nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Navdêr

Navdêr an jî nav tiştekî, lawirekî, an kesekî bi nav dike û ji cureyên din cude dike û ew bi navê xwe nêvnas dibe. Navdêr di nav xwe de dibin du par: hevenav û serenav.

Hevenav 
Hevenav navdêrên gelemper in, ango ji yekî bêtir tişt, lawir, an kesan bi nav dike: mirov, hesp, çiya, çem, pirtûk, xanî, karmend, kevir...

Serenav  
Serenav navdêrên taybet in, ango bi tenê tiştekî, lawirekî, an kesekî bi nav dike: Cegerxwîn, Evîn, Çavreş...

Raweyên navdêran 
Navdêr ji hêla ray û avakirina raweyê ve dibin sê par:

Navdêrên xwerû (sade) 
Di navdêra xwerû de, tîpên bêjeyê tenê tîpên rayî û resen in, û ti tîp an pirtik bi ser bêjeyê ve nebûne: mal, defter, rê, dê, pê, ker, kevir...

Navdêrên dariştî (pêkhatî, xurdezad)  
Ew ji navdêrê xwerû û paşpirtikekê pêk tên û bêjeyekê bi wateyeka nû çêdike ango navdêreka nû ku tiştek an heybreka nû bi nav dike: gavan, şivan, rêvan, karker, nûser, girtî, gundî...

Navdêrên hevbend (hevedudanî) 
Ev nav ji du bêjeyên xwerû bi hev dikeve û navdêreka nû û bi wateyeka têvel pêk tîne. Helbet yek ji bêjeyan navdêreka xwerû ye, û dibe ku ew ya dî dîsa navdêreka xwerû be, an rengdêr, hoker, daçek, bernav an rayê lêkerê be: cegerxwîn, serhildan, keskesor, xwînmij...
Renge ku navdêra hevbend ji sê bêjeyên xwerû jî saz bibe: berxwedan...
Renge ku navdêra hevbend ji navdêreka darijtî û bêjeyeka dî pêk were: nêçîrvanî, rewşenbîrî,serokkomar, girtîgeh...

Çavkanî

Girêdanên derve 

Rêziman
Yekbûn (hunermend)

Yekbûn navê bestekar, sazkir û stranbêjeke jin a kurd e ku di 1979an de li Stembolê ji dayik bûye. Ew ji Mêrdînê ye û biçûka şeş xwîşk û birayan e. 

Di sala 1989an bi awayekî amator dest bi mûzîkê kir, heta sala 1997an bi komek gelek şev, şahî, konser û organîzasyonan de bi awayekî aktîv xebitî. Li Zanîngeha Marmarayê ya Stembolê di beşa Mamostatiya Mûzîkê, perwerdehiya deng xelas kir.

Berhema wê ya pêşîn, "Nîrwana" (2002) 
Di sala 2002yan de bi yekemîn berhema xwe ya solo bi navê “Nirwana” derket pêşberî hezkiriyên xwe. Di vê navberê de tevlî gelek xebatên hunerî bû. Dîsa bi mûzîk û vokalîstiyê tevlî xebatên rêzefilmên “Ihlamurlar Altında", "Esir Kalpler û Asî” bû. Li aliyê din reklam û jenerîkên mûzîkan amade kirin. Ji bo komên dans, muzîkên taybet amade kirin. Berhema wê bi xwe jî di nava de ji gelek berhemên hûnerî re muzîksazî (aranjor) kir.

Berhema wê ya duyem, "Kejê" (2007) 
Di sala 2007an de bi duyem berhema xweya hunerî bi navê “Kejê” derket pêşberî hezkiriyên xwe. Ji bo hinek stranan (Were were, Xwezî dîsa, Esir kalpler, Kejê, Yar eman, Nikarim, Haro Baso, Şervana kurd im) klîp kişand. 

Ji bo televîzyona Zagros TV li bernameya Mêvan Show derhêneriya muzîkê kir û jenerîk û tûşeyê bernameyê amade kirin. Li TRT Kurdî pêşbaziya deng de "Strana xwe bêje" wek jurî cihê xwe girt. Ser navê Kurdistanê li festîvala Pusan li Başûrê Koreyê bi stranên xwe beşdar bû.

Berhema wê ji bo zarokan, "Zarok" (2013) 
Di sala 2013 berhemeke ji bo zarokan a bi navê "Zarok" amade kir û li ser iTunes, Amazon û Musicload belav kir.

Berhema wê ya bi navê "Dilop" (2013) 
Her wekî din albûma çaran a bi navê "Dilop" him li Başûrê Kurdistanê him jî li Tirkiyê hate belavkirin û du klîb hate kişandin.

Klîp, albûm û duetên wê

Klîp 
2002 Nîrwana: https://itunes.apple.com/tr/album/nirwana/id668794324?l=tr
2007 Kejê:  https://itunes.apple.com/us/album/keje/id931604653
2013 Dilop: https://itunes.apple.com/us/album/dilop/id687908228
2013 Zarok: https://itunes.apple.com/us/album/zarok/id590385879

Albumên wê 
 Nîrwana
 Kejê
 Dilop
 Zarok

Ji albûmên wê 
Koma Çiya - Rozerîn
Koma Çiya - Dîlana Bê Sînor
Yekbûn - Nîrwana
Yekbûn - Kejê
Ihlamurlar Altında - Sound Track
Ihlamurlar Altında - Sound Track 2
Şair Ahmet Çelik - Hüznün Heceleri
Berîvan - Belgesel
Yekbûn - Dilop
Yekbûn - Zarok
Ji bo bîranîna Bro Omerî - Peşk

Duet 
Bilind İbrahim - Zozan
Kawa - Berfîn
Armanc - Dayê
Aramo - Dibarim'''

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1979
Tu (pirtûk)

Tu, navê romaneke Mehmed Uzun e ku di sala 1984an de li Swedê hat weşandin.

Mijar

Romanên kurdî
Mehmed Uzun
Bîra qederê (pirtûk)

Bîra qederê navê romaneke nivîskarê kurd Mehmed Uzun e. Ev roman di meha çiriya paşîna 1995an de derket û li ser jiyana malbata kurdî ya Bedirxaniyan e. Roman ji 260 rûpelan pêk dihê.

Bira Qederê mêweya hostetiye ya Uzun e û bûye klasîkekê wêjeya cihanê.

Roman bi mirinê dest pê dikê. Roman ji şazdeh wenêyan pêk tê, piştî mirinê êdi wenê dipeyivin. Wenêyên Celadet, malbata Bedirxaniyan li Stembola destpêka sedsalê, herdû şerên cîhanê, rojên surgûnê li welatê xerîbiyê, Xoybûn, Hawara Kurdî ku ji Şamê bilind dibe, jiyan û evînî li Elmanya pîșt șerê yekemîn… Ev tev bi hostayetiyeke wêjeyî û hunerî, bi hevre hatine girêdan.Mehmed Uzun di “Bîra Qederê”’de jiyana Celadet kû ji her alî ve bi xebat, êvin, têkilî, war û her tiştê xwê ve trajîk bû û dîroka malbata Bedirxaniyan, ya bi hesret û keser, bi ax û nalîn dide nîşan.

Şazdeh wenê û şazdeh bêș. Her bêș wêneyê xwe bi geșî û berfirehî șayesar dike. Di destpêka her bêșî de ew wêne bi dîrokên wan ê dema ku tê de hatine girtin û bûyerên wî çaxî bikekit cih digrin.Bi taybetî bûyerên dîrokî nakevine pêșiya jiyana Celadet Bedirxan le belê bergeheke cuda û fireh didine nivîsarê.

Roman ji dayikbûna Celadet Bedirxan û danasîna Bedirxaniyan dest pê dike.Celadet mirî ji dayika xwe dibe û li ser anișka birêke di hewșa kesra wande li Stembolê șiyar dibe û çaven xwe di veke Gerdûnê. Jiyana xwe jî li Surî di birekî de dide. Bi wî awayî roman li ser hevêrkekî ye jiber kû di destpêk û dawiya jiyana Bedirxan de bir heye. Ew bûye metaforek di romanê de. Bir li pey Celadet dice û hukm li qedera Mîr dike.  Ji alîye din ve bir bi kurdî sînonîma xêw(memory) e. Bi ve bêje alegorîyek tê naskirin.

