nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Sabûn

Sabûn, berhema ji bandora alkalîyê a li ser maddeya rûn çêdibe, ji bo cilşûştinê û ji bo karên paqijiyê tê bikaranîn.

Cara yekem, sabûn berê mîladê salên 3000 li Mezopotamyayê hatîye bikaranîn û belgeyên Sumeran de terîfa wî sabûnê jî tê nivisandin. Di van terîfande; xweliya darê dikeve nava avê û tê kelandin , dema kelandinêde rûn dikeve nav û hedî hedî tê helandin û sabun çêdibe. Paşê pê re Rom´an ev teknîk pêştexistine û îmalatxanêya sabûnê çêkirine.
Sabûn,ji bandora alkalîyeki gihînêr a li ser rûnê asîdê u esterên glîserînê ku ev maddeyekî rûnê tabîî ye tê hilberîn.Formula wî bi vî şiklê ye:

Çavkaniyên maddeya rûn, rûnen nebatî u rûnen heywananîne.

 Sabûna Hişk ( Sabûna Sodyum´ê )

Sabûna mitfaxan, berê %62 asîda rûnan îhtiva dikir u ji bo karên paqijiya malan u tûalêtê dihat bikaranin. Pişt re bi reqabeta deterjanên sûnî rast hat u hilberîna wî hat başkirin.Di sîtilên ku bi hilmê tê tînandin, rûnên kêmtîrbuyî (Zeytun,Kolza,Zirfistiq) u şileava bi sodyûmklorur tevlihevdibe u sabûn tê amadekirin.

 Sabûna Tûalêtê

ji, ji bo ku hevîrekî homojen ku hema hema qet av tê de tune be, ji rûnên herî qalîte têt amadekirin.Pişt re maddeyên boyaxê , bîhndaran, deodorant ( ji bo kuştîna bakterîyan) u maddeyên ku çermê nerm dike( runêzeytunê, şîr, lanolîn,hwd) dikeve nav. 

 Sabûna Kurkirinê

Sabûnên ku hatine dewisandin u tepisandinêne.

 Sabûna Potasyûm ê ( Sabuna Nerm )

Ev sabûn bi navê sabûna kesk tê navdan u şixulê malan u îndustrîyêde tê bikaranîn. Rûnên ku di hilberînêde tê bikaranîn, rûnên ron, ketan, Kinf, qurnefêl u rûnê masîyê. Şileava bazîk, şileavekî Potas´e.Pê re rûnê ron ku paşê dibe sabûn dikeve nav u heya gumlat ber bi xala kelandinê dibe tê kelandin u lihevxistine. Dawîyêde şileava kostîk îlawe dibe.Heya li ser rûyê wî kef nemine pijandin berdewamdike.

 Sabûna Lîkît

Sabûna Potasyûmê ye ku di hundirê wî de qase rêjeyekî %36 [[runê [[gûza hîndîstanê]]]] heye.

Hilberîna Sabûnê 

Sabûn ji reaksîyona asîdê rûnan ( rûnê zirfistiqê, rûnê palmiyê, rûnê gûza hîndîstanî, rûnê zeytûnê hwd hatîye derxistin) u xwêya sodyûmê çêdibe. Tevliheviya maddeya rûn li gor rewşa ekonomîk ya heremê tê hilbijartin. Çêkirina sabûnê ji çar merhelan pêktê.

 Sabûnbûnî
 Şûştin
 Pijandin u
 Ronkirin.

Li Kurdistanê, hilberîna sabûnê pîrani li Dîlok u Îskenderûn ê dibe u pêşkêşî û daxwazî ne dîyare.

Kîmya
Ekolojî

Ekolojî yan jî hawirnasî, hevêrzanist  (bi înglîzî: Ecology), zanistê lêkolîna li ser berbelavî û mişeyî ya endamwerên jînwer û ka çawa karlihevkirina endawerî digel derdor anko jîngeha xwe tesîrê li berbelavî û mişeyî ya wan dikit. Derdora endamwerekî ji keristeyên fizîkî û yên jînewer pêkdihêt. Derdora fizîkî, mirov dikarit navê tevane yê nejînewer lê bikit, hokarên mîna tîrêja rojê, avûhewa anko seqayê û cihniyasiyê vedigirit.

Peyva ekolojî cara pêşîn li sala 1866ê ji aliyê biyologên alman Ernst Haeckel ve hat bikaranîn. Peyv ji οικος (oikos anko navmalî) û λόγος (logos anko znîn) pêkhatîye. Bi vî awayî, ekolojî lêkolîna navmalî ya xwerist anko siruştî ye. Di zimanê Kurdî da jî peyva hevêrzanist ji hevêr bi ramana cihê jîn û jîyarê û zanistî pêkhatîye.

Ev peyv hindek caran bi ramana derdora xweriskî an jî derdorparêzîyê dihêt bikaranîn. Ji ber hindê, hindek caran rengdêra ekolojîk anko hevêrzanistiyane bi ramana dostê derdorê dihêt xebitandin.

Biyava hevêrzanistî 

Hindek caran hevêrzanist wekî tayekê Biyolojiyê dihêt hesibandin. Mumkîn e ko endamwer bi gelek awayan û li gelek astan bihêt ber lêkolînan.
Ku

ku li gora ISO 639 koda zimanê kurdî ye.

Kurtenav
Boyax

Boyax, ji melzemeyekî ku dema meriv li ser ruxarekî da u li ser ruxare fîlmekî dekoratîf u parzebî  peyde bibe re tê gotîn. Ev melzeme têkelangekî kîmyevi ye, li gor hîn prensîban formule dibe u di hindurê xwede bi çar hêmanene.

Girêdar

Lîkîten ku ji ber firdana solventê u reaksîyonan, ji xala ronê derbase xala hişkê dibinin. 
Têkariya wî ji boyaxê re , hişkaniyê, zexmiyê, biriqandinê, zeliqandinê, berxwedaniyê li hemberê kîmyasalan u şertên hewayê dide.Girêdar,histuna sereke a boyaxêye u li gor tîpa xwe nav dide boyaxê.

Pîgment

Pîgment,ji xwezaye bi rêyên sentetîk tên safîkirin. Di hindurê girêdarande nayên pişirandin.Têkara wî ji boyaxan, rengdayîn, ruxar dorpêçkirin,biriqandin u zexmîye
Hinek Pîgment:
Tîtanyum dîoksît
çînkooksît
Hesinoksît

Pîgmenten ku Pêşberên Korozyonê

Çînko kromat
Çînko fosfat

Maddeyên Tijîkirinê

Talk
Kalsît
Kîmya
Pestoya atmosferê

Pestoya atmosferê, sepandina hewa vekirî a ku ji ber giraniya hewa atmosferê çêdibe. 
Pestoya atmosferê, di histuna cîvayêde bi bilindahîyek 76 cm/Hg dide nîşandan.Amûra ku mirov pê pestoya hewayê dipîvîne pestopîv e.

Fizîk
Antîfrîz

Antîfrîz, têkelanga av u glîkola etîlenêye ku nahêle şileava a di hindurê radyatora erebanda di rojên sarda were qerisandin u nahêle rojen germde were kelandin. Glîkola etîlenê (), maddeyek gelek bijehrîye. Ev madde, ava ku di radyatorê de ye pileya cemidandina wî dixe jêr u pileya kelandina wî bilinddike. Pileya cemidandina a herî kêm nezikî radêya -53°ye.
Kîmya
Fotoelektron

Fotoelektron, dema fotonekî li rûxara tîrêj belavdike biqelibe u jê elektronekî bi qete, ji vî elektrona qetandî re tê gotin.

Fizîk
Baterî

Baterî, jêderka hêza kîmyesal e. Di bateriyêde çaviya sereke, çaviya elektrokîmyasalêye. Dema meriv bateriyan birêzeyî girêdide dikare voltajên bilind bidestbixe.Şema 1. beşekî ji çaviyê ye u Şema 2. bateriya ku bi berxwedaniya rêzeyî herikê peyda dike dixuye.

Di çavîyekî elektrokîmyasalde du plaqeyên ku bi navê elektroda pozîtîf u elektroda negatîf tê binavkirin heye u şileavekî u nivşileavekî ku bi navê elektrolît tê navkirin heye. Dema vêdorekî di navbera termînalen elektrodan were girêdan, di navbera elektroda pozîtîf u elektrolîdê de reaksiyonekî kîmyasal çêdibe u elektron, ji vêdore ber bi termînala pozitif diherikin. Di elektroda negatîfde ji, reaksiynekî paşpê çêdibe u elektron ji elektroda negatîf ber bi vêdore têne tendandin. ji bo reaksîyonekî bitewş elektron u îyonên pozîtîf ber bi elektrolîte diherikin.

