nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Tiryak

Tiryak an muxederat an jî mewadê muxedir madeyekê tibbî, întoksîk, performans zêdeker û xudantesîr e dema ku tê wergirtin an jî dikeve nava bedenê mirov an jî nava heywanekî din û wek xwarin nayê pejirandin.

Di dermannasiyê de derman wek madeyeke kîmyayî bi armanca tedawîkirin,xweparastin,pêşlêgirtin an jî teşhîsa nexweşiyê û her wisa bi armanca başbûna fîzîkî û zihnî tê bikaranîn.Derman hem ji bo demeke kurt hem jî ji bo nexweşiyên kronîk bi awayeke rêkûpêk dikare bê reçetekirin.

Dermanên dilxweşker madeyên kîmyayî ne ku tesîrê li Sanral Sîstema Norvus dike wek opiyoîd an jî halosînojenan.Ev dermanên henê dikarin bên bikaranîn ji bo tesîrên sûdbar li ser hiş,têgehiştin,şexsiyet û kiryar.Hindek derman dibe ku bibin tilyak û xwevegirêder.

 Peyvnasî 
Peyva derman ji proto-hîndûewropî(dʰer- (parastin, ragirtin, hilgirtin)), ji wir ketiye avestayî (drve-),ji wir jî bi rêya zimanê pehlewî wek derman ketiye Zimanê Kurdî.

 Dermankirin 
Dermankirin ji bo tedawîkirin an jî qenckirina semptomên nexweşiyan an jî ji bo rewşên tibbî an jî tê bikaranîn wek dermankirina parastvan ku xwedî sûdên paşerojî.

 Bikaranîna Dînî û Manewî 
Bikaranîna dînî û manewî ji çêbûna mirovatiyê heta niha heye.Dermanên ku tên pejirandin bi bikaranîna dînî û manewî wek entyojens tên nasîn.

 Ji Bo Xwe-peresînê 
Wek Nêtropîk'' jî tên nasîn.

Sepana Dermanan 
Derman çi yên tibbî çi yên dilxweşker dikarin bi rêyên curbecur bên sepandin.Gelek derman ji gelek rêyan dikarin bên sepandin.
 Bi bêhnwergirtinê (inhaled)
 Bi enjeksiyonê (injected)
 Bi devî (orally)
 Bi rektal (rectally)
 Bi binziman (sublingually)
 Bi topîkal (topically)
 Bi vajîna (vaginally)

Farmakolojî
Xozat

Xozat an jî Xozad () navçeyeke Dêrsimê ye. Ji bilî gundên hatine şewitendin 24 gund û 45 mezra girêdayi ye Xozatê hene. Ji hemû gund a dibistan tunene.

Dîrok

Erdnîgarî

Gundên Xozatê 
2 nahiye û 38 gundên navçeya Xozatê hene:

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Ji bo derbarey xozatê, bikeve malpera http://www.hozat.gov.tr. Ew malper a bi zonê Tirkî ji aliyê saziyê fermî hatîye amadekirin.
Dîlan, Kerboran

Dîlan () dikeve başûrê Kerboranê, navbera Xelîla û ava mezin (Dîcle) an jî bi navê din Şetê Bota.

Gund bi mezinahiya xwe derdora 50 malî bû. Gund niha vala ye, ji ber ku ji aliyê dewleta tirk ve hate şewitandin û gelê gund jê hat derxistin. Gund ji 5 bavikan pêk tê. Ji van bavikan di serî de mala Qêsim, mala Birhî, mala Hemedkê mala Îsê û mala Silto ne. Gundê Dîlan, aliyek jê tor e, aliyek jî dibe çiya û eşîra wan Eşîra Elîka ye.

Çavkanî 

Gundên Kerboranê
Konsera Ciwan Haco a Batmanê

Konsera Ciwan Haco a Batmanê, Ciwan Haco di 12.10.2003'an de piştî 23 salan carê yekemîn di Batmanê de konserek da. Konser gelek biserket, ji 100.000 zêdetir kes hatin. VCD û DVD ya konserê derketin. Di nav Kurdan de ji konsera herî mezin e.

Çavkanî 

Konser
Lîsteya xanedan û dewletên kurdan

Ev lîsteyeke xanedan, dewlet û herêmên otonom ên kurdan e. Heta sedsala 10an têgiha "kurd" bi maneyeke etnîkî nedihat bikaranîn û ji koçerên îranî yên li herêma di navbera Gola Wanê û Gola Ûrmiyeyê re "kurd" dihat gotin. Di çavkaniyên erebî yên serdema navîn de, "kurd" ji koçer û nîvkoçerên ku ne faris bûn û ne jî tirk bûn re dihat gotin.

Dewletên destpêkî 

 Sadaqî (770–827)
 Daysam (938–955)
 Hecbanî (906–1080)
 Hesnewî (912–961)
 Şedadî (951–1199)
 Rewadî (955–1071)
 Hesnewî (959–1014)
 Merwanî (983–1096)
 Enazî (990/91–1117)
 Şivankarî (sedsala 11an–sedsala 12an)
 Mîrektiya Êgilê (1049–1864, Amed)
 Hezarhespî (1115–1425)
 Eyûbî (1171–1341)
 Mîrektiya Bedlîsê (1187–1847)
 Mîrektiya Erdelan (sedsala 14an–1865 an 1868)
 Zekarî (1161–1360)
 Mîrektiya Melkîşî (sedsala 13an–1663)
 Mîrektiya Mukriyan (sedsala 14an–sedsala 19an)
 Xanedana Zarinnaal (1448–1925)
 Mîrîtiya pazokî (1499–1587)
 Mîrektiya Suleyman (sedsala 15an–1838)
 Mîrektiya Soran (berî 1514an–1836)
 Mîrektiya Miksê (?–1846)

Bermahiyên Xanedana Eyyûbiyan (sedsala 13an–sedsala 19an) 
Gelek pêkhateyên siyasî yên kurdan di serdema piştî hilweşîna Xanedana Eyûbiyan a di sala 1260an de geş bûn. Hin ji van desthilatdaran îdia dikir ku zuryetên eyûbiyan in.

 Xanedana Xoyê (1210–1799)
 Mîrektiya Çewligê (1231–1864)
 Mîrektiya Hesenkêfê (Mîrektiya Melîkan) (1232–1524)
 Mîrektiya Kilîsê
 Mîrektiya Şêrwanê (?–1840î)
 Mîrektiya Hekarî (?–1845)
 Xanedana Zirkan (1335–1835)
 Mîrektiya Badînan (1339–1843)
 Mîrektiya Botan (?–1833)
 Mîrektiya Mehmûdî (1406–1839)
 Mîrektiya Pinyanîşî (1548–1823)

Herêmên tampon di navbera Osmanî û Îranê de (sedsala 13em–19em) 
Di dîrokê de ji ber sedemên curbecur, pêkhateyên kurdan wekî herêmên tampon di navbera Împeratoriya Osmanî û Îranê de hebûn. Çend ji wan ev in:

 Xanedana Xoyê (1210–1799)
 Mîrektiya Paloyê (1495–1845)
 Mîrektiya Bradost (1510–1609)
 Mîrektiya Baban (sedsala 16an–1850)
 Xanedana Tebrîzê (1757–1799)
 Xanedana Hesen Xan li Pîş-e Kuh (1795–1820)
 Xanedana Serabê (sedsala 18an)

Xanedanên din ên esil kurd 

 Xanedana Hemdaniyan (890-1004) - xanedan ji malbatekî ereb ve hatiye birêvebirin, lê di dema desthilatdariya wan de malbat bi kesên kurd re zewicî, piştî wê jî xanedan bûye kurdî.
 Xanedana Sefewiyan (1501–1736) – Ev xanedan qismen bi eslê xwe kurd bû.
 Xanedana Zendan (1751-1794) – Xanedan bi eslê xwe kurd lekî bû.

Dewletên sedsala 20-21ê 

 Dewleta Kurd (1918–1919)
 Keyaniya Kurdistanê (1921–1924 û 1925)
 Kurdistana Sor (1923–1929) û Kurdistana Okrug (1930)
 Komara Agiriyê (1927–1931)
 Komara Mehabadê (1946–1947)
 Komara Laçînê (1992)
 Mîrnişîna Îslamî ya Biyare (2001–2003)

Niha 

 Herêma Kurdistanê (herêma xweser li Iraqê, 1970–heta niha)
 Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê (2012–heta niha)

Nexşe

Mijarên têkildaar 

 Eyaleta Kurdistanê
 Mala Kayus
 Kardox

Bîbliyografî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Nexşeya dîrokî: Dewletên Kurdan di sala 1835an de
 Nexşeya dîrokî: Navçeyên siyasî yên kurdan û daxwazên erdnîgarî, 1919-98

Mîrgehên kurdî
Xanedanên kurdan
Dîroka Kurdistanê
 
Lîste
Xoybûn

Xoybûn (li gorî hin çavkaniyan wateya wî Xwebûn e) rêxistineke siyasî ya kurdan bû. Ji aliyê Celadet Elî Bedirxan û çend hevalên wî ve hatibû damezirandin.

