nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Jean-Jacques Rousseau

Jean-Jacques Rousseau (bixwîn: Jan Jak Ruso) (z. 1712 - m. 1778) fîlosofek, nivîskarek, awazvanek û têorîstek siyasî yê swîsreyî-frenseyî bû.

Pirtûk 
Navdartirîn pirtûka Rousseau Peymana Civakî (Du contrat social) e.

Girêdanên derve 

 J. Jacques Rousseau – 1712-1778 - Ji Malpera Felsefevan 

Fîlozof
Nivîskarên fransî
Jidayikbûn 1712
Mirin 1778
Fîlozofên fransî
Romannivîsên sedsala 18an
William Butler Yeats

William Butler Yeats ( jdb.  13ê hezîrana 1865 li Sandymount, County Dublin; m. 28ê kanûna paşîn a 1939an li Menton, Fransa ) helbestvan, şanonivîs û mîstîkvanek îrlendayî bû. Ew yek ji girîngtirîn nivîskarên îngîlîzîaxêv yên sedsala 20an tê hesibandin. Di 1923 de ew yekem îrlandî bû ku Xelata Nobelê ya Wêjeyê wergirt. Ew birayê hunermend û nivîskarê Jack Butler Yeats û bavê ramyar Michael Yeats bû.

Girêdanên derve 

Xelatgirên Nobela Wêjeyê

Nivîskarên îrlendî
Jidayikbûn 1865

Mirin 1939
Konfusyus

Konfusyus an Konfuşyus fîlozofê çînî di salên 551- 479 berî zayînê de li Shandongê hatiyê ser cîhanê û li wir miriye. Navê wî yê rast Kong-fuzi (孔夫子, anku "Mamoste Kong"). Ew weke mirovekî oldar tê naskirin, li gorî pirrê çavkaniyan ew jî pêxember e. 

Ramanên Konfusyus bi sedsalan bandorek mezin li Asyaya rojhilat kirine. Ew di dema şerên mîrekên Çînê de, di dema ku mîrektiyên bi navên bihar û payîzê şer dikirin de jiyaye. Wî dixwest dinyayê sererast bike, lê belê ew ne giha armanca xwe. Ji bona ku vê ramana xwe bi cî bêne ew yek bi yek li cem hikumdarên Çînê geriya. Di dawiyê de wî zanebûna xwe xûrttir kur û bi diravan ders dan. Wateya gotina "Zi" ku li dawiya navê wî ye tê wateya "hosta" û ev yek jî ji mamostetiya wî tê. Ji vê hostayiya xwe ya mîstîk, ji baweriya ku bixwe dianî û ji xwesgotina xwe, ew bûye yek ji mamosteyên herî navdar yê dîrokê. 

Fêrmendiya wî bi giranî li ser birêvebirinê ye û di nav gel de berpirsyariyek giran derpêş dike. bingiha felsefa wî li ser çar linga ye; Rewişt (ahlak), Têkiliyên civakî, polîtîka û Dad. Wî felsefeya xwe bi van ramanan aniye ziman ; "Tişta ku ji kurekî tê xwestin, bide bav, tista ku ji mamur tê xwestin bide hikûmdar, tişta ku ji birayê piçûk tê xwestin, bide bêra yê mezin û tişta ku tu ji bo xwe dixwazî bide hevalê xwe. Di van ramanan de hiyerarşiyek xwurt xwuya dike. 

Ev felsefe ji nava felsefeyen wek Taoîzmê, û hin felsefeyên din cuda dibe, li herêma Asiya bi gûr bela dibê û heta ku dibê ol. Ev bawerî jî "Konfusiyanîzm" hate bi nav kirin. Hetanî sedsala 20 an jî, ji aliyê dewletên Çînê ve wek ola fermî hate pejirandin. 

Konfusyus, ji aliyê E.T.C. Werner ve di pirtuka " Myths & Legends of China" (1922) de hatiye neqişandin û hemî ramanên wî hatinê berhevkirin. Piştî mirina Werner, ev hemû di pirtika bi navê "Bijartinên ji Konfusyus" de hatine berhev kirin. Di van berheman de cî dane hin axaftinên di navbera wî û xwendekarên wî de jî. Di vê berhemêde wiha diyar e ku gelek ji van nivîsan, ne yên Konfusyus in, lê belê bi wextre ev wek ramanên wî hatine pejirandin. Di van berheman de "Zanebûna Mezin" û "Doktirîna navberê" bi zimanekî zelal hatiye dân.

Girêdanên Derve 
 Konfiçyûs – B.Z. 551-479 - Ji Malpera Felsefevan  

Mêr
Fîlozofên çînî
Johann Wolfgang von Goethe

Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) romannivîs, helbestvan, zanistvan, fîlozof û deh salan wezîrek elmanî bû.

J. W. Goethe di 23ê tebaxa 1749an de li Frankfurtê ji dêya xwe bûye. Ji ber ku dê û bavê wî bi zanist û hunerê ve mijûl bûne li hawîrdoreke hunerhez mezin bûye. Di şanzdehsaliya xwe de ji bo perwerdehiya hiqûqê çûye Leipzigê. Piştî ku ji ber nexweşiya xwe vegeriyaye Frankfurtê li ser wêje, kîmya û olê xebitiye. Di sala 1770an de çûye Strassburgê û li wir helbestvanê herî navdar ê wê serdemê, Herder nas kiriye û bi saya Herder bêtir giringî daye helbestê û bi vî awayî dirûvekî nû daye helbesta elmanî. Di sala 1774an de "Jana Werther" nivîsandîye. Ev roman wek destpêka berhemên kemilî yên Goethe tê binavkirin.

Goethe di sala 1776an de bûye şêwirmendê dukê Waimarê û her wiha bûye rêveberê şanoya Waymarê. Wî ev vatinî heya dawiya jiyana xwe domandiye.

Di sala 1786an de çûye Romayê û heya sala 1788an li wir maye. Di van du salan de şaristaniyeta Yewnan û Romayê vekolandiye. Piştî vê serdanê di berhemên wî de bandora herdu şaristaniyetan zêdetir bûye. Wî şanoya xwe ya bi navê Egmont li Romayê nivîsiye.

Di sala 1808an de bi handana Schiller berga şêþîn a berhema xwe ya navdar Faust qedandiye. Wî berga duwem ya vê berhema giranbiha çend hefte berî mirina xwe temam kiriye. Goethe di 22yê adara 1832an de çûye ser dilovanşya xwe.

Berhemên wî yên sereke ev in: West-oest Licher, Faust, Iphigenie, Wilhelm, Meister, Kont, Egmont, Tarkuato Tasso, Herman û Doratho.

Goethe wek serkêþê wêjeya klasîk a Almanî tê binavkirin. Wêjeya Almanî bi saya wî di wêjeya klasîk a Ewropayê de bû xwedî cihekî girîng. Her wisa rexnegîrên wêjeyê hevbîr in ku wî her çiqas bi Almanî û wekî Almanekî nivîsandibe jî her tim nirxên gerdûnî derxistin pêş.

Girêdanên derve 

Goethe
Goethe
Jidayikbûn 1749
Mirin 1832
Dîroknasên alman
Frawartiş

Frawartiş (Fravartish)  an Fraortis (Phraortes) hikûmdarekî ji hikumdarên Medyayê bû ku paş Deyoses desthilatya Medyayê girt dest û 22 sal (655-633ê beriya zayînê) hikûm kir.

Le katî hatine ser textî Frawartiş, hozî skayî ke tîreyekî şerxir u cengawer bûn le dewruberî golî urmêda dejiyan. parsekanîş le başûr dejiyan. Frawartiş herdem hewlî deda ke snûrgey împiratorîî mad berbilawtir bika, ewe bû hêrşî birde ser parsekan u melbendekeyanî xste jêr deselatî xoy u qelemrewî împiratorîî madî berîntir kird. Belam ew le xuliyaî eweda bû ke hêrşîş berête ser împiratorîî aşûr u kotayî be zolm u stemî asûriyekan bênê u gelê netewe ke naçar bûn bac u pîtak u serane be asûriyekan biden le jêrî ew bêdadiyeda rizgar bikat. 

