nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Zimanê fransî

Zimanê fransî zimanekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şitlê zimanên romanî ye. Ew wek zimanê zikmakî ji aliyê 77 milyon kes, bi yên wek zimanê duyem û bi tevahî 130 milyon kesan ve tê axaftin.

Dîroka zimanê fransî 
Di dema Împeratoriya Romayî de zimanê kesên hejar û biyaniyên bi taybetî yê galiyên keltan bû. Di dema Julius Caesar de li xakên îro Fransa li ser kelt hebûn. Kengê Julius Caesar Galya dagir kir ew zimanên wê derê ketine bin bandora latînî. Paş Koça Qewman re frank, gelekî german Fransa nav ji girtî bû, li şûna xwe ya îroj bicih bûn û fransî êdî li Fransayê belav bû.

Bi zaravên zimanê fransî re "Lang d'oil" tê gotin. Belgên pêşîn ên zimanê fransî yên ku hatine nivîsandin "Sondên Strasburgê" ne. Ev di sala 842an de hem bi fransiya kevn û hem jî bi almaniya kevn hatine nivîsandin.

Ji sala 1000'î de Parîs bû navenda siyasî û çandî. Dema William I (Williamê Yekê) bû keyê înglîzan zimanê înglîzî 200 salan di bin bandûra fransiya normanî de ma. Di wê demê de fransî bû zimanê qesra înglîzan.

Di sala 1634an de kardînal Richelieu "Académie Française" (anku, Akademiya Fransî) ava kir. Armancên wê hêsankirin û paqijkirina zimanê fransî bû. Ji sedsala 17an wê de lingua franca zimanê fransî bû zimanê qesrên Ewropayê, berê li navenda Ewropayê, ji sedsalên 18-19an şûnde jî li rojhelata Ewropayê jî.

Zimanê fermî 
Li koloniyên Fransayê jî fransî hîn zimanê fermî maye.

Jimara kesên ku fransî zimanê wan ê zikmakî ye 

Fransî zimanê fermî yê Yekîtiya Ewropayê, Yekîtiya Afrîkayê, Saziya Komarên Amerîkî û Neteweyên Yekbûyî ye.

Welatên din 
Fransî li van welatan jî girîng e.
 Cezayêr
 Andorra
 Komara Domînîk
 Giravên Kanal an jî giravên Lamanşê (Di bin Hukumraniya Brîtanya de ye)
 Libnan
 Louisiana (DYA)
 Maine (DYA)
 Maroko
 Morîtanya
 Tûnis

Binêre 

 Fransa
 Fransayî

Çavkanî 

Ziman
Fransa
Zimanên romanî
Zimanê tirkî

Zimanê tirkî  yan ji Romî zimanê tirkan e û roja îro zimanê fermî yê Tirkiye û Komara Tirk a Bakurê Kîprosê ye. Tirkî zimanekî ji malbata Zimanên tirkî ye. Zimanê tirkî li balkan an de heya Deryaya Qezwînê yê de tê axiftin. 80 milyon zedetîr kes bi tirkî diaxivin.

Mijarên têkildar 
 Romî

Giredanê dervê

Çavkanî 

Zimanê tirkî
Zimanên Tirkiyeyê
Badînî (devok)

Badînî yan jî behdînî  devokeke zimanê kurdî ye ku li Badînan tê peyivîn.

Devokên tîpa behdînî 
 Şingalî
 Surçî
 Hêrkî
 Şikakî

Devokên kurmancî
Jêrzarava

Jêrzarava zaravayên zaravayekê ne. lê belê Devok bitrr tê bikaranîn. 

Ziman
Koza Guriyan

Koza Guriyan, gundeki gelleki biçûk di navbera Oxçiyan û Qizilce ya navçe Dep a bi ser Mazrayê ve ye, de ye.

Gundên Depê
Pootle

Pootle nivîsbariyeke ji bo portalên wergerandinê di înternetê de ye. Bi Pootle yek dikare dosyayên zimên ên .po ên nivîsbariyê, bi taybet nivîsbariya azad biwergerîne. Pootle bi xwe jî nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e.

Navê “Pootle” ji PO-based Online Translation / Localization Engine tê. 

Pootle hat wergerandin bi kurdî.

Eger yek bixwaze bê înternetê biwergerîne, dikare bernameya poEdit ji bo wergerandina dosyayên .po bi kar bîne.

Girêdanên derve 
 Pêşkêşkara fermî ya Pootle 
 Wergerandina OpenOffice.org 

Nivîsbariya azad
Nivîsbariya kurdî
Wergerandin
PoEdit

PoEdit nivîsbariyeke ji bo wergerandinê dosyayên zimên ên .po ên nivîsbariyê, bi taybet nivîsbariya azad biwergerîne. PoEdit bi xwe jî nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e.

Eger yek bixwaze dosyayên .po di înternetê de biwergerîne, dikare yek ji portalên Pootle an Rosetta bi kar bîne.

Girêdanên derve 
  Malpera PoEdit
  PoNewEdit, SourceForge.net

Nivîsbariya azad
Wergerandin
.po

Formata .po (portable object) standardek ji bo dosyayên zimanê yên nivîsbariyê ye. Formata .po di destpêkê de ji aliyê bernameya GNU gettext hat bi kar anîn, lê niha yek ji formaten herî girîng e.

Bernameyên ku formata po bi kar tînin poEdit, Pootle û Rosetta ne.
Nivîsbariya azad
Wergerandin
Formata faylê
Po (çem)

Po çemeke mezin di bakûra Îtalyayê ye.

Çem
Portala wergerandinê

Di portalên wergerandinê de yek dikare bê bernameyên wekî poEdit dosyayên zimên yên bernameyan wergerîne. Mînakên ji bo portalên wergerandinê Pootle, Rosetta û IRMA ne. 

Înternet
Wergerandin
Pidgin

Pidgin (navê kevin:Gaim) bernameyeke ji bo chat (çet)ê ye. Pidgin gelek protokolên wekî AIM, ICQ (Oscar protocol), MSN Messenger, Yahoo!, IRC, Jabber, Gadu-Gadu, SILC, GroupWise Messenger û Zephyr networks nas dike. Pidgin ji bo Linux, BSD, MacOS X û Microsoft Windowsê heye.

Dîrok 
Ji ber ku AOL xwediyê mafên navê AIM e, tekoşîneke huqûqî li hemberê GAIM hatiye meşandin. Di nîsana 2007'an de pêşdebirên GAIMê nav guherand û kir Pidgin.

Pidgin nivîsbariyeke azad e. Gaim projeyek ji projeyên atktîftirîn ê SourceForge bû.

Pidgin ji hêla Koma PCKurd ve li kurdî hatiye wergerandin.

Daxistin û Sazkirina Pidginê

Daxistin û Sazkirina Pidginê ji bo Windowsê 
Daxistin

 Daxistina GAIM: http://sourceforge.net/project/showfiles.php?group_id=235 (.exe)
Sazkirin bi kurdî bû, lê niha Gaim bi zimanekî din dixebite

Ji ber ku di Windowsê de koda "kurdî" tune, divê tu bi destê xwe zimanê Gaimê mîheng bikî. Ji bo vê Taybetmendiyên pergalê (sistem özellikleri, system properties, Systemeigenschaften) veke. Li vê derê "pêşkeftî" (gelismis, advanced, erweitert) hilbijêre. Li jêr (degişkenler, environment variables, Umgebungsvarialben) heye. Li vê derê 
GAIMLANG
zêde bike, nirxa GAIMLANG jî bila 
ku
be. Niha Gaim bi kurdî xeber dide.

Girêdanên derve 
 Malpera Pidgin

Nivîsbariya azad
Projeyên wergerandina nivîsbariyan bi kurdî

Projeyên ku hatin dan dest pê kirin

Ji mezin ber bi biçûk (li gora hejmara hevokan, hemû/amade):

Wergerandin
Nivîsbariya azad
Daristan

Daristan komeke daran e, ya ku bi hev re li derekê şên dibe.

Daristan yekeyên cografî (biyom) in û mîna daristanên darên bigûzik, daristanên baranê yên tropîkal, daristanên darên pelweşandî tên cudakirin.

Pergala ekolojîk
Çiya

Çiya cihên bilind (û bi gelemperî bi kevir) in. Çiya bi berbîhevhatina du girseyên erdê çêdibe. Navê vê tevgera berbîhevhatinê tevgera orojenez e.

