nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Hozan Kawa

Hozan Kawa an jî Kawa 
(jdb, 1972, Palas, Mûş, Bakurê Kurdistanê), hunermendekî kurd e ku bi albûma xwe yê bi navê Ava Evîne hatiye naskirin. Hozan Kawa piştî koçberiya Ewropayê dest bi xebatên muzîkê dike û heta niha gelek albûm û klîban weşandiye. 

Herî dawî di sala 2015an de ji Ewropayê vedigere Bakûrê Kurdistanê û piştî demek kurt carek vedigerê Ewropayê û niha li Fransayê dijî.

Jînenîgarî 
Hozan Kawa li gundê Palasa Mûşê ji dayik bûye. Dayika Kawa jêre divê geleke tu bi vî dengê xweş xizmeta hunera kurdî bikî. Ev gotin ji Kawa re dibî wek şîretek girseyî û Kawa dest ji karê û hunera xwe ya Mûzîka Kurdî bernade.

Kawa yekemcar li medreseyên Kurdî dixwîne. Dûv re dest bi xwendina bi tirkî dike. Lê ji ber ku hişê wî di muzîkê de ye, ew xwendina xwe di nîvî de dihêle û dest bi jiyana muzîkê dike. Kawa di temenê 15 saliya xwe de dest bi gotina strana dike.

Di sala 1993’an de ji bo gotinên stranê Kurdî û ji ber sedemên siyasî du sal di girtîgeha bajarê Mûşê de dimîne.

Piştî jiyana di girtîgehê de Kawa dizanê ku ew nikare karê xwe ya muzîkê li Mûşê ji ber qedexeyan bidomîne û di sala 1995’an de rêça Ewropayê digire.  Kawa xebata xwe ya yekem muzîka kurdî li Fransa pêk tînê. Di sala 2000'an de dibî Endamê Koma Berxwedan û kariyera xwe ya Mûzîkê sal bi sal bilindtir dike.

Hozan Kawa ji jiyana koçberiyê a Ewropayê di sala 2015an, piştê 20 salan paşê dikare bê Bakurê Kurdistanê û bajarê Mûşê ku lê hatiye dinyayê. Bi hatina wî li bajarê Stembolê demekî kurt hate binçavkirin Kawa li Amed, Stembol û gelek bajarên Bakurê Kurdistanê beşdarî bernameyê Newrozê û gelek şahî û konseran bûye.

Dîskografî

Albûmên Stûdyoyê
Ava Evînê
Ez û Tû
Şeng
Feryad
Taya Dila
Veger
Rojava
Tava Hêvî (2022)

Fîlmografî

Klîb
Helîyam
Ava Evînê
Ava Evînê
Nazê
Kanê Kanê
Hucra Tarî
Hêvî ya Me
Rastî
Hey Hey
Hey Hey
Hozanê Dil
Hunermend
Sê Jinên Azad
Kîne Kîne
Kekê Min  (2021)
Rojbun (2022)

Fîlm
Welatê Min (2020) Kurtefîlm

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Kesên ji Mûşê
Kawa

Hesinkar Kawa, hesinkanê mîtolojîk. Kawa li dijî keyê Dehhaq hatiye û gelên bindest azad kirine. Her sal di roja 21ê adarê ev serhildan ev yekitî bi navê Newroz tê pîrozkirin . 
 Hozan Kawa, stranbêjekî kurd
 Kawa Nemir, nivîskar û wergêrekî kurd
Hûd (sûre)

Hûd sûreyeke ji Qurana pîroz de ye. Ew bi temamî li bajarê Mekke hatiye danin. Sûre ji 123 ayetan pêk tê.

 Hûd

Sûre
Koma Rewşen

Koma Rewşen di salên 90an de ji aliyê du-sê ciwanên kurd li Edenê dest bi xebatên amator destpê dike û kom di sala 1994an de tê damezirandin. 
Endamên komê ev in:
 Bülent Turan (solîst, heta sala 1998an)
 Harûn Ataman (solîst, ji sala 1998an pê ve)

Yekemîn albûm: 'Çiyayê Bezar' 
Kom di dema damezirandinê de di çarçoveya Navenda Çanda Mezopotamya de yekemîn albuma xwe amade kir, û bi vê yekê di sala 1998an de yekemîn albuma komê ya bi navê 'Çiyayê Bezar' kete weşanê. Bi weşandina yekemîn albumê, solîstê komê yê bi navê Bülent Turan ji komê vediqete. Harun Ataman dikeve şûna wî û hê jî weke solîst dengê xwe dide komê. Kom hewl dide ku mijarên negotî yên civata kurd bîne ziman, digel hemû êş, hêrs û hêviyên gelê kurd.

Dûyem albûm: Asê 
Di sala 2002an de albûma duyem ya bi navê 'Asê' tê kişandin.Ev albûm bi nasnameya xwe ya rockê tê nasîn. Taybetiya vê albumê ev e ku hema hema kilam giş ji aliyê komê hatine nivîsandin û aranje kirin. Bi vî havî kom Rocka kurdî, ya ku bi Koma Wetan ji hunera kurdî re hatibû qezenckirin, pêş dixe û tîne rewşeke nûjên.

Bi derxistina albûma 'Asê' kom serkeftineke mezin bi dest dixe û li gelek derên Tirkiye, Ewropa, Asya û Balkanê konseran dide. Serkeftina albûmê enerjiyeke xort dide komê, û kom ji bo amadekirina albûma sêyem di sala 2003an de dest bi xebatên xwe yên nû dike. 

Koma Rewşen bi şoreşa xwe ya hunerî êdî dibe mînakek ji bo berxwedana hunerî. Kom her ku diçe kalîteya xwe ya muzîkî pêş dixe û Rocka kurdî tîne asteke profesyonel. Ewqas ku êdî navê komê dibe wek sembola nû ya rocka kurdî.

Sêyem albûm: Pola nû 
Di sala 2005an de kom dest bi kişandina albûma nû ya bi navê 'Pola Nû' dike. Ev albûma sêyem ji bo komê xwediyê wateyeke taybet e, ji ber ku di vê albûmê de hemû xebat (gotin û muzîk, aranje, xebatên enstruman û vokal) ji aliyê endamên komê ve hatine amadekirin. Xebatên albûmê di nava salekê de diqede.

Dîskografî 
Çiyayê Bêzar
Asê
Pola nû (2006)

Rewşen
Pola nû (albûm)

Pola nû albûmeke Koma Rewşen e. Di sala 2006'an de derket.
belkî di rock muzîka kurdî de heya niha asta herî bilind be. bi rastî jî dikare bi rocka dinyayê re bikeve pêşbirkê.bi taybetî, strana Zagros pir serkeftî ye. Di vê stranê de piyano jî hatîye bikaranîn.

Stran bi zehfî ji aliyê solist, harun ataman hatine nivîsandin. Album wekî her albuma rockê di nav xwe de 'asî'bunê u serhildanê dihewîne. lê di vê albuma rewşen de herwiha mirov dikare bibîne ku ev serhildan di heman demê de, dijî musîka kurdî ye jî, ku van salên dawîn edî tenê xwe dubare sêbare u cendbare dike.

Çavkanî

Albûm
Nan

Nan xwarinek e ji hevîrê ardê (arvan) tê çêkirin.
Nan di firneyê de, di tenûrê de yan jî li ser sêlê tê pêjan. Niha bi sedan cureyên nanê tên xwarin. Berê li Kurdistanê bo nanê pirranî ardê genim, lazûtê dihate bikaranîn.

Nan gorî melzemeyê xwe dikevin bin koman. Heger ji şikevayê (pelhevîr) be dibe kilor, heger li ser xwarin an sos hebe dibe patîle yan pîza, tenê ji hevîrê be dibe kate, heger şîrîn be dibe kulîçe. Kurd ji nan, nanê ku tê ser destexaneyê (sifre) û bi wê xwarin tê xwarin, fêhm dikin. Ên din wekî kilor, kulîçe, kate yan patîle binavdikin.

Nanên kurdî 
 Berwesêl (?)
 Berweste
 Destenan, deztenan (?)
 Kût
 Kûtêşa
 Nanê loş
 Nanê vêtîr an nanê fetîr, nanê bêhavên (bêeyvan)
 Nanê helîte
 Nanê hilhatî, nanê hilehtî
 Nanê mêzînê, nanê firneyê
 Nanê patîleyî, yan tenê patîle
 Nanê sêlê
 Nanê şikeva, galeta
 Nanê tenûrê (tendûr)
 Nanê tirş
 Nanê toraqê
 Nanê tûj
 Nanê şilikî
 Nanê mişeliqê (?)
 Nanê mîr, nanê xweşik
 Pate, patot
 Rikak 
 Teptepe, nanê temayan jî dibêjin, nanê qulqulî
 Totiknan, totik (nan)
 Xerwal
 Nanê kakilê
 Nanê garis, nanê garisî
 Nanê pincarê
 Nanê rûs, nanê ûris
 Nanê etor
 Nanê pilûrkî (?)

Nanên cuda cuda

Girêdanên derve 

Xwarin
Ava Evînê (albûm)

Ava Evîne, albûma yekemîn a Hozan Kawa ye.

