nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Wezîrê Eşo

Wezîrê Eşo (z. 1934 - m. 2015) nivîskar, lêkolîner û rewşenbîrekî kurd bû. Wezîrê Eşo di 1ê sermaweza 1934an de li paytextê Gurcistanê  Tiblîsê ji dayîk bûye. Pêşiyên Wezîrê Eşo ji Zêtkaya Agiriyê koç kirine.

Kurtejiyan 
Ew di sala 1953an de li fakulteya tarîxê ya Zanîngeha paytextê Ermenistanê Êrîvanê tê pejirandin û gava ew xelas dike, di navbera salên 1958–1961ê de li gundê Pampê wek serokê dibistanê kar dike. Salên 1961–1963an wek berendamê doktorayê beşa kurdzaniyê ya Enstîtuya Rohilatzaniyê de li Lenîngradê (niha Sankt–Pêtêrsbûrg) di nava tarîxa Kurdistanê de kûr dibe. Salên 1964–1983an weke redaktor û redaktorê sereke yê polîtîkî di radyo, televîzyon û weşanên Ermenistanê de kar dike. Salên 1983–1994an karê redaktorîkirinê û wergeriyê di beşa weşanên kurdî ya Radyoya Êrîvanê de bi cî tîne. 

Weke rojnamevan zêdeyî hezar gotar û şiroveyên wî li ser rûpelên rojnameya Rya Teze û gelek rojname û kovarên Ermenistanê û Moskovayê yên navendî de hatine weşandin, lê welê jî di radyoyê de hatine weşandin. Ji ber vê kedê ew kirine endamê Yekîtiyên nivîskar û rojnamevanên Ermenistanê û yê Yekîtiya Sovyeta berê. Wezîrê Eşo di sala 1991ê de hêjayî xelata Yekîtiya Nivîskarên Ermenî û Seksyona nivîskarên kurd ya bi navê Erebê Şemo bû. 

Wezîrê Eşo heta mirina xwe li Belçîkayê di kar û mijûliyên nivîskariyê de berdewam bû. Ew di 23ê kanûna mezin a 2015an de li Brûkselê çû ber dilovaniya Xwedê.

Berhem 
Mizgînî
Dengbêj kal bûbû
Pamp–Sîpan
Xaçatûr Abovyan
- Xebera Dosta

- Kurd

- Êzdî(werger)

- Dosya Barzanî Di Sandoqa Stalîn ya Polayî de

- Pariyê Berdemayî

- Kurdzanê mezin Qanatê Kurdo

- Zargotinzanê kurd yê mezin

Qirme, roman, Lîs 2016

Sîber, roman, Lîs 2016

Tosinê Ûşan, roman, Lîs 2016

Îtibarî, novel, Lîs 2016

Hosta Hovhannes, novel, Lîs 2016

- Kilam û pênûs, lêkolîn, Lîs 2018

Lekolîn 
Kurd
Êzdî
Xebera dosta

Nivîskarên êzîdî
Jidayikbûn 1934
Mirin 2015
Kurdên Gurcistanê
Radyoya Êrîvanê
Kurd
Ebdulbaqî Huseynî

Ebdulbaqî Huseynî (Abdulbaqi Hussaini), nivîskarekî kurd e ku di sala 1961ê de li Qamişloka binxetê hatiye dinyayê. Wî xwendina xwe a sereke, navîn û lîse li Qamişlokê xwendiye.

Pişê li Zanîngeha Şamê di navbera salên 1979–1985an de xwendina xwe di fakulteya çandiniyê de wek endezyarê çandiniyê xelas kir. 

Ji sala 1999an û vir ve li Norwêcê dijî. 
Di sala 2006-2009 Master di warê duristkirina Stadyoên Golf de ji Zanîngeha Oslo xelaskir.

Berhemên wî 
Çîrokên mîran, pirtûkeke folklorî ye ku ji 20 çîrokan pêk tê. Di sala 1991ê de li Beyrûdê çap kiriye. 

Berpirsyariya kovarên kurdî Gurzek Gul (1989–1991) û Zanîn (1991–1997) dikir.
Ji sala 2011 ve serokê Hevbenda nivîskar û rojnamevanên kurd li Suriya ye (HNRKS). Berpirsê beşê kurdî ye a rojnameya (Pênûsa Nû) bû.

Hin berhemên wî li ber çapê ne. 

Ew niha gotarên xwe bi zimanên kurdî û erebî di rojname, kovar û malperên Înternetê de belav dike.

Çavkanî

Huseynî, Ebdulbaqî
Jidayikbûn 1961
Eladîn Secadî

Eladîn Secadî, ankû Elauddîn Seccadî, nivîskarekî kurd e ku di sala 1907an de li Başûrê Kurdistanê hatiye dinyayê.

Di sala 1938an de destûra meletiyê wergirtiye û li Bexdayê, li Mizgefta Neîme Xatûnê meletî kiriye. Di 1939an de ketiye nav qada rojnamevaniyê, di 1941ê de bûye berpirsiyarê kovara Gelawêj û heta 1949an dewam kiriye. Di sala 1948an de kovareke bi kurdî û erebî ya bi navê Nizar derxistiye. Di navbera salên 1958-1974an li Zanîngeha Bexdayê mamostetiya edebiyat û dîroka edebiyata kurdî kiriye.

Çendîn ji berhemên Secadî  
Ristey Mirwarî, ji 1-8, sala 1957-1938. 
Mêjuya edebiyata kurdî, 1952. 
Şoreşên kurdan û şoreşa Iraqê. 
Hemîşe Behar, kurteçîrok, 1960. 
Destûr û ferhenga zimanê kurdî, 1961. 
Edebê kurdî û lêkolîna edebê kurdî, 1986. 
Kurdewarî, 1974. 
Deqekanê edebî kurdî, 1978.
Nawî kurd.
Geştêk le Kurdistan.
Nirx Sinasî. 

Eladîn Secadî di 13ê kanûna biçûk a 1948an de çû ber dilovaniya Xwedê û li Bexdayê, li Goristana Şêx Evdilqadirê Geylanî veşartî ye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1907
Nivîskarên zimanê kurdî
Kesên sedsala 20an
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Nivîskarên kurd
Mirin 1984
Eliyê Ebdilrehman

Eliyê Ebdilrehman nivîskarekî kurd e.

Eliyê Ebdilrehman di sala 1920î de li Kurdistana Tirkiyeyê hatiye dinyayê, û di sala 1994an de wefat kiriye. Hê di şeşsaliya xwe de digel malbata xwe ji ber zilma tirkan koçî Kafkasyayê dike. 

Eliyê Ebdilrehmanê xwendinhez tavilê dest bi xwendinê dike, ji bilî zanistgeha Yêrêvanê ew herweha li Bakûyê enstîtuya pedagojiyê jî xelas dike. 

Sala 1955an li Yêrêvanê dîsa rojnama Rya Teze tê çapkirin. Eliyê Ebdilrehman, di vê rojnamê de digel gotarên civakî gotarên edebî jî dinivîsîne. Riya Eliyê Ebdilrehman ya edebî ji vê rojnamê dest pê dibe. 

Kitêba wî ya pêşî di sala 1959an de çap dibe. Di berhevoka Xatê xanim de çar afirandinên cihê hene. Ew di derheqê jiyana kurdan ya doh û îro de ne. 

Eliyê Ebdilrehman gotar, helbest, çîrok û roman nivîsandine. Hin ji kitêbên wî ev in:

Berhem 
Morof
Gundê mêrxasan
Şer çiya da
Dê (pirtûk)
Hesreta min
Gulistan (pirtûk)
 (Xatê Xanim)

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Enwer Mehemed Tahir

Enwer Mehemed Tahir çîroknivîsekî kurd e. Enwer Mehemed Tahir di sala 1949an de li gundê Êtîtê, nêzîkî bajarê Duhokê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li Duhokê xwendiye û di sala 1974an de beşê kurdî li zanîngeha Bexdayê bi dawî aniye. Wî destpêkê bi zimanê erebî dinivîsî û yekem çîroka xwe di sala 1967an de belav kiriye. Paşê dest bi nivîsîna kurdî kiriye û yekem çîroka xwe di sala 1972an de, di kovara Hîvî de –li Duhokê derdiket– belav kiriye. Gotarên rexneyî û nivîsînên xwe di kovar û rojnameyên kurdî de belav kirine, di festîvalên edebî de, li Kurdistana Başûr, beşdarî kiriye.

Pirtûk 

Heta niha du pirtûk çap kirine: 
Ev çîroke bi dîmahî nehat, Kurdistana Başûr, 1983. 
Çend gotarekêt rexneyî, Kurdistana başûr, 1988. 

Her wisa berhemên wî yên amade ji bo çapê ev in: 
Kitêbeke kurteçîrokan.
Kitêbeke çîrokên zarokan. 

Ew endamê Yeketiya Nivîskarên Kurd e û niha jî li Kurdistana Başûr dijî.

