nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Pelîn (kovar)

Pelîn kovareke edebî ye ku li Stembolê ji aliyê weşanxaneya Dozê ve dihat çapkirin û li hemû bajarên kurdan û Ewropayê dihat belavkirin.

Kovara ku bi edîtoriya Îbrahîm Seydo Aydogan ve derdiket û ji çar perçeyên Kurdistanê û ji Ewropayê gellek nivîskar bi ser hev de anîn, bi tenê pênc hejmar dan çapkirin û berî çapa hejmara şeşan ji ber nebûna derfetên aborî weşana xwe da sekinandin. Xwedî û berpirsiyarê wê yê fermî Ahmet Zekî Okçuoglu bû. Di her hejmara kovarê de, weke prensîb, hevpeyvînek bi nivîskar, lêkolîner an jî hunermendekî kurd re û rexneyeke edebî li ser berhemek kurdî hebû. Kovarê herweha cih da gellek nivîskarên ciwan jî û cih da nivîskarên berê jî. Yek ji wan kovaran bû ku xwast dîwarên polîtîk ji nava nivîskarên kurd rake. Ji ber wê, di nava nivîsikarên wê de kesên ji fraksiyonên cuda jî hebûn. Hin beşên wergera romana Orhan Pamuk ya bi sernavê "Navê Min Sor e" û beşê romana Mehmed Uzun a bi navê "Hawara Dîcleyê" yê yekem cara peşîn di vê kovarê de çap bûn. Kovarê cih da wergerên helbest û çîrokan jî (ji tirkî û ji fransî), lê betir nivîsên pexşanî yên weke çîrok, nirxandin û ceribandin bi pêş ve derdixist. Her wiha, di her hejmara wê de, beşekî danasîna berhemên kurdî yên nûçapbûyî jî hebû. Zimanekî kovarê yê têkûz hebû û di hilbijartina nivîsan de xwedî pîvan bû. Kovar bi bergeke rengîn û çapeke bi kalîte derdiket pêşberî xwendevanên xwe. Di kovarê de hin nivîsên Celadet Bedirxan û Kamûran Bedirxan yên li ser ziman û edebiyatê ji Hawarê wergirtin û ji nû ve dan çapkirin.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Nilufer Akbal

Nilufer Akbal stranbêjeke kurd e. Ew di sala 1970yî de li bajarokê Gimgimê yê bi ser bajarê Mûşê ve ji dayik bûye.

Di sala 1987an hate bajarê Stenbolê. Di heman salê de di Navenda Muzîka Arif Sağ  de dest bi perwerde ya tembûr, solfej û şanê kir. Di sala 1988an de albûma xwe ya yekemîn Arzuhal Eyledim/Min Daxwaz Kir bi zimanê tirkî derxist. Wê heta niha çendîn kaset û Cd tomar kirine û beşdarî di gelek aheng û çalakî û festîvalên hunerî de kiriye. 

Akbal bi vebûna kanala TRT Kurdiyê ve li wir dixebite, bernameyan amade dike, moderatoriyê dike.

Albûmên Wê 
 Şewa  (2005)
 Rewingî  (1998)
 Mîro (1995)
 Ben Bir Kadınım/Ez Jinek im (1992)
 Newroz 2 Lawikên Kurdî (Bi derhêneriya Hasret Gültekin) (1992)
 Newroz 1 Lawikên Kurdî (Bi derhêneriya Hasret Gültekin) (1991)
 Dört Telden Dört Dilden/Ji Çar Têlî Ji Çar Zimanî (Bi hunermendên din) (1991)
 Barıştan Resitaller/ Resîtalan Ji Aştiyê (Bi hunermendên din) (1990) 2 klam
 Arzuhal Eyledim/Min Daxwaz Kir (1987)

Girêdanên Derve 
 Malpera Fermî ya Nilufer Akbal

Hunermendên kurd
Jinên kurd
Pîranşar

Pîranşar () bajarekî Rojhilata Kurdistanê li Îranê ye. Pîranşar li navenda Mukriyan e.

Dîrok 
Di salherzara yekan a berî zayînê de herêma Pîranşare navenda kayaniya Mana bû. Ev di dema Hesin  de hêzek mezin li vî herêmî bûn. Têkiliyên wan bi Asuriyan û bi gelên din li herêm hebûn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Pîranşar

Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Lurî

Lorî anku Lurî li mintiqa navbera Loristan, Fars û Xuzestanê tê axavtin, li gor çavkaniyên kevin, ew şêwezareke kurdî ye. Hinek çavkanî lorî wek zaravekê kurdî dijmêrin, lê hinek çavkaniyên nû, anku çavkaniyên ji Sêr Idmonds û vir de wek zaravekê farisî dibîne. Lorî bêhtir nêzîkî zimanê kurdî ye û gelek lêkçûn navberî wan hene. Diroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî Beg piştê gera xwe ya Luristanê  heman fikrê de dimîne û pirtûka xwe ya "Dîroka Kurd û Kurdistanê" diyar dike. Lorî di nav xwe de li du zaraveyên diqete: zimanê Lurên Biçûk ev zarave di nav zimanê kurdî de tê hejmartin û zaraveyên Lurên Mezin faris wan ji zimanê kurdî diqetîne.

Devokên Lorî 
 Bala Gariva: lûrî-lûristanî an jî lûrî-kuçik, zaravaya lûrî ya li loristan tê axavtin e.
Bextiyarî: bextîyarî zaraveyekî lurên-mezin e, li navbera Loristan û Îsfahanê tê axavtin.
Şahrî-kurdî (Dehkardu): li nav û devdorê şehrê bi navê Şarî-kurd tê axavtin.
Xurremabadî: li bajarê Xorramabadê tê axavtin.
Kuhgîlu: zaraveyekî lurên mezin e, li navbera Xuzestan û Farsê tê axavtin.
Mamesenî: li herêma Farsê ji ber qasê 300.000-400.000 kesan tê axavtin.
Buwerehmedî: Li parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed tê axavtin.

Têkildar
 Lur

Lînke dervê 

 Lorî
 Lorestan.org 
 Lorestan.net 
 ethnologue.com lorî 
 ethnologue.com Bextiyarî
 ethnologue.com Kumzarî
 ethnologue.com jonub lorî

Çavkanî 

Ziman
Lurî
Xerbik

Xerbik, xaniyê li hewşê ko wek embar (depo) ji bo ardû û arban û genim û hwd. û ciyê xarin pêjandinê tê bi kar anîn. Ji bo çêkirina xwarinê tifik li xerbik heye.
Çand
Lem

Lem, şitla û darika hin sebzeyên wek lema zebeş, petêx,lema îsot, bacan û fringiyan.

Mijarên têkildar: mêw

Riwek
Mastêrk

Mastêrk, kovikeke ko bo veguhastina lîkîtên wek mazot û benzîn ji qabekê bo qabek ko devê wê teng û piçûk e.

Girêdanên derve 

Amûr
Alavên pêjgehê
Xirafa

Xirafa taxeke Qoserê ye ko li ser rêya Eradê ye.

Taxên Qoserê
Girbeşk

Girbeşk () gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.

Gundên Qoserê
Azureus

Vuze (heyanî 2008 Azureus) clienteke ji bo protokola BitTorrent e. Azureus bi Java hat nivîsandin.

Azureus nivîsbariya azad bin GPL ye.

Girêdanên derve 

 Rûpela projeya Azureus

Nivîsbariya azad
Şemamok

Şemamok () fêkiyek ji petêxan e. Bi qeysî kulma zarokekî mezin e. Rengê sor û xetên zer in.Ew jî weke petêxan bi leman ve û havînê şên dihê. Bêhna wê pir xweş e.

Zarok gelek ji vê fêkiyê hez dikin. Mezin ji nexasim jî bûk wê ji bo rewşê bikartînin.

Şemamok navê kovarareke zarokan e. Bi kurdî ye. 

Gindor
Xweşyan

Xweşyan () gundekî li ser navçeya Zêdkan a ku bi ser Agirî ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Xanzir

Xanzir (), bajarokekî navçeya Zêdkan a ku bi ser Agiriyê ve ye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Zêdkanê
Kaşesor

Kaşesor, navê palekî bilinde li kêleka Zêtkayê ye.

Gundên Zêdkanê
Bochum

Bochum [] bajarekî mezin yê Almanya li herêmê Nordrhein-Westfalen e.

