nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Komara Îrlendayê

Îrlenda an jî Komara Îrlendayê (bi îrlendî: Éire, bi îngilîzî: Ireland) dewletek Ewropayê ye. Îrlenda endamê Yekîtiya Ewropayê ye. Beşek ji axa Îrlendayê (bakurê welêt) ji sala 1921'ê ve di encama şerê îrlendî-înglîzî ji başûrê welêt hatiye qutkirin û weke Bakurê Îrlendayê di bin desthilatdariya Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlendayê de ye.

Erdnigarî 
Di hundurê giravê de bi giranî deşt hene, ku ji derve bi deverên çiyayî hatine dorpêç kirin.

Çemê Şahnnon, ku ji bakur ber bi başûr ve diçe, li giravê bi qasî 370 km dirêjtirîn e. Li deştan gelek golên ku bi girîngî şekil didin peyzajê hene. Lough Corrib gola herî mezin a Irelandrlanda ye û duyemîn mezintirîn gola girava Îrlenda ye piştî Lough Neagh li Irelandrlanda Bakur.

Çiyayê herî bilind Carrantuohill (navên din Carrauntoohil, Carrantual, Carntuohil) bi 1039 m ye. Ew li başûrê rojavayê giravê di Macgillycuddy's Reeks de ye.

Ji sala 1980an vir ve şeş parkên neteweyî li seranserê welêt hatine damezrandin.

Dîrok 
Di Serdema Navîn de, Îrlenda dewletek federal bû ku keyê Îngilistanê wekî mîr bû. Digel vê yekê, damezrandina dewleta Îrlendayê ji Îngilistanê cuda bû û ev şert ma dema ku Îrlenda di sala 1541an de di yekîtîyek kesane ya bi Îngilistanê re bû keyek.

Di 1ê çileya paşîna sala 1801 de, Keyaniya Irlendayê bi Keyaniya Brîtaniya ve hate girêdan û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û  ava kir. Dûv re Îrlenda bû beşek damezrîner a Keyaniya Yekbûyî heya ku şerek navxweyî ya 1919-1922 neçar kir ku netewe di sala 1921an de li du beşên îdarî, yek li bakur û yek li başûr, dabeş bike.

Beşa bakur, bi qasî ku bi parêzgeha Ulster re têkildar e, berdewam kir ku di nav Keyaniya Yekbûyî de parêzgehek û keyaniyek pêk bîne, dema ku beşa başûr, digel beşek piçûktir a Ulster, di nav Împeratoriya Brîtanî de dewletek azad hate ragihandin. Beşa başûr di rizgarbûna ji taca Brîtaniyayê de her ku çû pêşda çû û di sala 1949 de xwe komareke serbixwe ragihand. Di sala 1973 de, Îrlanda tevlî Civaka Aborî ya Ewropayê bû, ku pêşengê Yekîtiya Ewropayê ye.

Krîza darayî ya 2008an li welat giran xist, ku neçar ma ku teserûfên giran bike. Di nîvê salên 2010an de, krîza herî xirab derbas bû, lê fikarek mezin heye ku derketina Brîtanya ji Yekîtiya Ewropî dê zirarek mezin bide aboriya Îrlendî û hevkariya li dora Îrlendayê Bakur dijwartir bike.

Mijarên têkildar 

 Îrlenda (girav)
 Îrlendaya Bakur

Girêdanên derve

Çavkanî

Îrlenda
Endamên Konseya Ewropayê
Portûgal

Portûgal welateke li Ewropayê ye. Portûgal di keve başûrê Ewropa. Ev welat dikeve ser nîvgirava Îberî. Rêja 16% nîvgirava Îberî ji axa vî welatî pêk tê. Spanya bi tenê dibe hevsûyê (drawsê) Portûgal herwesa giravên Azor ji yên vî welatî ne.

Girêdanên derve 
 Weather forecast
 Travel and Tourism office website

 
Endamên Konseya Ewropayê
Slovakya

Slovakya (bi zimanê slovakî: Slovensko) an jî Komara Slovakyayê (bi slovakî: Slovenská republika) welatekî parzemîna Ewropayê ye ko ji welatên Ewropaya Navendî tê hesibandin. Li bakur hevsiya Polonyayê, li bakurê rojava hevsiya Çekya û li başûr hevsiya Mecaristanê ye.

Rûberê wê 49.035 km² ne. Paytexta wê bajêrê Bratîslava ye ko mezintirîn bajarê welat e.

Dîrok 

Eşîretên slovakî li sedsala 6ê li welatê Slovakyayê akincîbûn. Li sedsala 10ê piraniya deverên wan kevtin bin destê Mecariyan û ev rewş heta nêzî 1000 salan berdewam bû. Dema li sala 1526ê Mecaristan bi tivavî kevt bin destê Împeratoriya Osmanî, Slovakya her di destê macariyan da ma û Bratîslava (ko hingî navê wê Pozsonî bû) bû paytextê nû yê Împeratoriya Habsburgê. Zordariya Mecariyan ji Slovakyan dixwest ko dest ji ziman û hebûna xwe ya neteweyî berbidin. Serhildana netewî ya slovakiyan lidijî wê zordariyê dest pêkir û li tevaya sedsala 18 û 19ê berdewam bû. Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, dema li sala 1918ê çêkiyan xweseriya xwe ragihandî, slovakiyan jî xwe da gel wan û herduan bi hevra Çekoslovakyayê pêkanî. Di komara nû pêkhatî da jordestiya çêkiyan hebû û ev li dilê slovakiyan giran bû. Wan li sala 1939ê, hema berî destpêbûna Şerê Cîhanî yê Duyem bi seroktiya Jozef Tiso xweseriya xwe ragihand. Tîsoî bixêrhatina leşkirê Hitlerî kir. Li sala 1945ê Komara Çekoslovakyayê vejîve. Heta sala 1993ê ko her du gelên slovakî û çêkî bi awayekê gelek aştiyane û bê xwînrêhtin jihev cida bûn, wan herduan li ser pirsên aborî û siyasî hev nedigirt û Komara Çekoslovakyayê her wekî du komarên xweser bû.

Erdnîgarî 

Slovakya bi welatekê kûstanî û çiyayî hatiye niyasîn. Çiyayê bilind ê Tatra ko yek ji çiyayên Zincîra Çiyayên Karpatî ye, li kopîtka Gerlachovsky nêzî 2.655 m bilind e. Lê başurê rojhava ya welatî deştên nevî yên rûbarê Danûb pêkdiînin. Ev rûbar parek ji sînorê digel welatê Mecaristanê ye.

Rêl û daristan 40 ji sedê ji rûberê welatî vedigirin û hêlîna rûvî, gurg, kûşik û kêrvoşikan e.

Zivistanên Slovakyayê sar û havînên wê germ in.

Gelê Slovakyayê 

Hêşeta Slovakyayê li goreyê berisandin (texmînandin) a sala 2004ê, nêzî 5.423.567 kesan e. 17 ji sedê ji hêşeta welatî zarokên ji 15 saliyê biçûktir in.

Zimanê fermî yê Slovakyayê zimanê slovakî ye ko ji bo 85% ji xelkî zimanê zikmakî ye. Ev ziman gelek ji zimanê çêkî nêzîk e. Mecarî deh ji sedê ji hêşeta Slovakyayê pêkdiînin.

Mijarên têkildar 

 Slovak
 Slavên Rojavayî

Girêdanên derve 

Slovakya

Çavkanî

Endamên Konseya Ewropayê
Slovenya

Slovenya welateke li Ewropa ye. Serbajarê Slovenyayê Ljubljana ye.

Li rojava bi Îtalyayê, li bakur Awistirya, li bakur-rojhilatê Mecaristan, li başûrrojhilat bi Kroatya û li başûrrojavayê bi Deryaya Adriyatîkê re sînordar e. Slovenya bi piranî çiyayî û daristanî ye,  20,271 kîlometre çargoşe (7,827 mîl çargoşe) ye, û nifûsa wê 2,1 mîlyon (2,108,708 kes) ye. Sloven ji %80ê nifûsa welêt pêk tînin. Slovenî, zimanê Slaviya Başûr, zimanê fermî ye. Slovenya xwedan avhewaya parzemînê ya bi piranî nerm e,  ji bilî Peravên Slovenya û Alpên Julian. Avhewayek bin-spî digihîje ber dirêjahiya bakur ên Alpên Dînarîk ên ku welêt di rêyek bakur-rojava-başûr-rojhilat de derbas dikin. Alpên Julian li bakurê rojava xwedî avhewaya alpî ye. Li bakur-rojhilatê baskê Pannoniyayê, avhewa parzemînî bêtir diyar dibe. Ljubljana, paytext û bajarê herî mezin ê Slovenyayê, ji aliyê erdnîgarî ve li nêzî navenda welêt e.

