nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Netkurd

Netkurd (Netkurd.com, Netkurd.net yan netkurd.org) yek ji dewlemendtirîn malperên bi zimanê kurdî ye. Netkurdê di newroza 2005ê de dest bi weşana xwe kiriye.

Nûçeyî

Netkurd rojane bi dehan nûçeyên nû di malperra xwe de belav dike.

Belkî tiştê Netkurdê yê ji malperrên din yên kurdî cuda ew e ku Netkurd ji bilî nûçeyên li ser kurdan, herwiha nûçeyên cîhanê,ên spor û magazînê jî diweşîne.

Hin ji nivîskarên Netkurdê soranî jî dizanin û rojnameyên Başûrê Kurdistanê jî wek serekaniya nûçeyên xwe pirr bi kar tînin.dîsa di nava nivîskar û peyamnêrên Netkurdê kesên bi erebî,tirkî, almanî, flemanî,çekî û ingilîzî jî dizanin hene û loma jî ji çapemenyî welatên van zimanan bikar tînin jî nûçeyan radigihînin xwendevanên xwe.

Nivîsar

Di Netkurdê de gelek nivîskarên navdar yên kurd, wek Şahînê Bekirê Soreklî, Receb Dildar, Hasan Kaya,Mahmud Kilinç,Mûrad Ciwan û herweha M.Şefîq Oncu, Husên Duzen, Ali Yuzen, Yasar Abdulselamoglu  her hefte bi nivîsarên xwe malperrê dixemilînin.

Ji bilî van kesî navborî, bi dehan kesên din jî di Netkurdê de wek nivîskarên berdewam yên jî nivîskarên mêvan dinivîsin.

Înteraktîf

Xwendevanên Netkurd dikarin bi xwe nûçe û nivîsarên malperrê şirove bikin.

Şiroveyên xwendevanan diçin ber destê redaksiyona malperrê lê ti sansorek berçav nediyar e û şiroveyên ji gelek bîr û baweriyan belav dibin.Redaksiyon radigihîne ku ew tenê şîroveyên heqaret li kes, ol an netewe, kêmneteweyan û grûbên civakî û sosoyalî dikin,naweşînin.

Dosyeyên taybet

Netkurd bi berdewamî hevpeyivînên dirêj bi siyasetvan yan hunermendên kurd re dike û wan di beşa xwe ya bi navê "Dosye" de belav dike.

Di "Dosye"yê de herwiha lêkolînên hêja jî hatine weşandin, wek lêkolînek Rohat Alakom li ser kurdbûna Hülya Avşarê.

Karîkator

Di beşa "Karîkator" de nîgarên qerfî yên Mamoste Nûjen derdikevin.

Pirraniya karîkatoran bi awayekî yan yek din rexnekirina dewleta Tirkiyeyê ne.

Xwendevan

Dixwiye ku Netkurd xwendîtirîn malperra kurdî ye.

Ger bawerî bi statîkên wê yên li binê malperrê hebin, bi berdewamî bi sedan kes mêvanên wê ne. Li gor statîstîkên Netkurdê rojê dora 7000 kesên cuda serî li malpera wan didin.Li gora statîstîkên makîna hejmartina a alexa.comê sê navnîşanê Netkurdê (com,net û org) rojê ji aliyê 12.000 kesî tê ziyaret kirin.

Xweseriya Netkurdê

Netkurd dikare bi giştî wek malperrek serbixwe bêt hesibandin ku kesên ji bîr û baweriyên cuda li xwe hewandine.

Xweseriya wê herwiha ji hindê diyar e ku ew mîna hin malperrên din yên qaşo serbixwe pesna ti serokên kurdan jî nade.

Netkurd vekirî hin kêmasiyên kurdan jî berçav dike. Lê kêm car cih dide rexneyên yekser yên li ser Partiya Demokrat ya Kurdistanê yan jî Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê.

Girêdanên derve 

Malperra Netkurd

Malperên nûçeyan
Ferhenga kurdî-holendî

Ferhenga kurdî-holendî ((Koerdisch-Nederlands Woordenboek) ferhengek e ku tê de peyvên kurdî bi zimanê holendî hatine şirovekirin. Ferheng ji alî birayan Mahabad B. Qilorî û Nêçîrvan Qilorî ve li sala 2002ê hatiye amadekirin.

Bi giştî

Ferhenga Kurdî-Holendî yek ji mezintirîn ferhengên kurmancî û zimanek ewropî ye ku ta niha hatine weşandin. Ferhenga 365-rûpelî ji alî birayan Mahabad B. Qilorî û Nêçîrvan Qilorî ve hatiye amadekirin û 2002yê di nav weşanên Bulaaq de li Amsterdamê derketiye. 
Ferheng bi çapek bedew û zelal e û bo bikaranînê pirr asan e. Ji bilî ferhenga yekalî ya kurdî-holendî, tê de nivîsarek dirêj ya rojhilatnasê navdar yê holendî Prof. dr. Martin van Bruinessen jî heye. Li gel nivîsara holendî wergera wê ya kurdî jî di pirtûkê de cî digire. Mijara nivîsarê ne tenê ev ferheng e lê Bruinessen bi kurtî dîroka ferhengên kurdî û zimanê kurdî bi giştî jî dide nasîn. 

Bo asankirina bikaranîna ferhengê, danerên wê çend rûpel şîretên bikaranînê jî pêşkêş kirine.

Naverrok

Di vê ferhengê de hema hemû peyvên pirr tên bikaranîn yên kurdiya kurmancî û gelek jî yên soranî û dimilî (zazakî) û bergind û wateyên wan yên holendî hene. Lê pirrî caran tenê wateya bingehîn ya peyvê hatiye dan û bikaranîna peyvê di rewşên taybet de bi berfireyî û bi nimûneyan nehatiye ravekirin.

Nirxandin

Li ber wê rastiyê ku tevî ku bi sedan hezaran kurd li welatên Rojava dijîn lê hê jî ferhengek tekûz û bikêrhatî ya kurmancî û zimanek Rojavayî peyda nabe, ev ferheng biserketinek mezin e. Di ferhengê de gelek peyv ji hemû devokên kurmancî hene û her kurmanc dikare vê ferhengê bi asanî bi kar bîne. 

Kêmasiya serekî ya ferhengê ne ferheng bi xwe ye lê ew e ku ferheng kurdî-holendî ye. Holendî ne zimanek mezin e ku gelek kurd têkildarî wî bin. Ne tenê kurdên "sade" lê zimannasên kurd jî dê bikarin mixabin tenê sûde û mifayek bisinor - eger qet - jê werbigirin. Eger ferheng kurdî-îngilîzî yan ta kurdî-fransî yan kurdî-elmanî jî ba, dê rewş têvel û cuda ba.

Çavkanî
Husein Muhammed: Kovara Mehname, hejmar 40, 5/2003

Holendî
Ferhenga Mehmet Tanrikulu

Ferhenga Tirkî-Kurdî (Kurmancî) (Türkçe-Kürtçe Sözlük) ya Mehmet Tanrıkulu yek ji wan çendîn ferhengên tirkî-kurdî ye ku di salên 1990î de derketine.

Naverrok 

Ev ferhenga yekalî (tirkî-kurdî) ji zêdeyî 520 rûpelan pêk têt û bi çapek pirr spehî li Stockholmê di nav Weşanên Podium de bi hevkariya li gel Pirtûkxaneya Kurdî ya Stockholmê derketiye. Ji bilî rêzkirina peyvan, di ferhengê de çend rûpel şîretên bikaranînê (tenê bi tirkî) hene.

Nirxandin  

Ev ferheng pirr baş e lê ji ferhenga Zana Farqînî ya tirkî-kurdî û ya D. Îzolî jî ya kurdî-tirkî-kurdî vedimîne tevî ku ji van herdu ferhengan ya dûtir dehsalekê berî ya Tanrikulu derketiye jî. 

Li gor kurtedaxwiyaniyek bi swêdî ya bi ferhengê ve hatiye zeliqandin, Tanrikulu bîst sal li ser vê ferhengê xebitiye. Rast e ku daner xwe pirr bi diyarkirina tîp û bingehên peyvên tirkî ve westandiye lê mixabin gelek ji bergind û wateyên wan yên kurdî pirr qels in - eger ne ta şaş jî bin. Ferheng bi xwe bi tidarikek sivik hatiye danîn ango tenê peyv hatine wergerandin û bikaranîna wan û pend û biwêjên têkildarî wan nehatine dan. Bêşik ferheng bi awayek wa sivik jî dibe. Lê, li aliyê din, daner ta etîmolojî û serekaniya peyvan jî lê zêde kiriye û bikaranîna wê bo xwendevanan dijwar bûye. 