Di vê albûmêde ev stran cîh digrin.

 Heliyam
 Aşîtî
 Gaziya Îsmaîl
 Ava evînê
 Sê bira
 Şevekî tarî
 Kî zava
 Ha bi dare
 Meryem
 Hêz bi hêz

Ev albûm yi aliye Mîr-Musîk û Kom-Musîk ê de hatiye çapkirin.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî a Hozan Kawa. Hozan Kawa resmi website. 

Albûmên kurdî
Ez û Tu (albûm)

Ez û Tu, albûma seyemin a Hozan Kawa ye.

Di vê albûmêde ev stran cîh digrin.

Hey hey
 Amara
Ez û Tu
 Were
 Dayê
 Mezopotamya
 Yara Şîrîn
 Hucra Tarî
 Nazê
 Lawîko
 Dilnaz
 Husna

Produksiyon: Mîr Muzîk û Kom Muzîk 2006
Birêvebir: Turhan Yapiştran
Aranje: Naîl Yurtsever, Kemal Sahir Gürel, Turhan Yapiştran
Keman aranje: Adnan Karaduman
Stüdyo 1: Sound Istanbul
Tonmeister: Nail Yurtsever, Sedat Bider
Stüdyo 2: Mîr Tonstudio (Düsseldorf)
Tonmeister, mix, mastering: Metin Kalaç
Stüdyo Demo kayit: Ciftciler Siegburg
Grafik: Bulent Kiliç

<p>ORKESTRA
Baterî: Turgut Alp Bekoglu
Bass Gîtar: Îsmaîl Soyberk
Elektro, Akustîk, Klasîk Gîtar: Erdînç Şenyaylar
Perkusyon: Mehmet Akatay, Soner Akalin
Baglama, Buzikî: Çetîn Akdeniz
Selpe Baglama: Kutsal Evcûmen
Baglama, Cura, Elektro B.: Turhan Yapiştran
Kaval: Osman Aktaş
Mey, Zurne: Ertan Tekîn
Kanun: Halîl Karaduman
Ud: Yildiran Güz
Ney: Eyyüp Hamiş
Kemanlar: Gündem: Yaşar Okyay, Îsmet Okyay, Kadir Okyay, Şaban Okyay, Kemal Okyay, Fahri Karaduman, Tarkan Bergamali, Timur Atasever û Sînan Acar (Stranên Husna û Lawiko)<p>

<p>Koro:
Xelîl Xemgîn, Eylem, Seyîdxan, Beser Şahîn, Diyar, Sosin, Cewad Merwanî, Xemgîn Bîrhat, Peyvan Arjîn û Turhan Yapiştran.<p>

Girêdanên derve 
 Malpera fermî a Hozan Kawa 

Albûm
Qahir Bateyî

Qahir Bateyî nivîskar û mamostekî kurd e. 

Di sala 1974'an de li Gundê Bêmboyê Şemzînan hatiye cîhanê. Dema ku diçû dibistana navîn hat binçavkirin û gelek îşkence dît. Gelek caran jî hatiye hepiskirin. 1997 ê çû Stenbolê û di Enstîtuya Kurdî de dest bi xebatê kir. Qahir Bateyî wê demê endamê rêveberiya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye. Ji 2013'an û wir de li Wanê dijî û xwedî û edîtorê Weşanxaneya Sîtavê ye.

Berhem 
 Gulên Azadiyê Weşanxaneya Aramê, 2003  (ev pirtûk bi navê ‘Qahir Firat’ hatiye çapkirin)
 Çavxezal, Weşanên Berçem, 2006   
 Perdeyê Reş, Weşanxana Sîtav
 Rêbera Axiftinê ya bi Sê Zimanî, Weşanxana Sîtav
 Kürtçe Konuşma Kılavuzu, Weşanxana Sîtav
 " ((Ferhenga Kurdî Tirkî-Tirkî Kurdî)) Weşanxaneya Sîtav
 " ((Kartên Jîran-Kartên Perwerdehîya Zarokan ên Dîtbarî)) Weşanxaneya Sîtav 

Nivîskarên kurd
Mamoste
Dîlo

Dîlo şervanekî welatparêz e, li dijî Dewleta Romê têkoşiyaye, şehîd ketiye.

Ji gundê Qeremêş a girêdayî Gimgima Mûşê ye. Di serhildanên Kurd de şehîd ketiye. Di hin stranan de navê wî û birayê wî Mîr Elî wekî lehengan tên gotin.

Dîlo navê jinekê ye jî 

Kurtenavê Dîlanê ye. Zilamê wî (...navê wî ji min re disînin, pasê)...) jî di Serhildana Şêx Seîd de hatiye xeniqandin. Ji ber ku Dîlan Xanim di ciwaniya xwe de bî maye, zarokên wê li ser navê wê tên naskirin. 

Niha ji vê malbatê re Mala Dîlo dibêjin. Yek ji navên zarokên Dîlan Xanimê Qasim e. Mala Qasoyê Dîlo ji niştecihên gund in.

Kuştiyên cengê
Kesên ji Gimgimê
Mîr Elî

Mîr Elî yan Mêr Elî, şervanekî kurd e. Di serhildanan de şehîd ketiye. Herçendî hin dibêjin di Terteleye Şêx Seîd de şehîd ketiye jî, bi texmînî pirr berê ye. Malbateke dewlemend bûne. Mêrga Mîr Elî (Mêr Elî) niha navê wî bibîr tîne.

Ji Qeremêşa girêdayî Gimgima Mûşê ye. Birayê şehîd Dîlo ye. Herdu bira bi lehengî, welatparêziya xwe dihatibûne naskirin.

Stranek govendê de 

Ha Mêr Elî, Mêr Dîlo
Paşa kir keysa cîlo

Biger cerxa dolavê
Esker xist sorka avê

Zixur Şavyan bû sayî
Li berê kes nemayî

Ha Mêr Elî, Mêr Dîlo
Paşa kir keysa cîlo

Serhildana Şêx Seîd
Dewrêş

Dewrêş an Derwêş, şervanekî Şêx Seîd bûye û şehîd ketiye. Ji gundê Qeremêş a girêdayî Gimgima Mûşê bûye. Mirovekê oldar û welatparêz bûye. Ji eşîra Ezdînî ye.

Çavkanî 

Serhildana Şêx Seîd
Kuştiyên cengê
Kardeş Türküler

Kardeş Türküler, (bi kurdî:Stranên Bira), komeke mûzîkê li Tirkiyê ye.  

Di sala 1993´î de  bi navê projekta konserekê hate holê. Stranên gelên Anatoliya bi zimanê wan şîrove kirin. Vê komê di serî de Tirkî, Kurdî, Azerî û Ermenî strandin. Paşê Kardeş Türküler stranên Lazî, Gûrcî, Çerkezî, Romanî (Mitirbî), Makedonî jî strandine. Awazên navdar ên çanda Elewîtiyê jî bikaranîne.

Albûma Şivan Perwer a bi navê Roj û Heyv de alîkarî dane. Mûzîka fîlmê Yılmaz Erdoğan a Vizontele wan amade kirine.

Berhem:

Bahar - Bihar 2005 - Kalan Müzik
Vizontele Tuuba - [Vîzontele Tuuba [2004]] - Kalan Müzik
Hemawaz - 2002 - Kalan Müzik
Vizontele (Muzîka Film) - 2001 - Kalan Müzik
Doğu - Rojhilat1999 - Kalan Müzik
Kardeş türküler - Stranên bira 1997 - Kalan Müzik
Hardasan - Li kû yî (stranên Azerî 1996 - Güvercin Müzik

Girêdanên derve 
Malpera wan
Koma pêşengehên hunerî ya Boğaziçi

Komên muzîkê
Nîşanên xeterê

Di kimyayê de pir nîşanên xeterê hene. Mînak: Dema tiştek kare pir zû bişewte, ew nîşanekî xeterê pevedixin (). Li vir nîşanên xeterê, xeterê xwe û kurtenavê xwe tê pêşandin.

<center>

Xeter di kîmya da
Selahattin Bulut

Selahattin Bulut, an jî bi nasnavê wî Seleh Bulut, nivîskarekî kurd û xwediyê dikana pirtûkfiroşiyê bi navê Medya Kitabevi li Stembolê (Tirkiye) ye.

Ew di sala 1954an de li Dêrikê hatiye dinê. Enstîtuya Perwerdeyiyê li Mêrdînê xelas kiriye û li Dêrikê û li Qersê du salan mamostetî kiriye. Ji ber xebatên xwe yên siyasî di sala 1981ê de hatiye girtin û di girtîgeha leşkerî ya Amedê de heşt salan girtî maye. Wî di sala 1997an de li Stembolê Medya Kitabevi saz kiriye.

Wî li ser jiyana Hafiz Akdemir û Edip Karahan sê pirtûk amade kirine. Di hin rojname û kovaran de, wekî kovara Nûdem, nivîs û çîrokên wî hatine weşandin. Di sala 2006an de çîrokên wî yên bi navê Bihuşta Lal derketin û di sala 2008an de jî pirtûka wî ya dawî ya bi navê Xadim li weşanên Avesta derket.