Mehmed Uzun di vê romanê de bi çar zimanan kar tîne; zimanekî rewşenbîrî û zimanekî xelqê ji alîyen karaktêran ve jî ew carna bi zimanê xwe dinivîse û carna jî dihele kû Celadet binivise. Gotinê Bedirxan bi nivîseke îtalîk cih digrin û bi vî warî ji cudatir in û xwe bi hesanî didine naskirin. Her çar ziman jî herikbar, zelal û xweş in. Di warê honandinê de, bilind e, di warê bihevxistina hevokan de, bilind e. Ji ber vê yekê, “Bîra Qederê” radeyeke nûye, berhemeke nûjen e, forma wê ya wêjeyî bilind e û bi zimanê xwe ve dewlemend e. Heger em gotinê bihînin ser hizir û temaya vê romanê, em tiştekî nûh, kûr û fireh dibînin, rewşa rewşenbîrên kurd yên berê, bi rengekî berfireh û piralî hatiye honandin û xemilandin. çanda kevnar û hawayê jiyanê li Mezopotamiya, herêmên cuda yên Kurdistanê û sirgûnê  mîna rêzefîlmekê bi bîr tîne. Em bi vê romanê, civat û dîroka xwe, derd û êşên rewşenbîrên kurd yên berê û tekoşîna wan ji bo bidestxistina mafê çarenûsî hîn dibin.

Nefî bûn û êșa wêna, biteniya xwe di welatekî cuda û durî axa Kurdistanê, bêçaretiya bo gelen kurd e kû qedereke bêyom li ser aniya wan niviskîri bû, bandore xwe ne bi tenê li ser Celadet Bedirxan heliștiye, Mehmet Uzun kulên dile xwe jî bi zimanê wiya diveguhesê.

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Romanên kurdî
Mehmed Uzun
Orşelîm

Orşelîm yan Quds (; ; bi zimanê misrî yê kevin Ruşalimum, bi zimanê asûriyan ê kevin Urusalim an jî Urisalimmu; bi zimanê yewnanî ê kevin Hiyerosolyma ) bajarekî rojavayê Asyayê ye Li ser deştek li çiyayiyên di navbera Deryaya Navîn û Deryaya Mirî de ye. Orşelîm yek ji kevintirîn bajarên cîhanê ye û ji bo sê dînên sereke yên îbrahîmî: Cihûtî, Xiristiyanî û Îslamê wekî bajarekî pîroz tê binavkirin. Ji ber ku Îsraêl saziyên xwe yên sereke yên hikûmetê li wir diparêze û Dewleta Filistînê di dawiyê de wê wekî kursiya desthilatdariya xwe pêşbîn dike, hem Îsraêl û hem jî Filistîn bajarê Orşelîmê wekî paytexta xwe îdîa dikin.

Di dema Îbrahîm de Melkîsedek li Orşelîmê padîşah û kahîn bû (Destpêkirin 14:18).

Wek ku ji "Nameyên el-Amarnayê" kifş dibe , Orşelîm di sedsaliya 14'an berî zayînê de, di destê misriyan de bû.

Piştî misriyan û heta dema Dawid padîşah, bajar di destê yêbûsiyan de ma.
Di sala 1000 berî zayînê Dawid Orşelîm vegirt (Samûêl II, 5:6-10) û kir peytexta xwe û kurên xwe. Ev wilo ma heta ku 587 berî zatînê padîşahê babîloniyan Nebûkadnesar êrîşî Orşelîmê kir û bajar ket destê wî.

537 berî zayînê padîşahê farisan Kîros destûr da cihûyan ku ji Babîlê vegerin cihê xwe û peytexta xwe dîsa ava bikin.

Di sala 70'ê berî zayînê serleşkerê romayî Tîtus bi artêşa xwe ve Orşelîm vegirt, şûreyên bajêr hilweşandin û gelek xanî jî xera kirin.

Di serîhildana Bar Koxba de (132 piştî zayînê) artêşa romayiyan careke din ket Orşelîmê û hemû cihû hatin sirgûnkirin; hingê romayiyan jî navê bajêr danî Eliya Kapîtolîna. Bi vê yekê dixwestin ji pûtekî wan ê bi navê "Yûpiter Kapîtolînus" re hurmetê bikin.

638 piştî zayînê misilman ketin Orşelîmê û navê bajêr kirin Quds, yanî "pîroz".

Navên cuda yên bajarê Orşelîmê
Bawermendên mesîhî û misilman bajar wekî "Bajarê Pîroz" (bi îngilîzî: the Holy City), "Qudsa Pîroz" û "Qudsa Şerîf" (Kudüs-i Şerif, Quds ash-Sharif) bi nav dikin.

Galerî

Çavkanî 

Filistîn
Bajarên Îsraêlê
Paytextên Asyayê
Malta

Malta, bi fermî Komara Maltayê (bi maltayî: Repubblika ta' Malta, bi înglîzî: Republic of Malta), dewlet giravekî li başûrê Ewropayê di deryaya navînê de ye. Welat ji komgiraveke di navbera Îtalya û Lîbyayê de pêk tê. Girava Maltayê 80 kîlometre ji başûrê Sîsîlya (Îtalya), 284 kîlometre rojhilatê Tûnis, û 333 kîlometre bakurê Lîbyayê e. Zimanên fermî maltayî û inglîzî ne, û 66% ji nifûsê herî kêm bi îtalî dizanin.

Bi nifûsa xwe bi qasî 516,000 (2023) li ser rûberek 316 kîlometre çargoşe, Malta ji hêla rûberê ve dehemîn welatê herî piçûk ê cîhanê ye û çaremîn welatê serwerî yê herî qelebalix e. Paytexta welêt Valleta ye, ku ji hêla rûber û nifûsê ve li yekîtiya Ewropayê paytexta herî piçûk a neteweyî ye. Li gorî daneyên sala 2020an ji hêla Eurostat ve, qada bajarvanî ya fonksîyonel û herêma metropolê tevahiya giravê girtiye û nifûsa wê 480,134 e, û li gorî Neteweyên Yekbûyî, ESPON û konsera Ewropayê, "tevahiya axa Malta herêmek bajarî ya yekane pêk tîne". Malta her ku diçe wekî dewlet-bajar tê binav kirin, û di nav rêzên li ser bajaran an deverên metropolan de jî teyê navnîş kirin.

Malta ji sala 5900 berî zayînê vir ve tê niştecîhkirin. Cihê wê li navenda Deryaya Navîn di dîrokê de girîngiyek stratejîk a mezin daye wê wekî bingehek deryayî, digel rêzek hêzên ku li giravan hevrikî kirine û hikûm kirine, di nav wan de wek gelên fînîk, Kartacayî, yewnan, roma, ereb, norman, aragon, frans, brîtan û hinek din. Dema ku Xiristiyanî ji dema Xiristiyanên destpêkê ve heye, Malta di serdema navîn de bi giranî welatek misilman di bin serweriya Ereban de bû. Desthilatdariya misilmanan bi îşgala Normanan li ser Maltayê ji hêla Roger I ve di sala 1091an de bi dawî bû. Malta di sala 1813an de bû koloniyekî brîtanî, wekî navenda fîloya Deryaya navîn a Brîtanî bû. Ev di dema şerê cîhanî yê yekem de ji hêla hêzên Eksê ve hate dorpêç kirin û bingehek girîng a Hevalbendan ji bo operasyonên li bakurê Afrîkayê û Deryaya navîn bû. Parlemenê Brîtanyayê di sala 1964an de qanûna serxwebûna Maltayê pejirand û serxwebûna Maltayê da û Elizabeth II wekî keyîtîyê wê bû. Welat di sala 1974an de bû sîstemekî komarî. Ji dema serxwebûnê û vir ve welat endamê rêxistinên Neteweyên Yekbûyî û Hevkariya Gelan ye û di sala 2004an de tevlî yekîtiya Ewropayê bû; di sala 2008 de diravê welêt bi Ewro bû.

Katolîkî ola dewletê ye, lê destûra bingehîn a Maltayê bi azadiya wijdan û îbadeta olî garantî dike. Aboriya Malta bi giranî bi geştyariyan ve girêdayî ye, ku bi avhewaya xwe ya germtir li gorî welatên din yên Ewropayê, gelek deverên werzîşê, û abîdeyên avahîsazî û dîrokî, di nav de sê cihên mîrateya cîhanê ya UNESCOyê: Ħal Saflieni, Valletta, û heft perestgehên megalîtîk ku yek ji kevintirîn avahiyên serbixwe yên cîhanê ne.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Rûpelê dewletê Malta
 Malta Travel Guide  (bi îngilîzî)

 
Endamên Konseya Ewropayê
Kîpros

Kîpros (Kîpr, Qebres, Qibris, bi yewnanî: Κυπριακή Δημοκρατία, Kipriakí Dhimokratía; tirkî: Kıbrıs Cumhuriyeti) girava sêyem mezinê li nav Deryaya Navîn de ye. Li wir nêzikî 1.1537 milyon mirov (2014) hene.

Serbajarê Kîprosê Nîkosiya ye.

Ziman 
Li Kîprosê du ziman hene: yewnanî û tirkî.

Erdnîgarî 
Kîpros li başurê komara Tirkiyê û li rojavayê Sûriyê ye.

