nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Mele Derwêş

Mele Derwêş kurê Şêx Xezalî ye ew jî kurê Pîr Êzdîn e. Pîr Êzdîn neviyê Şêx Silîmanê Nêrgizî ye. Ji Kurdistana başur, ji Nêrgiziyê hatine herêmê. Ew ji neviyê Şêyx Zahid e. Li nêv millet bi navê "Şêxê zêhid" tê nas kirin. Tirba Şêxê Zêhid li Reşîne ye. Reşîne girêdayê Dihê ye. Li wêdê tirba wî heye qubbe li ser hatîye ava kirin. Her sal demek yê salê îhtîfal tê tenzîm kirin, li vê qubbê. Pîr Êzdîn li mintiqa goyan li Repin wefat kirîye. Tirba wî li wêrê ye. Cihê zîyaretê ye. Ji nesla Pîr gelik alim û ehlê hel û eqdê hatîne dinê. Di herêmêde di nêva eşîran de bune wesîla sulh u emnîyetê. Wekî Mele Derwêş û Şêx Elî yê Gundikî (xelîfê Şêx Huseynê Basretî ye) û Şêx Xalidê Gundikî (birê şêx Elî ye) û  Şêx Ebubekr û Şêx Muhemmedê Hilalî û Şêx Îzraîl û gellek  zatên din. Ev malbat ji bo xizmeta ilm u dîn hatîye vê herêmê. Ji ber ku li vê mentiqê hinek gundên Nesturî u filehan hebu. Di saya vê malbatê gellek ehlê va gunda musliman bune. Her weha ev malbat li herêma Goyan cih buye. Bi sed salan bune sebebê sulh u emnîyyet u selahê. Yek di kare bêje mîsyonerîtiya Îslamê kirîne. Di medrese u rîbat u îmaretan bi rengekê wezîfa kolonîzatorîtiyê kirine. Di neşra ilm u irfanê de cihek muhîm girtîne. 
Ji ber tevildana îktîdara wê demê hinek guruhan xwestine gundên fillehan talan bikin. Neweyî îftîra hinekan -li nik xwe- fetwa ji Pîr standine. Dema Hz. Pîr pê di hese, wa bi şiddet  redd dike, wisa di bêje:

Ezim pîrê çîyayê qullehan,
Derewan nekin, maka gunehan
Kê gotîye pîr helal kirîye malê fillehan.
	
Cihê behsê ye, rojekê jinikek salîhe du nana di de Hz. Pîr. Hezret di mureqebê, keşfê de di bîne ku ew her du nan ji temamê xêr u emelên wî girantir têt. Pîr xêr u hesenatên xwe zêde dike.  Paşê ew jinga salîhe ji Hz. Pîr re di bêje:
“ Pîro! Pîro!, dema tu şîn birî/buyî, ez veristî bîm.”
Xwiya ye ev jinik pir salih bu ye. Di bêje dema ti nu şîn dibuyî, ji gumçika xwe nu di bişkivî ez bi çiql u dar u belçim bum, min fêkî da bu. Hezret lis ser vê buyerê radibe aşekê ava dike. Heft sala çeltekê deryê aşîve dike. Her roj tejjî nan dike. Xelk jî tê ji xwere dibe. Ev aşê Pîr ava kirî niho ji li ser pêya ye, adeta şahîdê li ser vê buyerê ye.

Mele Derwêş Gundik ava kirîye. Ya şîfahî me seh kirî ji Gundigiyan ew e ko Mele Derwês hem alim Û hem xebatkarek zîrek bu. Ji ava kirin û çandinê re pir jîr bu. Zarokên xwe hem dida xwendin hem ji san'etkarî nîşa wa dikir. Ji nesla wî alimên mezin hatîne dinê.

Mele
Esker Demirbaş

Esker Demirbaş an jî Asker Demirbaş ( jdb. 1942 li Erdêxanê ; m. 18ê tebaxa 2016 ) stranbêjêkî kurd e. Plaka xwe ya pêşîn di sala 1973’î de derxistiye. Heya niha çar plakû çar heb jî kaset û CD çêkîrîye.Gelek kaset û qeyde satrane wî nava heremadê belavbunê .Di zarokatiya xwe de ji apê xwe Surmelî,Hemzo û Qeferê Mirtib û dengbêjên hemandemî fêrî stranbêjiyê bûye. Di xebatên xwe yî çandî de rastî gelek astengiyan hatiye, lê berxwedaye û biserketiye.Ew tewî stranên gelêrî, stranên xwe jî distrîne û gelek stranên wî hene. Esker ne tenê Dengbeje.Esker weke parastwanekî zimane xwe,hunera xwe çandu dîroka xwe hemberî hemû nakokî û êvalan berxwe daye u mîras(xwaşhîştik) mezin dîyarîyê gelêxwe kirîye.Dengbej Esker Demirbaş sala 18ê tebaxa 2016an de terkê dinyaye kirye û çuye ser dilovanîya xwede  .

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Stranbêjên kurd
Dengbêj
Kurd
Partiya Welatparêzên Demokrat

Partiya Welatparêzên Demokrat ango PWD partiyeke siyasî ye ku di sala 2004an de ji aliyê hin kesên ji PKKê veqetiyayî ve hate damezrandin.

Çend ji kadroyên berê yên PKKê, mîna Nîzamettîn Taş (Botan), Osman Öcalan, Kanî Yilmaz û çend berpirsiyarên din Partiya Welatparêzên Demokrat bi hev re ava kirin. Piştî demekê Osman Öcalan ji wan qut bû û Kanî Yilmaz jî hate kuştin.

Çavkanî 

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Şêx Ubeydullahê Nehrî

Şêx Ubeydullahê Nehrî (jdb. 1826 Şemzînan - m. 1883 Erebîstana Siûdî) Navê bavê wî Şêx Taha ye. Tehsîlek baş dît. Piştî wefata bavê xwe, wî terîqet meşand. Şêx, armanca avakirina "Kurdistanekî serbixwe" dimeşand.
Bavê Seyîd Ebdulqadir e.

Gava ku di sala 1880 de li Şemdînan Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî çêbû, Şêx Ubeydela serokê wê bû. Şêx, doza rojhilata welêt dikir. Bi vê armancê, gelek caran êrîşî dewleta Îranê kir û gelek caran jî bi ser ket. Paşiyê Dewleta Osmanî jî, ji xurtbûna Şêx Ubêydullah tirsiya û bi Îranê re tifaq danî. Li hember êrîşên herdu dewletan, Şêx Ubeydullah bi serneket. Osmaniyan, Şêx sirgûn kirin. şêx li sirgûnê çû ser dilovaniya xwe.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.baweri.com/modules.php?name=News&file=article&sid=833

Jidayikbûn 1826
Siyasetmedarên kurd
Neqşîbendî
Şoreşgerên kurd
Serhildêrên kurd
Mirin 1883
Neteweperwerên kurd
Kesên ji Hekariyê
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kurdên sedsala 19an
Hewlêr (albûm)

Hewlêr albûmeke Hozan Serhatî ye. Tê de perçeyên "Hewlêr", "Mizgîna Leheng" û çend stranên din cih digrin.

Albûm
Seqiz

Seqiz, bajerekî kurdan e li parêzgeha Kurdistanê li Îranê. Ew Hejmara gelheya wê, 127.000 e. Li bajêr bi zaravayê soranî tê axaftin. 

Seqiz şarekî dîrokî ye. Dîroka wê li gora arkeologan diçe nêzîkî 2000 salan. 

Navê Seqiz ji navê Sekka ku navê hozeke kevin e û li çaxên kevin li wê dijiyan hatiye girtin.
 
Şûna dîrokiya wê, Zewiya, Kereftû, Kûçetela, Qeplantû, Mewlanawa... şûna dîrokî ya bajarê Seqizê ne.

Têkildar 
 Tazawa

Pêşangeha wêneyan

Girêdanên derve 

Bajarên Îranê
Bajar
Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk (bi kurdî: Mistefa Kemal Atatirk) (jdb. 1881 li Tesalonîkî - m. 10ê çiriya paşîn a 1938 li Stembolê) yek ji avakarên Komara Tirkiyeyê û serkirdeyekî siyasî yê bijarte yê di dema avakirina komarê de bû.

Serokê yekem Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê ye. Ji sala 1923an heta mirina wî di 1938an de serokkomarê Tirkiyê bû. Wî xwe wekî neteweperestekî tirk destnîşan kiriye.

Atatürk û mafên sivîl û siyasî yên kurdan û kêmneteweyên di komara tirkî de 
Di dema wî de şerên tund li dijî kurdên Tirkiyeyê rû dane û dewleta tirk dest bi siyaseteke asîmîlasyona aborî, çandî û zimanî ya beremberî kurdan kiriye. Di 1931ê de bi awayekî fermî hatiye ragihandin ku dewleta tirkî li bin rejîmeke yek-partiyê bû. Ev îdeolojiya dewleta tirk a Atatürk "kemalîzm"  an jî "etatirkîtî" (bi tirkî: Atatürkçülük) tê navlêkirin.