Berhem 

Hafız Akdemir, Peri Yayınları, Stembol, 1996.
Bir Yalnız Adam Edip Karahan, Elma Yayınları, 2005.
Bihuşta Lal, Avesta, Stembol, 2006. ISBN 9944-382-00-0
Xadim, Avesta, Stembol-Amed, 2008. ISBN 9789944382526

Çavkanî

Bihuşta Lal, Avesta, Istanbul, 2006.

Girêdanên derve 

www.edipkarahan.com 

Nivîskar
Bihuşta Lal (pirtûk)

Bihuşta Lal navê pirtûka pêşîn a nivîskarê kurd Selahattin Bulut e ku çapa wê ya yekê di sala 2006'an de li Stenbolê derket. Pirtûk ji deh çîrokan pêk tê. Hin çîrokên pirtûkê hê jî di hin rojname û kovara Nûdem li Swêdê de hatine weşandin. Di Bihuşta Lal de ev çîrokên wî hene: Rê, Teyrika Bihuşte, Bayê Xurifî, Kevirê Kerr, Derbe, Alimê Rewşa Hewayê, Şerbik, Wan Salan û Lal. Bûyera pirraniya çîrokên di pirtûka Bulut de li Dêrika Çiyayê Mazî û Diyarbekrê diqewime.

Çavkani 
 Selahattin Bulut (2005). Bihuşta Lal. Avesta, Stenbol. ISBN: 9944-382-00-00

Pirtûkên kurdî
Reşîdê Baso

Reşîdê Baso di 1ê Gelawêja sala 1926 an de li gundê Keleşbeg yê li ser bi herêma Tahlîn (Ermenistan) di nava malbatekê de ji dayika xwe bûye. Dengbêj
ku him evîndarên ziman û hunera Kurdî bûn, him jî ji bo xatirê doza Kurdistanê ji erdê bav û kalên xwe (Serhed) rewiya bûn nava Kurdên Ermenistanê. Reşîdê Baso di sala 2006 an de bi hevpeyvîkîde ji Derwêş Serhedî rê gıtibû pêşiyên me ji Dutax'a (Êzdîxane) Agiriyê hatine Qersê ji wê derê re jî derbasî Sovyetê bûne.

Malbata Reşîdê Baso jî mîna gelek malbatên din ji ber bayê reşê zilm û stema Roma Reş (Tirkên Şovînîst) rewiya bûn Ermenistanê. Wan tenê canê xwe rizgar kirî bû û ji ber ku bi ola xwe Êzidî bûn, qedera wan jî tevlî bexta gelê Ermenî bibû. Hinek hatin kuştin û hejmareke kêm jî derbasî komarên Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê bûn. Belê ew ji tevkujiyeke dîrokî rizgar bibûn.

Di salên 60 an de û pêda hate Radyoya Êrîvanê û dengê xwe yê germ li serê çiyayê Agirî derbasî welatê bav û kalan (Kurdistana Delal) kir. Li wira Reşîdê Baso li rex dengbêjên mîna Şeroyê Biro, Karapêtê Xaço, Efoyê Esed, Dawûdê Xelo, Memoyê Silo, Egîdê Têcir û Ordînê Dengbêj xeml û rewşa civata dengbêjên Kurd gehandî bûn astekî herî bilind. Di radyoyê de ew tev bibûn niwênerên nasnameya muzîka Kurdî ya resen. Kilamên ku wan digotin dîrokeke şifahî û nenivîsandî bû. Dîroka ramyarî, civakî û hunerî di peyvên stranên wan da zadeganiyaa Kurda radixistin ber çavan.

Ferqa Reşîdê Baso bi hinek dengbêjên din re ew bû ku wî piraniya stranên ku gotine bi xwe afirandine. Hinek ji stranên wî jî hunermedên din strîne. Stranên mîna Felekê, Peyawo, Delal ha delal û gelekên din hunermendên mîna Şemdîn û Dilovanê kurê wî di berhemên xwe da gotine.

Ji bîra neken her dengbêjê ku ji nava me koçberî dibe, arşîveke dewlemend jî bi xwe re dibe nava axa sar. Heya ew saxin bila medya û ragehandina Kurdî desthilîne. Keda wan biqedrîne, xizîneya stran û jiyana wan ji bo arşîva me ya netewî tomar bike.

Dengbêjê nemir di 12.04.2006 ê de li Osnabrück a Germanistanê diçe li ser dilovaniya mafeya xwe Xwedê.

Çavkanî 

Dengbêj
Radyoya Êrîvanê
Kurd
Qewaqa

Qewaqa (), gundekî Kerboranê ye. Qewaqa jî weke gelek gundên herêmê ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Ji lewma mirov bi tenê dikare bi dema buhurî bahsê bike. Gund di serê girekî ne zêde bilind de hatibû avakirin û ji nêzîkê 50 malî pêk dihat. Hawîrdorê gund dehl û avî bûn. Lê mixabin îro ji du-sê mirovên kal pêve kesek di gund de ne maye û herder hişk û zuha bûye.  

Gundên Kerboranê
Erdêxan

Erdêxan yan jî Erdêhan, bajarrekî bakurê Kurdistanê ye. Erdêxan di nav sînorên Komara Tirkiyeyê de dimîne.

Dîrok 
Dîroka Erdêxanê heta 753 berî zayînê aşkere ye. Keyserê ûrartûyan Sartûr ev herêm kiriye bin desthilatdariya xwe. Herêm nêzikî Qefqazê ye. Ji ber wê gelekî car Erdêxan tûşî êrîşan hatiye. Gurcî, îranî, ûris hwd gelek caran herêm xistine bin kontrola xwe. Beriya avabûna Komara Tirkiyeyê niştecihên herêmê 90% kurd bûn. Herêm di sala 1479'an de cara yekem ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagîrkirin. Osmaniyan misilman û tirkên Asyaya Navîn anîne li vir bi cih kirine. Lê herdem hejmara kurdan zêdetir bûye. Di sala 1855'an de dewleta Osmanî zagonek derxistiye û dest daye ser hemû milkên ermeniyan. Gelê ermenî herdem li dijî barbarîzma tirkan serî hildaye. Di Terteleya Filehan de, bi tevayî ermeniyên herême hatine qirkirin û koçberkirin. Herêm gelekî caran bûye qada şerê ermenî û tirkan, osmanî û ûrisan, osmanî û gurciyan, osmanî û îraniyan û kurd û tirkan. Di Serhildana Agiriyê de kurdên herêmê alîkariyeke mezin dane Îhsan Nûrî Paşa. Heta sala 1923'an Erdêxan herdem bûye kelema pêş çavên tirkan. Piştî şikeştina serhildanên Kurdistanê dûgela Tirk polîtîka pişavtinê (asîmîlasyon) bi xurtî meşandin û Erdêxanê jî ji vê polîtîkayê para xwe girt.

Nifûsa navenda Erdêxanê 40.875 e. Bi tevî navçe û gundên xwe hejmara niştecihên Erdêxanê 137.300 e. Aborî li ser çandiniyê ye. Hilberîna penêr, xwedîkirina mozhingiv navdar e. 70% ji gel li gundan dijî û radeya pirrbûna nifûsê pirr kêm e. Niştecihên herêmê bi kurmancî diaxivin. Herwekî terekeme, azerî û pirr hindik gurcî û ecem jî hene.

Navçeyên Erdêxanê 
 Erdêxan (navend) ()
 Çildar () 
 Dêmal () 
 Mêrdînik () 
 Posof
 Xanek ()
 xoçvan ()

Erdêxan xwedî gelekî bermahiyên dîrokî ne. Dêrên filehan ên ku hatine rûxandin, kelheyên ûrartûyan, pire, kanî hwd gelek in.

Navdarên Erdêxanê 
MehmetAli Arslan
AkifYılmaz
[[Hozan Dîno]
 Esker Demirbaş

Çavkanî 

Erdêxan
Bajarên Tirkiyeyê
Bajarên Kurdistanê
Navçeyên Erdêxanê
Keferdîz, Meletî

Keferdîz (an Kefersût an jî Kefersûk) (1928: كفرديز / "Kefer diz" ; 1946: Keferdis/Keferdiz; bi tirkî, Doğanyol) navçeyeke 120 km dûrî Melediyê dikeve. Firehiya erdê navçeyê 233 km² ye. Hejmara niştecihên navenda navçeyê 5.418 û bi tevî gundan 11.435 e. Bi girêdayî navçeyê 14 gund û 26 mezre hene. Aborî li ser çandiniyê ye.

Gorî îdîayan Keferdîz bi qasî 500 sal berê wekî gundek hatiye avabûn. Ti bermahiyên dîrokî yên bingeha navçeyê kevntirîn nîşan bide nîne.

