, li Helebê nêzîka 60 sabûn-karxane yên biçûk hene û piraniya wan bi dest malbetan de ne.

Galerî

Girêdanên derve 

Bajarên Sûriyê
Selmas

Selmas, Şapûr an jî Dîlmeqan ( an jî Shahpur) bajarekî li bakurê parêzgeha Azerbaycana Rojava ya Rojhilatê Kurdistanê ye. Piraniya xelkê wî bajarî kurd in. Tê de acem û azerî jî hene. 

Dilmaqan - Dileman nave eşîrekî kurdên Serhed û Dêrsimê ye. Mark Sykes û Otto Blau qala vê eşîrê dikin. Navê vê eşîrê li hinek herêman bûye wek Mamekan, li gorî Seyfî Cengîz mimkun e ku navenda Dêrsimê Mamekiye navê xwe ji eşîra mamekan girtibe. Îzady di pirtûka xwe de êla kurdên Dêrsimî weke Dileman bi nav kiriye.

Çavkanî 
 Seyfî Cengîz: Dêrsim Aşîretlerî
 Wikîpediya Îngîlîzî

Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Hurmizgan (parêzgeh)

Hurmizgan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Navenda wê bajarê Bender Ebbas e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Ebûmûsî (navçe)
 Bestek (navçe)
 Beşagerd (navçe)
 Benderebas (navçe)
 Bender Lenge (navçe)
 Parseyan (navçe)
 Cask (navçe)
 Hacîabad (navçe)
 Xemîr (navçe)
 Rûdan (navçe)
 Sîrîk (navçe)
 Qeşm (navçe)
 Mînab (navçe)

Çavkanî

Hurmizgan (parêzgeh)
Gîlan (parêzgeh)

Gîlan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Reşt e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Astara (navçe)
 Taliş (navçe)
 Rezvanşehr (navçe)
 Masal (navçe)
 Suvmesra (navçe)
 Bender Enzelî (navçe)
 Fûmen (navçe)
 Reşt (navçe)
 Şeft (navçe)
 Astane Eşrefiye (navçe)
 Lahîcan (navçe)
 Lengrûd (navçe)
 Emleş (navçe)
 Rûdser Enzelî (navçe)
 Seyahkel (navçe)
 Rûdbar (navçe)

Çavkanî

Gîlan (parêzgeh)
Mazenderan (parêzgeh)

Mazenderan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê wî welatî. Navenda Mazenderan bajarê Sarî ye.

Dabeşkirina parêzgehê
 Amol (navçe)
 Babol (navçe)
 Babolser (navçe)
 Behşehr (navçe)
 Cûybar (navçe)
 Çalûs (navçe)
 Kelardeşt (navçe)
 Ramser (navçe)
 Sarî (navçe)
 Sevadkuh (navçe)
 Sevadkuha Bakur (navçe)
 Sîmorx (navçe)
 Tonkabûn (navçe)
 Ebasabad (navçe)
 Fereydûnkenar (navçe)
 Qaîmşehr (navçe)
 Gelogah (navçe)
 Mehmûdabad (navçe)
 Meyandurûd (navçe)
 Neka (navçe)
 Newşehr (navçe)
 Nûr (navçe)

Mijarên têkildar 

 Zimanê mazenderanî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî
Îsfehan (parêzgeh)

Parêzgeha Îsfehan ( bi farisî: استان اصفهان / Ostāne Esfahan) yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê. Bajarek pirr bi çand û zimane. Ji bilî milletê kurd milletên biyanî jî hene. Nawendê wê bajarê Îsfehan e.

Dabeşkirina parêzgehê
 Aran ve Bîdgol (navçe)
 Erdestan (navçe)
 Îsfehan (navçe)
 Borxwar (navçe)
 Bûîn ve Miyandeşt (navçe)
 Tîran ve Kerven (navçe)
 Çadegan (navçe)
 Xomeynîşehr (navçe)
 Xevansar (navçe)
 Xûr ve Biyabank (navçe)
 Semîrom (navçe)
 Şahînşehr ve Meyme (navçe)
 Şehrza (navçe)
 Dehaqan (navçe)
 Ferîden (navçe)
 Fereydûnşehr (navçe)
 Felavercan (navçe)
 Kaşan (navçe)
 Golpayegan (navçe)
 Lencan (navçe)
 Mobareke (navçe)
 Naîn (navçe)
 Necefabad (navçe)
 Netenz (navçe)

Perwerdehî

Zanîngehên Giştî 
 Zanîngeha Teknîk a Îsfehanê (Isfahan University of Technology)
 Zanîngeha Îsfehanê (Isfahan University)
 Zanîngeha Bijîşkî ya Îsfehanê (Isfahan University of Medical Sciences)
 Zanîngeha Bijîşkî ya Kaşanê (Kashan University of Medical Sciences)
 Zanîngeha Hunerî ya Îsfehanê (Isfahan University of Art)
 Zanîngeha Teknîk a Malek-Ashtarê (Malek-Ashtar University of Technology)
 Zanîngeha Bijîşkî ya Kaşanê (University of Kashan)

Zanîngehên Îslamî yên Azad 

Li Îranê pirr zanîngeh henin ku bi navê Zanîngehên Îslamî ya Azad tên nasîn:
 Zanîngeha Îslamî ya Falavarcanê (Islamic Azad University of Falavarjan) 
 Zanîngeha Îslamî ya Meymehê (Islamic Azad University of Meymeh)
 Zanîngeha Îslamî ya Kaşanê (Islamic Azad University of Kashan)
 Zanîngeha Îslamî ya Maclesîyê (Islamic Azad University of Majlesi)
 Zanîngeha Îslamî ya Necefabadê (Islamic Azad University of Najafabad)
 Zanîngeha Îslamî ya Xomeynîşehrê (Islamic Azad University of Khomeynishahr)
 Zanîngeha Îslamî ya Îsfahanê (Islamic Azad University of Isfahan)

Çavkanî 

Îsfehan (parêzgeh)
Tehran (parêzgeh)

Parêzgeha Tehran (an Taran) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Tehran e.