Di şemayêde herik, bi du aliyan hatiyê nişandan. Yek ji wan herika elektronane ya din jî herika kevneşopîyêye. Elektron bi bare negatîf barkirîne u ji cîheki voltaja negatîf berbi pozîtîfê diherikin. Ên ku cara yekem elektrîk kişfkirine, herike tevgerekî barên pozîtîf difikirînin u rêya elektronan paşbê difikirînin.

Reaksîyona kîmyasal di navbera termînalên pozîtîf u negatîfde , voltaj yanî ferqpotansiyel avadike.Yekîneka voltajê Volt´ê. Pestoya ku voltaj çêdike jê re hêza elektromotîv tê gotin.Herik hêjmara elektronên ku di raguhêzbarde saniyekîde derbasdibine u yekîneka wi ampere.

Dîroka Pîlê 
Pîla pêşîn di sala 1800'ê de ji aliyê Alesandro Volta ve hatiye nûvedan. Paşê John Frederick Daniell û hin zanyarêrn din, pîla Volta pêşxistin.

Bateriyên yekser û duser 
Baterî ji bo bikaranînên cuda gelek tîpan u bi voltajan tê hilberîn.Hinek ji wan şarj dibin( çaviyên duser) u hinek jî şarj nabin ( çaviyên yekser). Ji bo bateriyên yekser mînak:fener, kamêra, radyoyên berikê, hwd... ev baterî alkalîne. Bateriyên duser ji, bateriyê nîkel-kadmîyum (Nî-Cd)ê ne u telefonên bêtêl u aku meriv dikare mînak bide.

Elektrîk
Kerboran

Kerboran (; ), navçeyeke Mêrdînê ye. Navê wê bi Kurdî Kerboranê ji Suryanî (Kher-Boran, Kfar-Boran, Kerbûran) tê. Gorî pirtûkeke dîrokî yan asuriyan, ku di sala 1400 de hatiye nivîskirin, navê bajêr Kfar Boran e. Destpêka sedsala 20an de nezîkî 300 malbatên mesîhî û 12 malbatên misliman li nava navçê de dijîn. Mesîhiyên Kerboran bi piranî asûrî bûn. Tenê malbeteke ermenî, bi navê mala Kosa hebû. Mala Kosa bi hesle xwe a ji Palo (Xarbêt) bûn. Wan hê berî fermana/komkûjîya ermenîya ya 1915’an, bi kêmayi berî 150 salî, ji ber zilm û zora kurdan reviyan û hatin Kerboranê. 

Piştî serpêhatiyen girîng hejmara mesîhiyan kêm bûyê. Îro tenê Kurdê ola misliman li vê navçê manê. Gorî hijmartinên sala 2014an serjimara wê 28.601 e.

Li Kerboranê gelek dêr hene: dêra Arbaye Mor Sabo, dêra Arbaye Mor Gevargis, dêra Mor Kuruyakos, dêra Bethil. Rûerdê Kerboranê 550 km² ye. Di sala 1987'an de ji Midyadê qetyaye û bûye navçe.

Gundên Kerboranê 

Gundên derûdora Kerboran gelek in, derûdora 40 gundên Kerboran hene. Hindek ji van bi zilma dewletê hatine valakirin (niha di van salên dawî de veger ji bona gundan heye, lê dewlet tiştê girîng weke arîkariya aborî ji bo gundiyan nake, heta astengiyan ji wan re derdixe. 

Gelek ji nav van gundan wek eşirî dihatin naskirin, berê wek; erebiyan, basqiliya, omerî, elîkî, gundê Şehîdan hwd dihatin naskirin. 

Gelek gundên li derûdorê havînan bi fêkî û şînahiyên xwe reng didan xopana Kerboranê. Gundên berav wek Derêca, Germero û Şikeftika bi bexçeyên xwe û fêkiyên xweş dihatin û tên naskirin. Her weha birincê Gûlbîs bi nav û deng bû li heremê. Tirihê hemû gundan bi gelek cûreyên xwe hebûn, wek; tirihê bilbizêkî, hesenî, libgolik, mezrone, tayifî, kerkus û gelek cureyên din. Petîxên Îwan, şebeşên Behwarê, incorên Xelîla, hejîrên Bêrkevan, dimsa Tîruwa, Welatparez û Seyide Gundikê-Eliyo û herweha bihişta Kerboran ava germavê.

Navdarên bajêr 
 Miradê Kinê
 Şêx Xelîlê Serdêfî
 Orhan Doğan
 Mele Sîracê Xelîlî
 Mela Beşîrê Bedewî
 Mele Nezîrê Bedewî
Armanc Kerboran

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Tor
Nesret Hadî

Nesret Hadî rojnamevanek kurd e.

Nesret Hadî sala 1968ê hatiye dinê. Wî xwendina xwe ya destpêkî, navîn û amedeyî li Duhokê, kolîja zanistên olî li Bexdayê qedandiye. 

Di sala 1983ê de, her ji despêka Tîpa Şoreşvan ya şanoyê li Duhokê wek leystikvan kar kiriye û heta niha jî endamê heman tîpê ye.
Di sala 1984ê de, ew yek ji avakarên Tîpa Şêxo ya mûzîkê bûye û heta sala 1986ê serokatiya heman tîpê kiriye. Di dawiya sala 1986ê de, ew ji aliyê rêjîma Iraqê ve tê girtin û ji her karekî hunerî û wêjeyî tê qedexekirin.

Piştî Serhildana 1991ê, ew bû yekem bêjer û nivîskarê Radyoya Dengê Duhokê û di Radyoya Dengê Kurdistana Iraqê ya navendî de heman kar kiriye. Piştre ew di Televizyona Xebat a li Duhokê de xebitiye.

Nesret Hadî niha pêşkêşvaniya nûçeyên KTV, (Kurdistan TV) yê dike.
Hadî, Nesret
Şueyb

Şueyb yan jî Şu'eyb (bi erebî: شُـعَـيْـب‎, Shu'ayb), pêxamberekî Îslamê ye.

Çavkanî 

Pêxember
Papa Yûhena Pawlos II

Papa Yûhena Pawlos II (jdb.  - m. ) ji sala 1978 heta 2005 papa bû.

Yûhena Pawlos II (anku, Yûhena Pawlosê Duyem, bi latînî: Joannes Paulus II) bi eslê xwe polonî ye û navê wî yê eslî Karol Józef Wojtyła ye. Ew sala 1920î li Polonyayê hatiye dinyayê. Wekî tradîsyon papayê katolîkan ji yekê îtalî dihat hilbijartin û ji sala 1522yê û vir ve ev kevneşopî dihate şopandin. Lê belê cara pêşiyê Karol Wojtylayê polonî di  de wekî papa hat hilbijartin.

Papa Yûhena Pawlos II mirovekê gerxwaz bû û 104 caran çûye serdana welatên derve. Di dema desthilata YKSS'ya berê de wî gelek caran rexne li desthilata komunîstan digirt û piştgiriya opozîsyona Polondê dikir.

Papa Yûhena Pawlos II ku li gorî gelek bawermendên katolîk mezintirîn serokê dînî yê katolîkên cîhanê bûye di  katjimêr 21.37î de mir.

Giredanên derve 

Yûhena Pawlos II
Katolîkî
Jidayikbûn 1920
Mirin 2005
Helbestvanên polon
Mêrsîn

Mêrsîn, (bi tirkî Mersin) yek ji wan bajarane ku li ser perava Deryaya Navîn hatiye avakirin.

Erdnîgarî 
Bajar di nav parelelên 39° 02´ û 40° 05´ bakûr û merîdyenên 38° 16´ û 40° 45´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Karaman û Qonya , li rojava bi Antalya ve, li başur bi Deryaya Navîn ve û li rojhilat jî bi Edene ve tê dorpeckirin. Pîvana erda bajêr 15.853 km² ye. Ji vî erdî % 87 wî ji çiyan û % 13 ji deştan pêk tên.

Îklîm (av û hewa) 

Îklimek taybet a deryaspi li herêmê heye. Zivistanan germ û þillî û þilopî, havînan jî zede germ u zuha derbas dibe.

Nifûs (2000) û navçeyên bajêr 

 Navend 1.345.000
 Tarsus 532.205
 Anamur 83 864
 Mut 74 374
 Erdemli 142 355
 Silifke 229.973
 Bozyazi 43 835
 Aydincik 11 501
 Camliyayla 18 964
 Gulnar 38 292
Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 2,275,928 e.