Çavkanî
Yazixan

Yazixan (an jî Patrîkxan), 40 km li bakurrojavayê Meletiyê dikeve. Firehiya erdê wê 618 km² ye. Hejmara niştecihên navenda navçeyê 4285 (sala 2000´î), bi tevî gundan 20.614 e. Di sala 1990´î de bûye şaredarî. Li ser riya dîrokî ya "Riya hevrîşimê - Riya Îpegê" dikeve. Di sala 1936´î de riya hesinî hatiye vir. Bilindahî ji deryayê 900 m e. 27 gundê navçeyê û 64 mezreyê wê hene. Aborî li ser çandinî û xwedîkirina sewalan e. Deşta Patrîkxanê deşta herî mezin a Meletiyê ye. Mixabin axa herêmê avî nîne. Niştecihên herêmê ji eşîra Kurd a Dirêjan in. Xalîçeyên herêmê bi nirx in.

Dîroka herêmê pirr nayê zanîn.

Çavkanî 

Navçeyên Meletiyê
Muhacîr, Meledî

Muhacîr an Wêranşar () navçeyeke Melediyê ye.

Navê Wêranşar (navê di dema Împeratoriya Romê de Zipetra), ji ber rûxankirin tê. Lewra, gelek caran bajar hatiye rûxandin û talankirin. Di sala 1946an de dîgel a Tirk Wêranşar kiriye navçe û navê Doğanşehir pê ve kirine. Herêm heya avakirina Komara Tirk herdem di bin desthilatdarîya Mîrên Bêsnî de bûye.  Bilindahî ji behra 1.252 m ye. 7 şaredarî û 27 gundên navçeyê hene. Aborî li ser xwedîkirina sewalan û çandiniyê ye.

Dîrok 

66 berî zayînê heya 395 piştî zayînê desthilatdarîya Împeratoriya Romê an jî Bîzansî 395-656, 656-738 Emewî desthilatî kiri. Herêm ji sala 1315an heya dagirkirina osmaniyan tûşî hev bûn gelek êrîşan bûye. Memlukî, rêwîtiyên Mongoliyan, Tîmûrleng hwd. Lê herdem di bin desthilatdarîya mîrên kurdên Bêsniyê de bûye. Mixabin rêzaniya digel Tirk a bi şewitînê ziyaneke mezin daye herêmê. Bêtir piştre ava kirin û bidest xistin ji alî xelîfeyê Ebasî Harûn Reşîd ve. Li sala 1515an dîsa wan ax ê Osmanî navçê beşdar jî 1877an yê pêşî navê Viranşehir ango Harapşehir navçê bûye, li dor ê salan şerê 1877-78 Osmanî - Rûsya jî Rojhelatê wan weranîn e cîwar e tê da cîh kirin ji ber jî gel ê navandin gundê Muhacîr. Girêdayêk Bêsnî yê gundê li sal wek navendê melbend qewimîn. li 1929an navendê bûcax qewimîn. Li 1933an Doğanşehir navendê standin bajêr, li 1ê nîsana 1946 jî navçeyê Arxa an jî Arga cihê bûn navçe xweserek rewşa wan werîn hilbestîne Meledî ye.

Ol, çand û civak 
 
Gelê Wêranşarè, wan eslê xwe jî bingeh ê jî olê Zêrdeştîtî. Lê belê bêtir piştre jî alî olê dû yê cihê bûn; kurdên sunî û elewî. Li biqasî hindik jî olê Mesîhtî hebûn. Li wan dû yê cihê bûn; ermenî û suryanî.

Erdnîgarî an jî rewşa Hewa 

Hewayê Wêranşarê, zehf germahî û hindik hêvi ango paqijek hewayê heye.

Aborî an jî berhemên çandinî 

Navçeyê ber girîng xweder deramet çand ê. Li Wêranşarê, berhemên çandinî; mişmiş, sêv peyda bûn û gihandinê. Berhemên çandinî vanan ber girîng ê.

Serjimar 

Serjimare hemûya navçeyê Wêranşarê, jî Kurdên avakirinê bû.

Eşîrên kurd 

Li Weranşarê an jî Muhacîrê du eşîrên mezin heye; eşîrên Etmankî, an jî Atmî û Balyan. Kurdên Muhacîrê bi piranî elewî ne lê yên sunî jî hene.

Navdarên Wêranşarê 
 Doğan Erbaş ji gundê Qêrîn () e û parêzerê siyasetmedarê Abdullah Ocalan e.

Çavkanî 

 http://arsiv.ntvmsnbc.com/modules/secim2007/sonuclar/cv/adaylar/36_16_1.asp
 Jr.Anıl Haco
 http://www.dogansehir.bel.tr/V1/?cat=Tarihce 

Navçeyên Meletiyê
Edene (bajar)

Edene ( bajarekî Tirkiyeyê ye. Di Tirkiyeyê de, yek ji 5 bajarên herî mezin e.
Pîvana erda bajêr 14.256 km² ye. Tevahiya nifûsa parêzgehê (gorî hejmêra dawî) 2.125.635 e. Nifûsa navenda parêzgehê (bi tevî 5 navçeyên navendî) 1,747,589 e (2012). Ji navbera rojava û rojhilatê bajarê de Çema Seyhanê diherike.

Ji rojhilatê heya rojavayê, herêma ku 100 km dirêj e Herêma Bajarên Mezin yên Edene-Mêrsîn e û nêzikî 3 milyon nifûsa wê heremê he ye. Di Tirkiyeyê de, ev herêm herêma metropolîtana herî mezin a çaremîn e û navendekî bazirganî û çandeyariye.

Ev herem alî kanan (madenan) jî pir dewlemend e. Qrom, hesin, manganez, sirb(qurşûn) û tûtya (çînko) di heremê de pir tê dîtîn. Parêzgeha Edenê j'alî çandin jî pir giring e.

Di Çukurovayê de gellek zadên wek; genim, gukberojk, zeytîn, hinar, lazût(garis), narinc(purteqal, mandarîn, lalengî û lîmon), mûz, kîwî, hawêcan, şekirlewen, kartol, firingî, îsot, kaho(marûl), kelem, pîvaz, soya, riz(birinc), pembû, tirî, fisdeq, maş, xiyar, behîv, zebeş, gindor tên hilberandin. Lê belê, ji nav van zadan yê ku heri giring e pembû ye. Niha avdana van zadan bi avdana dilopî tê çêkirin.

Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya bajarê 2,237,940 kes hatiye tomarkirin. Li rojhilatê navenda bajarê hêjmarek girîng Kurd lê dijîn.

Erdnîgarî
Bajareke herêma () Deşta Çixwurê ye. Pîvana rûerda bajarê 14.125 km2 ye.

Navçeyên Edeneyê 

13 navçeyên Edeneyê hene:

 Qarsantî, bi tirkî Aladağ
 Ceyhan
 Feke
 Qebristana Xerîban, bi tirkî İmamoğlu
 Çeçelî, bi tirkî Karaisali
 Maxarsus, bi tirkî Karataş
 Sîs, bi tirkî Kozan
 Bazendum, bi tirkî Pozanti
 Xaçîn, bi tirkî Saimbeyli
 Seyhan
 Mexare (Mağara), Tufanbeyli
 Ayas, bi tirkî Yumurtalık
 Ûregîr, bi tirkî Yüreğir

Navdar 

 Yılmaz Güney, Derînerê fîlman, senaryonivîs, romannivîs û aktorê kurd
 Mehmet Sevgat, endamê Komîteya navendî yê PKKê
 Duran Kalkan, payebilindên PKKê
 Haluk Levent, muzîkjenekî rockê
 Ömer Çelik, siyasetmedar
 Rojîn, stranbêjekî kurd

Çavkanî

Bajarên Tirkiyeyê
Edene
Afyonkarahisar

Afyonkarahisar an jî Afyon bajarekî li rojavayê Tirkiyeyê ye, ku paytextê parêzgeha Afyonkarahisarê ye. Nifûsa bajêr li gorî daneyên sala 2018an 300.000 hatiye texmîn kirin.

Dîrok 

Bajar di dema Helenistîk de hatiye avakirin. Navê xwe ji tirkên selcûqiyan "Afyon û Qerehisar" bi kurdî ("Keleha Reş") wergirtine. Bajar ji sedsala 11an heya 13an gelek caran di navbera yaçperestan û eşîrên tirkmenan de şer û pevçûn diqewimin, heya ku bajar di sedsala 14an de ket destê osmaniyan, ku li wir bi piraniya nifûsa tirk û nifûsa kurdên asîmîlebûyî yên tirkan dijiyan. Piraniya kesên xwe misilman ne. Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, bajar li dijî yewnaniyan ji rojava û kolonîstên îtalyan ji başûr şer kir.

Erdnîgarî
Afyon bajarekî herêma Egeyê ye pîvana rûerda bajarê 14.532 km² ye.

Navbera Afyon û çar bajarên mezin ev in:
Afyon-Stembol: 421,7 km
Afyon-Enqere: 260,7 km
Afyon-Îzmîr: 329,8 km
Afyon-Bursa: 329,8 km

Navçeyên Afyonê 
17 navçeyên Afyonê hene:

Mijarên têkildar 
Dewleta Germiyan

Çavkanî

Bajarên TirkiyeyêAnatolya
Amasya

Amasya bajarekî Tirkiye ye.
Pîvana erda bajêr 5.731 km² ye.