Supayekî giranî ko kirdewe u berew neynewa paytextî aşûuriyekan kewte rê. Hewal geyşte aşûriyekan, ewan le pêşewe berperçî madekaniyan dayewe. Skayiyekanîş ke le dewruberî deriyaçey urmêda dejiyan u hawpeymanî aşûriyekan bûn, supayekî giraniyan le piştewe xsterê bo hêrşbirdine ser madekan u piştîwanî le aşûriyekan. Maweyekî dûrudrêj gelê şerî qurs u giran lew nêweda kira. Madekan kewtbûne gemaroy skayiyekan u aşûriyekanewe. 

Le yekê lew şeraneda le salî 633î pêş zayîn Frawartiş kujra u dewletî mad kz bû u skayiyekan ke heliyan be lebar dezanî kewtine dagîrkirtin u talankirdinî melbendî madekan. Ewan nzîkey 28 sal heteran u teteraniyan le wilatî madda dekird u kewtbûne kuştubirî madekan.

Çavkanî 

Keyên medî

Jidayikbûn sedsala 7an b.z.
Kiyaksar

Kiyaksar, Key Xusrew, Kiaksarês (; ; bi îraniya kevn: 𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼, Uvaxştra, bi avestayî: Huxşaθra "Hikûmdarê baş", bi akkadî: Umakiştar, bi frîgiya kevn: Ksuwaksaros, navbera li dor 625–585 berî zayînê),
Li gorî Herodot keyê sêyem yê împertoriya Med. Ew ji bavê xwe Frawartiş û ji bapîrê  xwe Deyoses (Diyako) jî hêjatir bû. Ji hêla  leşkerî ve Ew gelek yê bi navûdeng bû. Keyxusrew bi komkirna piranîya êl û hozên Îrana kevn karî dast bi dagîrkirina deverên cîranên împeratoriya  Medî bike.

Pîştî kuştîna Frawartiş. Kurê wî yê bi navê Key Xusrew desthilatîyê digir e. Key Xusrew bi Rengekî serkî ji bo bi Rêvebirine karûbarên welat  serokekî bêhempa bû. wî şervanên herî beş ji leşkerên xwe dirustkir. Û di nav de jî tîrhavêjên kêrhatî û ji hajî hebûn û şervanên wî yên Rimhavêj jî hebûn.  

Ji berkû welatê mad welatekî ji hajî bû sebarat Hespsûriyê û karûbarên şervaniyê de. lewme jî ev yaka ji dibú sedam ku  Huxşter bi kara xwefîdayên bi cûrat û ji hajî li xwe kombike. ew leşkerê ji çû şeran ne di tirsan. Bi dirstikirina wî leşkerî û şervanên xweragir wan karîn skayiyekan ji nav bibin. ku ew Demêkî dirêj bû skayiyekan li wilatê maddiya  kuştin û wêranî dijî xelkên sivîl dikirin. Bi wê serkeftinê jî  wî karî Heyfa  bavê xwe wilatê xwe ji skayiyekan vekin.

Paşra Huxşter  têkîldarî û havgirtinê bi paşayê babiliya ra çêdike. Ji hajî gotinê ye. ku  babilya bi hilgirtina  havkariya laşkerî ji madd karîn xwe ji bin destiyê xilsa bikin. Û bi havgirtina Med û babilya  Aşûriyan tên şikestin. û bajarê Neynewa li sala 612ê berî zayînê tê dagîrbikin ji hêla madday û babiliya ve. Sarakus paşay Împertoriya aşûriyan xwe û jin û zarokên xwe dike dinav agir de eva jî diba sedam ku bi timamî  hûkmê hezar salî ya  împeratoriya aşûr ju nav harit. Û huxşterda di sala 584ê ya berî zayînê jiyane xwe ji dest dide.

Çavkanî 

Med

Keyên medî
Astiyag

Iştovigo padşahê dawî ya Mad bû. Paş Kiyaksar, kurê wî ku navê wî Asteyax bû deselat girte dest. Ew jî nêzîkey 34 sal deselatdarî kir. Li serdema wî de wilatî Mad hêmin û kir û kip bû. Astiyag be lasayîkirdinewey patşayanî Aşûrî baregay drust kird û xelkêkî zor tiyaî kewtine kar kirdin. Derbariyekan cilî rengawrengiyan leber dekird û le rêwresim û bone taybetiyekanda zincîr û milwankey zêrîniyan dekirde mil.

Astiyag kiçêkî hebû be nawî Mandana, em kiçe dirabû be mêrd be yekê le serkirdekanî pars le başûr. Ewîş diwacar kurêkî debê ke nawî denên Kûruşê (Mezin). Katê Kûruşê gewre debêt xoy be Parsêkî tewaw dezanê û biriyarîş deda ke wilatî Mad dagîr bikat.

Lem law ewla supayek ko dekatewe û be siyasetîş xoy le babiliyekan nizîk dekatewe û dawayan lê deka ke pêkewe helmet berne ser împiratorî mad. Babiliyekanîş ke demêk bû le hesretî Haranda bûn ke rêgay hatuçoy nêwan Sûriya û Babil bû û lejêr destî Madekanda bû, debin be hawpeymanî parsekan û dû qolî hêriş debene ser wilatî Mad û paş gelê şerî qurs û giran, Astiyag ke zorîş betemen bû upatşa û serkirdey supay Mad bû, le layen parsekanewe be dîlî degîrê û çemeserî zor debînê. Bew cor e deselatdarî Madekan dekewête destî parsekan û Kûruşê Mezin detwanê hukûmetî hexamenşiyekan bo yekemcar damezrênê.

Bew cor e împiratorî Mad le salî 550î pêş le zayînda estêrey deselatî le tirûske dekewê.

Çavkanî 

Med
Dîrok
Cicero

Marcus Tullius Cicero [] (106 BZ - 43 BZ) fîlozof û siyasetmedarekî romî bû.

Gotinên Cicero

Çavkanî

Girêdanên derve 

Fîlozof
Siyasetmedar
Niccolò Machiavelli

Niccolò Machiavelli (bixwîne: Nîkolo Makyavêlî) anjî bi navî wî ê rast Niccolò di Bernardo dei Machiavelli fîlosof, muzîkvan, helbestvan û şanonivîsekî îtalî bû. Ew di 3'ê gulanê 1469'a li San Casciano li devera Val di Pesa ji dayîk bû û di 21'ê pûşperê 1527'a li Florenzê mir.

Machiavelli herî zêde bi pirtûka xwe Il Principe (Mîr) tê naskirin, ku yek ji giringtirîn berhema fîlosofiya dewletê ya serdema nû û pendnameyek jibo birêveberên dewletê ye. Berhema wî ya herî giring di warê polîtîk de Discorsi (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê) hinekî di siya berhema wî Mîr de maye.

Machiavelli ji aliyê gelek kesan ve hate rexne- û nahletkirin, lê gelek kes jî wî weke yek ji mezintirîn nivîskarê politîk û afirînerê zanistiya politîk (ya siyasî) qebûl dikin. Navê Machiavelli bi bêjeya Machiavellizm ji ber şaşnaskirin anjî tênegihiştina berhemên wî îro di gelek waran de û bi taybetî di warê polîtikayê û aboriyê de weke hevwateya (sînonîma) xerabî û bêehlaqiyê tê dîtin. Li gor vê şîroveyê kesekî ku bi awayê machiavelli tevbigerê, tenê li gor berjewendiyên xwe, bi hemû aletên xapandin û derewan û dûr ji ehlaq û zagonên dînî ji bo armancên xwe dixebitê.