Dîrok 
Kîpros rojê 1'ê gulanê 2004 ket nav YE.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Rûpelê Komara Kîprosê (bi yewnanî, îngilîzî û tirkî)
 Cyprus Guide

 
Endamên Konseya Ewropayê
Yek

Yek an jî êk (1) hejmarêk xwezayî ye. Ew li pêşiyê 2 û li pişt 0 ye. Hejmarê romî ji yek ra " I "e. Li zimanê erebî hejmarê yek " ۱ "e.

Wateyê yekê 
Berê hejmarê yekê manêyên xwe yên din jî hemûn, wek xudê ya destpêk. Îro çend manên din jî hene.

Kîmya 
Hejmarê yekê li kîmya manê "hîdrojen" tê (H).

Xalên dibistanê 
Dibistanê da jî hejmar hene. Yek her welatekî da manêkî din heye.
 Elmanya da hejmarê yekê ê tewri başe.
 Sûriyê da ev hejmara ê tewrî xerapê.
Pir welatan da notê yekê ê tewrî pîse.

Hejmar
Hejmarên xwezayî

Hejmarên xwezayî an reqema xwezayî ew hejmaren, ê mera pê dihesbîne ([0],1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,...). Carna 0 jî tê hesbandin di nav komê hejmarên xwezayî. Hejmarê tewrî çûk ya sifire ya yeke.

Çêkirina hejmarên xwezayî

Aksîyomên Peano 
Di dîrokê da Aksîyomên Peano matematîkvanekî îtalî bi navî Giuseppe Peano heqên hejmarên xwezayî nivîsand. Lî zanengehên îro jî ew tên bikaranîn.
 Hejmarê 0 hejmarekê xwezayî ye.
 Yê çi hejmarekê xwezayî , pişthatka wê  jî heye.
 Hejmarekî xwezayî, yê pişthatkawê xwe 0 e, tune ye.
 Yê hejmarekî xwezayî bes pişthatkayekî xwe heye.

Ew heqên hejmarên xwezayî bi rêkê matematîkê ev ne:

Nîşanên hejmarên xwezayî 
Nîşanê hejmarên xwezayî 

e. 
Koma hejmarên xwezayî vê sifrê mera komê hejmarên xwezayî

dinîvsîne, bi sifirê ra

Girêdanên derve 

Kom (Matematîk)
Xwezayî
Deryaya Reş

Deryaya Reş (dîrokî , ) deryayeke mezin e.  

Ew teqrîben 424.000 km² mezin e û 2.244 m kûr e. Ew navberê Ewropa û Asyayê ye. Ev derya bi Tengava Bosforê ji Deryaya Marmara dihêt veqetandin.

Erdnîgarî 
Deryaya Reş digê van dewleta:
 Tirkiye
 Bulgaristan
 Romanya
 Ûkrayna
 Rûsya
 Gurcistan

Galerî

Girêdanên derve 

Derya
Metre

Metre (wekî metro, metir jî tê nivîsandin) di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan û di Sîstema Metrîk da metre yek ji yekînên bingehîn e. Metre yekîna dirêjahiyê ye. Peyva metre ji peyva yewnanî μέτρον, métron dihêt. Kurtenavê wê m ye. 

Bi awayekê dîrokî, metre ji aliyê Akademiya Zanistî ya Fransayê wekî 1/10,000,000 a wê hêlê hat pênasekirin ko ji kembera erdî ber bi qubê bakur diçe û ji bajarê Parîsê derbaz dibe. Niha, Dîwana Navneteweyî ya Kêşan û Pîvanan her metreyek hosa pênase dikit: dûrahiya ko ruhnî di heyama 1/299,792,458 ya sanîyeyê da di valahiyê da diçe.

Ew hezarekî kîlometreyekî ye. <p> 

Metreyek ev e:

  kîlometre ne.

 10 desîmetre ye.

 100 sentîmetre ye.

 1000 milîmetre ye.

Çavkanî 
 Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.

Yeke
Cureyê pîvanê
Dm

Menê Dm (ya dm) pirin.
Li lîsteya kodên ISO yên dewletan da dm ê Domînîka ye.
Kurtênavê dêsîmitirê, dm.

Kurtenav
Desîmetre

Desîmetre di sîstema mêtreyî de pîvana dirêjiyê ye. Desîmetreyek deh sentîmetre ye. Deh sentîmetre dikin metreyek. Kurtenavê wê dm ye.

Desîmetreyek ev e:

 kîlometre ye.
 metre ye.
10 sentîmêtre ye.
100 milîmêtre ye.

Yeke
Cureyê pîvanê
Sentîmetre

Santîmetre jî tê nivîsandin) di sîstema metreyî de yekeya pîvana dirêjiyê ye. Sentîmetreyek deh mîlîmetre ye. Sed santîmetre dike metreyek. Kurtenavê wê cm ye.

Santîmetreyek ev e:

 kîlometre ye.
 metre ye.
 desîmetre ye.
10 milîmetre ye.

Yeke
Cureyê pîvanê
Charles de Gaulle

Charles André Joseph Marie de Gaulle (jdb. 22ê çiriya paşîn sala 1890î de li Lille, m. 9ê çiriya paşîn 1970î de li Colombey-les-Deux-Églises), leşkerekî navdar û ji salan 1958 heta 1969 serokkomarê Fransa bû.

Siyasetmedarên fransî
Jidayikbûn 1890
Mirin 1970
Sosin (stranbêj)

Sosin stranbêjeke kurd e.

Albûma yekemîn ya stranbêj Sosin piştî xebateke salekî derket. CD û kasêta ku navê wê "Reşeba" ye, bi hevkariya Kom Muzîkê û Mîr Muzîkê li Tirkiye û Elmanyayê li çar studyoyên muzîkê yên cûre hatiye amadekirin.

Berhema ku derhênertiya wê Hisên Çîftçî kiriye ji 11 stranan pêk tê. Herweha di berhema Sosin ya bi navê „ Reşeba“ de muzîkjenên mîna Fîkret Dag, Yasîn Poyraz, Ertan Tekîn û gelek muzîkjenên din yên ji neteweyên cûda li enstrumentan xistine.

Ji bilî stranên hunermend Sosin digel kesên cûda afirandine, di berhemê de şeş stranên otantîkî yên herêmên Behdînan, Botan û Colemergê jî hene. Weke tê zanîn ev hersê herêm ji hêla stîla muzîkê û bikaranîna qirikê ve xwedî heman xwezayê ne. Ji ber hunermend Sosin bi xwe jî ji Colemergê ye, mirov bi dengê wê diçe ku ji hêla muzîkê ve zêde dewlemedin.

Sosin bi payizoka bi navê "Seydikê Min" dide îspat kirin ku ne tenê mêr, herweha jin jî dikarin bi rehetî payizokan bistrênin. Herçiqas lawika bi navê „Bêrîvan“ nû hatibe afirandin jî, ew lawik bi awayê payizokan hatiye strandin û taybetmendiya hilbijartina stranan ya Sosin jî bi wî awayî kifiş dibe. 
Strana gelerî ya herêma Botanê ya bi navê "Hêjîra Çiyayî" ku ji berya niha hunermendên mîna Alî Baran, Aynur Dodan û Koma Amed jî di albûmên xwe de strandibûn, Sosin jî beyî ku bi orjîniya stranê bileyize strandiye.

Di albûmê de du stranên bi zaravayê Soranî jî hene. Sosin stranên bi navên „Newbehar“ û „Zîlan“ bi Soraniyek paqij û zelal strandiye û bikaranîna telafûzê diyar dibe ku hunermend Sozin hikimdarê zaravayê Soraniye jî. Herweha li gor pisporan strana bi navê „Zîlan“ wê ji ber performansa muzîkê, naverok û xweşşîrovekirinê di muzîka kurdî de cihekê taybet bigire.

Sosin strana bi navê "Newbehar" diyarî gelê Memûre kiriye û li ser bergê di bin nivîsa stranê de ev mesaj jî nivîstiye:
„ Ez vê strana xwe diyarî koçberên Mexmûran dikim. Wan ji bo doza azadiyê di mercên herî çetîn de li ber xwe dan û ji bilî berjewendiya azadiya gel tu jiyanek bê wate nepejirandin. Bêgoman ez ê nikaribim bi vê berhema xwe ji gelê Mexmûran re bibim bersiv. Mebesta min bi vê yekê ew e ku ez bi hest û dilê xwe li gel koçberên Mexmûrê me.“

Estekî Berga berhema Sosin ya bi navê „Reşeba“ hevqasî deng û stranên wê balê dikişîne li ser xwe û profesyonaltiya wêneger û grafîkerên Sosin bi her awayî diyar dibe.

Hunermend Sosin ji bo muzîkhesan hunermendeka nas e û heya niha wê di gelek çalekiyên çandî, di bernameyên televizyon û radyoyan de cîh girtiye.

Sosin li Silêmaniyê û Ewropayê dersên enstrumentan û ya şanê jî standiye.