Serhildana Şêx Seîdî, 1925

Serhildanên Agiriyê, 1926-1930

Serhildana Dêrsimê ya Seyid Rizayî, 1937

Atatürk û mafên sivîl û siyasî yên jinan 
Li aliyê din jinên tirk di pêşiya serokatiya Atatürk de li pêşberî gelek welatên rojavayî mafên sivîl û siyasî wekhev wergirtin. Bi taybetî, di hilbijartinên herêmî de ji hêla Actêra No. 1580 di  û çend sal şûn da, di 1934an de, destûrnameya tevahî ya gerdûnî, zûtir ji piraniya demokratên din ên cîhanê.

Mirina wî
Mustafa Kemal Atatürk di 10ê çiriya paşîn a 1938an de li seraya Dolmabahçe ya Stembolê ji ber kezebreşiyê (sîroza kezebê) mir.

Mijarên têkildar 
 Kemalîzm

Çavkanî

Girêdanên derve 

Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Leşkerên Tirkiyeyê
Siyasetmedarên tirk
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Serokkomarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1881
Mirin 1938
Qoser

Qoser  (ji Kosor, ango çiyayê sor; ; ) navçeyek bajarê Mêrdînê ye. Navên wê yên kevin Tilermen, Dunaysir û Qoser in. Bi tirkî navê wê Kızıltepe ye. Li gor sala 2008an serjimara navçê 198.672 ye. Di sala 1973yan de hejmara wê 21.000 bû, di 1990'î de 60.134 bû, di sala 2007'an de 127.148 hatiye hejmartin.

Hejmara navçeyê îro li navendê 131.050 ye li gundên jî 82.251 bi temami serjimara wê 213.101 e.

Qoser hejmara xwe bi piranî ji kesên çiyayî yên ku gundên wan hatiye şewitandin û ji gundî yên derdorê pêktîne.
Mînak: Xursî, Omerî, Sûrgiçî, Şemrexî û mînakek taybet Heseniyên koçberên Serhedê(Mûş)

Qoser bi qanûn vexweriya jinên tûtina revok jî bi nav û deng e. Gor nîşanan di demên berê de sermijara Qoserê ji ya niha bêtir bû. Mizgeftek mezin bi navê ku gel lê kiriye "Mizgefta Kevn" heye. Li vê mizgeftê bi carekê 800 mirov dikarin nimêj bikin. Ve yeka mirov li ser demên berê yê Qoserê difikirîne ku: gor kû mizgeftek bi vî rengî heye tê wê wateyê, ku serjimara Qoserê pir bû. Yek ji gundê Qoserê, gundên Xursê bi tûtina xwe bi nav û denge.

Dîroka navê bajêr 
Gor ku tê zanîn navê Qoserê berê Dunaysir, dûre bûye Tilermen û dûre jî bûye Qoser. Dunaysir bi Zaravaya Kurmancî û Qoser bi Zaravaya Zazakiye û  "Tilermen" jî bi Ermenîye. Piştî dewleta Tirk tê damezrandin navê wê dibe "Kızıltepe". Qoser navçeyek bi Mêrdînê ve girêdayîye, lê ji Mêrdînê mezintir e.

Jiyana sosyolojîk 
Di nava bajerê Kurdîstanê de Qoser ji aliyê Rewşenbîrê ve bajerekî serkeftî ye. Xwendevanên wê pir û serkeftînin ne. Ji helbestvanan heya wênesazan û heya dînê wê giştik di nava gel de ne. Dinê bajêr: Eledînê Dîn, Qomançêro, Dodo.

Çend navdarên Qoserê 
 Mîran Janbar, Helbestvan
 Rênas Jiyan, Helbestvan, Weşanger
 Lal Laleş, Helbestvan, Weşanger
 Îrfan Amîda, Helbestvan, Romanvan
 Ferhat Kurtay, Şoreşger
 Yaqob Tilermenî, Romanvan û Çîroknivîs: 
 Îbrahîm Seydo Aydogan, Romanvan, Çîroknivîs û Akademîsyen
 Mûstafa Aydogan ,  Wergêr û Nivîskar
 Vecdi Erbay, Helbestvan, Çîroknivîs
 Kamuran Ji Kîkan , Parêzer, Siyasetmedar
 Salih Agir Qoserî , Nivîskar , Wergêr

Çavkanî
Ebdurehman Mizûrî

Ebdulrehmanê Mizûrî di sala an de, li gundê Êtotê, li bajarê Duhokê, ji dayîk bûye.
Xwendina xwe li Duhokê dest pê kiriye û di sala 1969-an de zanîngeha Bexdayê bi dawî aniye. Yekem helbesta xwe di sala 1967-an de, di rojnameya "Birayetî" de belav kiriye, lê ew dibêje: "Sala 1970-ê, destpêka rast ya helbestvehandinê ye li cem min."

Mizûrî, di destpêkê de, hozanên klasîkî divehandin. Paşî karî rêya xwe ya taybetî bigire û dest bi nivîsîna helbestên bi kêşa serbest bike.

Wî bi dehan gotarên edebî jî di rojname û kovarên kurdî de belav kirîne. Di piraniya mîhrecanên edebî de beşdarî kiriye. Endamê Yeketiya Nivîskarên Kurd e li Kurdistana Îraqê. Heta niha du dîwanên helbestan bi pîtên erebî çap kirîne:

Heta niha du dîwanên helbestan bi pîtên erebî çap kirîne:

 Ji Evîna Çirayên Kevin, 1980
 Li Xelkê Tehlê, Li Min Şirînê, 1987

Eve jî amade ye ji bo çapê.

 Twêjandina dîwana Şêx Nûredînê Birîfkanî.
Niha jî li Kurdistana Îraqê ye.

Çavkanî 

Helbestvan
Mueyed Teyib

Mueyed Teyib (jdb 1957 li bajarê dihokê, başûrê Kurdistanê) zimannas, helbestvan û rojnamevanekî kurd e.

Jiyan
Mueyed Teyib di sala 1957'an de, li bajêrê Duhokê ji dayîk bûye. Her li Duhokê xwendiye û paşî di sala 1982'an de, ji ber terora rejîma faşîst ya Bexdayê, nekariye zanîngeha Bexdayê bi dawî bîne. Demekê wî pêşmergeyîtî kir û li hemberî rejîma Baasê têkoşiyaye. Ji ber zordariyên rejîma Baasê demekê welatê xwe terikan û di sala 1983'an li Swêdê bi cih dibe. Her ji sala 1974'an û pê dê, dest bi nivîsîna helbestan kiriye. Helbest û berhemên edebî jî di piraniya rojname û kovarên kurdî de belav kirîne, herwiha di çend rojname, kovar, radyo û televizyonên cude de jî xebitî û nûçegihanî kir.

Di gelek mîhrecanên edebî de beşdarî kiriye. Endamê Yeketiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana Îraqê û niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye. Dîwaneka helbestan ji bo çapê amade kiriye. Mueyed Teyib niha birêveberê Weşanxaneya Spîrêz û endamê Meclisa Akademiya Zimanê Kurdî ya Hewlêrê ye.

Çavkanî

Berhemên wî 

Mêr
Zimannasên kurd
Rojnamevanên kurd
Mihsin Qoçan

Mihsin Qoçan (1954) helbestvan û rojnamevanekê kurd e.

Jînenîgar 

Mihsin li sala 1954ê li gundê Bamernê, nêzîkî bajêrê Amêdiyê, ji dayîk bûye. Li Duhokê û Mûsilê xwendiye û li sala 1976ê xwîndina zanîngehê qedandiye. Her ji sala 1970ê û pê da, dest bi nivîsîna helbestan kiriye.

Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd-Dihok li Kurdistana Îraqê e. Di piraniya kovar û rojnameyên kurdî da, helbest û berhemên xwe belav kirine. Di piraniya mîhrecanên edebî da beşdarî kiriye.

Li salên 1980an da, bi hevkariya çend hevalên xwe, mîna Fadilê Emer, Kovara Dengê Me li Dihokê bi devoka Kurmancî û bi tîpên Erebî çap dikir.

Heta niha, dîwanek bi navê "Befra li vêre" li Kurdistana Îraqê, bi tîpên erebî çap kiriye. Dîwaneka din jî, bi navê "Wêne ji filmekê pirçiyayî" ji bo çapê amade kiriye. Niha jî li Kurdistana Îraqê ye û wekî sernivîskarê Kovara Metîn kar dikit.