Dîrok 

Piştî ku komara Tirkan serhildana Şêx Seîd bi hovîtî têk birin, serokên xîretkêş ên Kurdan, sala 1926'ê dest bi xebatê kirin û li Parîsê civiyan û ji bo azadiya Kurdistanê biryara kongreyekê dan. Sala 1927'an de li ser axa Kurdistanê ya di di destê Tirkan de kongreyek hat sazkirin ku mehek û nîvan berdewam dikir. Di kongreyê de ev biryar hatin dan:

 Ji bo sazkirina rêxistineke neteweyî divê hemû rêxistinên din bên betalkirin.
 Heya ku leşkerê Tirkan yê dawî ji axa Kurdistanê bên derêxistin, divê têkoşîn bidome.
 Beriya destpêka şerî, ev tedbîrên jêrîn bihên liberçavgirtin:
 Serdarekê giştî ji hêza neteweyî ya Kurd ra bê diyarkirin.
 Navendek ji bo şoreşê û eniya neteweyî bê diyarkirin.
 Divê peywendî û têkiliyên hezkirin û dostaniyê bi hikûmet û gelê Îranê ra bên sazkirin.
 Têkilî û dostanî bi hikûmeta Sûrî û Îraqê ra bên çêkirin û li beranberî wan têkoşîn nehên kirin. Ji wan, pêkanîna mafên Kurdan ên ku peymana dewletên cîhanê pejirandine bên xwestin.

Piştre, di bin serokatiya Îhsan Nûrî Paşa de, eniya neteweyî ya Kurdî bi navê 'Xoybûn'ê hat damezrandin. Îdareyeka sivîl jî di bin serokatiya Îbrahîm Paşa de hat sazkirin. Li 27.10.1927´ê serxwebûna Kurdistanê hat eşkerekirin û alaya Kurdistanê li serê çiyayê Agirî hat çikandin.

Binêre 
 Serhildanên Agiriyê
 PDK-Xoybun
 Dîroka Kurdistanê

Girêdanên derve 

 Kurtedanasînek li ser rêxistina Xoybûnê, Dîlawerê Zengî, 1/10 2008, NEFEL

Rêxistinên kurdan
Serhildanên Agiriyê
Kongreya Erzîromê

Kongreya Erzîromê kongreyeke neteweperwerên tirk (osmanî) bû ku di navbera 23ê tîrmehê û 7ê tebaxa 1919an de li bajarê Erzîromê ji aliyê Komeleya Parêziya Mafên Rojhilatê Anatolyayê (Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemayeti) ve hatiye pêkanîn û armanca wê parastina dewleta Osmanî li dijî hêzên dewletên hevgirtî bû. 

Piştî ku dewleta Osmaniyan di cenga cîhanî ya yekem de bindest derket, dewletên hevgirtî di serê sala 1919an de kongreya sulh û aştiyê li bajarê Parîsê amede kirin û biryara serxwebûna gelên ku di bin Osmaniyan de ne girtin.

Li hember vê biryarê tirk liviyan, dest bi xapandinan kirin. Misto Kemal çû bajarê Erzîromê, şêx, axa û serokên kurdan civandin û li wir kongreyek li dar xist, vê mesajê da wan: 

Bi vê axaftina xwe ya du rûtî ew hemû qanî kirin, ew xapandin, xistin aliyê xwe, bi vî awayî azadiya Kurdistanê pelişandin.

Çavkanî

Dîroka Tirkiyeyê
Erzîrom
Diyarbekir (albûm)

Diyarbekir albûma Ciwan Haco ye.

Stran
Ev stran li ser albûmê ne:
Diyarbekir 
Behr
Welatperest 
Hawar E
Yadê
Cenga Gel
Kazacok
Te Zu Te Deranî
Leşker
Enstrumental

Albûmên kurdî
FileZilla

FileZilla bernameyeke FTP ji bo Windows û Linuxê ye. FileZilla nivîsbariya azad e.

FileZilla 3 li Zimane kurdî tê wergerandin.

Girêdanên derve 
 Malpera FileZilla

Nivîsbariya azad
Kurdistan TV

Kurdistan TV (anku KTV yan Kurdistan Tî Vî) televizyoneka esmanî ya Kurdistanî ye, yekem televîzyona esmanî ye ku ji başûrê Kurdistanê weşanê dike û weşana xwe ya pêşîn di 17ê kanûna paşîn sala 1999ê de dest pê kiriye.

KTV dikare bi riya satelîtê li seranserî cîhanê bêt temaşekirin.

Zimanên KTVê 
KTVyê bi pirranî bi zimanê kurdî ye. Ew herdu zaravayên serekî yên kurdî (kurmancî û soranî) ye herwiha jî bi zimanên erebî, inglîzî, farisî, tirkî, suryanî û tirkmenî jî bernameyên xwe pêşkêş kirine. Hinek program bi van zimanan ku niha pêwîst nayêne dîtin, hatine rawestandin.

TVya PDKê 
Kurdistan TV bi Partiya Demokrat ya Kurdistana Başûr ve girêdayî ye.

Girêdanên derve 
 Malpera Kurdistan TV
 Kurdistan TV zindî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Çand

Çand hemî ferheng, tore û kultura gelekî ye.

Çand herwek civak, zanîn, huner, amojgarî û tenduristî di jiyana me ya civakî de gotineke bi pirmane ye û di dîroka gelan de neteweke bêyî çand wek netewe nayê pejirandin. Her neteweyek bi rengê xwe heye û ew jî dibe pirrengiya gerduniyê.Herweki din, neteweyek bi şiklê ruh, xemilandin, xwerin bi tore û baweriya xwe bi xwe re qerektera çande ke taybetî dihuliqîne.
Çanda gelan bi nivîsandina pirtûkan (pirtûkên dîrokî, çandî, zanyarî, olî, çîrok), destan u stranan û seranser di nava jiyana gel de tê afirandin, bi xêzikan, wênean, şano û fîlman xurt dibe û pêş ve diçe.

Çanda gelê kurd 
Lê di dîrokê de heya îro tu car çand azad nebûye û tim û tim di bin destê dewlemandan de ji bo pêdiviyên wan hatiye bikaranîn. An jî di bin hukmê kevneperest û olperestan de şûn de maye. Hatiye qedexekirin yên ku xwestine karê çandî bikin gunehbar bûne û ew hevcedariya çande ke azad û serbixwe ji bo gelê kurd jî bûye hesretekî dûr û dirêj.

Ji bo kurd û Kurdistanê çandeke azad divê di gel mafên çarenusî pêk bê û pêş ve biçe. Heya ku armanca yekîtiya neteweyî, yekîtiya ziman, yekîtiya aborî û ya çandî pêk neyê ev felatî ne mumkîn e.

Mijarên têkildar 
 Ziman
 Şano
 Folklor
Mûzik
 Wênesazî
 Xêzik
 Xwarin
 Cil

Çavkanî 

Çand
Konseptên civakî
Gotarên mijarên sereke
Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê (pirtûk)

Ronî mîna evînê tarî mîna mirinê  romanekî kurdî û yek ji berhemên Mehmed Uzun e.

Ew roman berhema wî ya şeşem bû û di sala 1998an de li Stembolê hat weşandin. Piştî wê ew roman ji aliyê Muhsin Kızılkaya bi tirkî hat wergerandin û li sala 2000 hat weşandin. Wergera wê ya tirkî gellek ji aliyê xelk ve pêşwazî lê hat kirin û ta niha 19 caran hatiye weşandin.

Çavkanî 

Roman
Merwan Osman

Merwan Osman () an Royarê Amedî an Bêwar (bi van navan tevan nivîsandiye ji ber sedemên hebûna rêjîmeke dikator û ne demokrat li sûryayê ) helbestvan û siyastemdar e.

Di sala 1959an li gundê Talikê, yê ku bi bajarê Amûdê girêdayî, ji dayik bûye.

Yek e ji bingehdarên koma serxwebûn a floklorî û rewşenbîrî li amûdê. Yek e ji damezrênerên kovara pirs e û endamê desteya wê ya rêvebir e.

Di sala 1988an de di 11 heyva sebatê de hate girtin ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî ya sûryayê û dîwanek wî û ew herdû shano û destnivîsa şanoyeke din hat zemtkirin ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî.

Di sala 1990î çend rojan hate binçavkirin dîsa ji hêla hêzên ewlekariya leşkerî û gelek eşkence lê hate kirin ji ber eşkenceyê sê movikên pişta wî ziyan xwarin .

Di sala 2002an di roja gerdûnî ya dazanîna mafên mirov ew mamoste Hesen Salih wek du endamên komîteya navendî û polîtîkbîroya partiya yekitiya kurd li sûryayê serdariya xwepêshindanekê kirin  û bi wê sedemê hatin girtin û sê sal hukum li wan hate birîn lê ji ber zexteke cemawerî û navneteweyî piştî salekê û sê heyvan hatin berdan di 24.02.2004 de 

Di serhildan kudan de ya 12e adara 2004an de dîsa hate bin çavkirin  ango piştî azadbûna wî bi demeke hindik.