Slovenya di dîrokê de xaçerêya ziman û çandên Slavî, Almanî û Romanî bûye. Xaka wê beşek ji gelek dewletên cihê bûye: Împeratoriya Romayê, Împeratoriya Bîzansê, Împeratoriya Karolînyayê, Împeratoriya Romayê ya Pîroz, Keyaniya Mecaristanê, Komara Venedîkê, Parêzgehên Îlîrî yên Yekem Împeratoriya Napoleon a Fransî, Împaratoriya Awistirya, û Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê. Di çiriya pêşîn a 1918 de, Sloveniyan bi hev re Dewleta Sloven, Kroat û Sirb ava kirin. Di çileya pêşîna 1918 de, ew bi Keyaniya Serbistanê re bûne Keyaniya Yûgoslavyayê. Di dema Şerê Cîhanî yê Duyem de, Almanya, Îtalya û Mecaristanê Slovenya dagir kirin û pêve kirin, bi herêmeke piçûk veguherî Dewleta Serbixwe ya Kroatya, ku dewletek nazîst a ku nû hatibû îlankirin. Di sala 1945 de, ew dîsa bû beşek ji Yûgoslavyayê. Piştî şer, Yûgoslavya bi Bloka rojhilatê re hevalbend bû, lê piştî parçebûna Tîto-Stalîn a sala 1948-an, ew qet nebû endamê Pakta Warşovayê, û di sala 1961 de ew bû yek ji damezrînerên Tevgera Ne-Peymanan. Di hezîrana 1991an de, Slovenya bû komara yekem ku ji Yûgoslavyayê veqetiya û bû dewletek serwer a serbixwe.

Slovenya welatek pêşkeftî ye, bi aboriya xweya bilind di Indeksa Pêşkeftina Mirovî de pir zêde ye. Rêjeya Gini newekheviya dahata wê di cîhanê de di rêza herî nizim de dide. Ew endamê Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê, Herêma Euro, Herêma Schengenê, OSCE, OECD, Konseya Ewropayê û NATOyê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
 Government of the Republic of Slovenia
 Hiking in Slovenia

 
Endamên Konseya Ewropayê
Qazaxistan

Qazaxistan (bi qazaxî: Қазақстан Qazaqstan) an jî Komara Qazaxistanê (bi qazaxî: Қазақстан Республикасы  Qazaqstan Respublïkası) welateke li Ewropayî-Asyayî navîn e. Serbajarê Qazaxistanê Nur-Sultan (berê Astana) ye.

Girêdanên derve
Singapûr

Singapûr bi awayê fermî Komara Singapûrê, (bi malayî: Republik Singapura; ), bajêr-welatekê başûrê rojhilata Asyayê û biçûktirîn welatê wê herêmê ye. Ew li dawiya Arşîpela Malayî da û li başûrê herêma Cuhûr welatê Malezyayê û bakurê welatê Indonesiyayê ye. Ew tenê 137 kîlometiran ango 80 mîlan li bakurê kembera erdî ango Îstîwayê ye.

Girêdanên derve
Srî Lanka

Srî Lanka, navê wê heta sala 1972'yan Seylon bû, girav û komarek e ya ku dikeve başûrî Hindistanê,  li Asyayê. Zimanên ku lê tên axaftin sîngalîzî (sinhala), tamîlî û îngilîzî ne.

Serbajarê Srî Lankayê Colombo (bixwîne Kolombo)

Taybetmendiyên Erdnîgarî
Srî Lanka li Deryaya Hîndî de welatekî girave. Rûerda wê 65.610 km² ye.

Girêdanên derve
Viyetnam

Viyetnam an jî Komara Sosyalîst a Viyetnamê welatekî li başûrê rojhilatê Asyayê ye. Paytexta Viyetnamê Hanoi ye.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Herêmên dabeşkirî
Bûtan (dewlet)

Bûtan, (bi zimanê dzongkha: འབྲུག་ཡུལ་, Druk Yul, bi fermî Keyaniya Bûtanê) welatekî bejahî ye li Asyaya Başûr. Paytext û bajarê herî mezin Thimphu ye. 

Ew li Rojhilatê çiyayên Himalaya, di navbera Çîn (li bakur) û Hindistanê (li başûr) de ye. Wek welatekî çiyayî, Bûtan wekî "Druk Yul," an "Welatê Ejdehayê Gûrgûrê" tê zanîn. Nepal û Bengladeş li nêzîkê Bûtanê ne, lê sînorê wan ê hevpar nîne. Nifûsa welat ji 727,145 zêdetir e û axa wê digihêje 38,394 kîlometre çargoşe. Di warê rûbera axê de di rêza 133emîn de ye û di nifûsê de rêza 160emîn digire. Bûtan keyîtiyek demokratîk a bi destûrek bingehîn e, lewra padîşah wekî serokê dewletê û serokwezîr jî wekî serokê hikûmetê tê dîtin. Budîzma Mahayana û Vajrayana ola dewletê ye û Je Khenpo serokê ola dewletê ye.

Erdnîgarî 
Çiyayên Hîmalaya yên subalpîn li bakur ji deştên subtropîkal ên geş li başûr bilind dibin. Li Hîmalayaya bûtanî, çiya hene ku ji asta deryayê ji 7000 metre (23000 ft) bilindtir in. Çiyayê Gangkhar Puensum lûtkeya herî bilind a Bûtanê ye û çiyayê herî bilind ê cîhanê ye ku kes neçûye ser. Jiyana kovî ya Bûtanê bi cihêrengiya xwe diyar e, di nav wan de takîna hîmalayayî heye.

Dîrok 
Bûtan û Tîbetê cîran belavbûna bûdîzmê tecrûbir kirin, ya ku bi rêya Gautama Buddha li parzemîna Hindistanê derket holê û belaw bû. Di hezarsala yekem de, dibistana Vajrayana ya Budîzmê ji başûrê Împeratoriya Pala ya Bengalê ve derbasî Bûtanê bû. Di sedsala 16an de, Ngawang Namgyal geliyên Bûtan di dewletek yekbûyî de kir yek. Namgyal sê êrîşên Tîbetan têk bir, dibistanên olî yên dijber bindest kir, pergala qanûnî ya Tsa Yig kod kir, û hukûmetek bi rêveberên teokratîk û sivîl ava kir. Namgyal bû yekem Zhabdrung Rinpoche û paşgirên wî wekî serokên giyanî yên Bhutan tevgeriyan, mîna Dalai Lama li Tîbetê. 

Di sedsala 17an de, Bûtan beşên mezin ên bakurê rojhilatê Hindistanê, Sikkim û Nepal kontrol kir; di Eyaleta Cooch Behar de jî bandorek girîng hebû. Bûtan di sedsala 19an de di dema Şerê Bûtan de duarên Bengalê radestî Hindistana Brîtanî kir. Mala Wangchuck wekî padîşah derket holê û têkiliyên nêzîktir bi hêzên Brîtanî re peyda kir. Di sala 1910an de, peymanekê şîreta Brîtanî di siyaseta derve ya welêt de garantî kir. Wek berdêl otonomiya navxweyî ya Bûtan hate parastin. Rêkeftin di bin peymanek nû ya bi Hindistanê re di sala 1949an de (ya ku li Darjeeling hate îmzekirin) berdewam kir û tê de her du welatan serweriya hev nas kirin. Bûtan di sala 1971an de tevlî Neteweyên Yekbûyî bû. Ji wê demê ve têkiliyên xwe bi 55 welatan re berfireh kir. Her çiqas girêdayî artêşa Hindistanê be jî, Bûtan yekîneyên xwe yên leşkerî diparêze.

Televîzyon bi 48 kanalan di sala 1999'an de hatiye vî welatî.

Herêmên Bûtanê 
Bûtan ji 20 herêman (Dzongkhag) pêk tê.

Çavkanî

Girêdanên derve
Lîbya

Lîbya () welatekî li Afrîkaya Bakur ye.

Dîrok
Welatê Lîbyayê heta sala 1911ê de jî di bin desthilata Osmaniyan da bû lê piştî dagirkirina Ewropiyan bo hemû Afrîkaya Bakur, welatê Îtalyayê jî li sala 1911ê de dest bi dagirkirina Lîbyayê kir.

Di Şerê Cîhanî yê Duyem de Fransa û Brîtanyayê bi alikariya xelkê Lîbyayê Lîbya dagir kir. Lîbya bû sê parçe, yek parçe di destê Fransayê de bû û du parçe di destê Brîtanyayê de bûn. Parçekê di destê Brîtanyayê de serokê terîqeta Şenûsî birêve dibir. Neteweyên Yekgirtî ji bo serxwebûna Lîbyayê biryarek da û di bin rêvebiriya serokê terîqeta Şenûsî key Îdrîs de li sala 1951ê de Lîbya bû serbixwe. Lê hindek leşkerên Brîtanya û Amerîkayê man li welat.