Navçeyên parêzgeha Amasyayê 
6 navçeyên Amasyayê hene:

 Göynücek
 Gümüşhaciköy
 Hamamözü
 Merzifon
 Suluova
 Taşova

Girêdanên derve 
Malpera şaredariya Amasyayê bi tirkî

Bajarên Tirkiyeyê
Edirne

Edirne (navê berê yê bajêr bû, ;  ) bajarekê Tirkiye li Trakya ye. Pîvana erda bajêr 6.241 km² ye. Navê an yê bajêr e , an jî , .

Dîrok
Edirne bajarekê kevin e. Mirov li wir herî pêş de li dor sedsala 5'an b.z. de bicih bû. Dîrok de ew bi navên ciyawazî hat navkirin. Ew li ber Rom dema Trakyan de bi navê Odrysai nav kirin.

Paş Roman li Trakyan ew stand şunda împarator Hadrianus di 125 b.z. de ji bo mezin kirin û çak kirina bajer ferman kir û bi navê Hadrianapolis (ango bajarê Hadrianus) nav kir. Ew paşê çerixa Adrianapolis û bi dawî jî dema Osmanan çerixa rewşa îroj bû.

Ew demakê di dest Avaran de ma şunda derbaza dest Bulgar û Bîzans bû. Di 1204an de ew paş Sefera Xaçiyayê Çaram re dest leşkerên Xaçiyan ket. Li 1250 şunda Bîzans şunda dest xwe xist û di 1361an de jî Osmanan dagir kir.

Ew navbera 1365an de heta 1453an paytexta Osmanan bû.

Di sedsalan 19'an de dema şerên navbera împaratoriya Osmanî Rusan de gelek caran binket. 26'e adarê Bulgaran paş dorpêç kirinaka 4 mehan vegirtin. Împaratoriya Osmaniyê paş Şêrê Balkana Duyem ew şunda hel girt. Paş Şerê Cîhanî yê Yekê de ew heta Peymana Lozan de di dest Yewnanistan de bû. Paş peymanê re ew derbaza sînorên Trikiye bû.

Erdnîgarî
Ew 220 km li rojavaya Stenbol li sînora Tirkiyeyê Yewnanistanê ye. Çemê Meriç li wir sînorên Tirkiye û Yewnanistanê pêk tî ne.

Çavkanî

Girêndanên derve

  www.edirne.bel.tr
  www.edirne.gov.tr

Bajarên Tirkiyeyê
Muğla

Muğla bajarekî Tirkiye ye.
Pîvana erda bajêr 12.716 km² ye

Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya navenda bajarê 983 hezar 142 kes hatiye hejmartin.

Erdnîgarî
Li bakûrê bajarê Aydîn, bakûrêrojhilat Denîzlî û Burdur, li rojhilatê wê bajarê Antalyayê cîh digre

Navçeyên Bajarê
 Bodrum 
 Dalaman              
 Datça                
 Fethiye
 Kavaklıdere 
 Köyceğiz             
 Marmaris 
 Milas 
 Menteşe
 Ortaca 
 Seydikemer 
 Ula 
 Yatağan

Çavkanî

Bajarên Tirkiyeyê
Bartın

Bartın bajarekî Tirkiye ye.
Pîvana erda bajêr 1.960 km² ye

Bajarên Tirkiyeyê
Taya Dila (albûm)

Taya Dila albûma duyemîn a Hozan Kawa ye. Ev albûm yi aliye Mîr-Muzîk û Kom-Muzîk ê de hatiye çapkirin.

Stran 
Di vê albûmêde ev stran cîh digrin.<p>
 Rindê
 Kanî
 Welate me
 Heviya me
 Newroz
 Hozanê dil
 Bilbil
 Qederê
 Ez bê te me
 Heyranê
 Evîna mem
 Lorî lorî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî a Hozan Kawa 

Albûmên kurdî
Manisa

Manisa bajarekî Tirkiye ye.
Pîvana erda bajêr 13.120  km² ye

Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelhe ya bajarê 1.440.611 kes hatiye hejmartin.

Erdnîgarî
Rûerda bajarê 13.339 km2 ye. Bajar li herêma Egeyê cîh digire û  Aydın 156 km, Balıkesir 137 km, Denizli 208 km, İzmir 36 km, Kütahya 317 km û Uşak 195 kîlomêtro ji bajarê dûrin.

Navbera Manîsa û çar bajarên mezin ev in.

Manisa-Stembol: 417,0 Km
Manisa-Enqere: 561,9 Km
Mnaisa-îzmîr: 38,5 Km
Manisa-Bursa: 296,3 Km

Navçeyên Manîsayê

Çavkanî

Bajar
Bajarên Tirkiyeyê
Eskişehir

Eskişehir bajarekî Tirkiye ye.
Pîvana erda bajêr 13.904 km² ye

Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2019an gelheya bajarê 887,475 kes hatiye hejmartin.

Erdnîgarî
Eskişehir, bajareke herêma Anatoliya Navîn e. Rûerda bajarê 13,925km2 ye.

Navbera Eskîşehîrê û çar bajarên mezin evin

 Eskişehir-Stembol: 315 km
 Eskişehir-Enqere: 234 km
 Eskişehir-Îzmîr : 461 km
 Eskişehir-Bursa : 152 km

Navçeyên Eskişehirê
14e navçeyên Eskîşehîrê ev in.

Çavkanî

Bajarên Tirkiyeyê
Uşak (parêzgeh)

Ûşak parêzgehekî li Tirkiye ye. Pîvana erda bajêr 5174 km² ye

Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2018an hêjmara gelhe ya bajarê 252,044 kes hatiye tomarkirin.

Erdnîgarî
Uşak, bajareke herêma Egeyê ye. Pîvana rûerda navenda bajarê 1,309 km² ye.

Navçeyên parêzgeh
 Uşak (Navend)
 Banaz
 Eşme
 Karahallı
 Sivaslı
 Ulubey

Navdar 

 Hacim Çarıklı

Çavkanî

Bajarên Tirkiyeyê
Trebzon

Trebzon, îro bi fermî Trabzon, bajarekî Tirkiyeyê ye. Pîvana erda bajêr 4495 km² ye.

Di Serdema Navîn de, Trebzon paytexta yek ji împeratoriyên Romê bû ku piştî Sefera Xaçperestan a Çarem, dema ku paytexta Împeratoriya Bîzansê ji hêla Xaçperestan ve hate girtin. Împeratoriya Trebzonê ji hêla siltanê osmanî Mehmed II ve hate dagir kirin. Wî di sala 1461an de Trebzonê dagir kir û Împeratoriya Trebzonê dewleta Romê ya dawîn bû.

Girêdanên derve 

Nûçeyên Trabzonê 

Bajarên Tirkiyeyê

Paytextên dewletên dîrokî
Mêrdînik

Mêrdînik an Gole () navçeyeke Erdêxanê ye. Mêrdînik di sala 1992'yan de bi Erdêxanê ve hatiye girêdan. Navê wê yê Kurdî di sala 1956'an de hatiye qedexekirin. Li başûrê Mêrdînikê Çiyayê Elahûekber (Kopîl), li bakur Erdêxan, li rojhilat Qers û li rojava jî Erzerom dikeve.

Erdnîgarî 
Rûbera vê bajarokê biçûk, 245.000 m² ye. Li başûrê, Qers û Sarîqamîş, li rojavayê bajarokê Ardanuç û li rojhilatê jî, bajarokê Cilawûzê hene. Bajarokê Gole li girê Mêrdînikê hatiye avabûn. Deşta Mêrdînikê li bakurê navçeyê dikeve. Ji ruyê avê 2.050 m bilind e û rûbera tevahiya navçeyê 1.420 km² ye. 

Zozanên pir bilind li herêmê hene, li başûrê Mêrdînikê. Girê Kabak 3.050 m û di sînorê Qersê de ye, Samayat 3.047 m ne çiyayên girîng ên navçeyê ne. Pirraniya gundan li derdora bajarokê ne.

Hejmara niştecihên navendê 10.611 û bi tevî gundan jî 44.703 e. 53 gund girêdayî navçeyê ne. Gundê Qoreveng (bi tirkî navê wê kirine Köprülü) xwedî şaredarî ye. Firehiyê wî 1.420 km², bilindahiya wî jî 2.030 m ye. 81% erdê Mêrdînikê bi daristan e. Mêrdînik kaniya darên çam e. Zivistan li herêmê pirr dirêj û sar, havîn jî kurt û ziha ye.

Avûhewa
Ji ber bilindbûna ji rûyê avê, klîmaya vir pirr sar e. Di zivistanê termometre hin caran - 30°C nîşan dide. Meha rezberê (îlon) serma dest pê dike û heta gulanê berdewam e. Stûriya berfê ji metreyekê derbastir dibe. Havînan, germahî di navbera 17°C û 30°C de ye.

Taybetiyeke Goleyê ev e ku, bi zivistanê hawirdor pirr bedew dibe û ax pirr berhemdar e. Axa Mêrdînikê, axa bi giranî çernozyûm e, axeke berdar e. Li herêmê şilîl, genim, ceh, koringa û baçîk gelek tên çandin. Ji aliyê ajalên malî ve herêmeke dewlemend e. Sewze (hêşinahî) jî gelek e. 10% ji axa wê daristan e.