Girêdanên derve 
 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê
Ruhr

Ruhr çemek li bakurê rojhilatê Almanya li eyaletê Bakûrê Rayn û Fallen a Rojhilat e. Navê xwe daye wî herêmî ku tê re dikishe. Ji ber ku komir li wir dihat û hê tê derxistin, di dîroka dewlemendbûna Almanya de cîhekî zef mezin digre.

Çend bajarên mezin li gel Ruhrê ev in: Bochum, Bottrop, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Hamm, Herne, Mülheim an der Ruhr û Oberhausen
Çem
Dîgîtal

Digit ji zimanê Latinî ye. Kurdiya wê "tilî" ye. Ji ber ku meriv bi tilliyên xwe dijimartin, ji jmaran re jî digotin tillî. Digital tiştek e, ku têkiliya wê bi tilliyan, ango bi jmaran ve heye.

Di teknîkê de sinyalên analog, wek Elektrîk, li jımaran tên wergerandin û dibin sinyalên jmarî. Ev sinyal bi CPU (Central Processing Unit, Yekbûna Navendî), an jî micro controller, cîhazên ku hemû karên di Kompûteran de dikin, tên xwendin. Bername yên computeran bi rastî ev sinyalên digital in.
Teknolojî
Qereyazî

Bêraqdar an Qereyazî an jî Qeza () navçeyêke Erziromê ye. Xelkê herêmî Qeza dibêje.

Erdnîgarî 
Navçeyek li Başûr - Rojhelatê Erzîromê ye. Qereyazî gelekî bilind e û deşt û zozan li Qereyaziyê kem in.

Dîrok 
Qereyazî li welate Serhedê herêmeke dirokî ye. Darazê Urartu, Med, Pers, Bîzans, Ermenî, Ereb, Selçûqî, Osmanî û Rûsa li ser derbaz bûye. Li nêzikî gundê Beyro mixareya Cunî nişan dide ku Tirkên Oxiz (Oğuz) demeki kin lê mane. Li dema Osmanîliye da nave Qereyazî bi serhildanan hatiye bîhîstin. Li ser şerê gundê Hespreş () klamên dengbêja hene.

Li herême eşirên Zirkan, Cemaldînî, Banoki Dimilî, Berazî (Êzîdî) û Sipkan (Êzîdî) pir in. Eşîrên Qereyaziyê demekî li ser navê Zirkî/Zirkan Konfedere bûne. Piranîya wan cejna dikin ku eslê xwe Zirkî ne. Axaye Zirikan Keremê Qolaxasî ji herêma Goksiyê, dema koçrevîye Ermeniyan de bi hengên Hamidiyên be parastina herême kirîye û paşe bi axayên hesenan be, di serhildana hesenan de hatîye şehîdkirin. Navê Qereyaziyê yek ji bi nave Rêbiraya te zanin. Demeki je re gotine  Rêbira Bajer . Serhildana Elîcan jî li herêma Qereyazi, Xinûs  û Dûtaxê tekîyaye.
Li herême gelekî mezel û vexuyên Ermenîyanen din hene. Tê zanîn ku li herême pêşiya sed salan gelekî Ermenî jî dijîyan. Piştî koçberkirina Ermeniyan zehf eşîrên Kurdan, ên ji Çewlîgê û Qersê hatine Qereyaziyê û di şûna Ermeniyan de bi cîh û war bûne.

Demografî 
Serjimarê navçeyê niha nêzî 34.000 e, ji wan qasî 5 .000 kes li bajerê Qereyaziyê dijî. Gelê herême hemû Kurd in û bi Zaravayê Kurmancî qise dikin.

Kurdên herême hemû Misilmanê Sunnî ne, têne di gundê Gazbêlê de 5-6 malbatên Kurdên Elewî ango ku bi îslamê bandor nebûne ango ne girêdayî Elî ne

Aborî 
Gelê herême bi zêdeyî Cotkarin, belê xwedîkirina pez û devar jî xwedî cîhekî girînge li herême. Berkêşana hingiv li Qereyaziyê heye. Hingivê Qereyaziyê li Kurdistan û Tirkiyeyê bi nav û deng e.

Çand û huner 
Ji Qereyaziyê gelek dengbêj derketine. Evdalê Zeynikê, Şakiro, Mihemedê Canşa ji wana çend havin. Evdalê Zeynikê ji gunde Qanciyan () bû.

Mijarên têkildar 

Êzîdiyên Serhedê

Girêdanên derve 
 http://www.karayazi.org 

Êzîdîtî

Çavkanî
Aşqela (navçe)

Aşqela yan Şoxan yek ji navçeyên Erzîromê ye.

Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Lokûs Basara, Şoxan, Kelê, Aşxan derbas dibe. Li Şoxanê tirk û kurd hene, kurd bi zaravayê kirmanckî diaxivin.

Hin agahiyên bikêr 

 Rûber: 1.527 km²
 Gelhe: Navend 14.904 û bi giştî 34.168 (1997)
 Bilindahiya axa wê ji rûyê avê: 1.650 m

Aborî 

Aboriya herêmê li ser xwedîkirina ajalan, çandinî û bazirganiya piçûk e.

Çavkanî
Çiyayê Gewrik

Çiyayê Gewrik çiyayekî herêma Xinûsyê ye.

Xinûs
Çiyayên Kurdistanê
Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê

Rêxistina Mafên Mirovan li Kurdistanê an RMMK li rojhilata Kurdistanê hat afirandin.

Serokê kevn ê RMMK'yê Mihemed Sedîq Kebudwend e. 
Sazî
Agirî (rojname)

Agirî, rojnameyek panzdehrojî ya siyasî, çandî û giştî ye û bi zaravayê kurmancî û tîpên latînî derdikevê. Agirî rojnameya PDK-Îran e.

Girêdanên derve 
 Malpera rojnameya Agirî 

Rojnameyên kurdî
Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê

Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê partiyeke siyasî ya kurdên Sûriyê ye. Ev partî şaxa PDK li Sûriyê ye. Armanca partiyê ew e ku ji bo koma etnîkî ya kurd, ku duyemîn koma herî mezin a etnîkî ye ku piştî Ereban li Sûriyê ye, mafên çandî û wekhevî nas bike. Serokê niha Evdlhekim Beşar e. PDKS partiya herî mezin endamê Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê ye, ku beşên Bakurê Sûriyê bi Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) re rêve dibe. Ew partî her wiha endamê Desteya Koordînasyona Neteweyî ya dijber e.   

Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê
Kamal Mavane

Kamal Mavane di sala 1968an de li bajarê Urmiyê -li kêleka gola Urmiyê, li Rojhelatê Kurdistanê ji dayîk bû.

Mavane li Swêdê li  Unîversîteya Uppsalayê beşê Zimannasiya Kompûter (Computational Linguistics) û zimanê kurdî xwendiye. Di Dibistana Kurdî de cih digire. 

Mavane, Kamal
Bavê me

Bavê me duayeke xiristiyanan e.

Dua 
Bavê meyî ezmana! Navê te pîroz be,
Padşatiya te bê, emirê te be, çawa ezmana, usa jî li ser edrê.
Nanê meyî rojê, roj bi roj bide me.
Deynêd me bibaxşîne, çawa ku em jî deyndarêd xwe dibaxşînim.
Û me nebe cêribandinê, lê me ji yê xirab xilaz ke, çimkî qewat, Padşatî û rûmet yêd tene, hetahetayê.
Amîn

Girêdanên derve 
 Bavê me bi kurmancî
 Bavê me bi soranî

Dua
Xirîstiyanî
Zahîr Kayan

M. Zahir Kayan wênesaz û helbestvanekî kurd e.

Di sala 1964an li Agiriyê ji dayik bû. Dibistana seretayî û navincî li Agiriyê kuta kir. Di Zaningeha Atatürk ya li Erzîromê beşa Wêje û Zimanê Tirkî, sê sal xwend lê ji ber hîn sedeman mecbûr ma ku dev ji zaningehê berde. Zahir Kayan ji sala 1988an û vir ve li ser wêje û zimanê kurdî mijûl dibe. Her wiha li ser felsefe û zanistiyê jî dixebite. Li ser helbesta kurdî (zêdetirîn jî di kovare Jiyana Rewşen, Rewşen-name û Tîrojê de gelek helbestên wî hatine weşandin û wêjeya gel de gelek xebatên berhevkirinê çêkiriye. Berhevokên wî bi taybetî li ser mîtolojî û efsaneyan e.  