Tanrikulu gelek çavkaniyên baş bi kar anîne. Lê hin ji wan ta yên têkiliya wan bi zimanê kurdî re kêm jî, wek: Ferhenga Etîmolojiyê ya Hindo-cermenî (Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch). Lê mixabin ti ferhengên heyî yên tirkî-kurdî (yan kurdî-tirkî) bi kar neanîne. Ku ew ferheng bi kar neanîne ne tenê ji çavkaniyên di ferhengê de hatine rêzkirin lê herwa ji naveroka ferhengê jî diyar e. Ji min re pirr seyr e çima wî - bo nimûne - ferhenga kurdî-tirkî-kurdî ya D. Îzolî bi kar neaniye ku du çapên wê bi salan ji berî derketina ferhenga Tanrikulu hem li Ewropa û hem jî li Tirkiyeyê mişe hebûne. Eger wî ev ferhenga baş ya wê demê heyî bi kar bianiya, dê ferhenga Tanrikulu herî kêm hindî wê bikêr ba lê mixabin ya Tanrikulu nage wê pileyê.

Hatiye diyarkirin ku di ferhengê de zêdeyî 23 hezar peyv hene. Mixabin dikare bêt gotin ku beşek ne kêm ji van peyvan yên ji zimanên ewropî ne. Ne ku dijî rêzkirina wan peyvan im di ferhengan de lê di vê ferhengê de bergind û wateyên wan tenê her eynî peyv hatiye dan û bi ti awayî nehatine ravekirin. Mînak: "anket anket; dantel dantêl; gotik gotîk" û bi hezaran peyvên din. Dikare bêt pirsîn: Eger bikarînera/ê vê ferhengê vê peyvê fam bike, dê çima di ferhengê de lê bigere yan jî eger di "anket, dantel, gotik" nege, dê çi feyde ji "anket, gotîk, dantêl" hebe?

Çavkanî 

 Husein Muhammed: Kovara Mehname, hejmar 40, 5/2003

Tirkî
Raman (ferheng)

Raman ferhengek inglîzî-kurdî (soranî) ye.

Naverrok 
Raman bi peyvên inglîzî pêşkêş dike û wateya wan bi kurdî (soranî) û alfabeya kurdî-erebî dide.

Di Ramanê de dorî 30 000 peyv û biwêj hene.

Çavkanî 

 http://www.ferheng.co.uk/index.htm 

Îngilîzî
Hişyar Zêbarî

Hişyar Zêbarî (bi inglîzî Hoshyar Zebari, jdb. 1953, Akrê, Badînan, Herêma Kurdistanê, Îraq) siyasetmedarekî kurd e.

Wezîrê derve yê Iraqê 
Hişyar Zêbarî ji sala 2003 ve wezîrê karûbarên derve yê Iraqê ye. Ew nûnerê Hevpeymaniya Kurdistanê û Partiya Demokrat ya Kurdistanê ye.

Nûnerê Kurdistanê li DYA û Brîtanyayê 
Berî Hişyar Zêbarî bibe wezîrê karûbarên derve yê Iraqê, ew nûnerê Hikûmeta Herêma Kurdistanê (Îdareya Hewlêrê) bû li gelek welatan, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û li Brîtanyayê.

Civaknas û pêşmerge 
Hişyar Zêbarî ji zanîngeha Essex ya brîtanî bûye masterê civaknasiyê.

Lê rêzdar Zêbarî herî baş bi karûbarê xwe yê salên dirêj yên pêşmergetiyê têt nasîn.

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd

Jidayikbûn 1953
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Mirovên zindî
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Tîrêj (kovar)

Tîrêj, yekemîn kovara wêje û çandî li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê bû ku xwerû bi kurdî dereket û nivîsên wê bi du zaravayan, nîvî bi kurmancî û nîvî jî bi dimilî (zazakî) bûn.

Di çileya pêşîna 1979'an de li Îzmîrê dest bi weşana xwe kir. Çar hejmarên wê derket. Hêr sê hejmarên wê yê pêşîn li Îzmîrê derketin. Hejmara wê ya 3'an cara duyem li Stokholmê hat çapkirin.

Piştî 12'ê îlonê di sala 1980'yî ku cûnta hatibû ser hukim êdî firsend nema ku li Tirkiyeyê derkeve, hejmara wê ya 4'an li Swêdê, li Stokholmê hate çapkirin. 
 
Tîraja wê di navbera 4000 û 5000 de bû.

Girêdanên derve 
 Kovara Tîrêj bi formata PDF (Înstîtuta Kurdî ya Parîsê)

Kovarên kurdî
Kovarên rawestandî
Sêv

Sêv fêkîyek e.

Pêşangeh

Girêdanên derve 

Fêkî
Xwarin
Akrê

Akrê, bajarekê Kurdistana Başûr e. Ev bajêr dikevit navbera Dihok, Hewlêr, Mûsil û Amêdiyê. Bajêrê kevin li pala Çiyayê Akrê ye û li gelek taxan serbanê malekê hewşa maleka dî ye. Lê niha bajêr ber bi aliyê deştê ve zêde dibit.

Kelha Akrê ya kevin bêguman yek ji cihên asê ji bo bergirî ya dijberî dujminan bûye. Li dema hatina leşkirê Ereban Kelha Akrê yek ji cihên şerê dijberî leşkirê Îslamê bûye. Ev kelh niha wêeaneyeka bêxudan e. Karên giring li wê kelhê hatine kirin. Ji wan karan anîna avê bi boriyan ji nihalekê bo ser çiya ye.

Pêkhateya civakî ya bajêrî têkhilek ji jiyana bajêriyan û xelkên eşîretî ye. Akreyî wekî bajêrî ji nimûneyên bajêrwarî ya kevin ya Mîrgeha Behdînan in, lê eşîretên mîna Zêbarî, Herkî û Surçi rolên gelek giring di dîroka vî bajêrî da lîstine.

Yek ji bingehên rewşenhizirî ya Mîrgeha Behdînan Akrê bûye. Hind cihên girêdayî bi Akrê ve mîna gundê Şoşê jî gelek zana, nivîskar û hozanvan pêgehandine.

Nahiyeyên Akriyê (navên fermî, 2009) 
 Akrê
 Bicîl
 Dînarte
 Girdesîn

Cihên turîstîk 
 Kelha Akrê
 Sûlava Akrê
 Kanî Zerik
 Mezar Evdilezîz

Çavkanî 

 http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474

Girêdanên derve 
 Wêne Akrê 

Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Parêzgeha Dihokê
Aysopos

Aysopos, anku Esopos (bi yewnanî: Αἴσωπος, Aísōpos, bi latînî Aesopus) fabilnivîsek yewnanî bû ku li nêzî navbera 620 û 560 BZ jiyaye.

Fablên Aysopos 
Nêzî 600 fablên Aysopos tên nasîn. Pirraniya wan wek şîret û nesîhet tên hesibandin.

Aysopos bi kurdî 
Ta niha Husein Muhammed, Flê Jiyan û Amed Çeko Jiyan fablên Aysopos wergerandine kurdî. Husein Muhammed çîrokan di Kovara Mehname de Amed Çeko Jiyan û Flê Jiyan jî 600 fablên Aysopos di Rojnameya Azadiya Welat de belav kirine.

Çavkanî 

Fîlozof
Nivîskar
Yewnan
Wêje
Hêmin Kurdaxî

'Hêmen Kurdaxî (Neşet Betal) helbestvanekî kurd e. Kurdaxî sala 1973an li Gundê Qermîtliq, herêma Kurdaxê (Çiyayê Kurmênc) ji dayîk bûye. Ji sala 2000-î ve li Almaniyayê dijî.