Çavkanî
 Nivîskarên kurd
Fawaz Husên

Fawaz Husên (jdb. 1953, li Kurdo, Amûde (Rojavayê Kurdistanê, Sûrî)), nivîskar û wergêrekî kurd e.

Fawaz Husên di sala 1953an de li gundê Kurdoyê ji derdora Amûdê yê Binxetê hatiye ser dinyayê. Ew ji sala 1978an heta bi 1992an li Parîsê li zanîngeha Sorbonneyê dixwîne û di sala 1988an de dibe doktorê ziman û  wêjeya frensî .  Fewaz Husên endamê Yekîtiya Nivîskarên Swêdê û endamê Rêxistina Nivîskarên Fransayê ye. Nivîskar îro (2012) li Parîsê dijî.

Kitêb û werger 
 Siwarên êşê. Kurteçîrok. Stockholm, weşanxaneya Welat, 1994.
 Biyanî. Wergera L’Étranger, berhema Albert Camus. Stockholm, weşanxaneya Nûdemê, 1995.
 Mîrzayê Biçûk. Wergera Le Petit Prince, berhema A. de Antoine de Saint-Exupéry. Stockholm, weşanxaneya Nûdemê, 1995.
 Le Fleuve. Kurteçîrok. Parîs, weşanxaneya Méréalê, 1997.
 Dîroka edebiyata firansî, sedsala hivdehan û hîjdehan. Antolojî. Stockholm, weşanxaneya APEC'ê, 1998.
 La Poursuite de l’ombre. Wergera Siya Evînê, romana Mehmed Uzun. Parîs, weşanxaneya Phébusê, 1999.
 Chroniques boréales. Kurteçîrok. Parîs, weşanxaneya L’Harmattanê, 2000.
 Kurdên Haymanayê. Gotara Georges Perrot. Werger û amadekirin. Stockholm, weşanxaneya APEC'ê, 2000.
 Amîdabad. Kurteçîrok. Stembol, weşanxaneya Avestayê, 2001.
 Le Fleuve. Çapa nû ya bêrîkê, weşanxaneya Le Rocher / Le Serpent à Plumes : Motifs, 2006.
 Prof dans une ZEP ordinaire. weşanxaneya Le Rocher / Le Serpent à Plumes, 2006.
 Les Sables de Mésopotamie. (meha adarê sala 2007). Le Rocher, 2007.
 En direction du vent. Parîs, weşanxaneya Non Lieu, 2011.
 Parîsabad. Roman. Stembol, weşanxaneya Avestayê, 2010. 
 Barê Şevê. Stembol, weşanxaneya Avestayê, 2012.
 Biyanî. Wergera L'Etranger, romana Albert Camus. Stembol, weşanxaneya Avestayê, 2012.
 ''La Marche Tetue/Meşa Bi Serhişki-Les Couteaux Dans Le Sable/Keren Di Xize De-Feu Nomade/Agire Koçer, werger

Çavkanî 
 Fawaz Husên (2012). Barê Şevê. Weşanxaneya Avestayê, Stembol. 

Nivîskarên kurd
Wergêrên kurd
Jidayikbûn 1953
Kesên ji Amûdê
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Fazil Umer

Fazil Umer çîroknûsekî kurd e. Ew di sala 1962an de, li gundê Girreşê, nêzîkî bajarê Zaxoyê hatiye dinyayê. Serî, navî û berhevî li çendîn gund û bajaran xwendiye û di sala 1986an de, pişka nojdariyê li zanîngeha Mûsilê bi dawî aniye û niha jî li Duhokê doktoriyê dike. Wî di sala 1980ê de çîrokên xwe di kovar û rojnameyên kurdî de belav kirine. 

Heta niha kitêbeke kurteçîrokan bi navê Kalê peşêman çap kiriye. 

Fazil Umer niha li Başûrê Kurdistanê dimîne.

Berhemên wî 
Kalê peşêman, kurteçîrok.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Biyografiya çîroknivîsên kurd, www.nefel.com, 2005

Nivîskarên kurd
Ferhad Pîrbal

Ferhad Pîrbal, nivîskar, helbestvan û lêkolînerekî kurd e. Ew di sala 1961ê de li Hewlêrê hatiye ser dinyayê.

Ferhad Pîrbal di sala 1983an de li Zanîngeha Selahadînê (Başûrê Kurdistanê) beşa ziman û edebiyata kurdî temam kiriye. Di sala 1986an de derket derveyî welêt, li Îranê bû penaber û bo salekê çû Polonya  û Almanyayê û pişt re li Danîmarkê mafê penaberiya siyasî wergirt. Dû re Pîrbal çû Fransayê û di 1987an de li Parîsê li Zanîngeha Sorbonne edebiyata kurdî û îrannasî xwendin. 

Di sala 1994an de vegeriya Kurdistanê. Li Hewlêrê dezgeha kulturî Mala Şerefxanê Bedlîsî ava kir. 

Kitêba wî Çolistan ji aliyê Firat Kelehkî li ser zaravê Kurmancî hate vegguhastin.

Nivîskar û wergêrê kurd Besam Mistefa jî 2 kitêbên wî, bi navê Santiago de Compostela û Hotêl Europe ji Soranî wergerandin Kurmancî û ji aliyê Weşanxaneya Avestayê, li Stenbolê hatin çapkirin.

Kitêbên Ferhad Pîrbal  
 Mal ava ey welatê min, şano, 1984. 
 Sibeha te bi xêr ey xerîbî, şano, 1988. 
 Exile, şiîr, 1994. 
 Rojnamevaniya kurdî bi zimanê fransî, Hewlêr 1998.
 Çavkaniyên kurdnasiyê/Serçavkanî Kurdistan, lêkolîn, 1998. 
 Wêneyên kurd ji arşîva kurdnasên Ewropî, lêkolîn, 1999. 
 Manîfestoya duwem î wêran spiyên nav reş–reşên nav spî, şiîr, 1999. 
 Zêrê di nav ziblê de, wergera nivîsên rojhilatnasan li ser kurdan, ji fransî werger, 1999. 
 Încîl di dîroka edebiyata kurdî de (1857–1957), 1999. 
 Destpêkên serhildana pexşana kurdî, lêkolîn, 1999. 
 Cudahî, tevî neh şaîrên hewlêrî, 1999. 
 Mele Mehmûdê Bayezîdî, 2000.
 Petatxwer/Petatxurekan, çîrok, 2000.
 Efser Tehsîn û tiştine din jî, kurteroman, 2001.
 Cewayez, çîrok û berhemên hevbeş bi helbestvanên Hewlêrê re, 2001.
 Ebdilrehîm Rehmiyê Hekarî, lêkolîn, 2002.
 Santiago de Kompostêlla, roman, 2002.
 Mêrekî kumreş î paltoreş î pêlavşîn, roman, 2003.
...
 Hotel Europe (pirtûk). Weşanên Avestayê, Stembol, 2012.

Bîbliyografî 
 Firat Cewerî (2003). Antolojiya çîrokên kurdî (1856-2003). Nûdem, Stembol.
 Mehmed Uzun (1995). Antolojiya edebiyata kurdî. Tümzamanlar, Stembol.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1961
Kesên ji Hewlêrê
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Fewaz Ebdê

Fewaz Ebdê nivîskarekî kurd e.  

 

Fewaz Ebdê di sala 1961ê de li gundekî nêzîkî Qamişlo bi navê Niqare hatiye dinyayê.
Wî xwendina destpêkê li gund qedandiye, ya navîn û lîse jî li Qamişlo xwendiye. 

Di sala 1980ê li zanîngeha Şamê zimanê erebî (tore û edebiyata erebî) xwend. 

Di sala 1995an de li binxetê xelata Koma Xanî ya çîrokê wergirt. Bi navê Xewaro kitêbeke wî ya kurteçîrokan çap bûye. 

Fewaz Ebdê digel çend hevalên xwe di sala 1986an de tiyatro bir gundan û di hizûra gundiyan de pêşkêş kir. 

Fewaz Ebdê niha li Qamişlo dijî.

Çavkanî: Firat Cewerî
Ebdê, Fewaz
Fûad Temo

Fûad Temo ronakbîrekî kurd e ko ji bajarê Wanê ye û kurê mebûsê Wanê Tewfîq Begê Wanî ye. Li Stenbolê digel ronakbîrên kurdan ew jî yek ji çalaktirîn kesan e ko beşdarî kar û barên siyasî û çandî yên kurdan dibe. Di komele û kovarên kurdan de dixebite. Di 1912an de digel Qedrî Cemîl Paşa, Cerrahzade Zekî Beg û hin ronakbîrên din, li Stenbolê yekemîn komela xwendekarên Kurdan; Civata Telebeyên Kurdan–Hêvî’yê datînin. 

Temo, Fuad
Temo, Fuad

Çavkanî: Firat Cewerî
Hesenê Qizilcî

Hesenê Qizilcî, ankû Hesenî Qiziłcî (z. 15ê îlona 1914an - m. 1985), siyasetmedar û nivîskarekî kurd bû ku di 15ê îlona 1914an de li gundekî di navbera Bokan û Mehabadê de hatiye dinyayê.