Dabeşkirina parêzgehê

Rênûsa dabeşkirina parêzgehê
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Dabeşkirina parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 
 Eslamşehr (navçe)
 Beharestan (navçe)
 Pakdeşt (navçe)
 Perdîs (navçe)
 Pîşva (navçe)
 Tehran (navçe)
 Demavend (navçe)
 Robatkerîm(navçe)
 Rey (navçe)
 Şemîrenat(navçe)
 Şehriyar (navçe)
 Qods (navçe)
 Qerçek (navçe)
 Fîrûzkuh(navçe)
 Melard (navçe)
 Veramîn (navçe)

Parêzgehên kurdnişîn
 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Çavkanî

Tehran (parêzgeh)
Qum (parêzgeh)

Parêzgeha Qûmê yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Qûm e.

Parêzgeha Qum 
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in ;
Qum:
Kehek:
Ceferabad:

Qum (parêzgeh)
Merkezî (parêzgeh)

Parêzgeha Merkezî yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Erak e.

Dabeşkirina parêzgehê
 Zerendiye
 Save
 Tefreş
 Ferehan
 Komîcan
 Aştiyan
 Erak
 Xondab
 Şazend
 Xomeyn
 Mehelat
 Delîcan

Çavkanî

Merkezî (parêzgeh)
Qazwên (parêzgeh)

Parêzgeha Qazwên yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Qazwên e.

Dabeşkirina parêzgehê
 Qazwên (navçe)
 Takestan (navçe)
 Avec (navçe)
 Elburz (navçe)
 Bûyînzehra (navçe)
 Abyek (navçe)

Çavkanî

Qazwên (parêzgeh)
Yezd (parêzgeh)

Parêzgeha Yezd yek ji 31 parêzgehên welatê Îranê ye ku dikeve naverastê wê welatê.

Navendê wê bajarê Yezd e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Xatem (navçe)
 Mehrîz (navçe)
 Ebrkuh (navçe)
 Teft (navçe)
 Eşkezer (navçe)
 Meybod (navçe)
 Bafq (navçe)
 Erdekan (navçe)
 Yezd (navçe)
 Behabad (navçe)

Çavkanî

Yezd (parêzgeh)
Zencan (parêzgeh)

Parêzgeha Zencan yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojava wê welatê.

Navenda wê bajarê Zencan ê.

Dabeşkirina parêzgehê

 Xoremdere (navçe)
 Ebher (navçe)
 Sultaniye (navçe)
 Xodabende (navçe)
 Îcrûd (navçe)
 Tarom (navçe)
 Mahneşan (navçe)
 Zencan (navçe)

Çavkanî

Zencan (parêzgeh)
Erdebîl (parêzgeh)

Parêzgeha Erdebîl yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê rojava wê welatê.

Navendê wê bajarê Erdebîl e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Angot (navçe)
 Erdebîl (navçe)
 Eslandûz (navçe)
 Bîlesuvar (navçe)
 Parsabad (navçe)
 Xelxal (navçe)
 Sereyn (navçe)
 Kovser (navçe)
 Germî (navçe)
 Meşgînşehr (navçe)
 Nemîn (navçe)
 Nîr (navçe)

Çavkanî

Erdebîl (parêzgeh)
Azerbaycana Rojhilat (parêzgeh)

Parêzgeha Azerbaycana Rojhilat (), yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûra wî welatî. Nawenda wî bajarî Tewrêz e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Azerşehr (navçe)
 Eher (navçe)
 Osku (navçe)
 Bostanabad (navçe)
 Bonab (navçe)
 Tewrêz (navçe)
 Colfa (navçe)
 Çaroymaq (navçe)
 Xoda Aferîn (navçe)
 Serab (navçe)
 Şeboster (navçe)
 Ecebşîr (navçe)
 Keleyber (navçe)
 Meraxa (navçe)
 Merend (navçe)
 Melekan (navçe)
 Miyane (navçe)
 Verzeqan (navçe)
 Heris (navçe)
 Heştrûd (navçe)
 Hûrand (navçe)

Çavkanî
Gulistan (parêzgeh)

Parêzgeha Gulistan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.

Nawendê wê bajarê Gurgan e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Meravetepe (navçe)
 Kelale (navçe)
 Galîkeş (navçe)
 Mînûdeşt (navçe)
 Azadşehr (navçe)
 Ramyan (navçe)
 Elîabad (navçe)
 Gorgan (navçe)
 Kurdkoy (navçe)
 Bendergez (navçe)
 Torkomen (navçe)
 Gomîşan (navçe)
 Aqqela (navçe)
 Gonbed Kavûs (navçe)

Çavkanî

Gulistan (parêzgeh)
Kirman (parêzgeh)

Parêzgeha Kirman yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojhilata wê welatê.