Qoçan
Kesên ji Dihokê
Mehfoz Mayî

Helbestvan Mehfoz Mayî di sala 1957-an de, li gundê Mayê, ser bi qeza Amêdiyê, ji dayîk bû. Li Mayê û Duhokê xwendiye û di sala 1983-an de, ji ber terora faşîstên Bexdayê reviye û peymangeh bi dawî neaniye. Her ji sala 1975-an û pê de dest bi nivîsîna helbestan kiriye û di piraniya rojname û kovarên kurdî de bilav kirîne. Di çendîn mîhrecanên edebî de beşdar bûye. Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana Îraqê û niha jî endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd li Swêdê ye. Her di sala 1984-an de çûye nav rêzên şoreşa kurdî. Heta niha dîwanek bi navê "Ez û Şev û Bêdengî" (1987) çap kiriye. Di sala 1986-an de hatiye welatê Siwêdê.

Çavkanî: Xelîl Duhokî
Helbestvan
Vehêl Amêdî

Vehêl Amêdî helbestvanek e ku di sala 1951ê de, li bajêrê Amêdiyê ji diya xwe bûye. Her li wêrê xwendiye û di sala 1979an de, amadekariya çandinyê li bajêrê Zaxoyê bi dawî aniye. 

Di sala 1968an de, dest bi vehandina helbestan kiriye. Lê destpêka wî ya dirist ji sala 1974an û pê de ye. Helbestên xwe di kovar û rojnamên kurdî de belav kirîne. Endamê Yekîtiya Nivîskarê Kurd bû. Di çendîn mîhrecanê edebî de beşdarî kiriye. 

Di roja 17ê nîsana 1982an de, bi lêkdana du tirombêlan şehîd bû. Ew hêşta xort bû û dibe helbestvanekê mezin jê derketiba. Ew negehişt dîwana xwe çap biket û di rêya binemala wî, mirov karî çend helbestên wî peyda ket.

Çavkanî 

Amedî, Vehêl
Jidayikbûn 1951
Ehmed Qerenî

Helbestvan Ehmed Qerenî di sala 1955-an de, li bajêrê Akrê ji diya xwe bûye,li wê derê xwendiye û paşî bûye mamoste. Em nizanîn kengî dest bi nivîsîna helbestan kiriye, lê wek ez agehdar im, ew piştî sala 1974-an hate qada edebiyatê. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî de belav kirîne. Endamê Yekîtiya Nivîskarên Kurd bû li Kurdistana başur. Herwesa di nav rêzên şoreşa kurdî de, me Yekîtiya Nivîskarên Kurdistanê ava kiribû. Ew jî di sala 1983-an de hate cem me û bû endamê wê û her ji hîngê were pêşmerge ye...

Gotar û vekolînên edebî jî nivîsîne û heta niha pênc dîwanên
helbestan çap kirîne:

Cokek ji Rûbarê Evîna Min, 1978.
Man, 1982
Tulîta, 1986.
Şoreşa Evînê, Maka Evîniya Şoreşan, 1989.
 Bêdengiya Xalên Sor, 1990.
 Kanî, Folklor, 1984.
Şoreşên bêdeng yên edebî û peresendina îdeolojiya kurdî, vekolîn, 1990.

Ew niha jî li Kurdistana başure.
Helbestvan
Hogir Berbir

Hogir Berbir (z. 8ê çiriya pêşîn 1967, Dêrika Çiyayê Mazî, Bakurê Kurdistanê) nivîskarekî kurd e.

Hogir Berbir, li gorî nasnameya xwe di 1976an de, li gundê Pîrana (Pîrxetap) ser Şemrexê ya navçeya Mêrdînê dixûyê, lê li Dêrika Çiyayê Mazî ji dayîk bûye. Dibistana seretayî kuta kir û ya navîn jî salekê xwend. Di 1ê kanûna paşîn a 1995an de ji ber ramanên xwe yên siyasî û bi daraza endamtiya PKKê hate girtin. Nêzî 10 salan di girtîgehan de ma û di 15ê gulana 2004an de jî derkete derve. Nivîsandina bi zimanê zikmakî ji girtîgehan dest pê kir û mîna kurteçîrok, helbest, gotaran dinivîse û berhevkariyê dike. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de hatine weşandin. Çend dosya mîna çîrokên gelêrî, kurteçîrok û romanek nivîsandiye û mîna dosye hatine weşandin.

Berhem 
 Ji Dengbêj Fadilê KUFRAGÎ Destan û Çîrokên Kurdî, Enstîtuya Kurdî ya Amedê, (Çîrok û Destanên Gelêrî) Nîsan 2007
 Xezeba Agirê Har, Weşanên TEVN, (Çîrok) Tîrmeh 2008
 Dursel û Marê Reş, Weşanên AVA, (Çîrokên Gelêrî) Tebax 2009
 Dîk û Kîso, Weşanên Şaredariya Bagleran, Tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê   
 Ker û Şêr û Rovî, Weşanên Şaredariya Bagleran, Tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê 
 Pîrê û Dîk, Weşanên Şaredariya Bagleran, Tebax 2009 çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê, 
 Roviyê Bêdûvik, Weşanên Şaredariya Bagleran, Tebax 2009 çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê, 
 Şêr û Gur û Mî, Weşanên Şaredariya Bagleran, Tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê
 Zira Kerê, Weşanên Şaredariya Bagleran, Tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê 
 Dîko, Weşanên Şaredariya Bagleran, Tebax 2009, çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê
 Qertel û Kîso, Weşanên Şaredariya Bagleran, Tebax 2009,çapa duyem: (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2013 Weşanên Şaredariya Kayapinarê 
 Siya Şikestûnê Tûrcel, Weşanên Aram, (Roman) Gulan 2011
 Rovî û Kûsî, Weşanên Aram, (Çîrokên Gelêrî) gulan 2012, Çapa 2. Weşanên Şaredariya Kayapinar, Gulan 2012
 Rovî û Şêr, Weşanên Aram, (Çîrokên Gelêrî) gulan 2012, Çapa 2. Weşanên Şaredariya Kayapinar, Gulan 2012
 Destanên Kurdî, Weşanên Şaredariya Kayapinarê, (Çîrok û Destanên Gelêrî) Nîsan 2013
 Melekê Tawûz û Yezîda, Weşanên Sîtav, (Çîrokên Gelêrî) Nîsan 2014
 Zinda(n)ame, Weşanên J&J,(Helbest ) Nîsan 2014

Nivîskarên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1976
Kesên ji Dêrika Çiyayê Maziyê
Jidayikbûn 1967
Cihûtî

Cihûtî, cihûdîtîyan jî mûsewîtî ola cihûyan e. Cihûtî oleke kevn e, berî zêdeyî 3000 salan destpêkiriye. Cihûtî li ser bingehên Peymana Kevin tê avakirin, bi taybetî, Pirtûkên Mûsa, yên ku ji pênc pirtûkên pêşîn pêk tên: pirtûka Destpêkirinê (Genesîs), pirtûka Derketina Îsraêl ji Misrê (Eksodus), pirtûka Lêwiyan (Levîtîkus), pirtûka Hijmartinê (Numerî) û pirtûka Vegerandin li Qanûnê (Deuteronom). Pirtûka pîroz a cihûyan Tewrat e. Zebûr an Zebûrên Dawid jî wek pirtûkeke pîroz tê pejirandin. Di cihûtiyê de Talmûd û şirovekirinên maliman jî giring in.

Cihê ayîna cihûyan kinîşt e.

Cihûyên Kurdistanê 

Li Kurdistanê heta salên 1950-1951-ê gelek cihû hebûn. Dibêjin ku cihûyên pêşîn di sedsala 8-em de b.z. gihiştine Kurdistanê, piştî ku asuriyan Îsraêlê dagîr kiribû. Mala keyên Adiabeneyê, ya ku serbajarê wê Hewlêr bû, cihûyî bû.

Zaxo 
Zaxo cihek gelek giring bû bo cihuyan, ku di hate naskirin Zaxo bi Orşelîma Kurdistanê. Navê wan raxet cihu çûynê yêt hatîne diyar kirin di Pirtûka pîroza wan Bîbil da. Despêka salên sedê bîstê, pitir ya xelkê Zaxo cihu bûn, lê hatine derêxistin bo Îsraêl ê, piştî şerê 1948. Heta noke cihu di hêne Zaxo da berê xo bidene cihêt bab û bapîrêt xo.

Elbak û Amêdî 
Li gorî Vital Cuinet di sala 1891-ê de hijmara rûniştvanên Elbakê (Başqelayê) 7.000 kes bû, ji wan 1.600 cihû bûn. Li bajarê Amêdiyê jî, hijmara akinciyan 5.000 kes bû û ji wan 1.900 cihû bûn. Kinîşta Amêdiyê yek ji kevintirîn kinîştên Kurdistanê bû, di sala 1228an de hatibû avakirin.

Alliance Israélite Universelle 
Rêxistina Alliance Israélite Universelle di salên 1900 û 1906an de li Mûsilê dibistan vekirin, pişt re di sala 1912an de li Kerkûkê jî xwendegehek sazbû.

Cihûyên bajarî 
Li gorî Encyclopaedia Judaica, di sala 1947an de hijmara cihûyên ku li bajarên mezin dijiya wisa bû:
 Li Hewlêrê, 3.109 kes
 Li Kerkûkê, 4.042 kes
 Li Mûsilê. 10.345 kes
 Li Silêmaniyê, 2.271 kes.