Çiyayên herêmê 
Çiyayê herî bilind yê herêmê, Çiyayê Medetsiz Tepesi (3.584 m) e. Destpeka Ciyayen Torosan ji nava herêma destpedike.

Deşt, zozan û gelî 

Mersin, ji demen antik heya niha bi du besa te naskirin yek Kilikyaya ciyayi (Taseli) yek ji Kilikyaya desti (Cukurova)ye. Desta Tarsus e 85.000 hektar, desta Berdan e 40.000 hektar u desta Anamur e 5.660 e.

Çem û Gol 
Çemê Berdan Çayı (268 km) çemê herî mezin e li herêmê. Weki din çemê Göksu (90 km) ji te nasin.

Babeten Indistri u Aboriye 
Li herême fabriken mezin wek ji bo rafineya petrole, ji bo kaxiz u tekstile gelek hene. Herem bi masivani, rejberiye u turizme ji gelek peste cuye.

Serwetên bin erdê 
Li herêmê pirtir Krom, Hesin, Kuvarsit u Linyit ji bin erdê dertê.

Babeten Rejberiye 
Li herêm de narinci, genim u pincar hesinten. Fekiyen ku di klima deryayaspide hene hemu meriv dikare li Mersine bibine.

Ol û civak 
Nifûsa herêmê %12 en ku li mersine bune pek te en din ji pirani Kurden ku ji ber sere netewi kocberbune pekte. Nifûs ji muslumanên elevî û sunnî pêk tê. Hinek kembaweriyen din ji hene. Ereb, Kurd, Ermen û Tirkmen civaka herêmê teþkîl dikin.

Nav û kronolojiya bajêr 
Navê bajêr yê kevn di çavkaniyên Asûriyan de wek "Chilakka" derbas dibe. Heya komara Tirkiye avabuye nave hereme wek Kilikya dihat zanin.

Berî Îsa(zayîn)
 6000 - 5500 Dema Neolitik 
 5500 - 3000 Dema Kalkolitik 
 2000 - 1200 Mirtiya Kzuvatna
 1200 - 600 Mirtiya Kue 
 600 - 333 Persan 
 333 - 101 Selevkosan
 101 - +395 Dema Romayiyan
     
Piştî Îsa (zayîn)
 395 - 661 Dema Bîzansiyan
 661- 960 Dema Ereban 
 960 - 1100 Dema Bîzansiyan
 699 Dema Ereban
 1228 Dema Selçûkiyan
 1262 Dema Memlûkan
 1473 Dema Osmaniyan
 1916 Dema Fransi u inglizan
 1921 Îro Komara Tirkiye

Çavkanî

Girêdanên Derva 

 Bajarên Deryaya Navîn

Bajarên Tirkiyeyê
Charles Darwin

Charles Robert Darwin (jdb. 12ê sibata 1809an − m. 19ê nîsana 1882an) zanyarekî brîtanî ye. Pirtûka wî Koka Cureyan () bandoreke girîng ser zanistan kir.

Charles Darwin sala 1809 de li Inglîstanê wek zarokê malbateke dewlemend hat dinyayê. 16 saliya xwede ji bo perwerdeya tibe bibîne Zanîngeha Edinburghê li Skotlenda. Le ev mijar bala wî nekişand û lewma ji bave wî ew ji bo bibe kese qane kir u xwest ew biçe Zanîngeha Cambridge. Ji xeyne viya tişta ku herî bala Charles dikişand dîroka xwezayê bu. Her wiha di vî demê de li Zanîngeha Cambridge de John Stevens Henslow e wek mamoste kar dikere bu hevalbend u dost. Darwin, ji saya Henslow gerinekî ji bo keşfkirine cu Amerikaya başur. Her wiha di vî demê de tişta ku herî bandore li ser Darwin dike pirtuka Alexander von Humboldt`in. Pirtuken Humboldt rêya zanistîya xwezayê li ber Darwin vekir. Darwin, 5 salan rewîtîyekî deryayê ji bo keşfkirina xweza û erdnigariye kir.  

Charles Darwin, di vegera rewîtîya xwe de li ser mijarên ajalnasî û erdnîgarî nivisen xwe yê rojane wesand. Ev tişt di raya giştîde navê wî belav kir.

Koka Cureyan (On the Origin of Species) 
Darwin, di sala 1843 de berhema xwe ya bi navê Koka Cureyan wesand. Dema Darwin ev berhem nivîsand bi tabetî ji Thomas Malthus e ku pirtuka wî ya bi navê "Ezmûnîyek li ser Nifusa ku bandorxistina ji bo civaka pêşerojê" ê gelek bandora wî de ma. Malthus gotibi, civakeki mirovên an ji heywanan, dema hemu ferden wî werin salen gehiştî û xwe bidin zayin, bi lezekî mezin civak dikare duqat bibe. Darwin bi vî fikrê tevgeriya û teza xwe ya vebijartina xwezayî derxist u peştabir. Li gor teze; ji bo muhfezekirina nifusa ya civaka heywanan, giredaye  mirina ferden ku hin nehatibune salen zayineye. Encax, ferden ku xwe li diji rewşa jiyanê xurtgirtine dikarin bizene an ji bide zayin.  Her tişt vebijartina di navbera ferden ku xwe li dijî zehmetiya jiyane dike cedibe.

Ev teza wi seride u heya niha gelek rexne kişandiye. Bi taybetî rexneyên  firmesunî u olî çebunin.

Tekosina Darwin, bi mirina wî qediya (1882)u fikre wi hin ji vî aliyê oldaran tê rexnekirin û te xwestin ku were puçkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jidayikbûn 1809
Mirin 1882
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Mahmûd Lewendî

Mahmûd Lewendî nivîskar û wergêrekî kurd e.

Jiyan
Lewendî di 1954an de li hêla Amedê li herêma Qerejdaxê ji dayik bûye. Heta zanîngehê li Diyarbekirê xwendiye. Li zanîngeha Diyarbekirê beşê biyolojiyê temam kiriye. Piştî 1980ê yî ji ber darbeya leşkerî ya li Tirkiyê derketiye derveyî welat. Niha li Swêdê dimîne.

Wî di amadekirina gelek kovar û rojnameyên kurdan de cih girtiye, wek: Hêvî (1980), Armanc (1979), Hêlîn (1982), Hêvî (parîs, 1983), Berbang, Kulîlk, Rojname, Mîrkut, Çira, wan, Dîdar, Çarçira, Realîte û hin gelekên din.

Berhem
Rojnamegeriya kurdî cild 1
rojnamegeriya kurdî cild 2 (li gel Malmîsanij)
Computera ber dilê min
Mala Xwedê
Derguşa Nasnameyê (li gel H. Diljen, R.Kerîm, A, Yusif)
Ansîklopediya zarokan (li gel A. Tigris, H. Metê)

Nêzîkî 22 pirtûkên zarokan ji swêdî wergerandiye kurdî.

Wergêr
Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Robert Bosch

August Robert Bosch (1861 - 1942), pîşesazeki Alman ye. Ji bo wesaîten bi motor firmayeki bicuk en ku tesisata elektriki hilberine avakir. Di destpeka sedsala 20. de hema hema di her otomobilede manyetuya ku wi pestabiri dihat bikaranin.
 
Bosch, gundeki bi nave Albeck'e ku li ciyayen Schwaebische Alb e ye wek zarokek yozdemin a malbateki rejber hat cihane.. Qezenca malbata wi ji xana ku ji bo rewiyen seve bu dihat. Dema reya trene hat raxistin, ew bi malbati koci Ulme kirin. Bosch, dema perwerdeya besa rast kirina zirav xilaskir ji welate xwe qetiya. Sala 1884'de cu Amerika (YDA)'ye u li wedere bi Thomas Alva Edison re xebiti u pist re ji cu Inglistan e. Pist re bi sermiyaneki 10.000 li Stuttgart'e tesîsatik, ji bo rast kirina zirav u elektroteknike vekir. Di 1887'de xuska hevaleki xwe re zewici u du zaroke wi cebun.

Bosch, bi qalfayeki makinezan u bi ciraxki zarok, hemu amuren elektrik temirdikir, telefon u paratoner montedikir. 1887'da manyetoya ji bo motoren gazi pestexist. Ji ber serkeftine kapasiteya firmaya xwe mezinkir u makineyen nu girtin.Manyetoya ki bi xwe di hilberand, idi pe tevli amureki motori ve hatkirin. Bi alikariya mihendize proje Gottlob Honold, ji bo bujiyan manyetoyen voltaj bilind cekirin. Ev amur bi vexistineki lezgin ji hemu berhemen dijbere xwe cetirbu. Ji xeyni wi , ev tist bu sedema fikra a derxistina motoren benzin en bi lez. Bosch firma xwe gelek mezinkir u kir markeki cihani.