Dîrok 
Dîroka herêmê nîşan dide ku ji Hurrî (b.z. 2000) heya îro herêma Kurdan bûye. Hin caran herêm ketiye bin destê Ûrartû (Keyser Sartûr 2, b.z.753), 415 Bîzans, 646 artêşên Ereb-Îslam, 1080 Gurcî, 1414 Mongol, 1512 Osmanî, 1540 Gurcî, 1545 Safewî, 1551 Osmanî, 1878 Ûris, 1915 Fileh. Herêm 30 îlona 1920'an de dikeve bin dagirkeriya Komara Tirkiyê.

Ziman 
Li herêmê bi zaraveyê kurmancî û pirr hindik jî dimilkî tê axavtin. Herwekî terekeme, azerî, afxanî jî hene kû evana ji hêla osmanî û dûgela Tirk ve hatine anîn.

Aborî
Çandinî û aboriya si çewlika (tijî çêlekan / mêşin) navçeyê de ku bi navê Inekhane binavkirine (cihê çêlekan ku lê dihewin) de 1.300 serî ( 700 ji wan mih) tên xwedî kirin.
 
Hingiv: Li herêmê hingiv jî pirr tên hilberîn. Hilberîna hingivê di salên dawî de destpêkir. Serî de bi awayekê hobî bû lê niha mozhingivî bo aboriya Mêrdînik û Qersê gelek girîng e.

Bazirganî
Li bajarokê Goleyê sûka ajalan heye. Gelek kes ji derve jî tên vê bazarê. Cihê bazarê di aboriya navçeyê de berbiçav e.

Aborî li gundekî Goleyê
Li gundan çêlek pir in, tên dotin û gundî bi şîrî mast, rûn û penêr çêdikin.

Perwerde
Di pirî gund da, dibistanan hene. Li Çayirbaşi dibistanek heye, li navendê Goleyê çar dibistan, dibistaneke bilind û dibistaneke hundermendê (jibo keçan) hene.

Gundên Mêrdînikê (lîste ne temam e) 
yeni demurkapu

yenidemirkapı

Çavkanî
Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
"Köylerimizin adlari" (1928).

Navçeyên Erdêxanê
Mêrdînik
Posof

Posof (Duxur) yek ji navçeyên Erdêxanê ye. Navê wê yê kevin Duxur e.  

Posof li bakurê Erdêxanê dikeve û di tîxûbê Gurcistanê de ye. Firehiya erdê wê 606 km², bilindahî 1583 m ye. Hejmara niştecihan, navend 2861 û bi giştî 55438 (sala 2000) e. Mixabin bêhtirî 40.000´î kes ji ber xizanî û pêkutiyên Dûgela Tirk koçberî rojavayê Anatolya wekî bajarên Stenbol, Enqere hwd bûne. Tenê bi qasî 10.000 kes li herême dijîn. 49 gund girêdayî Duxurê ne. Niştecihên herêmê bi havînan bi qasî demeke kurt tên û dîsa vedigerin metropolên Tirkiyê. Di sala 1956'î de hemî hatine qedexekirin û navên Tirkî hatine dayîn.

Gundên navçeya Posofê (lîste ne temam e)

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).

Navçeyên Erdêxanê
Çildar

Çildar an jî Zûrzuna () navçeyeke Erdêxanê ye. 
    
Çildar, di 25 sibat 1921ê de ji destê Gurciyan hatiye stendin û ketiye bin dagirkeriya Dûgela Tirk. Dîroka herêmê heya bav û kalên Kurdan Hurriyan tê şopandin. Ûrartûyan, Bîzansiyan, Ereb-Îslaman, Gurciyan, mîrîtiyên Kurd, Safewiyan, Mongolan, Ûrisan û Osmaniyan li vir desthilatî kirine. Osmaniyan herêm bi tevî Qers, Batûm di 14 tîrmeh 1878´an de (Peymana Berlîn a di navbera Osmanî û Ûrisan de) di şûna deynê şer de firotine Ûrisan. Heya sala 1878´î niştecihên herêmê Kurd, Fileh û Gurcî bûn. Piştî avabûna Komara Tirk û Komkujiya Filehan, Terekeme, Azerî hwd anîn herêmê. Pirraniya Gurciyan jî reviyan Gurcistanê. Niha pirr kêm be jî Gurcî hene li herêmê. 
   
Gorî hejmartinên ku Dûgela Tirk di sala 2000´î de kirine hejmara niştecihan bi giştî 14869 e. Hejmara navenda Çildarê 2415 e. Firehî 1163 km² ye. Gola Çildarê (Gola Gurciyan), 120 km² mezin e. Gelê herêmê bi zaraveyê Kurmancî, Gurcî, Terekemeyî diaxivin. Dûgela Tirk polîtîkayek assîmîlasyonê ya dijwar li ser gelên herêmê dimeşîne. Navên gundên herêmê bi kurdî, Gurcî, Filehkî ne. Di sala 1956´î de hemî navên cografîk kirine tirkî. Pirsgirêkên Gurciyên herêmê jî wekî yên Kurdan pirr in.

Gundên navçeya Zûrzunayê (lîste ne temam e) 

Navçeyên Erdêxanê
Xanek

Xanek navçeyeke girêdayî bajarê Erdêxanê ye. Hejmara niştecihên wê 5000 e. Yek ji herêmên Bakurê Kurdistanê yê di bin dijwariyeke taybet a polîtîkaya pişavtinê ya Dûgela Tirk de ye.

Gundên Xanekê (lîste ne temam e) 

Navçeyên Erdêxanê
Dêmal

Dêmal yek ji navçeyên Erdêxanê ye. Navê kurdî yê Dêmal hatiye qedexekirin û bi tirkî kirine Damal.

Navçeyên Erdêxanê
Qoreveng

Qoreveng ( gundekî Mêrdînika Erdêxane ye. 

Navê gund di sala 1962´de kirine Köprülü. Niştecihên gund 100 % Kurd in û bi zaraveyê Kurmancî diaxivin û di aliyê olî de Sunî ne. Avakerê gund bi navê Kerîmo Axa bûye. Gorî îdîayan navê Qorevengê nîşan dide ku, wextekê Kurdên Dimilî li vir jiyan e. Ji ber kû ew Elewî bûne Osmaniyan ew sirgûn kirine bajarê Yozxatê. Lê ev îdîayek e. Dîroka herêmê nîşan dide ku herêm ji Hûrriyan heya îro parçeyek ji Kurdistanê ye. Di sala 1972´de bûye şaredarî. Pirraniya gundiyan koçberê metropolên Anatolyayê bûne. Mirêke an axayeke Kurd bi navê Canîbeg li herêmê desthilatî kiriye. Zozanê Canîbegê navdar e. Qoreveng 25 km dûrî navçeya Mêrdînikê dikeve.

Nifûsa Qorevengê gorî hejmartina 2000´î 2442 ye. Nêzîkî 5000 kes koçberê Tirkiyê bûne. Pirranî li Stenbolê dijîn û hêj jî bi havînan tên gund. Hejmara malbatan 350 ye. Gel bi xwedîkirina sewalan û bi xebata li metropolên Tirkan aboriya xwe dike.

[Jî Bu Qorewengi wêne http://www.kopruluden.com  da mezekin]

Gundên Mêrdînikê
Çiyayê Elahûekber

Çiyayê Elahûekber çiyayekî mezin li Bakurê Kurdistanê, li başûrê Mêrdînikê ye. Bilindahiya wî 3120 m ye. Navê çiya yê kevn Kopîl e. Di şerê Osmanî û Ûrisan de 90.000 leşkerên osmanî vê çiyayê ji serma qefilîne. Ji ber wê piştî avabûna Komara Tirkiyeyê bo bîranîna wan leşkeran navê wê kirine Elahûekber.

Çiyayên Kurdistanê
Sarîqamîş
Selîm
Girêdan

Girêdan an jî lînk, bi taybetî di înternetê de dû rûpel bi hev re girê didin.
Di Wîkîpediyayê de, girêdan bi nîşanên [[ ]] tên holê û şîn an sor derdikevin.

Komputer 

 Gihiştinê amûrên li ser tor
 Hiperlink
 Linkên (Gerokê Tor)
 Linkek sembolik an Hard link bo pela komputerek, yekbûneke pelên bi pelên din anji daneyên pelê.

Din 
Gihiştineke dû tiştên di navên objeyan.

Gerok
Milazgir

Milazgir, Milazgird an Kelê () navçeyeke bajarê Mûşê ye. Di çavkaniyên rojavahiyan de navê Milazgirê wekî Man(t)zîkert derbas dibe. Ûrartûyan gotine Manavazakert, filehan Manazkert, ereban Manazcîrd/Melazkurd. Gelê herêmê bi pirranî dibêje Kelê. Lewra xwedî kelheyeke dîrokî û bêhempa ye. Navçeyeke bajarê Mûşê ye. 137 km dûrê Mûşê ye. Di ber ava Mûradê de ye. Di sala 1944´an de bûye belediye.