Hesenê Qizilcî di nav malbatek zana de mezin bû. Li ber destê mamê xwe hînî farisî û erebî bû, lê meletî nekir. Piştî avakirina PDKê bû endamê partiyê. Di dema avakirina Komara Mehabadê (1946) Qizilcî sernivîskariya kovara Helale kir û di kovara Kurdistanê de nivîsî. Piştî hilweşandina komarê, derbasî Kurdistana Iraqê bû, li wir bi nihênî jiya.
 
Kurteçîrokên Hesen Qizilcî di kovarên Bexdayê de, û nemaze di kovara Hîwa (1957-1963)a ku Hafez el-Qadî derdixist, de belav dibin. Piraniya wan bo zimanê erebî tên wergerandin. Di sala 1963an de ji Iraqê derdikeve û diçe Sofyayê, cem malbata xwe.  malbata xwe. Li wê derê, bi saya zanîna zimanên bulgarî û rûsî, di Radyo Bulgarîstan de dixebite. Di ber de jî ji kovarên kurdî yên Iraqê re nivîsaran dişîne.

Bi ketina rejîma Şah re, di 1979an de vegeriya Îranê. Ew endamê Tudeh û berpirsiyarê rojnameya Namêyê Mardom bû. Di sibata 1984an de hat girtin. Li gorî nivîskar Firat Cewerî, ji roja girtina wî û vir de kesî tu xeber jê nestand, kes nizane çi pê hat.

Berhemên wî 
 Pêkenînî Geda. Bexda, 1985.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Murad Pola

Murad Pola nivîskar û wergêrekî kurd e. Ew xelkê Bazîda ku kela wêjeya kurdî ye. Ji zozanên serhedê yê bi nav û deng Sînegê ji diya xwe re bûye. Ji  Zanîngeha Stembolê mezûn bûye. Zewicîye û keçeka wî heye. Nivîs û wergerên wî di Nûbiharê de tên weşandin.

Heya nika ev wergerên wî hatine çapkirin: 
 Mislimanê Heqîqî
 Dîn li Hember dîn
 Rîsala Gorîkirinê
 Wateya Jîyanê

Wergerên ku dê bên çapkirin jî evna ne:
 Bi Îbrahîm Re Hevdudîtin
 Gunehên Mezin
 Di Dîn De Sê Esas
 Kîtabu't-Tewhîd
 Çil Hedîs
 Kêfxweşiya Giyan
 Di Qur'anê De Çar Têgehên Bingehîn
 Nameyên Zîndanê

Pola, Murad
Pola, Murad
Kamiran Haco

Kamiran Haco nivîskarekî kurd e ku di sala 1959an de, li Tirbespiya binxetê hatiye dinyayê. Xwendina seretayî, navendî û amadeyî li Tirbespiyê û Qamişlo temam kir. Sala 1983an xwendina endezyariyê beşê Mekanîk li zanîngeha Helebê qedand...

Ji destpêka salên 1990î ve, wî dest bi nivîsandinê kiriye. Di kovar û rojnameyên wek: Gelawêj, Gurzek Gul, Stêr, Xunav, Metîn, Armanc, Pirs, Deng, Medya Güneşi, Çira û Nûdemê de nivîsî ye. 

Ji dawiya sala 1997an ve li Swêd dijî û niha di redaksiyona kovara Rastî de dixebite. 

Di sala 1977an de pirtûkeke wî ya kurteçîrokan bi navê Kelevajî di nav Weşanên Avestayê de derketiye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1959
Haco, Kamiran
Keça Kurd

Keça Kurd nivîskar û helbestvaneke kurd e ku di 1948an de di maleke welatperwer de li Xirbê Cihûyan yê Binxetê hatiye dinyayê. 

Wê di navbera salên 1972-1974an de li zanîngeha Silêmaniyê beşa kurdî xwend. 

Keça Kurd niha li Almanyayê dijî û di karê xwe yê nivîskariyê de berdewam e.

Berhemên weşandî 
Çîrokine helbijartî, Azîz Nesîn; ji erebî bo kurdî, sala 1990. 
Xoybûn, Mihemedê Mele Ehmed, sala 1993. 
Zayenda mê û nêr. 
Lêkolînek li ser giramera zimanê kurdî, Kurmanciya bakur, sala 2001. 
Helbest, heta niha dîwanek belav bûye, bi navê "Pela dawî" sala 2002.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd ên jin
Helbestvanên zimanê kurdî
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Muhemmed Elî Kut

Muhemmed Elî Kut çîronivîsekî kurd e.

Muhemmed Elî Kut di sala 1964an de li Zoravaya Nisêbînê hatiye dinyayê, di sala 1983an de hatiye Swêdê û niha jî li Swêdê dijî. Bi navê Mehkûm kitêbeke wî ya kurteçîrokan heye.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Mehemed Mewlûd (Mem)

Mehemed Mewlûd an jî Mem (z. 1927 Şeqlawe - m. 1987) çîroknivîsekî kurd e.

Mehemed Mewlûd di sala 1927an de li Şeqlawe, li Kurdistana Iraqê hatiye dinyayê. Wî di salên xwe yên xortaniyê de çîrokên xwe di kovar û rojnameyan de dane weşandin. Heta niha du cild çîrokên Mem hatine weşandin. Cildê yekê di sala 1970ê de û cildê dudan jî di sala 1984an de hatiye weşandin. 

Mem di sala 1987an de wefat kir.

Nivîskarên kurd
Mişel Temo

Mişel Temo Siyasetmedar û Nivîskarekî Kurd e. Mişel Temo di sala 1957'an de li gundêkî biçûk ji herêma Dirbêsî - Hesîçe, Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. 

Wî di sala 1980'î de li Zanîngeha Heleb ê xwendina Endezyarîya Zadên Çandinîyê qedandiye. Ji sala 1972'an û vir ve tevlî çalakîyên tevgera Kurdî bûye. Ew yek ji wan kesen e ku Navenda Celadet Alî Bedirxan a Rewşenbîrî li Qamişlo di 10'ê berfanbara 2000'î de ava kirîye. 

Mişel Temo, di 7'ê cotmeha 2011'an de li Sûrî, li bajerê Qamişlo, bi hate kuştinxwezî.

Pirtûkên wî yên çapkirî
 Gotina dawî, 2001 (bi erebî)
 Bawerî û nêrîn, 2002 (bi erebî) 
 Rûpelên welatekî bêwelat, 2002 (bi kurdî) 
 Gopalê sor, çîrok, 2003 (bi kurdî)

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1958
Mirin 2011
Mihemed Ferîq Hesen

Mihemed Ferîq Hesen nivîskarekî kurd e.

Mihemed Ferîq Hesen di sala 1941ê de li gundê Qazanqayê girêdayî bi Qeredaxê ye hatiye dinyayê. Xwendina destpêkê li Qeredax û navendî li Helebçe û xwendina Akademî ya Mamostayan li Silêmaniyê bi dawî aniye. Salên 1979–1982an endamê Desteya Birêvebir ya Yekîtiya Nivîskarên Kurd/tayê Silêmaniyê bû. Sala 1989 çîroka Nêrgiz bûka Kurdistan ko ji derhênana Ce'fer Elî ye û yekemîn fîlmê sînemayî yê kurdî (35 mlm) e, nivîsîye? Sala 1991ê (piştî serhildanê) serokê tayê Silêmaniyê yê Yekêtiya Nivîskarên Kurd bû. Ji sala 1998an û vir de li Danîmarkayê dijî.

Kitêbên çîrokan ko weşandine 

Sêberî Espeşê 1978 Silêmanî
Ristêk Zengîyaneî Awî 1979 Bexda 
Perîxan 1991 Swêd, Dûrbîn 1992 Swêd 
Bapîrê Kurdo 1992 (çîrokên zarokan) Swêd

Kitêbên din yên çîroknivîsî 

Huner û Meselekanî Serdem 1985 Silêmanî
Memleketî Masî 1997 Hewlêr
Deselatî çwarem 1998 Hewlêr
Dujminî Gel (werger) 1986 Bexda
Melî Awat (werger) 2002 Hewlêr 

Hesen, Mihemed Ferîq
Jidayikbûn 1941
Mehmet Sanri

Mihemed Evdila an jî Mehmet Sanri nivîskar û rojnamevanekî kurd e.

Di sala 1967an de li gundê bi navê Gundikê Melê ko girêdayî Şirnexê ye hatiye dinyayê. 

Di sala 1988an de dest bi karên nivîsandin û rojnamevaniyê kiriye. Niha jî gerînendeyê giştî yê kovara Serbestî ye ko li Stenbolê bi zimanê tirkî derdikeve.

Her wiha di malpera Nefel.comê de quncikan dinivisîne. 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Kesên ji Şirnexê
Jidayikbûn 1967
Hilbijartin (şano)

Hilbijartin, lisîtkekî şanoyê ye.