Di rojnameyên Welat, Özgür Ülke, Gündem û Özgür Gündemê de xebitî. Gelek nivîs û helbestên wî di van rojnameyan de hatin weşandin. Di sala 1996an de kovara Jiyana Rewşen derxist. Di Navenda Çanda Mezopotamyayê dersên teorîk yên folklorê da her wiha di Zaningeha Azad ya Fîkret Başkaya de li ser estetîkê dersan pêşkêş kir.

Di atolyeya xwe de bi hunera wênesaziyê mijûl dibe.

Berhemên wî 
 Destanek ji bihuşta winda, Helbest, 1993, Stembol, 76 rp. Weşanên Kora.
 Arzeba, Helbest, 2001, Stembol, 91 rp. Weşanên Sî.
 Şêhneya dînan (Sekerata dilopê), Helbest, 2014, Stembol, 64, rp. Weşanên Şemal.
 Hîç/Sî-Saya, Helbest, 2022, Stembol, 224 rûpel, Weşanên Nûbihar
Asoya Peyvên Sermest, Helbest, 2022,Stenbol, 192 rûpel, Weşanên Nûbihar

Çavkanî

Wênesazên kurd
Helbestvanên kurd
Şemzînan

Şemzînan (bi tirkî, Şemdinli) yek ji navçeyên Colemêrgê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e.

Navê herêmê
Ew herême bi navêt Şemzîna û Şemdîna jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da Şemsdîna ye. Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê Navçiya û dibêjine bajêrê wê Navşar.

Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba Mîr Şerefxanê Bitlîsî, Şerefname, yan li kitêba W. A. Wigram The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê Şemsdîna yê bikar înaye.

Şêx Ubeydulayê Nehrî, yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:

 
Yanî navê wê navçê li eslê xwe da Şemsedîn danabûn lê belê nav xelkê bi Şemzîna dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye.

Hem Nikitin û hem jî Mînorskî navê Şemdînan yê bikar anîne.

Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê Kurd û Kurdistan, (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt Hekarî, Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û Tergewerê) mêrek bûye bi navê Mîr Şemsedîn, ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. 

Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê Şêx Ubeydela li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. 

Nehrî heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna.

Eşîrên herêmê
Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: Begzade (li gel Bayî û Mela Bemboyî), Herkî, Gerdî û Zerza. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade (Musabegî, Bênturî û Şêxanî) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê Xunxor.

Dîrok 
 Sala 1880ê- Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî
 1925- Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin.
 15ê Tebaxa 1984ê şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir.
 Di mijdara 2005'an gele Şemzînan serhildanek pêk anî, Bûyera Şemzinan.

Gundên Şemzînanê

Girêdanên derve 
 Nexşe

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
 Ergin Öpengin (Şemsdîna), 2009.
 Vital Cuinet (1891/2001). "La Turquie d'Asie".
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Komeleya Mafên Mirovan

Komeleya Mafên Mirovan - KMM ({{bi-tr|İnsan Hakları Derneği}} - İHD) komeleyek e ku li Tirkiyê mafên mirovan diparêze. Komele di sala 1986an de hat afirandin.

Serokên Komeleya Mafên Mirovan 
Yusuf Alataş, 2004-2008

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Sazî
Sansûr li Tirkiyeyê
Ajansa Nûçeyan Mezopotamya

Ajansa Nûçeyan Mezopotamya (MHA) ajanseke nûçeyan bin navenda li Almanyayê bû. Di îlona 2005 piştî erîşên dewleta Alman li hemberê Özgür Politika, polîs êrîşê ser Weşanxaneya Mezopotamya, Navenda muzîkê Mîr û ajansê, MHA hat girtin.

Ajansên nûçeyan
Ajansên nûçeyan ên kurdî
Govend

Govend, Dîlan, Hełperkê, Hełperîn, Çopî, Çûpî, Bazî, Sema, Şayî dansa zargotinekî an xwemalî ya kurdî ye.
  

Amûrên muzîkê yên sereke di govendê de dahol û zirne ne

Çend cureyên govendê:

 Delîlo
 Delîlo ya Giranî
 Bablekan
 Bazkiyan
 Çepkî
 Şewko
 Bagiyê
 Çepik
 Sêling
 Klîçe
 Keçikî
 Hildanî
 Semedanî
 Şêxanî
 Werwere
 Dûzo
 Giranî (govend)
 Girtî
 Dîko an Dîk
 Singsing an Sînsîn
 Temir Axa
 Ziravkî
 Tûra
 Diyarkî
 Qerecor
 Tîr-Kevan
 Sînanî
 Behiye
 Sivikkî
 Yar xweş tê (yarxoştê)
 Qertel (govend)
 Cirîd (govend)
 Şundekî - Paşdekî
 Sêgavkî 
 Koçerî (govend)
 Serdestan
 Govenda gerîlayan
 Govenda şoreşgeran

 Koçerî
 yekpê
 ziravîkê
Berbenî
Romanî
Şere
Baso
sêpê
Silêmanî
Towlama
Yarsemen
Toy cînar
şêxanî
Tenzere
Tapûr
Narima gulê
delo
Delo dîno
Serçoka
Qemer yemanêû
Şewqa Leylo
Done 
Paporî 
Gulê 
Gula Romê
Bizivire
Bekirxan
Erdîşe
Kalkalemêr
Erebanê
Keleşo
Keçelo
Berbenî
Momir
Nêcirvano
Qerebaxî
Berzî
Qaz Qaz
Narimê
Gozbêrî
Temirtoy
Qeşeng oxlan
Kuçik 
Hesko yêlî
Sêling

Sêling yek ji govendên hesantirîn e. 

Govend
Banehabane

Gundê Banêhebanê bi navçeya Merdînê bi Kerboranê girêdayî ye.

Gündeki piçûk bû li pir şirinbü, dahlü avü birkeve zahf xweşbün.Çiya e ve bi dare mazi ü bi dare simaqe şenbü.Tama tirhe ve i taifi 40 sala he di ber dinanemindeye...Di neqebeyna şikeftika ü qavaqa ü küpras deye li dorave gülbiş ü botije heye. Bi aşira basqilva te naskerin.Li MiXABiN geleki balkeşe iro geleka ji vanaka hebünaxwe vindakiriye.Jiber kü her nimet bi insana hena ,kü insan jı vedere hata koçberkirin nimet ji pera koçberbun ü hebuna xwe vindakirin. Vexte mihov ji kerboran derdiket ji aliye sere kiryava ber bi midirsafa va u ber bi aşe kevir,ber bi nuvala aşava diçuvi ,ev sipindare bilind ev hejire benati u ye ezraqi u bihneke xweş u hinik leruve mihov dixist mihov xwe de beheşta dinya eda didit. Li ser ve reya nuvala aşa 6 7 aş di şuğulin.ji sere kahni ye aşe mala ağe, aşe mala kosa,aşe sope, aşe kevir, aşe mala siloğero...jivara dahata gotin. He kavile hinek ji va aşa hene.Mihov sere kahniya xalastike duvre digihe ava dore, cihe şahlulu bilbila,qab qaba keve ribat,duvre günde şikeftika ava lata gevri hasreta dila...Günde banehabane günde bavu kalema , cihe şer u agit u veliya.Günde berxwedane bingeha şehida, li hembere zilmu koledara cihe cangevara...Di dirokeda tüccara serexwe li ber zilmu neheqiye netevandiye. Ne cerdavani ne hilevani ne koledari qabul nekiriye.Gele ve her vext xerxwazu u jir u zaneye...Şuğulkerexwe mahbube dile xalqexweye u her tim li ser piyaya. Le mixabin hata velatema xweşnebe BANEHABANE ji nema te sihra bere...Hata aşiti çinebe denge romiya u çekdari ye nesekne tider xweşnabe...SLAVE GERM JI JİRU ZANA U XWENDEWANA RA.....İDRİSE BANAHABANİ.
Aslîka Qadir

Aslîka Qadir hunermenda kurd e.

Aslîka Qadir sala 1945an li gundê navça Axbaranê yê Elegezê (piştra ev gund ket nava sînorên navçên Elegezê, Aragasê û Aragasotinê) ji dayka xwe bûye. Piştî temamkirina dibistana gundê xwe ew salên 1963-1968an di fakûlteta Rojhilatnasiyê da ya Zanîngeha Êrîvanê da perwerdebûna xwe bi cî tîne û gava perwerde, xwendina bilind distîne dibistaneke Êrîvanê da dibe mamosta ziman û wêjeya ermenî û li vir digihîje posteke bilind û bi rûmet ya serwera beşa perwerdê. Piştî çend salan Aslîka Qadir Wezareta Ermenistanê ya Ronkayê (perwerdê) da dibe mêdodîst (pispora karê mamostetiyê).