Di 01.09. 2004an borseya feylesûfa elman Hannah Arendt li bajarê Hannover stand

Berhem

 shanoya Mirina mêrxasê chiyê , di newroza sala 1982an ji hêla koma serxwebûn ya ku ew rêvebirê wê bû hate pêşkêşkirin.
 shanoya Reşo di sala newroza 193an hate listin ji hêla heman komê.
 xwîna kewan û siwarên rewrewkê. helbest, di sala 1990î bi nehênî li Şamê paytexta sûryayê hate çapkirin

Helbestvan
Siyasetmedarên kurd
Dara Hênî

Dara Hênî an jî Dara Hênê (), navçeyeke bi ser bajarê Çewlîgê ve ye.

Nahiyeyên Dara Hênî 

 Dara Hênê (navend)
 Nederan ()
 Sîwan ()
 Valêre ()
 Warê Merge  ()

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Nameyê Mehla, Dew û Mezrayanê Dara Hênî
Bozan Yaman

Helbestvan Bozan Yaman,di sala 1964an de li Kurdistana Bakur (li Sirucê) ji dayîk bû.
Wî bi zimanê tirkî dest bi nivisandinê kir. Sê pirtuken wî yên helbestan bi zimanê tirkî hatine weşandin. Helbestê wî ye bi kurdî li ser înternete di  "Mehname", "Avesta" û "Nivîs" de hatine weşandin.

Yaman, Bozan
Mêr
Jidayikbûn 1964
Şêr

Şêr (Panthera leo), cureyekî pisîkên mezin ku niha li parzemîna Afrîkayê û hinek parçeyên Hindistanê dijî.

Nav 
Nava Şêr ji Proto-Aryayî û hevreha Soranî Şêr le Zazakî Şêr le Farisî Şîr le Pehlewî Şegr e.

Herwiha ihtimal e ku têkilî peyva şiyan e (rehê dema niha -şê-) anku "şêryê ku dişê/dikare/bihêz e".

Şayes 
Şêr ji alî pî de, yê dirêjtir e di nav famîleya pisîkan (Felidae û cinsê Panthera, lê di mezinahî de di pê piling ê tê ye. Giraniyê şêrên nêr yên mest der dorê 150–250 kg û şêrên mê bi giranî qasî 120–182 kg. Dirêjiya ser û laşê şêrên nêr 170–250 cm û şêrên mê 140–175 cm.

Belavbûn 

Şêr di çaxên berê li gelek warên parzemîna Asyayê û li Rojhilata Navîn hebû. Lakîn anika şêr bi tenê Efrîqa Navîn da hene emma lê Hindistanê hema Şêrê Îranî hene. Di sala 2017-an de, Koma Pisporê Pisîkan ji nû ve tesnîfkirina şêran weşand (di tabloyek nû de vedibe), pisîkan li du binecureyên nû dabeş kir: Şêrê şêrê Panthera (ku jê re binecureyên bakur jî tê gotin) û Panthera leo melanochaita (bincureyên başûr).

Şêrê Panthera li Afrîkaya Navîn, Rojavayê Afrîkayê (şêrê Afrîkaya Rojava an Senegalî) û Hindistanê (şêrê Asyayê) nifûsa şêran dihewîne. Zanîngeha Kent (di tabloya nû de vedibe) û nifûsên winda yên berê li Afrîkaya Bakur (şêrê Barbary), Ewropaya Başûr-rojhilatê, Rojhilata Navîn, Nîvgirava Ereban û Asyaya Başûr-rojavayê hatine dîtin. Panthera leo melanochaita nifûsa şêran ji beşên başûrê Afrîkayê (şêrê Katanga û şêrê Afrîkaya Başûr-rojhilatê) û Afrîkaya Rojhilat (şêrê Masai û şêrê Etiyopyayê) vedihewîne.

Bide ber 
 Şêrê Îranî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Battle at Kruger: video of a pack of lions fighting against a crocodile and buffalos over a kill

https://www.wuuh.net/lions-fakten-verhalten-und-neuigkeiten/ 
Panthera
Faunaya Afrîkayê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Zervan

Di mîtolojiya îranî de, Zervan bavê Ahûra Mazda û Ehrîman e. Xwedayê dem ê îranî ye. Ew xwedayê herî mezin yê ronahî û tariyê ye. Zervan xwedayê bi "çar  şêweyî" ye ku di hundirê xwe de xwedayî, ronahî, hêz û zanebûnê dihewîne. Baweriya zervanîzmê digihê heta 12. sedsala berî Îsa lê bi sedsalan şûn ve wateya xwe dibîne. Di ola Manîtiyê de Zervan, wek xwedayê herî mezin tê zanîn, wek xwedayê bi çar rû ye, ango Mîrê her çar elementên bingehîn e. 

Mîtolojî
Mîtolojiya Kurdistanê
Mîtolojiya îranî
Ganî Mîrzo

Ganî Mîrzo an jî Xeniyê Mîrzo, hunermend û muzîkjenekî kurd e. 

Ew di sala 1968an de li Qamişloka Rojavaya Kurdistanê (Sûrî) ji dayik bûye. Ji destpêka sala 1990î û vir de ew li bajarê Barselona yê Ketelonyayê dijî û dixebite. Mîrzo li Heleb (Sûrî) û Spanyayê muzîk xwendiye û elementên muzîka kurdî bi flamenkoya spanî ve girêdaye. Ta niha çar CDyên wî derketine.

Ganî Mîrzo û Komeleya Muzîkjenên Bêsînor 
Di sala 2018an de Ganî Mîrzo bi hevkariya Komeleya Muzîkjenên Bêsînor 250 alavên muzîkê pêşkêşî peymangeh û dibistanên muzîkê yên Kurdistanê kirin.

Peymangeha Mîrzo ya Muzîkê û projeyên alîkariyê bo êzidiyan 2019 
Di sala 2019an de li Xanesora Şingalê navenda hunerî û muzîkê ya bi navê Peymangeha Mîrzo ya Muzîkê bi alîkariya Xeniyê Mîrzo hate vekirin.

Ganî Mîrzo Ensemble 2022

Ganî Mîrzo û Îbrahîm Kêvo 
Gera konserên Ganî Mîrzo û Îbrahîm Kêvo li Spanyayê 2022

Ganî Mîrza û 9em Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê 2022 
Belgefîlmê bi navê Harmoniya Piştî Şer yê Pablo Tosco û Migue Roth
Belgefîlmê bi navê Çîrokeke Êzidî yê Pablo Tosco û Migue Roth

Ganî Mîrzo Band 2023

Dîskografî 
Ronî
Totico (Totiko)
1001 Noches (2006)
Kampo Domîz (2014)

Çavkanî

Girêdanên derve 
http://www.ganimirzo.com/ 

Hunermendên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Weşanên Pêrî

Weşanên Pêrî weşanxaneyeke kurdî û pirtûkên li ser kurdan diweşîne.

Weşanên Pêrî, berdewamiya Weşanên Med, Zêl û Nûjen e û di sala 1997an de hatiye damezrandin. Heya niha nêzikî 300 kitêbî çap kirîye û ji wan kîtêban teqrîben 100 lib kurdî ne. Ji bo ku di her salekî de 20-25 kitêban çap bike xwedî bername ye. Di qada azadiya ramanê de her çiqas dad (27 doz) û tadayî ditîbe jî, bê sinor li ba azadiya ramanê xwedî helwêst e.

Berpirsiyarê Giştî yê Pêriyê Ahmed Onal e. Ahmed Onal heta niha ji ber berhemên ku cap kirine, hatiye dadgehkirin û gelek caran cezayê girtin û peran lê hatiye birîn.  Weşanxane xebatên xwe ji Stenbolê birêvedibe.

Mijara Xabetên Pêriyê 
Di derheqa wan nasnameyên ku ji aliyê sîstemê ve nayên nasîn û pejoral têne dîtîn weke kurd, ermenî, elewî, jin û hwd. de  kitêbên li ser tarîx, lêkolîn, folklor, edebiyat, çand, siyaset û curbecur mijaran de weşangeriyê dike.

Wesanxaneya navborî navê xwe ji Çemê Pêriyê ku dikeve nava sînorê Çewlîgê (Bîngolê) wergirtiye.

Girêdanên Derve 
Lîsteya kitêbên Weşanên Pêrî

Weşanxane
Yılmaz Odabaşı

Yılmaz Odabaşı () helbestvanekî bi eslê xwe kurd e. Odabaşı helbestên xwe bi tirkî dinivîsîne.

Jiyan 
Yılmaz Odabaşı di sala 1962an de li Amedê ji dayik bûye. Malbata wî bi eslê xwe ji Qirwara Sêwregê ye. 

1980 tê girtin. Di navbera 1985-2005 da gotar, çîrok û ceribandinên wî di kovar û rojnameyên mîna Yazko Somut, Günümüzde Kitaplar, Düşün, Sokak, Gerçek, 2000'e Doğru, Özgür Gündem, Evrensel Kültür, Edebiyat û Eleştiri, Varlık, Express, Söz, Cumhuriyet, Siyah Beyaz, Birikim, Öküz, Birgun, Esmer de hat weşandin.