Bosch, sala 1942 de li Stuttgarte cu ser dilovaniya xwe.

Çavkanî 

Bosch, Robert
Bosch

Robert Bosch GmbH (pir caran wekî Bosch tê bikar anîn) fîrmayek elektronîk û endezyariîyê ye ku li Gerlingen, Stuttgart, Almanya ye. Bosch mezintirîn dabînkerê perçeyên otomotîvê yê cîhanê ye.Şîrket ji hêla Robert Bosch di 1886an de li Stuttgart hate damezrandin .

Gîrêdanên Derve 
 https://www.boschcondenskombi.com/
 https://www.bosch.com/

Çavkanî 

Otomotîv
Elektronîk
Endezyarî
Hêvî (kovar)

Hêvî kovareke zarokan e di 1981an de li Stockholmê derdiket. Bi Kurmancî latînî bû. Wê demê alîgirên DDKDyê derdixist. Kesên ku tê de kar dikirin: Murad Ciwan, Amed Tigris, Zinarê Xamo, Hesen Mizgin, Mahmud Lewendî. Li ser hev 16 hejmarên wê derketine.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Michael Faraday

Mîchael Faraday, FRS (z. 1791 − m. 1867) kîmyager û fizîkzanê îngilîz e. Teoriya elektromagnetîzmê derxist û pêşde bir. Yekemîn kes e ev tezin direxistî di nava cîhanê de.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Faraday
Jidayikbûn 1791
Mirin 1867
Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society

Fizîknasên îngilîz
John Dalton

John Dalton, FRS, (6ê Îlona 1766ê- 27ê Tîrmeha 1844ê) fizîknas û kîmyagerekê Inglîz e. Ew jibo alîgirî ya ji teoriya atomîzmê û lêkolîna li ser rengkoriyê (ev nexweşî ji ber wî bi daltonîzmê jî dihêt niyasîn) navdar e.    Johann Joachim Becher

 Claus Bernet: John Dalton (1766-1844), in: Biographisches-bibliographisches Kirchenlexikon, 31, 2010, 309-332.

Zanyarên brîtanî
Endamên Royal Society

Jidayikbûn 1766
Mirin 1844
Fizîknasên brîtanî
Robert Boyle

Robert Boyle (z. 25. Çile 1627 auf Lismore Castle, Îrlanda - m. 30. Sermawez 1691 Londone) lekolinêreki xwezayê e îngilîzîye. Boyle di nava avakarên fizîk u kîmyaya moderndeye, xebatên wêye en li ser gazan heye u zagona wiya a ku "gazên di germayiya neguherde, pesto u hecmê wî wekhevin" gelek tê nasin. Ev zagon ji bo zanistên kîmya u fizîkê bu wekheva herî girîng.

Zanyarên îngilîz
Endamên Royal Society

Fizîknasên îngilîz
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Bîra

Birê an jî   avce vexwirak e û berê ceheyê vedigerînin maltê piştre maltê di bin hin şert û mercan bi ave tê meyandin û şiraya ku hatiye bidestxistin bi leblebûyê tê aromatizekirin û piştre ji bo fermantasyonê tê sekinandin. Di dawiya vî prosesêde bîra tê hilberîn. Bîra di rewşa ronda xwediyê gaza karbondîoksîtêye, bihn u tema wiya taybet heye. Vexwarineki kêm alkole(bi hecm %3-5). Peqokên ku di hindûre wîde hene, ji ber karbondîoksîtê çêdibin. Alkola ku di bîrayêda di dema mayandinêda ji ber xwe tê hilberîn û ji derve meriv nikare alkolê tevlî prosesê bike.

Rêja Alkolê ya bîrayê, li gor zêdebûn û kêmbûna malta ku di hundirê şira birayê tê guherandin. Malt, cehiya ku şindayî tê zûhakirin û pist re tê qelandin. Hilberîna wî direji heya berê mîladê dibe û di nava vexwarinada bîra ciheki taybet digre.
Ji bo hilberîna bîrayê maddêyên xam û hilberîna lîtrekî bîra ev tişt lazimin.

TABLO: 1

Ji bo hilberîna lîtreyek bîra

Malt Gr. 175

Maddeya îlawe

Birinc Gr. 30

Leblebû Gr. 1,7

Hevirtirşê Bîrayê Gr. 5

Maddêyên îlawe ên ku tevlê maltê dibe li gor cûreyên xwe û li gor methoda hilberînê tên guhertin. Bîra li gor fermantasyona bin û ser vediqete du besa. Beşa yekemda Pîls, München, Dortmund û beşa fermantasyona ser jî Ale, Stant u Kölsch hene.

Wateyên din 
Bîra ( bi tirkî: Üçkuyu ) jî gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye. Li Bîra, Dêrika Çiyayê Mazî binêre.

Girêdanên derve 

 Bîra kurdî 

Kîmya
Vexwarin
Parzinandin

Parzinandin, şilavekî ku meriv dûkel bike û hilma ku bi destxistîye bi tîrkirinê ji hev cûdakirine. Metoda heri hesan e ji bo ji hev cudakirina maddeyen şilavî.

Kaxizê palavtinê: Filter paper

Ev kaxiz ji bo palavtin û parzandina hewa yan liquid ji tozên camid (solid) tê bikaranîn û li gor karê ku gerek bike ji maddeyên taybet û bi kunên pir biçûk ên cihêreng tê çêkirine. 

Ev kaxiz çend deste ne:

Ji bo palavtina Hewayê,

ji bo Qehweyê,

ji bo Ardo, Mazot û Şewatokên ji niftê û

ji bo Labaratuwarê........

Kaxiza palavtina Hewayê ya nava makîneyê:

Kîmya
Zagona Dalton

Zagona Dalton, pestoya tevliheva gazên ku bihev re nakevin reaksiyonê, qasê tevahiya pestoya qismî ya di hundirê tevliheviya gazan e.

Kîmya
Simone de Beauvoir

Simone de Beauvoir nivîskareke femînîst e.

Nivîskara fransiz Simone de Beauvoir di 9ê kanûna paşîn a 1908an de li Parîsê hat dinyayê û li eynî bajarî di 14ê nîsana 1986an de jî ji jiyanê veqetiya.

Pirtûka wê ya bi nav û deng "Cinsê Duyem - Jin" ku di sala 1949an de hat weşandin, bû berhemeke referansî ya tevgera femînîstên cîhanê. Simone de Beauvoir di vê pirtûkê de fikrên xwe bi tundî anî zimên û bi awayekî serîhildêr dijî bindestbûna "xwezahî" ya jinan derket.

Girêdanên derve 

Jinên fransî
Fîlozofên jin
Nivîskarên fransî
Fîlozofên fransî
Femînîstên fransî
Kesên ji Parîsê
Jidayikbûn 1908
Mirin 1986
Newaya Jin

Newaya Jin rojnameyeke jinan e.

Piştî kovara "Jina Serbilind" hatibû girtin, hejmara yekemîn a Newaya Jin di roja 4ê nîsana 2005an de derket.

Newaya Jin bi tirkî, kurdî û holendî derdikeve.

Girêdanên derve 
 Rûpelê fermî yê Newaya Jin 

Rojnameyên kurdî
IP telefonî

IP telefonî tê wateyê yek li ser xeta internet dan û stendinê telefone dike, IP telefonî ji bo maldara buha bû, lê niha ji bo mala jî çareserîye erzan curbecûr hesanî te peydekirin. Tu cîhazek telefone ku bi IP telefonî helvhatîye dikere, û bi ruter an jî switchekê girêdide, hesabekî ji bo IP telefon serrast dike, IP telefonî vek telefona adetî erzantir bikartîne.
Teknolojî
RIAA

RIAA - (Recording Industry Association of America) Yekîtiya endustrîye qeydiyan yên Emerîka, Ji terefê grûpek berhemdarê duvdirej ji bo parastina mafê van hatîye sazkirin.

Sazî
Mohemd Riza Himetyar

Mohemd Riza Himetyar helbestvanê kurd e. 