Çiyayên herî bilind ên cîhanê 

Everest 8.883 m Çîn/Nepal
K2 8.611 m Çîn/Pakistan
Kanchenjunga 8.586 m Hindistan/Nepal
Lhotse 8.516 m Çîn/Nepal
Makalu 8.463 m Çîn/Nepal
Cho Oyu 8.201 m Çîn/Nepal
Dhaulagiri 8.167 m Nepal
Manaslu 8.163 m Nepal
Nanga Parbat 8.126 m Pakistan
Annapurna 8.091 m Nepal
Gasherbrum I 8.068 m Çîn/Pakistan
Broad Peak 8.047 m Çîn/Pakistan
Gasherbrum II 8.035 m Çîn/Pakistan
Shishapangma 8.027 m Çîn
Gangkhar Puensum 7.570m Bûtan

Çiyayên Kurdistanê 

Agirî, 5.137 m 
Qaş Mistan, 4.460 m
Dînar, 4.409 m
Qendîl, 4.356 m
Kilunçî, 4.225 m
Uştirankuwe, 4.150 m
Şah Şehîdan, 4.150 m
Reşko, 4.136 m
Cîlo, 4.116 m
Gazînistan, 4.082 m
Sîpan, 4.058 m
Bin Ru, 4.000 m
Pinbegal, 4.000 m
Heft Çeşme, 3.972 m
Gerrih, 3.950 m
Çihil Hişt, 3.950 m
Heştad, 3.906 m
Mîlî, 3.903 m
Qalî Kuh, 3,901 m
Agiriya Biçûk, 3.896 m
Orta, 3.866 m
Hezar Derrih, 3.862 m
Kelar, 3.832 m
Morr, 3807 m
Qadî Kuh, 3.800 m
Weng, 3.800 m
Herra, 3.800 m
Qeredax (Hekarî), 3.752 m
Balîş, 3.750 m
Hesarî Rostê, 3.727 m
Mîr, 3.724 m
Tekih Qeyş, 3.710 m
Şêx Hemze, 3.710 m
Sultan Eqizetu, 3.720 m
Minar, 3.701 m
Başet, 3.684 m
Xurde, 3.676 m
Yespîrîz, 3.668 m
Rêg, 3.661 m
Tendûrek, 3.660 m
Evrînî Mezin, 3.650 m
Gerîn, 3.645 m
Çurru, 3.635 m
Bextiyar Şehîb, 3.634 m
Zerab, 3.625 m
Saldarrun, 3.621 m
Berdespî, 3.620 m
Mungeşt, 3.613 m
Berde Reş, 3608 m
Sumbul (Hekarî), 3.607 m
Mîş Perwer, 3.606 m
Agur, 3.596 m
Şehîdan, 3.579 m
Ehmed Dilêre, 3.550 m
Keşîş, 3.549 m
Artos-Çadîr (Bidlîs), 3.537 m
Arnas-Qepçe, 3.537 m
Çal Kelax, 3.531 m
Sebizku, 3.527 m
Buzmerg Sîr, 3.520 m
Temen Der, 3.520 m
Lîs, 3.520 m
Wirrlage Dixî, 3.515 m
Kîkî Nu, 3.512 m
Serî Murad-Aladax, 3.510 m
Xezeb, 3.505 m
Heso Beşîr (Bidlîs), 3.503 m
Qendîl (Hekarî), 3.467 m
Herawîl (Hekarî), 3.487 m
Gare-Qeredax (Hekarî), 3.460 m
Kosedax (Agirî), 3.433 m
Medlîşan-Ozppînar (Hekarî), 3.364 m
Gevarokî (Hekarî), 3.360 m
Altîn, 3.358 m
Oremar (Hekarî), 3.356 m
Aladax (Wan), 3.356 m
Xêrabat (Wan), 3.356 m
Qoç Kiran (Hekarî), 3.326 m
Bozdax (Wan), 3.289 m
Termo (Hekarî), 3.275 m
Mamemuşa (Hekarî), 3.232 m
Gebar
Cûdî
Andok
Herekol
Nemrûd
Bagok
Mûnzûr
Çiyayê Golan
Nûrheq
Engîzek
Êlim, 1041 m
Qerejdax

Rêzeçiyayên Kurdistanê 
Toros 
Zagros

Çavkanî

Ebdulla Xefur (1997). Amarî Kurdistan. Stockholm.

Erdnîgarî
Çiya
Êrîvan

Êrîvan, Rewan yan jî Yêrêvan (bi ermenî: Երևան an jî Երեւան, Yerevan) paytext û bajarê herî mezin ê Ermenistanê ye ku yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye ku bi berdewamî bûye niştecihê mirovan. Erîvan li kêleka Çemê Hirazdanê hatiye avakirin û wekê bajarê sereke navenda îdarî, çandî û pîşesazî ya Ermenistanê ye. Bajêr ji sala 1918an vir paytexta çardem di dîroka Ermenistanê de ye û paytexta heftemîn e ku li Deşta Araratê hatiye avakirin. Bajar di heman demê de wekî navenda Diyanûsa Papa ya Araratê ye ku mezintirîn Dêra Ermenî û yek ji kevintirîn dêrên cîhanê ye.

Dîroka Êrîvanê vedigere sedsala 8ê  ku bi damezrandina Keleha Erebûnî ya di sala 782 ê  de ji aliyê keyê Urartûyê Argişta Yekem ve li rojavaya Deşta Araratê hatiye avakirin. Keleha Erebûnî "wek navendek mezin a îdarî û dînî, bi tevahî wekê paytexta padîşah hatiye sêwirandin." Di dawiya padîşahiya kevnar a Ermenistanê de, paytextên nû hatin damezrandin di wê demê de girîngiya Êrîvanê kêm dibe. Bajêr di bin desthilatdariya Îran û Rûsyayê de, ji sala 1736 heta 1828an navenda Xanetiya Erîvanê û ji sala 1850 heta sala 1917an jî bajêr wekê navenda parêzgeha Erîvanê ye. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, Erîvan bûye paytexta Komara Yekemîn a Ermenîstanê ku bi hezaran kesên ku ji Nîjadkujiya Ermeniyan a li Împaratoriya Osmanî rizgar bibûn hatine herêmê. Di sedsala 20an de dema ku Ermenistan beşek ji Yekîtiya Sovyetê bû, bajêr bi awayekî bi lez berfireh dibe. Di çend dehsalan de, Erîvan ji bajarekî parêzgehan di nav Împaratoriya Rûsî de dibe navenda sereke ya çandî, hunerî û pîşesazî ya Ermenistanê û di heman demê de bajêr bûye navenda hikumeta neteweyî.

Bi mezinbûna aboriya Ermenistanê re Êrîvan bi mezinbûna aboriya Ermenistanê re mezin dibe. Ji destpêka salên 2000an û vir ve gelek avahî li seranserê bajêr hatiye avakirin û firotgehên firotanê xwaringeh, dikan û qehwexaneyên kolanan zêde bûne. Di sala 2011an de nifûsa Êrîvanê 1.060.138 kes bû ku ji %35ê nifûsa Ermenistanê pêk aniye. Li gor daneyên fermî ya sala 2022an nifûsa bajêr ya niha 1.092.800 kes e. Erîvan di sala 2012an de ji aliyê UNESCOyê ve wek Paytexta Pirtûkan a Cîhanê hatiye binavkirin. Bajêr endamê hevkarê Eurocitiesê ye.

Navdarên Bajêr 
 Ordîxanê Celîl
Celîlê Celîl
Têmûrê Xelîl

Dîmenên ji bajêr

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Bajarên Ermenistanê
Paytextên Asyayê

Parêzgehên Ermenistanê
Avabûnên sedsala 8an b.z.
Enqere

Enqere (bi tirkî: Ankara) paytexta Tirkiyê ye ku piştî bajarê Stenbolê duyem bajarê herî mezin ê Tirkiyê ye. Enqere bi navê kevn wek Angora hatiye binavkirin. Bajêr li beşa navendî ya anatolyayê hatiye avakirin û nifûsa bajarî 5,1 milyon li navenda bajêr û 5,7 milyon e. Bajêr di dema osmaniyan de bajarokek piçûk ê bêqîmet bû. Paytextê osmaniyan bajarê Stembolê bû. Dema ku osmanî têk diçin û Stenbol ji aliyê brîtaniyan ve ji destê osmaniyan tê stendin.

Enqere piştî damezrandina Komara Tirkiyê bajarokê wekê paytexta Tirkiyê tê ragihandin piştî ragihandinê Enqereyê mezin dibe. Li gund û navçeyên Polatlî û Haymana ku bi ser parêzgeha Enqereyê ve ye Kurdên Anatoliya Navîn dijîn. Li navenda Enqereyê popûlasyonek girêng a Kurdan hene ku di salên 90î de ji bajarên cûrbecûrên Bakurê Kurdistanê koçê Enqerê bûne.

Enqere di navbera salên 280 û 64ê  de wekê paytexta dewleta kevnar a Keltî ya Galatyayê xizmet dike. Piştre di sedsala 25 û 7emê  de dibe parêzgeha Romayê ya bi heman navî. Bajêr di demên curbicur bûye bajarê hattiyan, hîtîtan, lîdyayiyan, frîgyan, galatiyan, yewnaniyan, farisan, romayiyan û bûye bajarê bîzansiyan.