Li sala 1969ê de bi rêberiya Muemer Qedafî li Lîbyayê derbeya leşkerî pêkhat. Qedafî bû desthilatê nû.

Erdnîgarî 
Lîbya li ber Deryaya Navîn ye. Dewletên cîran li rojhilat Misir û Sûdan, lî başûr Nîjer û Çad û li rojava jî Tûnis û Alcerya ne. Paytexta Lîbyayê Trîpolîs e.

Rûbera wî nêzî 1.800.000 km² e ku 90% ê wê ji çolan pêkhatiye; Lîbya, li gor rûber, çaremîn welatê mezinê Efrîqa û 17'emîn welatê mezinê cîhanê ye.

Aborî 

Mezintirîn beşa aborî ya Lîbiyayê, berhemînan û firotina neftê ye.

Girêdanên derve 

 Underground "Fossil Water" Running Out Brian Handwerk, National Geographic, May 6, 2010. 
  Libya turns on the Great Man-Made River Marcia Merry, Printed in the Executive Intelligence Review, September 1991.

Çavkanî 

Lîbya
Somalya

Somalya welateke li Afriqa ye.Li destpêka rojhilatê Afrîkayê cîh digire. Welatên cînarê Somalyayê Etiyopya, Somalîland, Cîbûtî û Kenya ne. Di dûmahîka Deryaya Sor de cîh digire. Paytexta Welatê Mogadishu ye. Pergala rêvebirrinê Komar e. Zimanên ku herî tê axaftin Somalî û Erebî ye

Dîrok 

Somalya berî heyama Paleolîtîk heta niha bûye cîhekî jiyanî bo mirovan. Hinek wêne û xêzên şikeftan dide xuyakirin ku temenê Somaliya B.Z. 9000 sal heye.
Laas Geel - Gelek nivîsên ku nayê zanîn di şîkeftê de hatine dîtin.

Aborî 
 
Her çiqas di welatê de aramî zêde tunebe jî li gor çavkaniyên CIA û Bankaya Navend ya Somaliya yê zêdetirîn gelê Somalî bi ajaldarî mijûlin. Lê di Tîrmeha sala 2011an de Somaliyayê de ji bo sê herêman danezanîna xelayê hate kirin

Rûerd 
Rûerda Somalyayê bi giştî ji çolan pêk tê ji ber wê zêde çandiyarî pêş nekevtiye.
Rûerd 637,657 km2 ye.

Girêdanên Derve 
 Transitional Federal Government of Somalia  malpera fermî
 The State of the World's Midwifery - Somalia Country Profile

Çavkanî

Girêdanên derve
Swazîlenda

Eswatînî dewleteke bi monarşî ya li rojhilata Afrîka ye ku bi Afrîkaya Başûr û Mozambîkê ve ye.

Erdnîgarî 

Swazîlenda bi 17.363 km² rûerda xwe ji pê Gambiya re duyem welatê herî biçûk ê parzemîna Afrîkayê ye. Welatên ku bi Swazîlendayê re cîran in, Mozambîk li rojhilat û Afrîkaya Başûr li bakur û başûr in. Dirêjahiya sînorên Swazîlendayê 535 km ne û ji wan 105 km bi Mozambîk re, 430 km jî bi Efrîqaya Başûr re ne.

Girêdanên derve

Çavkanî
Sûdan

Sûdan welatekî li Afrîkayê ye.

Dîrok 
Welatê Sûdan li sala 1899ê de bi alikariyê Misirê ji aliyê Brîtanyayê ve hate dagir kirin û hikûmeteke anglo-misirî hate ava kirin. Sala 1955ê de Misirê û Brîtanyayê hêzên xwe vekêşandin û dewleta Sûdanê hate ava kirin. Lê ev jî bo pêşeroja dewleta Sûdanê destpêka rojên reş bû. Li parêzgehên başûrê Sûdanê serhildan û şerên gerîllayî hatin destpê kirin.

Mijarên têkildar 
 Sûdana Başûr

Çavkanî

Girêdanên derve
Taywan

Komara Çînê an jî Taywan welatekî li başûrî rojhilatê Asyayê ye. Serbajarê Taywanê Taipei ye.

Girêdanên derve
Zambiya

Zambiya welateke li Afriqa ye. Ji her çar aliyan de bi ser welatên din ve girêdayî ye. Ango ew nagihê ser deryayê. Zimanê wê yê fermî Ingilîzî ye, ligel çend zimanên din yên herêmî wek Lunda, Tonga û Lozî. Heta sala 1964an Zambiya di bin dageriya Brîtaniya de bû. Piştî ku welat serxwebûna xwe wergirt, rêbazeke komarî hate durist kirin ku bi rengekî ji rengan demokratîk e.

Girêdanên derve

Çavkanî
Tacîkistan

Tacîkistan welatekî Asyaya Navîn e. Serbajarê Tacîkistanê Duşenbe ye.
Li 25 kanûna pêşîn 1991ê de Yekîtîya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bela bû û Tacîkistanê serxwebûna xwe îlan kir.

Girêdanên derve
Ûganda

Ûganda (bi îngilîzî Uganda, bixwîne Yûgenda; bi swahîlî Uganda), welatekî li Afrîkayê ye. Serxwebûna xwe 1962an de îlan kir.

Dîrok

Gelê Ûgandayê berî 1.700 û 2.300 sal bi karê nêçîrvanî dijiyan. Welat xwediyî gelek ziman e. Welatê de netewek tevlî hev hey û ew netewene roj bi roj guherî û niha bûye yekgirtî.

Erdnîgarî

Li Ûgandayê de bajar tune, herêm hene  û nava wan herêman de navçe hene. 4 herêm cîh digire. 

Ew herêmene ewin 

 Herêma navend
 Herêma rojhilat
 Herêma rojava
 Herêma bakur

111 navçe û yek jî bajar paytexta Ûgandayê Kampala ye.  rêvebirrina giştî girêdayî paytextê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Talking Ugandans Forum 
 Chief of State and Cabinet Members 
 Uganda  from UCB Libraries GovPubs
 Humanitarian news and analysis from IRIN – Uganda
 Humanitarian information coverage on ReliefWeb
 Map Uganda At UN.org
 Country Profile from BBC
 Uganda Tourist Board 
 Uganda Humanist Schools Trust 
 Radio France International – dossier on Uganda and Lord's Resistance Army 
 Uganda Social Bookmarking;Discover and Share Uganda Web content and News
Madagaskar

Madagaskar (bi malagasî: Madagasîkara; ) anjî bi navê fermî Komara Madagaskarê  welatekî li rojhelatê Efrîkayê ye.Madagaskar giraveke li nav Okyanûsa Hindîde ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Parêzgehên fizîyografîk
Kenya

Kenya, bi fermî Komara Kenya (bi swahîlî: Jamhuri ya Kenya), welatekî li rojhilatê Afrîkayê ye. Paytexta vî welatî Naîrobî ye.

Bi 580,367 kîlometre çargoşe, Kenya 48emîn welatê herî mezin ê cîhanê ye. Di serjimêriya 2019an de nifûsa xwe 47.6 mîlyon bû. Bi vê yekê Kenya 27emîn welatê herî qelebalix ê cîhanê ye. Paytext û bajarê herî mezin ê welêt Naîrobî ye. Mombasa, bajarek peravê û yê herî kevn ê welêt, paytexta yekem bû û îro duyemîn meztirîn bajarê welêt e. Kisumu City sêyemîn bajarê herî mezin e û li ser Gola Viktoria hatiye damezrandin. Bajarên din ên girîng Nakuru û Eldoret in. Ji sala 2020an de, Kenya piştî Nîjerya û Afrîkaya Başûr xwediyê sêyemîn meztirîn aboriya li Afrîkaya Sub-Saharayî ye.

Kenya li bakur rojavayê bi Sûdana Başûr, li bakurê bi Etiyopya, li rojhilatê bi Somalya, li rojavayê bi Ûganda, li başûrê bi Tanzanya û li başûr rojhilatê bi Okyanûsa Hindî re sînordar e. Erdnîgarî, avhewa û gelheya wê li gorî herêman pir diguhêre. Li welêt herêmên çiyayî yên sar (Batian, Nelion û Point Lenana li Çiyayê Kenya), daristanên berfireh, jîngeha kovî, herêmên çandiniyê yên bi bereket, avhewaya nerm li wîlayetên geliyên rojavayî û deştê, deverên kêm berdar û nîv-hiş û çolên teqez (li çola Çalbî û çola Nyiri) hene.