Mohemed Riza Himetyar li sala 1958ê de li bajarê Tikabê girêdayî bi ostana Azerbêycana Xerbî Rojhilata kurdistanê hatiye dinyayê.Bav û diya vî çoyîne ber rehmeta xudê.Navê bavê vî Ebdolla û navê diya vî Hacye bû.Ev li ber xatira babê xwe ku meimorê devletê bû,dersa seretayiya û navîn û lîsê xwe li Tikab,Seqiz, Bîcar û Sine (Senendec) tevav kirye.

Paşan li bajarê Seqizê dibîte mamoste û her livê dizevice û piştî çendîn sal xizmeta mamosteyetiyê tête bajarê Sine û karê mamostetiyê didomîne. Li zanîngeha Kirmanşahê lîsansa ziman û edebiyata farisî distîne. Heta niha li bajarê Sine merkeza ostana Kurdistanê de dimîne û tê baznişest kirin.

Himetyar her li zarûtiya xwe de helbestên farisî digotin. Pîştî şoreşa Îslamî ya Îranê ya sala 1978ê dest bi gotina helbestên kurdî kir. Bilî dîvana helbestê vî ku hê ronahî nedîtiye, ev mijûlê vergêrana Şehnama Firdosîye, ku 60000 beyte û şahkara edebiye cihanêye. Evî heta niho 20000 beyta vergêrane ser zimanê kurdî zarava Soranî ku bi helbesta kilasîke, li ber çap kirinê ye.

Berhem
vergêra şahnamê
Hitmetyar
Hitmetyar
Foka bêguh

Fok, gamasî yan tûlem li gor jiyana nav avê kemilîne. Ew famîleya guhandar in avî, ango dizên, lê laşê wan xuya ye wek masiyan. Gelek cureyên fokan hene: şêrê avê, fîlê avê,fokê leopar û hwd. Li beravên Swêdê sê cureyên wan hene: fokê gewrik, fokê bazink û fokê gupişk.

Mijarên têkildar 
 Foka keşîş
 Fîlê avê
 Foka kevjalxwer
 Foka leopar  
 Foka birî
 Foka boz

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Ewropayê
Eyloyê zêrîn

Eylo, helo, daraş, wirxal, xertel, qertel an jî eyloyê zêrîn (Aquila chrysaetos), cureyekî eyloyan Aquilla e.

Şayes 

Eylo di nav balindeyên dirende de xwediyê baskên herî mezin in, 78 cm dirêj e û firehiya di navbera herdu baskên wî de digihe 190-230 cm. Rengê eyloyê qehweyî tarî ye.

Reftar

Xwarin 
Eylo nêçîrê çûk, xijende û guhandarên biçûk dikin û dixwin. Ji ber jehriya dermanên çandinî hejmara eyloyan kêm dibe.

Pirbûn
Eylo li serê zinarên bilind hêlînên xwe çêdikin.

Belavbûn û jîngeh

Bêjenasî 
Peyva eylo wek peyva pehlewî aluh, aloh e. Di îngilîzî de eagle û di latînî de aquila ye. Îhtimala mezin ev peyvan ji hev hatine.
Lê belê, li gorî hin çavkaniyên din ti têkiliya peyva kurdî «eylo, helo» û hwd., bi înglîzî û latînî ra tun e. Ev peyva bi medî [*rzifya-], avestî [ǝrǝzifiiya-], sanskrîtî [rjipya-] «helo, eylo, qertal» va girêdayî ye. Li gorî dengnasiya dîrokî divêt di zmanê hîndî-ewrupî yê bingehîn da wekî [*rgyi-ptyo-] dayî bibe.

Wek sembol

Kurd

Alban

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Kazakh hunter. Fox Hunting with a Golden Eagle – Human Planet: Mountains, preview – BBC One
 Photos Hunting with Golden Eagles 
 Golden Eagle videos on the Internet Bird Collection
 Ageing and sexing (PDF; 5.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Bazî
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Koma PCKurd

Koma PCKurd, ji aliyê komek kesên ku bi komputergeriya kurdî re têkildar dibin ve, di adara 2005'an de hate avakirin. Kesên di avakariya vê komê de cih girtin Rêzan Tovjîn, Erdal Ronahî, Serhad Ronahî, Rizoyê Xerzî, Ridvan Bozkurt, Amed Çeko Jiyan û Elîxan Loran
bûn. Armanca komê ew bû ku çi pergalên xebatê û bernameyên komputergeriyê hebin, hemûyî wergerînin kurdî û ji bo pêşketina zimanê komputergeriyê yê kurdî bixebitin. Armanca sereke ya Koma PCKurd ew e ku bernameyên Nivîsbariya azad wergerînin kurdî.

Bernameyên Wergerandine Kurdî
Abiword - Bernameya nivîsandinê.
FileZilla - Bernameya FTP
Opera - Gerok
Abiword - Gerok
Php-Nuke - Script
Mambo - Script
Post Nuke - Script
PSPad - Edîtor
Ad-Aware - Anti-Spyware

Bernameyên Ku Tên Wergerandin
Linux
Gaim
Mozilla Firefox

Kovara PcKurd
Koma PcKurd di nîvê duyemîn ê sala 2005'an de dest bi xebata weşana kovareke komputergeriyê bi kurdî kir. Koma PcKurd bi armanca ku ji 3 mehan carekê were çapkirin û navenda wê jî Amed be xebatên kovarê dimeşîne. Navê kovarê PCKURD e.

Girêdanên derve
Odeyê IRC ya komê 
 Alîkariya zindî ji komê

Kom
Malperên kurdî
Heştpê

Heştpê an axtepot (ji yewnanî, Ὀκτάπους), komek canewerên deryayî li filûma molûskan a heşt an jî deh piyan e. Heştpê yan axtepot hov e û bi piyên xwe nêçîra xwe digire. Kurka wê tijî aveke mîna hibrê ye. Li dijî êrîşekê, ji bo ku xwe veşêre, vê hibrê dipijiqîne. Heştpê canewerek deryayî ya sîfalode yan pêserîyane  ji cinsa Octopus  ku der dorî 286 cureyan jê hene.

Dabeşandin 

 Çîn a Cephalopoda
 Binçîna Nautiloidea
  BinçînaColeoidea
 Jorekoma Decapodiformes
 Jorekoma Octopodiformes
 Famîleya †Trachyteuthididae (incertae sedis)
 Koma Vampyromorphida
 Koma Octopoda
 Cinsa †Keuppia (incertae sedis)
  Cinsa †Palaeoctopus (incertae sedis)
 Cinsa †Paleocirroteuthis (incertae sedis)
 Cinsa †Pohlsepia (incertae sedis)
 Cinsa †Proteroctopus (incertae sedis)
 Cinsa †Styletoctopus (incertae sedis)
 Binkoma Cirrina
 Famîleya Opisthoteuthidae
 FamîleyaCirroteuthidae
 Famîleya Stauroteuthidae
 Binkoma Incirrina
 Famîleya Amphitretidae
 Famîleya Bolitaenidae
 Famîleya Octopodidae
 Cinsa Enteroctopus: Heştpê dêw
 FamîleyaVitreledonellidae: Heştpê qizêz
 Jorefamîleya Argonautoida

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 
 The Cephalopod Page
 TONMO.COM – The Octopus News Magazine Online
 Tree of Life website: information about cephalopods along with pictures and videos 
 Discussion about the plural
 An octopus's shark encounter  – footage of an octopus eating a shark (also in QuickTime format)
 Camouflage in action 
 Video showing an Octopus escaping through a  hole
 Bipedal Octopuses- Video, Information, Original paper 
 
 Video of walking octopuses

Heywan
Molûsk
Berazê kovî

Berazê kovî, berazkûvî yan jî berazê birra (Sus scrufa), cureyekî berazan (Suidae) ji cotsimdaran (Artiodactyla) e ku bi hêz û xurt e.

Şayes 
Ew dikare heta metre û nîvekê (1,5 m) jî dirêj bibe. Berazên kovî dikare bi pozê xwe axê biqelêşe. Diranên berazê nêr mezin in.

Reftar

Pirbûn

Parêzî

Jîngeh û belavbûn

Têkiliyan bi mirovan re 
Berazên kovî ji bo goşt nêçîra wan dikin li gelek welatên Asya û Ewropayê. Berazên kovî zerareke mezin didin rez û baxçeyan.

Binêre 
 Beraz

Çavkanî

Girêdanên derve 

Beraz
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Ewropayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Şêx Rizayê Talebanî

Şêx Rizayê Talebanî (jdb. 1835 Kerkûk − m. 1909 Bexda) helbestvanê kurd e.