Berhem 
Giringtirîn berhemê Machiavelli:

 Il Principe (Mîr)
 Discorsi (Raman li ser Polîtîkayê û rêvebirina dewletê)

Berhemên din:

Girêdanên derve 

Fîlozof
Fîlozofên îtalî
Siyasetmedar
Îtalî
Helbestvan
Mêr
Jidayikbûn 1469
Mirin 1527
Şanonivîsên îtalî
Jonathan Swift

Jonathan Swift (jdb. 30ê çiriya paşîn a 1667 li Dublînê, Keyaniya Îrlendayê; m. 19ê çiriya pêşîn a 1745 li Dublînê, Keyaniya Îrlendayê), nivîskar û rexnegirekî îrlendayî bû. Swift herî baş bi pirtûka xwe Ger û Geştên Gullivero  têt nasîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Nivîskarên îngilîz

Jidayikbûn 1667
Mirin 1745
Romannivîsên îngilîz ên mêr
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 18an
Helbestvanên îrlendî
Graham Greene

Henry Graham Greene (jdb. 2ê çiriya pêşîn a, 1904 li Berkhamsted, Hertfordshire; m. 3ê nîsana 1991 li Vevey, Swîsre) romannivîs, şanonivîs, çîroknivîs û rexnegirekî îngilîz bû ku ji hêla pir kesan ve wekî yek ji romannivîsên sereke yên  îngilîzî yê sedsala 20an tê dîtin.  Greene rêzdariya wêjeyî bi gelek popûlerbûn re berhev kir, ew di destpêka jiyana xwe de wekî nivîskarek mezin, hem ji  yên romanên katolîk a cidî, ​​hem ji handaran (an "hewandin" ji ber ku  ew wê wisa binavkir) navûdengî bidest xist. Ew di salên 1966 û 1967an de, ji bo Xelata Nobel ya Wêjeyê, hat listandin. Bi 67 salên nivîskarî, yên ku ji 25 romanan pêk tê, ew pirsên biexlaq û ramyarî yên cîhana nûjen, pirê caran bi perspektîfek katolîkî ve girêdide.

Girêdanên derve

Çavkanî 

Nivîskarên îngilîz

Jidayikbûn 1904
Mirin 1991
Şanonivîsên îngilîz
Romannivîsên îngilîz ên mêr
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an
Vincent van Gogh

Vincent Willem van Gogh (jdb.  li Zundert, Holandê; m.  li Auvers-sur-Oise, Fransayê) holendî bû yek ji wênesaz û xêzkarê  herî mezin yê nûjen têt hesibandin.

Şewaz 
Vincencent Van Gogh ê ku ligel Gauguin xalên wan ên hevpar hene, kurê bawermendekî Hollandî bû, Di wêneyên xwe yên pêşîn de, sermesele di Petatxurekan de, bi bihîstyariyeke erjeng, hewl dabû ku jiyana nefsbiçûk a gel di wêneyê de bi cih bike, Piştî ku Hollanda terk kir û berê xwe da Parîsê, feraseta xwe ya rengan ji binî ve guherand û derbirînên wî berê xwe dan bikaranîneke rengan a balkêş, bi azwerî û bi coş, Tê zanîn ku piştî ku Van Gogh hevaltiyeke demkurt bi Gauguin re kir, qeyranên giyanî jiya û vê serdema bi êş heta xwekuştina wî ya sala 1890î domiya, Van Gogh bawerî pê dianî ku hemû realîte tiştên sembolîk in, Tişt û heyberên di wêneyên wî de ji jiyana rojane hatibûn hilbijartin û ev tişt ji bo vê têgihiştinê ne asteng bû, Ji ber ku rastiyeke wilo hebû ku, wî ev nirxekî ku ji nirxên heyî yên ev tiştên hanê dida ev tişt û heyberan, Yek ji wêneyê Van Gogh ê herî balkêş, ê ku di wêneyên wî de wateyên takekesî hene, yek ji wêneyê wî yê dawîn Qijikên Li Ser Zadên Genim e, Ev wêne wekî yek ji belge û mikurhatina wî ya hilweşandina giyanî û venehewîna wî ya di tu derfetan de ye, Wêneyên bi vî rengî, berhemên wî yên wilo ne ku tê de kelecanên zêde yên Van Gogh tên belavkirin û meyla şibandina hebûna wî ya trajîk xwe didin der, Tu wênesazekî din tune ye ku karibe wêneyên xwe bi heman tîrbûna bi hêrs ava bike, Van Gogh bi ev taybetiya xwe hatiye naskirin û deriyekî din ê giyanî yê wêneyê modern vekiriye,

Hevkarîyên hemdemî yên wî 
Piştî sala 1890î tekane wênesazê empresyonîst ê ku li Parîsê ma, wênesaz Degas e, Cézanne, Monet û Renoir li gundan dijiyan, Di vê demê de em dibînin ku li Parîsê Kont Henri de Toulouse-Lautrec, bi meyleke li ser a Degas, di xebatên xwe de girîngiyê dide tevger û fîgurên jinan, Dîsa di sala 1890î de komeke biçûk a li ser şopa Gauguin, tevgereke wêneyê ya bi navê Nabi ava kirine, Nabi peyveke bi Îbranî ye ya ku tê wateya pêxember, Di danezana vê tevgerê de ya ku Maurice Denis pêşengiya wê dike, hatiye gotin ku deng, reng û peyv nirxeke wan a mûcîzevî ya derbirînê heye, Denis û hevalên xwe nikaribûne ku fikrên xwe li gorî bernameyeke çalakbûnê ava bikin,

Mîras û bandor 
Bandora wan li ser şêwaza tezyînî ya bi navê Art Nouveau, bi awayekî ne yekser dikare were dîtin, Ji nav wan hunermendên wekî Edouard Wuillard (1868-1940), Pierre Bonnard (1867-1947) xwe li ser wêneyê kirin û li ser feraseteke empresyonîst li hev kirin, Di dawiya sedsala 19an de li welatên dîtir ên Ewrûpayê hin hunermend hene ku, ev hunermendên hanê di warê avabûna wêneyê modern de, rol lîstine, Sermesele, li Anversê James Ensor (1860-1949), li Berlînê Munch (1863-1944), li Amsterdamê Toorop (1858-1928), li Londrayê Steer (1860-1942), Sickert (1869- 1942), Beardsley (1872-1898), James Whistlerê Amerîkî hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Mêr
Wênesaz
Jidayikbûn 1853
Mirin 1890
Holendî
Stendhal

Henry Beyle anku bi navê naskirî  Stendhal (1783 — 1842) nivîskarek frensî bû.

Girêdanên derve 

Nivîskar
Jidayikbûn 1783
Mirin 1842
Romannivîsên fransî
Kesên ji Grenobleê
William Blake

William Blake (z. 28'ê sermawezê 1757, London − m. 12'ê gelawêjê 1827), helbestvanek inglîz bû.

Husein Muhammed hin helbest û gelek gotinên wî wergerrandine kurdî.

Girêdanên derve 

Helbestvanên îngilîz
Jidayikbûn 1757
Mirin 1827
Pêxember
Marcel Proust

Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust (1871 - 1922) nivîskarek frensî bû. Çîroka Marcel Proust ya bi navê Mirina Baldassare Silvande ji alî Husein Muhammed ve hatiye wergerrandin û di hejmara 39 - 40 ya Nûdemê de û herwiha jî di Kovara Mehname de hatiye weşandin.

Girêdanên derve 

Nivîskarên fransî
Jidayikbûn 1871
Mirin 1922
Romannivîsên fransî
Wergêrên fransî
Søren Kierkegaard

Søren Aabye Kierkegaard (z. 1813 − m. 1855), fîlozof , nivîskar û teologek danmarkî bû.

Felsefeya wî ne sîstematîk e. Ew bi vê serbilind e. Li dijî Hegel e. Mirov û jiyana wî ya herî rast e. Wî tim bala xwe da jiyanê û hal û rewşa mirovan. Li ser gelek mijaran fikirî. Riya felsefeyekê nû vekir ku jê re dibêjin Existentializm(derketina ber bi hebûnê). Baweriya wî bi Xwedê hebû. Lê di olê de jî girîngî dida baweriyên kesanê.

Berhem 
Ji pirtûkên wî çend mînak

 Xof û cirifîn
 Ken li hêla min e

Çavkanî 

 Çavkanî Mihemedê Çanoxcî (Mamosteyê Felsefê)

Girêdanên derve 

Kierkegaard, Soren
Jidayikbûn 1813
Mirin 1855
Dînar

Gellek wateyên vê peyvê hene:
Dînar (Dirav)
Dînar, Kerboran
Pîrozname

Pîrozname têt wateya Peymana Kevn (Tewratê) ya ku ji Mûsa pêxember û Peymana Nû (Incîl anku Mizgînê) ya ku ji Îsa re hatine.