Leyîstik a Şano. Ji aliyê Mehmet Sait Alpaslan ve hatiye nivîsandin û di sala 2004 an de beri hilbijartina şaredariyan, ji aliyê Şanoya Şaredariya Sûrê ve hatiye lîstin.

Şano
Hozan Zîlan

Zîlan (Dilek Küçüker) Muzîkzan, stranbêj û hunermendeka kurd e.

Zîlan Di sala 1972'an de li Amedê ji dayikê bûye. Xwendina xweyi pêşîn û navîn li Amedê bir seri.  Di sala 1989'an de bi azmûnekê kete koroya muzîka gel ya şaredariya Amedê. Di sala 1992'an albûma xwê ya yekem Îro derket lê ji aliyê mehkemê ve hate qedexe kirin. Di sala 1999'an de kaseta wê ya duwem Edlê derket.

Berhem 
 Îro, 1992
 Edlê, 1999

Hunermend
Îro (albûm)

Îro kaseta hunermend û Hozan Zîlan ya yekemîne. Di sala 1990'an de ji aliyê Koçer Muzik ve li Stenbolê da derketiye.

Stran
Stranên ku tê de cih digirin:

Newroz Hat
Îro
Canê
Em Azadî Dixwazin
Hatin
Dinyayê
Gula Azad
Vaye

Albûmên kurdî
Edlê (albûm)

Edlê kaseta hunermend û Hozan Zîlan ya Duwemîn e. Di sala 1999'an de ji aliyê Aşanlar Muzik ve li Stembol a Tirkiyê derketiye. Stranên ku tê de cih digirin:
Edlê
Glîzer
Dilberam Dilber
Yarê
Cizîrê
Heyran
Leyla
Dosto

Albûm
Pîv û pîvan

Pîvên Giranî 
Kurdan, berî pîvên giranî û dirêjahiyê yên niha, hin pîvên din bi kar anîne. Çend ji wan ev in:
 Çap an şînik (8 kg bo tene)
 Çapan (bi qanda navbera serê tiliya beran û ya Şehadetê ye)
Donim
 Gaz (bi qanda dirêjahiya ji nava îngê heta serê tiliyên milê dirêj kirî ye; bi texminî 70-75 cm)
Elb
Fitre
Kêl
 Men (2,20 kg)
 Ritil an rîtil (8 kg bo tiştên ron)
 Tilm (23 kg)
 Tuxt (325 gr)
Welçe
 Weqî (28,35 gr)

Pîvên Endezyarî 
Di lîsteyê da, pîvên endezyarî ku tê karkirin ji bo hejmara 10(deh). Ji bo karkirinê caran deh, peyvên kurtkirin ê yewnanî hene. Mesela; ji bo gotina 1.000.000 pîksel( pîksel), em dikarin bêjin 1 megapîksel. An; 160.000.000.000() bayt, dibe 160 gîgabayt. Ew karkirin di nav teknolojî da û endezyarî da zehf girînge. 

Zanist
Yeke
Cureyê pîvanê
Romûlûs û Remûs

Romûlûs û Remûs, damezrînerên efsaneyî ên bajarê Romayê, paytexta Romaya Kevnare û ya Îtaliya îroyîn in. Bavê wan Mars, xwedawendê şer bûye, û diya wan jî Rhea Silvia an jî Îlia, yek ji bismilên kinaçe bûye. Rhea Silvia keça Numitor keyayê Alba Longa bûye, evî dawîn ji alî birayê xwe î biçûk Amulius ve ji ser desthilatdariyê hate rûxandin, û bo keça wî Rhea Silvia tu zarokan di pêşerojê de çêneke û doza desthilatdariyê li apê xwe venekin, Amulius biraziya xwe dike kahîne. Piştî Rhea Silvia bi Mars re mar dibe, du zarokên wan çêdibin, lê ev yek endîşeyê dixe dilê Amulius û ditirse ku ev herdu zarok sibe hereşe li desthilatdariya wî bikin, lewre wan dixe qufekê (sepetekê) û davêje rûbarê Tiber. 

Lê çarenûsa cêwî li gorî vîna Amulius naçe, ango ew di avê de nafetisin. Cêwî ji alî dêlegurekê ve tê xilas kirin, û ew gura cêwî çend rojan bi şîrê xwe li ber girê Palatine dimêjîne û ji dêw û hovan diparêze. Dêlegur çavdêriya herdu zarokan dike heya rojekê şivanekî bi navê Faustulus tûşî wan dibe û bi xwe re dibe mal. Jina şivanî Acca Larentia cêwî xwedî dike heya ew mezin dibin, piştî Romulus û Remus digihînin, ew vedigerin ser warê bapîrê xwe Numitor û wî piştî rûxandina Amulius ji nûve vedigerînin ser desthilatdariyê.

Demek derbas dibe (dora 753 B.Z) herdu bira biryarê distînin ku bajarekî nû ava bikin. Lê ew li ser cihê bajêr li hev nakin û ji lewre pevdiçin, piştî pevçûnê, ew li hev dikin ku bajar li ser girê palatine bê avakirin. Romûlûs di despêkê de dîwarekî dadimezrîne, lê Remûs wek çawa dixwaze kelevajiya xwe bi dîwarê Romulus bike, dibeze û xwe di ser wî dîwarî re davêje. Ev yek bêhna Romulus teng dike û pêngava Remus wek kîmasiyê li xwe dihesbîne, lewre ew radibe û birayê xwe Remus dikuje. Pê kuştina Remus re, Romulus dibe serwerê tekane ê bajêr. 

Romulus li ser girê Monte Capitoline sengerekê ava dike û ew senger dibe parêzxana benî û kuştarên ji dadweriyê reviyane, demek diçe, Romulus dixwaze kevaniyan ji wan kesên ku li cem wî bûbûn  penbar re bîne, radibe êrîşekê dibe ser  gelê Sabine (gelekî ku di Îtaliya navîn de dijiya û têkiliyên xwe ji nêzîk ve bi Romanan re hebûne) û jinên wan direvîne û dide wan kuştar û beniyan... Kiryara Romulus dibe sedema şerekî tund û dijwar di navbera wî û Sabinan de, lê li dawiyê herdu alî aşitiyê datînin, û Romulus dibe keyayê herdu gelan. Angorî efsanê Romulus hildikşe cem bavê xwe Mars û di civaka xwedawendan de dibe xwedawendê şer Quirinus.

Çavkanî 

Mîtolojî
Îbrahim Rojhilat

Îbrahîm Rojhilat di sala 1969’an de, li dilê Serhed ê Bazîd ku li gûntara çiyayê Agirî ye ji dayîk bûye. 

Dibistana seretayî, ya navîn û lise li Bazîdê kuta dike.Di sala 1991’an de bi damezrîna N.Ç.M. ’ê re di warê muzîkê de dest bi xebatên xwe yî profesyonel dike. Di wan salan de Koma Rojhilat ava dike. Tevî komê di sala 1997’ande albuma "Mezrabotan ım ez" derdixe. Hunermend ji welatê dengbêjiyê tê ku ev ax warê Ehmedê Xanî ye. Li aliyê din Radyoya Êrîvanê ji bandoreke mezın li serê kiribû. Ev hest bi xebatên li ser huner û muzîkê ya li nav NÇM’ê gihaşt û bi pêş ket. Di vê demê de tevî koma xwe li welat, li Ewropa, li Qefqasya û li deverên din ên dinyayê konsertan pêk tîne. Piştî demeka di kargêriya beşa muzîkê ya NÇM’ê de di sala 2001’an de ji bo programeke Newrozê diçe Awistralya û li wê derê dimîne. Bi taybeti lêkolînên xwe yên liser kelepora dengbejiyê û muzîka otantik li Awistralya didomîne. Hunermend xebatên di vê albumê de wek dilopek di derya ked û bîreweriya welatê xwe de dibîne. Ew albûm bi repertuar û şîroveya hunermend hêza wi ya radebilind û nasnameya wi ya hunerî derdixe holê.

Girêdanên derve 
 Malpera Îbrahim Rojhilat 

Rojhilat, Îbrahim
Jidayikbûn 1968
Kesên ji Agiriyê
Idrîs Barzanî

Idrîs Mistefa Barzanî (1944, li gundê Barzan-31ê kanûna 1987'an, li Wirmiyê, Rojhilatê Kurdistanê ) pêşmerge û siyasetmedarê PDKê bû û yek ji 10 kurê Mela Mistefayê Barzanî, birayê Mesûd Barzanî û bavê Nêçîrvan Barzanî bû.

Her wisa binere
 Malbata Barzaniyan

Çavkanî 

Siyasetmedarên Iraqê
Siyasetmedarên kurd
Malbata Barzaniyan
Mêr

Jidayikbûn 1944
Neteweperwerên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Malik bin Enes

Malik bin Enes, an Îmam Malîkî zanyarek ola îslam û îmamê mezhebê Malîkî ye.
Di sala 93 hîcrî li bajarê Medînê hatiye dinê. ji ber malbata jî li ser hedîsên şerîf ra mijûl dibûn wîjî piçûktiya xwe dest bi perwerda li ser hedîsan kir, Dûra tehere cem alimê navdar Îbn Hurmuz û 13 salan perwerde dibîne.