Ji bilî helbestên wî yên ku di hin weşanên kurdî de hatine weşandin, Sê berhevokên wî yên çapkirî hene, ku helbestên xwe de dixwaze bi zimanekî hêsan î nazik û bi wêneyine ji peyvên hestedar derd, êş û kela dilê xwe, herwekî evîn, arzû û helwesta xwe veguhêze hunav û wijdana xwendevanên xwe. Bi rastî jî ew dikare xewn û hestên mera ên xulmaşbûyî bi awazên peyv û hevokên xwe, bi sirweya qêrînên xwe ên lal şiyar bike û wan di asoyên xwe de bifirîne...
                                                      Dr. Kamîran Bêkes

 Berhemên wî yên çapkirî ev in: 

1- Çêroka neynûkên şkestî- helbest/du caran hatiye çapkirin (Köln-Babol druck -2003) û Berlîn(Evra Verlag 2004) 76 rûpel e 
    
2- Siwarên rejiyê - helbest/  Evra Verlag - Berlîn(helbest 2004) 104 rûpel                                              

3- Ez bişewitim... dûmanê min jî wê ji te hezbike- helbest han-graphik- Berlîn - 2008 Hêmen Kurdaxî bi vê berhema xwe ya sêhem jî, wêja kurdî bi giştî û helbesta nûjen bi taybetî gelek dewlemen kir, em pir bi hêvî ne, ku helbestên Hêmen bi pênûsên wergervanên zimanê erebî û zimanên din biyanî werin wergerandin, ta ku helbesta me ya nûjen, bê şermî li dergeha wêja cîhanî bide'' 
                                                     Dr. Ebdilmecît Şêxo 
Wekî bendeke avê di destpêka beharê de herdem xumxum û nalîne, geliyê dadigire û bi xwe re disojîne, 
wilo helbestvanê me yê hêja Hêmen Kurdaxî jî bi ser hezkirên helbestê de dîwana xwe ya sêyemîn, 
paş ku berê „Çêroka neynûkên şikestî“ û „Siwarên rejiyê“ weşan dibûn, davêje, tijî evîndarî û bi 
Kurmanciyeke asan û zelal, bi wateyên nû û dîmenên wêjevanî yên xweşik.. 

Hêmen, wek hezkirê welatekî çeleng û wefadarê evîndariyek bêdawî û bêsînor, firîşteyên qurnefîlê ji devê berbangê derdixîne, me bi xwe re di nav bajêrên sar û basikşikestî re digerîne, destanên revê ji me re dixiwîne, gerdoneke ji ramûsan avakirî ji me re diafirîne, li ser kaxizê taziya tozê û li ser lêvên şevê behiştekê ji bo zarokên me pêda dike, û her û her wefadarê evîndariya dilê xwe yê ji rê mayî dimîne…Di nav helbestên Hêmenê Kurdaxî de ronahî asîmanê  parve dike, û tîpan riswa û tazî dike… 
                                                     Cankurd

Girêdanên derve
 http://free.pages.at/kurdaxi/ 
Kurdaxî, Hêmen
hemen kurxani
Zimannasî

Zimannasî yan lenguîstîk (carina zimanzanî û kêm car zimanvanî; bi înglîzî linguistics), zanista ku li zimanê mirovî vedikole. 

Dikare bê dabeşkirin sê beşan: têşiya zimanî, wateya zimanî û wate di pêgehê de. Kevntirîn çalakiyên pênasîner yên zimannasiyê vedigerin Pāṇini 500 B.M ku sanskrîtî analîz kir di Ashtadhyayi. Yek ji binşaxên zimannasiyê lêkolîna li pêkhatiyên zimanî an jî rêzimanî dike. Ev jî li ser pergala rêbazên ku bikahênerên zimanî bi kar dihînin di zimanî de.
Li morfolojîyê (formasyon û avakirina peyvan), hevoksazî (çêkirin û avakirina hevok û frazan ji van peyvan) û fonolojî(pergala dengan). Dengsazî bêtir girêdayî beşên zimannasiyê yê ku li taybetmendiyên rasteqîn yên dengê axaftinê û dengên ne axaftinê û şêweya ku tên derxistin û têgihiştin.

Vekolîna li wateya zimanî girêdayî çawa ziman pêkhatiyê bivac û çavkaniyê cîhana rasteqîn vediguhezîne, diguherîne û dike ew wateya ku nediyariyan çareser û îdare bike, ye. Ev katagorî vekolîna li watezanîyê (çawa wate  tên fêmkirin ji gotin û konseptan) û pragmatikî (peyv çawa ji naverokê tê fêmkirin) zimannasî pêgeh/naveroka her zimanî dinere ku bi hokerên civakî, dîrokî, û siyasî bandor lê kirine an na. Ev jî li pereseniya zimannasiyê vedikole, ku ew jî bersiva pirsyarên wek kok û veguhestina zimanan peyda dike; zimannasiya dîrokî li guherînên zimanî; zanista zimanê civakî, ku li pêwendiya di navbera varyasyonên zimanî û pêkhatiyên civakî de dinere; zanistia zimanê derûnî ku li ravekirin û karê zimanî di hişî de vedikole
norolîngustîk li prosesa zimanî di mêjî de dikole zimanwergertin; bê çawa zarok û mezin zimanan fêr dibin  û analîza gotûbêjên ku pêkhatiyên nivîs û axaftinan dihundirîne, dike.

Hin perwerdeyin dî jî bi zimanî ve girêdayî ne an jî pêwendiyên wan pê re heye. Semiolojî, wek mînak: vekolîna giştî li sembol û nişanan e, di zimanî de û li derveyî zimanî. teorîvanên nivîsên wêjeyî li bikhanîna zimanî di wêjeyê de, dikolin.

Zimannasî li gel vê sûdê ji dengvedanîyê, antropoljî, biyolojî, zanista kompûterê, anatomiya mirovî, înformatik, norolojî, felsefe, derûnnasî, civaknasiyê  û derdzêyanîya ziman-axaftinê digire û agahiyan dide wan.

Ji kesên mijûlî zimannasiyê re zimannas tê gotin.

Beşên zimannasiyê 
 Fonetîka (dengnasî)
 Morfolojî (şêwenasî)
 Semantîka (watenasî) 
 Leksîkolojî (peyvnasî)
 Sentaks (hevoknasî)

Çavkanî

Girêdanên derve
Gün Radyo-TV

Gün Radyo-TV (Özgür Güvn TV- Radyo) (bi kurdî tê wateya Roj Radyo-TV û Roja Azad TV-Radyo) televîzyoneke herêmî ye ku ji Amedê weşan dikir. Piştî bû neteweyî ji hêla dewletê ve hat girtin.

Di sala 1994an bi navê Metro Radyo-TV dest bi weşanê kir. Di tîrmeha 2001ê navê xwe guherandî Gün Radyo-TV û dest bi weşana nû kir. Televizyon rojê 16 saet û radyo jî 24 saet li Amedê weşanê dikir.

Di 23ê adarê sala 2006an cara yekem li Tirkiyê Gün Radyo-TV dest bi weşana kurdî kir.

Özgür Gün TV – Gün Radyo ji sala 2002’yan heta îlona 2015an li Amedê bi awayekî herêmî weşana xwe didomand... Yekemîn kanala ku li Tirkiyeyê bi kurdî weşan kiriye.
Özgür Gün TV di 6ê nîsana 2015an de saet di 17.00an de bi bernameyeke zindî li ser feyka TÜRKSATê dest bi weşana navneteweyî kir.
Özgür Gün TV ji ber ku li Amedê li paytexta Kurdistanê weşan dikir, di demeke kurt de bû çav û çavkaniya hemû kurdên li cîhanê. 
Ji ber vê yekê jî hikûmeta AKPê tevî gelek kanalên din ên kurdî Özgür Gün TV jî di 3ê çiriya pêşîn a 2016an de girt û dest danî ser hamû amûrên wê.

Di 29ê îlona 2016an Gün Radyo-TV piştî 2016 derbeya eskerî hatiye girtin.

Çavkanî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Teleweşanên ji aliya kesan
Pezpezok

Pezpezok, pezpezûk, helpeze, bindira tûkotûko an jî bindira bipirç, komek pîrevokan e.

Şayes 
Rengê wî yê zerengî û lingên wî gorî bedenê xwe yên dirêj in. Buxikek pir lezgîn e. Mirov difikire ku ev pîrevok bi mitik (jehr) e.

Fizyolojî

Reftar

Dabeşandin

Çavkanî

Girêdanên derve 
 fotograf 

Pezpezok
Sylvia Plath

Helbestvana Sylvia Plath di rojê 27. Avrêlê sala 1935 da li Boston ji dayik bûye. Bavê wê Elmanê û dema ku Sylvia 8 salî bûye, miriye. Piştî Sylvia bi nivîsandina helbestên destpê dike u di sala 1950'da bûrsek bo çûne zaningeha Smith COllege qezenç dike. Sylvia bi 19 salî xwe diceribine ku xwe bikuje, lê dê û birayê wê wê rizgar dikin. Sedema ceribandina xwekujî ye wê -li gorî wê- ji ber pirsgirêka bi pejirandina rewşa dinê bû. Şeş sal şunda Ted Hughes nas dike û bi wî re dizewice. Ted Hughes jî wekê wê helbestvan bû. Paşî dû zarê wan çê dibe, lê bi vê zewacê û bûne dû zarokan jî problemên Sylvia Plath dawî nabin. Bi gotina wê "hîna jî kêfxweşî çi ye min tam ne kirîye". Dîsa di vê wextê de gelek helbestan dinivisîne û wan helbestan ji ligel rewşenbîrên dinê de tên rêz kirin. Talî di 11 Sebatê 1966'da, li zivistanek sar û tarî de, xwe dikuje.