Bo pirtûkên din yên pîroz, binere:
 Quran

Girêdanên derve 

Pirtûk
Dîn
Baruch Spinoza

Baruch Spinoza (24ê çiriya paşîn a 1632ê Amsterdam – 21ê Reşemeh 1677ê Lahey) feylesofekî holandî yê ko bi eslê xwe cihuyê sefardî bû.

Ev nav mezinên cihûyan li wî kiribû. Lê Amesterdamiyan jê ra digot Benedictus de Spinoza an Bento d'Espiñoza. Bi René Descartes û Gottfried Leibniz ra ji rasyonalîstên herî mezin ên sedsala 17ê ye. Ew ji ber kitêba xwe ya herî grîng Ethica yê wekî yek ji mezintirîn sincbaweran dihêt niyasîn. Ew bi pîşeya xwe berçaviksaz bû û nîskok (lênz) çêdikirin. Nivîsînên wî nîşa didin ko wî şehrezayiyeka mezin di warê matêmatîkê da hebûye.

Bandora wî ya mezin li paş mirina wî, dema kitêba wî Opera Posthuma belavbûy, diyar bû. Ew wekî rêxweşkerekê ruhnhizriyê anko enlightmentê li sedsala 18ê û wekî rexnegirê nûdem yê Tewratê dihat naskirin

Jînenîgarî 

Débavên cihû yên Spînozayî ji tirsa hindê ko bizor nebin Fele (Xiristan) ji Portûgalê revîn û çûn Holendayê. Spinoza kurê bazirganekê dewlemend ê Portekîzî bû. Di 6 saliya xwe da malbata xwe winda kir û li Amsterdamê li dibistaneka Cihûyan hat qeydkirin.Ji ber ramanên wî yên dijî dînî, di navbera wî û xwendekarên dî û berpirsiyarên dibistanê da arîşe derkevtin û li sala 1656ê ji dibistanê hat derkirin.

Li sala 1656ê ji ber bawerî ya bi hindê ko Xudê mêkanîsma hebûnê ye û çi kesayiyeka diyarkirî wekî ko dihêt fêmkirin nîne û Tewrat kitêbek e bi zimanekê mecazî hatiye nivîsîn, ji civaka dînî ya cihûyan hat derêxistin.

Spinoza demekê li vê dibistanê ma û latînî û yewnanî ya xwe pêşve bir.

Spinoza ji dibistanê veqetya û di atolyekê da xebitî. Piştî atolyê, li gundekî biçûk akincî dibit û het du sê salên dawî ya jiyana xwe xebatên xwe li vî gundî meşandin.

Spînoza li Laheyê jiyana mir.

Havriyek li Felsefeya Wî 
Li berahiyê Spînozayî wekî Dekartî bawer dikir ko mirov ji du pêkhateyên cida pêkhatiye: Can û Laş. Lê paşî qayîlbû ko ew herdu aliyên ji hev cida yên yek tiştî ne. Wî bawerî bi hindê hebî ko Xudê û Hebûn (Kewn) du aliyên yek tiştî ne. Wî ji wî tiştî ra digot substans, lê ramana vê peyvê li nik wî ne madde bû. Ramana ko wî pê mebest bû bin û koka her tiştî bû.

Girêdanên derve 

 Baruch Spînoza – 1632-1677 

Fîlozof
Jidayikbûn 1632
Mirin 1677
Ernest Hemingway

Ernest Miller Hemingway (jdb.  – m. ) roman- û çîroknivîsek amerîkî û wergirê Nobela Wêjeyê ya sala 1954ê ye.

Nivîskarê nemir di 21ê tîrmeha sala 1899an li Oak Pak/Illinoisê hatiye dinê. Ernest kurê Clarence Edmond û Grace Hallê bû. Bavê wî bijîşk û diya wî stranbêja operayê bû.

Dibistana bilind hêj pêşiya neqedandinê berda, li ba rojnameyeke niştecih li bajarê Kansan City wek hevpeyvînwanekî dst bi xebatê kir. Di sala 1918an bi refek kesên Xaça Sor re çû Îtalya yê û di eniya şer de cih girt. Birîndar bû û şûn de jî di sala 1919an de vegeriya welatê xwe.

Hemingway li ser serboriyên xwe yên şerê yekemîn ya cihanê pirtûka bi navê orîjînal "A Farwell to Arms" (Bi Xatirê Çekan) nivîsand û di sala 1929an de jî ji hêla Charles Scribner ve li New Yorkê hate çapkirin.

Çend sal şûn de li bajarê Şîkago helbestvan û pisporê wêjeyê Sherwood Andersonê nas dike. Di nav bîst salan de Hemingway wextekê xwe li Parîsê di nav derûdora hunermend û wêjevanan de, bi yên wekî Ezra Pound, Gertrude Stein, James Joyce û F. Scott Fitzgerald re derbas kir. Nivîskar di heman demê de xebata xwe wek şîrovwan domand. Ji Çînê û li ser şerê Gel a Spanyayê daxûyaniyên şîroveyî da. Piştre Şerê Gel a Spanyayê romana xwe ya "Zengil Ji Bo Kî TÊn Lêxistin" di sala 1940an de diweşîne. Ev Romana ji bo sînemayê tê adaptekirin. Gava ku di 1952an de romana xwe ya "The Old Man and the Sea" (Kalemêr û Behr) dinivîse navdariya wî radigehe qada herî bilind. Piştê vê serkeftina xwe yê mezin di sala 1954an de Xelata Wêje ya Nobelê distîne.

Di 2ê tîrmeha sala 1961an de bi awayekî xwekuj dawiya jiyana xwe tîne.

Bi kurdî 

Ta niha romanên wî yên Bi xatirê sîlehan (Farewell to arms) û Kalemêr û Behr (The Old Man and the Sea) li kurdî hatiye wergerandin

Ji bilî van romanan, hin kurteçîrrokên wî jî bi kurdî derketine.

Girêdanên derve 

Nivîskarên amerîkî
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Oscar Wilde

Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde (jdb.  – m. ) şanonivîs, helbestvan û eseyîst îrlendî bû. Hê ti pirtûkên Oscar Wilde bi kurdî derneketine. Lê Husein Muhammed çend çîrrok û gelek gotinên wî kirine kurdî.

Berhemê wê ya bi navê "Portreya Dorian Gray" serê nivîskar têdixe bela û aliyê dadgeh vê pirtêk bêsinc dibîne. Li gorî nêrîna dadgehê Wilde hevzayend bû û ew hevzayendî ya xwe meşru dikir. Ji bo vî havî du sal girtîgehê dimîne. Oscar Wilde hevzayendî (homoseksûelî) ya xwe kiribû felsefeya jiyana xwe.

Berhemên wî 
 The Happy Prince(Prensê Dilşad)
 The Picture of Dorian Gray(Wêne yê Dorian Gray)
 The Ballad of Reading Gaol
 Louis Napoleon
 Madonna Mia
 Magdalen Walks
 My Voice
 On The Massacre Of The Christians In Bulgaria
 On The Sale By Auction Of Keats' Love Letters
 To My Wife--With A Copy Of My Poems
 Tristitiae
 Under The Balcony
 Urbs Sacra Aeterna

Gotinên wî 
 "Em hemî di nav herriyê re ne lê berê hinan ji me li stêran e."

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
 

Nivîskarên îrlendî
Helbestvan
Jidayikbûn 1854
Mirin 1900
Rojnamevanên sedsala 19an
Groucho Marx

Julius Henry "Groucho" Marx (1890 - 1977) komediyen û aktorek emerîkayî bû.

Mêr
Amerîkî
Şanoger
Jidayikbûn 1890
Mirin 1977
Mistefa Kewê

Mistefa Kewê helbestvanekî mirovahî ye.Çewa ê mirovahî?.

Di 1ê kanûna paşîn 1950’an de li Mûşê ji dayîk bûye. Navê gundê wî Soktilî ye. Ev gund navçeya Kopê ye. Helbestvan Mistefa hem jî gundiyê helbestvanê bênavdar Mele Weysiyê Soktîlî ye.

Mistefa heta temenê 25 saliya xwe li vê gundî ma.

Kewê, di navbera salên 1970-1971’an de ji bo vê çend sedeman de bêgavî/mecbûrî malbatê xwe koçberiya bajarên rojava dike.