Navenda wê bajarê Kirman e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Erzûîye (navçe)
 Enar (navçe)
 Baft (navçe)
 Berdesîr (navçe)
 Bem (navçe)
 Cîroft (navçe)
 Rabor (navçe)
 Raver (navçe)
 Refsencan (navçe)
 Rûdbarî Başûr (navçe)
 Rîgan (navçe)
 Zerend (navçe)
 Sîrcan (navçe)
 Şehrî Babek (navçe)
 Enberabad (navçe)
 Faryab (navçe)
 Fehrec (navçe)
 Qele Genc (navçe)
 Kirman (navçe)
 Kuhbenan (navçe)
 Kehnûc (navçe)
 Menûcan (navçe)
 Nermaşîr (navçe)

Çavkanî

Kirman (parêzgeh)
Bûşehr (parêzgeh)

Parêzgeha Bûşehr yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Bûşehr e

Dabeşkirina parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 
 Bûşehr (navçe)
 Tengestan (navçe)
 Cem (navçe)
 Deştestan (navçe)
 Deştî (navçe)
 Deyr (navçe)
 Deylem (navçe)
 Eselûye (navçe)
 Kengan (navçe)
 Genave (navçe)

Parêzgehên kurdnişîn

 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Çavkanî

Bûşehr (parêzgeh)
Fars (parêzgeh)

Parêzgeha Fars yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Şîraz e.

Dabeşkirina parêzgehê

Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 
 Abade (navçe)
 Eqlîd (navçe)
 Xorembîd (navçe)
 Serçehan (navçe)
 Ersencan (navçe)
 Estehban (navçe)
 Evez (navçe)
 Bextegan (navçe)
 Bevanat (navçe)
 Beyza (navçe)
 Pasargad (navçe)
 Cehrom (navçe)
 Xerame (navçe)
 Xefr (navçe)
 Xonc (navçe)
 Darab (navçe)
 Rostem (navçe)
 Zerqan (navçe)
 Zerîndeşt (navçe)
 Sepîdan (navçe)
 Servestan (navçe)
 Şîraz (navçe)
 Feraşbend (navçe)
 Fesa (navçe)
 Fîruzabad (navçe)
 Qîr ve Karzîn (navçe)
 Kazerûn (navçe)
 Kevar (navçe)
 Kuhçenar (navçe)
 Geraş (navçe)
 Larestan (navçe)
 Lamerd (navçe)
 Mervdeşt (navçe)
 Memesenî (navçe)
 Mohr (navçe)
 Neyrîz (navçe)

Parêzgehên kurdnişîn

 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Peyvnasî 
Peyva Fars ji peyva Parsa li zimanê farsiya kevnê tê.

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye:

Çavkanî

Fars (parêzgeh)
Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)

Parêzgeha Sîstan û Belûçistan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Zahedan e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Zahedan (navçe)
 Îranşehr (navçe)
 Çabehar (navçe)
 Seraven (navçe)
 Nîkşehr (navçe)
 Zabol (navçe)
 Xaş (navçe)
 Konarek (navçe)
 Rask (navçe)
 Serbaz (navçe)
 Sîb û Sûran (navçe)
 Deştyarî (navçe)
 Zehek (navçe)
 Mehrestan (navçe)
 Fenûc (navçe)
 Delgan (navçe)
 Hîrmend (navçe)
 Qesrqend (navçe)
 Bempûr (navçe)
 Nîmrûz (navçe)
 Mîrcave (navçe)
 Teftan (navçe)
 Hamûn (navçe)

Çavkanî

Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)
Simnan (parêzgeh)

Parêzgeha Simnan yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.

Nawendê wê bajarê Simnan e.

Dabeşkirina parêzgehê

 Simnan (navçe)
 Şahrûd (navçe)
 Damxan (navçe)
 Germsar (navçe)
 Mehdîşehr (navçe)
 Sorxe (navçe)
 Meyamî (navçe)
 Aradan (navçe)

Çavkanî

Simnan (parêzgeh)
Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)

Çarmihal û Bextiyarî (bi farisî: Chahārmahāl o Bakhtiyārī)  yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê. Gelê wê perêzgehê bi piranî bextiyar in bi zaravekî lurî yê ku bi bextiyarî bi navê diaxivin.

Navendê wê bajarê Şarîkurd e.

Parêzgeha Çarmihal û Bextiyarî 
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 
 Şarîkurd: Şarîkurd, Bin, Kiyar (senter: Şelemzar)
 Birucen: Birucen, Genduman (senter: Buldacî)
 Lurdigan: Lurdigan, Xan Mîrza (senter: Alûnî), Filard (senter: Mal Xelîfe)
 Mîzdec (bi fermî, Farsan): Mîzdec, Bazuft (senter: Çemen Gelî), Kûreng (senter: Çilgird)
 Erdel: Erdel, Miyankû (senter: Serxun)
 Kuhreng
 Keyar
 Ben
 Saman
 Xanmîrza

Parêzgehên kurdnişîn

 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Galerî

Çavkanî
Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)

Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (bi farisî: کهگیلویه و بویراحمد) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve başûrê rojava wê welatê.

Navendê vê parêzgehê bajarê Yasîc e.

Demografî 
Gelê parêzgeh bi zedêyî Lurê Kûgîluyî û Buwêr Ehmedîne.

Parêzgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed 
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 
 Buwêr Ehmed: Yasîc, Gerab Soflî
 Behmeî: Lîkek
 Dena: Sîsext, Patave, Çîtab
 Kûgîluyî: Dehdeşt, Suq, Qela Reîs, Dîşmok
 Geçsaran: Dogonbedan
 Çaram: Çeram, Serfaryab
 Başt: Başt
 Lende: Lende
 Margûn: Margûn

Parêzgehên kurdnişîn

 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Erdnîgarî 
Navê çemê herî mezin li herêma eşîra Kûgîluyî (Celuya = celalî?) ava Kurdistanê (bi farisî: Ab-e Kordistan an jî Karûn) e.

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Çavkanî 

Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
Xorasana Bakur (parêzgeh)

Parêzgeha Xorasana Bakur yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê. Zêdêtir ji sedî 70 kurd li wir dijîn û li wê herême qasê milyonek û nîv kurd dijîn.

Nawendê wê bajarê Bocnûrd e.