Di warê hedîsan da 17 saliya xwe da dest bi dersdayînê kirîye. kesên ku jê ders girtiye yek jî îmamê Mezhaba Şafiî Îmam Şafîî ye.
Têt gotin ku 100.000 zêdetir hedîs kom kiriye û li ser wan lekolîn çêkiriye, le nav vanan da tenê 1.720 hev kiriya pirtûka xwe a bi nave Muwatta.
Di sala 179 yê hîcretê li bajarê Medîneyê çûye ser dilovaniya xwe.

Berhem 
 Muwatta

Çavkanî 

Îmam
Zanyarên îslamê
Ehmed bin Henbel

Ehmed bin Henbel (erebî: ‏‎‎‎‎‎‎‎‎أحمد بن حنبل‏‎‎‎‏‎‎‎, z. ‎‎‎‎‎780 - m. 855)
ji zanyarek ola îslam û îmamê Mezhebê Henbelî ye.

Di sala 780î de li bajare Bexdayê ji dayîk bûye. Perwerdeyek rind dibîne û zêdetir di warê hedîsan da dixebite. Zedetir di bin bandora Îmam Şafîî da dimîne. Ew jî wek alimên din zilm û zorê dibîne, tê girtin, dikeve girtîgehan, dersdayîn lê tê qedexe kirin.

Li ser 1.000.000 ekî hedîsa kom dike û ser dixevite, le tenê ji wan 30.000 hevê dike pirtûka xwe a bi navê Musned.

Di nav her çar mezhebên mezin îslamê da alîgirin herî hindik ên mezheba Henbelî ye bêtir li Erebîstana Siûdî belav bûye.

Di sala 855î de diçe ser dilovaniya xwe.

Berhem

Musned

Çavkanî 

Jidayikbûn ‎‎‎‎‎780
Mirin 855
Zanyarên îslamê
Kesên ji Bexdayê
Nivîskarên ereb
Îmam
Ebû Henîfe

Ebû Henîfe, anku Ebû Ḧenîfe (bi erebî: أبو حنيفة,  z. 699, Kufe - ö. 767, Baxda), Îmamê Ezem Ebû Henefe navê dirêj Ebû Henîfe Numan bin Sabit bin Zûta bin Merzuban, zanyarek ola îslam û îmamê mezhebê henefî ye.

Di sala 80 yê hîcretê li bajarê Kufe ye ji dayîk dibe. Navê wî ê rast Numan bin Sabît e. Ji malbatek dewlemend bûye. li ser fiqih û hedîsan xebitiye.

berê bazirganîye dike, le dûra dev ji bazirganiye ber dide û di medrese yan da dest bi dersdayîne dike. Zêdetir di bin bandora Hamad bîn Ebû Silêman da dimîne.

Îmam-i Azam him dema Emewî yan da him jî dema Ebasî yan gelek tedayiya dibîne, tê girtin.
Di sala 150 yê hîcretê da li Bexdayê tere ser dilovaniya xwe.

Berhemên wî 
El-Fiqh el-Ekber 
El-Fiqh el-Ebsat
Reddş Kaderiyye
Rîsale-ş Reddş Hawarîç

Çavkanî 

Jidayikbûn 699
Mirin 767
Kesên sedsala 8an
Kesên ji Kufeyê
Zanyarên îslamê
Îmam
Ebû Mensûr Maturîdî

Ebû Mensûr Maturîdî an jî Îmam Maturîdî, (863 -944) zanyarekî îslamê û îmamê mezhebê Maturîdî ye. Navê wî ê rast Ebu Mansûr Muhammed bîn Mahmud el-Maturîdî ye. Di sala 863 de li bajarê Semerqendê ji dayîk bûye. 

Li gor hinekan wek berdewamiya mezhebê Henêfî tê pejirandin, zêde belav nebûye.

Berhem
Kitab el-Tewhîd (Kitabu-l-Tewhîd)
Te'wîlat el-Quran (Te'wîlatu-l-Quran)
Kitab el-Cedel (Kitabu-l-Cedel)

Çavkanî 

Zanyarên îslamê
Îmam
Hedîsvan
Ebûlhesen Eş'erî

Ebûlhesen Eş'arî (873 - 935) zanyarê ola îslam û îmamê mezhebê Eş'arî ye.
Li bajarê Besraye ji dayîk dibe û li Bexdayê çûye ser dilovaniya xwe.

Di îtîqadê de şafii, malikî û henbelî li ser vê mezhebê ne.

Berhem
Rîsaletu'l-Îman 
Makalatu'l Îslamiyyîn

Çavkanî 

Jidayikbûn 873
Mirin 935
Îmam
Zanyarên îslamê
Hedîsvan
Kesên ji Besreyê
Peyk

Peyk cismên esmanî ne ku li gorî rêgeheke diyar li dora gerstêrk an peykên din digerin. Peykên xwezayî û yên çêkirî (satelît) hene. Peyka dinyayê ya xwezayî heyv e.

Peykên xwezayî yên çembera Rojê 
Di sîstema rojê de 240 peyk hene. 163 ji wan di yên gerstêrkan, çar ji wan yên gerstêrkên qambost û yên din peykên SSSB (îngilîzî: Small Solar System Bodies) in.

Binerê jî

Peyk (teknolojî)

Stêrnasî

Çavkanî
Mahatma Gandî

Mohandas Karamchand Gandhi (bi gujaratî: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (jdb. 2ê çiriya pêşîn a 1869 – 30ê çileya paşîn 1948) bi navê Mahatma Gandî tê naskirin. Pêşeng û avakirê dewleta Hindistanê ye.

Di sala 1888ê de li Brîtanyayê dest bi perwerdeyiya dadê kir. Di sala 1896ê de bû parêzer. Derbasî Afrîkaya Başûr bû. Gandî li vir  dest bi xebatên siyasî kir. Bi vê xebatê, navê wî li Hindistan û Brîtanya belav bû û hat naskirin.

Di sala 1914ê de vegeriya Hindistanê, Gandî li welatê xwe li dijî kolonyalîzma Brîtanyayê di nav gelê xwe de roleke mezin lîst. Ewqas bandor li gelê xwe kir ku êdî bi navê Mahatma (rihê mezin) dihat naskirin.

Navekî wî yên din jî Bapû (bavo) bû. Gandî li dijî zordariyê rabû. Ji ber vê yekê dixwest ku bêyî xwînrijandin, Hindistanê ji kolonyalîstan rizgar bike. Di vê xebata xwe de Gandî biser ket û di sala 1947ê dewleta Hindistanê hat damezirandin. Gandî 30ê kanûna paşîna sala 1948ê de ji aliyê olperestekî hîndûyî ve hate kuştin.

Heft gunehên sereke yên civakî, bi dîtina Gandhi 

1. Bidestxistina pere ya bê hewldan

2. Lezzet û kêfxweşiya ku wûjdanê esas nagire

3. Zaniyariya ku têde xidexûyê merivantîyê tine be

4. Bazirganîya ku têde exlaq tine be

5. Zanista ku li ser esasa mirovantîyê nebe

6. Peristina bê fedekarî û berxwedan

7. Siyaseta bê bingeh û bê usûl

Çavkanî 

Gandî, Mahatma
Jidayikbûn 1869

Mirin 1948
Çalakvanên mafên mirovan
Damn Small Linux

Damn Small Linux (DSL) dîstrîbusyoneke gelek biçûk a Linux e.

Dîstrîbusyon
Muhemmed Mukrî

Muhemmed Mukrî nivîskarekî kurd e.

Mukrî, di sala 1949? de li Kerkûkê hatiye dinyayê. Ew edebiyatvanekî piralî ye. Ew helbest, çîrok û romanan dinivîsîne. Digel du romanên bi navên Segwir û »Heres« wî çend kitêbên din jî nivîsandine. 

Mihemed Mukrî niha li bajarê Silêmaniyê dimîne.

Nivîskarên kurd
Mistefa Aydogan

Mistefa Aydogan () nivîskarekî kurd e.

Mistefa Aydogan di sala 1957an de li Qosera Mêrdînê hatiye dinyayê. Ew di sala 1985an de li Swêdê bi cih bû û heta niha jî her li Swêdê dimîne.

Mistefa Aydogan li Swêdê ket nav tevgera çandî û heta niha ji Jack London, Yaşar Kemal, Aziz Nesin, Edîp Karahan, Ann Eriksson û Orhan Pamuk pirtûk wergerandine û bi xwe jî bi navê Pêlên Bêrîkirinê û Berê gotin hebû du pirtûk nivîsandine. Wekî din Aydogan di kovar û rojnameyên cihê de li ser mijarên cihê gotar nivîsandine.