Berhem
 Reşeba - 2005
 RÊKA MIN DÛR E 
 HEJÎRA ÇIYAYÎ 
 HOY NAR 
 BÊRÎVAN 
 NEWBEHAR 
 REŞEBA 
 SÊVA SOR 
 ZÎLAN 
 XWAZGÎNÎ BILEZ HATIN 
 MIZGÎNÊ 
 SEYDIKÊ MIN (Payîzok)

Stranbêjên kurd
Jinên kurd
Milîmetre

Milîmetre yekeya pîvana dirêjiyê ya sîstema metreyî ye. Hezar milîmetre dikin metreyek. Kurtenavê wê mm ye.

 kîlometre ye.
 metre ye.
 desîmetre ye.
 santîmetre ye.

Çavkanî
Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.

Yeke
Cureyê pîvanê
Mm

Manê mm ya Mm pirin.
 Lîsteya kodên ISO yên dewletan da mm ê Myanmarê ye.
 Kurtenavê mîlîmitir, mm

Kurtenav
Cm

Pir manên Cm ya cm hene.
 Lî Lîsteya kodên ISO yên dewletan da cm ê  Kamêronê ye.
 Lî kîmya da Cm kurtenavê Kuriyûmê ye.
 cm kurtenavê sentîmitir ye.

Kurtenav
Kîlometre çargoşe

Kîlometre çargoşe ya bi kurtî km² dibêjin, çiqas rûbar heye. Nîşanê rûbarê e. Cem çargoşa, ê aliyên hemberê wek hevdine, mera aliyê a derbî aliyê b dike (). 

Nimûne: "Erdekî min heye. Alîyek 10 kîlometre û aliyê din 5 kîlometre." <p>
Naka gereke mera seke. Aliyê <p>  e û <p> e, loma mera gereke naka ev bike:  <p>
Wergî  derdikeve. Manê xwe rûberê wê erdê 50 km² ye.

Çavkanî 

Yeke
Matematîk
Metre çargoşe

Metre çargoşe ya m² dibêjin, çiqas rûber heye. Metreyek çargoşe 
  çargoşê kîlomitirin.
 100 çargoşê dêsîmitirin.
 10.000 çargoşê sentîmitirin.
 1.000.000 çargoşê mîlîmitirin.

Hên seke 
Çargoşê kîlomitir

Yeke
Matematîk
Desîmetre çargoşe

Çargoşê dêsîmitir ya dm² dibêjin, çiqas rûber heye. Çargoşê dêsîmitirek
  çargoşê kîlomitirin.
  çargoşê mitirin.
 100 çargoşê sentîmitirin.
 10.000 çargoşê mîlîmitirin.

Hên seke 
Çargoşê kîlomitir

Yeke
Matematîk
Sentîmetre çargoşe

Çargoşê sentîmitir ya cm² dibêjin, çiqas rûber heye. Çargoşê sentîmitirek
  çargoşê kîlomitirin.
  çargoşê mitirin.
  çargoşê dêsîmitirin.
 100 çargoşê mîlîmitirin.

Mijarên têkildar 
Çargoşê kîlomitir

Çavkanî 

Yeke
Matematîk
Milîmetre çargoşe

Çargoşê mîlîmitir ya mm² dibêjin, çiqas rûber heye. Çargoşê milîmitirek
 'ê çargoşê kîlometre ye.
 'ê metre çargoşe ye.
 'ê çargoşê desîmetre ye.
 'ê çargoşê sentîmetre.ye

Mijarên têkildar 
Çargoşê kîlomitir

Çavkanî 

Yeke
Matematîk
Mm²

mm² kurtenavê çargoşê mîlîmitir e.

Yeke
Kurtenav
Şamil Basayev

Şamîl Basayev (bi rûsî: Шамиль Салманович Басаев) çebû: tiwa 1965 Wedeno, Çeçenistanê da, Şamîl Basayev Serokê Mûjhadînê Çeçeneya û ye Îslamiay Kaukasê.
Jidayikbûn 1965
Mirin 2006
Îbn el-Xetab

Îbn el-Xetab (nawê wê rast: Habib Abd ar-Rahman) çebû: tiwa 1969 Erebistana Siûdî, û hatia kuşten tiwa 2002 Çeçenistanê da. Îbn el-Xetab Serokê Mûjhadînê Çeçenistane û Kaukase da bû. hawalê wê Şamil Basayeva.

Erebistana Siûdî
Jidayikbûn 1969
Mirin 2002
Hejmarên romî

Hejmarên romî ji Romayê kevinin. Li wir berê bi hejmarên romî hesab dikirin. Hejmarên yek, pênc, deh, pêncî, sed, pêncsed, hezar, pênchezar, dehhezar, pêncîhezar, sedhezar, pêncsedhezar û milyon hene.

Nirx 

Wan li şonê hejmaran bi tîpan hesabdikirin. 
I = 1<p>
V = 5<p>
X = 10<p>
L = 50<p>
C = 100<p>
D = 500<p>
M = 1.000<p>
 = 5.000 <p>
 = 10.000<p>
 = 50.000<p>
 = 100.000<p>
 = 500.000<p>
 = 1.000.000<p>

Nivîsandin 

Mera hejmarê tewrî mezin li alî çepê dinîvsîne û hejmarê tewrî çûçik li rastê. <p>
Nimûne: MDXI (=1511)

Hesab 

Hejmarin hene, bi şêweyekî din tên nivîsandin:
1 = I<p>
2 = II<p>
3 = III<p>
4 = IIII --> IV <p>
5 = V <p>
6 = VI<p>
7 = VII<p>
8 = VIII<p>
9 = VIIII --> IX,...

Girêdanên derve 

 Wir ti kanê (li elmanî) hejmarên romî heviskê
Romî
Grosnî

Grosnî paytextê welatê Çeçenistan ê di Federasyona Rûsya de ye.

Çeçenistan
Paytextên Asyayê
Ferhat Tepe

Ferhat Tepe yek ji şehîdên çapemeniyê ye.

Goriyên mêrkujiyê
Rojnamevanên kurd
Axayê Bêdarî

Axayê Bêdarî helbetvanekî kurdan ê nenaskirî ye û ji bo jiyana wî qet agahî û çavkanî tuneye, Lê tê zanîn ku ew di navbera sedsala 15-16'a de jiyaye.

Derbarê wî de 
Celadet Elî Bedirxan li ser Axayê Bêdarî wisa nivîsand: 
Axayê Bêdarî – Me tu eserên vî şahirî ne dîtine. Me bi tenê navê wî seh kiriye. Rawiyan gote me ko Axayê bêdarî gelek guh daye zimên û çiqas jê hat ewçend bêjeyên erebî û farisî ne xistine şihrên xwe. Melayê Jaba qet qala vî şahirî ne kiriye. Dibêjin ko Axa di pey Mela Hisênê Bateyî re rabûye. Ji lewra me ew daniye vê derê.

Binêre 
 Lîsteya zanyarên kurd

Nivîskarên kurd
Klasîkên kurdî
Mêr
Axayok

Axayok, yek ji helbestvanekî  kurd e.

Lê di derbarê jiyana wî de hema qet agahî tuneye.
Tê texmîn ku ew di sedsala 16an jî 17an de jiyaye. Nayê zanin ku Ev helbestvan ji kuderêye.

Ev in dûrikên Axayok yê ku bi dest me ketine:

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Kesên sedsala 16an
Klasîkên kurdî
Mele Yehyayê Mizûrî

Mele Yehyayê Mizûrî fiqihzan û helbestvanekî klasîk ê kurda ye ku di sedsala 18 û 19an de jiyaye.

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin dîwana wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser Dihokê re ye.

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê Şêx Nûredînê Birîfkanî ye.

Çavkanî 

Nivîskar
Helbestvanên kurd
Kesên sedsala 19an
Mele Yûnisê Erqetînî

Mele Yûnisê Erqetînî (? - m. 1785) yek ji nivîskarê kurdan û zaneyekî îslamê yê sedsala 17'an e.
Lê mixabin ku di derheqê jiyana wî de vê gavê çavkanî kêm in.

Xuya ye ku 'Erqetîn' an 'Helqetîn' navê gundê wî ye. 

Ew di bandora Eliyê Teremaxî de maye û kitêbên tesrîf, Zurûf û terkîbê bi zimanê kurmancî nivîsandine.

Berhem 
 Zurûf
 Terkîb

Çavkanî 

Mirin 1785
Nivîskarên kurd
Fîlozofên kurd
Alimên kurd
Zanyarên îslamê
Wêjevanên kurd
Kesên sedsala 18an
Melayê Erwasî

Melayê Erwasê an navê rastî Mele Muhemmedê Erwasî bijîşkê kurd bû ku kitêbekî bi zimanê kurdî li ser tibê nivîsand. Dîroka jidayîkbûna û mirina wî ne kifş e lê tê zanîn ku di Sedsala 19'an de jiyaye.