Osmaniyan bajêr pêşî wekê Eyaleta Anatolyayê (1393 – dawiya sedsala 15an) û piştre jî wekê Angora Eyalet (1827–1864) û serbajarê Wîlayeta Angorayê (1867–1922) diyar kirine.  Navenda dîrokî ya Enqereyê girekî zinarîn e ku 150 mêtre li ser qiraxa çepê Çemê Enqereyê ye ku çem şaxek ji Çemê Sakaryayê ye. Li ser girê zinarîn xirabeyên Keleha Enqereyê hene ku xirabeyên kelehê heta roja îro hatiye. Her çend hindik be jî li seranserê bajêr mînakên mîmariya romayiyan û osmaniyan hene. Bermahiyên romayiyan a herî balkêş Perestgeha Augustus e ku ji sala 20ê  ve maye.

Di 23ê nîsana sala 1920an de Meclîsa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê li Enqereyê hatiye avakirin ku di Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de dibe navenda Tevgera Neteweyî ya Tirkiyeyê. Bajêr piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanîyan di 29ê cotmeha sala 1923an de piştî damezrandina Komara Tirkiyê bûye paytexta Tirkiyeyê.

Bajêr di roja îro de navenda rêveberiya Tirkiyê ye û di heman demê de bajarekî bazirganî û pîşesazî ya girîng e. Enqerê ji bo tora rêhesinî ya Tirkiyê navendek girîng e ku bi gelek bajarên der dor re bi tora rêhesinî ve hatiye girêdan.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên Asyayê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Bajarên Tirkiyeyê
Enqere
Rojî

Rojî yan jî rocî nexwarin û venexwarina ti tiştî ya ji bo demekê ye. 

Rojî di olên xiristiyan, cihû û bi taybetî jî di ola îslamê de tê girtin.

Rojî li gorî ola Îslamê 

Misilman rojiya xwe di meha Remezanê de digirin. Rojîgirtin, yek ji 5 şertên Îslamê ye. Her sal heyvek rojî tê girtin. Rojî, di Misilmantiyê de, ku di şevê de berî ku roj derkeve, pêş berbangê paşîv, yanî xwarina dawî tê xwarin û heta ku piştre roj derket û çû ava, êdî wê rojî were girtin. Ji wextê ku yek rojiyê xilas dike û xwarinê dixwe re fitar tê gotin. 

Di wextê ku rojî tê girtin de, tiştên ku li gorî Îslamê heram in nayin kirin. Li gorî vê yekê, gotinên ne baş jî qedexe ne. Û yek çênabe çixarê bikişîne û yek çênabe bikeve têkiliyên cinsî. 

Ku di nav du hêzan de perçûn û şer hebe, di wê rojê de disekinê û an jî lev dikin û bi hev re aşîtiyê dikin.

Di Êzidîtîyê de rojî girtin

Di Elewitiyê de rojî girtin

Di Cihûtiyê de rojîgirtin 
Tenê roja rihet û roja rojiyê Cihû ya Cihûyan ku di Tewratê de tête diyarkirin, roja lihevanînê  Yom Kippur e. Xwedê ji mirovên ku ew bijarte, yê ku xwe bi têkiliya xwe bi Xwedê re destnîşan dike û xwe ji gelên din re dide nasîn, dipirse, da ku li gorî qentûra wî ya herheyî ya Rojî û roja rihetê bimînin:

Di mezbep û olên din de rojîgirtin 

Îslam
Êzîdîtî
Xirîstiyanî
Elewîtî

Çavkanî 

Ji malpera www.serhed.net   hatiye girtinê
Komar

Komar pergaleke siyasî ango sîstemeke siyasî ye ku tê de rêveberiya dewletê bi hilbijartinan tên bijartin. Bo nimûne, serokdewlet ne karê xwe ji bavê xwe digire lê yan ji alî gel ve yan jî ji alî nûnerên gel (perlemanteran) ve tê bijartin. Herwiha serokê hikûmetê, ji aliyê gelê û ji bo dema ji dem e ku formeke taybet ya hikûmeta bi otorîteyê re tê hilbijartin. Hukumdariya mafê kesekî an ji hin antî-monarşiyê û olîgarşiya têgeha malbatê ye.

Peyvnasî 
Komar peyveke di sedsala 18em de, di bin navê împeratoriya Osmanî ya ji koka erebî ye. Koka navê cumhur a bi erebî tê wateya "bi hev re kombûn, avakirina civakê" û ji ber vê cumhū kok wek "cemaet, civakî, dewlet" tê wateya navdêr. Di sedsala 18em de monarşiya Ewropayê bi nerêvebiriya Holenda, Swîsre (û Fransa piştî şoreşa 1789an) wekî welatên danasîna wergera bi tirkî ji peyva latînî respublica ji aliyê république ya bi fransî hate qebûlkirin.

Komar 
Ji kurdî Kom û -ar e.

Cumhûriyet 
Ji erebî cumhuriyet e.

Çavkanî 

Komar
Sámî

Sámî (navê berî lapon), gelekî ku li bakurê dûr ê Ewropayê, li Norwêc, Swêd, Fînlendayê û herêma Kolayê ya Rûsyayê dijî. Navê welatê sámî Sápmi ye. Gelheya sámiyan di navbera 85.000 û 100.000î de ye. Zimanê wan sámî (bi sámî: sámegiella) ye. Sámî, li Norwêcê wekî norwêcî, zimanekî fermî ye. Li Samîlendayê, di navbera 22 gulan û 23 tîrmehê de roj qet naçe ava. Ji ber vê yekê, jê re "welatê roja nîvê şevê" jî dibêjin.

 Neteweyên ûralî
Gel
Jîna Nû (kovar)

Jîna Nû kovareke siyasî bû. Ji aliyê tevgera Şoreşgerên Demokrat ve dihat derxistin û dîtinên siyasî yê vê tevgerê ji xwe re kiribû bingeh.
Di Çiriya Pêşîna 1979an de li bajarê Wanê dest bi weşana xwe kir.
Li ser hev 6 hejmarên wê derketin.

Hejmara 6an di Gulana 1984an de li Swêdê çap bû û li ser bergeya wê organa teorîk a Komîteya Merkezî ya PPKK (Partiya Pêşeng a Karkerê Kurdistanê) dihat nivîsandin.

Bi navê "Weşanên Jîna Nû" gelek pirtûk jî hatin weşandin.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Armanc (kovar)

Kovara Armanc di gulana 1979an de li Swêdê dest bi weşana xwe kir. Di şertên biyaniyê de di nav weşanên kurdan de jiyanekê dirêj ajot. 178 hejmarê wê derket. Hejmara wê ya dawî tîrmeh 1997an de derket.

Armanc, heta hejmara xwe ya 62an wek kovar (A4) û bi zimanê tirkî û kurdî ji mehê carekê derket. Wê gavê naveroka wê bêtir li ser pirs û pirsgirêkên siyasî bûn.

Armanc ji hejmara 62an û vir de seranser bi zimanê kurdî û bi şiklê rojnameyê (A3) weşana xwe dom kir

Armanc qasî salekê li Stembolê derket. Lê ji ber sebebên teknîkî û astengên dewletê ew mecbûr ma ku dîsa weşana xwe li Swêdê berdewam bike.

Redaksiyona Armancê ji van kesan pêk dihat: Mûrad Ciwan, Amed Tîgrîs, Faris Can, Mumtaz Aydin, Zinarê Xamo, Hesen Mizgin, Mahmûd Lewendî, Remzî Kerîm, Nihat Elî, Yakûp Karademîr, Ehmed Huseynî û Emîn Narozî.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Medya Güneşi (kovar)

Medya Güneşi di  nîsana 1988an de dest bi weşana xwe kir. Medya Güneşi kovara yekem bi kurdî bû ku piştî cuntaya 12'ê îlonê derket.

Medya Guneşî bi tirkî û kurdî dest bi weşanê kir; di destpêkê de bi formata kovarê ji mehê carekê û ji hejmara 16an û vir de jî wek formata rojnameyê (A3) ji panzde rojê carekê weşana xwe dom kir û 63 hejmarên wê derketin.

Berpiriyarên rojnameyê Osman Aytar, Cemal Ozçelik, Yakûp Karademir, Salih Bal, Mahmûd Metîn, Abdullah Kiran, Vedat Aydin, Nusrettin Yuksekkaya, Murat Kizilirmak, Nesih Çilgin û berpirsiyarên buraya Enqerê Abdullah Güler û yê Diyarbekirê Hamdullah Akyol.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Roj (rojname)

Kovara Roj di hezirana 1995an de li Stembolê dest bi weşana xwe kir.
Rojnameyeke hefteyî bû.