Wergerên wî 
 Navê Min Sor e, Orhan Pamuk, Roman, 586 rûpel, Weşanên Doz, 2002, ISBN 975-6876-23-9
 Fîl Hemdî, Aziz Nesin, Çîrok, 155 rûpel, Stenbol, Gelawêj 1999, ISBN 975-6876-10-7
 Siltanê Fîlan, Yaşar Kemal, Roman
 Zaroka Şevê, Jack London

Girêdanên derve 
 Mistefa Aydogan: Xerîbî kirasekî hesinî ye, Hevpeyvîn: Enwer Karahan, 5 Rezber 2007 Stockholm, NEFEL
 Vîdeo: Hevpeyvîna bernameya WÊJE ya Tishk Tv bi nivîskar Mistefa Aydogan re li ser wergerê

Nivîskarên kurd
Wergêrên kurd
Jidayikbûn 1957
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Necîbe Ehmed

Necîbe Ehmed  (jdb. 1954 li Kerkûk, Başûrê Kurdistanê) nivîskareke kurd e. 

Necîbe Ehmed di sala 1954an de li bajarê Kerkûkê hatiye dinyayê. Wê li Zanîngeha Silêmaniyê ziman û edebiyata kurdî xwendiye. Ew ji sala 1975an û vir ve dinivîsîne û di nivîsandinê de yek ji jinên pêşeng û xwediyê dengekî taybetî ye. 

Ew niha jî li Kurdistana Îranê, li bajarê Seqizê dimîne.

Pirtûk 
Bihara digirî Tewrêz, Îran, 1994
Rasan (kurteçîrok) Tewrêz, Îran, 1994
Çîroka dara sêvê Hewlêr, Başûrê Kurdistanê, 1998
Perperikên mirinê (kurteçîrok) Hewlêr, Kurdistan, 1998

Nivîskarên kurd
Nivîskarên kurd ên jin
Jidayikbûn 1954
Kesên ji Kerkûkê
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Mehmet Emîn Hunik

Mehmet Emin Hunik mîlîtanekî PKK bû.

Mehmet Emin Hunik jı Sêwrek gundê Haştaş dayik buye navê kod "ZAFER". Mehmet Emîn HUNİK yan jî bi navê gelê kurd dıbêjı "MEXEMEDO" di sala 1979'an de ket nava PKK û cihê xwe girt. Gellek cara dıkevı zindanan cara dawi sürgüna sêwrek dıbı nêzika salki sêwrek dıminı dura gurubakı terı LÜBNAN-BEKAA teviwan terı bekaa rojeki İSRAİL êrışa Qampawan dıkı ew u hevalê xu Qehremaniyeki nahatiyı diyın va bı İSRAİL va dıkevın şer u İSRAİL paşta vedıkşı hina ew  şerrêwan bı hêla LÜBNAN niyan dê gotın dura bı aliyê serok apo va tên şandına herama Amed,RRiha,Mêrdîn, Batman,Eleziz.SEMSUR jı van deran gel şiyar kırın u keşva en ewul bu görevawan dura rojeki çun herama QEREJDAX lı wır xaineki  bı navê FETHİ wana gıliyê tsk dıkı<gora kı gundiyê DIMIRLİ dıbêjın heb dıkı nava xoarınêwan<dura  ew u hevalêwi CELALÖZALP KOD<SALMAN< dıkevın dest romi<tsk< gellek zext u zori şunda tsk wana dıbı gundê KALECİK<ÇERMİK< lıwır hınık gerilla va tên hemberê hev gorakı êkı dıbinın dıbêjın hevalê ZAFER radıbı ser xu u dıkirı<gazi dıkı< hevalênxunara dıbêjı me bıkujın vana  gellek zext u zorê bı me dıkın dura jı wır YÜZBAŞI  ki<tsk<radıbı u tıfengêxu bervı MEXEMEDO dıkı u ser  MEXEMEDO gulle dıbarinı lıwır şehit dıkeve dura hevalêwiyênkı  van tıştana dıbinın u cihê kı xu vedışşêrın derdıkevın u tsk va dıkevın şer 2 hevalêndınji lıwır şehit dıkeve hevalêxuyen kı şehit dıkevın <tevi wi 3 heval şehit dıkevı bı navê kod <ZAFER.ALİ.CABBAR.< lı AMED tevi kınc u sol tên veşartın jı ba me yani hevalênwiye tekoşinê ew hevaleki pır QEHREMAN bu jı şexsêwi em xemu şehida tên bir anin 
wi tışti em biranekın heval ZAFER nava PKK da êkı gerilla eğitimi ditıbu u bı çatışmakida şehidê en ewule
DEM 27.04.1985
Bizd û bad

Du lîstikvan çend gavan ji hev dûr derin û berê xwe didin hev. Bi dorê yek piyekî davêje û dibêje: "Bizd im!" Yê din piyekî davêje û dibêje: "Bad im". Bi vî avahî qinika "Biz dim, bad im, yasîn im, kir misîn im, hatime te di xesîn im" tê gotin. Piyê kê, berê bigihihêje yê din ew ji pîriktiyê rizgar dibe.

Lîstik
Kurów

Kurów gundekî li başûrê rojhilatê Polonyayê ye, hata tiwa 1431 damezrandin û hatanê 1442 azadî bû. 

Gundê Kurówê nêzîkî herêma Puławskiyê û herêma Lublinê ye.

Gundên Polonyayê
Îrlenda

Bakurê Îrlendayê 
 Komara Îrlendayê
Îrlendaya Bakur

Îrlendaya Bakur (; ; bi zimanê scots ê Ulsterê: Norlin Airlann) herêma bakur a girava Îrlendayê ya ku yek ji çar welatên bingehîn ên Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlandê ye.

Herwiha 
 Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlandê

Giredanê dervê 

 
Keyaniya Yekbûyî
Dêra Rastîn a Îsa

Dêra Rastîn a Îsa (bi çînî: 真耶穌教會/真耶稣教会) an TJC (bi inglîzî: True Jesus Church) mezhebeke serbixwe ya mesîhî ya protestant e ku di sala 1917an de li Pekîna paytexta Çînê hate damezrandin.

Serokê encumena navnetewiya wî Yung-Ji Lin e. Li cîhanê de nêzîkî 1,5 milyon bawermendên wî hene.

Çavkanî 

Xirîstiyanî
Çîn
Pekîn

Pekîn yan Beijing, paytexta Komara Gel a Çînê ye ku zêdetirî 21 milyon şêniyê paytexta neteweyî ya herî qerebalix ê cîhanê ye û piştî bajarê Şanghayê duyem bajarê herî mezin ê Çînê ye. Bajêr li bakurê Çînê ye ku wekî şaredariyek di bin rêveberiya rasterast a Konseya Dewletê de ye û bi 16 navçeyên bajarî, derbajarî û gundewarî ve tê birêvebirin. Pekîn ji xeynî bajarê ciran a Tianjin, bi piranî ji aliyê Parêzgeha Hebei ve dorpêçkiriye ku bi hev re, sê beşên megalopolîsa Jingjinji û herêma paytexta neteweyî ya Çînê pêk tînin.

Pekîn bajarekî cîhanî ye ku yek ji navendên sereke yên cîhanê ye û ji bo çand, dîplomasî, siyaset, darayî, karsazî û aborî, perwerde, lêkolîn, ziman, tûrîzm, medya, werzîş, zanist, teknolojî û veguheztinê navendek girîng e. Wekî megabajar, Pekîn ji hêla nifûsa bajarî ve piştî Şanghayê duyem bajarê herî qelebalix ê Çînê ye. Bajar navenda piraniya pargîdaniyên herî mezin ên dewleta Çînî ye ku hejmareke herî mezin a pargîdaniyên Fortune Global 500ê li cîhanê û malavaniya saziyên darayî yên herî mezin ên cîhanê dike. Di heman demê de bajêr navenda sereke yê otobana neteweyî û rêhesiniya tora bilez û navenda serekeyê rêya hesiniya normal e. Balafirgeha Navneteweyî ya Pekînê ji sala 2010an vir ve ji hêla seyrûsefera rêwiyan ve balafirgeha herî qerebalix ê Asyayê ye duyem balafirgeha herî qerebalix ê cîhanê ye. Balafirgeha Navneteweyî ya Pekîn Daxing ku balafirgehek navneteweyî ya duyem li Pekînê ye, termînala balafirgeha yek-avahî ya herî mezin a cîhanê ye.