Kitêba wî li ser nexweşî û dermanên wan e. Mela tê de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje. Dîsan rawiyan gote min ko Melayê Erwasî di wextê Bedirxanê Evdalxan bavê Celadet Alî Bedirxan de jiyaye. Li gora vê û bi texmîn Mela beriya niho bi 150 salî 'emir kiriye. Ji kitêba wî re Tiba Melayê Erwasî dibêjin.

Berhem 
Tiba Melayê Erwasî (Ev kitêba wî li ser tibê, (bijîşkîyê) ye).

Çavkanî 

Zanyarên kurd
Kesên sedsala 19an
Bijîşkên kurd
Nivîskarên zimanê kurdî
Hecî Qadirê Koyî

Hecî Qadirê Koyî (b. 1816 Koye - m. 1897 Stenbol) helbestvanekî neteweperwer ê kurd e. Di nav kurdan de weke Ehmedê Xanî yê duyem tê binavkirin.

decî Qadirê Koyî di sala 1816an de li gundê Gorqereç ku dikeve başûrê rojavayê bajarê Koyê ji dayikbûye. Navê wî Qadir yan 'Ebdulqadirê kurê Mela Salih kurê Mele Ehmedê Gewre ye. Hecî Qadir hec nekiriye, ango neçûye hecê, ji ber ku di meha haciyan de ji dayikbûye hê ji biçûkanî jê re digotin Hecî Qadir. Hê zaro bû bavê wî dimire, di 7 saliya wî de dayika wî, wî li ba Mela Ehmedê ku kurxalê wî ye, datîne ber xwendinê, piştî 2 salê din ku dayika wî ji dimire, kurxalê wî, wî bixwedî dike. Duvra li cihê curbecûr li bajarên mîna; Serdeşt, Sablax û Şino, xwendina xwe didomîne û di sala 1862 an de îcazeya xwe ya 12 îlmî werdigire û vedigerê bajarê xwe Koyê.

Hecî Qadirê Koyî Xanîyê duyem e. Ew jî weke Xanî bi derdê miletê xwe dişewitî. Şi'r û qesîdeyên wî tev de li ser milet û welat in.

Çend helbestên Hecî Qadir di sala 1925an de li Bexdayê di bin navê Komele helbestên Hecî Qadirê Koyî de hatine çapkirin. Di wê komelê de biserhatiya Hecî jî gotine. Li gora wê komelê Hecî Qadir kurê Mele Ehmed e, di gundê Gorqeraçê de ji diya xwe bûye, û ji eşîra Zengenê ye. Lê ji ber ko di zarotiya xwe de guhastiye Koyeyê navê "koyî" pê ve bûye.

Hecî jî weke Nalî û Şêx Riza çûye Stembolê û ketiye civata edîb û helbestvanên Stenbolê. Ji helbestvanên wê heyamê pirê wan farisiya xwe li ber destên Hacî xwendine.

Hecî dîwaneke mezin heye an hebû. Min dîwana wî dîtiye; bi destnîviseke hûr qederê 800 rûpel hebû. Hecî ji dîwana xwe du nisxe nivîsandî bûn; heke nisxeke wê tirkan şewitandiye heye ko nisxa din rojekê bikeve destên me.

Hacî di sala 1897ê li Stembolê çûye rehmetê. Dibe ku li Skûdarê di Goristana Qerece-Ehmed de veşartî ye.

Helbestên Hecî Qadirê Koyî 

(*)
Killawsûr: Osmanî
Killawreş: Safewî

Çavkanî 

Jidayikbûn 1816
Mirin 1897
Neteweperwerên kurd
Helbestvanên kurd
Mêr
Kesên sedsala 19an
Nivîskarên zimanê kurdî
Jidayikbûn 1817
Fidel Castro

Fidel Alejandro Castro Ruz  (z. 13ê tebaxa 1926an de li bajarê Birán ê Kûbayê − m. 25ê çiriya paşînê 2016an), siyasetmedar û şoreşgerê kûbayî bû.

Ew bi tevî Che Guevara, li dijî rêvebiriya dîktator Batista, tevlî têkoşîna Rizgariya Kûbayê bû. Salên dirêj di nava şerê gerîlayê de cîh girt. Piştî rizgarbûna Kûbayê bû serok û heta meha sibata 2008an li ser kar ma. Li gorî gelek kûbayiyan Fidel Castro dîktator bû.

Fidel Castro û Şoreşa Kurd û Kurdistanê 
Fidel Castro, şerê ku di navbera kurdên başûr û rejîma Sedam de pêk hati bûn, ew piştgiriya Sedam Huseyn kiri bû. Her wiha ku wî di 17ê hezîrana sala 1997an de ji Sedam re tîpa tenduristî û bijîşkên xwe şandine. Di heman katî de jî Castro û rêveberiya wî ji bo kurdan - pasvanên neftê  ya Rojhilata Navînê - gotine.

Çavkanî 

Siyasetmedar
Siyasetmedarên kûbayî
Lehengên Yekîtiya Sovyetê
Heşt

Heşt ya 8 li hejmarên romî VIII ye. Heşt hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Heştê

Heştê ya 80 li hejmarên romî LXXX ye. Heştê hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Ellah

Ellah () li gorî bawermendan çêkerê hemû afirandinan e. Bi kurdî zêdetir Xweda, Xuda yan jî Xwedê tê bikaranîn. Peyva Ellah jî, bi taybetî ji aliyê gelek bawermendên Îslamê ve tê bikaranîn. Li gorî wan, peyva Ellah taybet e û ji bilî Xwedê seba tu mexlûqî nayê bikaranîn . Loma tu peyveke din nikare wateya wê gişkî vebigire. Lê her dikarin wateyeke wê tenê nîşan bidin. Ji bo nimûne peyva 'Xweda' ya ku em kurd bi kar tînin tenê wateyek (îlah) ji wateyê Ellah pêk tîne.

Mijarên têkildar 
 Mehmet Tutkun
 Xwedawend
 Navên Xwedê

Çavkanî 

Îslam
Quran
Daxistan

Daxistan an jî Komara Daxistanê (rûsî: Респу́блика Дагеста́н, Respublika Dagestan) welatekî li bakûrê Qefqazê ye. Zimanên Daxistanê rûsî û qefqazî ne. Di Daxistanê de gelekî rutuls, rûs, çeçen, azerî, gurcî û kurd dijîn. Li Daxistanê Neft û Gaz têne dîtin.

Girêdanên derve 

Welat
Helyûm

Helyûm (, ji ) elementa ku nimroya wê ya atomî 2, siftiya wê 0,13 û di hewayê de kêm peyde dibe. Kurtebêja wê He ye.

Element
Halil Uysal

Halil Uysal (Halil Dağ) (jdb. 1973, Almanya - m. 1 nîsan 2008, Besta, Bakurê Kurdistanê) çalakdarê siyasî û kameraman û derhênerê alman û kurd bû.

Jiyana wî

Halil Uysal û xebata wî 
Di vekirina televîzyona MedTV de (1995), Halil Uysal ji kesên yekem e ku weke kameraman dest bi xebatê dike. Pişt re îdareya MedTV wî dişîne Şamê da ku ew hin hevpeyvînan bikişîne. Ji wir derbasî nava gerîlayên PKKê dibe û çend belgefîlmên li ser jiyana gerîla çêdike. Her wiha fîlmekî bi navê Bêrîtan dirust dike û weke derhêner wê pêşkêş dike. Ev fîlm serkeftina wî ya herî mezin e. 

Roja 1ê nîsana 2008an li Bestayê di şerekî navbera HPG û artêşa tirkî de tevî sê hevalên xwe hat kuştin.

Fîlmnîgarî
2007 Stranek ji bo Zagros
2006 Bêrîtan
2002 Eyna Bejnê
2002 Tîrej
 Fîrmeskên Ava Zê
 Nepaniya Rûye Me

Kuştiyên cengê (PKK)
Endamên PKKê
Mêr
Jidayikbûn 1973
Mirin 2008
Derhênerên fîlman ên kurd
Osman Ebdulezîz

Osman Ebdulezîz li sala 1922yê li Helebceyê hate dinê. Bavê wî Şêx Ebdulezîz melayekê Neqşibendî yê navûdeng bûye. Osman Ebdulezîz perwerdehiya zaroktiyê ji bavê xwe û melayên deverê wergirt. Piştî salan ji bo perwerdehiya xwe berê xwe da Misirê. Li Misirê rêxistina Brayên Misliman nasî. 

Piştî vegerî Iraqê tevlî rêxistinên Brayên Misliman bû. Li sala 1959ê de di nav damezrînerên rêxistina Hizbul Îslamî Iraq de bû. Piştî kudetaya Ebdulkerîm Qasim li Iraqê, rêxistina wan hate qedexe kirin û Şêx Osman vegerî Helebçeyê. Li sala 1979ê de rêxistina bi navê Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan damezrand.