Berhem 
 Yurtsuz Şiirler (Helbest, 1987)
 Reşo Talan Iklimi (Helbest, 1987)
 Aynı Göğün Ezgisi (Helbest 1998)
 Feride (Helbest 1990)
 Her Ömür Kendi Gençliğinde Vurulur (Helbest 1992)
 Günlerin Çarmıhında (Helbest 1994)
 Cehennem Bileti (Helbest 1995)
 Eylül Defterleri (Bîranîn, 1991/3. çap 2000),
 Güneydoğu'da Gazeteci Olmak (Lêkolîn, 1994/3. Çap 2001),
 Sevginin Herkesten Şikayeti Var (Gotarên Hilbijartî, 1996/3. Çap 2001),
 Bütün Kanamalar Umuttan (Rojane, 1996),
 Düş ve Yaşam (Gotarên Hilbijartî, 1997/Hat qedexe kirin.),
 Şafak Keya'da Çıplaktı (Çîrok, 1998/2. Çap 2000),
 Çocuklara Hikâyeler (Ji bo 5-8 saliyan, 12 Pirtûk/2000),
 Hayat Bilgisi Notları (Ceribandin, 1. Çap 2001),
 Kuşlar Uzaktı Sonra (Çîrok, 1. Çap 2001)

Xelatên Girtî 

 Xelata kovara Temmuz a 1.(1987)
 Xelata Tayyad a 2. (1989)
 Xelata Cahit Sıtkı Tarancı (1990)
 Petrol İş Sendikası a 2. (1992)

Çavkanî 

Helbestvan
Jana Seyda

Jana Seyda helbestvaneke kurd e.

Di sala 1976an de li Amûdê hatiye dinyayê. Li zanîngeha Helebê endezyarî xwendiye. Di despêka 1990î de nivîs û helbestên wê di gelek kovar û rojnameyên kurdî û erebî da dest bi weşandinê dike.

Berhemên wê 
 Şeva dawî, helbest, Weşanên Avesta, Stembol-Amed, 2001.
 Destê sibê, helbest
 Bîreweriya laş, wergerandina romana romannivîsa cizîrî Ehlam Mistganmî.
 Ber êvarî, helbest.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Kesên ji Amûdê
Ebdulla Peşêw

Ebdulla Peşêw an Evdila Peşêw helbestvanekî kurd e ku bi zaravayê soranî dinivîse. Di salên 1960an de tev li şoreşa başûr dibe, demekî pêşmergetiyê dike, pişt re derdikeve derveyî welêt.

Niha (2008) jî li Fînlendayê mamostetiya zanîngehekê dike.

Berhem 
 Peşêw yekem honrawey le 1963 û yekem komele şî'rî le 1967 blaw krdwetewe.
 Frmêsk û zam (1965-1967)، çapî yekem le Kerkûk 1967
 Btî şkaw (1967-1968), çapî yekem Kerkûk 1968
 Şewnamey şaîrêkî tînû (1968-1972), çapî yekem Bexda 1972
 Dwanze wane bo minalan û çend şî'rêkî qedexe (1969-1973), çapî yekem Berlîn 1973
 Şew nîye xewntan pêwe nebînm (1973-1979), çapî yekem Bexda 1980
 Brûske çandn (1980-1988), çapî yekem suyd 2000
 Berew zerdeper (1989-2001), çapî yekem suyd 2001
 Prêskey aşqêkî zgmak, çapî yekem Kurdistan 2006
 Dîwanî brakujî, çapî yekem Hewlêr 1994
 Peşêw herweha bernemekanî çendîn nuser û şaîrî gewrey cîhan wek Walt Whitman û Alexandr Pushkin wergerandwetewe bo kurdî.

Helbestên wî

Mijarên têkildar 
 Leşkerê Winda

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Helbestvanên kurd

Mirovên zindî
Kurdên sedsala 21ê
Kesên ji Hewlêrê
Diyar

Diyar yan jî Hozan Diyar hunermendekî kurd e ku di 1ê kanûna paşîn a 1966an de li gundê Hêwedana bi ser Mêzgira Dersimê ve hatiye dinyayê.

Diyar li gelek welat û herêman wek li Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, Bakurê Kurdistanê, Swêd û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê beşdarî gelek konseran bûye.

Jînenîgarî

Salên destpêkê
Hozan Diyar, ku xwediyê du bira û du xwişkên wî ye, zarokê duyem ê malbata xwe ye. Ji ber ku piraniya livdariya li gund xwedîkirina ajalan û nîv-çandinî ye, wî di zaroktiyê de li van deveran xebitî. Her wiha xwedîkirina xwedan û cotkariyê, bavê Hozan Diyar hunermendek navdar û drêjker li wê deverê bû. Bavê wî debara xwe bi stranên dîlanê an bi druman li hin wedediyan dikir. Wekî rastiyê, xewn û xwestina Diyarê ku bibe hunermendek bi girtina bavê xwe re wek nimûne dest pê kir. Wî dixwest ku stranên mîna bavê xwe stranbêj bike û ji dengê wî re bibe navdar.

Perwerdehiya wî
Hozan Diyar li vê herêma ku lê ji dayik bûye, perwerde û hîndariya xwe temam kir. Wî dibistana seretayî li gundê xwe dest pê kir û li Elezizê qedand. Hozan Diyar, ku jiyana xwendekariya wî ne pir serfiraz bû, xwendina xwe yê lîseyê li Çewlikê qedand. Perwerdehiya dibistana xweya navîn ji ber ku dibistana wî ya perwerdehiyê ya din ne serkeftî bû û hunermend piştî dawiya dibistanê di bîst û du saliya xwe de çû Almanyayê.

Çûyîna Ewropayê
Hozan Diyar di 1988an de i ber astengî û qedexeyên dewleta tirkî çû Almanyayê û bû endamekî Koma Berxwedan. Dû re di sala 1992 de albûma wî ya yekem ya solo bi navê "Kerwan" derket. Wî di stranên xwe de zilma ser gelê kurd û rewşa Kurdistanê tîne ziman.

Di sala 2004an de vegeriya Bakurê Kurdistanê. Pîştî ku vegerîbû, wî li Bakurê Kurdistanê û gelek bajarên Tirkiyê, mîna Stembol, Qonya, Enqerê, Edene, Antalya û gelek deverên din, konser li dar xistin.

Hozan Diyar bi Denîz Deman re zewicî ye.

Dîskografî
Albûm

Kerwan
Cenga Jinê
Wey Dunyayê
Tîna Rojê
Kehniya Stranan
Ax û Dayîk
Gulê Neçe
Natirsim
Oxir be Ugur
Dema Azadî
Kela Dimdim
Mam Zekî

Vîdyonîgarî
Klîbên Hozan DiyarWey DunyayeHeval HevalTîna RojêGulê NeçeKeçê DînêHawar PîroŞêrin ŞêrinQurmo (2021)

Fîlmnîgarî
Fîlmên Hozan DiyarRêç (Fîlm)Doz'' (Fîlm)

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1966
Kesên ji Mêzgirê
Muzîkvanên kurd
Mirovên zindî
Tosinê Reşîd

Tosinê Reşîd yek ji rojnamevan û nivîskarên kurdên li Ermenistanê ye.

Jiyana wî 

Di sala 1941ê de, li gundê Kûrekendê a ku li ser navçeya Êçmîadzînê li Ermenistanê ji dayîk bûye. Rûniştvanên gund gişk kurdên êzdî bûn.

Ew heta pola çaremîn li dibistana gund dixwîne, dû ra xwendina xwe li dibistana gundê cîran didomîne, ku gundê ermeniyan bû. Sala 1964an fakûlta fîzîk-matêmatîk ya Enstîtuya Yêrêvanê ya Pêdagogiyê temam dike. Sala 1975an ew têza xwe doktorayê dinivîse û dibe doktorê zanyariya kîmyayê. Salên dirêj li Zanîngeha Yêrêvanê û Enstîtuyên Akadêmiya Armêniya da karê zanyariyê dike û gelek gotarên zanyarî çap dike. Gotara wî ya yekemîn sala 1961ê li rojnama Riya Teze çap dibe. Ji salên 60emîn dest pê kirî gelek gotar, şiîr û çîrokên wî li rûpêlê rojnama Riya Teze û bi radyoya Yêrêvanê tên belav kirin. Dor 12 salan gelek gotarên wî bi navê Ensîklopediya Kurdî di radyoyê de dihatin belav kirin. Ew gotar ser dîrok, edebiyat û çanda kurdî bûn. Di wan da pirsên kurdayetiyê, yên rojane jî cîhê xwe digirtin. Bin bandora şoreşa li Başûrê Kurdistanê, Tosinê Reşîd bi çend hevalên xwe va sala 1963an li Yêrêvanê komela kurdan ava dike. Wê demê ew yekemîn komela netewî bû li seranser Yekîtiya Sovyêtê. Dûwarojê, ji bo hişyarkirin û geşkirina hestên kurdayetiyê ew gelek caran diçe nav kurdên Gurcistanê, Qazaxistanê, Qirqizistanê. Ji sala 1993an ve li Awistralyayê dijî.