Mistefa Kewê zehf bajarên Tirkiyê xebitî û niha li bajarê Bûrsayê dijî. Lê jiyana xwe li ev bajarê biyaniyan derbas dike. Helbestvan di ev jiyanê dijwar de jî helbestên xwe dest bernedaye. Hê jî dinivîse.

Helbestvan Mistefa Kewê helbestên xwe zimanê kurdî û zimanê tirkî dinivîse. Ji ber vê yekê her çiqas ew bi kurdî jî binivîse li tirkî jî dinivîse. Helbestên wî li ser mirovahî, li ser xweza, li ser dinya, li ser Xweda, li ser pêxember û hwd e.

Mixabin helbestên wî hezaran e lê ji bilî du helbestên wî zêdetir ne hatîye weşandin. Du helbestê wî ya yekemîn tenê di sala 2005’an de li Kovara Mehname li aliyê Metîn Kewê Dilxêrî hate weşandin.

Paşê navê helbestvan guherî bû Mistefayê DILXÊRÎ

Helbestvanên kurd
Abidin Parıltı

Abidin Parıltı (bixwîne wekî: Abîdîn Parilti) nivîskar û çîroknivîsekî kurd e.

Abidîn Parilti di sala 1978an de li Nisêbînê hatiye dinyayê. Heta dest bi zanîngehê bike li Nisêbînê xwendiye û paşê ji bo perwerdehiya zaningehê koçî Îzmîrê kiriye. Ew li Îzmîrê, li zanîngeha bi navê Dokuz Eylül Üniversitesi (zanîngeha nehê îlonê) beşa drama û nivîskariyê dixwîne. Angaşta xwe li ser dengbêjan da. Heta niha gelek nivîs, hevpeyvîn û wergerên A. Parilti yên bi kurdî û tirkî di kovar û rojnameyên kurd û tirkan de hatine weşandin.

Niha li Stenbolê di weşanên mîna Radikal Kitap, Virgül, Kitaplık, Gündem, Esmer de dinivîsîne. Di filmê Hiner Saleem ê bi navê DOL de asîstaniya Hiner Saleem kir. Li Stenbolê dijî.

Berhemên wî
 Dengbêjler, Sözün Yazgısı; Weşanên İthaki, 2006, Lêkolîn, Tirkî (Dengbêj, Qedera Gotinê)
 Heveskuşu, Weşanên İthaki, 2008, Tirkî, (Teyrê Hewesê)

Nivîskarên kurd
Babayê Keleş

Babayê Keleş (jdb. 1947 - m. 10 îlon 2014)  çîroknivîs û nivîskarekî kurd bû .

Jiyana wî 
Babayê Keleş di  sala 1948an li gundê Eynelûyê (naha Lênûxî) li navçeya Êçmîazînê li Ermenistanê de hat cîhanê. Kalikê wî, Dodoyê Baba, hişmendekî dema xwe bû. Wî neviyê xwe Baba bi serpêhatî, destan, beyt û çîrokên kurdan mezin kir.

Keleş beşa kurdnasiyê ya Zanîngeha Erîvanê xelas kir. Paşê 18 salan di redaksiyona rojnameya kurdî Riya Teze de kar kir.

Heta niha pirtûkeke wî bi sernivîsa Nîşanî çap bûye ko tê de 14 serhatiyên bijare hene.

Xên ji vê pirtûkê, gelek serhatiyên wî di almanaxa Bahara Teze de çap bûne, ko her sal li Êrîvanê çap dibû. Çend serhatiyên wî bi zimanên ermenî û rûsî jî çap bûne. Pirtûkeke wî ya din jî li ber çapê ye.

Keleş jî mîna gelek rewşenbîrên kurdên Sovyetistana Berê ji dest rewşa aborî, ji Ermenistanê derket  û berê xwe dabû biyanistanê. Ew di gel malbata xwe li Rûsyayê dijiya. 

Keleş di 66 salên temenê xwe de 10ê îlona 2014an li nexweşxaneya Êrêbûnî ya bajarê Êrîvanê ji ber nexweşiya dil çû ber dilovaniya Xwedê.

Çavkanî 

Keleş, Babayê
Bûbê Eser

Bûbê Eser (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1955an li gundê Xozberiya, Dêrika Çiyayê Mazî), nivîskarekî kurd e.

Kurtejiyana wî 
Bûbê Eser di sala 1955an de li gundê Xozberiya Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Wî dibistana xwe ya destpêkê li Qesra Qenco, navîn û lîse jî li bajarê Mêrdînê di sala 1973yê de qedand. Wî di sala 1971ê de dest bi siyasetê kir. Di sala 1975an de li Enqerê dest bi xwendina bilind a bi navê Akademiya Zanistiyên Aborî û Bazirganî (bi tirkî: Ankara İktisadi Ticari İlimler Akademisi) kir.

Di sala dawîn de ko wî yê zanîngehe xwe biqedanda, polîsan di dîroka 2ê sibata sala 1980yî de li Diyarbekirê, li cihê karê wî ew girtin. Ew 72 rojan di îşkencê û nêzîkê sê salan jî li girtîgeha bi nav û deng ya Diyarbekirê ko navê wê "5 nolu" bûyî ma û di 19ê gulana sala 1983an de ji girtîgehê hat berdan.

Piştî berdana xwe ya girtîgehê, ji ber binçavkirina polîsan û nexweşiya xwe mecbûr ma ko welatê xwe biterkîne.

Ew di 24ê çiriya paşîn a 1983an de li Swêdê bi cih bû û hê jî li wir dijî.

Jiyan 
Bûbê Eser ji sala 1992an û vir de dinivîsîne. Berhemeke wî a bi navê Gardiyan ko li ser rewşa wê girtîgeha bi nav û deng e di sala 1994an de di nav Weşanên Roja Nû de hatiye weşandin. Ew roman bi zimanê yewnanî jî hatiye wergerandin û weşandin. Her weha wî di Kovara Niştiman, Berbang, Nûdem û di Roja Nû de nivîsî ye. Wî di rojnameya Azadî, Dengê Azadî, Ronahî, Hêvî de nivîsî ye û niha jî nivîskarekî rojnameya Dema Nû ye.

Bûbê Eser niha di malpera înternetê ya bi navê nerinaazad.netê de gotarên xwe dinivîse.

Berhem
Jiyanek, Roman, Çapa Yekêm, Weşanên Dozê, Stockholm/Swed, 2005; Çapa Duyêm, Weşanên Dozê, gulan 2006, Stenbol. 
Gardiyan, Roman,  Weşanên Roja Nû, 1994. 
Rastıya Me, Makale, Çapa Yekêm, Weşanên Dozê, 2007.
Zewaca Şaş, Şano (Piyes), Weşanên Jndane, 1998.
Sîno Bû Efendî, Kurteçîrok, Çapa Yekêm, Weşanên Dozê, 2006.
Dîroka Rûreş, Şano (Piyes), Weşanên Sara, 2009.
Anfal û Jenosîd.

Çavkanî 
Jiyanek, Çapa Duyêm, Weşanên Dozê, gulan 2006, Stenbol, ISBN 975-6875-77-8.
Sîno Bu Efendî, Çîrok, Çapa Yekêm, Weşanên Dozê, 2006, ISBN 975-6876-87-6.
Gardiyan, Roman,  Weşanên Roja Nû, 1994, ISBN 9789944227155.

Girêdanên Derve 
 http://www.finalpazarlama.com/Product/Detail?productID=010087477 
 http://www.saradistribution.com/bubeeser.htm
 Gotarên wî yên ku di înternetê de ne- http://www.nerinaazad.net/columnists/bube_eser 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Dêrika Çiyayê Mazî
Jidayikbûn 1955
Kilîse, Tatos

Kilîse () gundekî Tatosê e. Kilîse bi sêsed nifusê xwe gunde kî li rojavayê Tatosê ye.

Gelhe

Çavkanî 

Gundên Tatosê
Kanî Yilmaz

Faysal Turnaci (Faysal Dunlayici, Kanî Yilmaz) (jdb. 1950 li Serê Kaniyê ya Rihayê - m. 11ê sibatê 2006 li Silêmanî) endamê kevn yê PKK û yek ji damezranêrên PWD bû. Di roja 11ê sibata 2006an de li Silêmaniyê (Herêma Kurdistanê, Îraq) hat kuştin.