Cihûyên gundî 
Li gelek bajarên biçûk jî rûniştvanên cihûyî hebûn, bi taybetî li van bajaran:
Sindur, Riwandiz, Til-Kabar, Zaxo, Barazan (Barzan), Dihok, Akrê, Şanduxa, Bitanura, Elbak, Koye, Mirawa, Karada, Girzengal û li gelekî cihên din.

Cihûyên Kurdistanê yên îroyîn 
Îro li Îsraelê, qederê 100.000-150.000 cihû hene, yên ku bi eslê xwe kurd in.

Cihû li cîhanê 
Li cîhanê di sala 1939an de hijmara cihûyan li derûdora 17 milyon bû; di 1951-ê de piştî kuştara bi destê rejîma Hitler, 10 milyon cihû diman. Di sala 2007an de hijmara cihûyan 13,2 milyon e, ji wan 41% li dewleta Îsraelê dijîn.

Mijarên têkildar
 Kurdên cihû

Çavkanî 

 Vital Cuinet (1891/2001). La Turquie d'Asie, 1. Isis, Stembol.
 Encyclopaedia Judaica, 10 (1971). Keter Publishing House Ltd, Jerusalem.

Girêdanên derve 

 אתר הארגון הארצי של יהודי כורדיסטן (Kurd li Israêlê, bi zimanê ibrî ye)
Îwan

Îwan ()  gundekî Kerboranê ye. Nêzîkî gundê Xelîla ye. Ji xeynî Îwan gundê ku pêve gîrêdayî jî evna ne: Sêmalka, Memedora, Ancikê û Serêkanî. Xelkê Îwanê ji eşîra Omerkî ne. Muxtarê gund yê niha Celalê Îwanî ye. Her çar gundê din niha xirabe ne. Îwan tenê li ser piya ye.

Gundên Kerboranê
Zeki Adsiz

Zekî Adsiz (10.1.1948 Çewlîg-17.4.1990 Köln) sîyasetmedarekî kurd bû. Berê endamê TKSP, pîştre endamê TSK'yê bû.

Girêdanên derve 
 zekiadsiz.com 

Siyasetmedarên kurd
Kesên ji Çewlîgê
Girik

Girik mezrayeke gundê Meşkina ye û bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ve girêdayî ye. Dîroka Girik geleki kevn e, li gori çavkaniyên herêmî bîst û du caran hatiye avakirin û xera bûye. Cara dawî ji hêla Mele Mihemed ve berî niha bi 110 salan hatiye avakirin û lawê wî Hecî Ubêdulah dû re Qesrek lê ava kiriye û gelek rez û darên fêki çandiye. Dehla wê bi navê Temzê hatiye naskirin. Ji ber ku Qesir û xaniyên din ên li ser girekî bilind hatine lêkirin navê wê bûye ´´Girik``.

Çarhawirdora Girik çiyayên bilind in. Bakurê Girik çiyayê Herêzmê ye, li rojavayê wê Pozê Bîran ku bilindahiya wî ji behrê 1114 metro ye. Li Pozê Bîran nêzî 11 biran hene. (Navê çiyayê Pozê Bîran ji wan bîran tê.) Lê sê bîr tenê hatine dîtin, yek ji wan bîran sal duwanzde meh tijî av e, havînî ava wê pir cemidî ye. Pozê Bîran di dîrokê de dereke gelekî asê bûye. Ku mirov lê dinihêre ji kevirên gelekî mezin û şehkirî xuya ye ku keleh an jî bircên dîrokî hene û xera bûne. Li rohilatê Girik mirov dikare gundê Meşkîna bi nêrina çûkê bibîne. Ji başûrê Girik ve Beriya Mêrdîn heta gundên Kurdistana Başûrê Rojava Binya Xetê tê xuyakirin.

Li Girik sê kanî hene ku ava wan ji Pozê Bîran ve tê û birk li ber wan hene ku mirov dehl û dar û çandiniyên xwe li ber wan av didin. Navê wan Birka jêrin, Birka jorin û kaniya malê ye.

Girik di sala 1992 de ji hêla hêzên dewletê û cerdevanên Meşkîna ve hate xerakirin û rezên wê hemû hatin şewitandin, digel mal, qesir û daristanan. Lê belê dehla bi navê Temz hîn jî heye. Heta sala 2003 jî çûna Girik qedexe bû.

Di sala 2004 an de Mele Nametê Hecî Ubedullah û Mele Sîracê Hecî Mehmedcanê Hecî Ubêdullah çadirên xwe li Temzê danîn û ji nû ve dest bi (23'mîn) avakirina Girik kirin. Rezê Kozik û Rezê kaniyê çandin, darên xwe çandin, benên xwe lêkirin û jiyana xwe bi tengahiyek gelekî zor berdewam ava kirin.

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Temz

Temz navê dahla gundê Girik li ser Meşkina bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ye. Kes nizane ku çima navê wan dehl û wan baxçeyan temz e. Her wiha navê çiyayê wê jî Pozî Bîra an jî Pozê Bîran di dîrokê de wekî Horban hatiye nasîn.

Li gor ermeniyan Horban ji gotina Qurban tê. Li gor hin dîroknasan Horban ji gotina Ûrban tê, ûr bajar e û ban jî bilindahî ye û ûrban tê wateya bajarê bilind.

Lê di pirtûkên dîrokê de ji bo vî gundê ku ev çiya û ev keleh li ser heye, tiştek nayê gotin. Her çiqas em dizanin li Herêma Mêrdînê bajarekî dîrokê yê winda heye jî, dîroknas dibêjin ku ew bajar li başûra rojhilatê Mêrdînê ye. Lê Horbanê ku li kêleka Temzê û Girik e, bi ser Meşkîna Lêf ve ye û li Rojavaya Mêrdînê ye.
Dehl
Not

Not ya 90 li hejmarên romî XC ye. Not hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Ekin Ceren Doğruak

Ekin Ceren Doğruak (jdb. 8 kanûna paşîn 1981, Enqere (Tirkiye) - m. 31 gulan 2005 Qeladizê, Başûrê Kurdistan, Îraq) çalakvaneke siyasî bû.

Jînenîgarî 
Ekin Ceren Doğruak di 8ê kanûna paşîn a 1981ê de li Enqerê ji dayik bû. Malbata wê bi eslê xwe ji herêma Egeyê bû. Di salên xwe yên zanîngehê de bi tekoşîna azadiya kurd re hevdîtinê dike.

Di gelek lêkolînan de, bi taybetî tevgera ciwan û jinan de, bi awakî çalak cih digire. Ew li hemberê hemû zextan de dîsa dest ji têkoşînê bernade.

Di sala dawî ya beşa Sosyolojiyê ya Zanîngeha Enqereyê de ye dev ji dibistanê berda. Pîşte demek kurt di 2001an de ji aliyê dewleta tirkî ve hate girtin. Piştê ku ji zindanê hate berdan Ekin Ceren Doğruak diçe Ewropayê û xebatên xwe yên siyasî li Ewropayê didomîne.

Heta sala 2005an li Ewropayê xwe yên siyasî pêk têne û êdî jiyana Ewropayê li wê giran tê. Di heman salê de ew daxwaz dike beşdarê tevgera çiya bî û derbasê herêma Kurdistanê bû.. Doğruak endama PAJK û KONGRA-GEL bû.

Ekin Ceren Doğruak di 31ê gulana 2005an de di rûdaneke hatûçûnê de tevî çalakvana alman Uta Schneiderbanger jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî

Endamên PKKê
Jidayikbûn 1981
Mirin 2005
Şakiro

Şakiro bi forma dirêj Şakirê Kurê Bedîhê Zîlî navê fermî Şakir Deniz (jdb. 25 Kanûna paşîn 1936, Panos, Agirî – m. 5 Hezîran 1996, Îzmîr) dengbêjekî binavûdengê kurd e ku di nav kurdan de bi bernavk ên wekî Kewê Ribat, Şahê Dengbêjan, Şakirê Mezin û Şakirê Bedih hatiye naskirin. Di heman demê de mamê lîstikvanê tirk Özcan Deniz e.

Stranên wî gelek caran li di bandên muzîkê dihate tomarkirin û bi ji ber asîmîlasyon û qedexeya zimanê kurdî ku ji aliyê dewleta tirk bi awayekî sîstematîk tê birêvebirin albumên wî bi awayekî neqanûnî û bi dizî hatine belavkirin. Şakiro di nav çanda dengbêjiyê de kesayetiya herî bi navdar e ku di dema nûjen de jî sitranên wî ji aliyê girseyek berfireh ve tê guhdarî kirin. Çavkaniyên wî û dengbêjê din a navdar Karapêtê Xaço ji bo kesên ku dixwazin bibin dengbêjên nûjen wekê çavkaniya sereke tê dîtin.