Şêx Rizayê Talebanî di helbestên xwe yên hîcîv de gotin û peyvên herî mustehcen bi kar aniye. Çi merivên hikûmetê bin û çi jî merivên wî bi xwe bin, kê neheqî an xetayek li dij wî an jî li dij xelkê kiribe, Şêx Riza bi hicîvên xwe, bi rexneyên xwe çûye ser wan.

Şêx Rizayê Talebanî kurê Şêx Ebdirehmanê Talebanî ye, di 1835an de li hêla Kerkukê li Qirixê hatiye dinyayê. Pêşî li ber destê bavê xwe xwendiye. Paşê ji bo xwendine çûye Kerkuk, Koye û Silêmaniyê.

Şêx Riza di 1860î de diçe Helebê, paşê diçe Stembolê. Du salan li Stembolê dimîne, pişt re vedigere Kerkukê. Piştî ku bavê wî dimire ji Kerkukê diçe bajarê Koyeyê cem apê xwe Şêx Xefûr. Kaşo apê wî soz daye wî ku keça xwe bide Şêx Riza, lê paşê nadê. Şêx Riza jî li ser vê yekê diqehire ji Koyeyê diçe Kerkukê û dest pê dike helbestan li ser apê xwe dinivîse. Mesela rêzek jê weha ye:

Şêx Riza di 1866 an de diçe Erzîromê û di wir re jî diçe Stembolê. Çi li Stembolê be û çi jî li derdorên padîşah be, di demeke kurt de nav û dengê wî belav dibe. Şêx Riza nêzî heşt salan li Stembolê dimîne. Paşê di 1874an de vedigere Kerkukê. Pişt re ji karbidestên Kerkukê û ji hin malbatên mezin û şêx û axayên Kerkukê diqehire, ji Kerkukê bar dike diçe li Bexdayê bi cîh dîbe. Heta ji bo vê yekê di helbestek xwe de weha dibêje:

Dîsa di rêzeke helbesteka xwe de, ji Şêx Hesen re weha dibejê:

Şêx Riza, Şukrî Fezlî û Cemîl Sidqî Zehawî çi bi erebî û çi bi kurdî gelek hîcîv li ser hev nivîsîne. Tê gotin ku Şêx Riza welê li ser wan nivîsiye ku êdî herdu helbestvanan jî ji ber Şêx Riza pes kirine. Mesela Şêx Riza di rêzekê de ji bo Şukrî Fezlî weha dibêje:

Dîsa di helbestek xwe de henekê xwe bi hin şaîran dike û weha dibêje:

Şêx Rizayê Talebanî di 1909an de di 74 saliya xwe de li Bexdayê wefat dike. Wî li Bexdayê nêzîkî gorra (mezelê) Evdilqadirê Geylanî vedişêrin.

Şêx Rizayê Talebanî bi kurdî, farisî, erebî û tirkî helbest nivîsîne. Ev helbestên wî hemû wek dîwan cara pêşî di 1935an de li Bexdayê hatiye çapkirin.

Çavkanî 

 Eladîn Secadî, Mêjûy Edebî Kurdî, Bexdad, 1952
 Eladîn Secadî, Edebî Kurdî w Lêkolînewe Le Edebî Kurdî, 1968
 Bursali Mehmet Tahîr Bey, Osmanli Muellîflerî, cîld:2, Istanbul, 1972
 Prof. Qanatê Kurdo, Tarîxa edebiyata kurdî, Stokholm, 1985
 Joyce Blau; Memoîre du Kurdistan, Parîs, 1984

Şêx
Helbestvanên kurd
Kesên ji Kerkûkê
Jidayikbûn 1835
Mirin 1909
Kesên sedsala 19an
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Mirin 1910
Helbestvanên zimanê farisî
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Babûn

Babûn (Papio), cinsekî meymûnên Cîhanê Kevn (Cercopithecidae). Li Afrîkayê û li hin welatên ereban hene. Dema bi çarpêyan diçin, ew dişibin kûçikan. Babûn, bêtir bir bi bir bi hev re dijîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Baboons: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
Primate Info Net Papio Factsheets
Stress and Coping What baboons can teach us Lecture by Robert Sapolsky at Stanford University (via iTunes

Babiyan
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Beq

Beq an boq ( bi latînî Anura, ango "bêdûvik"), komek e mezin ji canewerên bejavî ne, ku him di nav avê de û him jî li bejahiyê dijîn.
Dema hîn kurmik in bi berkurkê û dema mezin dibin jî pisikên xwe bihnê didin û distînin. Biharan beq xerzên xwe datînin. Di nav xerzeke beqê de bi hezaran hêk hene.

Pirbûn 
Ji hêkên wan kurmik çêdibin. Heta ku ew dibin beq çend caran formê xwe diguherin. Lingên wan ên paş bi hêz in ku xwe baş çeng bikin.

Xwarin 
Koma beqan an Anura , goştxwerin ku kurm û kêzan dixwin, ta ku hinek cureyên beqan hene ku dikanin beqên ji cins û cureyên din dixwin wek beqga. Ew nêçîra xwe bi zimanê xwe yê dirêj digirin.

Dabeşandina beqan

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Anura/
 http://global.britannica.com/EBchecked/topic/29023/A
 http://www.exploratorium.edu/frogs/

Beq
Faunaya Kurdistanê
Beqa bejî

Beqa bejî ji famîleya beqan e. Ew dişibe beqa normal û lingên wê kintir û çermê wê balûkî ye. Ne baş hildipeke û ne jî baş ajnê dike. Beqbejî mêş, megez û kurmikan dixwe. Temenê wê ji 30 heta 40 salan dirêj e. Beqa bejî cî û warê xwe naguhere.

Heywan
Berazê kedî

Berazê kedî (Sus scrofa domestica), binecureyekî berazên kovî ne. Mirovan bi hezaran sal berê beraz kedî kirine. Ji beraza mê re madek, ji ya nêr re yekane û ji çêlikên wan re jî dibêjin kudik.

Şayes

Reftar

Bikaranîn

Kedîkirin

Belavbûn

Herwiha binêre 
 Berazê kovî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Beraz
Guhandarên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Afrîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Amerîkaya Başûr
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Beqerî

Beqerî, masiyê beqerî yan şilavil di gol û çeman de dijî. Masiyekî hov e. Masiyên biçûk dixwe. Beqeriyekî qert dikare ji du kîloyan girantir be. Goştê wî xweş e lê tijî dasî ye û xwarina wî zehmet e.

Çavkanî

Masî
Bizin

Qiloçên bizinan ber bi paş ve tewandî ne û mûyên wan dirêj û zîx in. Ji yê nêr re nêrî dibêjin û riha wan heye. Ji biçûkên wan re dibêjin karik û ji ya mê ya ku hêj nehatiye nêrî re dibêjin gîsk. 

Bi hezaran sal berê însanan bizin kedî kirine. Meriv ji şîr, çerm, goşt û mûyê bizinan fêde dibîne. Li welatê me, em li gor reng û şiklên wan navan jî li hinek bizinan dikin. Wek nimûne: bizina kol, bizina xez, bizina bel, bizina taq, hwd.

Heywan
Guhandar
Darkutok

Darkutok,qîqo, darkutik, kutkutok,darniqêrk, kîlkîlotik an çiçikan, famîleykî çûkên daristanê ne. Pencê wan gelekî bi hêz e, du bêçî berpêş û du jê berpaş ve ne. Loma pir bi hêsanî bi daran ve hildikişin. Nikilên wan jî dirêj û xurt in. Bi nikilên xwe ew kêz û kurmên di nav qaşilên daran û darên rizyayî de derdixin û dixwin. Her weha bi nikulên xwe qalikên behîv û gûzan qul dikin û kakilên wan dixwin. 

Ew hêlîna xwe di daran de bi hêza nikilên xwe çêdike. Dema ku bi nikilên xwe li darê dixe dengekî wisa derdixe ku mirov dibêje hey dar dike ji ber hêza ba bikeve xwarê û ew deng ji hejîna wê tê. Lê bi rastî ew deng ji ber ku darkutok li ser hev nikilan lê dixe derdikeve holê.

Navên cuda darkutikê 

 Berkutik
 Darkirok
 Darkutînek
 Darkutok
 Darniklok
 Darnikrok
 Dodo
 Kutkutok
 Naqor
 Neqilqes
 Qîqîk
 Teqteqok
 Tikikok
 Qîqo

Darkutok
Faunaya Kurdistanê
Çûk

Çûk Firindeyên biçûk in. Bi giştî nikulên çûkan rasteyî dibin.