Pekîn ku hem bi şêwaza mîmariya nûjen û hem jî kevneşopî berhev dike, yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku xwedan dîrokek dewlemend e ku ji sê hezar salan vedigere. Berjêr yek ji Çar Paytextên Kevin ên Mezin ên Çînê ye ku Pekîn di piraniya heşt sedsalên çûyî de bûye navenda siyasî ya welêt û ji hêla nifûsê ve di piraniya hezarsala duyem a  de bajarê herî mezinê cîhanê bû. Li gel çiyayên ku ji sê aliyan ve bajarê hundirîn dorpêç dikin, ji xeynî dîwarên kevnar ên hundir û derveyî, Pekîn ji hêla stratejîk ve hatiye amade kirin û pêşkevtî bû ku dibe bajarê împerator û bi vî rengî cihek bêkêmasî bû ku bibe paytexta emperyal. Bajar bi qesrên xwe yên dewlemend, perestgeh, park, baxçe, gor, dîwar û dergehên xwe navdar e. Pekîn yek ji girîngtirîn cihên geştiyariyê yên cîhanê ye. Di sala 2018an de, bajêr piştî Şanghayê duyemîn bajarê geştiyariyê yê cîhanê bû. Pekîn malavaniya gelek bîrdar û muzexaneyên neteweyî ye û heft şûnwarên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ku di wan de Bajarê Qedexe, Perestgeha Bihuştê, Qesra Havînê, Gorên Ming, Zhoukoudian û beşên Dîwarê Mezin û Kanala Mezin dike. Siheyuans, şêwaza xanî ya kevneşopî ya bajêr û hutong, kuçeyên teng ên di navbera siheyuanan de, cihên balkêş ên geştiyariyê yên sereke ne.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên Asyayê
Bajarên Çînê
Bêhna Axê

Bêhna Axê romana duyem a Omer Dilsoz e. Di sala 2005'ê de ji Weşanên Berçem der çûye.

Roman ji 206 rûpelan durist dibe. Sê lehengên wê yên sereke hene: Dilgeş, Soza û Roza. Soza û Dilgeş ji zindanê derketine û çu tiştê wan nîn e, di nava heyiyê de neyî ne, di nava kesanên xwe de bêkes in; her wiha Roza jî ku bi Midûrê Dibistanê yê temenmezin re zewicî ye, desgirtiya berê ya Dilgeş e.

Kul û xem, têkoşîna li jiyanê mayinê di Bêhna Axê de bi awayekî aşkera mirov ber bi xwe ve dikêşe. Her wisa roman bi zimanekî lîrîk î sivik hatiye nivîsandin, hevok kin û sade ne; roman bi serdanpê ji diyalogan hatiye pê.
Roman
PDK-Xoybun

PDK-Xoybun rêxistineke polîtîk e.

Di Malpera xwe de PDK-Xoybun li ser xebata xwe û armancên xwe van agahdariyan rêz dikê:

Armanc û Mîsyon 

Wek tê zanîn gelê kurd di demekî tevlihev û dîrokî de derbas dibe û divê ji bo pêşketin, serkeftin û azadiya gelê kurd em tev bi hemî quweta xwe bixebitin. PDK-Xoybun.com malperekî Sîyasî, Hunerî û Çandî ye û Redaksîyona wê ji aliyên xebatkarên kevneşopên PDK-1965 tê kirin. Armanca PDK-Xoybun.com pêşketina PDK di bakurê Kurdistan de, çareseriya paşvemayîna partiyê, nasandina mîsyona PDK'ê yê, tekoşîna siyasi û xebatên li ser dîrok, huner û çanda kurd e.

Herçiqas malpera PDK - XOYBUN ji aliyê kevneşopên PDK li Bakurê Kurdistan hatibe amadekirin jî, her kurdek dikare bi qaideyên weşanên PDK-Xoybun.com ê ku li jor hatiyê ziman fikir û ramanên xwe bi azadî di vê malperê de bide weşandin û bîne ziman.

Armancên PDK - Xoybun bi taybetî 
 Nasandina mîsyona sîyasî ya PDK'ê 
 Xebat ji bo ji holê rakirina kêmasiyên li ser dîroka kurd û Kurdistanê di înternetê de. 
 Lêkolîn û guftûgo liser tekoşîna netewa kurd, şaşitiyên sîyasî yên tên (hatine) kirin, niqaşên li ser stratejiya siyasî ya pêşeroja kurd. 
 Tehdeyîyen siyasi û civakî li ser jina Kurd û çareseriyên pirsgirekên jinan. 
 Xebaten li ser çand û hunera kurd û nasandina berheman. 
 Xebat ji bo yekîtî, pêşketin û serkeftina gelê kurd, lêkolîn û xebat ji bo çareserkirina pirsgirekên civakî, sîyasî di nav kurdan de. 
 PDK-Xoybun.com wê bi weşana xwe de hewl bide ku pirsgirêk werin çareserkirin. Ji ber vî wê weşanekî pozîtîv were kirin û wê armanc çareserî û pêşketin bê, ne heqaret, rexne û mezinkirina pirsgirêkên kurdan bê.

Girêdanên derve 
 Malpera PDK - XOYBUN 

 XOYBUN -TV 

 XOYBUN -TV 

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Epîlog (pirtûk)

Epîlog, navê kitêbeke Hesenê Metê ye. Kitêb bi tevayî ji 128 rûpelan pêk tê û tê da 9 çîrok henin.

Sernavên çîrokan 
 Êş
 Nakokî
 Xoce Xizir
 Monsieur et Madame
 Panorama
 Welle
 Evîneke melodramîk
 Kubarname
 Ya star

Pirtûkên kurdî
Pirtûkên 1998an
Kamiran Bêkes

Kamiran Haj Abdo (Kamiran Hac Ebdo) an jî Kamiran Bêkes nivîskarekî kurd e, di sala 1966an de li Başûrê Rojavaya Kurdistanê, li herêma Efrînê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî heta lîsê li bajarê Helebê xwendiye. Dûra diçe Kroatiyayê û li wir dest bi xwendina bijîşkiyê dike. Di sala 1993 xwandina li zanîngehê kuta dike û dest bi bijîşkiyê dike.

Ji sala 2000î û vir ve li Almanyayê dijî. Helbest û nivîsên Dr. Kamiran Bêkes di gelek kovarên kurdî ên mîna Newroz, Pênûs, Pirs de hatine weşandin.

Berhem
Kurd - Miletek bê dewlet- 1993 bi zimanê kroatî
Ez ne xemgîr im - Helbest 1994
Di baweşa bagerê de - Helbest 1995
Bingehên Rêzimana Kurdî - zaravayê kurmanciya bakur - 2004 Almanya

Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Silêman Gulî

Silêman li gundê Rûsê li devera Gullia ji dayîk bûye, lê piştî xerakirina gundên kurdan çû bajerê Batifa û li wêderê dest bi dibistana seretayî kir û xwendina seretayî li wir bi dawî ani. Piştî  Enfala sala 1991'ê Silêman Gulî ji Batifa jî barkir û çû bajarê Zaxo yê û li wêderê dest bi karê hunerî kir.

Berhem 
 Helîyam 2002 Albûm
 Esmerê Yaman 2005 Albûm
 Bejne 2007 Albûm

Hunermend
Mêr
Zimanê holendî

Holendî yan jî nederlendî (bi zimanê holendî: Nederlandse taal), zimanekî germanî yê rojavayî ye, derdorên 25 mîlyon mirovî wek zimanê dayikê li seran serî cîhanê pê diaxivin.

Çavkanî 

Ziman
Zimanê holendî
Zimanên germanî
Ziyaret

Çend cihên bi vî navî hene:

 Ziyaret (ol) (Mêrdîn)
 Ziyaret (3071 m) çiyayekî Pilûrê (Çiyayên Mizûr)

Gund 
 Ziyaret, Mûş
 Ziyaret, Pulur
 Ziyaret, Qoser
 Ziyaret, Şirnex

Bajarok 

 Ziyaret, Hawêl
Bername.net

bername.net kovareke komputergerî û înternetê bû ku weşana xwe bi kurdî kir. Kovar weşaneke Komeleya Karger e û Hejmara Taybet di çiriya paşîna 2006an de wekî pêveka Azadiya Welat derket. Hejmara Taybet ji bo Ubuntu û OpenOffice.Org hatiye terxankirin.

Malper di sala 2008an de hatiye girtin.

Girêdanên derve 
 bername.net di Archive.org de

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Mûsewîtîne

Ji bo kurmancî biçe: Cihû

Cihû, Mûsewî (bi Îbranî: יהודים, Yehûdîm) yew olek, dînek o. Pêxemberê xo Mûsa yo.
Biyolociye

Biyolojî (bi grekî - yewnanij: Bios+logos, jiyan, heyat+zanişî yanî zanişiyê jiyan, heyat) yew beşê zanişiyê yo.

Na beşê zanişiyê bi rewşê, halê jiyanderan sero, cifetelîna. Beşêke berz o û zaf şaxên xo esta. Antropolojî, anatomî, botanîk, genetîk hwd girêdayî no zanişiyê yo.
Dara Hêni

Ji bo kurmancî biçe: Darahênê

Dara Hênî yew qezaya (navçeya) Çewlîg (Çolig, Cebexçur, Bingöl) o, Bi tirkî vano Genç.