Ji helbestekî xwe da wisa dibêje:

Mirin jî,fena her tişte, hûner êû ez vê gelekî baş dizanim''
Plath, Sylvia
Plath, Sylvia
Jidayikbûn 1932
Mirin 1963
Ceribanvanên amerîkî
Siyasetmedar

Siyasetmedar an jî ramyar, kesek ku di siyaseta partiyê de çalak e, an kesek ku li hukûmetê nivîsgehek digire an digere. Siyasetmedar pêşniyar, piştgirî û avakirina zagon an polîtîkayên ku erdê desthilatê û, bi dirêjkirinê, mirovên wê dikin. Bi berfirehî, "siyasetmedarek" dikare her kesê / a ku di saziyek burokratîkî de dixwaze bigihîje hêza siyasî.

Girêdanên derve
Lêkerên kurmancî

Lêkerên kurmancî peyvên liv, livîn û livandinê yên kurmancî ne. Bo nimûne, hatin, çûn, kirin, kuştin û mirin lêker in lê sêv, sor, baş, mal yan di, li, jê ne lêker in.

Ev rûpel li ser tewîn (çemîn) û xebitîna lêkerên kurmancî ye.

Tewîna lêkerên kurmancî

Komên lêkeran li gor tewînê

Koma I  

Ravek bo koma I

Ji bilî lêkerên anîn, dirûn, gan, girîn, jîn, man, şiyan û zan hemû lêkerên bi tîpên în, ûn û an bi dawî tên, dikevin vê komê. Di dema niho (presens) û ya bêt (future) de, în' an ûn yan ana xwe wenda dikin û paşgirên kesîn û pêşgirên demkî yan ên negasyonî digirin.

Koma II 

Ravek bo koma II:

Ji bilî lêkerên bi tîpa a+dengdarek+tin bi dawî tên, hemû lêkerên bi dengdarekê (konsonant, îng. consonant) û her sê tîpên tin/din bi dawî tên, ciyê xwe di vê komê de digirin. Di demên niho û ya bêt de tin/din dikeve û eger ji berî wê tîpa f hebe, dibe v (axiftin > diaxivim), s dibe z (lîstin > dilîzî) û ş dibe j (kuştin > dikujin).

Koma III 

Ravek bo koma III

Hemû lêkerên bi tîpa a + dengdarek +tîn bi dawî tên, dikevin vê komê. Di dema niha û ya bêt de a dibe ê û tin dikeve. Eger li berî tinê f hebe, dibe v (axaftin > diaxêvim), s dibe z (parastin > diparêze) û ş dibe j (biraştin > diparêjin).

Koma IV 

Ravek bo koma IV:

Ji bilî lêkera mirin, hemû lêkerên li dawiya wan dengdêrek (vokal, îng. vowel) û rin (di soranî de rdin) heye, dikevin vê komê. Di demên niha û bêt de rin (rdina soranî) û dengdêra li pêş wê dikevin.

Koma V 

Ravek bo koma V:

Hemû lêkerên bi andin an endin bi dawî tên, dikevin nav vê komê. Di dema niha û ya bêt de andin an endin dikeve û în (di soranî û hin devokên kurmancî de ên) têt şûna wan.

Koma VI 

Ravek bo koma VI:

Ji bilî lêkerên ristin û hiştin, hemû lêkerên bi -istin an jî -iştin bi dawî tên endamên vê komê ne. Di dema niha û ya bêt de -istin/-iştin dikeve.

Koma VII 

Ravek bo koma VII

Lêkerên vê komê heftem bêrêz in û qaydek ji bo çawantewîna wan tine ye. Di pirraniya zimanên hindo-ewropî (înglîzî, almanî, spanî û hwd.) de lêker di demên raborî (îng. past tense) de bi bêrêzî ditewin lê ev bêrêzî di zimanê kurdî de tine ye. Bêrêziya van peyvên jorîn di zimanê kurdî de di demên niha û yên bêt de ye.

Çavkanî 

 Husein Muhammed: Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî
 Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax 

Rêzimana kurdî
Daçek

Daçek (prepozîsyon) ew peyv in yên ku hatina cihekî, mana li cihekî yan derketina ji cihekî diyar dikin.

Daçekên kurdî 
Binere nivîsarek berfire: Daçekên kurdî

Daçekên bingehîn di zimanê kurdî, zaravaya kurmancî de ev in:
 bi
 bo
 di ... de (tê de)
 ji (jê)
 li (lê)

Ji daçekên bingehîn gelek daçekên din jî tê çêkirin:
 ber bi
 ji ... re
 li ser ...

Girêdanên derve 

Ziman
Rêziman
Qetîn

Qetîn an jî Qatîn () yek ji gundên herî mezin ên ku bi navçeya Karaza Diyarbekrê ve girêdayî ye.

Gundên Karazê
Çinar

Çinar (), navçeyek Amedê ye. Li ser rêya Mêrdînê ye.

Gundên Çinarê 
 Wembirkê: gundekî ji bajêr gellekê dûr e. Rê tune ye. Eşira Nasiran lê rûdinin. Dibistan, nexweşhane, bijîjk lê tune ye.
 Gundên din: Kerik, Alawiz, Koroso, Xecita, Qulya, Develi,Hicetiyê, Daxran, Beku...

Navdarên Bajêr 
 Evdirehmanê Axtepî, felsefevan, stêrnas û alimekî 
 Şêx Hesenê Nûranî, alimê Îslamê û nivîskar
 Şêx Hesîb Axtepî, nivîskar û helbestvan
 Şêx Eskerî, nivîskar
 Muhemmedê Kerbelayî, nivîskar
 Hatîb Dicle, siyasetmedar

Pêşangeh

Çavkanî
Teze

Teze (ji beluçî: tâjêk), tê wateya nû an jî nujîn.

Gund 
 Teze, gundekî navçeya Başanê.
Ranye

Ranye, navçeyeke bi ser parêzgeha Silêmaniyê li Başûrê Kurdistanê ye. Ranye serbajarê Navçeya Ranyeyê ye ku bajar 130 km li bakurê rojavayê Silêmaniyê û nêzîkî Bendava Dûkanê ye. Ranya ji sala 1789an vir ve navenda navçeya Ranyeyê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Bajêrê Ranye 

Bajar

Bajarên Başûrê Kurdistanê
NY

NY kurtenavê van gotinan ne:
 Neteweyên Yekbûyî
 New York

Kurtenav
Stêrnasî

Stêrnasî an stêrzanî an esmannasî an jî astronomî ew zanist e ya ku vekolînan li ser stêran, exteran û galaksiyan dike. Bi kurtî, stêrnasî eleqedarî hemû tiştên di esmanan heye. Ew gerdûnê, stêrê û pergala rojê vedikole.

Kesê ku karê wî stêrnasî be, stêrnas an astronom e. 
Astronom û astronot ji hev cuda ne. Astronom lêkolînan li ser stêran dikin. Esmanger li esmanan digerrin.

Peyva "stêrnasî" û "astronomî" 

Peyva stêrnasî ji stêr û -nasî têt. Paşgira -nasî di kurdî de têt wateya zanistê yan pirsporiyê

Peyva "astronomî" ji peyvên yewnanî ástron (stêr) û nómos (Dad) pêk hatiye.

Dîroka stêrnasiyê 

Stêrnasên berê bazirgan û deryagerr bûn ku hewceyî rêberiya stêran daku rêya xwe winda nekin. Herwiha cotkaran jî xêra stêran dizanî ka kengî zeviyên xwe biçînin, kengî dê lehî rabin û kengî dema dirûnê xermanê ye.

Herwiha şaristaniyên berê ji ber sedemên olî çavdêriya stêran û esmanan bi giştî dikir.