Mijarên têkildar 
 Bajarên Kenyayê

Girêdanên derve

Çavkanî
Gana

Gana yan jî Ghana, welatekì li rojavayê Afrîkayê ye. Ev welat dighêje Peravê Diranfîl, Burkîna Faso, Togo û herwiha li başûr dighêje Kendava Ganayê. Mezinbûna wê weka Brîtanyayê ye û bi dîroka xwe bi vî welatî di dema mêtingehê girêdayî ye.

Girêdanên derve 

Gana
Burundî

Burundî (Republika y'Uburundi), welatekî li naverasta Efrîqayê li Herêma Golên Mezin e. Cîranên Burundî li rojava Komara Demokratîk a Kongo li bakur Rwanda û li başûr rojhilat Tanzanya ye.

Herêmên Burundiyê 
Burundî ji 17 herêman pêk tê. Paytext Bujumbura bajarê herî mezin e. 
Bajarên din ên grîng: Gitega, Muyinga, Ngozi û Ruyigi ne.

Lîsteya herêmên Burundiyê:

 Bubanza;
 Bujumbura Şaredarî;
 Bujumbura Bajar;
 Bururi;
 Cankuzo;
 Cibitoke;
 Gitega;
 Karuzi;
 Kayanza;
 Kirundo;
 Makamba;
 Muramvya;
 Muyinga;
 Mwaro;
 Ngozi;
 Rutana;
 Ruyigi.

Gierêdanen derve 

 
Monarşiyên berê
Botswana

Botswana, (Lefatshe la Botswana), welatekî li başûrê Afrîkayê ye. Botswana bi tswanî tê wateya welatê Tswaniyan. Botswana koloniyek Brîtanyayê bû.

Herêmên Botswanayê 

Botswana ji 10 herêman pêk tê:

 Navend
 Kweneng 
 Gaborone 
 Ngwaketse 
 Kgatleng 
 Bakur-rojhilat
 Başûr-Rojhilat
 Kgalagadi 
 Ghanzi
 Chobé

Girêdanên derve
Gabon

Gabon welatekî li ser xêza ekvatorê, parzemîna Afrîkayê ber peravê Okyanûsa Atlantîk e.

Dîrok 

Tê gumankirin ku piştî sedsala 15an herêma Gabonê hatiye vedîtin. Wê demê Gabon wekî navenda Koleyan di hat hesibandin û li vir keştivanên portekîzan kole difirptin. Fransa sedsala 19an de bi wê hincetê herêmê bi cih bû. Mebesta Fransayê rizgar kirina koleyan bêhtir mêtingerî bû. 1849an de azadiya koleyan radest kirin û koleyan li rexê Çemê Gabonê gundê Librevilleyê bi cih kirin. Fransa digel qewimên Gabonî peyman mohr kirin û li vir derê serdestiyê wergirtin. Gabon 1888an de girêdayî Kongoya firansan bû. 1910an de welata Çadê Kongoyê yekîtiyeke bi navê "Afrikaya Ekvator ya Fransan" hatiye damezirandin. Gabon jî girêdayî wê yekîtiyê bû. 1958an de beşdarî "Cîvaka Navneteweyî yên Fransan" bû û bû dewletekê xweser. 17ê tebaxa 1960an de jî gihîşt azadiya xwe û serxwebûna xwe îlan kir.

Rewşa fîzîkî 

Beşeke mezin ya welatê rast û pan e. Niqteyên wê ya herî bilind Mont Iboundji ye 980 metre ye. Piçûk mezin hinek çem û colên wê diherike Okyanûsa Atlantîk. Nava van çeman de yê herî mezin Çemê Gabonê ye.

Rewşa Avhewayê 

Avûhewaya Ekvatorê li vir serdeste. Barîn demsala payîz û zivistanê pêk tê, navbera îlon û adarê de, kêmzêde barîn dibe. Pir zêde li vir herêmê daristan heye.

Çavkaniyên Xweza 

Ji ber zêdebûna daristanan çavkaniya herî girîng ya vî welatî dar in. Kaxiz, dep, honî, û gelek tiştên din ên ku bi daran tê çêkirin, li wir pir in. Ji aliyê çavkaniya bin erd jî pir dewlemand e. Elmas, zêra xwerû û gelek daringên xirxdar li wê herêmê heye.

Civaknasî 

Nifûsa welêt 1.475.000 e. Paytextê welêt ber perava ya kendava Gabonê ye û bajarê Libreville ye. Piraniya gelên Gabonî li gundan dujîn.

Gabon û gelek welatên Afrîkayê her tim bin mêtingeriyan de mane. Ji ber vê zimanê wan Fransî ye. Xwendin, nivîsandina wî welatî %40 e ango di radeyekê herê nizim de ye. Çand, kevneşopî, ziman û pêşeroja wan ji ber mêtingeriya dewletên dagirker veguheriye Fransî. Ol û baweriya van bi giştî Îslam û Xiristiyan e.

Aborî 

Gabon li gor dewletên din ên Afrîkayê pi dewlemande. Dirava ku li ser jimaran dikeve herî zêde ya wê dewletê ye. Sedema wê jî Gabon ji aliyê Lajwerd, kanza û petrolê pir dewlemende. Çandyarî li wê herêmê zêde pêş neketiye. Her çi qas dewletekê serbixwe be jî ber awirên cîhanê, her warê jiyanê de girêdayê Fransayê ye. Fransa li vir derê nebe jî rejîm û pergala xwe li vir bi cih kiriye û hê jî tê domandin.

Welatên Afrîkayê li gor welatên rojavayî pir û zêde dewlemendin, lê her tim rastî mêtingeriyekê hatine û hê jî tên, ew yeke ne hiştiye ku welat û herêm pêş keve. Afrîka navenda gencîne û kevirên dewlemandin.

Çavkanî
Kamerûn

Kamerûn, welateke li naverasta Afriqa ye. Cîranên Kamerûnê; Gînea Rojbendî, Gabon, Komara Kongo, Komara Efrika Navend, Çad û Nîjerya ne. Zimanên fermî yên Kamerûnê Îngilizî û Frensî ye. Serbajara wê Yaounde ye. Bajarên mezintirîn Douala, Yaounde û Garoua ne. Nifûs jî nêzî 21.000.000 e. %31ê nifusê Zozanıiyên Kamerûnê ye, %19 Bantû, %11 Kirdî, %10 Fulanî û %7 jî Nîgritên Rojava ne. Pirraniya gel Xiristiyan e (%40 Katolîk û %30 Protestan), lê hin Misilman (%10) jî hene. 10 herêmên xweser (anku otonom) hene.

Girêdan
Komara Afrîkaya Navend

Komara Afrîkaya Navend welateke li naverasta Afrîkayê ye.

Girêdanên derve
Mozambîk

Mozambik, welateke li başûrê rojhilatê Afriqa ye.

Girêdanên derve
Sierra Leone

Sierra Leone welateke li rojavayê Afrîka ye.

Girêdanên derve
Zumer

Zumer sûreyek ji Quran pirtûka pîroza misilmanan e. Sûre li Mekkê daketîye û 75 ayet in. Navê xwe ji ayetên 71em û 73yem girtiye. "Zumer" peyvek ji zimanê erebî ye û tê wateya/maneya "komalan". Sûrê Zumer, bi me dide zanîn ku li ezmîn û zemîn ayetên ku yên yekbûna û hebûna Xwedê nîşan didin, hene. Dûra sûre behsa bihuşt û dojeh ê  dike.

Sûre
Mumin

Mumin an jî sûreya Mirovê Bawermend ji Qurana pirtûka pîroza misilmanan sûreyek e. Ji xêçî ayetên 56 û 57'em, hemû sûre li Mekeyê daketiye û ji 85 ayetan pêk tê. Navê xwe ji ayeta 28'em ji peyva Mu'min girtiye. Mu'min tê maneya "mirovê bawermend". Ew mirovê bawermend ku yê di sûreyê da tê qal kirin, ji malbata Fîrewn bû û bi dizî Fîrewn bû misilman. Ji vî sûreyê ra Xafir jî tê gotin. Xafir yek ji navên Xwedê ye û tê mana "ew ê ku diborinî/dibexşînî". Sûre qala hinek ayetên, ku yên di gerdûnê da yekbûna Xwedê nîşan didin, dike. Çend bûyerên roja qiyametê jî di sûreyê da derbaz dibin.

Sûre
Kurdistan (parêzgeh)

Kurdistan (bi farisî:ostan Kordestān) yek ji 31 parêzgehên Îranê û yek ji herêmên kurdnişîn a Îranê ye ku "yek ji sê" (1/3) ji axa Rojhilata Kurdistanê digirête xwe.