Çawa piştî hilweşana Yekîtiya Sovyetê li Ermenistanê nijadperestan serî hildan û xwestin bi şikênandina ronakbîrên Kurd, ku yekîtiya miletê Kurd diparastin, dutîretiyê bixin nava olka Kurdên Ermenistanê ser bingeha cihêtiya olê Aslîka Qadir wek mêrekî çarquçikî piştgiriya hogirên xwe-ronakbîran kir û rê neda, ku pirtûkên fêran wek yê bi navê “Zimanê êzdîkî” bên weşandinê. Aslîka Qadir mecbûr ma dawiya salên 90î ji Ermenistanê derkeve û li welatekî Ewropayê bi cî bibe.

Kitêba bi navê "Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006" (Firaz Baran - Weşanên Mezopotamya) de kurtejiyana Asliqa Qadir wiha hatiye nivîsandin:
"Malbata wê bi eslê xwe ji Qersê ye.

Di sala 1963an de derbasî Radyoya Êrîvanê bû. Li vir 6 sal ked da. Hunermend li radyoyê bername nivîsandin, beşa wêje û helbestê xebat meşandin. Dîsa di radyoyê de 25 stran gotin.

Jiyana Aslîka Qadir ji bilî hunerê jî renga reng e. Wê di sala 1968an de li zanîngeha Êrîvanê beşa Zanistiyên Rojhilat qedand. Piştî wê 15 salan li dibistanên amadekariyê li ser wêje û zimanê Ermenî ders dan. Hunermend li Wezareta Kare Perwerdeyê ya Ermenistanê 5 salan xebitî û mamosta perwerdekirin.

Aslîka Qadir ji bilî Kurdî zimanê Rusî, Ermenî, Farisî, Darî û Almanî dizane. Dîsa di wêje û zimanê farisî de jî pispor e. Ji ber ku gelek zimanan dizane, di sala 1980î de, di dema şerê Efxanistanê de çû wir. Li Efxanistanê nivîsen bi Rusî wergerand Darî û Farsî.

Aslîka Qadir di 29mîn Kongreya Partiya Komûnîst a Ermenistanê de ji bo endametiya Parlamena Ermenistanê hat hilbijartin. Parlementeriya wê 2 salan dewam kir û dema Sovyet rûxiya dev jê berda. Aslîka Qadir di sala 1982an de zilame xwe winda kir. 2 zarokên wê yên bi navê Armanc û Sitella hene.

Albûma Aslîka Qadir "Qasimo" di nav weşanên Akademiya Çand û Hunerên Kurdî de derket."(2)

Çavkanî 

2. Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006: Firaz Baran, Weşanên Mezopotamya, rûpela 32-33, 2007/Düsseldorf

Qadir, Aslîka
Qadir, Aslîka
Kurdên Ermenistanê
Jidayikbûn 1945
Ismail Hakki Mutevelizade

Ismail Hakki Mutevelizade 1952 de Çolîg de amê dinya.

O lacî Evdilvahab Muteliyûn bi. Keyê Muteliyûn yew keyeo xanedan o. Wextî Osmaniyan de idarê Çolîg destî Muteliyûn de bi. Wext ke 1923 de semedî xelaskerdiwî kurdistana partiya “AZADÎ” niyay rue, mesûlî Azdaî ê Çolîg keye muteliyûn ra Tayyib Ali bi.

Îsmail hakki lise zi Çolîg de qedna û cuwa pey şi Ankara ADMMA- Yükseliş de wend. O wext ke ankara de bi, hêver yew mudeyo kilm komelê wendoxan ADYÖD de ca girot û Abdulah Öcalan û embazanî ey ya kar kerd, la cuwa pey înan abirya. Îsmail Hakki Ankara DDKD de zaf aktif kar kerd, heta îdareciyê na komel kerd. Ey ADMMA ra sey muhendisî makina qedna û amê Çolîg de Bayindirlik de xebitiya.

Goreyî agahdariye Ebukat Osman Aydin Îsmail Hakki 1976 de bi endamî Partiya Karkerên Kurdistan (PKK- KIP). La na parti ne partiya Abdulah Ocalan`a. na partî embazani Dr.Şivan naybî rue. Ey myanî şar de sey DDKD – Devrimci Demokratlar ameni sinasnayiş. Ey heta darbeyi 12 elul 1980 KÎP de aktif xebatê siyasî kerd û merkez komiteyî na partî de cagirot.

Îsmail Hakki 1982 de tepişiya û mehkemayî eskeriya de amê mahkimakerdiş. Ey endambiyayişî komite merkezî ê KÎP re 15 serr ceza girot û hende 8 serrî hepisxaneyî Diyarbekir de mend. O wext ke verradiya dewlet piyerê heqanî ey dest ra girotib. O zi zi mecbur mend dest bi mutehîtê kerd. Îsmail Hakki Çolîg de zaf ray geriya bindêst û emniyetî Çolîg de îfadeyî ey geriya. O 1995 de hêna tepişiya û hende 5 aşm Hepisxaneyanî Çolîg û Muş de mend.

Îsmail Hakki çiray fek welatperiyê ra verranida, ey bênatê serranî 2000 -2002 de platformanî kurd de ca girot. Înan yew komisyon semedî ruenayişî yew partiya kurd niyabi rue. Îsmail Hakki zi myanî nê komisyon de ca girot. Bi xebatê nê komisyonan partiya HAK-PAR niyay rue. Îsmail Hakki îdarê HAK-PAR de ca nêgirot, la sey dostî HAK-PAR mend û piyerê kombiyayişanî HAK-PAR de ca girot.

Welatparezî kurd Îsmail Hakki Mutevelizade 05.10.2005 de Ankara de neweşxaneyî Îbnî Sîna de kanseri Pankreas re merd. Cenzay Îsmail Hakki 06.10.2005 de Çolîg –Duzagax de defa bî. Her cayi kurdistan re welatparezî amê defa kerdişî Îsmail Hakki de hedre bî.

Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1952
Madhat Kakeî

Madhat Kakeî (jdb. 1954, Kerkûk) wênesazekî kurd ê Germiyan e. Di sala 1954an de li Kerkûkê ji dayîk bûye. Li Bexdayê xwendina xwe ya zanîngehê li ser Hunerên Ciwan biriye serî (1970-1976).

Jiber sûc û tawanên dagîrkeriya beesî, bêgav maye ku ji Kurdistanê dûr bikeve. Li destpêka salên 80‘yî hatiye li Swêdê bi cî bûye. Li nîvê salên 70‘yî, ta destpêka salên 80‘yî, dest bi xwendinek liser Hunerên Ciwan a li zanîngeha Madrîd‘ê kiriye. Piştî vê xwendinê, heyamek dirêj û bi tundî (kesîfî) karê hunermendiya wênekêşiyê kiriye. Di vî warî de bi serketiye. Ji lew re, wî hunera xwe li nîvê dunyayê gerandiye û bi vî awayî pêşkêşî gelê cîhanê civata hunermendî kiriye. Madhat Kakeî di warê hunera wênekêşiyê de bûye navek navneteweyî.

Madhat Kakeî tabloyên xwe li mişe paytextên mezin ên cîhanê raxistine. Pêşangehên wî li Tokyo, Madrîd, Parîs, New York, Kopenhag û li Stockholm‘ê li galeriyên bi nav û deng hatine raxistinê. Berhemên wî, li Stockholmê li du galeriyên pir bi nav û deng û xwedî prestîj, wek galeriya Aronovitj û Liljevalls‘ê hatine raxistinê. Madhat Kakeî neha xwediyê 4 atêlyeyên li Tokyo, Parîs, Stockholm û li Silêmani‘yê ne. Vê payizê (2005) jî ewê li New York‘ê pêşangehek amade bike. Sala 2006‘ê jî, li Svenska Konstakademin pêşangeha teybetî ya Madhat Kakeî amade dibe.

Rexnegîrên Hunerê, yên navdar, rexneyên ciwan liser hunera Madhat Kakeî kirine. Çend ji van rexnegîran:
Ichi Hariu (japon), Antonio Guijarro (spanî),  Erik Steﬀensen (danmarkî), û yên herî dawî, ne kêmtir ji Olle Granath (serkarê Muzexaneya Hevdem / Moderna Muséet) û Mats B, yek ji rexnegîrên herî navdar ê swêdî ye.

