nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Hekar Findî

Hekar Findî Rojnamevan û nivîskarekî Kurd e ku di sala 1982an de li Duhokê ji dayik bûye.

Kurtejiyana wî 
  Xwendina xwe ya despekî, navincî, amadeyi li Dihokê bi dawî anîye. Bekaloriyos bi yasayê heye, Master bi yasa û ragehandinê li welatê Hindistanê wergiritye. 
  Peyamnêr û nivîserê Kovara Dicle bu ye ya ku bi pîtên  latînî li Herêma Kurdistanê tê weşandin. Her wsia Peyamnêre Kovara KARWAN (Hewlêr) e li Duhok ya ku   ji aliyê Wezareta Roşinbîrî ya Hukmeta Herêma Kurdistanê tê weşandin. Her wisa Peyamnêrê Kovara ASOYÎ FULIKLOR (Hewlêr) bû ya ku   ji aliyê Wezareta Roşinbîrî ya Hukmeta Herêma Kurdistanê dihat weşandin. Demê xwendkar li zanîngehê Sernivîserê kovara (Yasa ) bu ye , ku kovarek yasayî, rewşenbîrî , giştî ye li kolîja yasa û ramyarî - zanîngeha Duhok derdikeve.
 Di biyavê rojnamegeriya eliktironî de ji, Peyamnêrê Rojnama (Elaph) a Eliktironi ye li Kurdistanê / Duhok. Di şerê azadkirna Iraqê de , Peyamnêrê Malpera (Iraq4all) bu. her wisa wek peyamner û nûner di malperên Amudê, Avesta û çcendîn malperên din yen kurdî karkirîye.
  Di biyavê nexşekêşan û dîzayinê de jî Rêveberê Hunerî ye li rojnama El-Ehalî (Duhok) ya ku bi zimanê erebi tê weşandin. Her wisa Nexşekêşê kovara Dicle bû.
  Berhemê xwe di van kovar û rojnama de weşandîye   (Dicle , Nivîs, Heng , Karwan , Asoyî Fuliklor , Sînema û   Şano , Zagros , Herêm , Huner , El-Ehalî , Peymana   Edeb û Huner , Edeb û Huner - Evro - , Cavdêr  ) .
 Her wesa Nivîs û nuce û berhemê wî di van malperan de hatîne weshandin ( Pena Kurdi , Avesta , Amude , Mehname , Urmiye , Iraq4all , pdk-xoybun , Rizgarî Online , evarbash, Rojname , kdp.info , Peyamner , … û gelekin din).

Endametî 
 Endamê PENa Kurd ye.
 Endamê Yekêtiya Rojnamevanên cîhanî ye.
 Endamê Sendîka Rojnamevanên Kurdistanê ye.
 Endamê Sendîka parêzerên Kurdistanê ye.
 Endamê Yekêtiya Mafperwerên Kurdistanê ye.

Berhemên çapkirî 
 Federalî... Têgeh û Bicîkirin  (Fidralîye.. Mefhumen we tetbîqen / Bi Zimanê Erebî ye)2009
 Yasayên girêdayi Rojnamevaniyê li Herêma Kurdistana Iraqê  (Bi Zimanê kurdî û Erebî ye)[www.findi.info/pirtuk.html] 2010
 Yasayên Rojnamevaniyê li Herêma Kurdistanê  (Bi Zimanê kurdî û erebî ye)[www.findi.info/pirtuk.html] 2011
 Rêberê Çaksaziya Mezina li Duhokê  (Delîl Islahiyet EL-Kîbar Fî Duhok / Bi Zimanê erebî ye) 2011
 Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê  ( Bi Zimanê kurdî ye) 2012
 Têgehekê Yasayi bo Rojnamevaniyê  ( Bi Zimanê kurdî ye) 2012.
 Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê / Çapa diwê  ( Bi Zimanê kurdî ye) 2013
 Ronahî - êkem Hijmara Kovara Ronahî 1960  ( Bi Zimanê kurdî ye) 2013
 Rêberê Dezgehên Ragehandinê li Parêzgeha Duhokê  (Delîl Elmuesast El-I'lamîye fî Mihafezet Duhok  - 2013 ( Bi Zimanê Erebî ye) 2013

Girêdanên Derve 
 Malpera şexsî ya Hekar Findî 
 Malpera Taybet ya Malbata Findî

Çavkanî 

Rojnamevanên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Dihokê
Jidayikbûn 1982
Xaneqîn

Xaneqîn، Xaneqî anku Xaniqîn bajarek e li Başûrê Kurdistanê, li nêzî Rojhilata Kurdistanê.