Roj berdewama Medya Guneşî, Jiyana Nû, Serkeftin û Vatan Guneşî bû. Roj 1995an de 13 hejmar ser hev derket û piştre ji hin sebebên teknîkî nêzîkî heşt mehan navber da weşana xwe. Piştî heşt meha dîsa dest bi weşana xwe kir û bi tevahî 26 hejmar derket ji van 26 hejmara 24 hejmara Rojê hat berhev kirin û derheqê wê de bi dehan dadgeh hat vekirin û ji bo berpirsiyarê wê nêzîkî 23 salan cezayê hepsê û milyona cezayê pere hat dayîn.

Xwediyê wê Adiguzel İncesu û berpirsiyarê wê jî Ö. Erdal Kurt bû. 

Di meha tebaxa 1996an de hat girtin û di 10ê tebaxa 1996an de navê wê bû Nû Roj.

Çavkanî 

Rojnameyên kurdî
Rojnameyên rawestandî
Roj (dem)

Roj yekîneke wext e ku di bikaranîna rojane de bi bîst û çar saetan re têkildar e.

Roja teqwîmî ji saet 00:00ê bi şev heta 00:00ê şevê din e. 

Di hefteyekê de heft roj hene. Ev roj wek duşem, sêşem, çarşem, pêncşem, în, şemî û yekşem tên binavkirin. Rojên hefteyê nîvê şevê saet di 00:00 de dest pê dikin û şeva din di heman saetê de diqedin.

Di salekê de 365 roj hene. Di mehekê de 28, 29, 30 an 31 roj hene.

Mehên bi 30 rojan: Nîsan, Hezîran, Îlon,  Çiriya paşîn.

Mehên bi 31 rojan: Kanûna paşîn Adar, Gulan, Tîrmeh, Tebax, Çiriya Pêşîn, Kanûna pêşîn.

Têbînî: Sibat 28 roj e. Ji 4 salan carekê, meha sibatê 29 roj e.

Roj
Roja hefteyê
Salname
Zeman
Lîsteya leyîstikên zarokên kurd

Bazirgan û kiryar, Bazirgano, Serbazirgan
Bir
Çala reza, Çala rezo
Çavgirtonek (Çavşonek,Veşartok)
Çirrê
Dehkevirk
Gangozing
Genim geriya
Goga çoyan
Gomak
Gustîla winda
Hilûr
Horhor
Kap, Kap û nîr, Kaponîro
Kêlik

Kevirê germ
Kevirê mirî
Kevirê quwetê
Kortika hêlînan (Kortika hêkan)
Kupînoz
Moq
Pênckevirk
Pîpê
Qanqolbirk 
Qînte
Şekal
Şîşê
Terûş, Tirûş,
Xar
Zar

 
Lîste
Seyid Feysel Moctevî

Seyid Feysel Moctevî (1961) nivîskar û helbestvanek e.

Seyid Feysel li yekê kanûna paşîn a sala 1961ê li gundê Kurana Seyida li navça Soma û Biradosta ser bi bajarê Urmiyê li Rojhilata Kurdistanê li dayîk bûye. Dersa xwe ya seretayî her li vî gundî tewav kiriye û bu lîsê çoye Urmiyê û livê dîploma xwe girtiye yanî tesdîqa dazdê girtiye.

Piştî sê salan li bajarê Bukanê dibîte mamoste û livê dersê dibêje. livê jî piştî sê salan diçe bajarê senendec. li zanîngeya azade vî bajarî de medreka karşinasiya (lîsans) ziman û edebiyata farisî verdigire. Debîristanê vî bajarî de dersa wêjeya farisî  dibêje.

Li axirê sala 2003ê de tev hindik hewalên xwe kanûna sênfiye mamosteyên vî bajarî dêxine rê. Li gelek rojname û kovaran gotar û helbestên xwe bi kurmancî û farisî dayîne çap kirin.

Berhem 
 Dîwana "ROJ" amadeyî çapê kiriye.

Çavkanî 

Nivîskar
Tatos

Tatos (), navçeyeke Erzîromê ye. Erdfirehiya wê 2.200 km² ye. Tekman, bi erdnigariyê vediqete sê beşan: Tekmana Jêr, Tekmana Jor û Şusar. Li bakûre wê Erzirom; li rojhilata bakurê wê Parsîn; li rojhilata wê Qereyazî; li başûrê wê Xinûs; li rojavaya wê jî Oxlê hene.

Erdnîgarî 
Ji behrê kêmzêde 1800 m bilindtir e, lewma ji seran serên navçê zozan û kanî ne.  

Kilîma Tekman, kilîma bejayiyê û navçeya heri sar erda Kurdistanè ye. Di salê de heft mehên berf li erdê li çiya 8-9 û çiyayê Çewlîgê hertim ye. Navenda Tekmanê piştî komara tirkan bû navend, berê wî gundê biçûk, bi navê Tatos bû.

Dîrok 
Li erdnigariya Tekmane de şaristaniye kevn jiyane u niha binaxbûne. 
li Şusare di navbera Qeleyci, Qirikan, Klise û Bacarde xirabeyen kevn bin axê derten u meriv dizane ku şaristaniya Urartuyan li vede re hikûm kiriye. Paşe pe re Medan, Persan, Roman û Bizansan ji vedere kirine bin hikme xwe. Tekman di navberan Persan u Bizansande bûye cîheki tampon u gelek şer li vede re qewimine.

Tekman pişte vegirî Ereban, 1517 de ketiye bin hikme Osmaniyan u heya niha di bin dagirkeriya Tirkan de ye.

Nifûs 
Di 1946an de bûye navçe û bi tevahî 35.000 mirov lê dijîn. Ji Erziromê 151 km dûr e, nêzîkî 120 gund ê mezrayên wî hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.tekmaname.com/ 
 Malpera kurdên erziromê
Gund

Gund (herwekî li hin deveran dêw, dew, dih, dihi, dihon jî tên bikaranîn) komeke malan ya ku li derekê li nêzî hev dijîn (û bi hev re tên birêvebirin). Gund ji bajar û bajarokan biçûktir in û hejmara kesên lê dijîn bi gelemperî nagihe hezaran.

Mijarên têkildar 
Welat
Navçe (Qeza)
Nahiye
Bajar
Gund
Mezra (gundik)

Çavkanî 

Cureyên dabeşkirina îdarî
Erdnîgarî
Bajarok

Bajarok, wargeheke ji gundan mezintir e ku mirov lê dijîn. Her çend pîvanên ku di navbera bajarokan de ji hev cûda bibin jî li deverên cihêreng ên cîhanê pir cûda dibin û bajarok bi gelemperî ji gundan mezintir û ji bajar û navçeyan piçûktir in.

Çavkanî 
Bajarok
Cureyên dabeşkirina îdarî
Sal

Sal heyamek e ku ji donzdeh mehan pêk tê. Li gor salnameya rojî her salek 365 yan 366 roj e.

Mijarên têkildar 
Sala duşeşî
Demsal
Meh
Hefte
Roj

Çavkanî 

Sal
Zarok

Zarok an Gûrik bi awayekê gelek giştî ji dûnde anko têşikê mirov an ra dihêt gotin. Lê reng e bi ramaneka dî ji her mirovekî ra ko hêşta negehiştbit jiyê (temenê) gehiştinê anko balixbûnê bihêt gotin.
Zaro di zimanê Kurdî da bi ramaneka dî jî dihêt bikaranîn: li beranberî peyva daybaban. Bi vê ramanê mirovên balix û gehiştî jî her zaroyên daybabên xwe dimînin.

Pênaseya Qanûnî ya Zaroyan 
Rêkkevtina Mafên Zaroyan wiha pênaseya zaroyî dikit: “her mirovekê/a jiyê wî/ê ji 18 salan kêmtir bit, meger li goreyê qanûnê zelamînî berî hingî dest pêbikit, zaro ye”.

Werar 
Werara Zaroyî xwîndin an sehkirina pêşdaçûn û mêkanîzmên eleqedar bi wê pêvajoyê ne ko zaroyek pêda diçit heta dibit zelamek. Zaropizişkî anko pediatrics tayekê pizişkiyê ye ko xemê ji saxlemî ya zaroan dixwerit. Kesên ko zaropizişkî sexbêriya wan dikit ew in yên ko hêşta di malzarî ya dayka xwe da ne heta jiyê piştî sinêleyiyê (jiyên 0-20 salîyê).

Zaravên anko termên ko jibo qonaxên werara zaroyan dihên bikaranîn li xwarê hatine rêzkirin. Jiyên ko hatine diyarkirin tenê jiyên bi teqrîb in û sînorên dinavbera qonaxên cidacida da li goreyê kultur û deman dihêt guhartin.