Çavkanî

Jidayikbûn 1922
Mirin 1999
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Neteweperwerên kurd
Pablo Neruda

Pablo Neruda helbestvanek şîliyî ye.

Di  de ji dayik bûyê. Navê wî Neftalí Ricardo Reyes Basoalto ye. Ji ber ku gelek helbestvanê çekî Jan Neruda hez dike navê xwe dike Pablo Neruda. Di sala 1924an de bi helbestên xwe tev li pêşbirka wêjeya dibe bi vî serkevtinê mafê bûrs girtinê bi dest dixe û di Santiagoyê de dest bi xwendina wêjeya fransî dike. Piştî qedandina perwerdê wek rojnamevan dest bi xebate dike. Demeke dirêj wekî dîplomat li başûrê Asyayê û Meksîkê de dijî.

Di sala 1949an de Partiya Kominîst a Şîlîyê dibe senato. Ji ber ku serokê demê Gonzalez Videla rexne dike xayîn tê îlankirin, ew jî Şîliye direve îdî mîna koçerek li Arjantînê, Çînê, Yekîtiya Rûsya û li gelek welatên Ewropayê digere.

Di sala 1952an de dîsa vedigere welatê xwe.

Di  Pinochet bi darbeyeke leşkerî tê ser text û mala wî dide talankirin û pirtûkên wî dişewîtîne.

Nerûda di  de miriye.

Berhemên wî 
 Crepusculario, 1923
 Veinte poemas de amor y una canción desesperada, 1924
 Residencia en la tierra, 1935 
 España en el corazón, 1937 
 Los versos del Capitán, 1952
 Odas elementales, 1954
 Nuevas odas elementales, 1956
 Tercer libro de las odas, 1957
 Estravagario, 1958
 Memorial de Isla Negra 1964, 5 cîld, Otobiyografî 
 Confieso que he vivido, Bîranîn
 Incitación al nixonicidio y alabanza de la revolución chilena, 1973

Xelat 
 Xelata Aştiyê 1950
 Xelata Nobelê 1971

Çend helbestên Nerûda 

Strana Genimê

Gelim ez, ku bi tilîkan nayê hejmartin 

Hêzek pîrûpak heye di dengê min da

Bo bejn girtina di tariyê de

Bi kêrhatina derbasbûna bêdengiyê

Mirî, egît, sî û cemed, çi he be

Dîsa tov diçînînin

û gel, di bin axê da çalkirî

Tovê disekine li cîhekî

Genim çewa aja xwe bide

Û derkeve ser axê

Bi destê xwe yî sor û delal

Qul bike... bêdengiyê wekî behremeyê

Em gel in, ji nû ve ji dayîk dibin bi mirinan

Wergêr: Baran Acis  

Şeva li ser giravê 

Şevê gişî ez bi te re raketim

nêzîkî derya, li ser giravê.

Kûvî û evînok bû tu di guhertina nav bijokiyê û xewê de,

di guhertina nav agir û avê de.

Belkû xewnên me dereng, gelekî dereng

dibûn yek,

bilind li ser

yan kûr li bin,

li bilindî wek şaxan, ji ba bi xwe dihatin leqandin

li kûrbûnê wek qurmên sor, digîhan hev.

Belkû xewna te dev ji

ya min berda

û li ser derya reş

li min digeriya

wek wê demê,

dema ko hîn tu tuenbû,

ko min te derbaskir

bê ko ez hayê xwe ji te bînim

û li çavên te digeriyam,

tiştê ko ez nûha

- nan, mey, evîn ű hêrs -

bi destên tije didim te,

çinko tu ew piyal i

yê ko li bendî danên jiyana min i.

Şevê gişî ez bi te re raketim

dema ko erda reş xwe bi

zindiyan û miriyan digerand,

û di dema hişyariyê de,

di nîvê tarîbûnê de

zendê min bi newqa te girt.

Ne şev û ne xewn

dikarîbûn me ji hev vekin.

Ez bi te re raketim, û

di dema hişyariyê de,

devê te

- nûh ji xewnê filitî -,

çêja axê, av û kevz,

bingeha jiyana te,

da min

û maçek gîha min,

di torekî ji şeveqê de,

wek ko ji derya tê

ya ko li vêderé peşkên pêlanên xwe bi me werdiki 

Wergêr: Sîrwan Hecî Berko

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 PABLO NERUDA Û "HÊDÎ HÊDÎ DIMIRIN", Roza Kurd, , Amîdakurd
 

Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Neruda, Pablo
Dîplomatên şîlîyî
Kawîs Axa

Kawîs Axa dengbêjê bi nav û deng bû. Bi navê xwe ê rastî Kawês Axa Ehmed Cemîl Kanebî yê Herkî ye. di sala 1889an de li zozana Carcelî a êla Herkiyan ji dayika xwe dibe.

Jiyan
Kawês Axa Ehmed Cemîl Kanebî yê Herkî ye. di sala 1889an de li zozana Carcelî a êla Herkiyan ji dayika xwe dibe. bavê wî Ehmed Cemile Herkî ye û ji binemala Malebî a êla Herkiyan e. Navê dayika wî jî Leyla ye. 
Êla wan zivistanan ji zozanan dadiketin, deştên Bakurê Rojhelaya Hewlêrê û li gundê (Herşem]] nîştecîh dibûn.şivanê Ahmed Xan agha Herki buye,Wê dema Kawîs Axa 10 salî bû, bavê wî koça dawiyê kir. Wê demê birayekî wî ê piçûktir hebû. Navê wî jî Kino bû. Kawîs Axa, mirovekî tat bû. Lê wê wexta stran digot, tatbûna wî qet diyar nedibû. Tatbûna wî ji dayikbûna wî ve nebû. Li gor gotina wî, di ciwaniya xwe de zivistanê bi hespê diçe aşî û di rê de ji hespê ketiye û di nav berfê de bi seatan maye û ji vê bûyerê şûnda jî tat bûye.
Deştên kesk, çiyayên bilind û bi mij û moran, dîmenên sûlav û rûbar û kanîyan, dengê şalîl û bilbil û kewan, Siriştê bedew ê Kurdistanê bi giştî gelek bandor li hest û rewanê Kawîs Axa kirî ye, ev yek di dengbêjîyên wî de aşkira ye. 
Li rêkefta 13 gulan a sala 1916'an, ji egera cenga cîhanî a yekem û dagîrkirina Rewandizê 
ji bal Ingilîzan ve, gelek xelk derbider dibe û berê xwe dide Şeqlaweyê û li wê derê dimîn e. Kawîs Axa jî bi malbata Hecî Nevroz re, berê xwe dide Şeqlaweyê û li wê derê nîştecî dibe. Piştre Hecî Nevroz bi firmana Osmanîyan dibe birêveberê nahyeya Şeqlaweyê, ew jî Kawîs Axa dike firmanber li ser fêqî, dexlûdan û berûbomê Osmanîyan ko ji xelkê Şeqlaweyê xirve dikir.
Her li Şeqlaweyê Amîneya Mihemed Şerîf mare dike û pêre dizewce. Piştre çar zarûyên wan çêdibin bi navên Ehmed, Mihemed, Evdila û Cemîl. 
Carekê Kawîs Axa bi Ehmed Îsmaîl Beg re berê xwe dide Pîrmamê da serî li xizm û kesûkarên xwe bide, lê di rê de hest bi êş û nexweşîyê dike, loma ji Ehmed Îsmaîl Beg dixwaz e ko veger in, piştre vedigerin Şeqlaweyê lê tendiristîya wî hêj xerabtir dibe. Piştî demeke kêm li naverasta meha Şibata sala 1936'an di rojeke çarşenbî de canê xwe ji dest dide, pişte li goristana Hirşim dihê veşart in.

Ev hinek ji lawjeyên Kawîs Axa ne; Şêx Mehmûd, Îsmaîl Axa, Şorrişa Duyem a Barzan, Mîr Binco, Bavê Evdilkerîm û Nayîf, Gelyê Kaşxanê, Şerê Tirk û Yewnan, Babê Silê, Xalidê Rizko, Evdilmecîd, Se'dûnê Niho, Avdelê Îsa, Hisnî Walikî, Mîro, Lolo Siwaro û Elî Sed Car Li Min Elî. 

Ev jî hinek ji miqamên eşq û evînî ên Kawîs Axa ne; Yayo, De Herê, Erebî, Dilber, Lawiko, Yar Kundo, Dotmam, Bêrîvanê, Delal, Te Zanî, Zalimê, Yarê, Bîlmez, Gewrê, Esmer, Sewdalî, Mêvano, Segvano, Lawikê Simûqî, Genc Xelîl. 