Navçeyên parêzgehê
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 

 Bocnûrd
Şîrvan
 Esferayen
Mane û Similqan
 Farûc
 Cacerm
 Germe
Raz û Cergelan

Parêzgehên kurdnişîn
 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Mijarên têkildar 
 Kurdên Xorasanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xorasana Bakur (parêzgeh)
Kurdên Xorasanê
Xorasana Başûr (parêzgeh)

Parêzgeha Xorasana Başûr yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve rojhilata wê welatê.

Nawendê wê bajarê Bîrcend e.

Dabeşkirina parêzgehê
 Bîrcend (navçe)
 Ferdovs (navçe)
 Tebes (navçe)
 Qaenat (navçe)
 Nehbendan (navçe)
 Serbîşe (navçe)
 Dermyan (navçe)
 Serayan (navçe)
 Boşrûye (navçe)
 Zîrkuh (navçe)
 Xûsf (navçe)

Çavkanî

Xorasana Başûr (parêzgeh)
Kurdên Xorasanê
Xorasana Rezewî (parêzgeh)

Xorasana Rezewî (bi farisî: خراسان رضوی  Razavī Khorāsān) yek ji 30 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakûrê rojhilata wê welatê.

Nawendê wê bajarê Meşhed e.bajarên nêyşabûrê u sebzêvarê u turbetê hêyderîyê u kaşmerê u quçanê ji mezintirîn bajarên vê parêzgehê ne.kurdên vê parêzgehê li bajarên qûçanê u deregezê u kelatê u cuvêynê u çinaranê u meşhedê u hinek jî li nêyşabûrê u sebzêvarê dijîn.

Dabeşkirina parêzgehê
 Baxerz (navçe)
 Becestan (navçe)
 Berdesken (navçe)
 Bînalûd (navçe)
 Taybat (navçe)
 Torbetî Cam (navçe)
 Torbetî Heyderiye (navçe)
 Coxetay (navçe)
 Coveyn (navçe)
 Çenaran (navçe)
 Xelîlabad (navçe)
 Xevaf (navçe)
 Xûşab (navçe)
 Deverzan (navçe)
 Dergez (navçe)
 Roştexevar (navçe)
 Zave (navçe)
 Sebzevar (navçe)
 Serexs (navçe)
 Şeştemed (navçe)
 Salehabad (navçe)
 Ferîman (navçe)
 Fîrûze (navçe)
 Qûçan (navçe)
 Kaşmer (navçe)
 Kelat (navçe)
 Kuhsorx (navçe)
 Gonabad (navçe)
 Meşhed (navçe)
 Mehvelat (navçe)
 Nîşabûr (navçe)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xorasana Rezewî (parêzgeh)
Kurdên Xorasanê
Selahedîn (parêzgeh)

Parêzgeha Selahedînê () parêzgeheke ko 3 navçeyên xwe dikevê sînorên Başûrê Kurdistanê. Li vê parêzgehê kurd û ereb dijîn.
Yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ko dikeve naverastê wê welatê.

Paytexta parezgehê Tikrît e.

Navçeyên parêzgehê

Navçeyên ko dikevin sînorên Kurdistanê 
 Şîrqet ()
 Beycî ()
 Tuzxurmatu ()
 Tikrît ()

Navçeyên ko nakevin sînorên Kurdistanê 
 Semara ()
 Tayjî ()
 Awca ()

Dîrok

Gelhe 
Li vê parêzgehê kurd û ereb hene. Kurd li navçeyên bakurê parêzgehê dijîn, ereb jî navend û başûrê parêzgehê dijîn.

Çavkanî 

Parêzgehên Başûrê Kurdistanê
Parêzgehên Kurdistanê
Parêzgeh
Selahedîn
Wasit (parêzgeh)

Parêzgeha Wasit yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve rojhilatê wê welatê. Navendê wê bajarê Kût e.

Çavkanî

Girêdanên derve
Meysan (parêzgeh)

Parêzgeha Meysan yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê rojhilata wê welatê.

Xelkê herêmê bi giştî ereb û kurdên feylîne
Nawendê wê bajarê Elmenare ye.
Besre (parêzgeh)

Parêzgeha Besreyê yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Navenda parêzgehê bajarê Besre ye.

Parêzgehên Iraqê
Zîqar (parêzgeh)

Parêzgeha Zîqar yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Nasiriye ye.
Musena (parêzgeh)

Parêzgeha Musena (Erebî: المثنى, al-Muthanna) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Navendê wê bajarê Semawe ye.
Qadisiye (parêzgeh)

Parêzgeha Qadisiye (bi erebî: القادسية, al-Qâdisiyyah) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê wê welatê.

Navendê wê bajarê Dîwaniye ye.
Babil (parêzgeh)

Parêzgeha Babilê yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê vî welatî.

Nawendê wê bajarê Hille ye.

Parêzgehên Iraqê
Kerbela (parêzgeh)

Parêzgeha Kerbela yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê naverastê wê welatê.

Nawendê wê bajarê Kerbela ye.

Ji bo bisulmanên şîe ev bajare gelek giringe. Li vêr Îmam Husseyn hatîye vejartin.
Necef (parêzgeh)

Parêzgeha Necef yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve başûrê rojawa wê welatê.

Nawendê wê bajarê Necef e.
Enbar (parêzgeh)

Enbar (bi erebî: الأنبار, al-Anbar) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye. Ew dikeve naverast û rojavayê welatê Îraqê. Navenda parêzgehê bajarê Remadî ye.

Çavkanî 

Iraq
Neynewa (parêzgeh)

Parêzgeha Neynewa yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê rojawa wê welatê.

Nawendê wê bajarê Mûsil ye.