Girêdanên derve 
 http://www.madhatkakei.blogspot.com
 www.madhatkakei.blogspot.com

Jidayikbûn 1954
Wênesazên kurd
Kesên ji Kerkûkê
Urfan Alparslan

Urfan Alparslan, di sala 1945'an de li bajarê Agirî, li gundê Mîrengiyê ji dayika xwe bûye. Wî, xwendina xwe ya seretayî li wir xelas kiriye. Paşî di dibistana mamostatiyê de xwendina xwe domand. 1967'an de dest bi mamostetiyê kir

Di sala 1979'an de ji bo Serokatiya Şarêdariya Agirî bû berendam û bû serokê Şarêdariya Agirî. Dema bû serokê şarêdariyê li gora derfetên xwe kar ûb ar ji gel rê dikirin, gel ew kir rêber û baweriya xwe pê anî. Hêzên dewletê her roj êriş û têkkdanên xwe zêde dikirin. Rojekê bi 75 hevalên xwe ve hat girtin. Paşî kûştinxwazî çê kirin û ew birîndar bû. Êrişên qirêj bazirganên Urfan Alparslan ji tekoşîna gelê wî paş de nehişt. Xebatên xwe yên gelêrî bi xebatên ramyarî vê girêda û bi awayekî bi hevbeşî digel hevalên xwe xebitî.

Çend rojan beriya 12'ê İlona 1980'yî ji aliyê wezîrê hundirîn ve serokatiya şarêdariyê ji Urfan Alparslan  hat sitandin . 12'ê Îlonê çêbû, bi bîryara rêxistina xwe derbasî Kurdistana rojhilat bû.

Urfan Alparslan û komalek hevalên wî ji bo dîtinên cûda ji rêxistina xwe dûrketin. PSKT.- Roja Welat ava kirin. Wan di 1986'an de Tevgera Sosyalîsta Kurdistanê (TSK) ava kirin û bi bîryara bilind kirina tekoşînê li ser axa welat li Rojhilata navîn cîh girtin.

Urfan Alparslan, bi navê xwe yê din Kamilê Reşo, ava kirin û parastina Kurdistana serbixwe-azad û demokratîk ji xwe rê kirî bû armanc. Wî, bawer dikir ku şoreşa Kurdistanê, her wiha dikare di reya tekoşîna çekdarî rê bigihîje serﬁraziyê. Bi wê baweriyê di damezirandina Artêşa Rizgariya Kurdistanê (ORK) de cih girt û vegeriya welat.

Urfan Alparslan û hevalên wî bi leşkerên Tirk û cehşên ji wan rê di îlona 1988'an da li sînorê Qilaban - Elkê dest bi şer kirin. Ew şerê wan 3ê Kewçêra 1988'an da li Qilaban çiyayê Torisanê bi kîmyabarandina Tirkan bi dawî bû.

Urfan Alpaslan (Serhat Ararat, Kamilê Reşo) Endamê navendî ên TSK (Tevgera Sosyalist a Kurdistané) û Serokê Konseya Leşkerî ya bilind a Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan bû (Kürdistan Kurtuluş Ordusu Yüksek Askeri Konsey Başkanı) 

Urfan Alpaslan di sala 1945'an da li gundê Mirangî ya ku bi bajarê Agirî va girêdayiyê tê dinê. Li gundê xwe dibistana seretayî dixwînê, piştra terê dibistana mamostetiye. Sala 1967 dibistanê xilas dike û dest bi mamostetiyê dike, ev 6 sal dikude.

Di Sala 1973 de li Stembol ê dikeve Înstîtuya Ataturk a Perwerdehiye, viya jî di sala 1975'an da diqedîne û cardin dest bi mamostetiye dike. Di navbera salên 1975-1978'an da gelek caran tê nefî kirin.

1978 an da bi daxweziya xwe tere Agirî. 1979 da hilbijartina Şarêderiyê da dibe namzetê PSKT ê û di vî hilbijartinê da dibe serokê bajare Agirî. Di vî demê da gelek tehdayî lê dibe, tê girtin, tê birîndar kirin.
Piştî cûnta Leşkerî ya 12 Îlone ji welat derdikeve.

Di sala 1984 an da ew û Zeki Adsiz tev bi hevalên xwe yên din ji PSKT ye diqetin û xeta TKSP-Roja Welat ava dikin, dûra ev xet di bin nave TSK (Tevgera Sosyalıst a Kurdistané) dest bi xebatê diki.
Ji bo dest pê kirina şerî çekdarî derbazî Rojhilata Navîn dibe.

Di piştî perwerdehiya leşkerî derbazî welat dibin û di 01.10.1988 de li çiyayê Sorisan di şer da şehîd dikeve.

Kuştiyên cengê (PKK)
Kesên ji Agiriyê
Jidayikbûn 1945
Mirin 1988
KÜRD-DER (Diyarbakır)

KÜRD-DER komeleyeke kurdî ye û di 5'ê adarê 2005'an de li Amedê hatiye damezrandin. Serokê KÜRD-DER'ê İbrahim Güçlü ye. 

Komela bi navê KÜRD-DER a li Enqereyê ji vê komelê cuda ye.

Sazî
Amed
Gelê Farsê

Gelê Fars an ji Pers, komekî gel ya îranî ye û di Rojhilata Navîn e ku kesên wekî Zimanê farisî bi zikmakî diaxivin tenê bi „Faris“ zanin. Di dîroka Rojhilata navîn de roleke mezin lîstiye û gellek dewlet û împeratoriyên mîna ya sasanî  ava kiri. Zimanê farisî, zimanekî hind û ewropî ye.

Etîmolojî 

Navê Farsiya bi rastî Parsî ye, lê dema Misilman Îran feth kirûn di zimanê erebî de "p" tuneye di dewsa "p"yê de "f" nivîsandin  û ji wan re weke "Fars"-"Faris" gotin û ket nav gel. Ji xwe sebehabê navdar Selmanê Farisî jî di dema Mihemed de bû misilman ji wî re jî Selmanê Farisî digotin

Ziman 

Farisî zimane gelê faris e. Hin Efxan û Tacîk jî bi farisî wek zimanê duyem diaxivin. Li Îranê 70 milyon, li Efxanistanê 30 milyon, li Tacîkistanê 9 milyon û li Ûzbêkistanê 7 milyon kes bi farisî diaxvin. Yanî li cîhanê de 110 milyon kes farisî dizanin.

Zimanê farisî çend Dewran û merheleyê dîrokê pişt serê xwe xistine ta gihîştiye vir. Ev ziman yekem car di serdema Hexamenişiyan de hat nivîsîn ku belgeyên wê bi navê farisiya kevn tê nas kirin. Piştî farsiya kevn farisiya navîn e, û piştî wê jî farisiya derî an jî farsiya nû û di dawiyê de jî farisiya nûjen peyda bû.

Dîrok 

Împeratoriya Hexamenişî di dîroka kevin da ew împeratorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn împeratorî bûye. Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt Efxanistan û Pakistana niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt Asyaya Navîn, li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên Deryaya Reş, li rojava digehişt tevaya Anatolî û parek ji nîvgirava Balkanê, tevaya welatên rojhilata navîn mîna Îraq, Sûrî, Urdun, Libnan, Filistîn, Îsraêl, Nîvgirava Erebistanê, Misir û parek ji welatê Lîbyayê. Rûberê împeratorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 - 8.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.
 
Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya Yewnanistana kevnare bigirt. Li dawiyê jî liser destê Îskenderê Mezin herifya. Leşkerê Îskender paytextê Hexamenişiyan, Persepolîs anko Parse şewitand.

Niştecîhbûn 

Şûna Farisî rûdinin, Farsistan an jî tenê Fars tê gotin, li Rojavayê ev bi navê Parsya, bi yewnanî Persis bi îngilîzî Persia bi almanî Persien bi frensî la Perse, tê zanîn, ew hemû navana ji yonanî, latînî û bi farsiya kevn hatine girtin, û  Osmaniyan vê derê re digot Ecem an Ecemistan û Ereban jî dogotin al-Acam an al-furs, welatê farisiyên îrohîn (nexşe: Farsiyên îranê) jî eynî deme merkeza welatê ariyanê, yane em karin bejin Îrana navendî.