Hin çavdêrên stêran jî bawer dikir ku bi livên stêran mirov dikare pêşerojê anku demên bên pêşbînî bike. Ji wan kesan re astrolog têt gotin. Tevî ku karê wan wek zanistê nayêt pejirandin jî, çavdêriyên wan pirr alîkariya stêrnasan kiriye ku agadar bikin ka pergala gerdûnê çawan e.

Karê stêrnasan 

Stêrnasî zanistek pirr kevnare û giring e. Lê dîsan jî hema her kes dikare di jiyana xwe ya rojane de jî bi amûrên erzan, yan jî bê ti hacet û amûran hinek stêrnasiyê bike.

Stêrnasên amator di rastiyê de rolek pirr giring di pêşketina stêrnasiyê de lîstiye. Bi taybetî ew gelek car yekem kes bûne ku hay ji asteroîdan yan kometan bûne. Carine jî ew bûne govan û şahidên peydabûn yan mirina stêran.
 
Dûrbûn baştirîn amûr e bo kesên dest bi stêrnasiyê dikin.

Cûnên stêrnasiyê 

Di van sedsalên dawîn de stêrnasî berfire bûye û gelek çeq jê diçin.

Stêrnasên heyvê vekolînan li ser heyvê dikin. Stêrnasên gerokstêran bala xwe dibin Pergala Rojê. Hin stêrnas dibin pisporên hin stêrên taybet. Hin jî xwe mijûlî galaksiyên dûr dikin.

Hin stêrnas jî hene ku qet ne hewceyî nerîna li esman û stêran in. Ev stêrnasên teorîk zagonên fîzîkî û matematîkî bi kar diînin û bi kompûterên xwe modelên gerdûnê diafirînin û paşî wan modelan li gel çavdêriyan berhev dikin. Armanca wan ew e ku tê bigihin ka gerdûn çawan peyda bûye û ka belkî dê çi biqewime.

Mijarên têkildar 
 Asteroîd
 Galaksî
 Gerdûn
 Gerstêrkan
 Tîr
 Gelawêj
 Erd
 Behram
 Berçîs
 Keywan
 Ûranûs
 Neptûn
 Heyv
 Komet
 Kunên reş
 Pergala Rojê
 Roj
 Stêr

Herwisa binêre 
 Gelawêj 
 Behram

Girêdanên derve 

Zanist
Stêrnasî
Zanistên siruştî
Perwîz Cîhanî

Perwîz Cîhanî (1950 - Belesora Jêrîn/Xoy/Îran) nivîskarekî kurd e Celalî û ji Rojhilata Kurdistanê ye. Niha li bajarê Wuppertal ya Almanyayê rûdine.

Jiyana Wî 
P. Cîhanî di sala 1955an de li gunda Belesora Jêrîn a girêdayî navçeya Elendê hatiye dinê. Di yekê Gulana 1329ên koçê de (beranberî ya Zayînê dike 21.04.1950) li gundê  Belesora Jêrîn ser bi bajarê Xoyê hatiye dinyayê. Ew ji binemaleyeke xwenda û edebdost û torevan hatiye cîhanê. Hê ji zarotiyê ve ew li gel çand û wêjeya kurdî û farisî nasyar e.

Berhemên wî 
 Çîrokehelbesta Gur û Bizin, li ser kasêtê, 1977, Xoy/Îran
 Vejandina Mem û Zîna Ehmedê Xanî, 1988, Ûrmiye/Îran
 Vejandina Ferhenga Nûbihara Ehmedê Xanî, 1988, Ûrmiye/Îran
 Fêrbûna Rênivîsa Kurdî bi herdû şêweyan, 1989, Ûrmiye/Îran
 Peyam: Komelekurteçîrok, 1996, Swîsra
 Ax Şilêrok, Komelehelbest, 1997, Swêd
 Bilîcan, Roman, 2002, Stenbol / Tirkiye
 Alole, Çîrok, 2005, Stenbol / Tirkiye
 Hezarav: Ferhenga thematîk li ser avê, 2006, Stenbol / Tirkiye
 Şiroveya Mem û Zîna Ehmedê Xanî, bi rave û şiroveyek nû, Duhok
 Rênivîsa Kurdî, Weşanên Salahaddin Ayoobi, Ûrmiye/Îran
 Çarîneyên Omer Xeyyam, Werger, Weşanên Nûbihar, 2015, Stenbol / Tirkiye

Girêdanên Derve 
http://knnc.net/Kr/ArticleDetail-223-121#.Vecs2iXtmko 

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1955
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Laleş Qaso

Laleş Qaso (jdb. 1957 li Mêrdînê) nivîskarek kurd e. Ew ji Bakurê Kurdistanê, ji Mêrdînê ye lê niha li Swêdê bi cih bûye.

Jiyan û kar

Laleş Qaso ji ber nerînên xwe yên siyasî nêzî 10 salan di zindanên Tirkiyeyê ve maye û ketiye ber şkenceyên giran.

L. Qaso ji salên 1990ê ve li Swêdê dimîne û romanan, nivîsaran û helbestan dinivîse.

Berhemên L. Qaso bi gelemperî satîrîk in û rexneyên tûj in hem li dewleta Tirkiyeyê û hem jî li PKKê.

Ta niha şeş pirtûkên Laleş Qaso derketine. Çar jê roman in û yek jî dîwana helbestan e. Sê romanên wî - Sê şev û sê roj, Xezeba Azadiyê û Wêran - mîna trîlogiyê berdewamiyên hev in lê dikarin serbixwe jî bên xwendin. Pirtûka wî ya dawiyê, Ronakbîr, romanek kurt e.

Berhemên Laleş Qaso li hin zimanên biyanî jî hatine wergerrandin, wek erebî û swêdî.

Berhem

Daran pel dan, helbest, Stockholm, Weşanên Pelda 
Sê şev û sê roj, roman, Stockholm, Nûdem, 1999, 328 r. - ISBN 91-88592-43-X
Zindanên Diyarberirê û şoreşgeriya me, Stockholm, Pelda, 1999, 363 r. 
Xezeba azadiyê, roman, Stockholm, Weşanên Pelda, 2000, 312 r. ISBN 91-972275-4-4
Wêran, roman, Stockholm, Pelda, 2002. - 303 r. ISBN 9197227560

Nivîskar
Romannivîs
Helbestvan
Parzemîn

Parzemîn, parçeyekî erdnigariya cîhanê ye. Parzemînên Erdê ev in:
 Asya
 Afrîka 
 Ewropa 
 Awistralya
 Amerîkaya Bakur
 Amerîkaya Başûr
 Antartîka

Erdnîgarî
Parzemîn
Qeter

Qeter(Erebî:دولة قطر Devletü't Katar )welateke erebî di Kendawa farsê ye. Li gel Erebistana Siûdî sînorek erdî heye.

Girêdanên derve 

 
Dewletên Asyayê
Mîrgeh
Yemen

Yemen (bi erebî: ٱلْيَمَن, xwendin: el-Yemen) fermî wekî Komara Yemen tê naskirin (bi erebî: الجمهورية اليمنية, xwendin: el-Cumhûriyeh el-Yemeniyeh) dewleta desthilatdar ya erebî li Asyayê rojava li başûrê başûrê Erebistana Siûdî yê Zimanê erebî.

Erdnîgarî 
Yemen welatekî duyem e ku li seranserî, 527,970 km kîlometre (203,850 mîlyon mîkrok) dagir kir. Deryaya ji bo 2000 kîlometre (1,200 mîlometr) ji bo dorpêçê. Ew bi Erebistana Siûdî ve li bakurê Sor, Girava Sorîn, rojava Gulf-Aden û Guardafui ji Başûrê Başûr û Erebê ereb û Oman li rojhilat e. Her çiqas hiqûqê Yanûnî gotibû ku paytext bajarê Sana ye, ji bajarê 2015'an ve ji bajaroka Houthî re bin kontrola serhildana Houthî ye. herî mezin ji Sosotroyê ye.