Niha li Şeqlaweyê dibistanek bi navê Kawîs Axa hatîye kirin ye û peykerek wî jî li navenda bajar hatîye danîn.

Çavkanî 

Dengbêj
Jidayikbûn 1889
Dengê Penaber (kovar)

Dengê Penaber, kovarek e, li Almanyayê ji hin kesên ku li kampên penaberan dijîn ve, hatiye weşandin.

Hejmara yekem di sala 2000´î de derhatiye. Vê kovarê bi çar zimanî weşan kiriye (kurdî, tirkî, almanî û îngilîzî). Serî de wekî mehane hatiye plankirin lê paşê bûye demsalane. Bi giştî 13 hejmar hatine çapkirin.

Mijar û naveroka kovarê bi giştî penaberî bûye. Li ser bergê kovarê "Kovara demokratîk, serbixwe, hûmanîter a penaberên Kurd" dinivîsîne. Damezirêner û berpirsiyarê karê nivîsaran, bi navê Îlhan Ergîncî kesekê ji herêma Serhedê bûye. Komîteya karê nivîsaran ji kurdên ku zaraveyê kirmanckî (kirdkî-dimilkî-zazakî) diaxivin pêkhatiye.

Hejmara rûpelên kovarê 32 bûye. Navenda kovarê li kampeke penaberan a li bajarê Ueckermünde yê li federedewleta Mecklenburg-Vorpommernê bûye. Ueckermünde nêzîkî sînorê Polonyayê ye.

Bi qasî demeke dirêj malpera vê kovarê jî hebû, lê niha nîne. Kovar bi alîkariya penaberan li piraniya welatên Ewropa hatiye belavkirin. Ji ber ku kovareke serbixwe bûye, ango bi hêza penaberên li kampan dijîn derketiye, kedkarên vê kovarê rastî gelekî astengiyan hatine.

Kovarê herwiha cihekê mezin bo pêkenok û henekên penaberan veqetandiye.

Hin ji nivîskarên kovarê 
Ji xeynî nivîsar û helbestên bi îngilîzî û almanî, gelek jî nameyên xwendevanan hatine weşandin. Pirranî tirkî hatiye bikaranîn. Nivîsen bi kurdî, bi zaraveyên dimilkî û kurmancî hatine nivîsandin. Di du nivîsaran de zaraveyê soranî (tîpên latînî) jî hatiye bikaranîn.

 Rêber Miyalanij (kirdkî)
 Êlxan Gimgimî (kurmancî)
 Kejal Şoreş (tirkî, kurmancî)
 Mamoste Şewket (kurmancî)
 Rojda Dîlan (tirkî, kurmancî)
 Brahîm Înce (tirkî)
 Mirad Qilawiz (tirkî)
 Mendo Mobar (kurmancî)
 Bayram Çîçek (tirkî, kirmanckî)
 Ehmed Noyan (tirkî)
 Mucedîn Gumuş (zazakî)
 Cûma Serdkeya (tirkî)

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Bêrîtan (fîlm)

Bêrîtan fîlmek li ser jiyana Gerîlaya ARGK(Arteşa Rizgariya Gellê Kurdîstan) ya jin Bêrîtan (Gülnaz Karataş) e. Fîlm di sala 2006'ê de li çiyayên Kurdistanê di nav Gerîlayên HPG de hatiye kişandin. Fîlm di nava raya giştî û rexnegerên sînemayê de dengekî bilind veda û ji aliyê naverokê û kalîta filmçêkirinê de rexneyên baş wergirtin.

Naveroka fîlm 
Di fîlmê Bêritan de jiyana Gülnaz Karataş (bi navê kod Bêrîtan), tevlîbûna wê ya nav Gerîla, şerê navxeyî, xayîntiya di nava kurdan de û tekoşîna Bêritan tê nîşandan.

Derhêner 
 Halîl Uysal
 Jînda Baran
 Dersîm Zerevan

Aktor 
 Bêrîtan Dêrsim (Bêrîtan)
 Omer Harran (Çilûçar)
 Mehmet Emîn (Huseyîn)
 Jînda Baran (Rûken)

Fîlmên kurdî
Fîlmên 2006an
Koma Wetan

Koma Wetan yekemîn koma 'rock a kurdî' ye.

Portre 
Kom di sala 1973an de ji aliyê 4 ciwanên kurd ên Qefqasyayê (îro: Gurcistan) ve hate damezirandin. Piştî xebatên amator ciwan biryar didin ku komenê dadimezrînin û li ser dikê muzîka xwe pêskêşî gel bikin. Kom di destpêka kariyera xwe de helbestên helbestvanên kurd ên Qefqasyayê - wekî Mîkaîl Reşît, Karlînî Çaçan, Eliyê Îsko, Ordixanê Celîl û Latifî Husret - werdigerîne stranan.

Endamên komê 
Kerem Gerdenzerî 6 adar 1952 li bajarê Tibîlîsî li Gurcistan ji dayik bû. Kurdê êzidî ye. Wî li zaningeha muzikê beşa Bas Guitar xwend û di sala 1976an de digel sê hevalên din Koma Wetan ava dike. Ew neha jiyana xwe li bajarê Moskoyê (Rûsya) berdewam dike.

Damezrandina rocka kurdî 

Di sala 1978an da televîzyona neteweyî ya Gurcistanê komê dawetî festîvaleke muzîkê dike û kom bi vî rengî xwe ji cîhanê re dide nasîn. Di wê demê de kişandina albuman dijwar be jî, kom biryar dide ku wê albumekê amade bike. Lewra amadekirina yekemîn albumê bi salan diajo û li hemberî qedandinê albûm berî Perestroika yê dernakeve piyasê. Navê yekemîn albuma komê 'Azadî' dibe û di sala 1979an de tê weşandin. Îro ev albûm wekî yekemîn albuma rocka kurdî tê qebulkirin.

Di sala 1991an de koma Wetan belaw dibe, lê Kerem Gerdenzerî xebatên xwe yên muzikê berdewam dike.

Girêdanên derve 

 Binêre: Kerem Gerdenzerî
 Strana Sine di YouTube de
 Cafrande.org: Ilk Kürtçe Rock grubu Koma Wetan v SSCB'de çıkan ilk albümü 'Azadî'

Komên muzîkê yên kurd
Rockvan
Bêrîtan (eşîr)

Bêrîtan navê eşîreke di Kurdistanê de ye.

Wan jêderkê wî ye li her wiha nêzîkên ku Bexda li hêla wî ye Mezrefe bûye Bert an jî Birt navê ji herêmek hatî bû pejirîntir. Hîm bi têkçûna wî bû ji hêla rê Qerejdax her wiha koçberî kirina dest pêk tir bû. Dîsa jî nivîsandî wî belgenameyek têkildar ne çê bûna tevî, navê wî ye Bêrîtan Qerejdax, Riha û Serê Kaniyê di cîwarên wî de bi jiyanên bûn li vê derê jiyana Erebên wî ne mirovên wî beyaban kû mirovên wî bêav ax ji wate wî rê hatine û bûye zimanê Erebî  (Berr)  ji gotinên wî afirandina wî angaşt kirin. Dîsa jî di çawanî de fêhrmî belgenameyek ne rastek. Ango devkî ji vegotin hatin holê wekî din her tîm di rewşa de koçberî

Girêdanên derve 

 http://www.semskiasireti.com/?Syf=18&Hbr=460921&/BER%C4%B0TAN-A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0
 Malpera Beritan.com
 Malpera Beritan.net

Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Bêrîtan (stran)

Bêrîtan straneke li ser şehid Bêrîtan (Gülnaz Karataş) e. Ev stran di fîlma Bêrîtan de gelek derbas dibe.

 Gotin: Dilşa Yûsiv
 Muzîk: Songul Beyazgul

Stran 

 Berîtan 
 Çendî hebim ji bîr naçe Bêrîtana min 
 Awaz û sirûd li ser dev e Bêrîtana min
 
 Kulîlka deşt û çiyan e Bêrîtana min
 Eniya pêş te wê can daye Bêrîtana min
 
 Cenga jînê te xweş dikir Bêrîtana min
 Wekî pêlan êrîş dikir Bêrîtana min
 Çeper nedida ber xwe dida Bêrîtana min
 Paşverûtî mehkum dikir Bêrîtana min
  
 Eniya şer de ya li pêş bû Bêrîtana min
 Şehîdbûnê de her li pêş bû Bêrîtana min
 Wek şefeqê ron û geş bû Bêrîtana min
 Xemla xwey bûkanî sor bû Bêrîtana min

Stranên kurdî
Cîhad

Cîhad (erebî: جهاد) peyveke erebî ye ku bi rastî tê maneya "têkoşîn"ê, bi taybetî bi armanceke pesindar.

Çavkanî 

Îslam
Dar al-Îslam

Dar al-Îslam (Zimanê kurdî da, Mala îslami) êw glî iş Qur'an da tê.  