Navenda parêzgehê bajarê Sine ye.

Dabeşkirina parêzgehê 

Bi dûçûna sîstema dabeşkirina Îranê de; Îran ji parêzgehan pêk tê, îranî jê re dibêjin ostan. Ev parêzgeh jî wek navçe (navçe) dabeş dibin. Di wan navçeyan de jî nahiyeyên cuda û bajar hene.

Navçeyên parêzgeha Kurdistanê 
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 
 Sine</big>: Sine, Şwêşe 
 Bane</big>: Bane, Armerde, Kanîsor (Bane), Buyên Xwarû
 Bîcar</big>: Bîcar, Babareşanî
 Dîwandere</big>: Dîwandere, Zerîne
 Seqiz</big>: Seqiz, Sahêw
 Qurwe</big>: Qurwe
 Kamyaran</big>: Kamyaran, Mûçeş
 Merîwan</big>: Merîwan
 Sewalava</big>: Sewalava
 Dehgulan</big>: Dehgulan

Parêzgehên kurdnişîn

 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://kurdistanmiras.ir/ 
Gotareke ser parêzgeha Kurdistanê
Kirmaşan

Kirmaşan an Kirmanşan an Kirmanşah (, , Kermānshāh) an jî Qaremanşar (Qehremanşar) navê bajarekî kurdnişîn e li Rojhilatê Kurdistanê.

Bajarê Kirmaşanê yek ji heft bajarên mezin ên Îranê ye û zedetir ji 1.200.000 kes lê dijîn û navenda parêzgeha Kirmaşan e.

Navdarên Bajêr 
 Mistefa Bêsaranî
 Şeyda Hewramî
 Şamî Kirmaşanî

Galerî 

Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Îlam

Îlam yekek ê ji bajarên herî ciwan ê rojhilata Kurdistanê û navenda parezgeha Îlame ye û zorbey rûniştvanê vî bajarî bi zaravayên kurdî başûrî diaxifin.

Bajarên Îranê
Rojhilata Kurdistanê
Îlam (parêzgeh)
Bajarên Kurdistanê
Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Azerbaycana Rojava (parêzgeh)

Azerbaycana Rojava  an Ûrmiye (bi farisî: آذربايجان غربى Āzarbāyjān-e Gharbī) (bi azerî: Bati Azerbaycan) beşek ji herêma Rojhilata Kurdistanê ye  û yek ji 31 parêzgehên Îranê ye ku dikeve bakurê rojavaya wî welatî. Navenda parêzgehê bajarê Ûrmiye ye. Xelkê parêzgehê piranî kurd û azerî ne û beşek ji gel bi baweriya xwe xiristiyan e.

Dîrok

Erdnîgarî

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Dabeşkirina parêzgehê 
Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 
Bokan (navçe): Bokan, Sîmîne
Barûq (navçe):
Çarbirc (navçe):
Çaldiran (navçe):
Çaypare (navçe): Qereziyadîn
Makû (navçe): Makû, Bazirgan
Mehabad (navçe):
Miyanduaw (navçe):
Nexede (navçe):
Pîranşar (navçe):
Puldeşt (navçe):
Selmas (navçe):
Serdeşt (navçe):
Şahîndij (navçe):
Şino (navçe): Şino, Nellos
Şot (navçe): Şot, Yolageldî, Mergenler
Tekab (navçe): Tekab
Ûrmiye (navçe):Silîvana, Sêro, Qûşçî, Nuşînşar, Ûrmiyê
Xoy (navçe): Xoy, Fîrureq, Dizediz, Êvoxlî, Zerabad, Kotol

Parêzgehên kurdnişîn
Kurdistan (parêzgehê)

Kirmaşan (parêzgehê)

Ilam (parêzgehê)

Çand û huner

Zanîngehên parêzgehê 
 Zanîngeha bijîşkiyê ya Wirmiyê 
 Zanîngeha Wirmiyê
 Zanîngeha Azad a îslamî ya Xoyê
 Zanîngeha Azad a îslamî ya Mehabadê
 Zanîngeha Azad a îslamî ya Wirmiyê
 Zanîngeha Azad a îslamî ya Pîranşarê

Cihên tûrîstîk

Çavkanî 

 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Hemedan

Hemedan (bi farisî: همدان) bajarekî li rojhilatê Kurdistanê û paytexta parêzgeha bi heman navî ye. Di sala 2005an de hejmara niştecihên bajêr derdora 400.000 bû ku piraniya wan faris bûn. Wêkîdin li bajêr azerî, kurd (kurdên lûr), çend hezar ermenî û cihû dijîn.

Nav û dîroka bajêr 
Gotara di derbarê bajarê kevn de: Ekbatana
Agahiya bi dimilî: Hêgmatane
Hêgmetane navê kevin ê bajêrê Hemedan ye ku pêtexta Împeratoriya Medan bû. Hêgmetane bi watayê "şûna kom bûna gel" tê zanîn. Hêgmetane yek ji kevintirîn bajêrên Îranê ye. Danîştuwanî Hemedanî êsta pêkhatuwe le fars, azerî, kurd. Zorîne fars in. Hemedan zor car le layen farsekan û Împeratoryetî mengol û Teymûrewe wêran kirawe. Kurroj (Kurûş) kurrî Mendanay şazadey Medya, katêk ke dewlletî Madî dagîr kird, saman û keresey keltûrî Şarî Hemedanî bird bo şarî Parsa (Parsepolîs).

Binavûdengên bajêr 
 Mîr Seyîd Elî Hemedanî,
 Baba Tahirê Uryan, şairê sedsala 10-11an 
 Ebû'l Hesen Benîsedr, yekemîn serokdewletê Komara Îslamî ya Îranê. 
 Şîrîn Ebadî, yekemîn xelatwergirta Nobelê ya jin û misilman 
 Josef Emin, 1726 - 1809, siyasetmedarê ermenî
 Raschid ad-Din, wezîrê Ilkhane
 Ehsan Yarshater, edîtor Encyclopaedia Iranica 
 Husain Quoli Hamadani, mamosteyê al-Afghani û Ayetullah Xumeynî 

Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Hemedan (parêzgeh)
Destnimêj

Destnimêj yek ji ferzên dînê Îslamê ye. Di pêş nimêjê yan jî xwendina Quranê de bi avê tê girtin. Gava ku av neyê ditîn, mirov dikare bi qûmê yan jî xaliyê jî destnimêj bigire. Li gor dînê Îslamê, ji ber ku mirov here hizûra Xwedê, divê mirov pir paqij be.

Maneya Destnimêjê 
Li gorî dînê Îslamê, hîkmetê destnimêjê ew e ku; mirov xwe ji bilî bûna hemû kar û xebatên dinê dûr bixe û xwe bi her awayê ji bona îbadetên ji Xwedê ra amade dike. Girtina destnimêjê sembola paqijiya hemî cism û dilê mirovan e, ji çavreşî, hesûdî, fesadî û derewan e.

Girtina destnimêjê, emrê Xwedê ye û di Quranê de ayetên li ser girtina destnimêjê hene. Destnimêj di sûra Maîdeyê da di ayeta 6an da derbas dibe; "Gelî bawermendan, dema we xwest rabin Nimêj bikin, serçavên xwe û herdû milên xwe bi înişkan ve bişon û serê xwe mesih bikin û herdû lingên xwe bi gûzekan va jî" (Sûra Maîde 5/6).

Ferzên Destnimêjê 
 (1) Rû (Heta bin çenê, ber ê û gûhan) carek tê şûştin.
 (2) Her dû dest heta enîşka bi carekî tê şûştin.
 (3) Tûncik mesh kirin.
 (4) Lîngan, gûzek jî tev carek şûştin.

Sûnnetên Destnimêjê 
 (1) Di serê destnimêjê de Êûzû Besmele tê anîn.
 (2) Nîyet anîn.
 (3) Destan heta hêzê şûştin.
 (4) Sê cara dev (mazmaza) û poz (îştînşak) re av hildandin.
 (5) Mîsvak bi kar anîn.
 (6) Bi şûştina dest û lingan, tiliyan dest pê kirin.
 (7) Goh, qirik û stû  mesh kirin.
 (8) Porên ser berê jî mesh kirin.

Çavkanî 

Nimêj
Termînolojiya îslamê
Lîsteya eşîrên Botan

Eşîrên Botan sih, sih û pênc eşîr in û bi awayê jêrîn lêk vedibin: Koçer û Dêmanî.

Koçer
Koçer jî du bir in: Çoxsor û Şilît.