Dîrok 
Yanî malbata Sabahiyan (Sheba Mizgîniyê) bû, dewleteke bazirganiyek ku ji bo hezaran salan ve hatibû avakirin û beşên modern-day Ethiopya û Eritrea-ê jî beşdar bûn. Di sala 275 de, herêm li ser desthilatdariya paşê paşiya Îngilîz-Himyarîtê li ser bandorê ye. Xirîstiyan di sedsala çaremîn de hat. Îslamiyet di hefteya sedsala heftan de û leşkerên Yemenî di belavkirina destpêka îslamên îslamî de girîng bûn. Birêveberiya Yemen pir dirêj zehmet e. Gelek malbatan ji sedsala 16ê sedsala derket, rûmeta rûsî herî hêz û herî dewlemend e. Welat di navbera sedsala bîstemîn de di navbera împaratorên Osmanî û Brîtanî de hate belav kirin. Zanydi Mutawakkilite Padîşahiya Yemen di dema Şerê Cîhanê  de hate damezirandin beriya pêşîn ya Komara Yemen Ereb di 1962'an de. Ewropa parastina Brîtanyayê bû û ji sala 1967 heta ku ew dewletek serbixwe bû û paşê, Marxist rewş. Du Yemeni yekîtiya dewletên ku di Komara modern ya Yemenê de di 1990'an de çêbikin.
Yemen welatekî pêşveçûnê ye, û welatê herî herî herî mezin li Rojhilata Navîn. Di bin desthilatdariya serokkomar Ali Abdullah Saleh.

Galerî

Girêdanên derve

Çavkanî
Libnan

Libnan (bi erebî: لبنان  Lubnān) an jî Komara Libnanê (bi erebî: الجمهورية اللبنانية Al-Jumhūrīyyah al-Lubnānīyyah) welatekî li rojhilatê Deryaya Spî ye.

Erdîngarî 
Li bakur û rojhilatê Libnanê, Sûrî, li rojava Deryaya Spî û li başûr jî Îsraêl heye. Heya destpêka salên 70´î Libnan welatekî dewlemend û biewle bû. Piştî şerê Ereb - Îsraîl gelek Filistînî hatin Libnanê. Li Libnanê gelek netewe û hindikayî dijîn. Mixabin çaresernebûna pisrgirêka Filistînê û nakokiyên Ereb û Îsraêlê bû sedema şerê navxweyî ku vê şerî Libnan kir welateke qada şer û kambax. Nêzîkî 150.000 kesî jiyana xwe ji dest dan. Beriya salên 70´î Libnan welatekî tûrîstîk bû û ji paytext Bêrûtê re digotin "Parîsa Rojhilata navîn".

Xelkên Libnanê 
Li Libnanê ji xeynî ereban, asurî û ermenî jî gelek in. Gelek kurd jî lê dijîn. 

70% ji gelheya Libnanê misilman (sunnî û şîî) ne û 30% xiristiyan (katolîk û ortodoks) ne. Zimanê fermî erebî ye, lê fransî, inglîzî û ermenî jî tên axaftin)

Dîrok 
Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya Fransa û Îngilîstanê dê qebûl bike. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Suriye jî dê di bin berpirsiyariya Fransa de be.

Di şerê cîhanê yê duyem de ji alikarkirina Fransayê, Brîtanyayê Libnan dagir kir. Piştî xelasbûna şer di dawiya sala 1945an de bi peymaneke Brîtanya û Fransayê, her du dewletan hêzên xwe ji Sûrî vekişandin û dewleta Libnan ya serbixwe ava bû.

Çavkanî

Girêdanên derve
Misirc

Misirc () navçeyek ji navçeyên Sêrtê ye, li Bakurê Kurdistanê li Deşta Xerzan dimîne û cihê xwe li quntara çiyayê Gurdilan vegirtiye, ji eşîra Pencînaran re jî wek paytext tê hesibandin. Tirkan navê Kurtalan lê daniye. Ango Qada Kurdan.

Navê Kurtalan ji navê wî çiyayê ku dibêjinê "Gurdilan" hatiye girtin. Ev çiya biştî rûxandina Şoreşa 1925an, Dewleta Tirk bi temamî daye erebekî sêrtî û navê wî jî daniye "Mîrê Gurdilan" lê piştî çend salan zilamê ku Mîr bûye, nikaribûye gundên kurdan li hev rabigire, dest jê berdaye û çûye. Li ser Mîr meselokek jî di nava xelkê de heye, dibêjin: "Mîrê Gurdilan, fitilî li qaçilan."

Çiyayê Gurdilan, pir xweşîk e û xwe ji herêmê re kiriye mîna sîber û tabî. Piraniya gundên her heft bavikên eşîra Pencînaran li vî çiyayi dimînin û 15-20 gundên wan jî li deştê ne. Gundên wisa xweş, avî, bi dar û fêkî hene ku heta ketine gotinên Pêşiyan, weke: "Eynik û Eyndar, Bêkend û Minar, xweştir in ji textê xwendkar" hatiye gotin.
Navê "Gundilan" tê wateya cihê kurdan. Kesên ku li vê herêmê dijîn wek  "Gurdilî" têne bi navkirin.

Çend ji gundên wê yên navdar 
 Bêkend
 Bîşêra Jorî
 Bîşêra Xwarî
 Eyndar
 Eynik
 Eynqesir
 Kanîgewrik
 Qadiya
 Sarîb
 Serendê
 Sindiya
 1-Siya
 Qadiya
 Zoqeyd
 Zoqê
 Minar
 Dêgan
 Hemdûna
 Kirîva
 Pîrişmê
 Babosî
 Çayê
 Têlan
 Baqirdê
 Kotîba Jorî
 Kotîba Jêrî
 Cimzerq
 Şêx ûnis
 Dêr
 Bêlekê
 Ewtê
 Badayê
 Cefanê
 terno
 Bastokqa,
 Paloniyê,
 Batasê,
 Girê,
 Darê,
 Başura,
 Telîba,
 Mêlha,
 Qinask,
 Zêwkê,
 Xinduka,
 Searta,
 Kevirhemo,
 Kanîkerwana,
 Hishis,
 Hekemiyê,
 Eynmihemed,
 Titinê,
 Batran,
 Bîrakurêdya,
 Xatma,

Navdarên Bajêr 
 Mele Evdilhadiyê Comanî

Çavkanî
Xerzan

Xerzan him navê rûbarekê, him navê herêmekê û him jî navê xelkê li herêma Xerzan rûdinin e. Herêm wek deşta Xerzan tê nasîn. Herema Xerzan jî dibe du heremok.
1.Heremoka Babosî (Ev heremok ji herema Xerzan cihê çiyan re tê gotin)
2.Heremoka Reşkota(Deştî)
Ev deşt gelekî fireh û dirêj e, li bakurê Kurdistanê ye, girêdayê bi navçeya Misircê (Kurtalan) û parêzgeha Sêrtê ve ye. Piraniya deştê di destê êla Pencînaran de ye. Rojhilata deşta Xerzan, çiyayê Gurdilan e, bakûr çiyarêza Hezo û Sasûnê ye, ji aliyê rojavayê ve herêma Reşkotan û çemê Xerzan e, ji aliyê başûr ve jî deşta Apikan û herêma eşîra Elikan e.

Peşiya îslamê de bajarek di nava deştê hebûye bi navê Erzen. Pişti ereb hatin herêmê ji vir re Xerzan hatiye gotin. Xerzan navê rûbareke jî.

Xwarinên herêma Xerzanê 
 Arxavk
 Avanît
 Biraşka bi bacanreşkê
 Biryan (xwarin)
 Bûmbar
 Etora hişk bi penîrê qaşarê
 Fetîr
 Girara pimparê
 Goştekelem
 Hesîde
 Hêkerûn
 Hêyavka bamyeyê
 Kezebtirşa Sêrtê
 Kufteya bi cacix a Dîlokê
 Liklikî
 Meftuneya bacanê
 Meftuneya kerengê
 Parêv
 Perdepîlaw
 Pilora qûşî
 Qedayîfa rêsî
 Qeyxaneya Wanê
 Qopo
 Rayoşû meketîp
  Meyîr
 Pîçîk
 Kutlik
 Şorbeşîr
 Xwarina Binerd
 Gebol

Herêmên Kurdistanê
Nêwçiya

Navçiya an nêwçiya (bi suryanî: ܢܘܿܟܝܼܐ) ku dikeve bakurê Kurdistanê heta dema jon-tirkan navçeyeke Nestorîyan bû. Nêzîkê Şemzînanê ye.

Suryanî
Herêm
Kurdistan
Weşanên Roja Nû

Weşanên Roja Nû ji sala 1980î heta niha (heziran 1999) 50 pirtûk (ku ji vana 48 heb bi zimanê kurdî ne) pêşkêsî lîteratûra kurdî kirîye. Kitêbên nivîskar û alimên kurd yên eyan wek Cegerxwîn, Prof. Qanatê Kurdo, Ereb Şemo, Kemal Burkay, Eskerê Boyîk û berhemên şairên me yên qedîmî wek Melayê Cizîrî, Ehmedê Xanî, Feqiyê Teyran, Mela Ehmedê Batê û gelekên din çapkirîye û belavkirîye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Pirtûkên Weşanên Roja Nû 

Weşanên Roja Nû
Pencînar

Pencînar - Weşanxaneya Çanda Kurdî - lêkolîn li folklora kurdi ya bi devoka kurmancî dike. Kilasîkên kurdi yên hetanî 1923'an ku bi alfabeya erebî hatine nivisandin, werdigerine alfabeya latînî. Herweha projeyeke pirtukên zarokan jî ji çirokên folklori yen rawilan (fabil) amade kiriye ku ji 100 pirtukî pêk hatiye.