Navçe 
 Mûsil (qeza)
 Telefer (qeza)
 Şingal (qeza)
 El-Hemdaniye (qeza)
 Tel Kaif  (qeza)
 El-Ba'aj (qeza)
 El-Hadar (qeza)
 Şêxan (qeza)

Parêzgehên Kurdistanê
Dihok (parêzgeh)

Dihok an jî Duhok (Parêzgeha Dihokê) parêzgeheke Herêma Kurdistanê ye, û yek ji 19 parêzgehên Îraqê jî, sinorê wê dikeve bakurê dewleta federalî ya iraqê,û navenda parêzgehê bajarê Dihokê ye.

Navçe 
 Dihok (navçe): Dihok (navend), Mangêş, Zawîte.
 Amêdî (navçe): Amêdî (navend), Dêrelûk, Sersing, Çemankê, Bamernê, Kanî Masê.
 Akrê (navçe): Akrê (navend), Bicîl, Dînarte, Girdesîn.
 Berdereş (navçe): Berdereş (navend), Daretû, Rufiya, Kelek
 Sêmêl (navçe): Sêmêl (navend), Faydê, Batêl. 
 Şêxan (navçe): Şêxan (navend), Etruş, Qesrok, Zîlkan, Ba'edrê (Baedrê).
 Zaxo (navçe): Zaxo (navend), Rizgarî, Derkar, Batîfa.

Dîrok

Erdnîgarî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Parêzgeha Dihokê, Malpera fermî bi tîpên kurdî-erebî
Kerkûk (parêzgeh)

Parêzgeha Kerkûke (, Karkuk, asûrî: ܐܪܦܗܐ, turkmenî: Kerkük) yek ji 18 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê wê welatê. Ji sala 1976an heta sala 2006an navê fermî yê vê parêzgehê Te'mîm bû. Navenda wê Kerkûk e. Li çar navçeyan hatiye dabeşkirin. Parêzgeh rûberek 9,679 kîlometre çargoşe (3,737 mîl çargoşe) digire. Di sala 2017 de, nifûsa 1,259,5 hate texmîn kirin.

Navê parêzgehê heta sala 1976'an bû parêzgeha Kerkûkê, û piştre navê wê parêzgarê El-Te'mîm bû, ku tê wateya "netewebûn", ku tê wateya xwedîtiya neteweyî ya li ser rezervên petrolê û gaza sirûştî ya herêmê. Di sala 2006’an de sernavê “Parêzgarê Kerkûkê” hat vegerandin.

Navenda parêzgehê bajarê Kerkûkê ye.

Daslati Prega 
 Walî: Rakan Seîd El-Cabûrî.
 Serokê Encumena Parêzgehê (PCC): Rêbwar Talebanî.

Navçeyan

Nav 
Heta sala 2008’an navê wê parêzgehê Te’mîm bû, li ser biryara niştimanîkirina petrola Iraqê di destpêka salên 1970’an de, heta ku biryarek ji aliyê Encumena Wezîran a Iraqê bi serokatiya Nûrî Malikî hat dayîn ku navê Kerkûkê vegere.

Pîşesaziya petrolê 
Ew bi berhemanîna xwe ya petrolê navdar e, şeş bîrên petrolê hene, ku ya herî mezin li Kerkûkê ye û bi qasî 13 milyar bermîlan yedek e. Nefta Bakur bi rêya boriya petrolê ya Bakur bo bendera Ceyhanê ya Tirkiyê tê hinardekirin.

Coxrafya 
Parêzgeha Kerkûkê hevsînorê parêzgehên Hewlêr, Selahedîn û Silêmaniyê ye. Di sala 1947an de parêzgeha Kerkûkê bi rûbera 20355 kîlometre çargoşe ji aliyê îdarî ve li ser navçeyên Çemçemal, Daqûq, Kerkûk û Kufrî hate dabeşkirin. Di sala 1962an de dabeşkirina parêzgehê hate guhertin û niha ji navçeyên Çemçemal, Hewîce, Kerkûk, Kufri û Tûzxurmatû pêk tê. Di destpêka salên 1970-an de, hinek navçe ji derdora Kerkûkê hatin veqetandin û bi parêzgehên cîran ve hatin girêdan. Di sala 1975an de navçeyên Çemçemal û Kelar ji parêzgeha Kerkûkê hatin cudakirin û bi parêzgeha Silêmaniyê ve, navçeya Kufrî bi parêzgeha Diyale û navçeya Dûzxurmatû bi parêzgeha Selahedînê ve hatin yekkirin. Di sala 1997an de rûbera parêzgeha Kerkûkê bi awayekî berçav kêm bûye û bûye 9679 kîlometre çargoşe û niha rûbera parêzgeha Kerkûkê 10282 km çargoşe ye.

Beşa Îdarî

Navçeyên Kerkûkê 
 Kerkûk (navçe): Kerkûk, Tazexurmatû, Daqûq
 Dûbiz (navçe): Dûbiz an jî Dûbis, Pirdê
 Xiwîlên (navçe): Xiwîlên, Ziyaz, Zab (senter: Şek), Ebasî (senter: Cibûr)
 Tûzxurmatû (navçe): Tûzxurmatû, Amirlî, Silêman Beg

Çavkanî
Silêmanî (parêzgeh)

Silêmanî, Parêzgeh, yek ji parêzgeheke Herêma Kurdistanê ye û yek ji 19 parêzgehên Îraqê ye ku dikeve bakûrê rojhilata Iraqê. Navenda parêzgehê bajarê Silêmaniyê ye.