Berhemên Tosinê Reşîd 
 Kilamê Rê (helbest, 1975)
 Zozan (helbest, 1984)
 Nîvro (helbest, 1987)
 Siyabend û Xecê (şano, 1988)
 Şeva bê xew (çîrok, 2000)
 Ji bo bîranîna Qanatê Kurdo (tevî Husên Hebeş, 2000)
 Êzdiyatî Oleke Hê Jî Nenaskirî (lêkolîn,? 2004)
 Min bêriya şevên spî kiriye (çîrok, 2005)
 Mestûre, Serê Hêjayî Tac Bû (romana dirokî,2005)

Hin berhemên A. Pûşkîn, L. Tolstoy, A. Çêxov, A. Bûnîn, A. Voznêsênskî, A. Îsahakiyan, P. Sêvak wegerandine zimanê kurdî û çap kirine.

Girêdanên Derve 
 www.welatperwer.com/  Nivîseka Tosinê Reşîd li ser Qanadê Kurdo
 www.voanews.com/  Hevpeyvînek digel Tosinê Reşîd

Çavkanî 

Nivîskar
Rojnamevan
Jidayikbûn 1941
Nivîskarên zimanê kurdî
Kurdên Ermenistanê
Kurdên Awistralyayê
Mirovên zindî
Sersal

Sersal, roja yekemîna saleke nû ye. Li gora salnameyên cuda, roja sersalê cuda ye. Di salnameya mîladî de, sersal roja 1ê kanûna paşîn e.
Binihêre jî: Sersal (folklor)

Salname
Egîdê Cimo

Egîdê Cimo, wekî "Mîrê Bilûrê" jî hatiye binavkirin (jdb 1932 – mrn 2019) hunermend û bilûrvanekî kurd bû ku di sala 1932an de li gundê Erdeşîrê ku bi ser nehiya Armavîrê Ermenistan ve ye hatiye dinyayê. Di sala 1955an de dema ku li Radyoya Dewletê ya Ermenistanê de beşa kurdî vedibe, mirovê yekem e ku di warê sazbendiyê de li radyoyê xebitiye.

Jiyan 
Li gorî xwesteka Rehmetiyê Casimê Celîl ku berpirsiyarê beşa kurdî ye, gund bi gund dikeve pey şopa sazbend û dengbêjan da ku berê wan bide ser riya radyoyê. Paşê jî salên dûvedirêj; bi mey, fîq û bilûra xwe li pey dengbêjên eyan çi jin, çi jin disekine û navê xwe li ser dergeha sazbendiya kurdî bi tîpên zêrîn dide nivîsandin. Li gorî gotina wî, 37 sal li ser hev li Radyoya Êrîvanê bi bilûr, fîq û meya xwe sazbendiya kurdî pêk aniye. Di sala 1967an de baştirîn Koleja Sazbendiyê ya bi navê ‘Romanos Melîkyan’ ku li Êrîvanê ye kuta dike û dibe sazbendekî profesyonel.   

Ji bo wî bêjeya ‘Mîrê Bilûrê’ tê bilêvkirin. Carinan jî bi bilêvkirina Keremê Seyad ku li ser pêlên Radyoya Erîvanê digot; ‘Distre Sûsika Simo, lê dixe Egîdê Cimo!’ navê wî ciwamêrî diket dil û mêjîyê mezinên li civata ‘giregir’ên li ‘dîwan’a gund.

Hunermendê kurd Egîdê Cimo di jiyê 87 saliyê di 31ê çileyê a 2019an de li paytexta Ermenistanê Êrîvanê çû ber dilovaniya Xwedê kir.

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Dengbêj
Radyoya Êrîvanê
Salihê Qubînê

Salihê Qûbînê yek ji dengbêjên kurd yê bi nav û deng e ku bi taybetî li Herêma Xerzan, bi giştî jî li seranserê welêt tê naskirin. 

Qûbînî di sala 1949’an de li Gundê Eyndarê (Agaçlîpînar) ya bi ser Misirca (Kurtalan) Sêrtê ve ye, hatiye dinyayê. Ji ber feqîrî û belengaziyê, hêj di zarokatiya xwe de malbata wî li gelek gundan geriyaye. Berê mala wî li gundê ‘Girikê Boto’ ya bi ser Farqîna (Silîvan) Diyarbekirê ve ye bû, niha ew li Batmanê bi cih û war e. 

Qûbînî ji bilî karê dengbêjiyê, ji bo dabara malbata xwe bike, di çêkirina avahî û mizgeftên gundan de karê sewaxê û lêkirina dîwaran dike. 

Di gotûbêjeke ku me pê re kiribû de, bersiva pirsa me ya bi rengê: “We çawa, çi çax û bi çi awayî dest bi karê dengbêjiyê kiriye? Ev çend sal in ku hûn stranan dibêjin? Di malbata we de ji xeynî we kesên ku distrên hene gelo?” wisa bersivandibû:“Hêj di 12-13 saliya xwe de, li poxan û bênderên gund min kilam û stran digotin. Min dênh û bala xwe dida darekî, xaniyekî, mirovekî an jî heywanekî, min digot û li hev dianî. Di malbata me de birayê min ê mezin ku ‘Qasimê Dengbêj’ jê re digotin, berê stran digotin û îro kêm be jî dibêje. Babê min ‘Sofî Hemê’ jî dengbêjekî baş bû. Lê dema ez dibim 9-10 salî, êdî ji ber bêtaqetiyê, dest ji kilam û stranan dikişîne. Ev 40 sal e ku ez dibêjim. Hinek kilam û awaz min ji birayê xwe Qasim û hinek ji wan jî min ji bavê xwe Hemê girtine. Gelek kilamên ku min bi xwe çêkirine jî hene....” 

Gelo dengbêjên ku herî zêde tesîr li Salihê Qûbînê kirine kî ne? Li gorî gotina wî Teyîboyê Siertî ku niha li Gundê Marîbê ya Misircê rûdine, Şakirê Bedih ango Şakirê Mezin û Rehmetiyê Hiseynê Orginosî yê Mûşî tesîreke mezin lê kirine. Lê dengbêjek jî heye ku gelek dixwaze li civat û dîwana wî bibe mêvan û pê re dîwaneke ‘Xerzanî’ pêk bîne. Ew dengbêj jî ‘Bermahiyê Komkûjiya Filehan’, ‘Qûlîngê Deşta Xerzan’, ‘Lejyonerê Artêşa Fransa’, ‘Hevalbendê Seîd Axayê Cîzîrî’ û ‘Xweşawazê Radyoya Erîvanê’ Karapetê Xaço ye. Li gorî gotina wî 5-6 meh berê bi riya telefonê, bi Karapêt re ketine têkiliyê û ji hev re çend bend kilam gotine. 

Heta niha bi sedan kasetên Salihê Qûbînê bi awayên amatorî hatine qeydkirin û tomarkirin. Lê bi awayeke profesyonelî ev 6-7 sal in ku 6 kasetên wî derketine pêşberî kilamhezan. 

Bi kurtasî mirov bibêje; ev ciwanmêrê hanê Deng û Awaza Deşta Xerzan bixwe ye. Dema kilamên Metran Îsa, Derwêşê Evdî, Genc Xelîl û Edûlê, Lawiko Dîno, Hay lo li min (Xêlyeya Farqînî), Koçero Lawikê Silîvanî, Şerê Hethetkê, Kilama Behcetê Dawûd bê gotin Salihê Qûbînê tê bîra mirov. Her wiha Emê Gozê ku wekî “Rêbirê Posteya Dewletê” tê nasîn, kilameke ku ji hêla Seydayê Cegerxwîn ve jî gelekî hatiye ecibandin, awazeke şêrîn e ji devê Salihê Qûbînê...

 Ji nivîsar-gotûbêja Salihê Kevirbirî

Girêdanên derve 
 youtube--Salihê Qubînî--Lokman Birazî
 youtube--Salihê Qubînî

Dengbêj
Veşartok

Veşartok an çavgirtonek, lîstikeke şahî ya zarokan e, di vê lîstikê de hejmara lîskevanan ne bi sînor e, lê hertim ji 4 heya 10 lîskevanan tevle vê lîstikê dibin. Bingeha lîstikê wisa ye, ew kesê ku moka wî ye, dê serê xwe tev çavên girtî bi ser hêlanê de xar bike û heya hejmareke li ser lihevkirî bijmêre, di vê navberê de lîskevanên mayî xwe vedişêrin. Piştî jimartinê mokevan dê bi dengekî berz bang li ew kesên xwe veşartine bike û bêje VEKE û dest bi lêgerînê bike, belê heya ku moka mokevan rabe, gerek ew yekî ji ên veşartî bi destên xwe bigre, lê dema mokevan bala xwe dide ser yekî taybet, ên mayî derfetê digrin, û dibezin hêlanê û dibêjin HÊLAN, heya ê ku mokevan jî bala xwe daye ser karê bighîne hêlanê û mokê carik din di stûyê mokevan de bihêle, çimkî dema mokevan dibeze lîskevan bigre, dibe lîskevan ji wî lezgîntir be û xwe nexe destên wî, û bighîne hêlanê û bêje HÊLAN. Heke wisa be, dê mokevan sînaroya derbasbûyî dubare bike, lê heke ew kesekî bi destên xwe bigre, lîskevanê girtî dê bibe mokevan û herweha, lîstik berdewan dike. Hêjayî gotinê ye, ku ev lîstik pir di dana şevê de tê lîstin.