Firinde
Cird

Cirdon, cird an cardin (Rattus), cinsekî guhandarên mezin ji famîleya anku malbata mişkan an Muridae. Ew canewerê kojer û palaxî ku gelek cureyên nexweşîyan dighîne mirovan,tevî ku her tiştî dixwe. Cirdon bi piranî di nav girêj, gemar û sergoyan de dijîn. Cirdonek dikare di salekê de 100 çêlikan bîne.
Ji cirdên navdar :Cirdê reş (Rattus rattus) û cirdê xemrî (Rattus norvegicus), ku ji Asyayê li hemû devarên cîhanê belavbûn.

Cure

Herwiha binihêre
 Mişk

Girêdanên derve
 High-Resolution Images of the Rat Brain 
 National Bio Resource Project for the Rat in Japan 
 Rat Behaviour and Biology
 Rat Genome Database

Cird
Canî

Canî kuriyê hespê ye. Piraniya mehînan caniyekê tenê tînin. Piştî çêbûnê di demeke kurt de canî radibin ser lingan û dimeşin. Ji diya caniyan re mehîn û ji bavê wan re jî hesp dibêjin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Hesp
Delfîn

Delfîn, fînmasî an yûnis (Delphinidae), famîleyeke avilkeyan ku di deryayê de dijî û zayok e, ango dizê û guhandar e. Tu di wêne de pêvajoya zayîna wê dibînî. Fînmasî pir şareza ne. Bi fîkandinê dikarin bi hev re ”bipeyivin” û alîkariya hev bikin; her wiha pir ji lîstikê hez dikin û bi hêsanî kedî dibin.

Şayes 
Dirêjiya wan 1,5-4 m ye bu qasî 45 km/h hêza wan heye. Heya 15 dq dikarin bêrawestandin din bin avê de bimînin.

Reftar

Pirbûn 
Bêhtirî 250 m noqî bin avê dibin. Di zayînê de tenê yek çêlikek tînin. Di nav komekê de dijîn. Fînmasî guhandarekî zîrek û xwedî hişar e. Dema radikeve, hin fonksiyonên mejiyê wan hişyar dimîne. Di nava koma fînmasiyan de hevgirtineke xurt heye. Masiyên piçûk û nexweş diparêzin. Di zayînê de berê boça wan tê daku di xezna diya xwe de nefetisin. Piştî zayînê bi alîkariya fînmasiyên mê yên din çêlik ji bo bêhnvedana yekemîn dertînin rûyê avê. Çêlikmasî şîrê diya xwe dimije kû ev şîr di aliyê rûn de pirr dewlemend e (%50). Fînmasî ji hin aliyan ve gelek dişibe mirovan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Delfîn
Heywan
Dûvmeqesk

Hechecik, meqesok, an dûvmeqesk (Hirundinidae), famîleyekî fîkaran e. Ew xweşfir in û bi piranî li hewayê dimînin. Meşa li erdê ji bo wan zehmet e, loma jî ew hêlînên xwe li ciyên bilind an jî di siryaxên xaniyan de çêdikin. Gelek caran dûvmeqesk ref bi ref dijîn.

Belavbûn û jîngeh

Şayes

Reftar 
Xwarina dûvmeqeskan mêş û megez in. Dûvmeqesk li payîzê paşîn koçî Afrîkayê dikin.

Taksonomî 
Îro famîleya hechecikan di du binefamîleyan de dihêne parvekirin:
 Hechecikên çemî (Pseudochelidoninae), ev hechecikên çemî yên efrîqî û taylendî ne.
 Hechecik an dûvmeqesk (Hirundinidae), ev hechecikên din in.

Navên din 
Li Kurdistanê ji bo cureyên dûvmeqesk û hechecik gellek navên cuda hene, çend ji wan ev in:

 Çoleke
 Dûmeqesk
 Hecîreşk
 Hechecok
 Meqesok
 Pîlsteng
 Qerneqûçik
 Perresêlke (bi soranî)
 Perresilêreke (bi soranî)

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Hechecik
Dûvmeqesk
Famîleyên balindeyan
Balindeyên li Kurdistanê
Faunaya Kurdistanê
Faunaya Asyayê
Faunaya Ewropayê
Elok

Elok an jî şamî ji malbata mirîşkan e. Ser û qirika wan zilût in. Çermekî dirêj bi nikulê wan ve heye. Elok ji Amerikayê li dunyayê belav bûne û îro li her deverê hene û peyda dibin.

Elok balindeyekî kedî ye lê ku bi şopê kuliyan dikevin ji gundan derdikevin diherin. Dikanin bifirin.

Nav 
Di Kurdî de navên vî balindeyî gelek in:
 Cilûx
 Coqcoq
 Çûlik
 Eloşîş
 Eloelo
 Elelok
 Hulî, hulhulî
 Şamî, şamik
 Lori

Lori ajaleka ecîb e. Di qelek ziman da navî xwe navî xwe ji navî deran tê. bi îngilîzî turkey (çûkê Turkiyê) e, bi tirkî navî xwe hindî (çûkê Hindistanê) ye. Bi kurdî misrî (çûkê Misirê) an jî şamî (çûkê Şamê) ye, bi erebî dîk rûmî (çûkê Turkiyê).

Navên elelok û hulhulî ji dengên ew ajalî tê. Ciluq bi tirkî jî culuk e. Navê lori ji ku tê ne aşkere ye. Bi loriyê nêr ra dibêjin dîklori.

Çûk
Faunaya Kurdistanê
Fîl

Fîl an fêl di nav canewerên guhandaran reşayiyê de yê herî mezin e ku ji famîleya fîlên rast. Giraniya fîlekî dikare heta 7 tonî be. Fîl li Afrîka û Hîndistanê hene. Fîlên Hîndistanê bi piranî tên kedîkirin û wek ajelên barkêşiyê di karên daristanan de bi kar tînin.

Cureyên Fîlan 
Du coreyên fîlan hene. Fîlên Afrîkayê û fîlên Asyayê. Fîlên Afrîkayê yek ji mezintirîn ji guhandar ên ku li rûyê dinyayê dijî ye. Fîlên ku li Afrîkayê dijîn yên ku li Asyayê dijîn mezintir û bilindtir in.

Şayes

Reftar

Belavbûn

Dabeşandin

Çavkanî

Girêdanên derve 

Fîl
Şêrê deryayî

Şêrê deryayî (Otariidae), binefamîleyek fokên biguh dirûvê fokan.

Şayes

Reftar

Parêzî

Pirbûn

Jîngeh

Belavbûn

Cinsên şêrên avê
 Binekoma Pinnipedia
 Famîleya Otariidae
 Cinsê Arctocephalus - Fokên bikurk ên başûr 
 Cinsê Callorhinus - Fokên bikurk ên bakur
 Cinsê Eumetopias
 Şêrê deryayî yê Steller, E. jubatus
 Cinsê  Neophoca
 Şêrê deryayî yê Awistralyayê, N. cinerea
 Cinsê Otaria
 Şêrê deryayî yê Amerîkaya Başûr, O. flavescens
 Cinsê Phocarctos
 Şêrê deryayî yê Nûzêlandê an şêrê deryayî yê Hooker, P. hookeri
 Cinsê Zalophus
 Şêrê deryayî yê Kalîforniyayê, Z. californianus
 Şêrê deryayî yê Deryaya Japonê, Z. japonicus, li salên 1950î mirî bû
 Şêrê deryayî yê Galapagosê, Z. wollebaeki

Pêşangeh

Çavkanî

Girêdanên derve 

Şêrê deryayî
Faunaya Antarktîkayê
Faunaya Asyayê
Faunaya Amerîkaya Bakur
Faunaya Okanûsiyayê
Derwêşê Evdî (destan)

Derwêşê Evdî ( jdb. di sedsala 18an de li herêma Wêranşarê) destanek a bi nav u denga ya kurdiye li herêmê wêranşarê bi gorî gelek sitranbêj û çêrok û kêtaban ev dastan dihête şilovekirin.

Jiyan 
Derwêşê Evdî di sedsala 18an de li herêma Wêranşarê jiyaye û berxwedaneke mezin li dijî Dewleta Osmanî û eşîrên Ereban nîşan dayê. Wê demê Temir Paşayê Milî di sala 1780î de dibê serokê eşîrên kurd ê kîkan, milan û eşîrên êzdiyan li Beriya Wêranşarê û Derwêşê Evdî jî ji bêr jîrekiya xwe dibê serleşkerê Temir Paşayê Milî. Di şerekî sala 1790î di navbera eşîrên Temir Paşayê Milî û Osmanîyên û eşîrên Ereban de Derwêşê Evdî tê kujtin.