Bi pêşveketina platformên civakî re stranên wî ji aliyê nifşên nûjen ve bi muzîka remîxê ku celebek muzîka nûjen e, têne adaptekirin û bi berfirehî li ser platformên medyaya civakî hatine weşandin.

Jînenîgarî
Şakir Deniz, Şakirê Bedihê Mîr Mihê. Kalikê wî Mîr Mihê bi tevî eşîra xwe (Redkî) di sala 1918an de ji Rewanê ji gundê Qerka koçî bajarê Îdirê gundê Millo dibin. Di nava vê koçê de bavê dengbêj Reso Welo jî heye. Ew jî ji heman eşîrê ne û ew jî dikevine gundê Millo. Mala Mîr Mihê ji vir re diçe Kela Elajgirê û 13 sal piştî koça ji Rewanê, ango di sala 1931an de Şakiro tê dinê (di nasnamê de 1936).  Dû re mala wan ji wir diçe gundê Cemalwêrdiya Dûtaxê. Paşî malbata wî ji Cemalwêrdiyê koçberî Qereyaziya Erziromê dike. Navê tirkî Şakir Deniz pê ve kirine. Dengê wî xwedî oktaveke bilind bû û bi du hawînan (Ha Hîîî Ha Haîî) stran digot.

Ew jî yek ji şagirtên Dengbêj Reso ye û bi piranî stranên Reso gotiye. Herwekî stranên wî bixwe jî gelek in. Dengbêj Reşo jî bixwe şagirtê Evdalê Zeynikê bû. Hejmara kasetên wî 65 in. Di sala 1996an de li Tirkiyê, bajerê Îzmîrê di nav jiyaneke xîzan û awarte de jiyana xwe ji dest da.

Dîskografî
Li gorî berhevkirin ên nûjen albûmên Şakiro
 Nemînîm (arşîv-tomar - 1)
 Narîn (arşîv-tomar - 2)
 Gûlê Dêran (arşîv-tomar - 3)
 Lê Lê Qazê (arşîv-tomar - 4)
 Rebenim Medet (arşîv-tomar -  5)
 Ez Guneme (arşîv-tomar - 7)
 Esmerê (arşîv-tomar - 8)
 Taê Rihanê (arşîv-tomar - 9)
 Şêst û Şeş Awazim (arşîv-tomar 10)
 Delalî Delalî (arşîv-tomar 11)
 Mirad Heft Reng e (arşîv-tomar 12)
 Kewa Gozel (arşîv-tomar - 13)
 Şalûl û Bilbil (arşîv-tomar - 14)
 Xezala Nêçîrvanim (arşîv-tomar - 15)
 Bêrîvanê (arşîv-tomar - 16)
 Kewê (arşîv-tomar - 17)
 Kubar Canê (arşîv-tomar - 18)
 Eteg ê Sîpanê (arşîv-tomar - 19)
 Mîrê Zirav (arşîv-tomar - 20)
 Şêxê Kûbar (arşîv-tomar - 21)
 Ax Lo Delîl (arşîv-tomar - 22)
 Hawar Delal (arşîv-tomar - 23)
 Yar Yar (arşîv-tomar - 24)
 Stranên Bijartî-1 (arşîv-tomar - 25)
 Stranên Bijartî-2 (arşîv-tomar - 26)
 Klasîkên Kurdî'' (arşîv-tomar - 27)

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Ji malpera kovara Bîr 

Jidayikbûn 1936
Dengbêj
Kesên ji Agiriyê
Mirin 1996
Stranbêjên kurd
Pêşkît û Parkît

Pêşkît û Parkît pirtûkeke Amed Tîgrîs e.

Pirtûk

Ev pirtûk bi tevahî di rûpelên Wîkîpirtûk de amade ye.

Amed Tîgrîs
Pêşkît û Parkît
 
Weşanên Medya
Weşan no 10 Pêşkît û Parkît
Çapa yekemîn: Stockholm 2001
Nivîskar Amed Tîgrîs
Medya Förlag
Box: 226 142 02 Trangsund Tel: 08-77120 02 ISBN 91- 97 35 45- 8- 9
Kawa Nemir

Kawa Nemir ( li Îdirê) helbestvan û wergêrekî kurd e.

Kawa Nemir di sala 1974an de, li Kurdistana Bakur, li bajarê Îdirê ji dayik bû. Helbestvan, wergêr û edîtor e. Di 2004an de, Weşanxaneya Bajar damezirand, piştî çapkirina çend pirtûkên werger û telîf, weşanxane feramoş kir. Nêzîkî heft salan edîtoriya kovarên mehane yên wêjeyî, Jiyana Rewşen û Rewşen-Nameyê kir.

Wî heya niha ji gelek helbestvan û çîroknivîsên îngilîz , îrlandî û amerîkî helbest û çîrok wergerandine kurmancî. Li gor daxwiyaniyên Kawa Nemir bi xwe, wî ji sê hezar û pêncsedî zêdetir helbest wergerandine bo kurdî. Kawa Nemir heya niha bi tenê ji îngilîzî 54 pirtûk wergerandine. Her wiha li gel van jî, wî şeş cild antolojiyên helbestan amade kiriye, ko her ji wergerên wî pêk tên. Antolojiya Helbesta Îrlandî, Antolojiya Helbesta Îngilîzî, Antolojiya Helbesta Amerîkan.

Niha hê jî, ligel weşangeriyê, karê wî yê esasî helbest û werger e. Kawa Nemir niha Weşanên Lîsê de editoriyê dike.

Berhem 
 Gilgamêş û Çend Mythosên Din, mîtolojî, werger, 2000, Weşanên Jiyana Rewşenê, Stembol
 Mirin Niqutî Dilê Firokevanekî Îrlandî, William Butler Yeats, helbest, werger, 2003, Weşanên Sî, Stembol
 Selpakfiroş, helbest, 2003, Weşanên Rewşen-Nameyê, Stembol
 Pêşengno! Lo Pêşengno! (101 helbest), Walt Whitman, helbest, werger, 2004, Weşanên Bajar, Stembol
 Welatê Bejî û Deh Koroyên 'The Rock'ê, T. S. Eliot, helbest, werger, 2004, Weşanên Bajar, Stembol
 Ji Çîn û Maçînê + Hemû Berhemên Helbestî yên T. E. Hulme, Ezra Pound & T. E. Hulme, helbest, werger, 2004, Weşanên Bajar, Stembol
 Sisli Şehir, Jan Dost (wergera romana bi navê Mijabad ji kurmancî bo tirkî), roman, werger, 2005, Weşanên Beybûnê, Enqere
 Bîşenga Deşta Dûr, helbest, 2006, Weşanên Lîs, Amed
 Pûşpera Gêlazan/Kirazların Haziranı, Mehmet Çetin, helbest, werger, 2008 (Li gel Lal Laleş), Weşanên Lîs, Amed
 Salname, helbest, 2009, Weşanên Lîs, Amed
 The Complete Sonnets of William Shakespeare / Hemû Soneyên William Shakespeare, helbest, werger, 2010, Weşanên Lîs, Amed
 Çavdêriyên Barbarekî, çîrok, 2011, Weşanên Lîs, Amed
 Bêdengî û Tiştên din, Helbest, 2012 Weşanên Lîs, Amed

Girêdanên derve 
 Hevpeyvîna Maşallah Dekak bi Kawa Nemir re

Çavkanî 

Mêr
Wergêrên kurd
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1975
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Olof Palme

Sven Olof Joachim Palme (z.  30ê kanûna paşîn 1927 li Stockholmê - m. 28ê sibatê 1986 dîsa li Stockholmê), serokwezîrê Swêdê bû.

Serokwezîrê Swêdê Olof Palme, di 30ê çiriya paşîn a 1927ê de hatiye dinyayê. Ji malbateke dewlemend tê. Tehsîla pêşîn û navîn li Swêdê qedand. Di sala 1951ê de beşa huqûqê li Stokholmê qedand. 

Bû endamê Partiya Sosyaldemokrat. Heft sala bi şûn de ket parlementoyê. Çend caran jî di hikûmetê de wezîrtî kir. Di sala 1982ê de bû serokwezîr. Heta ku hat kuştin ew wezîfe pêk anî. Palme, bi fikr û tevgera xwe, li hemû dinyayê wekî aştîxwaz hate naskirin.

Olof Palme di 28ê sibata 1986ê de hate kuştin.

Siyasetmedarên swêdî
Swêdî
Cejna Heftemal

Cejna Heftemal ji alî kurdan ve di 2'ê adarê de tê pîrozkirin. Ji deşt û newalan kulîlkên rengîn tên hevdan. Ji van kulîlkan xelekek tê çêkirin. Ji vê xelekê re şîlan tê gotin. Jin û mêr, biçûk û mezin, mirov xwe baş dişon, paqij dikin, destmêj digirin û bi dia sê caran di nava şîlanê re derbas dibin. Li gora baweriyê, mirov bi vê derbasbûna şîlanê re ji hemû kul, keder û derdan xelas dibe. Bi beden û ruhekî paqij û sivik derbasî bihara pîroz dibe.