Çoxsor
Mîran, Alikan, Dûdêran, Soran, Garisan,

Eşîrên nêzîkî çoxsor'a  =>
Mamedîyan,geşgolîyan,
Sloqîyan,sdurgîyan

Şilît
Batûyan, Teyan, Xêrkan, Kiçan, Mûseresan.

Dêmanî
Di vî milê avê de: Meman, Hesinan (jêrîn û jorîn), Ebasan, Aliyan. 

Di wî milê avê de: Berwarî, Erih, Garisan (Koçerên wan jî hene) Welat–Kelhok, Welat–Kêver, Welat–Kilîs, Şûvan, Jêliyan, Dêrsew(çiya dérşewi, Hacî–Aliyan, Keran, Harûnan, Slopiyan, 

Hacî-Bêra: Şirnex, Goyan. Sindî

Eşîrên Botan tev de silîv in.

Hemikan

Herêma Colemêrg 
 Pinyaniş
 Ertoş
 Rêkan
 Diri
 Silehi
 Bayi

Eşîr
Abdulbaki Turan

Abdulbaki Turan mamoste, werger û nivîskar e.

Prof. Dr. Abdülbaki Turan di sala 1937an de, li Karazê ji dayîk bûye. Di medreseyên kurdî de xwendiye. Diploma dibistana sereta û ya îmam xetîbê ji der ve girtiye. Di sala 1969an de Înstîtuya Îslamî ya Bilind qedandiye. Di fakulteya Îlahiyeta Qonyeyê û li zanîngeha Dîcleyê mamostetî kiriye.

Werger û çend xebatên wî
Ji werger û xebatên wî yên olî çend jê ev in:
Aliyyu’l-Karî’nin “Envaru’l-Kur’an ve Esrâru’l-Furkan”
“Envaru’t-Tenzil ve Asraru’t-Te’vil”
Tefsîra Baba Ni’metullah Nahcivanî û el-Feratihu’l-İlahiyye ve’l-Mefatihu’l-Xaybiyye”
Ayetên Kur’an-ı Kerim’deki İtâb
Asamu’l-Kur’an
Tefsîra Kuşeyrî ve “Letâifu ‘İşârât”
Asr-ı Saadetteki İslâm Şehitleri, werger
İslâm’ın Işığında Doğu ve Batı, werger

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Misilman

Misilman () (wekî bisilman û misliman jî tê nivîsandin) navê bawermendên dînê îslamê ye. 

Misilman bi pirranî li Rojhilata Navîn û Rojhilata Dûr dijîn. Di sal 2020 da du milyar misilman li serê dinyayê hene û bi mezintiya xwe civata misilmanan li dû ayîna mesihiyan civata duyan e. 

Pirraniya gelê kurd û Kurdistanê jî misilman in. Lê kurdên musewî, mesîhî û êzidî jî hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Îslam
Mîxayîl

Mîxayîl an jî Mîkaîl ( [ˌmixäˈʔel]), Micha'el an Mîkhâ'êl; ; ; : Mîka'îl, Mîkâl, Mīkhā'īl) navê serfirîşteyek e ku ji cihûyan û ola wan derbazî xiristiyanî û îslamê bûye. Tê zanîn ku hersê ol jî di heman herêmê di nava gelên samî de rûdaye. Li cîhana rojavayiyan jê re Michael (Mi-ka-el tê wateya "Kî-weke-Xwedê" ) dibêjin û navekî mêran e. Hersê ol jî wî wekî "milyaketê karên erdê û xwezaya wê digerîne" didin nasandin. Di baweriya îslamê de herwiha ew milyaketê erzanî-bihabûn, xela-dewlemendî, bela-aramiyê îdare dike ye.

Gorî baweriya îslamê 
Mîxayîl yek ji çar serfirîşte ye. Peyva "Mikaîl" bi kurdî tê wateya "Qûlê piçûk û hêja yê Xwedê" . Di gora ola îslamê firîşte Mîxayîl bi destûra Xwedê hemû karên gerdûnê bi rêve dibe. Ew hetanî roja dawiyê yê dinê bi karê gerdûnê hatiye vatinandin. 

Navê Mîxayîl an Mîkaîl tenê yek carekî di Quranê da derbaz dibe: "Û kê bibe neyarê Xwedê û firîşteyên wî û pêxamberên wî û Cibrayîl û Mîkaîl, bira bizane ku bi rastî Xwedê jî neyarê xudanenasa ne."

Çavkanî

Firîşte
Îsrafîl

Îsrafîl (bi erebî:إسرافيلIsrāfīl, bi kurdî tê wateya agirnak, bişewat) firîşteyekî sereke ye di ola Îslamê de.

Yek ji çar serfirîşte ye. Di gora ola Îslamê Îsrafîl di roja qiyametê de bi destûra Xwedê pifê sûrê yan jî lûleyê dike. Hêja Mihemmed Pêxamber di hadîsekî xwe de ji Îsrafîl re "sahib - i karn", ango xwediyê sûrê, xwediyê lûlê gotiye. Di roja dawiyê de Îsrafil du caran pifê sûrê dike. 

Bi pifkirina yekemîn, hemû tişt di ezmîn û zemîn de tune dibin. Di Quranê de wiha tê gotin: "Êdî gava ku di sûrê de bi carekî tenê tê pifkirinê, zemîn û çiya tên rakirin û bi yek carekî li hev dikevin." (Sûreya Haqqe: 69/13,14) 

Lê bi pifkirina duyemîn, hemû mirov disa zindî dibin û bi hev re li derekî bi nav "Mahşer" li ba Xwedê kom dibim. Li ser vî bûyerê jî Quran wiha dibêje: "Gava ku di sûrê de tê pifkirinê. Êdî ew ji goran derketine û li ba Xwedêyê xwe de lez dikin. " (Sûreya Yasîn: 36/51)

Firîşte
Azraîl

Azraîl an Rihsîn (Rihstîn) yek ji çar melekên mezin e. Di gora ola Îslam ê Azraîl di hêla Xwedê da bi kuştina mirovan hatiye wezîfe kirin. Lêbelê navê vî meleka mezin di Quran ê da û di hadîsên Muhemmed Pêxamber da ne Azraîl e. Ji wî ra "Melekûl mewt" yanê "Meleka mirinê" tê gotin. Di Quran ê da ji bona Azraîl aha tê gotin: "Ew melekê mirinê, ku yê ji bona we hatîye wezîfe kirin, gerê canê we bigire û dûra jî hûn li ba Xwedê yê xwe da bêne zivirandinê." (Sûreya Secde: 32/11) 

Ji bona girtina rihê her mirovekî melekek heye û Azraîl jî serokê van melekan e.

Di Quran ê da aha derbaz dibe: " Paşê danê mirina yekî ji we hatî be saiyên me canê wî digirin û ewna di wezîfa xwe da qet tu kêmasiyekî nakin."
(Sûreya El-En'am: 6/61)

Firîşte
Xweda

Xwedê, Xweda an jî Xuda, li gorî bawermend û xwedênasan çêkerê hemû tiştan e. Di dînên yekxwedêyî/monoteîst de (weke Îslam, Xiristiyanî, Cihûtî) xwedê yek e; lê belê olên pirxwedêyî jî hene û bawermendên wan olan bi xwedawendên cuda bawer dikin.

Navên cuda yên Xweda
 Allah (Îslam)
 Yezdan
 Yehowa
99 navên xwedê li gorî Îslamê
 Ahûra Mazda

Çavkanî

Girêdanên derve
Hêzên Rizgariya Kurdistanê

Hêzên Rizgariya Kurdistanê yan HRK yekîtiyên çekdar ên PKK'ê yên ji 1982'an heta 1986'an bûn. Di 1986'an de ARGK hat afirandin.

Çavkanî

Rêxistina leşkerî
Rêxistin (Kurdistan)
Omer Xeyam

Omer Xeyam an Omerê (Emerê) Xeyam (bi farisî: عمر خیام‎ ’Omar-e Khayyām), jdb. 18ê gulana 1048, li Nîşabûr, Parêzgeha Xorasanê - m. 4ê berfanbara 1123, helbestvan, fîlozof, matematîknas û stêrnasê navdar ê Îranê ye.

Xiyasedîn Ebûlfetih Omer ibn Îbrahîm el-Xeyamî li Nîşapûrê, paytexta herêma Xorasanê li 1048an hat dinyayê. Ew bi gelemperî wek Omer Xeyam tê nasîn.

Xeyam di dema xwe de fîlozofiyeke wêrek kiriye. Li dijî şovenîzma paşverûtiyê û Îslama ku berjewendperestiyê dike derketiye. Gelek pirtûkên stêrnasî, matematîk, fîlozofî û helbestvaniyê nivîsiye.