Dewên Dara Hênê 

Avdos
Deşta Emeran
Kavank
Pîroz

Çime / Lînk 

Şaredariyê / Belediyeyê Dara Hênê
Michael Jackson

Michael Joe Jackson (z. 29ê tebaxa 1958an li Gary, Indiana, DYA - m. 25ê hezîrana 2009an, li Holmby Hills, Los Angeles, Kalîforniya, DYA) yek ji mezintirîn stranbêjên muzîka pop ên amerîkî bû.

Jackson di 29ê tebaxa sala 1958an de li Gary, Indiana (aniha berbajarekî Şîkagoyê ye) ji dayîk bûye. Michael ji malbateke govanên Yehowa ya neh zarokan yê heftem bû. Wextê ew şeş salî bû bi birayên xwe Jackie, Tito, Marlon û Jermaine re li koma muzîkê ya bi navê The Jackson Five endam bûye, pişt re navê komê guhartin, bû The Jacksons.

Albûma wî ya solo ya pêşîn Off The Wall di sala 1979an de derket; di sala 1982an de albûma xwe bi navê Thriller derxist û 35 milyon sêlik firotin. Vîdeoklîpên vê albûmê hêjta bi nav û deng in û bi derketina Thriller di nav stêrkên herî navdar û serkevtî yên muzîka pop de ji xwe re cihek dît. Di sala 1987an de jî albûma Bad derket. Li ser hev di dirêjahiya kariyera xwe de 750 milyon sêlik firotine.

Çavkanî 

Michael Jackson
Jidayikbûn 1958
Koma Azad

Koma Azad komeke muzikê a kurdî ye.

Koma Azad li navçeya Dêrikê ya bi ser Mêrdînê ve di sala 1987an de bi awayekî amatorî bi navê “Grup Özgür” (kurdî: Koma Azad) ê ji aliyê Bawer Can û Turhan Yapıştıran ava bû. Grup Özgür di sala 1990î de koçî Edenê dike û li wir navê xwe diguherîne û dike Koma Azad. Koma Azad di sala 1991ê de li Edenê di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya de xebatên xwe didomîne. Di sala 1993an de dema Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) li Diyarbekirê ava dibe, Koma Azad tê li vir xebatên xwe didomîne. Di sala 1995an de şaxa Navenda Çanda Mezopotamya ya Diyarbekirê ji hêla dewletê ve hate girtin û Koma Azad jî koçî Stenbolê dike û li wir di bin banê Navenda Çanda Mezopotamya yê de xebatên xwe didomîne. Piştî ku di sala 2003an de li Diyarbekirê Navenda Çandî Hunerî ya Dîcle-Firatê ava dibe Koma Azad ji Stenbolê bar dike û tê li wir xebatên xwe didomîne.

Ji destpêka avakirina komê heta îro, gelek hunermend di komê de cih girtin û ji ber sedemên cuda ji kome veqetiyan. Hunermendên di nav komê de gihîştine niha di gelek komên kurdî de cih digirin.

Endamên Çalak yê Komê 
 Turhan Yapıştıran, di sala 1987 bi Bawer Can re komê ava kir.
 Farqîn (Yılmaz Dünen), di 1992an de tevlî komê bû.
 Zelal Gökçe
 Abdullah Karakaş
 Rauf Bozkurt
 Ahmet Ata Birer

Endamên Kevin yê Komê 
 Bawer Can

Berhem 
Albûma yekemîn ya Koma Azad, Şemal pêşî li Ewropayê di sala 1993an de hate çapkirin û bi piştre jî di sala 1994an de li Tirkiyê hate çapkirin.

 Şemal 1993
 Bihuşta Min 2001
 Şar 2004

Girêdanên derve 
 Malpera endamê Koma AZAD Farqîn
Hemû gotinên stranên Koma Azad
 Gotinên stranên Koma Azad 
 Koma Azad (tirkî)

Komên muzîkê yên kurd
Ziwan

Ziwan yew alavekê axavtinê, qesekerdenê yo. Merdim bi ziwan komûnîkasyon kenê. Ziwanê ma Zazakî (Kurdkî) yo û yew ziwanê Îrankî yo. Ziwanê ma de zaf zarave û fekî estî. Kurmancî, Soranî jî zaravayî ma yî û merdim vanê "Kurdî, Kurdkî". kurdên mo ko Çewlîg û Pali û Darahênî û Boglan di cuyenî vanî ma zazayî ziwanê ma zî kirdkî yo. kurdên ma ên ko Sêwrek û Çêrmuk û Aldun di cuyenî vanî:ma dimilî yî. kurdên ma ên ko Dêrsim û Erzingan û Sêwas di cuyenî vanî ma kirmanckî qise kenî. ser zaravaya ma di xebata weş Kovarê Vate kerda. Kovarê Vate 3 aşme ra hewek Stenbol di vêjîyeno.

Hemwateyê xo: Zon, Juan, Zun, Zuwan

Komên Ziwanan 

Familya Hindî û Ewropayî
Familya Samî
Familya Tibêt
Familya Altayî
Familya Bantû

Ziwanî 

Almankî
Albankî
Farskî
Fransizkî
Erebkî
Ermenkî
Îngîlîzkî
Tirkî
Zazakî
Kurdkî
Dawet Nebî

Dawet Nebî adetek ê Gundigiyan bû. Her heftî, evarên îniyan mirov li derekî kom dibûn. Her malekê lalîyeka (ferax) xwarinê rêdikirin wêderê. Zelam u zarok jî, kevçikên xwe dikirin kurgên (berîk) xwe de u diçûn xwarin xwarinê.

Heta va salên paşiyan jî (1980) dewam kir. Bapîrê Nihê bang dida û herkes dawet dikir. Lêbelê iro ev adet dewam nake. Hem milet têr bûye, xela jî nîne. Bapîrê Nihê ji ne sax e ku bang hildêre.

Dab
Şefik Yaktın

Şefik Yaktin muzikvan û stranbêj û çalakvanekî kurd bû ku di sala 1975an li Norşîna Bidlîsê (Bakurê Kurdistanê) ji dayik bûye. 

Hemû zarokatiya xwe heya 14 saliya xwe li Norşîne dijî. Piştî wî bi xwesteka xwe berê xwe dide bajarên Tirkiyê wek Muğla û Îzmîrê. Li wan deran karên cûda cûda dike. Karên wî yê muzîkê bi salên 90î dest pê dike. Sala 1994an têkiliyên xwe ji malbatê xwe dibire û welatparêziya xwe di domîne. Ji sala 1993 heya 1998an karê xwe ya hunerî li nav Navenda Çanda Mezopotamya dide meşandin. Cihê xwe li nav Koma Agirê Zerdeşt û demekî pir kurt ji li nav Koma Agirê Jiyan digire. 

Piştî 1998an berê xwe dide Qafqasyayê û ji wir ji derbasi paytexta Moskowa Rûsyayê dibe. Li wê derê jî xwe karên muzîkê dûr naxîne. Sala 2000 bi hêstên welatparêzî tevlê Artêşa PKK dibe û êdî bi navê Argeş Norşinî tê naskirin. Li nav rêxistina navhatî ji demekî karên xwe yî muzîkê dimeşîne, bes piştî demekî din bi pêşnêyarê xwe wek endamekî artêş cihê xwe li nav gerîla digire. Di 21ê çiriya pêşîn a 2004an de li Çiyayê Cûdî jiyana xwe ji dest da. 

Hunermend Argêş li Tirkiye û Rûsya û li ser çiyan gelek sitran çê dike. Sitranên wî 20 - 25 tên zanîn. Mînak ji wan sitrana Zîlan ya ku Koma Agirê Jiyan di albuma xwe da xwendiye, Dara Jînê ye ku Koma Azad albuma xweda xwendiye. Albumek Argêş Norşînî ku hatî be lalavkirin tune, tenê çend kasetên amator yên ku dest hevalen wî da mane hene.

Çavkanî 

Kuştiyên cengê (PKK)
Hunermendên kurd
Kesên ji Bidlîsê
Jidayikbûn 1975
Mirin 2003
Emîn Erbanî

Emîn Erbanî stranbêjekî kurd e. Ew ji gundê Erban ê li ser Qosera Mêrdînê ye. Niha ku, li Damla TV ye li bernameya şevan heye.

Emîn Erbanî bi albûmên xwe yên dîlan û govendê tê nasîn.

Albûmên Emîn Erbanî 
 Demîrvaj - gorî gorî. Kaya, Stembol.

Çavkanî

Stranbêjên kurd
Vilnius

Vilnius an jî Vîlnûs (bi belarûsî: Вiльня, Vilnia,almanî: Wilna, latînî: Vilna, letonî: Viļņa, polonî: Wilno, rûsî: Вильна / Вильно, Vilna / Vilno), paytexta Lîtvanyayê ye ku 553.904 kes tê de dijîn û ew bajarê herî mezin e di nav welat de. Nêzîka 40 km dûr e ji tixubê Rûsyaya Sipî.

Pêşangeh 

Bajarên Lîtvanyayê
Paytextên Ewropayê