Berpirsiyarê weşanxaneyê Zeynelabidîn Zinar e û navenda weşanxaneyê jî li Swêdê ye.

Beşek ji weşanxaneyê jî çapxane ye.

Girêdanên Derve 
 Malpera Pencînar

Weşanxane
Malmîsanij

Malmîsanij, Mehmet Tayfun anku Mehmet Malmisanlı (jdb. 1952 li Pîranê) rojnamevan û nivîskarê kurdê zaza ye. Ew bi zazakî, kurmancî û tirkî dinivîse.

Jiyan û kar 
Malmîsanij di sala 1952yan de li gundekî Amedê hatiye dinyayê. Wî xwendina xwe ya pêşîn û navîn li Kurdistanê û ya bilind (zanîngeh) jî li Enqereyê qedandiye.

Malmîsanij di navbera salên 1975 û 1981ê de di zîndanên Tirkiyeyê ve bû. Di sala 1982yan de wî bar kir biyanistanê.

Malmîsanij li Zanîngeha Sorbonne (Parîs) û Zanîngeha Uppsalayê (Swêd) beşê zimanên îranî xwendiye. Paşî wî li Zanîngeha Linköpingê (Swêd) perwerdenasî xwend. Taliyê ew ji Zanîngeha Göteborgê (Swêd) bû master.

Malmîsanij herî zêde bi zazakî, kurmancî û tirkî dinivîse. Ew yekemîn kes bû ku piştî Ehmedê Xasî û Usman Efendiyê Babijî bi zazakî binivîse. Malmîsanijî û hin hevalên xwe di salên 1979 - 1980î de kovarek bi navê Tîrêj derdixist ku bi kurmancî û zazakî bû. Di sala 1987an de ferhenga Malmîsanij ya zazakî hat weşandin. Wî herwiha Mewlûda Ehmedê Xasî û Usman Efindiyê Babijî ji alfabeya erebî kir bi alfabeya latînî û ew herdu helbestvanên kurd dan nasîn. 
 
Malmîsanijî ta niha di bi dehan rojname û kovarên kurdî de nivîsiye. Ew herwiha wek yek ji birêveberên van kovaran xebitiye: Tîrêj (Îzmîr), Hêvî (Parîs), Armanc (Stokholm), Çarçira (Stokholm), Wan (Stokholm), Çira (Stokholm).
 
Malmîsanij sala 2005an Xelata Pîremêrdî wergirt.

Niha Malmîsanij li Amedê dijî. Malmîsanij endamek Komeleya Nivîskarên Kurd e.

Ta niha gelek ji berhemên Malmîsanij li erebî, fransî, swêdî û tirkî hatine wergerandin.

Berhem 

 Yüzyılımızın Başlarında Kürt Milliyetçiliği ve Dr. Abdullah Cevdet, Uppsala, 1986, 124 rûpel
 Ferhengê Dimilkî-Tirkî, Uppsala, 1987; Stembol, 1992, 431 rûpel
 Herakleîtos, Uppsala, 1988, 51 rûpel
 Li Kurdistana Bakur û Li Tirkiyê Rojnamegeriya Kurdî (1908-1992), Ankara, 1992, 465 rûpel (Malmîsanij & Mahmûd Lewendî)
 Folklorê Ma ra Çend Numûney, Uppsala, 1991; Stembol 2000, 319 rûpel
 Said-i Nursi ve Kürt Sorunu, Stockholm, 1991; Stembol 1991
 Abdurrahman Bedirhan Ve İlk Kürt Gazetesi Kürdistan sayı: 17 ve 18, Stockholm, 1992, 138 rûpel
 Bitlisli Kemal Fevzi ve Kürt Örgütleri İçindeki Yeri, Stockholm, 1993; Stembol 1993
 Cızira Botanlı Bedirhaniler ve Bedirhani Ailesi Derneği’nin Tutanakları, Stockholm, 1994; Stembol, 2000
 Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri, Stembol, 1996, 88 rûpel
 Ferhengekê Kirdkî-Pehlevkî-Kurmanckî, Stockholm, 1997, 38 rûpel
 Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti ve Gazetesi, Stockholm, 1998; Stembol, 1999
 Kurdiskt författarskap och kurdisk bokutgivning: bakgrund, villkor, betydelse, Stockholm, 1998, 64 rûpel
 Gotibûn Ku.../Vate/ 136 rûpel/2006
 Ji Bo Rastnivîsînê Ferhenga Kurdî (Kurmancî) - Tirkî (2012)
 Kurmancca ile Karşılaştırmalı Kırmancca (Zazaca) Dilbilgisi, Vate, Stembol 2015, 302 rûpel
 Ji Bo Rastnivîsînê Ferhenga Kurdî (Kurmancî) - Tirkî ya Nû (2018)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Antolojiya nivîskarên zazakî 
 Gotarek li ser Pirtûka "Gotibûn ku..." 

Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Kesên ji Pîranê
Jidayikbûn 1952
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Nivîskarên zimanê tirkî
Eyaz Zaxoyî

Eyaz Zaxoyî (yan Eyaz Zaxolî, bi navê xwe yê resen Eyaz Yûsif Ehmed, 1961 - 1986) stranbêjekî naskirî yê herêma Behdînan e. Di mawê jiyan xwe de Xebateke berçav di warê muzîka kurdî û kurmancî dike.

Jiyan û xebat 

Eyaz Zaxoyî li sala 1961ê li bajarê Zaxo ji dayik bûye. Her ji zarokatiya xwe heza wî ji hunerê re hebû û hemû dema xwe di dîwanên dengbêjan de derbaz dikir û guhdarî dengê wan dikir.

Eyaz xwendina xwe ya seretayî, navendî û amadeyiya çandinê li Zaxo temam kiriye. Her di dema xwendinê de, di ahengên xwendingehan de stran digotin. Pişt re Eyazê nemir seredana Radioya Kurdî dike li Bexda û li wir gelek stranan tomar dike û hin stranan jî digel Tîpa Duhok ya Hunerî. Herwisan digel hunermend Erdewan Zaxoyî jî hinek stranan tomar dike. Yekemîn kaseta wî li sala 1982 derket û bi wê kasetê navûdengiya xwe diyar kir, piştre li salên 1983, 1984 û 1985an jî kaset çêkirin. Anku di jiyana xwe ya hunerî de wî tenê çar kaset çêki-rin.

Strana herî naskirî ya Eyaz Zaxoyî Newroz hat bi gul û rihan e.

Eyazê nemir di temenê 25-saliyê de li roja 20/01/1986an çû ser dilovaniya xwe. Eyazê nemir digel keçeke endama Tîpa Hunerî ya Duhok peywendiyek evîndarî hebû û peywendiyê tesîr liser jiyana wî ya hunerî jî dikir, loma di warê strana evîndarî de, gelekî serketî bû. Eyaz bi berhemê xwe yê kêm jî şiya bala xelkê bikîşîne û ta niha xelk ji hunera wî hez dikin.

Gelek mamoste û helbestvanan helbestên xwe dane wî û alîkariya wî û Erdewan kirine. Ji wana Ebdulezîz Silêman, Bedirxan Sindî, Beşar Mihemed û gelek din.

Bêtiriya xelkê dibêjin ku Eyaz bi rêya jehrê ji aliyê rijîma Bees ve hatibû kuştin.

Çavkanî 

Kawe Alîxan: Peyama Kurd, hj. 73, sal 2006

Hunermend
Stranbêj
Kesên ji Zaxoyê
Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1961
Mirin 1986
Erdewan Zaxoyî

Erdewan Zaxoyî (yan Erdewan Zaxolî, bi navê xwe yê resen Erdewan Elî, 1957 - 1986) hunermend û stranbêjekî kurd e, di mawê jiyan xwe de xizmeteke berçav ji bo warê muzîka kurdî û kurmancî dike.

Jiyan û xebat 

Erdewan Zaxoyî li sala 1957'an li bajarê Zaxoyê ji dayik bûye.