Berî ku lîstik dest pê bike, lîskevan di nav hev de peymanê dîdinin, ka dê bi moka kîjanî be, û cihên xweveşartinê li ku bin, derbarî warên veşartinê, ew bi şêweyekî giştî tên nîşan kirin, lê ka dê bibe moka kê, bi şingêra diyar dibe, şingêra jî wisa ye, yek ji zarokan, kevirekî biçûk dixe nav mistên xwe û li paş xwe di yekî ji destên xwe de vedişêre, pêre destên xwe dide pêş û ji ê ku li pêş xwe dipirse di kîjan destî de ye, heke tê derxe, ew ê ji mokê azad bibe û heke berevajî be, ew ê kêvir bibe û ji zarokekî din bipirse, lê zarokê ku cara yekemîn şingêra kirî dê bi fermî ji mokê xilas be û wek lîskevan tevle lîstikê bibe.

Lîstik
Pîpê

Pîpê, eynî lîstika çavşirtonek e, lê li şûn ku mokevan lîskevanekî bi destên xwe bigre têrî dike ew bêje PÎP+NAVÊ LÎSKEVAN û destê xwe bi hêlanê bike, belê herweha lîskevanê binavkirî dê bibe mokevan, û lîstik berdewam dike.
Lîstik
Şîşê

Lîstika şîşê lîstikeke zayendê nêr e. Hejamara lîskevanan di vê lîstikê de 5 kes in, û naverokên wê, kêl û tope ne. Kêl ji pênc keviran an jî libatan tê çêkirin, her pênc libat li ser hev tên danîn û navenda lîstikê jî ev kêla ye. Amûra din jî tope ye, tope ji bo avêjtina kêlê û rûxandina libatan tê bikar anîn.

Berî lîskevan dêst bi lîstika xwe bikin, hev şingêra dikin bo zanibin dê bibe moka kîjanî. Piştî mokevan tê nîşankirin, ew diçe li ber kêlê radiweste, her çar lîskevanên mayî jî, dora pênc mitran ji kêlê bi dûr dikevin û yek ji wan topê dixe destên xwe û davêje kêlê, heke top kêlê birûxîne, mokevan bi lezgînî dibeze topê û wê davêje lîskevanên ku dema kêl dikeve, direvin û belav dibin. kêlîka top li kêlê nekeve, lîskevanekî din dê topê bavêje kêlê, û herweha heya kêl dikeve, çimkî ji mercên domandina lîstikê, rûxandina kêlê ye.

Kêlîka kêl dikeve, me got mokevan topê radike û davêje lîskevanan, heke mokevan bi bext û jîr be, ew ê topê li lîskevanekî xe, heke wisa bibe, mok tavilî ji stûyê mokevan derdikeve û dibe moka ewê ku top lêketiye, lê eger topa mokevan vala diçe, ango li tu kesî nekeve, ew ê bi lezgînî here topa xwe bîne. Di vê navberê de lîskevan derfetê distînin û diçin kêlê didin ser hev, heke kêl berî hatina mokevan bê avakrin, lîskevan dê bang bikin û bêjin DAWÎ. Dibe hûn bipirsin çima mokevan ji dûr ve topê navêje lîskevanan?, na, ew nabe, ji hîm û bingehên lîstikê ne ku mokevan topa xwe ji ber kêlê de bavêje lîskevanan. Kêlîka kêl tê venandin û DAWÎ tê bangkirin, bez û rev hêviş dibe û carik din lîskevan li ber kêlê dicivin û lîstika xwe dubare dikin, herweha heya lîstik diqede.
Lîstik
Kortika hêkan

Lîstika korta hêkan lîstikeke zarokan e, nemaze, ên temen biçûk, ango kêmtirî dozdeh salan. Hejmara lîskevanan di vê lîstikê de ji çar heya heft kesan e. Amûrên lîstikê ji tope û kortên di erdê de hatine kolandin pêk tên, kort li gorî hejmara lîskevanan tên kolandin, yanê her lîskevanekî kortika xwe ya taybet heye. Li rex kortikan jî komek kevirên biçûk tê dayîn, ev kevir wek xalikan tên bikar anîn bo xuya bikin ka lîskevan gihîştiye kîjan radeyê.

Lîstik bi vî şêweyî tê lîstin.

Mokevan (ew kesê ku mok di stûyê wî de ye), li ber kortikan radiweste û lîskevanên mayî jî dora pênc mitran ji kortikan bi dûr dikevin, yek ji lîskevanan, helbet, bi dobe û bi teşeyekî rêzkirî topê tol nav kortikan dike, heke top bikeve kortika mokevan, ew ê topê rake û bavêje lîskevanên dema top dikeve kortika wî direvin, eger top li lîskevanekî keve dê kevirekî biçûk ji komikê rakin û têxin kortika wî; lê heke li tu kesî nekeve dê kevirekî bixin kortika mokevan.

Hêjayî gotinê ye, ku keke top têkeve kortika lîskevanekî ji kortikan dûr sekiniye, ew eynî karê mokevan dike, yanê dibeze topê û davêje lîskevanên din, heya mokevanê yekem jî bi lîskevanan re baz dide.

Kengî lîstik bi dawî dibe, bi demê ve ne girêdayî ye; lê hejmara keviran di kortikên lîskevanan de dawiya lîstikê nîşan dike. Ji fêr û daba lîstikê ye, ku dema dozdeh kevir di kortika lîskevanekî de kom dibin, lîstik kuta dibe. Ji erkê lîskevanê ku daye der e, ku xwarin an jî vexwarinekê ji lîskevanên din re bikire, dendik, kazûz, dondirme…hwd.
Lîstik
Hawar Kurdistan Media Group

Hawar Kurdistan Media Group grubekî medyaya Kurdî ye.

Hawar Kurdistan Media Group 25 Kewçêra 2005'an de hatîye damezirandin Xwedî û Damezrênerê HKMG Serhad B. Rênas e.

HKMG  bi giranî grubekê medyaya înteraktîf e.Ger şertûmerc dirûst be medyaya dîtbarî, çapkirî û xizmetên produsîyon(bo mûzîk û sînemaya kurdî) di nav projeyên HKMG de ne. HKMG bi giştî pêngaveke taybet,bê layen yekem grûba medyaya înteraktîf(online) ya Kurdî ye.

Bi pêkhatina demên pêş ya vê projeyê de HKMG xwe li Kurdistana Azad jî wê birexistin bike. HKMG Serxwebûna Kurdistan,piştî serxwebûnê jî di Cîhanê de bo Kurdistan rola herî mezin û asta herî  bilind ji xwe re bingeh digre.

Armanc 

Armanca bingehîn a HKMG pêşxistina medya,ziman,çand,zargotin,wêje,hişmendiya dîrokê,înternet û zanista kurdî,bernamesaziya kurdî,hêza siyasiya Kurdistan,modernîze kirin û pêşxistina Kurdistan de alîkarî dayîn û bi vê avahî  parastin,pêşxistin û berdewamiya Şaristaniya Kurdistan e.

Zanyariyên giştî 

Niha girêdayî HKMG portala nûçe HAWARDENGÛBAS malpera lînkên Kurdî(Kurdistan Malper) portala Medyaya Kurdî (Medyaya Kurdî), malpera xebatên Serhad B.RÊNAS,malpera dîroka Kurdistan (Mejû Dewletên Kurdî), Malpera wêjeya Kurdî, (Wêje û Pirtûk), malpera Sînemaya Kurdî (Sînema Kurd), malpera mûzîka Kurdı (MûzîkKurd),malpera Dewleta Federe ya Kurdistan,malperek derbarê Kerkûkê de, malpera zanist û teknolojîjiyê,malpera zankoyên Kurdistanê û di mijar û babetên cûrbecûr de ji zêdetirê 50 malper(Hûn dikarin di stûna rast de hemû malperan bibînin) girêdayî HKMG weşan dike. Ji %95 ê malperan bi zimanê Kurdî weşan dikin. HKMG Zimanê Kurdî wekî zimanê “tenê” ya Medyaya Kurdî dibîne.Hemû zimanên din divê bo dîplomasiyê were bikaranîn.