Navçe 
 Silêmanî (navçe): Silêmanî (navend), Bekreco, Bazyan, Tancero
 Qeredax (navçe): Qeredax (navend), Sîwsînan
 Şarezûr (navçe): Helebcey Taze (Hellebcey Taze), Warmawe
 Seyd Sadiq (navçe): Seyd Sadiq (navend), Siruçik
 Helebce (navçe): Helebce (Hellebce) (navend), Sîrwan, Xurmal (Xurmall), Biyare
 Pêncwîn (navçe): Pêncuyin (navend), Germik, Nalparêz (Nallparêz)
 Şarbajêr (navçe): Çiwarta, Sîweyil, Sîtek, Zelan (Zellan), Gapîlon
 Mawet (navçe): Mawet
 Pişder (navçe): Qeladizê (Qelladizê), Hêro, Helşû (Hellşû), Jarawe, Nawdeşt, Îsîwî
 Raniye (navçe): Raniye (navend), Çiwarqurine, Hacî Awe, Bêtwate, Serkepikan
 Dûkan (navçe): Dûkan (navend), Surdaş, Pîremegirûn, Xelekan, Xidiran, Bingird
 Derbendîxan (navçe): Derbendîxan (navend), Bawexoşîn
 Kelar (navçe): Kelar (navend), Rizgarî, Pêbaz, Şêx Tewîl
 Kifrî (navçe): Kifrî (navend), Awespî, Serqela (Serqella), Newcol

Çavkanî
Qeleyçî

Qeleyçî () gundeki Tatosa bi ser Erziromê ve ye. Hejmara şêniyên vî gundî derdora hezar kesî ye.Serhildana Şêx Seîd pêşî li vî gundî bûye. Qeleyçî ji bo xebatên welatparêziyê jî gelek malovani kiriye. Li bakurê wê Meçilî, Li rojhilatê wê Kilîse,li rojavayê wê jî Qirikan he cîh digre. 
Qeleyçî îro di kar û barê siyasî de cîhê xwe digre û xebatên Komalên Ciwan jî li vî gundî hene. Di warê erdnîgariyê de jî ev gund girîng e.

Gundên Tatosê
Esr

Esr sûreyek ji Quran a pîroz e û li bajarê Mekkê hatiye wahiy kirin. Bi temamî ji sê ayetan pêk tê. "Esr" bi zimanê kurdî tê wateya "dema berêvarê" yan jî "demekî dirêj, dem".

Sûre
Tekasur

Tekasur yek sûreyek ji Quran a pîroz e û sûre li bajarê Mekkê ji Muhemmed pêxember ra hatîye wahîy kirin. Bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Tekasur" bi kurdî tê maneya "xwe bi mal, xwedanî û zarokên xwe pesnîn".

Sûre
Qarihe

Qarihe an jî Qarie ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamî ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û ji 11 ayetan pêk tê. Peyva Qarie tê wateya "yê ku lê dixinî, lê qelibî, dêrê lê dixinî" yan jî "tirsan dike ji nava dilan". Peyv bi kurtayî qala roja dawiyê yanê roja qiyametê dike.

Sûre
Adiyat

Adiyat yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Mekkê hatiye wahîy kirin û ji 11 ayetan tê holê. Adiyat tê wateya "hespên ku zu dibezin".

Sûre
Zelzele

Zelzele an jî sûreya Erhejê ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê ev sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Zelzele" bi zimanê kurdî tê maneya "erdhejîn". Sûre qala roja dawiyê yê gerdûnê dike.

Sûre
Beyine

Beyine yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Va sûra li bajarê Medînê hatîye wahîh kirin û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Beyine" bi zimanê kurdî tê maneya "ayeta/delila eşkere/xweyayî". Sûre qala bawermendan û nebawermendan dike.

Sûre
AK-47

Ak-47 an jî kalaşnîkov, çekeke sivik û partîzanî ye. Ew çek li sala 1947an li Yekîtiya Komarên Sovyetên Sosyalîst ji aliya Mixaîl Kalaşnîkov hat sazkirin. Wekî "keleşkof" jî  tê naskirin. Di Rojhilata Navîn de gelek tê bikaranîn. Ji M-16 girantir e. Gulleyên wê 7,62 mm ne.

‎Girêdanên derve 

Çek
Qedr

Qedr yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Va sûra li bajarê Mekkê ji Mihemmed Pêxamber ra hatiye wahîy kirin û bi temamî ji 5 ayetan pêk tê. Sûre qala Şeva Qedr rê dike û ji bona vî yekê va nava hatiye danîn. Qedr navê şevekî pîroz di nava meha Remezan ê da ye. Di vî şevê da bawermend ji Xwedê borandinê daxwez dikin. Qedr bi zimanê kurdî tê mana "pirr mezin, rûmetî". 

Sûre
Tîn (sûre)

Tîn sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre bi xwe li bajarê Mekkê hatîye danîn û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. "Tîn" bi zimanê kurdî tê wateya "hêjîr" ê. Xwedê di vî sûreyê da li ser hêjîrê, zeytûnê, Çîyayê Sîna yê û bajarê Mekkê sond vedixwe.

Zanist
Sûre
Înşirah

Înşirah yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatiye danîn û bi temamî ji 8 ayetan pêk tê. Xwedê di vî sûreyê da qala Mihemmed Pêxamber dike. "Înşirah" tê wateya "ve bûn, fireh bûn".

Sûre
Sirûda neteweyî ya Îraqê

Mewtinî (, Mawtini, bi wateya "Nîştmana min") navê sirûda neteweyî ya Îraqê ye. Ew sirûd di sala 2004an de ji aliyê Îbrahîm Tewqan ve hatiye nivîsandin û li gel sirûda çaxa rêjîma Be's ne yek in.

Deqa sirûd bi erebî li gel wegera wê 
موطني، موطني،
ey welata min, ey welata min
الجلال والجمال
mezinatî û ciwanî
والسناء والبهاء
û bilindahî û şîrînî
في رباک، في رباک
di bilind bûna te ne(2)

والحیاة والنجاة
jiyan û qurtal bûn
والهناء والرجاء
keyfxweş bûn û hîvî
في هواک في هواک
bi evîna te ne
هل أراک، هل أراک
gelo ez dê bînim te ? (2)
سالما منعما
sax û xweş dîtî
و غانما مکرما
 û serkevtî û rêz girtî
هل أراک في علاک
gelo ez dê bînim te bi bilindî ya te.