 Hêlik, dema cotbûna hêlkoka jinê bi tovikê mêrî ye.
 Vernîk anko sorîlank anko cenîn (bi Inglîzî fetus anko embryo).
 Bûn anko jidaykbûn:
 şîrxwer (jiyê 0-1.5 salî)
 nûzayî 28 rojên destpêka jiyanê piştî jidaykbînê.
 nûpêgirtî (jiyê 1.5-4 salî)
 Qonaxa dibistana destpêkî (jiyê 4-10 salî)
 Berîsinelyî (jiyê 10-12 salî)
 Sinêleyî û gehiştin anko balixbûn (jiyê 13-18 salî)
 Gencî (jiyê 18-25 salî)
 Zelamînî (reng e ev qonax ji jiyê 18-20 saliyê destpê bikit)
 zelamîniya destpêk (jiyê 20-32 salî)
 navsalî (jiyê 33-54 salî)
 Pîrî (jiyê 55 salî û pêhel)
 Mirin (li her jîyekî mumkîn e)

Wêneyên zarokan

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mirov
Rojhilat

Rojhilat, aliyê ku roj jê hiltê ango radibe.

Girêdanên derve 

Aliyên Erdnîgarî
Rojava

Rojava, aliyê roj lê ava dibe ango diçe xwarê.

Girêdanên derve 

Aliyên Erdnîgarî
Dibistana amadeyî

Dibistana amadeyî an jî lîse navê dibistana piştî dibistana seretayî û dibistana navîn lê berî zanîngehê ye. Bi gelemperî ji pola 10ê heta ya 12ê zarok diçin dibistana amadeyî yê.

Cureyên dibistanê amadeyî
 Dibistana amadeyî ya mirovperweriyê
 Dibistana amadeyî ya muzîkê
 Dibistana amadeyî ya werzişê
 Dibistana amadeyî ya teknîkî
 Dibistana amadeyî ya aboriyê

Dibistan
Radyoîzotop

Radyoîzotop, îzotopên radyoaktîf in.

Kîmya
Îzotop

Îzotopên elementekî, rengên elementekî ne ku li gora hejmara atomê wekhev in lê li gora giranî cuda ne. Yanî, hejmara protonan wekhev e, lê hejmara newtronan cuda ye. 

Gotina îzotop ji zimanê yewnanî tê. Wateya Izo "wekhev" e, topos "cîh" e. Yanî, îzotopên di cetwela elementan de di ayni cîhê wekî elemena bingehî de ne.

Ji îzotopên radîyoaktîf re radyoîzotop tê gotin.

Kîmya
Necmettin Büyükkaya

Necmettin Büyükkaya (1943-1984) çalakvanekî têkoşîna kurdan bû.

Jiyan 
Necmettin Büyükkaya di sala 1943an de li Siwêreg hatiye dinê. Dibistana seretayî li Siwêregê û navendî jî li Siwêreg, Amed û li Edenê xwend. Di navbera salên 1965-70an de çû Stembolê fakulteya Dadê xwend. Piştî Cûntaya Leşkerî a 12 Adara 1971ê wî dest ji xwendinê berda.

Di sala 1969an de di avakirina DDKOyê de cih girt û bû serokê wê. Di dema xwandekariya xwe da di nav TIP, T-KDP da xebat kiribû. Di navbera salên 1972-1974an de li Swêdê bi penaberî jiya. Bi efûyan 1974an cardin vegeriya. Di sala 1977an da ew û hinik hevalên xwe T-KDP qetiyan. Di 15ê nîsana 1982an da hate girtin.

Di 22ê kanûna paşîn a 1984an de li zindana Amedê bi lêdanê hat kuştin.

Çavkanî 

DDKO
Kurd
Kesên ji Sêwregê
Çalakvanên kurd
Eznîva Reşîd

Eznîva Reşîd  ji sala 1955an (ji destpêkê) hetanî sala 1982na peyvkara (spîkêr) radîoya kurdî li Erîvanê bû. Eznîva Reşîd bi Xelîlê Çaçan re zewicî bû.

Girêdanên derve
Gotara ser Eznîva Reşîd 
Jinên kurd
Kurdên Ermenistanê
Êzîdî
Jidayikbûn 1955
Mirin 2000
Anthony Quinn

Anthony Quinn ( - ) şanogerekî meksîkî yê bi nav û deng e. 

Ew bi di 21ê nîsana sala 1915an li bajarê Chihuahua li Meksîkê hatiye cîhanê. 4 xwişk û 8 birayên wî hebûn. Diya wî Meksîkî û bavê wî jî Irlandî bû.

Anthony Quinn bi malbata xwe re pêşiyê li Amerîka li bajarê El Paso ku girêdayî eyaleta Texasê ye bi cih bû, piştre çûne Los Angelesê, li wê derê derbasî dibistaneke dramayê bû û ji wir dest bi meşa hunerî kir. Ji ber ku ew ji malbateke xizan bû, pereyên dibistanê ji paqijkirina camên erebe û malan derdixist.

Sala 1952 ji ber rola xwe ya di fîlma Viva Zapata, ku şoreşa Meksîkê tîne ziman û di wê fîlmê de rola birayê rêberê meksîkî Emiliano Zapata dilîst, xelata Oskarê qezenc kir.

Sala 1956 jî dîsa ji ber rola xwe ya di fîlma Lust for Life (Însanên Nemir) ku tê de rola resamê fransî Paul Gauguin dilîze, xelata Oskarê bi dest xwe ve tîne. 
  
Her wiha rola wî ya di fîlma Zorba de tu caran ji bîr nabe.
Anthony Quinn di 60 salên xwe yên aktoriyê de di zêdetirî 100 fîlmên sînemayê rolên sereke lîstin.

Jiyana Anthony Quinn ji macerayên aşqê dagirtîne.

Ew bi 6 jinan re zewicî bû û bavê 13 zarokan bû.

Ew roja 3ê hezîrana '2001ê de saet li 9:30 (li gor dema herêmî) li nexweşxaneya Brigham and Women's ya amerîkî çû ser dilovaniya xwe.

Çavkanî 
 Malpera Avesta/Hejmar 12-tîrmeh 2001

Quinn, Anthony
Jidayikbûn 1915
Mirin 2001
Adolf Hitler

Adolf Hitler (jdb. 20 nîsan 1889 li Braunau am Inn, Awistirya-Mecaristan - m. 30 nîsan 1945 li Berlînê (Almanyaya Nazî), serokê partiya nazî û rêberê Almanyayê li serdema desthilata Partiya Nazî ji sala 1933an heta 1945an.

Hitler di şerê cîhanî yê yekem de serbaz bû û paş di sala 1920an de bû endamê partiya nazî û paş di sala 1921ê de bû serokê partiya nazî Hitler bi serkidayetiya dû hizar serbazan kûdetayekê diket li herêma bavarya ya almanî û di vê kûdetayêda di hête zindan kirn giringîdan bi hizra niştîman peristî û dijayetya komonîzim û cûhûyan herwesan dana gûtarên pir hest û netewayetî bo milet û alî girên partiyê li sertasera Almaniya yê piştevanî bi dest xist hitler di sala 1933 bo serok wezîrê almaniya her zû hitlerî dest bi dijayetiyan her kesekî kir kû dijî wî birawestin û bivê jî hitler karî sûpayekî bi hêz dirust biket û di biwarê abûrî jî da pêşkeftineka mezin bidest ve anî karî wel almaniya biket di biwarê pêşesazîda biçe rêza dewletên zilhêzên wî demî gelek pêve ne çû almaniya l sala 1939 hêriş kire ser çîk û silûvakiya û Polonya dagîr kir her jiber vê çendê Brîtanya û Fransa ceng li dijî almaniya bi fermi ragehand ji ber vê jî cengê cîhaniyê dû yê dirûst bû kû ceng bû dû bere bereya mihwer kû Almaniya û Îtaliya û Japon hinên din jî  beram ber jî da bereya havpeymanan  Brîtanya û Fransa û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst hinên din jî.

Jiyan 
Hitler li bîstê nîsana sala 1889 li gundê Braunau am Inn kû ser bi nemsaveye ji dayik bû ye bavê wî fermanber bo li gumirkê û dayka wî jî kesek bû dil û derûnekê pak hebû û ya ji xûdê tirs bû û xuştivî tirin kes bû li dev hitlerî.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Siyasetmedarên Almanyayê
Jidayikbûn 1889
Mirin 1945
Awistirî

Serokwezîrên Almanyayê
Weqfa Jinên Azad a Cîhanê

Weqfa Jinên Azad a Cîhanê (International Free Women`s Foundation, IFWF) weqfeke ku mafên jinan diparêze ye.

Weqfa Jinên Azad a Cîhanê doz û armancên xwe bi vî rengî tarîf dike:
Li hemû cîhanê di nav jinan de kûrbûn û teşwîq kirina pêşxistina niqaşan
Di hemû warên civakê de pêkanîna aktîfkirina jinan bi nasnameyên xwe ya taybetî
Tekoşîndayîna ji bo rakirina cûdahiyên cinsî, olî, netewî, çinî û civakî
Aktîfbûn û teşvîq kirina jinan ji bo dadmendiya civakî, aşitî û parastina xweza yê
Bi awayekî maddî û manewî alikarîdayina ji bo jin û zarokên ku mexdûrên dijwarî û şer in
Teşwiq kirina xebatên perwerdeyî yên der barê jin, civak û xweza yê de

Girêdanên derve
Malpera IFWF 

Weqf
Jin
IRMA

IRMA (International Resource Management Application) portaleke wergerandinê ye. Xwediyê IRMA şirketa Linspire e. Bi IRMA yek dikare Linspire û Linux biwergerîne.