Cejn
Şêx Mehmûdê Berzencî

Şêx Mehmûd Berzincî () şoreşger û siyasetmedarekî kurd ê Başûrê Kurdistanê bû. Bavê Şêx Mehmûd Berzencî, Şêx Seîdê Berzencî li Mûsilê bi tehrîka Îtihad û Teraqî ji aliyê gel ve hatiye qetilkirin.

Şêx Mehmûdê Berzencî kurê şêxê Qadirî Şêx Seîdê Berzencî ye. Şêx Mehmûdê Berzencî ji nesla pêxember Muhemmed e. Piştî ku bavê wî di sala 1908ê de, ji alî osmaniyan ve hate kuştin, Şêx Mehmûd dewsa wî girt. Di salên Şerê cîhanî yê yekê de, ji bo avakirina dewleteke serbixwe xebitî. Bi vê armancê, bi kurdên Îranê re tifaq danî û li hember brîtanî û ereban şer kir. Sê caran dewleta serbixwe "Keyaniya Kurdistanê" îlan kir, xwe jî şahê dewletê nîşan da. Li hember êrîşên ereb û brîtanî heta sala 1932ê li ber xwe da.

Hêjayî gotinê ye ku Şêx Ehmedê Barzanî jî alîkarî dida Şêx Mehmûd.

Şêx Mehmûd di 9ê çiriya pêşîn a 1956ê de li nexweşxaneya Heyderiye ya Bexdayê çû ber dilovaniya Xwedê.

Wênedank

Çavkanî

Jidayikbûn 1878
Şêx
Şoreşger
Siyasetmedarên kurd
Mirin 1956

Neteweperwerên kurd
Desthilatdarên kurd
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Kurdên sedsala 19an
Kurdên sedsala 20an
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Ba (hewa)

Ba, tevgera hewayê ye.

Leza bayî

Navê bayî 
 Badew: Bayê sar î xurt e
 Bafer: Firtone ye
 Bahoz: Firtina mezin e
 Bamişt: Bayê ku berfa bate li hev degerîne ye
 Bayê Darawis: Di biharê de tê û germ e
 Bayê reş: Bayê Rojhilat e
 Bayê weşt: Bayê başûrê rojava ye
 Ecac, ecacok
 Kerehû = Sebûn: Bayê çolê ye
 Meşalan: Bayê ku ji deryayê tê
 Sebûn: Bayê çolê ye
 Werzeba: Bayê bakurê rojava ye
 Ziryan
 Zîlan: Bayê xurt yê hişk e
 Bayê şûr
 Bayê kur
 Bayê xerbî

Ba
Hewa
Bûyerên hewayî
Ahûra Mezda

Ahûra Mezda, bi zimanê Avestayî, tê wateya (rewan)a ji xwe re mezin e an Uhrmezd an jî Hurmezd, ê tê re xwe dike ango pir zana ye. Ev rengdêra herî mezin û pîroz a ji bo Xwedê ye. Kurdan di dema Zerdeştiyê de jî bo Xwedê digotine Xwedê. Lê eger bipirsiyana Xwedê kê ye, digotin: Ahura Mazda. Ango îcar bi rengdêrên pîroz binavdikirin. Di îslamê de jî gelek navê Xwedê hene. Lê binavka herî pîroz Allah e.

Ma Hurmuz Xwedê ye 
Kurd derbareyê ola xwe ya berê de ji kanên xelkê agahiyan werdigirin ku pirranî ne bêalî, zanîstî ne. Hin ronakbîrên kurd nivîsîne ku Hurmuz, Ahura Mazda ango Xwedê ye. Ev ne rast e. 

Hurmuz rewan û peywirdariya başî û xêrê ye. Mirov behsa Hurmuz bike, ji ber ku berê mirovên baş, Hurmuz berî bi Xwedê (Ahura Mazda) ne, mirov Xwedê tîna bîra xwe. Ji ber vê prînsîbê, carnan peyva Hurmuz di wateya Xwedê de hatiye bikaranîn. Lê di rastiyê de Hurmuz jî di bin ferman û parastina Xwedê de ye. Ji ber ku Ahura Mazda tevlî karên mirovan nabe, bêalî û birehm e, fitrata mirov azad kiriye daku riya xêrê bibînin, rola Hurmuz bilind dibe. 

Di Zerdeştiyê de mirov, xwedayî (bo mînak Hurmuz) û Xwedê ji heman tîrêjê ne, li ser heman kokê ne. Lewra Xwedê ji materyal û hebûnên bi wî ne biyanî ne, bi xwe afirandine mirov çêkiriye. 

Li gora baweriya Zerdeştî, Ahûra Mazda xaliqê hemû gerdûnê ye û her du ruhên ku bi navê Ehrîman dihên navandin ji aliyê wî ve hatine çêkirin. Spenta Maînyu ruhê rastiyê, ronahî û heyatê temsîl dike. Angra Maînyu jî derewan, tarîtiyê û mirinê temsîl dike. Li gora kitêba pîroz ya dînê zerdeşt, Avestayê, şerê di navbera van herdu ruhan de tarîxa dinyayê pêk diîne.

Girêdanên derve 
 Malpera zerdeştiyên Kurd 

Zerdeştî
Cem

Cem, ji peyva cemaetê (civat, kom) tê. Cem, di baweriya elewîtiyê, yarsantiyê û şebektiyê de, çalakiyek herî mihum e.

Cema elewiyan 
Di elewîtiyê de ev çalakî, bi sê armancan tê pêkanîn.

 Bi armanca dînî
 Bi armanca hînbûna adet û usûlan
 Bi armanca suhbetê.

Li gora hin lêkolîneran, cema pêşîn di dema Îmamê Caferê Adiq de pêk hatiye. Di cema dînî de, bi muzîkê îbadet tê kirin û mey tê vexwarin. Heya berê çend salan hemû cem, bi dizî dihatin çêkirin. Kesên ne elewî û yên ne bêsûc, nikarin têkevin cemê. Di ceman de, karê dinyewî jî tê muhakemekirin. Kesê xeydan, tê aştîkirin. Adet û usûlên dîn û civakî hînî ciwanan dikin.

Cema yarsanan

Cema şebekan

Çavkanî

Elewîtî
Çanda Tirkiyeyê
Peymana Cezayirê

Peymana Cezayirê (1975) peymaneke nav Şahê Îranê û serokê Îraqê bû. Şahê Îranê û serokê Îraqê Sedam Huseyn, bi teşwîq û arîkariya Tirkiyê û Emrîka, li dewleta Cezayirê, li dijî kurdan, peymanek îmze kirin. Bi vê peymanê, Îranê dest ji piştgiriya kurdên başûr kişand, Îraqê jî dev ji arîkariya kurdên rojhilat berda. Bi vê peymanê, Îraqê, li herêma Şetul Ereb, hinek erd bi ser Îranê ve berda. Îraqê bi vê peymanê, otonomiya ku dabû kurdan êdî nas nekir. Peyman di 6ê adara 1975ê de, hat îmzekirin. Tevgera kurd, bi vê peymanê gelek ji hal ket.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Başûrê Kurdistanê
 Têkiliyên Îran û Iraqê

Çavkanî

Peyman
Dîroka Kurdistanê
Ebû Muslim Xoresanî

Ebû Muslim Xoresanî di derdorê sala 718an de li Îranê ji dayîk bûye. Qumandarekî navdar yê kurd e. Di maiyeta Ebû Dawid Xalid bin Îbrahîm de xebitî. Bi fermana vî keyî, di sala 750 de xelkê bajarên Xoresanê da isyan kirin. Bi vê bûyerê Xoresan ji bin îdara Emewiyan derxist û xist bin îdara Ebasiyan. Wî pêşengiya Şoreşa Ebasî kir. Heta sala 754 walîtiya Xoresanê kir. Xelîfê nû ji hêza Ebû Muslim ditirsiya. Ew bi mêvanî dawetî Iraqê kir û roja 13ê sibata sala 755ê de, ew da kuştin.

Ebû Muslimê Xorasanî, bi eslê xwe kurd e. Mîrê herême Xorasane bûya û weke key bûya. Biqasî ku tê zanîn, di deme ku xalifê Ebbasî tên bi ser wî de, ew bi hêza xwe re li ber wan dikeve şer de. Lê weke ku tê zanîn, hêza abbasîyan çî dike û nakê, nikarê wî û hêza wî têk bibe. Ji ber vê yekê re, Xalifê, tê gotin ku xaberê jê re dişêne û doza aşîtîyê lê dike. Wî dewetî qasra xwe dike ku bi hev re levwerin û xwarin bixwûn. ew jî, vê herê dike û bi çend mirovan re diçê qasra xalifê. Li wir, lev tên û di nava hev de levkirinê dikin. Piştre ku li ser xwarinê dirûnihin, ji perwerde piştî wî di deme ku rûniştîya de, çend mirov derdikevin û xwe diavêjina ser wî û hevalên wî û wan dikujin. Bi vê yekê re, êdî ku kuştina wî tê bihiştin, êdî bandora wê pirr mezin li dorê dibêt. Bi teybetî li herême wî li Xorasane dibêt. Piştî kuştina wî re xalifê ku ew li ser serê wê ya bi hêzeke mezin diçê bi ser herême wî de û di şûr di dibuhurêne. 