تبلغ السماک
digehî sitêrên esmanê
تبلغ السماک
digehî sitêrên esmanê
موطني، موطني،
ey welata min , ey welata min.

موطني، موطني،
ey welata min , ey welata min.

الشباب لن یکل همه
genc dê bêzar nabin.
أن تستقل أو یبید
xema wan yan tû musteqil bî yan bimrin
نستقی من الردي
em ji mirinê vedixwin
ولن نکن للعدی
û em dê bo dijminan nabin
کالعبید
wek perêskaran
کالعبید
wek perêskaran

لانرید لانرید
me navêt me navêt
دلنا الموءبدا
her rezîl bin
وعیشنا المنکدا
û bi sextî bijin
لانرید بل نعید
em nexwazin lê em dê careke din dûbare bikin
مجدنا التلید
 mezinahî ya me ya kevin
مجدنا التلید
mezinahî ya me ya kevin

موطني، موطني
ey welata min,ey welata min

موطني، موطني
ey welata min,ey welata min
الحسام والیراع
şîr û leven (qelem)
لاالکلام والنزاع
ne axiftin û ne lêk keftin
رمزنا، رمزنا
nişana meye nişana meye
مجدنا و عهدنا
mezinahî ya me û soza me
و واجب من الوفا
û erikek ji wefa
یهزنا یهزنا
me dihejîne me dihejîne

عزنا عزنا
serefrazî ya me 
‌غایة تشرف
armancekê pilleka bilind dide
و رایة ترفرف
û alek ya pirrpir dike
یا هناک
çi keyfxweşî
فی علاک
di bilindî ya te de
قاهرا عداک
dijminên xwe dişkîní
قاهرا عداک
dijminên xwe dişkînî

موطني، موطني
ey welata min, ey welata min

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Fayla Sirûda Mewtinî

Iraq
Helbest
Sirûd
Duha

Duha (erebî: سورة الضحى)  yek sûreyek ji Qurana pîroz e. Di piştî sûreya Fecr li Mekeyê hatiye wahiy kirin. Sûre bi temamî ji 11 ayetan pêk tê û navê xwe ji peyva zimanê erebî "Duha", di ayeta yekemîn da girtiye.  Duha bi zimanê kurdî tê wateya " danê sibê". Sûre qala sêwîbûna pêxemberê dawî bi nav Muhemmed Pêxember dike û wî bi mizgîniyan teselî dike.

Sûre
Qeder

Baweriya bi qederê (  (çarenivîsê) yek ji ruknê îmanê yê ola Îslam ê ye. Çarenivîs ( Qeder ) ”Ji roja ku mirov ji dayîka xwe dibe tê dunyayê û hetanî roja ku mirov dimire, ji kar û kirên ku mirov dikin û bûyerên ku tên serê mirovan, rê ya ku mirov tê de diçe û ji liv, tevger, fikr û ramanên mirov re qeder tê gutin” Yanî jiyana mirovan qedera mirovan e. 

Di jiyana her mirovek de, tişt hene di bin îrada mirovan da ye û mirov li ser wan tiştana desthiladare û bi riza xwe wî karî dike û hin tişt jî hene ku ji îrada mirovan der e û ne bi daxwaz û xwesteka mirovan e.

Bi gotinên din qeder li gorî zanîna Xwedê ya ezelî û li gorî xwestina hikmeta wî, teqdîr û tertîpkirina Xwedê Teala ya gerdûnê ye. Teqdîrkirina Xwedê Teala ya kaînatê li gorî zanîna wî ya ezelî û xwestina hikmeta wî ye.  Zanîna  Xwedê ne girêdayê demek an jî cîyek kifşey e, belkî zanîna xweda ya ku meqdûr e. Divê mirov bawer bike ku Xweda Teala yekser û bi kitekitayî (mufessel), ezelî û ebedî her tistî dizanê . Qet ferq nake; çi ev yek bi kirinên wî re peywendîdar be û çi jî bi kirinên evdên wî re be. Xweda dizane û haya Wî jê heye ku mirov di jiyana xwe  de çi dike û wê çi bike.

Dûra mirov gerê bawer bike ku Xwedê Teala ev yek di Lewhul-Mehfûz ê de nivîsandiye.

Çavkanî 

 serhed.net 

Dîn
Îslam
Îxlas

Îxlas sûreyek ji Qurana Pîroz e. Sûrê li bajarê Mekeyê daketiye û ji çar ayetan pêk tê. Navê sûre ji naveroka sûre tê ku behsa bî û baweriya yekdêrînê, tewhîdê dike.  Îxlas bi zimanê kurdî tê wateya samîmiyetê, ku ji dil û can bi tiştek bawer bike.

Sûre
Kewser

Kewser sûreyek ji Quran a Pîroz e.Sûre li bajarê Mekkê daketîye û 3 ayet in. Kewser tê wateya pirr nîmetan û wekî din jî di Cennet ê (Behişt) da navê hewûzekî avê ye.  Ji ber ku zarokên Mihemmed Pêxamber yên lawîn nediman muşrikên Mekkê ji Pêxember re digotin (ebter) yanî bê ûrt, ûrt qelyayî, binbirî, îjar ev ayet jî bersiva wan muşrîkan dide.

Sûre
Humeze

Humeze sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê daketiye û bi temamî 9 ayet in. Wateya "Humeze" ew e ku, li pas hinekan gotûbêj kirin, paşgotinî kirin, pê tinaz kirin, ew êşandin.