Îslam
Mele Krêkar

Necmedîn Ferec Ehmed (Najm al-Din Faraj Ahmad) an jî bi kurtî Mele Krêkar (jdb. 1956, Silêmanî, Başûrê Kurdistanê), di navbera 2001 û 2003 de avaker û serokekî rêxistina  Piştiwananî Îslam le Kurdistanê bû Mele Krêkar li Norwêcê dijî û ji sala 2008an pê ve di lîsteya terorîstan a Neteweyên Yekbûyî de ye.

Jînenîgarî 

Mela Krekar di sala 1956an de li bajarê Silêmaniyê di malbateke xizan de hatiye dinê, şeş bira û çar xwîşkên wî hene.  Di sala 1962an de dest bi xwendina xwe kiriye û xwendina xwe ya seretayî û navîn li Silêmaniyê qedandiye.  Di sala 1974an de bû pêşmergeyê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) û heta sala 1975an berdewam kir.  Piştî têkçûna Şoreşa Kurdistanê di sala 1975an de vedigere Silêmaniyê û piştre diçe Hewlêrê û di 19 saliya xwe de wek karmend di Emîndariya Giştî ya Karûbarên Civakî de kar dike.  Di sala 1978an de vedigere zanîngeha Silêmanî û di beşa wêjeya zimanê erebî de tê qebûlkirin û bi rêzdarî mezûn dibe û di asta zanîngehê de di beşa zimanê erebî de pileya duyem û di beşên din de jî pileya şeşan bi dest dixe.

Cezayê wî li dadgeha Norwêcê 
Dadgehê ji ber 3 sûcan 2 sal û deh meh cezayê girtîgehê li Mela Krekar birî.  Di dawiyê de di 25ê 
Kanûna Pêşîn, 2015 de hat berdan.

Derxistina Îtalyayê 
Di 26ê Adara 2020an de hat ragihandin ku Swêdê Mela Krekarî radestî Îtalyayê kiriye.  Parêzerê wî û gelek kesayetên kurd ev biryar rexne kirin û gotin ku Swêdê bêyî ku sûcên li dijî wî îsbat bike ew radest kiriye û radestkirina wî di demek neçaverêkirî de hat ku vîrusa korona li Îtalyayê belav bû.

Bîbliografî
 (2003). Med egne ord ("In My Own Words"). Otobiyografî. Oslo: Aschehoug. 246 pp. . Ji zimanê erebî hatiye wergerandin.

Çavkanî 

Kurd
Jidayikbûn 1956
Kesên ji Silêmaniyê
Mirovên zindî
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Elî Bapîr

Elî Bapîr an jî Mamoste Elî Bapîr (z. 1961 li herêma Qeladizeyê, Silêmanî),  serokê Komela Îslamî ya Kurdistanê ye.

Bapîr di sala 1980’an de weke pêşmergeyekî li dijî rejîma Seddam Husên şer kir. Bapîr birayê xwe yê ku bi rejîma Seddam Huseyîn re ji bo kuştina endamekî IMK'ê xebitî jî kuşt. Alî bapîr paşê alîkariya avakirina Mîrnişîna Îslamî ya Byara kir, û piştî wêrankirina wê, nêzîkî 24 leşkerên Alî bapîr ji aliyê Amerîkiyan ve hatin qetilkirin.

Elî Bapîr yek ji yekem siyasetmedarên kurd ên Başûrê Kurdistanê ye ku dema ku bi serdaneke fermî li Tirkiyê bû, li dijî reftarên Tirkiyê yên li dijî welatiyên kurd axivî. Bapîr di sala 2016’an de li Tirkiyeyê beşdarî konferansekê bû û gotibû “Divê Tirkiye dest ji zilm û zordariya li ser Kurdên Bakur berde” û “Pirsgirêka alema Îslamê ew e ku dev ji Îslam û kevneşopiyê berdaye ku bi rêgezên hiqûqê bilîzin.” Peymana Sykes Picot a sala 1916’an ku neteweyên li ser sînorên ne rewa parçe kirin.”

Jiyan 
Elî Bapîr damezrênerê Komela Islamî ya Kurdistanê ye, çarenûsa wî partiya naha destê wî de ye ; ew ji bo nêrînên xwe yên olî yên nerm û bi tercimeya nûjen a îslamê ve tête zanîn. Ew nivîskarê zêdetirî 140 pirtûkên li ser ramyar, îslam, civak, Kurd û Kurdistan e. Di dema hilbijartinên Iraqê de ji bo Encûmena Nûneran di 2009 de, ew yek ji 10 berendaman bû ku bi piraniya dengan li seranserê welêt. Partiya wî têkiliyên baş bi welatên Yekîtiya Ewropayê, Dewletên Yekbûyî û welatên din ên li herêmê re heye.

Girêdanên derve 
 www.alibapir.net 

Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1961
Kesên ji Silêmaniyê

Neteweperwerên kurd
Mirovên zindî
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Lîsteya cejnên îslamî

Ev lîsteya cejnên dînî yên îslamê ne.
 Cejna Qurbanê
 Salnameya koçî (Salnameya hîcrî)
 Roja Eşûrê
 Mewlûda Pêxember
 Îsra û Mîrac
 Şeva Beratê
 Remezan
 Şeva Leyletûl Qedrê
 Cejna Remezanê

Çavkanî 
Cejnên dînî
Îslam
Ertoşî

Ertoşî, yek ji eşîrên mezinên kurda ye ku li gelek deverên Kurdistanê belav bûne. Endamên eşîra Ertoşiyan li bajar û bajarokên wek Colemêrg, Çelê, Wan, Elbak, Elkê, Şax, Payîzava, Gever, Dihok, Zaxo, Sêmêl, Şirnex, Şêxan Panos,Melezgirt, Elcewaz, Xelat belav bûne.

Dîrok 
Bi dûçûna çavkaniyên herêmî bingeha vê eşîr-konfederasyonê li gundê Ertoşa girêdayî Çelê ye. Li vir belavî deverên din bûye. Bi dûçûna Martin van Bruinessen di dema mîrektiya Hekarî de du baskên civakê hebû, yek baska çep yek jî baska rast bû. Baska çepê aligiriya Mîrê Hekarî dikir û Pinyanişî bûn. Baskê rastê jî mixalifên Mîrê Hekarî bûn û Ertoşî bûn.

Dabeşkirina Ertoşiyan 
Konfederasyona Ertoşiyan ji du baska pêk tê. Ji her du baskan re jî bi giştî 12 bab derketine. Baskê yekemîn Mendkan e kû ji eşîrên Alan, Êzdînan, Xelîlan pêk tê. Baska duyemîn Hacîmendane ku ji eşîrên Şîdan, Şerefan, Hacan, Gewdan, Mamxuran, Jirkî, Qeşûrî, Zêdikan pêk tê. 

Ji van eşîran Gewda îdîa dikin bingeha wan digehe Xelîfeyê 2yê yê Îslamê Emer

Siyaseta Kurdistanî û helwesta eşîrên Ertoşî

Endamên Konfederasyona Ertoşî 
 Mamedpîran an jî (Mehamedan - Mamedan)
 Hacan (an Havcan)
 Alan
 Xelîlan
 Xawiştan an Xaviştan
 Şîdan an jî Seidayi
 Şerefan
 Gewdan
 Mamxuran an Mamkur
 Jirkî an Jîrîkî
 Zêdik an Zêdkî
 Giravya an Giravîyan
 Îzdînan an Êzdînan

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Firat Başkale-Şekir Axa (Stranên li ser Ertoşiyan)
 Malpera eşîra Ertoşî 

Eşîr
Êla Ertoşî
Oremar

Oremar (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye. Herêmeke çiyayî ku di berî salên 1914an de gelek nastûrî lê dijiyan.

Gelhenasî

Ji wêjeyê
The Tale Of Suto and Tato, Nikitin and Soane,1923

Çavkanî 

Gundên Geverê
Xoy

Xoy, Kelexwê an jî Kelexoy () bajarekî li Rojhilatê Kurdistanê ye, yê ku dikeve Azerbaycana Rojava ya Îranê ye û navenda şaristana Xoy (şaristan) e. Eslê navê bajêr ji peyva kurdî xwê tê. Niştecihên navendê bi pirranî azerî ne lêbelê kurd jî li vî bajarî hene.

Şaristanên Xoyê 
 Sefayiye (صفائیه) bi gundistanên الند، سکمن آباد
 Êvoxlî (ایواوغلی) bi gundistanên ايواوغلي، والديان
 Kotol (Kutûr, Kutûl, Qetûr) (قطور) bi gundistanên رازي، قطور
 Xoy (Merkezî) (مرکزی) bi gundistanên ديزج، رهال، فيرورق، قره سو، گوهران

Çavkanî 

Bajarên Îranê