Dahatû 

Di projeyên dema navîn vekirina Televizyon(Hawar TV) û radyo(Radyo MuzîKurd)  ser webê di projeyên dema dirêj de jî vekirina Televizyon(Hawar TV) û radyo(Radyo MuzîKurd) bi şêweya satalaytî, rojname(Rojnameya HawarKurdistan),kovara wêjeyî(Kurdolog),kovara aktualîteyê (24 Saet) hene.Şîrketên musîk û filmê(KurdFilm û  HawarKurd Music) jî di nav projeyê de ne.

Kadroya bingehîn a Hawar Kurdistan Media Group

Serokê Desteya Rêvebirîyê(Xwedî û Damezrêner): Serhad B.RÊNAS
Alîkarê Desteya Rêvebirinê: Şevîn ARÎ
Endamên Rêvebirinê:Rebiwar KURDO,Etem FERQÎN,Hesen DILGEŞ,Salim OZ,Îlhan SEMSÛRÎ,Hêlîn BARZAN
Edîtorî-Malpersazî: Rebiwar KURDO, Etem FERQÎN, Serhad B.RÊNAS
Beşên Zimanên Biyanî:Hesen DILGEŞ
Stretejî-Cêbecekirin:Serhad B.RÊNAS,Salim OZ
Derhênerê Dîtbarî:Şevîn ARÎ,Îlhan SEMSÛRÎ,.Ang
Proje-Lêkolîn-Nûçe-Kontrol-Nivîs:Serhad B.RÊNAS,Hêlîn BARZAN,Pasewan,Azad
Têkîlî:Rebiwar KURDO

Girêdanên Sereke ya Hawar Kurdistan Media Group

Malpera Dezgehiya HKMG
http://www.hkmg.net

HAWARDENGÛBAS
http://www.hawardengubas.com 

Hûn dikarin di malpera dezgehiya HKMG http://www.hkmg.net de navnîşanên hemû malper û weşanên HKMG bibînin

Çavkanî 
 http://www.hkmg.net

Şirket
Zaza

Zaza, dimilî, kirmanc yan jî kird, kurdên ku bi kurdîya zazakî (kirdkî, kirmanckî, dimilî) dipeyivin û bi taybetî li Bakurê Kurdistanê dijîn.

Deverên ku Zaza lê dijîn 
Zaza bi taybetî li van bajaran dijîn, lê di van demên dawî de gelek ji wan ji ber zordariya Kurdistan koçî bajarên bakurê Kurdistanê û Ewropayê bûne:

Nav
Kurdên ku bi kirmanckî diaxifin, li her herêmê, xwe bi eynî navî bi nav nakin; cuda-cuda navên etnîkî didin xwe û zimanê xwe: kirmanc, kird, dimilî û zaza.

Lokasyona cografîk
Herêmên ku kirmanc (zaza) tê de dijîn; Çewlig (Bingöl), Dêrsim (Tunceli), Erzingan (Erzincan), Erzirom (Erzurum), Barbut (Bayburt), Qers (Kars), Mûş, Xarpêt (Elazığ), Diyarbekir, Ruha (Urfa), Semsûr (Adıyaman), Bedlîs (Bitlis) û Sêrt (Siirt) e. Dîsa, li hinek bajarên Tirkîyê, wek Qeyserî (Kayseri), Nigde, Gümüşhane û Sêvazê (Sivas) ji mensûbên ve grûbê hene. Di van herêman de kirmanc tenê li Dêrsim û Çewligê piranî ne, li cîyên din ji kurmancan kêmtir in.

Dîn û ayîn
Kurdên ku lehça wan kirmanckî (zazakî) ye, ji alîyê dînî de du beş in: Misilmanên sunî û elewî. Meriv ku xeta Xarpêt û Mûşê esas bigire, başûrê wê xetê sunî, bakurê wê jî elewî ne. Yek îstîsna Bongilan (Solexan) a Çewlîgê ye. Qismek ji vê qezayê li bakûrê xetê ye û sunî ye.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê
 Kirmanc
 Kird
 Kurmanc
 Goran
 Soran
 Kelhûr

Çavkanî 

 Lêkolînê DNA ya li ser kurdbûna zaza ji aliyê Annals of Human Genetics

Kurd
Ecem

Ecem navek e ku bi wateya "kesekî ji xelkên Îranê" ye; ereban ji kesên neereb re ecem digotin. Di nav gellek neteweyan de ev peyv tê bikaranîn; mîna kurd, ereb û hinek ji welatiyên bakûrê Efrîqayê.

Li Kurdistanê, bi taybetî ji kesên azerî û terekemeyan re ecem dibêjin. Di nav kurdan de ecem wekî navê kur û keçan jî tê bikaranîn.

Çavkanî

Gel
Klamek ji bo Beko (fîlm)

Klamek ji bo Beko yek ji fîlmên herî pêşîn ên kurdî ye.

Mijara fîlmî li ser rêwîtiya dirêj ya lehengê fîlmî, Beko ye. Beko li birayê xwe yê ku ji girtîgehê reviya ye digere. Destpêka fîlmî li Kurdistanê derbas dibe û di dawiyê de bi hatina Elmanya ya Beko bi dawî dibe. Fîlm bi zaraveya kurmancî hatiye kişandin û beşdarî gelek festîvalên navnetewî bû ye. Herwiha Klamek ji bo Beko gelek caran di televîzyonên kurdan û Ewropiyan de jî hate pêşkêşkirin.

Nasname 

Derhêner: Nizamettin Ariç

Derhênêrê Dîmenê: Thomas Mauch

Senaryo: Nizamettin Ariç û Christine Kernich

Lîstikvan: Nizamettin Ariç (Beko), Bezara Arsen (Zînê), Lusîka Hesen (Zeyno), Cemalê Jora (Cemal)

Welat: Ermenistan û Elmanya

Dirêjahî: 110 dq.

Muzîk: Nîzamettîn Arîç

Sal: 1992

Cûre: 33 mm/rengîn

Fîlmên kurdî
Fîlmên 1992an
Deştebêl

Deştebal herêmeke li bajarê Şinoyê, li Rojhilata Kurdistanê ye.

Erdnîgariya Îranê
Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Radyo Nawa

Radyo Newa, radyoyeke kurdî ye.

Radyo Newa, radyoyeke nûçeyan e, ku bi kurdî û erebî, li ser du kenalên radyoya satelaytî, rojane 24 saetan weşanê dike; ku ji saet 6ê sibê heta 12ê şevê, serê nîv saetê carekê nûçe û guherînên Iraq û Herêma Kurdistanê bi taybetî û yên cîhanê bi giştî belav dike.

Radyo Newa, ku li Iraqê ezmûna yekem a bi vî rengî ye, 1ê kanûna paşîn a 2005an de dest bi weşanê kir. Newa, li Iraqê destpêka projeyeke mezin a dezgeheke medyayê ya serbixwe ye, ku di di pêş de projeyeke mezintir, wekî kenaleke televîzyoneke fezayî û ya rojnameyekê daye ber xwe.

Bernameyên Radyo Newa 
Bêsansûr
Bernameyeke rojane ye û bi awayekî giştî li ser pirseke diyarkirî girîngiyê dide nêrîn û ramanên welatiyan ku di bernameyê de tê azirandin.
Şirove
Ev bername heftê carekê tê pêşkêşkirin û zêdetir li ser şirovekirina daxuyaniyên komelayetî, siyasî û rewşenbîrî ye.
Germegerm 
Ev bername pêdeçûn û şirovekirina wan bûyerên germ û giring ên siyasî û komelayetî ye, ku li Kurdistan û Iraq û herêmê têne rojevê

Girêdanên Derve 
Malpera Radyo Newa

Radyo
Radyoya kurdî
Mehmet Dicle

Mehmed Dicle nivîskarekî kurd e.

Kurtejiyana wî 
Mehmet Dicle di sala 1977'an de li Hezroya Amedê hatye dinê. Di sala 2003 de li Zanîngeha Stembolê beşa Erdnîgariyê kuta kiriye.
Dicle heta niha di kovarên Jiyana Rewşen û Rewşen-nameyê de kar kiriye, di Dibistana Taybet a Zimanê Kurdî de mamostetî kiriye û nivîsên wî di gelek kovar û derên din de hatine weşandin.

Berhemên wî 
 Asûs-Kurteçîrok (Weşanên Tevn-2005)

Mêr
Nivîskarên kurd
Fehmî Balayî

Fehmî Balayî wênesazê kurd e ku di sala 1963an de li Başurê Kurdistanê li Berwarî bala ser bi parêzgeha Dihokê ve hatiye dinê. 