Jiyan 

Eslê wî ji gundê Tixûbê ye. Di Sala 1975 tevlî PKKê dibe. 12ê gulanê 1980 tê girtin û heya sibata 1989ê li zîndanê dimîne. Bi serbestberdanê ve dîsa tevlî PKKê dibe.

Di nava salên 1992 - 1992 li rojhilata navîn, di baregehên PKKê de dimîne. Sala 1993 derbasî Almanyayê dibe, li wir serî li mafê penaberiyê dide. 23ê çiriya pêşîn a 1994an li Londonê polîsên Brîtanyayê wî digirin, davêjin zîndanê. Wê demê Yilmaz berdevkiya ERNKê dikir.

11ê sibatê 1998an de tê berdan. Sala 1999 bo rojhilata navîn tê şandin.

Bi tevî Osman Öcalan, Nizamettin Taş, Hıdır Yalçın ûêd ji PKKê vediqete û partiya PWD (Partiya Welatparêzên Demokrat) dadimezirînin (sala 2004).

PKKê kuştina wî negirt ser xwe û nepejirand. Hat îdîakirin ji aliyê PKKê ve hatiye kuştin.

Çavkanî 

Mêr
Endamên PKKê
PWD
Jidayikbûn 1950
Mirin 2006
Yilmaz, Kanî
Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê

Teyrên Baz ên Azadiya Kurdistanê (li gorî çend çavkaniyan Teyrêbazên Azadiya Kurdistan an jî Teyrênbazê Azadiya Kurdistan) bi kurtî TAK (Têakê), komekê ku çalakiyên wekî sûîkastên bibombeyî pêk tîn in. 

Li gora gelek kurdan, TAK rêxistineke tohildanê ye. Li gora wan, li dijî komkujiya, zext û zordariya dewleta Tirk a li ser gelê Kurd hatiye damezrandin. Rêxistin ji aliyê kesan an jî komekê ve nehatiye avakirin. Weke hêzeke nerazîbûn û bersivdayîna rewa ya Ciwanên Kurd dikare were binavkirin.

Ji aliyê gelek kesên din wekî komeke terorîst tê dîtin.

Hat idiya kirin ku girêdayê PKK ne, lê ev ji aliyê PKK nehat pejirandin. HPG çend çalakiyên TAK'ê mehkûm kir.

Êrîşên TAKê 
 Êrîşên Kuşadayê:Di 16ê tîrmeha sala 2005an de li navçeya Aydınê ya bi navê Kuşadası bi teqîna otobusekê 3 tirk û 2 jî geştyar jiyana xwe ji dest dan.
 Di 5ê Avrela sala 2006an de di niwînera Partiya Dadwerî û Werarê ya Stembolê de teqînek pêk hat.
 28ê Avrela sala 2006an de li Marmarisê êrîşêk hate kirin.
 28ê Gelaweja sala 2006an de li Antalyayê êrîşek hate kirin.Di vî êrîşê de 4 kes mirin.
 Di 22yê Pûşpera sala 2010an de li Stembolê êrîşek hate kirin.
 Di 20ê Îlona sala 2011an de li Enqereyê teqînek hate kirin.Di vî êrîşê de 3 kes mirin û 34 kes jî birîndar bûn.
 Di 23yê Berfanbara sala 2015an de êrîşek li balafirgeha Sabiha Gokçen de çêbû.Di vî êrîşê de kesek mir û kesek jî birîndar bû.
 Di 17ê Sibata sala 2016an de li Enqereyê teqînek hate kirin.Di vê teqînê de 28 keş jiyana xwe ji dest dan.
 Di 13ê Adara sala 2016an de li Enqereyê di êrişekî de 37 kes mirin.
 Di 27ê Avrêla sala 2016an de li Bursayê êrişekî xwekujî çêbû.
 Di 7ê Pûşpera sala 2016an de li Stembolê êrîşek hate kirin.Di vî êrîşê de 5 polês û 6 jî sivîl mirin.
 Di 6ê Kewçêra sala 2016an de li Stembolê êrîşek hate kirin.
 Di 24ê Sermaweza sala 2016an de li ber parêzgarî Edeneyê de êrîşek hate kirin.Di vî êrîşê de 2 kes mirin û 33 kes jî birîndar bûn.
 Di 10ê Berfanbara sala 2016an de li navçeya Stenbolê ya navê Beşiktaş ê de êrîşek hate kirin.Di vî êrîşê de 36 polês û 8 jî sivîl mirin.

Çavkanî 

Rêxistin (Kurdistan)
Ovidius

Publius Ovidius Naso   (20-ê adarê, 43 B.Z. li Sulmo, belkî 17 AD li Tomis) helbestvanekî  romayî ya kevnare bû. Ew yek ji sê helbestvanên mezin ên serdema klasîk di dîroka wêjeya Împeratoriya Romê de ligel Horatius û Vergilius e. Ovidius di gava destpêkê de  helbestên evînê, di gavekeke  navîn de çerxên destanî  û di gava  dereng  de stranên  gazinê  nivîsand. Berhema  baş parastî yê Ovidius, piştî ku di entîka dereng de kêm bal kişand, bandorekî mezin li ser helbest, hunerên dîtbarî û muzîka serdema navîn  û barokê de kir. Di serdema romantîzm de,  bandor paşde çû, lê di paşiya sedsala 19-an de ji nû ve vejîn.

Bîranîn bi kûr ve xemilandî li ser nifşên pêşerojê  ; Berî her tiştî, divê xebata wî ya bingehîn, Metamorphoses ( veguherîn),  li vir were navandin.

Girêdanên derve 

Helbestvan
Erebistana Siûdî

Erebistana Siûdî welatê herî mezin ê Rojhilata Navîn e û dikeve navbera Kendava Farisî û Deryaya Sor.

Dîrok
Hêj Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de dewam dike, Şerîfê Mekeyê Huseyîn li dijî Osmaniyan derhildanên dide dest pê kirin û Hîcazê dixe bin kontrola xwe û xwe wekî Kralê Hîcazê dide nasîn. Lê li nava Erebîstanê hikûmraniya Siûdiyan jî her berfirehtir dibû. Ebdulezîz Hîcaz û Mekeyê dixe bin kontrola xwe û dewletê 1953yê rêvedibe.

Herêmên Erebistana Siûdî 

Navçeyên Erebistana Siûdî:

Çavkanî

Jêrenot 

 
Keyanî
Dante Alighieri

Dante Alighieri (1265 - 1321) helbestvanek îtalî û nivîserê Komediya Xwedayî (La divina commedia) ye.

Komediya Xwedayî wek giringtirîn berhema ewropî ya Çaxa Navîn û bingehdanîna zimanê îtalî têt pejirandin.

Girêdanên derve 

Nivîskar
Helbestvan
Jidayikbûn 1265
Mirin 1321
Charlotte Whitton

Charlotte Whitton (1896 - 1975) femînîstek navdar ya kanadayî û parêzgara (waliya) paytext Ottawayê bû. Whitton yekem jin bû ku li Kanadayê sala 1951ê wek parêzgar hat hilbijartin.

Girêdanên derve 

Jidayikbûn 1896
Jidayikbûn 1975
Jinên kanadayî
Femînîstên kanadayî
Mirin 1975
Sûra Cizîrê

Sûra Cizirê cîheke dîrokî li Cizîra Botan e.

Sûrha Cizîrê ew a ku Cizîrê seranser dorpêç dike, eserên gelek saxlem û bi heybet in. Di demê gudiyan de hatiye avakirin. Sûrha Cizîrê di şiklê wê Keştiya Nûh Pêximber ya li ser çiyayê Cûdî rawestiyayî de hatiye avakirin. Ji nav deriyên wê yê kevin de, deriyê Torê û deriyê Deştê wekî mecrefên keştiyê dihatin dîtin. 

Tevayê sûrhê bi kevirên reş hatiye avakirin. Her çiqas piraniya kevirên wê ji wan kevirên reş û hişk û bê kûnik bin jî, ew burca li aliyê rastê yê pozê serayê û hindek ji sûrha wê, ji wan kevirên reş, bi kûnik û wekî sûngerî hatiye çêkirin. Bilindahiya sûrhan 14-15 m ye, sitûrahiya dîwarê wan jî nêzîkî du metreyan e. Vê gavê li aliyê başûr pênc bûrc, li aliyê rojava 1 bûrc, li aliyê bakur jî 2 bûrc heyîne. Ew bûrcên dî û sûrhên wan, di êrîş û şerên derbazbûyî de hatine hilweşandin û li ser erdê ti eserên wan nemayî ne. Kevirên van sûrhan bi piranî di nava kelhê de di avakirina avahiyên wekî melbex û firin û avahiyên cûda-cûda de hatine bikaranîn.