Ebû Mislimê Xorasanî, Bi taybetî, ji Xorasane heta ku digihişt Rojhilatê Kurdistanê, xwediyê desthilatdariyeke mezin bû. Ew, weke serokekî mezin bû. Aliyê wê yê leşlerî pirr mezin li pêş bû. Ew di deme Dewleta Şedadî de jiya. Dewleta Şedadiyan, piştî kuştina wî re serdestî û desthilatdariya wê nahêlê ku ji holê rabê. Çend ku ji êla wî zêde li şûn namênin jî, lê yên ku dimênin jî, piştre bi piştgiriya Şedadiyan xwe li ser lingan dihêlin.

Çavkanî

Jidayikbûn 700
Mirin 755
Ebasî
Leşker
Şêx Ebdulselamê Barzanî

Şêx Ebdulselam, ji malbata şêxên Barzan e. Di kîjan berwarê de ji diya xwe bûye nediyar e. Şêx Ebdulselam, di serhildana yekem ya Barzaniyan   ku di sala 1908'ê de pêk hat, serokatî kir. Şêx gelek caran zora hêzê Osmaniyan bir. Dewletê, încax, bi arîkariya brîtanî, tevgera şêx rawestandin û ew hêsîr girtin. . 

Kurê mezin ê Şêx Muhemmed e. Li Barzanê hatiye dinyayê. Ji ber ku bavê wî ji aliyê dewleta Osmanî ve hatiye sirgûnkirinê Bidlîsê piraniya zaroktiya xwe li Bidlîsê derbas kiriye. Dûre tevê malbata xwe vegeriyaye Barzanê. Piştî wefata bavê xwe serokatiya eşîra Barzan kiriye. Eşîra Barzan di bin serokatiya wî de pêşketineke daye nîşan. Hemî aliyên eşîrê bi hev re girê daye û wan kiriye yek.

Dema serokatiya xwe ya kin de bi gelek eşîrên Kurdan re têkiliyên xurt daniye.
Li rêya xelaskirina welatê Kurdan û axa wan ji bin zilmê û dagirkeriyê derxîne geriyaye.

Bi rêxistinên wekî Cemiyeta Kurd Tealî û Terakî, Hêvî û Cemiyeta Serkeftina Kurdistanê têkiliyan daniye.
Li gel Şêx Mehmûdê Berzencî, Şêx Ebdilqadirê Nehrî, Îsmaîl Axa Şikak li ser mesela Kurdan hevdîtin pêk aniye.

Di bihara sala 1907'an de tevî serokên eşîrên Kurdan telgirafeke ku daxwazên Kurdan tê de hatiye nivîsandin ji desthilatdariya Bab-î Alî Osmanî re şandine. Di vê telgirafê de daxwazên wekî:

 Dîvê zimanê kurdî bibe zimanê fermî
 Bi kurdî perwerdehî bibe
 Karmendên li Kurdistanê divê bi kurdî bizanibin.
 Dadgeh li gorî şerîetê biryaran bidin.
 Bacên ku ji herêmê têne stendin divê li herêmê bête xerckirin hebûn.

Şêx Ebdulselam, li Mûsilê ji alî dewleta Osmanî ve di sala 1915ê de, hate dardekirin. Hêjayî gotinê ye ku wî wextî parêzgarê Mûsilê Suleyman Nazif bû, bixwe jî kurd bû. Lê demildest darvekirina Şêx Ebdulselam bicih anî.

Şecereya Barzaniyan

 Zarokên Şêx Mihemedê Barzanî: Şêx Ebdulselamê Barzanî, Şêx Ehmedê Barzanî, Mistefa Barzanî, Şêx Osman Barzanî
 Zarokên Şêx Osman Barzanî: Edhem Barzanî
 Zarokên Mistefa Barzanî: Ubeydelah Barzanî, Idrîs Barzanî, Mesûd Barzanî, Sabir Barzanî, Eyub Barzanî, Lûqman Barzanî, Sîdad Barzanî, Nîhad Barzanî, Dilşad Barzanî, Sîhad Barzanî, Weceh Barzanî, Cahîda Barzanî
 Zarokên Mesûd Barzanî:Mesrûr Barzanî, Nebîla Barzanî, Mensûr Barzanî, (bi giştî 8 zarok hene)
 Zarokên Idrîs Barzanî:Nêçîrvan Barzanî, Dilovan Barzanî, Bariz Barzanî, Ebas Barzanî, Yusif Barzanî, Rewan Barzanî
 Zarokên Sabir Barzanî: Sîrwan Barzanî

Çavkanî 

Şêx
Alimên kurd
Ebdurehman Paşayê Babanî

Ebdurehman Paşa, li bajarê Silêmaniyeyê hatiye dinyayê. Kurê mîrê Baban Muhemmed Paşa ye. Piştî bavê xwe mîrîtiyê dike. Di dema wî de, dewleta Osmanî dixwest ku mîrîtiyên kurdan ji hole rake. Pêşêngê Serhildana Ebdurehman Paşaye mamê Ehmed Paşayê Babanîye

Ebdurehman Paşa, îdara xwe ya li Silêmaniyê xurt kir û di sala 1804ê de cara yekemîn tevgera netewî da dest pêkirin. Li hember êrîşên osmaniyan, Silêmanî terk kir. Di sala 1806ê de, hêzên osmaniyan bi bin xist û carek din paytextê mîrîtiyê bajarê Silêmaniyê zeft kir. Osmaniyan, di sala 1808ê de, carek din êrîş birin ser Ebdurehman Paşa. Mîr, piştî xiyaneta Mehmûd Paşayê Kurd, tevî hin hêzên xwe derbasî Îranê bû. Demek şûn de jî li wira çû ser dilovaniya xwe.

Mijarên têkildar 
 Malbata Babaniyan

Çavkanî 
Leşker
Kesên ji Silêmaniyê
Aşûra

Aşûra yan jî eşûra di salnameya koçî de dehê meha muheremê ye. Aşûra di zimanê îbranî de wek ʿāsōr (assor) tê binav kirin û wateya wê dehemîn e. 

Ji şeva ku 9'ê meha muheremê bi 10'ê mehê ve girê dide re, roja Aşûrayê yan roja Eşûrayê tê gotin. Meha muheremê li gora Quranê, meheke bi qîmet e. Roja Aşûrayê jî, rojek vê mehê ya herî bi qîmet e. Lê di baweriya mislimanên Şîede rojeke şînê ye û bîranînan şehadetê Huseyn bin Elî ye. 

Li gora baweriyê, Xwedê gelek dia di vê şev û rojê de qebûl dike. Dîsa li gora baweriyê, di vê rojê de Aşûra nayê çêkirin. Di vê rojê de, çêkirina şêranî ziyafet dayîn, sedeqe dain sinet in. Di van rojan de girtina rojî yê jî pir sewab tê hesibandin. Rojî, ne tenê di Roja Aşûrayê de, lê belê an tevî rojek berî wê, an jî tevî roja pişt wê, tê girtin. Di hedîsan de, behsa sewaba Roja Aşûrayê tê kirin.

Çavkanî 

Îslam
Cejnên dînî
Elewîtî
Malbata Muhemmed
Dawid

Dawid di ayînên cihû, mesihî û îslamî de pêxemberek e. Ew li gorî Zebûrê  di sedsala 10'an a berî zayînê de jiyaye. Lawê herî biçûk ê Boaz û Yeyê bû. Li seraya keyê Îsraêlê Şawûl bû û bi keça wî re zewicî. Piştî ku derbasî Filistînê bû, li wira keyaniyek ji xwe re ava kir. Paşê keyaniya Îsraêl jî xist bin destê xwe. Di dema keyaniyê de bû pêxember. Wehiyên Xwedê jê re jî hatin. Wehî di pirtûka pîroz Zebûrê de hatin civandin. Dawid Pêxember di sala 962'ê berî zayînê de wefat kir.

Girêdanên derve 
 Serhatiya Dawid

Çavkanî

Pêxember
Cihûtî
Ferhenga Kurdî-Tirkî

Ferhenga Kurdî-Tirkî, ferhengeke kurdî-tirkî ya berfireh û mezin e ku amadekarê wê Zana Farqînî ye.

Ferheng di sala 2004an de, ji aliyê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hatiye weşandin. Ferheng 2132 rûpel e û ebadên wê jî 16x23,5 cm ye. Ferheng tevî hev ji 166 hezar madeyî pêk tê. Ji van madeyan 131 hezar jê madeya destpêkê û 35 hezar jî berdewama madeyê ne. Bi gotineke din, 131 hezar peyv û 35 hezar jî biwêj û berdewama serê madeyê tê de cih digirin.