Girêdanên derve 
 Malpera IRMA 

Wergerandin
Xabûr

Du çem bi navê Xabur (carna jî Xabûr) hene. Yek dikeve Dîcleyê, yê din dikeve Firatê. Binêre: Çemê Xabûr, yê ku li bajarê Hesekê ve diherike, dirêjbûna wî 320 km ji Bakûrê Kurdistanê diherike ta ku dighêji Rojava

 Xabûr (Dîcle) (Başûrê Kurdistanê)
 Xabûr (Firat) (Rojavaya Kurdistanê)
Xirabreşkê

Xirabreşkê an jî Xirabreşik () li ser navçeya Silopî ya ye û nêzîkî 3 km ji çîyayê Cûdî dûr e. Ava Bazamir di ber Gundê Xirabreşkê re dibûre û hinek havînan jî Ava Bazamir çik dibe û ev Gund dema bê av dima, diçûn ji Germgê, Kortikê û Şererfxana ava xwe bi Keran û bi mekînan tanîn. Ava Bazamir jî ji qûntara çiyayê Cûdî ji Gireçulya diherikî. Di van Gundên dorbarên Xirabreşkê de Kaniyên avê hebûn, bes li Gundê Xirabreşkê tune bû. Bes zivistanan jî ava Bazamir heta 5 m Lehî radibû. Li Xirabreşkê jî halê wan ê Aborî Dexil, Genim, Ceh, Nîsk, Nok, Zebeş û Gindûrên wir jî hebûn. Gundê Xirabreşkê wekî; Hesp, Hêstir,Ker, Çêlek, Mih, Bizin, Eluk û Mirîşkên wan jî hebûn. Gundiyan xwe bi vî awayî îdare dikirin.Ev Gund bes di destên du malan de bûn. Ji vê malê re digotin Mala Ehmedê Melê û Mala Xalidê Reşo. Nîvê Gund ê Mala Ehmedê Melê û birayên wî bûn, çarîkeka Gund jî di destê Mala Xalidê Reşo û çarîka din jî di destê Maleke Silopî de bû, bes ev mal li Gundê Eywanê dima. Mala Ehmedê Mele Ûsiv bi eslê xwe ve Şirnexî û Bilmatî ne, Mala Xalidê Reşo û Mala din jî bi eslê xwe ve Silopî bûn.

Gundiyên din Milkên wan tûne bûn, bes ên Milk heyîn alîkariya yên bêmilk dikirin.

Piştî ku hikmeta Tirk anjî Leşkerên Tirk ev Gund jî wekî gelek Gundên li Kurdistanê di sala 1995 an de valekirin, gelek ji wan koçberî navçeya Silopî bûn û hinek ji wan jî koçberî Otonomiya Kurdistan bûn û niha jî li Qempa Maxmur jîyana xwe berdewam dikin.

Têtê bawerkirin, ku yek malbat ji Gundê Xirabreşkê niha li Qempa Maxmur dijî û ew malbata Seîdê Evdil-Kerîmê Melê ye.

Gundiyên din jî niha jîyana xwe li Silopî ya berdewam dikin.

Gundê Xirabreşkê di dîroka Kurdistan û herêmê de cihê xwe girtîye û Gundekî gelekî kevne.

Tête gotin, ku ve Gund berê gelekî mezin bû, bes ev Gund tête xirakirin û ji nuve tête avakirin.sebeba xirabûne yekemîn ne dîyare.

Li robarê Bazamir ji Gundê Germgê bigre heta Gundê Şerefxana û Kurtkê di Bazamir de gelek Aş, Xanî, Pir û Şkeft hene û weke dîrokî tête ecibandin. Nêzîkî Xirabreşkê Gundê Kevxwêlegê jî hebû di navbeyna Xirabreşkê û Şerefxana de.Heta niha jî mirov sitmên xaniyên Kevxwêlegiyan di şûnwarên wan de dibine.

Li deravê Ava Bazamir li Gundê Xirabreşkê jî Pirek hebû kû di wî wextî de Rêwingiyên di Hasankeyf re derbazdibûn û biçûna Silopî, Zaxo û derên din yên Êraqê jî di vê Pira Xirabreşkê re dibûrîn û derbaz dibûn. Mesele wekî Qaçaxçîyan; ev ji derên gelekî dûr dihatin.

Bes niha mirov tinê kûpê vê Pirê dibîne...û di vê Ava Bazamir de gelek Mixare û Şkeft hene, bes bê xweyî ne û belkî gelek kes û Dîroknas nizanin ev agahiyên Dîrokî li vî Gundê Xirabreşkê hene...

Girêdanên derve 
 www.silopi.net.tc  Silopî

Gundên Silopiyê
Firat

Firat an Ferat rûbarekî mezin yê Kurdistanê ye û ligel rûbarê Dîcle yek ji rûbarên mezin ên Mezopotamya ye. Ev herdu rûbar avên mezin û girîng in.

Ferat ji çemên Mûrad û Avareş pêk tê. Avareş, ji çiyayên bakurê navçeyâ Xinûse dertê. Mûrad jî, ji çiyayên bakur ên Gola Wanê dize. Her du nêzîkî Kebanê tên ser hevdu û ji wir şûn ve navên wan dibe Ferat. Ferat, di gelî û navrastên Elezîz û Meletî de ber jêr dadikeve. Di navbera Amed, Semsûr û Riha de wekî marekî vetil dide û dikeve deşta Dîlokê. Di navbera deşta Tilbişar û berîye Harranê de dikeve Rojavayê Kurdistanê. Firat, çemê Kurdistanê yê herî dirêj û bi av e. Ew 2.800 km dirêj e. 1.100 km di nav axa Kurdistanê de derbaz dibe û li Îraqê ew û Dîjle dibin yek. Navê wî dibe Yekava Ereb. 

 
Çemên Asyayê yên navneteweyî
Çemên Iraqê
Çemên Kurdistanê
Çemên Sûriyê
Çemên Tirkiyeyê
Mezopotamya

Tor
Ferheng.org

Ferheng.org malpereke ku gelek ferhengan pêşkêş dike ye. Îdiyaya malpere ev e ku dixwaze bibe "Malpera navendî ya ferhengên kurdî".

Ferheng.org ferhengên projeya ferhengên azad û ferhengên din bi kar tîne. Ferhengên ferheng.org ji bo daxistinê SDA bi kar tînin.

Girêdanên derve 
 Malpera ferheng.org

Malperên kurdî
Tirkî
Mehmet Tanrikulu

Mehmet Tanrikulu, Mem Ronga (1 sibat 1952ê li Farqînê)

Nivîskar–helbestvan Mehmet Tanrıkulu di sala 1952an de li Farqînê hatiye dinê. Wî, lîse û înstîtuya perwerdehiyê li Amedê kuta kir. Ji sala 1986an şûn ve derkete derveyî welêt û li Germanistanê dijî. Wî di kovara Tîrêj de edîtorî kiriye û di sala 1995an da li Swêdê pirtûkeke helbestan a bi navê "Destê min li destê te digere!" çap kiriye.

Berhem 
 Destê min li destê te digere, helbest, Weşanên Mezopotamya, 1995, Swêd
 Ferhenga Kurdî-Tirkî, 1999, Swêd

Girêdanên derve 
 Malpera ferhengê 

Tanrikulu, Mehmet
Helbestvanên kurd
Mêr
Pêşkêşker

Di zimanê teknîk ê kurdî de ji amûra ku weşana torê tê de tê kirin, pêşkêşker tê gotin. Di îngilîzî de server û di tirkî de jî sunucu ye.

Pêşkêşker bixwe jî wekî komputerekê ye û bi Pergaleke Xebatê dixebite. An Linux, an Windows Server an jî Pergaleke Xebatê ya din li ser hatiye sazkirin û digel hinek bernameyên anti-hacker dixebite.
Teknolojî
Siyamend Birahîm

Siyamend Birahîm nivîskarekî kurd e yê ku di sala 1925'an  de li parêzgeha Hesekê ji dayîk bûye. Dibistana seretayî, navîn, lîse û fakulteya îngilîzî (salek) li Şamê xwend. Bi zimanê erebî û kurdî helbest û gotaran dinivîse.

Di sala 2000'an de 3 mehan di girtîgeha Şamê de ji bo çapkirina Kovara Aso girtî ma.