Sûre
PhpMyAdmin

phpMyAdmin amûreke ji bo rêvebirkirina danegirên MySQL e. phpMyAdmin bi php hat nivîsandin û gelek tê bi kar anîn.

Nivîsbariya azad
Hewraman

Hewraman, Hawraman an Horaman herêmeke li navenda Kurdistanê ye.

Ev herêm a ku li Kurdistanê ji aliyê çand û ziman de xwêdiye cîheke taybetmendî ye, li Başurê Kurdistanê ji deverên Helebçe û bakurê deşta Germiyan û li Rojhilatê Kurdistanê ji navçeyên Pawe u Newsû û hin gundistanê Riwanserê û navçeyên Sewlawa û Merîwan û sine jipar pêk tê. Hewraman herêmeke zaf bilind e, Çiyayen Hawraman li vê herêmê ne. Gele herême bi piranî kurdên Hewramî ne.

Bajarên mezintirîn yên Hewraman Pawe û Merîwan in. Ji aliyê olê de Hewraman gelekî dewlemend e. Navenda ola Yarsan li vir e, Zerdeştî û gelek terîqeye misilmanan jî hene.

Navdarên Herêmê 
 Welî Dêwane
 Mewlewî Tawegozî
 Mistefa Bêsaranî
 pîr Şalyar

Girêdanên derve 

 

https://fa.m.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86
Erdnîgariya Iraqê
Erdnîgariya Kurdistanê
Kelepora Cîhanê li Îranê
Artaşat

Artaşat bajarekî kevin e li nik rûbarê Erezê, li dola çiyayê Araratê.

Ew bajar di sala 166 piştî zayînê de ji aliyê Artaşes ve hatiye avedankirin û wekî navenda siyasî û çandî ya Ermenistanê dihate binavkirin.

Navê Artaşat ji farsiya navîn hatiye girtin û tê wateya  "şahî ya erdê" an şahiya xudanê erdê an jî şahiya Artaşes.

Galerî

Girêdanên derve 

Bajar
Bajarên Ermenistanê
Xaçkevir

Xaçkevir (, Xačk‘ar), navê kevirên goristana ermaniyan e ku li ser wan wêneyê xaçekê ye. Bi zimanê ermenî xaçkar dibêjinê.

Li Kurdistan û Ermenistanê bi hezaran xaçkevirên ermenî hene.

Girêdanên derve 

Çanda ermenî
Leyl

Leyl sûreyek ji Quran a Pîroz e. Va sûra li bajarê pîroz yê misilmanan bi nav Mekke hatiyê wahîy kirin û 21 ayet in. "Leyl" bi zimanê kurdî tê wateya "şev" ê.

Sûre
Şems

Şems an jî sûreya Tavê ji Qurana Pîroz sûreyek e. Li gorî baweriya îslamê sûre li bajarê Mekeyê dahatiye û 15 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva bi zimanê erebî "eş-Şems" ji ayeta yekê girtiye û ev peyv bi kurdî tê wateya "roj, tav".

Sûre
Beled

Beled sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û 20 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva  "el-Beled" ji ayeta yekemîn girtîye. "Beled" bi zimanê kurdî tê wateya "bajar".

Sûre
Ayet

Ayet navê beşên biçûk ji Qur'anê ye. Her sûre ji çend ayetan pêk tê.Temamê Quranê ji 6236 ayetan  pêk tê.

Çavkanî 

Quran
Zimanê belûçî

Zimanê belûçî an jî zimanê beloçî, zimanek ji şaxa zimanên îranî yê bakurê rojavayê yê malbata hind û ewropî ye. Piraniya gelê Belûçistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya belûçan ev ziman e.

Zimanê belûçî 
Zimanê belûçiyan li gorî çend zanistan zaravayekî zimanê kurdî ye û her wekî din bi genetîkî jî û bi dîroka kevnar jî ev derdikeve holê. Kurdî zimanekî ji 6 zaravayan pêk tê ye lê li gorî henek zanyaran dibe ku kêmtir an jî zêdetir be û ev her şeş zarava bi peyvên xwe û rêzimanên xwe jî dişibine hev. Belûçî jî zaravayekî zimanê kurdî ye û wekî kurmancî û soranî di nava pahlewanî de cî digire. Peyvên belûçî piranî wekî peyvên kurmancî û soranî ne lê gelek peyvên belûçî yên wekî zaza-goranî jî hene û ji zaravayên pehlewanî, yê herî zêde nêzî zaza-goranî belûçî ye.

Zavê navê tiştên ku ev sedsalan in hene hê jî di her şeş zaravayan de wekî hev in. Heke em li hejmarên belûçî binêrin, em ê bibînin ku hejmarên belûçî giş wekî hejmarên kurmancî ne û navên tiştan di xwezayê de jî hêj wekî hev in. Lê tiştên ku di sedsalên dawî de hatine dîtin dibe ku navên cuda li wan kiribin.

Zımanê belûçî u Braxweyi weki zımané Oseti u Tati,Mazanderani ewji zımanek jı zımané Kurdiye. Kurdi dü kısmın; Kısmek bı navé zımané kurdi té naskırın. Ev kısım lı ser Kurmanci,Sorani,Feyli u zaravén ditır avabuye. Jı vi kısmire té gotın Kurdiya ci-Merkezi. kısmé ditır; Zımanén kurdine. Oseti,Beluci,Mazenderani,Braxweyi u zımanén ditır evana ji zımanén kurdine. Lé ev zımanan édi serbıxwe bune. L" belé ev zıman tevda bınavé "Zımanén Kurdi" tén naskırın.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://wikitry.com/index.php/Z%C4%B1man%C3%A9n_kurdi

Ziman
Zimanên Pakistanê