Sala 1986 xwendina li Înstîtuta Hunerî li Mûsil bi dawî aniye, beşa şêwekarî dîplom wergirtiye. Sala 1992-1995 mamosteyê Înstîtuta Hunerî bûye li Duhokê. Sala 1993-1995 weke serokê Yekîtiya Hunermendên Kurdistana Başûr li Duhokê çendîn pêşangehên teybet û girop li Kurdistan ê û Îraqê vekirîne. Sala 1995 koçberî Elmanya bûye û li Bajarê Berlînê digel malbata xwe û hevala xwe ya helbestvan Hêvî Berwarî û du zaroyên bi navên Komat û Agirî bi hev re dijîn. Sala 1997 Navenda Çand û Hunera Kurdî li Berlîn dameziraye, niha weke serokê wê bi fermî li Berlînê kar dike. Endamê Înstîtuta Kurdî ji bo Zanist û Lêkolînê li Berlîn e. 8 pêşengehên hunerî yên taybet li Almanya û Ewropa vekirîne, endamê Komela Resamên Berlînê, endamê Bingeha Kulturî ya Rusya ya li Berlîn, endamê neqaba hunermendên Îraqî ye, gelek nivîsên hunerî, dîrokî li rojname û kovarên kurdî belav kirîne. Pirtûkek li jêr navê (Mezopotamya-bingehê hunera şêwekariya kurdî) ji 322 rûpela pêk tê, li jêr çapêye. Pirtûkek lêkolîna reng li ber amadebûnê ye. Katelokek tabloyên hunera wî li jêr navê (rengên welatekî winda) çapkiriye niha jî berdewam e li ser wêne kirin û nivîsînên hunerî.

Girêdanên derve
Kurdsun.de  Malpera Fehmî Balayî
 Çend tablo

Çavkanî 

Balayî, Fehmî
Jidayikbûn 1963
Kesên ji Dihokê
Cemil Işık

Cemil Işık (Hogir) endamekî kevn yê PKK ye. Bi vehşetiya xwe tê nasin. 1990, di Kongra çaremîn ya PKK de, hat mehkûm kirin. Ji PKKyê dûr ket, bû kontra û di kuştina Mûsa Anterê de rol leyîst. Piştre li Ewropayê hat kuştin. Kujerên wî kî bûn ji bo çi hate kuştin hêjî nayê zanîn. Di derbarê kuştêna wî de gelek şik û guman heye idîa ya herê mezên Dewleta tirk rava dike ku Hogir demekî di nava JITEMê de mabû.

Îtîrafkar
Berwarî Bala

Berwarî Bala navê hozekê ye. 

Berwarî Bala ji 75 gundan pêk tê. Devera Berwari Bala dikevite ser sinorê parêzgeha Duhokê. Hozên dikevine ser sinorên Berwarî Bala ev in: Gulî rojhelat, Doskî başûr, Mizûrî dikevine rojavayê devera Berwarî Bala û kurdên bakur jî dikevine bakurê devera Berwarî Bala.

Di sedsala 20an de du begên navdar ên Berwarî Bala Reşîd Beg û Mûsa Beg bûn.

Gundên Berwarî Bala 
 Mayê
 Bêduhê
 Kanîmasê 
 Tirwaniş
 Bîgdawda
 Bêşîlê
 Tîler 
 Deştan
 Binavê
 Çem seyda 
 Kanîbelavê 
 Duşêş
 Bazê 
 Hiror 
 Orayê
 Ormanê
 Mîska 
 Qumrê

Çavkanî 

 

Herêmên dabeşkirî
Skotlenda

Skotlenda an Skoçya an jî Skotistan (; ; ), yek ji çar welatên bingehîn ên Keyaniya Yekbûyî e. Paytexta Skotlendayê Edinburgh e û bajarê herî mezin Glasgow e.

Navê Skotlendayê 

Skotlenda ji Scoti ya latînî ya ji bo gaelanê. Peyva Scotia (Welatê Gaelan) ya latîniya dereng ji bo Îrlendayê ra dihat bikarandin.

Di sedsala 11emê ji Scotia  ji bo Skotlendayê li bakurê çemê Forth (kû gaelî te peyivîn) dahat bikarandin li gelAlbania an Albany wana herdu peyvana ji Alba ya gaelî da çebûn.

Girêdanên derve

Çavkanî 

 
Keyaniya Yekbûyî
Wales

Wales (), welatekî nîvotonom a Keyaniya Yekbûyî ye. 

Serbajarê Walesê Cardiff (bi kimrî Caerdydd) e. Zimanê walesiyan kimrî yan walesî ye. Zimanekî keltîk e, wekî bretonî û îrlendî.

Girêdanên derve 

 
Keyaniya Yekbûyî
Çek (amûr)

Çek amûreke teqandinê ye, ya ku bi barûd û guleyan dixebite. Dema mirov şer dikin, çekan bi kar tînin.

Çek (amûr)
Çek û Çol
Çek û çol

Çek û Çol bi hemû wan amêran tê gotin ku li dema şer de dê bikarhînan.

Çek û Çol ji demên kevnar re ji aliya mirov hatine bikarhînan û ew jî gellek corên ciyawaz hene.

Çek ne tenê jibo ser têne bikaranin, jibo Sporê ji gelek têne bikaranin.
Li gelek bajarên Ewropa Komelên Çekan hene, di van Komelan'da mirov dê hinkirin u mirov dikarê xwe jibona besek anji jibona gelek besên sporê xwe hin bikê u xwe amade bikê.

Dêma mirov ÇEK dibihizê, divê mirov ne tenê Şer u Kuştinê bifikirê.

Binêre herwiha: Çek (amûr)

Çek (amûr)
Çek û Çol
Lîsteya lîsteyan

Li wê rûpelê de lîsteyek ji mijarên ku de Wîkîpediya kurdî de bi aliyeke serekî u li gora pîtên elfabê hatine lîste kirin hene. Nawerokê her yek ji wan lîsteyan jî bi xwe dikare ji çendîn lîsteyan berhev bibe:

 Lîsteya bajaran 
 Lîsteya dewletên serbixwe yê cîhanê
 Lîsteya e-pirtûkan kurdî
 Lîsteya e-pirtûkxaneyan
 Lîsteya e-pirtûkan
 Lîsteya gotarên bi soranî
 Lîsteya kesayetiyan
 Lîsteya kovaran
 Lîsteya lîstikan
 Lîsteya muzîkarên kurd
 Lîsteya Rêxistinan
 Lîsteya romanan
 Lîsteya Serhildanan

Lîste
Lîsteya rêxistinan

Lîsteya Rêxistinên kurdî

Lîste
Lîsteya nivîskaran

Lîsteya nivîskarên kurd
Lîsteya nivîskarên Îranî
Lîsteya nivîskarên inglîz
Lîsteya nivîskarên rûs

Nivîskar
Lîsteya romanan

Lîsteya romanên kurdî

Lîste
Lîsteya serhildanan

Lîsteya Serhildanên Kurdan

Lîste
Lîsteya helbestvanan

Lîsteya helbestvanên kurd
Lîsteya helbestvanên cîhanê

Lîste
Lîsteya wênesazan

Lîsteya wênesazên Arjantînî
Lîsteya wênesazên Albanî
Lîsteya wênesazên Alman
Lîsteya wênesazên Amerîkî
Lîsteya wênesazên Awûstralyayî
Lîsteya wênesazên Awûstûryayî
Lîsteya wênesazên Cezayêrî
Lîsteya wênesazên Ermenî
Lîsteya wênesazên Îtalyan
Lîsteya wênesazên kurd

Lîste
Lîsteya kesayetiyan

Lîsteya helbestvanan
Lîsteya kesên ku navê wan di Parastina Gelekî de derbas dibe
Listeya siyasetmedaran
Lîsteya nivîskaran
Lîsteya wênesazan
Lîsteya zimannasan

Lîste
Volga

Volga rûbareke li rojawa Rûsyayê ye. Dirêjahiya wê 3.690 km ye û bi mezintirîn rûbara Ewropayê tê hejmardin.

Bi sedema çalakiyên pîşesazîyen berfreh li Rûsyayê, avê wê rûbarê tevî paşmawên pîşesazî dibe. Lewma avê wê rûbarê ku dirijê deryayê Mazenderan wek yek ji ploxtrirîn avê dinyayê tê hejmar.

Girêdanên derve 

Çem
Erdnîgariya Rûsyayê
Deryaya Qezwînê

Deryaya Qezwînê, Deryaya Xezerê, Deryaya Qespî, Deryaya Kaspiyan  an jî Deryaya Mazenderanê ), mezintirîn gola dinyayê ye ku dikeve bakûrê Îranê û di navbera welatên Rûsya, Tirkmenistan, Qazaxistan û Azerbaycanê de ye.

Rûbera wê 371.000 km² ye.

Çavkanî

Derya
Golên Azerbaycanê
Golên Îranê
Erdnîgariya Rûsyayê
Qazaxistan
Tirkmenistan
Ferhenga soranî - kurmancî

Ferhenga soranî - kurmancî (bi soranî: Ferhengî soranî - kirmancî) ferhengek Husein Muhammedî ye.

Di wê ferhengê de peyvên zaravaya soranî hatine rêzkirin û bi kurmancî hatine şirovekirin.

Ferheng bi alfabeya latînî ye.

Ji A ta P

Ferheng ji tîpa A ta tîpa P amade ye. Lê Husein Muhammed li ser dixebite ku wê di sala 2006ê de bi dawî bîne.

Girêdanên derve

 https://web.archive.org/web/20090106005928/http://www.geocities.com/soraniferheng/sorani/
 http://www.ferheng.org/sorani.html 
Kurdî