Nifûsa navendê 23.697 (sala 2000´î) û bi giştî 68.990 e. Firêhî 1534 km² ye û herêm li ser xeta erdhejê dikeve. Di sala 1903´an de erhejeke mezin pêkhatiye. Gel 80% aboriya xwe bi çandinî, xwedîkirina sewalan bi rê ve dibe. Herwekî bazirganî û karkerî jî li herêmê heye. Milazgird di deştê de ye. Bi havînan germ û ziha, zivistanan berfî û sar e.

Li herêmê ji xeynî hûrrî û mîrîtiyên kurdan, ûrartûyan, makedonî, bîzansî, ûrisan, selçûqî, safewî û osmaniyan desthilatî kirine. Piştî şikestina bîzansî koçberên Asyayê pêl bi pêl hatine Kurdistan û Anatolyayê. Dûgela Tirk gelekî nîşaneyên ku hatina wan a Kurdistanê dipesinîne li Milazgirdê çêkiriye. Hersal bi sedema "Vebûna deriyê Kurdistan û Anatolyayê" pîrozbahiyan lidardixe û zarokên dibistanan mecbûrê van çalakiyan dike. Niştecihên herêmê ji xeynî rayedar û memûrên dewletê 100% kurd in. Gorî statîstîkên dûgela Tirk 15% kes tirkî nizanin li herêmê. Lê ev hejmar zêdetir e.

Warên dîrokî

Pira Keçkê yan pira Keça Qral  
Pira Keçkê 2 km dûrê Milazgirê ye. Bi duheb kevirên wekhev hatiye çêkirin û dizaynkirin. Pira Keçkê bi dirêjahiya xwe 5 mêtro ye, 2 mêtro jî bereya wê ye. Çawa dixwiyê ev pir bi duheb kevirên xweşik û wek hev hatiye çêkirin û gelek bala mirovan dikêşe. Dîroka çêkirina vî pira han baş nayê zanîn lê tê gotin ku di dema împeratoriya Romayê de, hatiye çêkirin. Pir bi hemû zindewariya xwe li piya ye û balkêş e.

Li gorî rêwayetê ji aliyê keça qralê wê demê ve hatiye çêkirin, xet û xalên liser kevirê pirê jî ji aliyê xelkê herêmê ve tê gotin: wekî nîşaneya porê keça qral û şûna pêçiyê wî ye tê şirovekirin.

Pira Xatûnê 
Pira Xatûnê destpêka têketina bajarê Milazgirê de ye. Li ser çemê Şekrikê ku tevî çemê Mûradê dibe hatiye avakirin. Pira Xatûnê li ser rêya di navbera Milazgir û Kopê de wek esereke dîrokî xuya dike û berhemeke selçûqiya ne. 38 mêtro dirêj e, 7 mêtro jî bibere hê jî ev pir li ser xwe ye lê bi awayekî çalak nayê bikaranîn.

Navdarên Bajêr 
 Abdurrahman Dürre
Celaledîn Yöyler
Kerem Soylu

Galerî

Çavkanî
Dêrxas

Dêrxas () navçeyeke bajarê Mûşê ye. li Dêrxasê gelê ji Ereb dijîn. Navçe ji hêla aborîyê ve dewlemend e. Fîrmayên Mûşê yên mezin bi piranî di destê dêrxasiyan de ye, wekî bus, bazirganiya silqê, titûn. Di salên 90'î de Dûgela Tirk ev navçe kir cerdewan (qorîcî) û têkiliya Kurd û Ereban xirab kir. Di salên 2000'î de rewşa dîsa baş dibe. 

Parlamenterê Kurd Giyasettîn Sayan ji Dêrxasê ye.

Çavkanî
Tîl, Mûş

Tîl an jî Tîlê (bi tirkî: Korkut), yek ji navçeyên bi ser parêzgeha Mûşê ve ye. Tîl di sala 1985an de bûye navçe. 

Tîl an Têlî (di stranên dengbêjiyê de bi pirranî Tîl derbas dibe) di deşta Mûşê de cih digire. 26 gund bi Tîlê ve hatiye girêdan. 

Niştecihên herêmê 100 % kurd in û bi zaraveyê kurmancî diaxivin. Li herêmê karê çandiniyê pêşketiye. Silq, titûn, kartol, genim, lovî û çandiniya zebeşan pêşketî ye. Herwekî xwedîkirina sewalan jî heye.

Gelhenasî
Niştecihên navçeyê Kurdin û ji aşîra şêxanî ya ne li gorî hêjmara sala 2018an hêjmara gelhe ya navçeyê 25 hezar 817 kes hatîye tomarkirin.

Erdnîgarî
Tîl, yek ji wan navçeyên e û li Deşta Mûşê hatiye avakirin. Li rojavayê navçeyê Mûş, li başûr Dêrxas, li bakûr navçeya Kopê cih digire.

Aborî
Aborî ya navçeyê tenê ajalkarî û bi karê çotkarî yê pêk tê. Di çotkarî ya navçeyê de bi giranî Silq, titûn, kartol, genim, lovî û çandiniya zebeşan tê kirin.

Girêdanên derva

Çavkanî
Mizgîn (kovar)

Mizgîn kovareke îslamî ye. Bi zimanên kurdî û tirkî derdikeve.

Çavkanî

Girêdanên derve 
Malpera Kovara Mizgîn 

Kovarên kurdî
Wêranşar, Riha

Wêranşar (, bi yewnanî: Κωνσταντίνη, Konstantíne, bi suryanî: Tella) yek ji navçeyên herî mezin ê Rihayê ye. Dîroka Wêranşarê digihije berî zayinê 9000 salî.

Xwarin
Li herêma Wêranşarê fêkiyeke taybet a bi navê Şelengo heye.
Şelengo weke petîxê biçûk e. Xwarina wî wekî xîyara ye.Xwarineke bi navê Sogîlme jî heye ku bi bacanreşk tê çêkirin. Bacanê reş davêjin nava tenûrê, piştî wê bi sîra di nav rûn de sor dikin.

Çand
Çanda Wêranşarê bi gelemperî li ser çanda Kurdan e.

Dîrok 
Navê Wêranşarê dî dema Roma û Bîzansiyan de Antoniopolis û Konstantina bû.

Navê bajêr tê wateya "bajarê wêran/xirbe" (bi inglîziya kevin: mierran, bi zimanên îranî: vîran) û bi rastî jî di dîroka xwe de cend caran hatiye hilweşandin. 

Tê gotin ku tirbên pêxember Eyûb û Îlyas li gundê Nebeyûb hatine dîtin.

Li gorî dîroknasê Bîzansê John Malalas, ev bajar di dema împeratoriya Romayê de ji aliyê Konstantîn I ve li nêzî bajarê kevn yê Maximianopolis hatiye avakirin. Bajar ji aliyê êrîşa farisan û erdhejeke giran ve hatiye hilweşandin. 

Ji sala 363 heta 540an ev bajar bûye cihekî giring yê dema Bîzansê, bi taybetî jî di serên di nava faris û romaniyan. Herwiha, Antoniopolis weke navenda Edessa jî hatiye bikaranîn. Keşîşê Edessayê Yakûb Baradaeus li vir ji dayik bûye. Bajar di sala 639an de ji aliyê ereban ve tê fethkirin.

Aboriya navçeyê 
Wêranşar li parêzgeha Rihayê weke navenda pemûyê tê nasîn. Ji ber çandiyariya xwe ya pêşktî aboriya bajêr her ku diçe mezrir dibe û bûye mînakek bo hemû bajarên Kurdistanê.

Erdnîgarî 
Li rojhilatê Wêranşarê Qoser, li bakur-rojhilat Dêrik û Çiyayê Mazî, li başûr Serê Kaniyê, li Rojava Riha, li bakur-rojava Siwêreg û li bakur Çinar heye.

Bilindayiya ji rûyê avê 620 m ye. Dûrbûna wê ya ji Rihayê 92 km ye.

Wêranşar bajarekî di deştê de ye. Mirov dikare bêje ti çiya lê tune ye. Li Wêranşarê çemekî bi navê Cûrcûb heye.

Navên eşîrên li Wêranşarê

Gundên Wêranşarê 
Ji bo gundên Wêranşarê binêre: Gundên Wêranşarê

Çavkanî 

 Dr Ebdulla Xefur (Abdulla Ghafur) (2000). "Kurdistan - Dabeşî kargêrî terrîtorî 1927-1997". Stockholm.

Girêdanên derve 

 Malpera şaredariya Wêranşarê
Sîstema pirbûnê ya jin

Sîstema tenasilî ya jinan an Endamên cinsî yên mê, ko endam an sîstema tenasilî û zayînê li ba mêyên mirovan e.

Anatomî

Fonksîyon û xebata sîstema tenasilî ya jinan

Çavkanî 
 Ezîz Reşîd Akreyî (1978). Gîyanê mirovî. Kora Zanyarya Kurdî, Kurdistan.
 Hüseyn Bektaş (2004). Anatomiya bedena mirovan. Deng, Stenbol.