Binêre 
Lîsteya xanedan û dûgelên parsan
Bîrûnî
Ebû Nasr Mansûr
Elî Şerîetî

Çavkanî 

fars
Gelên kevnare
Faris
Salman Rushdie

Sir Ahmed Salman Rushdie (bilêvkirina kurdî: Ehmed Selman Ruşdî) navê nivîskarê navdarê biregez Brîtanî-Hindî ye. Xebata wî bi gelemperî realîzma efsûnî bi çîroka dîrokî re dike yek û di serî de bi girêdan, têkçûn û koçberiyên di navbera şaristaniyên Rojhilat û Rojava de mijûl dibe, ên ku bi giranî li ser parzemîna Hindistanê pêk tên.

Romana duyem a Rushdie, Zarokên Nîvê Şevê (1981), di sala 1981 de xelata Booker wergirt û du caran - di carcoveya 25 û 40 saliya xelatê de - wekî "romana herî baş a hemî serketiyan" hate hesibandin. Romana wî ya çaremîn, Ayetên Şeytanî (1988) bû mijara nîqaşan û ji aliyê misilmanan ve bû sedema nerazîbûnan. Gefên kuştinê li dijî wî hatin kirin, di nav wan de fetwaya kuştina wî ya ku ji aliyê Ayetullah Ruhollah Xumeynî, Rêberê Bilind ê Îranê, di sala 1989 de hat dayîn. Hikûmeta Brîtanya Ruşdî xiste bin parastina polîs.

Di sala 1983an de, Ruşdî wek endamê Cemiyeta Qraliyetê ya Wêjeyê hat hilbijartin. Ew di sala 1999 de wek Commandeur de l'Ordre des Arts et des Lettres a Fransayê hat tayîn kirin. Di sala 2007 de, ji ber xizmetên wî yên ji bo edebiyatê, ew wek şovalye hat wergirtin. Di 2008 de, The Times ew di rêza sêzdehemîn de di lîsteya xwe ya 50 nivîskarên herî mezin ên Brîtanî de ji sala 1945-an vir ve kir. Ruşdî ji sala 2000 de li Amerîka dijî. Ew di sala 2015-an de li Enstîtuya Rojnamegeriyê ya Arthur L. Carter ya Zanîngeha New Yorkê wekî Nivîskarê Birûmet hate binavkirin. Berê, wî li Zanîngeha Emory ders da. Ew ji bo Akademiya Huner û Wêjeyê ya Amerîkî hate hilbijartin. Di 2012-an de, wî Joseph Anton: Bîranînek çap kir, li ser jiyana wî ya li dû nakokiyên li ser Ayetên Şeytanî.

Di 12 tebax 2022 de, Rushdie di dema bernameyeke li Chautauqua, New York de, rastî êrişê hat. Zilamek bi lez û bez derket ser sehnê û berî ku nivîskar gotarekê bide, çend caran kêrê li Ruşdî da.

Romanên wî 
Grimus (1975)
Midnight's Children (1981)
Shame (1983)
The Satanic Verses (1988)
The Moor's Last Sigh (1995)
The Ground Beneath Her Feet (1999)
Fury (2001)
Shalimar the Clown (2005)
The Enchantress of Florence (2008)
Two Years Eight Months and Twenty-Eight Nights (2015)
 The Golden House (2017)
 Quichotte (2019)

Nivîskarên îngilîz
Nivîskarên hindistanî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1947
Mirovên zindî
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 21ê
Deyoses

Deyoses, Diyaku,  Diyako, yewnanî dibêjinê Diyukis, anku Dêiokês (Δηιόκης, Deiókes, Deioces) (728 berî zayînê - 715/714 berî zayînê), keyekî medî bû.

Nêzîk 700 sal berî zayînê li nav gelê Med kesayetiyek dijiya ku ji aliya hemû mediyan rêz û hurmeteke taybet hebû, Navê wî Diyako bû. Diyako miroveke bi awez, têgeheştî u navdarê gundê xwe bû ku bawer dikir li navberî "stem "u "dadmendî" de xebateke hemîşeyî û hetahetayî heye.

Gel ku lêzanî, jêhatî u têgeheştî bûn u dadwerî ya Diyako dîtbûn jibo çareserkirina gîr u girift u kêşe u ajaweyan ji wi yarmetî dixwestin u diçûn aliya wî.

Diyako bû xoşewîstê gel u nawbanga wî derkete holê, bi wê rengî ku jibona dadgerî u mêrxasî ji aliya xelk re daxwaz lê hat kirin ku bibê serok u patşayê wan. Ew jî ku bi bilavî u alozî ya navçe nerazî bû, wê daxwazî qebûl kir u biriyar da madan le cem hev kom bike u ji wan neteweyeke yekgirtî u hawbeş pêk bihîne.

Yekem kar ku Diyako kir ew bû ku ji xelkê xwest waz ji hevkûjî bihînin u li cem hev kom bin u ferman da ku paytexte çê biken. Lewma bajarê  Ekbatan (Hemedan) ava kir. Ew bajar heft dîwarê bazneyî li dewra wê hebû u her dîwar jî ji wê din bilindtir bû u baregahê şa u xezêneyên wî li nav axirîn dîwar de bû. Rengên wan dîwaran birîtî bûn ji: sipî, reş, erxewanî, şîn u narincî. Herwisa dîwarên navîn, yek bi zîv u ewî din bi zêr dapoşadibûn.

Çavkanî

Girêdanên derve 
Deioces (Deyaco, Diyako) is a Kurdish Given Name for Boys 

Keyên medî
Mirin 670î b.z.
Partiya Komeleya Kurdistana Îranê

Partiya Komeleya Kurdistana Îranê (bi soranî: Partî Komełey Kurdistanî Êran) yek ji partiyên sereke yên kurd li Kurdistana Îranê ye. Partiya Komeleya Kurdistana Îranê li sala 2000 de hatiye damezrandin û li Komele (PKÎ) veqetiye û li ser rêya Sosyaldemokrasîyê tevdigere. Sekreterê giştî yê Komeleyê Ebdulla Muhtedî ye. 

Hêjayî gotinê ye ku di sala 2007ê de hindek endam ji vê rêxistinê veqetîn û bi navê Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê partiyek nû ava kirin.

Dîrok 
Rêxistina Komele li sala 1969ê de bi nepenî dest bi xebatan kir. Piştî Şoreşa Îslamî de jî bi awayek berçav li dijî rêjima îslamî dest bi şerê çekdarî kir. Bêhtir li bajarên Sine û Merîwanê bi awayeke zindî çalakbûn.

Binêre 
 Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê
 Rêxistina Gel û Neteweyên Bêtemsîl

Veqetanên Komele

Girêdanên derve 
 Malpera Komele 
 Website English About Komala

Çavkanî 

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Partî (Îran)
Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Kanî

Kanî şûna helqulîna avê ye. Avê kanî ji bin erdê re an jî ji bin çiyayan heldequlê.

Her weha be kurdiya Hewramî û hejmarek diyalektên başûrê Kurdistanê "kenî"" anjî "kinaçî" be manay kîj be kar debiryet.

Erdnîgarî
Miqdad Midhet Bedirxan

Mîkdat  Bedirxan yek ji lawên Bedirxan Beg e. Ew damezrandinêrê rojnameya Kurdistan e ya ku di 22ê nîsana 1898an de li Qahîreya paytexta Misirê dest bi weşanê kir

Ew damezrênerê Rojnamegeriya Kurdî ye.

Çavkanî 

Malbata Bedirxaniyan
Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê

Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê an PPKK partiyeke Kurdistana bakurê bû. Di  de wekî Partî Karkerî Kurdistan hat damezrandin. Serokê PPKK demekê Mûrad Ciwan bû. Organên wan Jîna Nû û Pêşeng bûn.

Çavkanî 

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Rêxistinên kurdan
Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat

Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat (Devrimci Demokratik Kültür Derneği) an DDKD komeleyeke li Tirkiye û bakurê Kurdistanê bû. Di sala 1977'an de li Amedê hat damezrandin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Komele
Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat

Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat li sala 1969ê di nava xwendevanên kurd de hate ava kirin. Heta wî wextî kurd di nava Partiya Komûnîst ya Tirkiye de tevdigerîn. Lê bi vê rêxistinê ji nav refên komûnîstên tirk, veqetîn. Piştî derbeya leşkerî ya sala 1971ê hate qedexe kirin ji aliyê dewleta tirk ve.

Devrimci Doğu Kültür Ocakları an DDKO (Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat) komeleyeke çepgir a kurdan bû. DDKO di sala 1969'an de li Stenbolê ji aliyê 18 kesên wek Necmettin Büyükkaya, Hikmet Bozcalı, Mehmet Tüysüz, Ali Buran, Mahmut Kılıç, Ahmet Zeki Okçuoğlu, Leyla Ejder, A.Yılmaz Balkaş, Niyazi Dönmez, Battal Battı, Sait Pektaş, Şakir Elçi, û Agah Uyanık ve hate damezrandin. Yekemîn serokê DDKOyê Necmettin Büyükkaya bû.