Berhemên Wî
 Rêveberê Kovara Aso (11 Hejmar derketî) Li Şam û Libnanê tê çapkirin.
 Zincîra Fêrbûna Zimanê Kurdî
 Wergera Çar Leheng a Osman Sebrî li erebî
 Axaftinek Digel Şivan Perwer

Jidayikbûn 1925
Nivîskarên kurd
Erdnîgarî

Erdnîgarî an erdzanîn an jî cografya nîgarkirina (teswîr) dinyayê ye. Bi yewnanî mana "coxrafya" ji nîgarkirina (teswîr) dinyayê ye. Ji dema klasîk ve hertim pêşve çû ye. Gelek beşên wê hene. Bi gelek zanyariyên fîzîkî û civakî re têkildar e. Hîmên erdnigariya nûjen di Sedsala 19'an an de hatiye danîn. Erdnîgarî, zanyarîyeke ku çêbûn û belavbûna bûyerên fîzîkî, civakî û jîndarî lêkolîn dike. Erdnigarî, gava li ser van bûyeran disekine li gor xwe prensîban bi kar tîne. Erdnigarî, li gor cih û babetan beş dibe. Li gor cih du beşên erdnigariyê yên esasî hene: Erdnigariya gelemperî û erdnigariya herêmî.

Girêdanên derve 

 Ferhenga Erdnîgariyê 

 
Erdnasî
Zanistên civakî
Gotarên mijarên sereke
Erdnîgariya gelemperî

Erdnigariya gelemperî, bûyerên fîzîkî, civakî, jîndarî û aborî li ser tevaya dinyayê lêkolîn dike. Lê erdnigariya herêmî, li cihekî sînorkirî (bej-parzemîn, welat an herêmeke welêt...) van bûyeran lêkolîn dike. Li gor babetan du beşên esasî yên erdnigariya gelemperî hene: Erdnigariya fîzîkî û erdnigariya mirovîn. Ev beşên erdnigariyê her yek ji wan di nav xwe de jî beş dibin.
Erdnîgarî
Erdnîgariya fîzîkî

Erdnigariya fîzîkî, beşa erdnigariya gelemperî ya ku bûyerên fîzîkî û jîndarî lêkolîn dike ye. Li gor cureyên bûyeran û çêbûna cihê bûyeran beş dibe: Jeomorfolojî, qlîmatolojî hwd.
Erdnîgarî
Erdnîgariya herêmî

Lêkolînên vê beşa erdnigarîyê, li herêmeke sînorkirî ye. Lêkolînên erdnigariya gelemperî li ser tevaya dinyayê ye, lê lêkolînên erdnigariya herêmî tenê herêmekê dide ber xwe. Ev herêm dibe parzemînek, welatek, herêmeke welatekî, navçe an gundek be. Lêkolîn, dibe bi gelemperî be û dibe ku di hin babetên erdnigariyê de be jî. Wek mînak; erdnigariya fîzîkî ya Kurdîstanê, sirûşta Botan. Di van mînakan de tên dîtin ku him cih ne tevaya dinyayê ye û him jî babet ne hemû babetên erdnigariyê ne. Hilbijartina cih, babet û metodan li gor nivîskar, lêkolîner û welatan tên guherîn.
Erdnîgarî
Merîdyen

Hevêrkeya ekwatorê bi 360 dereceya tê xet kirin. Di her dereceyekê re xêzikeke ku ji cemserekê digihêje cemsera din tê kişandin. Ji van xêzikên ku her du cemseran pev girêdidin re merîdyen an hêlîlar tê gotin. Hemû merîdyen li cemseran digihêjin ser hev, hevdu dibirin. Paralel hevêrke, lê merîdyen nîvhevêrke ye. Ji ber vê yekê hejmara merîdyenan du qatî paralelan, 360 in.

Merîdyena destpêkê (sifir-0), di ser dîdegaha Greenwich'ê (London) re derbas dibe. Ev, ne hilbijartineke xwezayî ye. Berî vê hilbajirtinê, her welatekî merîdyena ku di payîtextê wê re derbas dibe wek merîdyena destpêkê dipejirand. Ev rewş, jibo seeta navnetewî dibû sedemê tevliheviyê. Jibo vê tevliheviyê ji holê rakin, komcivîneke navnetewî hate sazkirin. Di vê komcivînê de sazûmana paralel û merîdyenan ya ku pisporên îngîlîz amade kiribûn hate hilbijartin. Di sazûmana ku wan amade kiribûn merîdyena destpêkê di Londonê re derbas dibû. Ji merîdyena destpêkê ber bi rojava 180 û ber bi rojhilat 180 merîdyen hene. Ji yên li rojava re merîdyenên rojava û ji yên li rojhilat re merîdyenên rojhilat tê gotin. Merîdyena 180 dereceyî li hemberî merîdyena sifirê ye, her du nîvhevêrke bi hev re hevêrkeyekê çêdikin û ev hevêrke dinyayê wek nîvkada rojava û rojhilat bir dike.

Erdnîgarî
Sala tîrêjê

Sala tîrêjê an sala roniyê an jî saletîrêj (bi soranî: sallî tîşkî) pîvaneke astronomiyê ye, jibo pîvana dûrbûna cismên asûmanê ji dinyayê tê bikaranîn. Leza tîrêjê di saniyê de 300.000 km tê pejirandin. Li gor vêya dûrbûna rojê ya ji dinyayê 8 deqîqe û 16 saniyeyên tîrêjê ye. Dûrbûna Stêra Cemserê ya ji dinyayê, 40 salên tîrêjê ye. 

Saletîrêj = 365*24*60*60*300.000 km .
Jeomorfolojî

Babeta beşê jeomorfolojî yê erdnîgariyê, bûyerên li kada kevirîn (lîtosfer) e. Bûyerên hundir û derve ev in: Zelzele, volqan, bûyerên tektonîk, çem, cemed, ba, maşîna pêlan û hwd.

Zanistên Erdê
Erdnasî
Erdnîgariya fizîkî
Topografî
Ferhenga Erdnigariyê

Ferhenga Erdnigariyê, ji hêla Konseya Ewropa di sala 1967'an de hatiye weşandin. Ev çapa yekem, ji 3 hezar bêje û biwêjan pêk hatibû û bi şeş zimanên ewropî hatibû weşandin. Di vê çapê de bêje wek listê bê wateyên wan hatibûn weşandin. Çapa Tirkî ji hêla Sami Öngör bi wateyên bêjeyan hatiye nivîsîn û di sala 1975'an de Wezareta Perwerdeyê ya Netewî weşandiye. Sami Öngör, zimanê holendî bi kar naniye.

Di wergera kurdî de, wergêr ev çapa tirkî wek çavkanî bi kar anî, lê zimanên îtalî û spanî nenivîsandin, tenê tirkî, fransî, almanî û îngilîzî nivîsandin.

Bêjeyên ferhengê li gor elfabê ne hatine listkirin. Lê li gor beşên erdnigariyê hatine listkirin. Listeya bêjeyan ewê di dawiya ferhengê de cih bistîne da ku xwendevan kanibe bi hêsanî jê îstifade bike, lê hîn ne amade ye.

Binêre
Lîsteya bêjeyên ku di vê ferhengê de hene

Girêdanên derve
Ferhenga Erdnigariyê
Blog

Blog cureyekî rojnivîsk an malpera rojnamegeriyê li ser înternetê ye. Peyva blog ji înglîzî "web" û "log" pêk hatiye. Nivîskarekî ku bi giştî gotarên xwe li blogekê belav dike jê re blogger dibêjin.

Girêdanên derve 
 kurmanci.blogspot.com − Blog Bloga kurdî - blogeke bi kurmancî
 kurdweblog.com  − Kargera Bloga Kurdi (Latînî - Soranî)
 huneruraman.blogspot.com − Bloga resam û grafikçêkerê kurd Serhad Bapir

Medya
Înternet

Web 2.0
Atom

Atom (ji zimanê yewnanî: ἄτομος, átomos, tê wateya "yê ku nayê parçekirin") an jî gerdîle ,parçeya elementê ya herî biçûk e û hemû taybetmendiyên kîmyayî yên elementê tê de dixuyînin.

Her atom ji dendik û elektronan pêk tê. Hundirê dendikê da jî notron û proton hene. Notron ne xwedî bar in. Hemî proton xwediyê barê pozîtîv in. 

Atom, li goreyî qaydeyên fizîka quantûm tên kolandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Fizîka çalakiya atomî
Kîmya
Distilasyon

Ronên têkelangekîde ku, ji ronên cuda pêk were, bikêranîna cudabuna xalkela wan ji hev cudabunkirine.

Pakkirin
Krîstalîzasyon

Hevgirtiyên ku têkelang çêkirine, bi metoda kêranîna cudabuna çareserbunê ji hev cîhêbunkirine.

Element
Azeotrop

Şilavên tevlihev ên ku xalkelekî wanê pêdandî hebe u rewşa ron u rewşa dûkelde heman hevgirtîye wî heben jê re tê gotin Azeotrop.