Navê wî di cîhana rojava de cihekê mezin digire. Di helbestên xwe de wekî sîmbola azadî, evînî û aştiyê şerab bikaraniye. Çarînên wî yên zîrek û têr evînî îro jî bêhempa ne.

Di jiyana xwe de ew jimarnas, stêrnas, fîlozof, bijîşk û helbestvan bû. Kêm ji jiyana wî tê zanîn, ji bilî hindê ku ew li Nîşeporê hatiye perwerdekirin û pirraniya jiyana xwe li wir û li Semerqendê jiyaye. Xeyam hevdemiyek Nizam el-Mulk bû. Xeyam dikarî bibe karmendek payebilind yê dewletê. Lê wî xwest xwe gorî ilm û zanistê bike. Ew li navendên mezin yên zanist û zanyariyê yên serdema xwe digerriya daku xwe bigihîne ilmên bilind. Xeyam di 1123an de wefat kir.

Di gel ku Xeyam wek zanistvanek jêhatî tê nasîn, ew herî zêde bi çarînên xwe navdar e. Edward Fitzgerald sala 1839an çarînên Xeyamî bi inglîzî berdestî xwendevanên Rojava kirin. Ji hingê ve hezkirina ji helbestvaniya Xeyamî her diçe zêdetir dibe.

Nêzî 600 çarîn (rubaiyat, quatrain) li ser navê Omer Xeyamî hene. Hin ji wan resen in ango Xeyamî bi xwe ew nivîsîne lê tê bawerkirin ku gelek ji çarînan paşï li ser navê wî hatine vehûnandine. Lêkoler ne hevbîr in ka kîjan ji çarînan bi rastî yên Xeyamî ne û kîjan jî na. Lê ya giring ew e ku hemî malê Xeyamî tên nasîn.

Kêm berhemên bijare yên wêjeya cîhanî hindî çarînên Xeyamî li gelek zimanan hatine wergerandin. Xeyam li hemî zimanên mezin yên cîhanê hatiye wergerandin û bi hemiyan jî tê xwendin û jê tê hezkirin.

Xwendevanên kurd jî ji Xeyamî bêpar nemane. Rêzdar Kamiran Bedirxan 35 çarînên wî wergerrandine kurmancî û mamoste Hejar jî tevavek çarînên bi soranî gihandine xwendevanên kurd. Weşanxaneya Nûbiharê bi wergera Sabah Kara bi navê Rubaiyat helbestên wî weşandîye.

Nivîskar Îkram Balekanî 240 çarînên Omerê Xeyam ji orijînala wan a parsî bi zimanekî sade û şirîn wergerandin ser zimanê farisî  û ji aliyê Weşanên Evrenselê eve hatin tomarkirin. Pirtûk sala 2014an kete nava pirtûkên kurdî yên ku herî zêde hatin firotin.

Çavkanî 

 Nûbihar (kovar), hejmara ?, sala ? 
 http://balekani.blogspot.de/2014/05/xeyam-bi-kurdi-xwes-e.html

Girêdanên derve 
 https://www.webcitation.org/query?id=1256602386053793&url=www.geocities.com/mehname2004/54/diyari4.html
 http://balekani.blogspot.de/2014/05/xeyam-bi-kurdi-xwes-e.html 

Xeyyam, Omer
Fîlozofên faris
Matematîknasên faris
Stêrnasên faris
Jidayikbûn 1048
Mirin 1123
Kesên sedsala 11an
Mirin 1131
Tal

Tal, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin . Navê gund bi tirkî Kovanağzı kirine. Axayê vî gundî Xale Abdurrahman e .

Gundên Xesxêrê
Încow

Încow an jî Yîncov () di nav gundên Kurdên Anatoliya Navîn de yê herî mezin e. Încow bi navçeya Cihanbeylî ve girêdayî ye. Serjimarê gund 6872 e. Li Încowê bi Kurdî (Kurmancî) dipeyivên. Kal û pîrên gund ji xeynî Kurdî ti zimanên din nezanin.

Hin gundên li derûdorê Încowê ev in: Hecîlera, Kutiga, gundê Buldix, Celebê, Omera û Qeyê. Ji bilî Qeyê hemû gundên dî Kurd in û bi Kurmancî dipeyivin. Încow di navberê Enqere û Qonyeyê de ye.

Gundiyên Încowê, pir dewlemend in. Bi hezarên încowî li Danîmarka, Swêd, Swîsre û Almanya hwd kar dikin. Li gund erdî bi av pir e, lê cêh û genim, silk/pincar diruzê. Dar û ber lê kêm e... Deşteke pir gir e.

Tê gotin ku Încow ji salî 250 zêdetir e ku li wira bi cîh bûye. Her wuha Încowî bi xwe dibêjin ku ew ji aliyê herêma Botan, Amed, Semsûr û  hatine. Deveka ku încowî pê dipeyivin dişibe devoka dengkirina Semsûr'îyan.

30'ê adarê 2014 Hilbijartine Serokatîya Şaredar; 

30'ê adarê 2014 Hilbijartine Endama Civaka Şaredarî;

Çavkanî 

 https://sonuc.ysk.gov.tr/module/sspsYerel.jsf#

Girêdanên derve 
 http://yeniceoba.bel.tr/sites/default/files/yeniceoba2.pdf 

Kurdên Anatoliyaya Navîn
Hesîçe (parêzgeh)

Hisiça an jî Hesîçe herwiha Hesekê (bi erebî الحسکة, al-Hasakah) parêzgeheke Rojava ye ku li wî welatî piraniya xelkê wê kurd in û hinek Suryan, Aşûr, Kildan, Ermen, Çerkez, Yahûd, Ereb, Turkiman û Êzîdî hene. Parêzgehê Hisiça dikeve nav  Rojavayê Kurdistanê.

Parêzgeha Hesekê li Rojava yê Kurdistanê ye û li bakûrê Sûryê dikeve. Çemê Ceqceq û Xabûr tê ve diherikin, çemê Xabûr yê ku ji Serê Kaniyê tê û pê ve tê xwarê bi aliyê başûr ve, ta ku bi çemê Firat re dibe yek nêzîkî Dêrezorê. Piraniya xelk û nîştevanên Hesekê kurd in. Hijmara nîştevanên Hesekê dighê zêdetirî du milyonan.
 
Ev Parêzgehe li ser çar deveran û çardeh herêman tê parçekirin. Hesekê bi petrol û genimê xwe tê naskirin. Herwiha zeviyê wê yî neftê li Rimêlan û Hol û Çipsa ne. Piraniya nîştevanan çandinê dikin. Bi taybetî di çandina genim û pembo û fêkî wek sêv û tirî de pir navdar e. 

Ji girîngtirînên bajar û bajarokên Hesekê, Qamişlo, Tirbespî, Serê Kaniyê, Dêrik, Amûdê, Çilaxa û Şedadê. Hîna jî gelek  bajar û bajarok tê de hene. Hijmara tevahiya gundewarên Hesekê dighêje 1717 kesî. Hesekê parêzgeheke pir mezin di Rojavayê Kurdistanê de ye û bi taybetî di Kantona Cizîrê de.

Hejmara xelkên vê parêzgehê bêtir ji 2,000,000 kesan e. Bajarên serekî yên parêzgeha Hisiçayê Qamişlo, Hesekê, Amûde, Dêrik, Serê Kaniyê, Tirbespî, Girê Koçer, Girkê Legê, Rimêlan, Dirbêsî, Şedadî û Holê.

Çemên ku di parêzgeha Hesîçeyê re diherikin 
çemê Xabûrê
çemê Cexcexê

Çavkanî
Kurî

Kurî navê eşîreteke li derdora Sasona Sêrtê ye.

Eşîr
Komela Îslamî ya Kurdistanê

Komela Îslamî ya Kurdistanê / Îraq, yan jî Komellî Îslamîy Kurdistan / Îraq, partiyek e ku li 30ê gulana 2002yê hate damezrandin. Serokê partiyê Elî Bapîr e.

Avabûn
Li sala 2001ê de li nav Bizûtinewey Îslamî le Kurdistanê de nêrînên cuda cuda derketn. Di encamê de xwediyê yek ji wan nêrînan Eî Bapîr bû. Bi rêberiya xwe Komela Îslamî ya Kurdistanê ava kir. Elî Bapîr li sala 2003yê ji aliyê hêzên DYAyê ve ji ber sedema endambûna El-Qaîde hate girtin. Lê li saa 2005ê hate berdan.

Xebatên partiyê
Di hilbijartinên parlamenê ya Başûrê Kurdistanê de di sala 2013ê de 6 kursî qezenc kirin .

Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan e

Serokên partiyê
 Elî Bapîr (2001-)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Komela Îslamî 

Rêxistin (Kurdistan)
Rêxistinên îslamî yên kurd
Rêxistinên îslamî
Sêfka

Sêfka, ango Sêfkan (), gundekî biçûk lê şêrîn e. Gund bi Kuluya Qonyeyê ve girêdayî ye. Sêfkî bi kurdî/kurmancî diaxavin. Li gund tenê kurd dijîn. Ev gund jî mîna gundên din yên Anatoliya Navîn pir dewlemend e. Bi hezaran sêfkî li Swêd û Almanyayê kar dikin.

Çavkanî

Gundên Qulekê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Ensarulîslam

Ensarulîslam an jî Piştiwananî Îslam le Kurdistan (bi soranî: ئەنسارولئیسلام لە کوردستان) rêxistinek ji şervanên îslamî yên neteweperest û radîkal ên Kurdistanê bû ku di sala 2001 de hate damezrandin. Serokê rêxistina navbirî Mele Krêkar bû. Ensarulîslam dewleta herî dawî ya kurdan ava kir, ew jî Mîrnişîna Îslamî ya Biyareyê ye.

Avabûn
Di sala 2001ê de ji aliyê Mele Krêkar ve hat avakirin. Piştî êrîşên 11ê Îlonê, gelek Kurdên ku li Efxanistan bi dilxwazî ​​ji bo alîkariya Taliban û Elqaîde bûn, vegeriyan Kurdistanê û tevlî Ensarulîslam bûn. Armanca wê avakirina dewleteke îslamî li Kurdistanê û parastina gelê Kurd e. Di demeke kin de di salên 2001-2003an de di dema Mîrnişîna Îslamî ya Biyare de gihişt armancên xwe.

Ensarulîslam li dijî peymana aştiyê ya ku di navbera Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan û Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê de hatibû îmzekirin derket. Ensarulîslam pişt re hevalbendiya Elqaîde kir û Usama bin Ladin gelek pere ji Ensarulîslam re şand.

Di sala 2001ê de, demeke kin beriya êrîşên 11ê Îlonê, rêberên Ensarulîslam serdana Usama Bin Laden li Efxanistane kirin. Di kaxezeke ku li Kabûl hat dîtin de hat gotin ku yek ji armancên Ensarulîslam ew e ku "Cihû û Xirîstiyanan ji Kurdistanê derxîne û bikeve rêya cîhadê û li ser her parçeyekî erdî bi qanûnên şerîeta îslamî îdare bike." Usama Bin Ladin diyar kir ku “Kurd gelek komên îslamî hene, li şûna parçebûnê divê hemû bibin yek grûpeke îslamî ya kurd.”

Di 18ê Sibata 2001ê de 4 endamên Kurd ên Ensarulîslam, siyasetmedarê Asûrî yê PDK Franso Herîrî dema ku diçû ser karê xwe, qetil kirin. Ensar El Îslam di salên 1994 û 1997an de li heman cihî û li heman kolanê hewl da wî bikuje, lê ew ji herduyan reviya. Cara sêyemîn serkeftî bû.

Di Mijdara 2008ê de, dêreke Mûsilê kaxezek wergirt û tê de hişyarî dabû mesîhiyan ku qet neçin Kurdistanê, eger nebe dê bên kuştin.  Kaxez ji aliyê Ensarulîslamê ve hatiye îmzekirin.

Endamê Ensarulîslam Refîq Yûsif li Almanyayê hewl da ku serokwezîrê Iraqê bikuje.

Pêkhate
Ev partî ji Cund el Îslam (Hamasa kurdan), Tewhîda Îslamî û Hêzî du Soran pêk hatibû. Her wisa El- Qaîdeyê jî alîkariya damezrdninê dabû vê rêxistinê 

Hêjayî gotinê ye ku maka vê partiyê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan e

Serokên rêxistinê
 Mela Krêkar (2001-2003)
 Ebu Abdullah eş-Şafiî (2003-2010)
 Ebu Haşim el-İbrahim(2011-)

Çavkanî

Girêdanên derve
 Îraqi Kurdi

Rêxistin (Kurdistan)
Rêxistinên îslamî
Rêxistinên îslamî yên kurd
Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê

Yekgirtiya îslamî ya Kurdistanê an jî Yekgirto (bi kurdî (tîpen erebî): يةكگرتووي كوردستان / عیراق  Yekgirtuwî Îslamiy Kurdistan) rêxistineke Îslamiya Kurdistana Îraqê, di sala 1994'an de hatiye damezrandin. Serokê Yekgirtuwî Îslamiy Kurdistan Selahedîn Mehmed Behadîn Sadiq e.

Avabûn
Yekgirto li sala 1994ê hate damezrandin. Selahedîn Bahedîn yek ji endamê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bû. Piştî fetwaya cîhadê ya Osman Ebdûlezîz li dijî rêjima Sedam Huseyn ji Bizutnewey Îslamî cuda bû. Seahedîn Bahedîn li dijî bikaranîna çekan bû.

Bernameya partiyê
Slogana vê rêxistinê Azadî, Brayetî, Dadperwerî ye.

Xebatên partiyê
Di hilbijartinên parlemana Başûrê Kurdistanê ya di 2014ê de 10 kursî qezenc kirin.
Hêjayî gotinê ye ku Yekgirto serxwebûna Kurdistanê diparêze.

Endamtî
 Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê têkiliyeke fermî li gel Brayên Misliman heye

Girêdanên derve
 Malpera YÎK

Çavkanî 

Rêxistin (Kurdistan)
Rêxistinên îslamî yên kurd
Rêxistinên îslamî
Hesana

Hesana (bi suryanî : Hassana), gundekî yê asûrî (Assyrîan) bû kû li Navçeya Silopiya û di qontara çiyayê Cûdî de dijiyan. Ev miletê Asûrî û Kurdên Misilman di ser hevdu de diçûn û dihatin û ne li dijî hevdu bûn, wekî gelek caran ev tête gotin.

Ev gundekî gelek xweş bû; dehil, rez, av, kanî, erd, milk û pezên wan hebûn. Herweha di gundên Asûriyan tinê de ev Şal û Şapigên cilên Kurdî dihatin çêkirin. Divê bête zanîn ku Asûriyan gelek arîkariya miletê Kurd û Tarîx û Çanda Kurdan kirine û herweha miletê Axa Mezopotamya ne. Kilîseyek û Xwendegeha gundê Hesana jî hebû û ji berê û pêde xwenda bûn. Ew gundê Asûrî piraniya wan li Stembol Ewropa jî jiyana xwe berdewam dikirin. Bes wekî gelek gundên navçeya Silopî`ya ev gund jî bi destê rejima Tirk hat di salên 1993 an de xirakirin û hat valekirin. Hemî reviyan û weke gelek Kurdan li Cîhanê belav bûn. Gelek ji Asûrî`yan çûn bajarên wekî Stembul û bes behra bêhtir çûne Ewropa û Elmanya. Gelek ji van miletê Axa Mezopotamya li paytextê Elmanya Berlîn û gelek bajarên din yên Elmanya dimîn in.
Îro hiskê Aûrî, Ermenî anjî Kurdên Êzidû û Misilman jî bin, hemî jî bûne Koçberên sedsalî. Weke tête zanîn heta niha 4.000 gundên Kurd, Asûrî û Ermeniyan di Axa Mezopotamya de ji aliyê dewleta Tirkî ve hatine xirakirin û wêrankirin.

Girêdanên derve
 Silopî

Gundên Silopiyê
Helobelo

Helobelo (), gundekî girêdayî navçe Wêranşar a ser bi Rihayê ve ye. Dibe ko ji bêjeyên helo (Qertel) û bel pêk hatibe. Yanî qertelê bel.

Gundên Wêranşarê
Zîpik

Zîpik, heb an perçeyên qeşayê ko ji hewa dibarin in.. Mezinahiya perçeyen cûda cûda ye. Dema mij an buxar li bilindahiyên ezman ji nişka ve dicemide ev perçeyên qeşayê (bûz) pêk tên.

Li jorê di nav ewran de carina dilopên baranê diqerisin, dibin qeflayên wekî nokan û dibarin. Ji wan re dibêjin zîpik. Zîpik bêtir bihar û havînan dibare. Ji zîpika libgir re dibêjin teyrok. Teyrok di dema tavên xurt û brûskî de tên xwarê. Teyrok zerareke mezin didin sebze û mêweyên nû. Zîpika ku libên wê hûr in, jê re dibêjin gijlok an jî xilorîk.
Di devokên kurdî ji zîpik, terze jî tê gotin.

Bide ber: 
baran

Meteorolojî
Gilover

Gilover an girover di geometriyê de tişteke ku di dirûvê gogê de ye.

Sinorê giloverê

Qada giloverê 

Geometrî