Ji ber rewşa dijwar ya jiyana wê demê wî nekarîbû xwendina xwe temam bike. Di sala 1978'an yekem kaseta xwe derxist. Paşî bû pêşmerge û li gel pêşmergatiyê jî berdewamî bi hunerê da û çend berhem û kaset çêkirin. Wî çendîn stranên şoreşgerî çêkirin ku ta niha jî ew stran pirr tên guhdarîkirin.

Helbet ji ber ku çêkirina kasetan li çiya gelekî bi zehmet bû û jiber ku Erdewan dixwest hunera xwe pêşbixe û bigihîne hemû gelê kurd, wî gelek hewil dan ku xwe bigihîne Ewropa. Lê derfet çênebûn û pêwîst bû ew pasportek îraqî derxîne. Loma ew careke din vegeriya bajarê Zaxo û mijûlî çêkirina pasporta xwe bû. Lê dîsan wî dest ji hunerê berneda û xwe weke pêşmerge hesab dikir û li hemû şev û ahengan de, li Kurdistanê û li Bexda jî.

Dema ku diçû ser seko û sehnê, wî bi navê "Kurdistan Barzanî û Pêşmerge" şahî dest pê dikir, ev yek jî bi dilê karbidestên rijîma Bees nebû. Loma li roja 26/01/1986, anku piştî şeş rojan ji wexerkirina Eyaz Zaxoyî, di demekê de ku Erdewan di hoteleke bajarê Bexda razayî bû, kabidestên Emn û Istixbarata Bees ew girt, wenda kir û ta niha jî kes nizane ew li ku ye û çi lê hatiye.

Gelek hunermendên kurd dibêjin ku dengê Erdewan dengekî nimûneyî bû û ta li ba kesek din peyda bûye.

Çavkanî 

Kawe Alîxan: Peyama Kurd, hj. 73, sal 2006

Kesên ji Zaxoyê
Hunermendên kurd
Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1957
Mirin 1986
Ebdulwehid Zaxoyî

Ebdulwahid Zaxoyî  navê rastî Ebdulwahid Qedri Necmeddîn (jdb. 1972 - Mirin 26 kanûna paşîn 2000) hunermend û stranbêjekî naskirî yê kurmanc û parêzgeha Dihokê bû.

Jiyan 
Evdilwahid Zaxoyî li sala 1972ê li bajarê Zaxo hatiye dinyayê, lê belê sala 1983ê ve ew li Mûsilê jiyaye û paşî ji ber hikûmeta Iraqê reviyaye Kurdistanê û li Dihokê li wî xebata xwe ya hunerî domandiye û di sala 1990 yekem berhemê xwe belav kiriye. Herwesa yekem kaseta xwe jî li 1993ê da derxistiye. Paşî hin kasetên din jî belavkirine. Wî dûmahîk sitran wî bi navê "Mixabin" bû. Ew pirranî bi stranên evîndarî re tê kildar bû û dengê wî li gelek dawet û dîlana hatiye guhdarîkirin.

Evdilwahid Zaxoyî ji ber hinek pirsgirêkên civakî di şeva 25-26 kanûna paşîn 2000î de hat kuştin.

Albûm û stran
 Bire zikir
 Basa duniya
 Mixabin
 Hu Dilo
 Xerîbê dîtina te me
 Dil ji min bir
 Xewin
 Werne Govendê
 Keçe Ermeni
 Dê were lawê min
 Lê çev reşê
 Keçê ez taze gencim

Têkildar 
 Erdewan Zaxoyî
 Eyaz Zaxoyî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1972
Mirin 2001
Zaxoyî,Evdilwahid
Kesên ji Dihokê
Kesên kuştî
Stranbêj
Stranbêjên kurd
Mela Enwerê Maî

Mela Enwerê Maî hozanekî kurd e û ji Başûrê Kurdistanê ye.

Stranbêjên kurd
Zimanê suryanî

{{Infobox ziman
 | nav            = Suryanî
 | navê xwemalî   = ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ / Leššānā suryāyā | renga malbat   = Afroasyayî
 | dewlet         = Îraq, Îran, Tirkiye
 | herêm          = 
 | nexşe          = 
 | firehiya nexşe = 
 | binnexşe       = 
 | zimanê zikmakî = −
 | malbat1        = Afroasyayî
 | malbat2        = Zimanên samî
 | malbat3        = Zimanên samî yên navend
 | malbat4        = Zimanên samî yên bakur-rojava 
 | malbat5        = Aramî
 | nivîs          = Alfabeya aramî
 | netewe         = 
 | kêmnetewe      = 
 | ajans          = 
 | iso1           = 
 | iso2           = syc
 | iso3           = syc
 | agahdarî  = 
}}
Zimanê suryanî an zimanê aramî ( / leššānā suryāyā''), zimanê Aramiyan e.

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Ziman
Suryanî
Zimanên samî
Rojda

Rojda (z. 1978 li Misircê, bi navê xwe yê fermî Rojda Şenses) stranbêjeke kurd a muzîka kurdî ya nûjên e.

Kurtejiyan 
Rojda di sala 1978'an de li Tutun, gundekî navceya Misircê ya Sêrtê, ji dayik bûye. Di 12 saliya xwe de dest bi xebatên muzîkê kir. Sê salan di nava komên di bin sîwanên HEP û DEPê de stran got.

Rojda digel koma Gulên Xerzan 
Piştî qedandina dibistana xwe, ew di sala 1991'an de ji bo xwendina beşa muzîkê diçe Stenbolê, li wir tevlî xebatên (Navenda Çanda Mezopotamyayê) NÇMê dibe û û dibe yek ji solîstên Koma Gulên Xerzan, ya ku ji aliyê birayê wê hatibû damezrandin. Kom di çarçoveya Navenda çanda Mezopotamya xebatên xwe dimeşand. Kom di sala 1994'an de albûma xwe ya ewil ya bi navê 'Ji bîr nabin' dikişîne. Duyemîn albûma wan a bi navê 'Sonda Me' di sala 1997'an de hate weşandin. Rojda bi taybetî bi strana 'Helîmcan' xwe da nasîn û dengê wê êdî ji aliyê guhdarvanan ve gelek hate ecibandin. Di heman salê de ew tevlî koma Asmîn bû, ya ku ji keçên kurd pêk dihat, lê dmeke dirêj di komê de nema. Sêyemîn albûma komê 'Rukena min' di sala 2005'an de hat weşandin. Klîbên 'Memed kanî' û 'Ello dîno' di Festîvala Klîpan a Zaxoyê wek baştirîn klîpên salê hatin hilbijartin.

Kariyera wê ya solo 
Rojda salekê bi şunde ji Koma Gulên Xerzan vediqete û bi awayeke serkeftî dest bi kariyera xwe ya solo dike. Yekemîn albûma wê ya solo di sala 2006'an de tê weşandin û bi stîla xwe ya nûjên û cûda gelek tê ecibandin.

Dozvekirin 
Rojda di 25ê adara 2010'an de ji aliyê Dadgeha Bilind a Amedê ve ji ber 'propagandakirina bo rêxistineke îllegal' hat mehkûm kirin û du sal cezaya zîndanê xwar.
Berî cezaxwarinê jî serokwezîrê tirk Recep Tayyip erdoxan wê û gelek hunermendên kurd dawetî xwarinekê kiribû, ji bo danasîna 'Pateka Demokrasiyê' (taktîka nû ya AKP ji bo 'çareserkirina pirsgirêka kurd'), lê Rojda dawetê qebûl nekiribû û got ewê tevlî xwarinê nebe.

Stîla Rojda 
Endama koma muzîkê ya Gulên Xerzan Rojda bi şirovekirina stranên klasîk mîna strana "Wer Helîmê" dengê xwe gihand mîlyonan. Rojda ku dikare li tenbûr, dahol û erbanê bixe û bijene di heman demê jî de solîstiya Koma Asmîn a ji jinan pêk tê jî kir.

Dîskografî 
Digel koma Gulên Xerzan:
 Ji Bîr Nabin (1994)
 Sonda me (1997)
 Rûkena Min (2005)

Albûmên wê yên solo:
 Sebra Min (2006)
 Hat (2011)
 Kezî (2014)
 Siyam (2018)
 Bazin (2020)
Xebatên din:
 Mem û Zîn
 Şahiya Stranan
 Şevbuhêrka Dengbêja

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî 

Stranbêjên kurd
Jinên kurd
Jidayikbûn 1978
Mirovên zindî