Serokên DDKOyê 
 Serokê Dewra Yekemîn: Necmettin Büyükkaya (1943-1984/Riha, Siwêreg)
 Serokê Dewra Duyemîn: Hikmet Bozcali (Amed, Farqîn, Gundê Bozcalı?)
 Serokê Dewra Sêyemîn: Mehmet Tüysüz (Curnê Reş, Riha)

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Girêdanên derve 
 Nivîsarên Dosyeya DDKO ya ku li Kovara BÎRê hatine weşandin, 2006-Kurdî-Tirkî
 
Komele
Serdeşt (bajar)

Serdeşt (), yek ji bajarên parêzgeha Urmiyê û  bajarekî binavûdeng a kurd li Îranê ye. 1546 m bilindahiya wê ji ruyê avê ye. Ew li bakûrê rojavayê  Îranê li parêzgeha Urmiyê.

Xelkê Serdeştê bi zimanê kurdî zaravayê Soranî Mukiryanî dipeyivin.

Piraniya xelkê Serdeşt ku pêtir ji 125.000 e kurd in.

Navçeyên bajêr u eşîr u êl 

Li herêmê êlên Begzade, Gewrek(Gawerk) , Beriajî, Milkarî, Pejderî û Mengur dijîn.

 Rebet  
 Alan
 Wezne (Mangur)
 Siwesini
 Mirawa
 Nelas

Çavkanî 

Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Şino

Şino (), yek ji bajarên eyaleta Azerbaycana Rojava li Îranê ye.

Piraniya xelkê Şino ku pêtir ji 50.000 e kurd in.

Dewleta Îranê tu gelaleyeka awedan kirin li Şino nemeşandiye u lewma ew bajêr yek ji bajêrên hejartirînê Îranê ye. 

Bajarê Şino temamî kurdin û li 'eşîra Zerzane. Çoqek wê 'eşîrê jî li Şemzîna (Şemsdîna) dijîn. Hakimêt wi bajari li çendsed sala tewaw li 'eşîra Zerza bûne.

Bajarên Azerbaycana Rojavayê
Bane, Kurdistan

Bane (), bajarekî kurdan ê Rojhilatê Kurdistanê ye. Bajar dikeve bakurê rojava eyaleta Kurdistanê ya Îranê.

Hejmara nufûsa wê pêtir ji 100.000 e.

Girêdanên derve 

Kurdistan (parêzgeh)
Bajarên Îranê
Bajarên Kurdistanê

Gundên bajarê Baneyê
Merîwan

Merîwan ( ; ;) bajerekî kurdan e ku dikeve Rojhelatê Kurdistanê.

Galerî 

Bajarên Îranê
Hewraman
Kamyaran

Kamyaran an jî Kamêran, navê yek ji bajarên li parêzgeha Kurdistanê ye, ser bi Rojhilatê Kurdistanê ve. Girêdayî dewleta Îranê ye.

Çavkanî

Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Pawe

Pawe yek ji bajaroken ku li bakurê Kirmanşanê û navenda şaristana Paweyê û her wisa li navbera sinorê Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê binecih e. Li derdora Paweyê bajarên Ciwanro, Rewanser û Merîwan hene.

Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke gelek xweş e û bajar li ber çiyayên Hewraman e.

Gelê vî bajarî kurd in û bi zaravayên hewramî û soranî (cafî) diaxivin.

Hejmara nufûsa wê pêtir ji 20.000 e.

Navdarên Bajêr 
 Mîrza Ebdilqadirê Paweyî

Galerî 

Bajarên parêzgeha Kirmaşanê
Hewraman
Xûzistan (parêzgeh)

Xûzestan yek ji parêzgehên Îranê ye. Xûzestan dikeve başûrê rojava Îranê. îklîma wê gelek germ e û mezintirîn bîrên petrola Îranê li wê ye.

Piraniya xelke wê eyaletê faris, lur, lek, û ereb in. 

Nawendê wê bajarî Ehvaz e.

Dabeşkirina parêzgehê

Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 

 Ehwaz (navçe)
 Abadan (navçe)
 Axacarî (navçe)
 Omîdiye (navçe)
 Endîka (navçe)
 Endîmeşk (navçe)
 Îzeh (navçe)
 Baxmelek (navçe)
 Bavî (navçe)
 Bender Mahşehr (navçe)
 Behbehan (navçe)
 Hemîdiye (navçe)
 Xoremşehr (navçe)
 Dezfûl (navçe)
 Deşt Azadegan (navçe)
 Ramşîr (navçe)
 Ramhormoz (navçe)
 Şadegan (navçe)
 Şuş (navçe)
 Şuşter (navçe)
 Karûn (navçe)
 Gotvend (navçe)
 Lalî (navçe)
 Mescîdsilêman (navçe)
 Heftkel (navçe)
 Hendîcan (navçe)
 Hoveyze (navçe)

Parêzgehên kurdnişîn

 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Çavkanî

Xûzistan (parêzgeh)
Parêzgeh

Parêzgeh an jî wilayet (bi soranî: parêzga, bi îngilîzî: province), beş an yekeya îdarî ya herî mezin a dewletekê ye. Parêzgeh bi giştî ji navçe, nahiye, bajar, gund û mezreyan pêk tê û karmendekî dewletê yê bi navê parêzgar karûbarên îdarî yên parêzgehê bi rê ve dibe.

Mijarên têkildar 
Welat
Navçe (Qeza)
Nahiye
Bajar
Gund
Mezra (gundik)

Çavkanî 

Cureyên dabeşkirina îdarî
Herêm
Parêzgeh
Parêzgeha Ararat

Ararat navê parêzgeheke Ermenistanê ye, nawenda wê bajêrê Artaşatê.Alîkê vî parêzgehê dikeve nava Kurdistana Bakur.

Ew parêzgeh dikeve başûrê Ermenistanê u li sînorê Tirkiye u Azerbaycanê ye.

Parêzgehên Ermenistanê
Rêwas

Rêvaz, rêvas, rêwas, rêwaz (Reubarbarum / Rhababa) navê giyayeke kesk e ku li çiyayan şîn dibe.

Rêwas nebatek e û biharan li çiyayên Kurdistanê pir tê dîtin. Rêwas pincareke lê wek fêqiyan tê xwarin. Hinek rêvasfiroş jêre dibêjin “mûzên Kurdan”. Di meha nîsadê de, li cihên hinekî asê û xîzikan de şîn tê. Kurdên me zêde xwarinan jê çê nakin (anjî nizanin çêkin). Tenê mixlawê çêdikin û jibo devterî 
(devşilkirinê) wek mûz û xiyaran diqeşêrin û dixwin. Temenê wê hefteyeke. Piştî hefteyekê dibehît (pîr dibit) lewre wextê dayik ji zarokê xwe aciz dibe jêre dibê “ umrê te umrê rêvasê be” (umir kurt bi) . 

Lî nîk me bi tenê nêrka wê ango rêvasa wê tê xwarin. Kurd ji belga wê re dibêjin “belgerû” û kes naxwe. Her weha li çiya, ji aliyê xweristê de çêdibin lê kes naçîne. Lê Ewropî di baxçên xwe de diçînin û her weha jibo ticaretê baxçevaniya wê dikin. Bi pir awayî dixebitînin. Gelek cûreyên paste, kek, xwarin, rêçal, konposto, sîrke, kokteîl, derman û heban jê çêdikin. Lê Ewropî rêvasa wê naxwin. Belgên wê dixwin û tiştan jê çêdikin. Ango tiştên em tavêjin ew bi sedan cûreyan bi kar tînin.

Di pirtûkên dermanên Çîniyan de bi hizaran sal berî niha navê rêvasê wek rhabarbar ( reha- jîya- damara barbaran) derbas dibe. Ji ber ku Çîniya dema Tîbetî û Moxilan êrîşî welatê wan dikirin bi xwe re biribûn. Lewra jî wan navê wê rhabarbar lê kiribûn. Rêvas di salên 1600 de tê Ewropa. Ingilîz di 1800î de wek dikak (sebze –zerzewat) di baxçên xwe de hem jibo xwarinê, hem jî jibo xweşikahiyê dest bi çandinê kirin. 1900 an de birin Amerîka bakur. Niha li welatên Ewropa wek Holanda, Belçîka, Almanya Îtalya, Ingiltere û hwd hem jibo ticaret, hem jî jibo xwarin û xweşikahiyê tên çandin.