Germbûn
Pakkirin
Barometre

Barometre amûreke zanistî ye ku ji bo pîvandina zexta atmosferê tê bikaranîn, ku jê re zexta barometr jî tê gotin. Atmosfer ew qatên hewayê yên ku li dora dinyayê pêçayî ne. Ew hewa xwedan giraniyek e û li hember her tiştê ku dest pê dike, ji ber ku gravît wê dikişîne ser rûyê erdê. Barometre vê zextê dipîve.

Barometre zexta atmosferê bi yekîneyên pîvanê yên ku jê re atmosfer an bars tê gotin dipîve.

Çavkanî 

Amûrên pîvandinê
Alotrop

Alotrop heman atomên ku cînsîn, taybetmendiyê wan yên kîmyawî û krîstalîzasyona wan a di rêzgirtina fezayêde ji hev cuda bin, ji wan re tê gotin.

Elmas u grafît alotropê hevin û herdu jî cuda rêzgirtina atoma C karbon'ê çêbûne.

Element
Kîmya
Alkol

Alkol, pêkhatiyên (Hevgirtang) organîk ên gruba hîdroksî (OH) barkirî re tê gotin.

Gruba Hîdroksî girêdanekî Kovalent e. Alkolên alîfatîk, dawiya peyva Hîdrokarbonen têr eka -ol tê nivîsandin u bi vî awayê tê navkirin. Mînak: metanol.

  Alkola primer
  Alkola sekonder 
  Alkola tersiyer

Kîmya
Cam

Ji tiştên sifrê heya berhemên hunerê, ji amurên ronahîkirine heya malzemêyên îndîstriyê u gelek tiştê din maddeye wana sereke cam e.

Di dîroka jiyana mirov de gelek cîhekî girîng girtiye. Di mena serekede Camên tîcari, sîlîs, soda, kirêc u hîn maddeyen îlawe di germahiyek bilindde tê helandin u hin krîstalize nebiye tê cemidandin. Encama vî prosesede malzemeyekî hişk, şefaf u sûnî tê destxistin u bi navê cam tê navkirin. Sedemê girîngbûna camê a di jiyana mirov de, zelalbûna wî, bi hêsanî şikilgirtîbûna wî, biriqandîbûna wî ye xwezayî û hebûna nehevbandoriyekî di hawîrdorêde...(hwd.) ye.

Made
Gaz

Gaz, maddeyên ku di nava molekulan de hêzekêşa wan en herî biçukin in. Molekulên gazan serbixwe tevdigerin. Hêzekêşa wan tene bi London hêzekêşe tê pîvandin. Di pestoyekî mezin u germayîyekî kêmde dikarin şîlêavbibin (an jî Ron). Molekulên gazan cîhe ku têdane her aliyê wî homojen belavdibin u tijîdikin. Rêjeyekî bêserûbin dikarin firehbibin.Di bin pestoyede bi rêjeyekî bilind meriv dikare bitepisîne.ji pestoya bilind ber bi pestoya kêm zu diherikin. Germayî u pesto bihevre rasterêjene. Kêmtîrbûniya wan heye.

Tevgera fîzîkî ên gazande çar taybetmendî hene. Vana; pesto (P), germayî (T) u qas (V) dikarin rewşa gazan bidin guhertinê. Bi gelemperî gaz bêreng u bêbîhnen. Bîhn, reng u jehrîbuna hinek gazan, taybetmendiyê wane serekene. Br2 rengê qehweyî ye sore, I2 rengekî mor e, NO2 u N2O3 rengê qehweyîye, F2 u C-12 zerekî keskewarîye, NH3 bîhntuje, ji xeyne oksîjen, azot u gazên asal bijehrîne. 

 1 atm = 760 mm Hg
 1 atm= 760 torr
 1 atm = 101,325 
 1 atm = 101,325 Pa
 1 atm = 1,01325 bar

Kîmya
Asfalt

Asfalt, qîr an jî hele xweyî çebuyî çimentoya asfaltê di xwezayêda an jî beşa mezin ji prosesa rafîneya petrolê wek berhemekî kêlekî tê destxistin. Avabuna kîmyevî a asfaltê, têkelangkî kompleks ya hîdrokarbonan e. Di hindurê wîde kêmzede ev element hene;

C 70-85 %
 H 7-12 %
 N 0-1 %
 S 1-7 %
 O 0-5 %

Rêje ya C/H , bandorekî mezin li ser tevger u taybetmendiya asfaltê dike. Dema ev rêje kêmbu, giraniya molekullî u viskozita wî jî kêm dibe. Avabuna asfaltê avabunekî kolloîdal e u ji van endama pêk tê.

Asfaltînan- Rêjeya C/H  ji 0.8 tan mezin, reş, hişk, fireh, giraniya molekulêra bilind, molekulên hîdrokarbonên vîskoz.

Rezînan- Rêjeya C/H di navbera 0.4-0.8 tan de tê guherandin, giraniya molekulêra navîn u molekulên hîdrokarbon ên navîn vîskoze.

Run- Rêjeya C/H ji 0.4 an biçuk, giraniya molekulêra biçuk, herî reng vekirî u molekulên hîdrokarbon ên herî hindik vîskoze.

Asfalta Xwezayî 

Asfalten Gola- Asfaltên vî tîpê piranî li Venezuela (Bermudez), Trînîdad  (Tobago) tê rastandin. Kanîyanda ji xîzê biçuk u bitumê kêmzede 39 %  bitum heye.Bi vî awayê meriv dikare wî di rêyande bikarbîne. 

Asfalten Xîz-Asfalten vî tîpe di nava xîzande tevlihev tê ditin.Kanîyen heri girîng u mezin li  Kanada (Alberta), Amerîka (Gîlsonîte) tê dîtîn.

Asfalten Zinaran-Asfaltên vî tîpê di nava qelişê zinaranda wek cuhe tên dîtîn.ji van zinaran re  Asfaltît tê gotin u asfaltît li erdnîgariya me de gelek tê ditin.Li cihanêde a herî mezin u girîng Amerîka Kentuck’e ye. Meriv dikare vana perçebike u bike melzemê rêya.

Asfaltîtan, bi metamorfîzma petrolê hatîye çêkirin u maddeyên xwezayî ên wekasfaltîye. Li Kurdistanê nêzikî 200 mîlyon rezervê wî hene. Ev rezerve niha ji alîye kolonîstan tê derxistin u ji welatê me durdikeve. Alîyeki din de ji bo dadandinê jî te bikaranîn.

Kîmya
Avadanî
Feryaz Sayan

Feryaz Sayan ya bi navê kod Rewşen Ararat di sala 1976 an de li Gundê Tekman (Tatos)ê Qeliyciye hatiye dinê, di hezirana 1993 an de tevlî nav refên gerîlla bû. Feryaz Sayan, di 27ê kanûna pêşîn 1995an de li herêma Dêrsim-Nazimiye bi tevî 7 gerîlayên çalakiyeki fedayî darxist û jiyana xwe ji dest da.

Kuştiyên cengê (PKK)
Mirin 1995
Nirxa pH

PH an jî pH (bi îngilîzî: potentional of Hydrogen), konsantrasyona îyonên hîdrojenê ye. Nirxa pH pîvaneke ji bo asîd û bazan ji hev biqetîne û ji bo hêza wan bipîvin tê bikaranîn. Hertistên ku av tê de ne nirxekî wî yê pHê heye û meriv dikare vê nirxê bi amûrên elektronîk an jî îndîkatoran bipîve. Skalaya pH'ê, ji 0'ê heya 14'an dirêj dibe û nirxa navîn 7, yanî notr e. Ava zelal xwediyê nirxa notr 7 pH e, xwîn 7,4 pH û ava deryayê 8,0 pH û sodaya kostîk jî 14,0 pH e.

Sileavên tevlihev ên sabûnên alkalî, bazîk in û nirxa pH'a wan jorê 7'an e. Paşpêya wî, wek sileavên tevlihev ên asîdîk yanî sîrke, asîda laktîk an jî asîda karbonîk, di vê skalayê de di navbera 0-7'an de cih digrin.

Kîmya
Tirşe

Tirşe anAsîd (tê wateya "tirş" (acidus) bi latînî), madeyên ku dema di avê da çareser dibe îyonên hidrojenê  bide dorhêlê jê re tê gotin asîd.
Perçoka alfa

Perçoka Alfa´yê,  dema dendika Helyuma bi +2 barkirî , bi du proton u bi du notrona pêk werê, tê gotin
Kîmya
Zagona Avogadro

Di zagona Avagadroyê de, hemu gazên ku heman germayî u heman pestoyêdebin, molekulên yeksan hejmarêde yeksan hecmêdane. Heb u teneyên atom u molekulan gelek biçukin lewma jî ji bo hesabkirina wan hîn metod bikartînin. Komekî ku ji  heba pêk were jê re tê gotin molek. 

Mînak:
 1 mol Fe (Hesin)  heben atoma hesin e

Kîmya