Wekîdin evîna Derwêşê Evdî, ku bi eslê xwe kurdê êzdî bû û Edûlê ku bi eslê xwe kurdê misilman bû di nava civaka kurd de tê naskirin. Di nav kurdên de gelek stran û çîrok bi awayên cûda li ser Derwêşê Evdî hatine gotin.

Girêdanên derve 

 Derwêşê Evdî bi dengê Dengbêj Seydo
 Beşek Klama Derwêşê Evdî bi dengê Karapetê Xaço

 Destan
Dengbêj
Serhildan
Serhildanên kurdan
Volkan

Ji gir an çiyayên ku bi derketina magmayê ya rûyê erdê çêbûne re volkan yan volqan (bi kurdî jê re agirpij an tendûrek) tê gotin. Cihê ku magma derdikeve rûyê erdê lav li ser hev kom dibin. Bi sarbûna van lavan gir an jî çiyayên pir bilind çêdibin. Agirî, çiyayekî volkanî ye û bilindahiyê wî 5.137 m ye.

Volkanên Bakurê Kurdistanê 

Volkan
Volkan li gorî statûyan
Sugul

Ji 5 Mezrên teşekul dibe. Navên wan ev in: Armutsuyu, Hoplek, Korpınar, Sugul, Akkaya. 
Hemû serjimarên gund kêmzêde 900 kes in. Lê bêle Gund ji 30 salenda her tîm mirove xwe dişîne derve. HEger serjimara gundê derve naçubiuana kêmzêde serjimar emroj 1600 bibiuna.

Gundên Albistanê
Şêx Şemsedînê Şehrînûhî

Şêyx Şemsedînê Şehrînuhî li mentiqa Botan hatiye dinê. Kurê Şêyx Elî yê Gundikî’ye. Xwendina xwe ya destpêkê li Dîyarbekir borandiye. Ju (pashê) ji wêdê çuye Rawendiz u Erbîl’ê li wêdê xwendina xwe xilas kirîye. Babê wî Şêyx Elî xelîfê Şêyx Hiseynê Basretî ye. Şêyx Elî neviyê Mele Derwêş e. Ew ji kurê Şêx Xezalî ye. Şêx Xezalî ji kurê Hz. Pîr Îzedîn e. Li nêv millet de bi navê “ Pîr Êzdîn” tê nas kirin. Şêx Şemsedîn di 19 ê Şê’banê sala 1331 ê hicrî icaza xîlafetê standî ye. Şêx Şemsedîn xelîfê mamê xwe Şêx Xalid u yê Şêyx Tahirê Maî ye. Şêyx Xalid u Şêyx Tahir dostên hevên feqetiyê ne. Her du zat ji bi nîsba el-Osmanî el-Xalidî el-Berwarî hatine naskirin. Lê Şêx Tahir ji Berwariyên başûr e.Şêyx Şemsedîn Efendî her car bi sufiyan ve der di ket îrşadê. 

Wî u Şêyx Seyda li ser çiyayê Cudî hev du di ihtifalên pîrozbahiyan de didîtin. Yên dîtîn di bêjin wechê her du yan ji wessa spî u munewwer  bu ferq ji hev ne di hat kirin. Şêx Şemsedîn li Gundik wefat kirîye. Tirba wî li zîyereta temtemê ye. Cihê zîyeretê ye. Herweha çend şê’r u beytên wî hene. Ger bê kom kirin dibe dîwançeyek. Li ser Dîwana Hz. Mewlana Xalid terbî’ ( çarmalî ), texmîs (pênçmalî )u tesdîsê ( şeşmalî ) wî hene. Piştî Şêx Elî û Şêx Xalid postnişînî kurê Şêx Elî, Şêx Şemsedînê Şehrînûhî kirî ye. Şêx Şemsedîn, xebatên ilmî yên muhîm nivîsî ne. Wekî şerhên hinek fessên Fusûsu’l-Hikem’a  Şêxu’l-Ekber Muhyîddînê Erebî û çarmaliya li ser hejdeh beytên Mesnewiya Hz. Mewlana. Şêx Şemsedîn sala 1943’ê yê wefat kirîye.

Piştî Şêx Şemsedîn Şêx Mihemed ev xizmet îfa kirîye. Şêx Mihemed 1985’ê wefat kirîye, ewladên wî ev xizmet dewam kirîne. Ji ewladên Şêx Mihemed , Mele Ebdila û Mele Ebdirehman û Mele Ebdilmecîd xebatên ilmî dewam kirîne. Mele Ebdirehman mucazê ilmî û xîlafetê ye. Di gellik şerîetên nêva eşîr û herêma de cih girtîye û buye wesîla sulh û asayîşê. Wekî şerên di nêva Jîrkî û Mamxuran û Gewdan û Guyan de. Her weha di meselên nexweşiyên di navbeyna Şirnex û Cizîrê an ji di nêvbeyan Cizîrê û Silopiya de. Ewladên Pîr Êzdîn di vî warîde wezîfên muhîmm pêk anîne. Gellik kesatetiyên ehlê hel û eqdê yên şayanê behsê hene wekî Mele Ebdirehmanê Mamê Mela (w.15 Sibat 1978) û Hecî Emerê Mela (w. 1985) û Hecî Silîmanê Qilavî (Silêman Fakhan, w. 1985)  gellik zatên din. Mele Ebdirehamanê Mamê Mela kesayetîyek ehlê hikmetê bu. Di şirîeta de bi besîreta xwe ya kûr gellik arîkariya Mele Ebdirehmanê Şêx Mihemed dikir. Va her sê şexsîyetên mezkûr ji bo parastina berjewendiyên maddî û me’newî yên millet gellik işkence û ezîyet kêşane. Ji encama va îşkenceya wefat kirîne.

Çavkanî 
Kovara Nûbiharê, 88 û 94.

Şêx
Şêx Xalidê Berwarî Gundikî

Şêx Xalidê Berwarî Gundikî li mintiqa Botan sê Şêx Xalidên meşhûr hene, her sê jî gellik cara bi nîsba el-Cezerî derbas dibin. Hinek cara menqebe û keramatên wa cêh di gwihorin. Ji milê emrî ve yê pêşîn Şêx Xalidê Cizîrî ye her û her bi vê nisbê tê naskirin. Li Cizîrê xwidê daye. Xelîfê Mewlana Xalid e. Sala 1839 ê vefat kirîye. Tirba wî li gundê Basret e. Basret girêdayê Şirnex e. Yê didoyê Şêx Xalidê Zêbarî ye ko ew ji carna bi nîsba el-Cezerî tê nisbet kirin. Babê Şêx Huseynê Basretî ye. Xelîfê Muhemmedê Eynî ye.  Sala 1868 ê wefat kirîye.

Tirba wî jî li Basret e. Yê sê yê Şêx Xalidê Berwarî Gundikî ye ko li Gundik Xwidê daye. Li Hewlêr xwendîye. Xettatek meşhûr e, icazename ya wî ya xettî heye (1288 ê hicrî standîye). Xelîfê Şêx Ebûbekrê Racî el-Erbîlî ye. Ebubekir Racî (melayê kiçik bnr: Danişmendanî Kurd Der Xizmetî İlm û Dîn s.27 mue: Ebdilkerîm Muderris)  ew jî xelifê Şêx Osman Sîraceddînê ewwil( 1195-1283 h.) e. Ew jî yê Mewlana Xalid e. Şêx Xalid Gundikî ji nesla pîr Êzdîn e. Sala 1920 li Germkê nîzîk Silopya wefat kirî ye. Tirba wî li wêrê ye. ( bnr: Nûbihar hêjmara 94 )

Şêx Xalid Efendî xwendina xwe li Hewlêrê xilas kiriye. Şêx Xalid dewra Axayê Sor de qadîtiya Şirnexê kirîye. Peywendiyên Bedirxaniyan u Şêx Elî û Şêx Xalid ji ber nîzîkatiyên maddî u me’newî xwirt bun.  Çend te’lîfatên wî hebun. Lê çi mixabin ew îro li destê me de nînin. Lê yên ev berhemên he dîtîn di bêjin derbarî Êzîdîtî u bawerî u jîyana Êzîdiyan de têlîfên wî hebun. Ev eser li ser daxwaza Seydayê wî hatîye tê’lîf kirin. Seydayê wî ji bo lêkolînê rêkirîye Laliş u çîyayê Şengalê. 

Şêx Xalid, zatek pir zahid bu. Çend gundên dora Girgê  (Silopî) dayîne Şêx, lê wî ne vegirtî ye. Ji ewladên Şêx Xalid, Şêx Nûrî li heyatê ye.
Şêx
Botan