Tê gotin ko sûrha Cizîrê, pêşiya zayînê bi 4000 salan ji aliyê gudiyan ve hatiye avakirin. Di demê piştî gudiyan de bi êrîş û şeran cih bi cih hilweşaye. Di demê aşûriyan de tamîratek mezin lê hatiye kirin. Piştî aşûriyan bi karesatên xwezayî û bi êrîşên dijminan dîsa cih bi cih hilweşayiye û ji aliyê sasaniyan ve hatiye tamîrkirin. Piştî zayînê di sala 639an de demê artêşa misilmanan hate ser Cizîrê, ji ber ko gelê Cizîrê bi viyana xwe Îslamîyet qebîl kirin, ji aliyê misilmanan ve hatin ecibandin. Ew sûrhên hilweşayîn ji nû ve hatin tamîrkirin û li ser wan Qûrana Pîroz bi tevayî hate nivîsandin. Di sala 1596an de, ji aliyê yek ji begên Cizîrê Mîr Şerefê kurê Mîr Muhammed kurê Han Abdal ve Burca Belek hatiye avakirin û ji wê burcê re bi zimanê erebî gotîne Burcu’l-Ebleq. Ji berk o ew burc rêzekevirên wê yek reş û yek jî sipî hatibû avakirin, bi wî navî hatibû navdan. Tê gotin ko hostayê ew burc avakiriyeke ji dîndarên îsewiyan bû, navê wî jî hosta Henna bû.

Di roja me ya îro de jî, ji aliyê Wezareta Çand û Turîzmê ve sûra Cizîrê bi kelha wê ve hatine tescîlkirin û di bin parastina wezaretê de ne.

Çavkanî 

Surhên Cizîrê
Cizîr
Kanada

Kanada yan Keneda (bi inglîzî û fransî Canada) welatekî federal e li Amerîkaya Bakur. Kanada bi axa xwe ve duyem mezintirîn welatê cîhanê ye. Lê gelheya wê tenê nêzî 30 milyon e. Kanada li bakur digihîje Okyanûsa Arktîk, li başûr  Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li rojhilat Okyanûsa Atlantîk û Grînlenda, li rojava jî Okyanûsa Mezin û Alaska. Paytexta Kanadayê Ottawa ye lê bajarê herî navdar û mezin Toronto ye.

Nav
Navê Kanada dibe ku ji peyva kanata hatibe, ev peyv bi zimanê îrokêzên Saint-Lawrence tê wateya gund yan wargeh. Sala 1535 gava xelkên vê herêmê riya diçe gundê Stadacona pêşkêşî kaşîfkerê frensî Jacques Cartier kir, wî navê Kanada ne li wî gundî tenê lêbelê herêma ku di bin destê serokê eşîra gundê Stadacona de bû jî lê kir. Ji sala 1545an pê ve di pirtûk û nexşan de herêm bû Kanada. Jacques Cartier navê Çemê Saint-Lawrence kir Rivière de Canada, ev nav heta destpêka sedsala 17an de dihat bikaranîn. Lêkolîner û baziganên kurka koçî başûr û rojava dikirin, wilo herêma bi navê Kanada mezintir dibû. Di destpêka sedsala 18an de navê hemû Rojavaya Navîn û Louisiana bû Kanada.

Erdnîgarî

Firehbûn û sînor
Bi rûberekî 9.984.670 km² Kanada piştî Rûsya dûyemîn dûgela herî mezin di dinyayê de ye û hema digihîje mezinbûna Ewropayê. 41% ji Amerîkaya Bakur ji Kanada pêk tê. Bi sînorên li ser erdê hew li rojava û başûr digihîje DYAyê wekî din derdora wê deryaye. Cîranekî din Grînlenda ye ku Tengava Kennedy ye bi firehbûna 30 kîlometre dikeve navbera wê û girava herî bakur li Kanadayê Ellesmere. Ji xeyrî wê giravên Saint-Pierre û Miquelon (ku beşek ji Fransayê ne) dikevin başûrê Fondlenda Nû.
Ji bakur Kap Colombia li ser girava Ellesmere heta başûr Middle Island li Gola Erie 4.634 kîlometre hene. Ji rojhilat Cape Spear li ser Fondlenda Nû heta rojava sînorê Devera Yukon bi Alaskayê ve 5.514 kîlometre hene. Tevahiya dirêjbûna sînorê di navbera Kanada bi DYAyê 8.890 kîlometre dike. Berava Kanadayê 243.042 kîlometre dike û dibe dûgela ku berava wê ya herî dirêj di dinyayê de ye.

Girava herî mezin Girava Buffinê ye ku dikeve bakur-rojhilatê vî welatî û bi rûbera xwe ya 507.451 km² dibe pêncemîn girava herî mezin di dinyayê de. 9.093.507 km² ji Kanada erd in û 891.163 km² av in.
Li Kanadayê şeş navçeyên demjimêrî hene.

Çavkanî

Girêdanên derve
Hurmizgan (helbest)

Hurmizgan (an jî: Hormizgan, Hurmuzgan) helbesteke kevin a kurdî ye ku li dema êrişên erebên misilman bo ser Kurdistanê hatiye nivîsandin.

Ew helbest ku li ser pêstê askê hatiye nivîsîn di destpêka sedsala 19'an de li nêzîkê gundê Hezarmerd a ser bi bajarê Silêmaniyê ve hatiye dîtin.

Dîroknasê kurd yê bi nav û deng Mehrdad Izady di derbarê vê helbestê de di pirtûka xwe a bi navê Kurds de  wisa dibêje: Ev helbesta ku bi navê Hurmizgan ku tê de behsa Misilmanan li Zerdeştiyan zilmê kirine bêguman bi sextekarî ve hatiye çêkirin. Jiber ku;
Ji bo bi pêşkeve hîna  lazime ku 1000 sal derbas bibe yanê bi Soranî hatiye nivîsandin. (Ku helbest rast ba wê bi Goranî ve hatiba nivîsandin).
Cîhê ku dibên ev helbest lê hatiye dîtin di sedema Belavbûna îslamê de bi pirranî Xiristiyan bûn û yên din jî Yaresanî bûn. (Zerdeştî û Cihû bûn)
Li ser vê helbestê tu car xebatên zanistî nehatiye çêkirin û lêkolîn nehatine kirin û wêneyê wî  jî tuneye.

Gelo kî/kê çima vê helbestê nivîsand ?

Armanca nivîsandinê 
Armanca nivisandinê Mehrdad Izady wisa dibêje: "Muhtemele ku kurdekî bêumidê neteweperwerê sextekar xwestiye ku destpêka Wêjeya kurdî wek bi Soranî ve destpêkiriye bide nîşandan".

Helbest
Hurmizgan riman, Atiran kûjan
Wişan şardewe gewrey gewrekan
Zorkar ereb kirne xapûr
Ginay paleyi heta Şarezûr
Jin û kenikan we dîl beşîna
Mêrd aza tlî we rûy hwêna
Reweşti Zerdeşt manuwe bêkes 
Bezeyika neka Hewrmez we hwîçkes.

Çavkanî 

Helbestên kurdî
Urartû

Urartû yek ji gelên kevnar ên Ermenistanê û bakûrê Kurdistanê bû.

Li nav çenda Zagros de, cihê Urartuyan  pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin Asûriya, Hititan hatubun  ber daviyê. İda li zaxrosê çanda Asuriyan, li kafkasya ji çandin Kafkas zor didane çanda Zagros. çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda urartuyan derdikeve holê.Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300  çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. 

Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. 
vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê  vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose.      

Dewletên dîrokî

Hilweşînên sedsala 6an b.z.
Rojhilata Nêzîk a kevnare
Hurî

Hurî, hurrî yan ḧûrî  yan jî xurî  (bi nivîsa mîxî:   ) yek ji gelên Mezrabotana kevnar a bakur ango Kurdistanê bûn. Paytexta welatê Hûriyan bajarê Kerkûk bû.

Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî Subaroyan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. Sumer û Akad ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî grekiyan ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine Mezopotamya.

Piştre navê Subaro bûye Hurî. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.

Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. 
Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan hind û ewropî bûye.

Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta Amed, Riha, Mêrdîn, Kerkûk, û beşek ji Sûriya îro û heta Deryaya Spî jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn.

Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne.

Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. 
Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye.

Herweha
 Zimanê huriyan

Çavkanî

Dîrok

Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012.
Hezewan

Hezewan (Adiabene), keyaniyake Kurd bû  a kevnar li bakûrê Mezopotamya bi pêtextiya Hewlêrê bû. Li sedeya 1em paş zayinê ji Xiristîyanîyê vegeryane.

Hakimên Adiabene 
Izates I Nêzîk. 15 zayini 
Bazeus Monobazus I 20?-30? 
Heleni nêzîk. 30-58 
Izates II bar Monobazus Nêzika. 34-58 
Vologases (a Parthian rebel oposing Izates II) c. 50 
Monobazus II bar Izates 58-70'yan 
Meharaspes ? -116 
Emperatoria Romiyan 116-117 
Narsai c. 170-200 
ne naskirî 200. 310 
Aphraates . 310 
emperatoriya Sasaniyan  226-649

Qeşeyên Adiabenê
 Pkidha (104-114)
 Semsoun (120-123)
 Isaac (135-148)
 Abraham (148-163)
 Noh (163-179)
 Habel (183-190)
 Abedhmiha (190-225)
 Hiran (225-258)
 Saloupha (258-273)
 Ahadabuhi (273-291)
 Sri'a (291-317)
 Iohannon (317-346)
 Abraham (346-347)
 Maran-zkha (347-376)
 Soubhaliso (376-407)
 Daniel (407-431)
 Rhima (431-450)
 Abbousta (450-499)
 Joseph (499-511)
 Huana (511-?)

Çavkanî 

Dîrok
Dewletên dîrokî

Keyaniyên berê
Eşkaniyan
Mizgefta Nûh Pêxember

Mizgefta Nûh Pêxember û tirbeya wî ji yek cihên dîrokî û kevnare li Cizîrê ye.

Tê gotin cihê Mizgefta Nûh û tirba wî berî îslamê Dêr bo û navê wê jî “Derebuna” bo. Bi hatina îslamiyetê re wergerandinê mizgeftê hatîye kirin. Li qeta bin mizgeftê de tirba Nûh Pêxember heye. Li ser tirbê mizgefte û pêşiya deryê mizgeftê jî tirbeya Ebûliz Îsmaîlê kurê Rezaz heye. Tirbeya Nûh Pêxember pênc metreyan dirêj e. 

Ziyaretkirin û dîtina tirbeya "babê mirovayetiyê yê dûwemîn" bala turîstên bîyanî û navxweyî dikişîne. Ew qeta bodrumê ya tirbeya Nûh Pêxember têde teng û dirêje.

Pêşî bi derincan mirov diçe xwarê, mirov digihêt cîyek yê nimêjê ya xwedî mîrabek kevnar, di nava mîhrabê de li ser kevirek sipî bi rengên sor û şîn nexşek hatîye çêkirin.

Li ser kevirekê nivîsandinek jî berî dûsed salan heye û di wê nivîsandinê de dibêje:
“Kamûsa Fîrozabadî ka cihê tirbeya Nuh pêximber li kîjan cihîye dibêje.”

Çavkanî 
 www.bedirxani.com

Cihên dîrokî
Cizîr
Mizgeft
Keleha Cizîrê

Keleha Cizîrê yek ji cihên dîrokî û kevnar ên Cizîrê ye.

Li bakûrê Cizîrê li ber ava Dicle ye. Ev kelha xwediyê şatoyeke mezin, di dema Gudîyan de hatiye avakirin, piştî wan di demê Aşûrîyan de ji nû ve hatiye tamîrkirin. Salên pêşî yê îslamiyetê de hindek tamîrat lê hatine kirin û di demê Ebasîyan de jî ciyên xirab boyîn ji aliyê Emerê kurê Ebdilezîz ve hatîne tamîr kirin. Hindek ji vê kehlê bi sê qetî, hindek jî bi du qetî hatiye ava kirin. Tevayê kelhê di demê tekûziya xwe de 365 ode bo.

Ji mîrên Cizîrê Emîr Seyfedînê kurê Izedînê kurê Seyfedîn, li ser navê xwe di nava kelehê de Medreseya Seyfiye da avakirin. Di demê îro de mizgefta wê medresê li ser piya ye dîwarên wê saxlem in, bes serbanê wê hatiye xwarê, lê belê mixabin medrese bi tevayî hilweşaye. Di navbeyna Medreseya Seyfiye û Birca Belek de cihek bilind û bervekirî hebo, ji wî cihî re Şaneşîn dihat gotin. Di nava kelehê de ji bilî wan tiştê me gotîn hemam jî hatibî avakirin. Ava kelehê bi boriyên kûzîn ji Cehfer Sadiq hatibû kişandin.

Di nava kelehê de zîndanek jî heye, niho jî dimîne. Deriyê zîndanê dinêre aliyê başûr. Dîwarên wê pir sitûr, avahiya wê girover, serê wê jî bi qûbbe hatîye çêkirin. Dû pencereyên wê yê dinêrin aliyê jiderve û çar deriyê wê hene. Nava zindanê 3-4 metre ye, wekî bîrekê fireh e serê wê jî qûbbe ye. Te gotin di demê berî îslamiyetê de ew zindan wekî cihê potperestîyê dihate kar anîn. Li bakûrê kelhê, di navbeyna kelhê û ava Dicle de valahîke heye ji wê valahiyê re tê gotin Rezê Mîran. Wekî ji navê wê jî tê fêhmkirin ev valahî heta demê 1700’an jî bi cûre cûre darên fêkî, darên gûl û çîçek û cûre cûre ajalên kedî ve wekî baxçeyek yên ajalan xwe nîşan dida.

Di sala 2010'an de biryar hat dan ku Birca Belek wê ji leşkerê tirkî bihê valakirin û bibe şûnewareke navneteweyî û bihê nûjenkirin.

Galerî

Çavkanî 

Kela Cizîrê
Cizîr
Dengê Mezopotamya

Radyoya Dengê Mezopotamya radyoyeke kurdî ye.

Radyoya Dengê Mezopotamya di 27'ê gulanê 2001'ê de dest bi weşana xwe kir. Dengê Mezopotamyayê pêşî bi 6 saetan dest bi weşana xwe kir û di serê sala 2002'a de dema weşana kir 12 saet. Radyoyê Dengê Mezopotamyayê îro bi weşana xwe ya 16 saetan, bi zarava û devokên kurdî weşana xwe dikê. Radyo her roj bi saeta Amedê di navbera 7 û 22'an, li pêla kurt 25 metir 11 hezar û 530 khz weşanê dike.

Radyo bi 5 zarava û devokên kurdî, bi Kurmancî, Soranî, Zazakî, Hewremanî û Lorî weşanê dike. Ev di dîroka kurdan de hemle û rûpelekî nû ye. Weşan hem zindî û hem jî wek pakêt dibe.

Coxrafya weşana Radyoya Dengê Mezopotamya fireh e, li seranserê Rojhilata Navîn, Kafkasya, Bakurê Efrîka û saetên piştî nîvro jî li Ewropa weşanê dike.

Girêdanên Derve 
Malpera Radyoya Dengê Mezoptamya 

Radyo
Radyoya kurdî
Lotikxane

Lotikxane malperek satîrîk yê xwerû bi zimanê kurdî ye.Lotikxane radigihîne ku ew bêsansûr e û xwendevanên xwe hişyar dike ku belkî ew aciz bibin. Malpera Lotikxane di sala 2006ê vebûye.

Nayê zanîn ka berpirsên wê kî ne yan jî ka gelo ew serbixwe yan girêdayî dezgehekê ye. Ya ta niha diyar ew e ku Lotikxane hem kurdan û hem jî biyaniyan dide ber devê dasa xwe ya qerf û henekan.

Çavkanî 

Malperên kurdî