Naverok
Madeyên têde: 
Narium, kalium, calcium, phosphot, asin, vîtamîn A- B1- B 2 Naîcîn vîtamîn C.

Kêrhatî: 
Îştahê vedike. Bedenê bi hêz dike. Gazên mexde û rûvîkan ji holê radike. Rengê mîzê (îdrarê) zer dike. Jibo qebizê başe. Lê heke zêde bê xwarin navhinavan dibe (virikî dike). Lewre jinikên zaroyên berpistan (berşîr – yên şîrê diya xwe dimijin) heyî divê kêm bixwin. An dê zarok pêzikêş û virikî bibe.

Rêçal: 
Mirov dikare rêçalên tevlihev ji rêvasan çêbike. Wek tûerd (çîlek) û rêvas. gêlas û rêvas, sêv û rêvas, mûz û rêvas, pirteqal û rêvas, kîvî û rêvas û hwd. Rêvasan spî bikin û hûr kin, hinek toza şekir pê werkin û şevekê di sarincokê de bihêlin. Qasî rêvas ewqas jî fêkiyên din bikin nav hev, hinek av û şekir berdin ser û bikelînin, ku tîr bû bikin qetremîzan (qawanozan) û rakin.

Xwarin

Rêvaserûn: Rêvasan spî kin û hûr kin. Hinek rûn bêxin miqilkê (tawê). Rêvasan têde sor kin, ku rêvas nerm bûn biharatan bavênê û hêkan bişkênin ser. Hûn dikarin kutilkentirş jî jê çêkin. Dewsa kartolan, spanaq û mendê, hûn rêvasan bêxinê. Mirov dikare xweşavê jî jê çêke. Wek xweşavên hemi fêkiyan.
Kek û paste: Rêvasan spî kin û li gor dilê xwe hûr kin nav avê. Qasî 15 deqan bikelînin bila nerm bibin. Ku nerm bûn, ava wê biparzinînin û bila sar be. Paşê li gor dilê xwe wek hemi fêkiyan bêxin nav kekan û pastan. Û noşîcan be!

Têbînî: Li Bajarê Colemergê û Wanê di nav xelkê de dibêjin ku Rêwas dermanê nexweşiya şekir e, lê evyek bi awayekî zanestî nehatiye îspatkirin. 

Riwek
Giya

Giya cure çêreyek e ji famîleya Poaceae. Çêreya çinandî jî ye ku wekî alif tê bikaranîn. Carina peyva "giya" tê wateya "hêşinahî" û kesên ku goştî naxwin jê re dibêjin giyaxur (vejetaryen).

Li dinyayê bi hezaran cure giya hene. Rengê piraniya giyayan kesk (sewz) e.

Pêşangeh 

Riwek
Goran (dever)

Goran navê devereke li başûr û rojhilatê Kurdistanê ye. Xelkê vê deverê bi zaravaya Goranî diaxivin.

Kurdistan
Eşîrên Kurdistanê
Xelîla

Xelîla an ji Xelîlan () di nav gundên navçeya Kerboranê de gundê herî mezin e. Dîse di herêmê de yê ku bêhtir xwendevanên wê hene Xelîla ye. Dikeve başûrê rojhilata Kerboranê, ji Kerboran 8 km dûr e.

Di sala 1994an de bû Şaredarî dûvre 2014 de ku Mêrdîn bû şaredara bajarê mezin gundê Xelîla bû taxek ji yên Kerboran.

Xelîla di perwerdehiya olî de berê bi navdar bû. Xelîlî bi mirovatiya xwe ve jî bi nav û deng in. Li gorî gotinên bav û kalan ê ku gund avakirine, navê wî Xelîl e. Ew jî kurê Ereb e. Bavikê Xelîla jî evin: Budaxkî, Aydokî, Şêlîlkî, Aslankî, Sînkî, Hûrikî û Mehmedereşkî di nav van bavikan de yê herî mezin Budaxkî ne.

Di wextê berê de gelek xwendavan jê rabûne, mela û alimên wê li gelek deran belav bûne.

Li derdora gund Qelha Qelatun, Semalka, Qavle Emetrun, Ançka, Şatira,  Pîrê Mirada, Şeh Hesen, Zerete cihên dîrokî hene. 

Gund ev sê serdem in ku bi şaredarî ye. Riyên wê asfalt in.

Gelhenasî

Navdarên gund 

Melê Ahmed - Yek ji Serokên Şaredariya Kerboran. Ji gundê Xelîla ye.
 Şêx Momina Mirada
 Mele Sîracê Xelîlî
 Mela Nezîr
 Orhan Doğan

Galerî

Çavkanî

Giradanên derve 
 Malpera gundê Xelîla
 Malpera facebookê
 xelila47.tr

 
Gundên Kerboranê
Koye

Koye an Koysinciq bajarek e li Başûrê Kurdistanê li nik bajarê Hewlêrê.

Navdarên bajêr 
 Hecî Qadirê Koyî
 Mele Muhemmedê Koyî
 Qubadî Celîzade, helbestvan

Mijarên têkildar 
 Koye (navçe)

Girêdanên derve 

Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Roja navneteweyî ya li dijî zordariya li ser jinan

Di 25'ê sermawezê 1960‘an de xûşkên Minerva, Maria Teresa û Patria Mirabel ku wekî perperok jî tên bîr anîn, hatin qetilkirin. Her sê di Komara Domînîk de li dijî dîktatoriya Trujillo berxwe dabûn. Roja 25'ê sermawez Ev roj ji ber vê wekî roja li dijî şîdeta li dijî jinan hat îlan kirin.

25’ê mijdara 1960’î li Komara Domînîk sê jinên xuşkên hev Patria, Minerva û Maria Teresa ku li dijî dîktatoriya Trujîllo têdikoşiyan hatin tecawizkirin û qetilkirin. 
Patria Teresa di hezîrana sala 1960’î de li dijî dîktatoriya Trujîllo tevgera mezintirîn Clandestîna ava kir. Her du xûşkên wê jî beşdarî nav vê tevgerê bûn. 
Bandora vê tevgerê ew qasî mezin bû ku di heman salê de dîktatorî mecbûr ma ku bêje ev xûşkên Mîrabel ji bo wan talûkeya herî mezin pêk tînin. Piştî vê daxuyaniyê bi demeke kurt roja 25’ê mijdara 1960’î her sê xuşk hatin tecawizkirin û qetilkirin. 
Lê têkoşîna ku wan da destpêkirin, piştî mirina wan jî berdewam kir. Û ev tevger bû wekî serhildanekê û li her derê belav bû û dawiya dîktatoriyê anî.  

Di komcivîna jinan a Amerîkaya Latîn de ku di sala 1981’ê de li Kolombiyayê kom bû, ji bo bîranîna hersê xûşkan ku têkoşîna azadiyê dane, 25’ê mijdarê ‘Li Cîhanê Roja Têkoşîna li Dijî Şideta li Hemberî Jinê’ hate îlankirin. 
Têkoşîna Mirabelan îro ji aliyê jinên berxwedêr ve tê piştgirîkirin û meşandin. Neteweyên Yekbûyî (NY) jî  di sala 1999’an de biryar girt ku ev bibe, ‘Ji bo Rakirina Şideta li Hemberî Jinê Roja Têkoşîna Navneteweyî’.

Salveger
Ferhenga biwêjan

Di ferhengên biwêjan de peyv nayên îzahkirin, lê biwêj.

Di sala 2005'an de du ferhengên biwêjan yên zimanê kurdî derketin. Yek ji wan ji aliyê Mustafa Borak (kurdî-kurdî) hat amade kirin, ya din ji aliyê Dilawer Zeraq (tirkî-kurdî). Her du di Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de hatin weşandin.

Girêdanên derve 
Gotara diyarname.com 
Gotarek 

Kurdî
Rêziman û rastnivîsa zaravayê kurmancî (pirtûk)

Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî pirtûkeke Samî Tan e. Di sala 2005'an de derket. Di vê pirtûkê pêşî li ser zimanê kurdî, têkiliyên wî zimanî bi zimanên din ên îranî re û li ser zaravayên kurdî agahî hatine dayîn. Piştre pirtûk li ser dengsazî, bêjesazî, hevoksazî û rastnivîsa kurmancî agahiyên berfireh dide. 

Pirtûkên kurdî