Xwendinên zêde 
Li gorî pirtûka anatomiyê ya Dr Hüseyn Bektaş ev formên alternatîv jî hene: 

 1. Hêkborî
 6. Pêşborî
 8. Hêkdank, bizrê zaro, fer
 9. Werpêçrûvî (sigmoid)
 12. Stuhê malzarûkê
 13. Rastrûvî
 14. Zûtik (anûs)

Girêdanên derve 

Sîstema pirbûnê ya jin
Hozan Şemdîn

Hozan Şemdîn dengbêjekî navdar e. Firaz Baran di pirtûka xwe ya bi navê Hunerkomê de li ser jiyan û xebatên Şemdîn van agahiyan dide:

''"Di sala 1955an de ji dayik bû. Ji sala 1972an û vir ve bi profesyonelî muzîkê çê dike. Di sala 1986an de li Lîbyayê berhema bi navê 'Dengê Karker' derxist. Di navbera salên 1988 û 2004an de 3 berhem derxistin: Ala Rengîn, Ka Buka Min, Desmala Govendê.
Hozan Şemdîn, di navbera salên 1988 û 2003an de di nava Koma Berxwedan de cih girt û di nava 6 berhemên Koma Berxwedan de stranên xwe gotin.

Li Med, Medya û Roj TVyê bernameyên bi navê “Şevbêrka Dengbêjan” û “Şevbêrk” amade û pêşkêş kir. Di bernameyên xwe de dengbêjên ji herêmên cûrbecûr ên Kurdistanê vexwend. Di vê bernameyê de bi sedan dengbêjên Kurdistanê kilam, şîn, stran û destanên xwe gotin. Bi vê yekê re xizmeteke mezin da çanda Kurd, ku ev çand bi dîtinbarî jî derket pêş. Stranên bi nav û deng ên wekî “Lê Amedê”, “Eva Dûnya” û “Dasmala Govendê” ya Hozan Şemdîn in."(1)

Çavkanî 
 Firaz Baran: Hunerkom Akademî Mîr 1978-2006, Weşanên Mezopotamya, 2007/Düsseldorf, rûpela 237-239

Dengbêj
Zarûşad

Zarûşad an Zaroşad () navçeyeke ser Qersê ye. 39 km dûrî Qersê ye. Gorî hejmartinên sala 2000´î, nifûsa navendê 5.154 û bi giştî 26.278 e. 47 gund girêdayî Zarûşadê ne. Firehiya erdê wê 605 km², bilindahî ji rûyê avê 1.675 m ye.

Dîroka herêmê wekî ya Qersê ye. Heya hûrriyan kivşe ye. Di sala 1920´î de ketiye bin dagirkeriya Komara Tirkiyê. Navê navçeyê di sala 1927'an de kirine Arpaçay. Herwekî navên cografîk bi giştî kirine tirkî.

Aborî li ser berhemên şîr û çandiniyê ye. Li herêmê 30%  kurd in;  terekeme û azerî jî hene.

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
Selîm, Qers

Selîm yek ji navçeyên Qersê ye. 31 km dûrî Qersê ye. Di sala 1957'an de bûye navçe. Li ser riya hesinî ya di navbera Erzerom û Qersê de ye. 

Di sala 1920´î de ketiye bin dagirkeriya Komara Tirkiyê. Filehên herêmê bi tevayî hatine qirkirin û dêr û bermahiyên wan hatine rûxandin û talankirin. Niha niştecihên herêmê bi tenê Kurd in. Girêdayî Selîmê 52 gund hene. Di sala 1995'an de çend gundên kurdan, sedama "ewlekariyê" bi giştî hatine valakirin. Wekî gundê Yilanlî.

Nifûsa navendê 5.110 û bi giştî jî 26.374 (sala 2000´î). Aborî li ser xwedîkirina sewalan û çandiniyê ye. Li herêmê 6.000 kewarên mozhingivê hene.

Li herêmê Dûgela Tirk ji bo mezinan kursên Tirkî lidardixe. Gel bi zaraveyê kurmancî diaxive û di aliyê olî de sunî ne.

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
Cilawûz

Cilawûz (an Cilawiz an jî Gelawêj?) () yek ji navçeyên bajarê Qersê ye. 27 km dûrî Qersê ye û li ser riya Qers - Erdêxanê dikeve. Di sala 1959'an de bûye navçe. 27 gund girêdayî Cilawûzê ne. Gundên navçeyê bi rêkûpêk ji elektrîkê sûdwernagire. Bi zivistanan pirranî elektrîk nîne û riyên gundan girtîne. Li navenda navçeyê pirsgirêka av û qanalîzasyonê heye û gel jê biazar e. Piştî dagirkirina Komara Tirkiyê hemî filehên ku ji ber Terteleya Filehan filitî bûn tên qirkirin û terekeme û azerî tînin bicihkirin. Niştecihên herêmê bi kurmancî, terekemeyî û azerî diaxivin.

Gorî hejmartinên sala 2000´î hejmara navendê 3.797 û bi giştî 14.487 e. Herêm koçberiyeke mezin dide. Aborî li ser xwedîkirina sewalan û çandiniyê ye. Herwekî 1.427 kewarên mozhingivê hene.

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
Şûrêgel

Şûrêgel () yek ji navçeyên Qersê ye. Navê wê yê berê Qizîl Çeqçeq an Qizîl Çaqçaq jî bû (Osmaniyan Kizçakçak an Kizilçakçak bikaranîne) di sala 1961'ê de hatiye qedexekirin û navê tirkî Akyaka hatiye danîn. 27 gundê wê hene. Gorî hejmartinên sala 2000'î hejmara navendê 3.816 û bi giştî jî 14.626 e. Ji xeynî kurmancî zimanên qefqazî û azerî jî tê axavtin. Li herêmê azerî û terekeme hatine bi cih kirin. Firehiya erdê navçeyê 550 km² ye. Bilindahî ji rûyê avê 1.477 m ye. Di tixûbê Komara Ermenistanê de ye. Di sala 1987'an de bûye navçe. Firehiya erdê Çeqçeqê 550 km² ye.

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
Sarîqamîş

Sarîqamîş, Qamuşan () yek ji navçeyên Qersê ye.

Bingeja navê navçeyê filehkî ye. 56 gundê û 7 mezreyên wê hene. Gorî hejmartînên sala 2000´î hejmara navendê 23.505 û bi giştî 57.334 e. Nezîkî 100.000 kes di van salên dawî de ji ber xizanî û pêkutiyên dûgela Tirk koçber bûne. Firehiya erdê navçeyê 1.732 km² û bilindahî 1.500-2.000 m ye. Zivistan gelek berfî û sar derbas dibe. Nêzîkî du metre berf dibare.

Gund û mezreyên Sarîqamîşê

Sarîqamîş 

Sarîqamîş, Elî Sofî (Çerkes Elî Sofî), Asbûxe, Salûta Jêrîn (), Boyalî, Bozat, Çatax, Hemamlî, Hander?, Kizikçubuk?, Baxbasan? (), Dîwîk (), Yenîxazî (), Salûta Jorîn (), Sarîqamîşa Jorîn (, Eski Sarikamiş), Laloxlî?.

Qereqûrt 

Qereqûrt, Aqoz (), Armûdlî, Baliqlî, Başkoy, Şadîwan (), Gulfitab? (), Çûrûk (), Çolaqlî, Seîd Xan (), Hopwêran (H¨opwêran, tr: Gecikmez), Xoşgeldî, Kele (), Qerekose, Qerepinar, Çermelî (), Mamac (), Qazîqbaba (tr. Kazikkaya), Qoçoxlî, Qozan, Mescidlî, Odalar, Ortekele, Şehîd Xalid (), Ûzûnxazî, Şûrlî? (Şorlû, tr: Yarkaya), Bexçecik, Çîçeklî, Degirmendere, Şehîd Emîn, Derebxane, Qomîk, Kotpinar, Konlice.

Qereûrgan 

Qereûrxan (), Axwêran (tr. Akören), Altûn Bûlax, Keçesor (), Micîngirda Jorîn (), Isîsû, Mincîngirda Jêrîn (), Koroxlî, Abûlbard (), Kîsmasor (), Zek (), Sîrbasan, Zîwîn (), Îslamsor (), Saet (), Yenîkoy, Kotek?, Moqsuciq?

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).
Giyasettin Sayan

Giyasettîn Sayan (, Dêrxas, Mûş) siyasetmedarekî kurd ê li Almanyayê ye.

Sayan li bakurê Kurdistanê li navçeya Dêrxasê ya Mûşê di 1950an de ji dayik bûye. Piştî dibistana amadehiyê derketiye Almanyayê ji bo perwerdehiya kargeriyê. Di sala 1980an de li Berlin FHW de destûrname kargeriyê girtiye. Piştre dîsa li Berlîn FU, di sala 1984an de destûrname siyasetnasiyê girtiye. Ji 1985 heya 1998 karê berpirsiyariya civakî kiriye li bajarê Spendau. Ew ji xeynî kurdî; tirkî, almanî, erebî û farisî dizane. Di sala 1982an de dest bi karê polîtîkayê kiriye di nav çepên Almanyayê de. Ji sala 1995an vir ve wekî parlamentarekî almanan kar dike. Ew herwekî bi karê pirsgirêka kurd, hindikayî û neonazî re bilî dibe. Endamê Partiya Sosyalîzma Demokrat (PDS) e.

Sayan, Giyasettin
Kesên ji Dêrxasê
Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat
Siyasetmedarên Almanyayê