Bi awayekî berfirehtir li ser wateya peyvan hatiye sekinandin û bergindên wan ên bi zimanê tirkî hatine dayîn. Ji bo hêsanî û fesîhbûnê jî da ku bikarhêner karibin jê hîn baştir sûd û kelk wergirin, piştî her wateya peyvekê hevokên nimûneyî jî hatine dayîn. Ev yek ferheng havildar û bikarbartir kiriye.

Ev xebata duyemîn a Zana Farqînî ye, ku berê Ferhenga Tirkî-Kurdî amade kiribû û dîsan Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ew di sala 2000î de çap kiribû. Ferhenga Tirkî-kurdî jî ji 1278 rûpelan pêk tê û ebada wê jî 16x23,5 cm ye. Di vê ferhengê de, 40 hezar jê madeya destpêkê û 20 hezar jî berdewamiya madeyê, tevî hev 60 hezar made cih digirin. 

Ferhengeke mezin e, tê de ji wateyekê zêdetir berginda peyvên tirkî yên bi kurdî hatine dayîn ü her wiha piştî dana berginda her wateyî, hevokeke nimûneyî jî hatiye pêşkêşkirin. Bi vê yekê ferheng bikarbartir ango pratîktir bûye.

Çapa duyemîn a her du ferheng jî hatiye kirin.

Çavkanî 

 

Tirkî
1908

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Kurdistan 
 5ê kanûna pêşîn: Rojnameya Kürt Teavün ve Terakki (Alîkarî û Pêşketina Kurd) li Stenbolê dest bi weşanê kir.
 Serhildana Şêx Ebdulselamê Berzanî

Zayîn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kartol

Kartol, ew zebze ye ku di binê axê de çêdibe, û xwediyê çend navên cuda ye, wekî Kartol, qompîr, kepole, pulge, petetêz/petetîz û petete/petat. Bi latînî jê re dibêjinSolanum tuberosum. Çend texlîtên kartolan hene wekî kartolên zer, sipî û sor.

Kartol li hin herêmên Kurdistanê pirr û bi hêsanî çêdibe. Çandina kartolê weha ye: Kartola sax li gor çaviyên ku tê de hene, bi kêrê qet dikin. Divê di her qetekê de, çaviyek hebe da tê re zîl bide û hêşîn bibe. Di zeviyê de kortik vedidin û her kortikekê du-sê pariyên ku çavî di wan de heye dixinê û ax pê dadikin. Yan jî dema bi gîsin û halet cot dikin, yek li pişt yê ku cot dike, ew perçeyên kartola qetkitî dixe nava xeta cot. Bi xeta cot a duyem re, ax dikeve serê. Lê li hin deveran bi trektorê(motor) cot dikin, li ser kotanê (gîsn) wê, sindoqa tije kartol datînin û ew kartol libo libo bera nêv axê dibin.

Kartol avî çêdibe. Dema ku hêşîn bû, dora kemê bi tevrik dikolin û axa sist li dorê didin hevûdu, heta ku kem bibin kewik. Piştre av bera ser didin û li gir germiya kêm û zêde, di heftiyê de du-sê caran avdanî dikin. Piştî ku kema kartolê kulîlk da, hin bi hin avdaniyê kêm dikin. Di dawiya meha heşt û serê meha nehan de, kalrtolên ku di binê avê de gihane, derdixin derva. Derxistina kartolan ji binê axê, bi gelek hawayên cuda çêdibe. 

Teşîtek kartol heye ku çêja wê şêrîn e. Lê li Kurdistanê bi piranî kartolên ne şêrîn têne çandin, karton ji bo kelandin û qelandinê têne bikaranîn. Gelek cureyên xwarinê ji kartolan çêdibe.

Li herêmên pir sar, Kurdên li gundan bi çewalan kartol di hundirê mala xwe de dixin nava axê.

Galerî 

Famîleya dendûreşkan
Pazarcix, Dîxor

Pazarcix () bajarokê Dîxorê ye.
 
Şaredar, xwendegeha pêşên, namegeh (postexane) li wî gunde heye. Ew herêma payîzê pir sar e û bi bager e, havînê hênik û barandar e.

Sewalê kovî li herêmê 
Di herêmê gur, rovî, mişkê zeviya, teyîr, kevok, qijqijik, sone (werdek), peleban û kêrkuşk hene.

Sewalê kedî 
Yê aborîya cotkarî têne xwedî kirin (pez, se, ker, hesp, qaz, elok, mirîşk, çêlek û hwd.)

Eşîrên herêmê 
Gelê herêmê hemû kurd in. Navê eşîran ev in: Birimî (Sipîkan), Badikan, Simaîl, Torîn, Cemaldîn.

Aboriya gund ser cotkarî û xwedîkirina çêlek û pez in. Ev gund û yê dorê dernakevin zozana.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Dîxorê
Erdal Ronahî

Erdal Ronahî yek ji avakar û edîtorên Projeya Wîkîpediya, ensîklopediya Azad ya Kurdî ye. Di sala 2004'an da bi destpêkirina vê projeyê re bingeheke mezin ji bo xebatên ferhengî û ensîklopedîk avêt. Di serî de her çiqas bi tenê be jî, her ku çû, bêhtir kes û kom beşdarî vê xebatê bûn û îro tekane Ensîklopediya Kurdî ye di qada Înternetê de ku her kes dikare her saet xwe bigihînê.

Wî di nav gelek xebatên komputergeriya kurdî de cih girt û destpêka wergera wan kir. Wekî mînak digel Rizoyê Xerzî û Rêzan Tovjîn bernameya Abiword wergerand kurdî û ev yek ji bo Office ya kurdî bû bingeheke bêhempa.

Çavkanî 

Projeya Wîkîmedyayê
Gladyatorê Kurd Ristemê Zal

Ristemê Zal romaneke dîrokî a Edîb Polat e ji Weşanên Evrensel derket.

Çavkanî 

Pirtûk
Simple Dictionary Application

Simple Dictionary Application an jî SDA bernameyeke ferhengan e. Nivîskarê SDA Zdenek Broz e.

SDA di malpera ferheng.org de ji bo ferhengên kurdî tê bi kar anîn. SDA bi zimanê Java hat nivîsandin û gelek biçûk û bilez e.

Ji bo bikaranîna SDA Java Runtime Environment pêwîst e.

SDA nivîsbariya azad e.

Girêdanên derve
Malpera SDA
Çend ferheng ji bo SDA 
Nivîsbariya azad
Weşanên Rewşen

Weşanên Rewşen weşanxaneya Stokholmê ye.

Çend nivîskarên ku pirtûkên wan ji aliyê Weşanên Rewşen ve hatine weşandin ev in:
Amed Tîgrîs
Fergîn Aykoç
Huseyin Kartal
Reşad Akgul
Mahmut Baksi
Xurşîd Mîrzengî
Abdullah Ocalan

Girêdanên derve
Weşanên Weşanxana Rewşen
Weşanxane
Çiyayê Bêxêr

Çiyayê Bêxêr çiyayekî Başûrê Kurdistanê ye. Dikeve ber tenişta çiyayê Cûdî li milê çepê. Heger mirov ji Cizîra Botan û Silopiya diçe Zaxoyê, çiyayê Bêxêr dikeve pêşber.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Gundê Hedîd, Silopî

Gundê Hedîd () gundek ji gundên navçeya Silopiya ye.

Li Gundê Hedîd Silopî û Cizîrî dijiyan û heta 5 km dûrî Silopiyê ye. Di zude tabûra Iskerê Tirkî têde hebû û li Silopiyê qereqûl hebû û heta elektrika vî gundî jî hebû. Li wira jî çandîniya genim hebû. Tête gotin ji berî ku Silopî bibe navçe, dihata behskirin, ku Gundê Gundê Hedîd bibe navçe ji şûna Silopîya. Bes weke tête zanîn, di Silopîya de xelkê Silopî hene, gotinên wan li cem hikmetê mihimtir bûn. Ji ber vê yekê jî rabîn Silopî kirin navçe û Gundê Hedîd hêlan. Gundê Hedîd gundek gelek xweş bû, hişînatiya vî gundî zêde bî û ji Silopiyê xweştir bî. Bes wextê Silopî bî navçe, Gundê Hedîd rengê xwe yê berê winda kir. Di gund de mêrek bi navê Ebdula Efendî hebû, bi xwe dewlet katibî bû û dilekçe ji xelkê re dinivîsî û vêrgî distand. Di wextê wî de gelek Kurdan xwendin û nivîsana wan tune bûn, ji ber vê yekê ji ewî bi dexdîlo ya xwe arîkariya kesê ku nivîsana wî nebû dikir. Ebdula Efendî û xwe eslê wî ji Cizîra Botan bû û dibî mirovê Mala Mîr û Bedirxaniyan.

Ev gund niha jî dimîne, bes berû xirabînê çûye.

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.silopi.net.tc 

Gundên Silopiyê