Mijarên têkildar 
 Xaneqîn (navçe)

Çavkanî 

 
Bajarên Başûrê Kurdistanê
Mûsil

Mûsil navçe û bajarekî Başûrê Kurdistanê ye ku dikeve ser sinorê Bakurê Kurdistanê û Başûr-Rojavayê Kurdistanê. Mûsil yek ji bajarên herî mezin ên Iraqê ye. Li navçeya Mûsilê bi zaravayê kurmancî tê peyivîn. Şoreşa Mûsilê bi sebeba DAİŞ'ê bû

Dîrok 
Berî 5000 salan kurd li bajare Mûsilê hene. Di destpêkê de, di dema aşûriyan,  navê bajar Nînewa (Neynewa) bû. Wexte mitaniyan kurd li Mûsilê hebûn, navê bajar Muisil bû, ne Musil. Ereban navê Mûsilê gihorand bû Musil. Berê hatina Araban kurd li wi bajarî hebûn. Niha 50% ji xelkê bajêr kurd in. Wekî din li bajêr ereb, asûrî, ermenî, kurdên êzîdî, sunî, û kurdên şabak dijin.

Lîwaya Mûsilê di sala 1957an de 

 Mûsil (qeza): Mûsil, Başîk, Tilkêf, Hemdaniye, Humêdat
 Akrê (qeza): Akrê, Surcî (senter: Bicîl), Eşayrî Sebe'e (senter: Berdreş), Nehlî (senter: Dinarta)
 Amêdî (qeza): Amêdî, Birwarî Bala (senter: Kanî Masî), Sersink, Nêrwe û Rêkan (senter: Bîbo)
 Telefer (qeza): Telefer, Zumman, Aveganî
 Duhok (qeza): Dihok, Doskî (senter: Mangêşkê), Zawîte, Sêmêl
 Zaxo (qeza): Zaxo, Sindî (senter: Şeraniş), Gelî (senter: Batîfê)
 Şingal (qeza): Şingal, Îşmalû (senter: Sinunî)
 Şêxan (qeza): Şêxan (senter: Êsifnê), Elkîş, Mizurî (senter: Etruş)

Rewşa îro ya Mûsilê 

Sererray ew hemûwe derkirdin û kûştin û qedexe kirdin î ziman û gorrîn î nasname û... bellam ta êstaş kurd le şarî Muisil da her hen betaybetî le Rojhellat î em şare 50% bellam zor bedaxewe lelayen hendêk le kurdekanewe Musil wekû şarêk î Kurdistanî hisab nakirê.Legell hatin î Samîyekan wate Ereb derkirdin î kurd le Parêzga y Muisill û Şar î Muisill betaybetî zor buwe be şêweyek ke ta êstaş her berdewame we em siyasete dirêje y he ye tenanet le paş kotayî hatin î Rijêm î Be's î Ereb î Êraqî xellkan î ereb î têrorist î em şar e estawin be tirsandin î kurd û derkirdin î kurd takû şareke becê bihêllin le sallî 2003 we takû êsta 2000 mall î kurd î em şare em şareyan becê hêştuwe şayen î bas e ke lelayen hîç hizb û layenêk takû êsta bas û awirrêk le xellk î kurd î çewsawe y em şare nedirawetewe bigire be kurdistanîşî le qellem nayen.

Rewşa di sala 2014an de
Di meha xizîrana 2014an de ji aliyê Hikûmeta Îraqa Federal ve hate ragihandin ku ketina bajarê Mûsilê bo jêr desthilata DAÎŞê bêdeng bû û civata parêzgeha Mûsilê jî daxwaz kir pêşmerge maytêkirinê bike û danûstandin bo vê pirsê hate kirin.

Li gorî çavkaniyan, "Mûsil bi temamî ketiye di destê (DAÎŞ)ê de, lê heta niha hikûmeta Îraqê li beramber alozyîn Mûsilê bêdeng e, niha danûstandin têne kirin ku hêzên pêşmerge bo wan deveran bêne hinartin ji ber ku bi tenê pêşmerge dikare rewşa Mûsilê aram bike".

Xelkê Mûsilê bi kom yê ber bi herêma Kurdistanê û parêzgeha Dihokê ve tên û Hikûmeta Herêma Kurdistanê zêdetir hevkariya xelkê Mûsilê di vê rewşê de ji Hikûmeta Federal kiriye.

Di xizîrana 2014an li parêzgeha Dihokê sê kampên penaberên mûsilî hatin avakirin.

Çavkanî

Bajarên Başûrê Kurdistanê
Parêzgeha Neynewayê
Seyid Celal Nizamî

Seyid Celal Nizamî nivîskar û helbestvanê kurd, kurê Seyid Mihemed û nevyê Seyid Nizam û Nevîçirkê Şêx Mehmedemîn ji binemala Mezine seyidê Nehriyê ye ku li ber serhildana Şêx Ubeydullah li Nehriyê hatine koçandin û li nav axa Rojhilata kurdistanê de hatine cîbicê kirin.

Seyid Celal li sala 1951 li gundê Kuranê li 5 kîlometriya sînorê Îranê û Tirka li navça Soma û Biradosta ser bi Bajarê mezine Urmiyê hatiye dinyayê, li ber destê babe xwe ku alimekî mezin bû perverde dibe û gelik kul û derdê bav û bapîrê xwe li koçandina zemanê van dibihîze û hertim evaretiya van tîne ber cave xwe û her li zarûtiya xwe de derdê gelê kurd li nav guşt û pêstê vî de cî digre.

Piştî 7 salan li sala 1958ê dersa fermiye xwe ya sertayîy destpê dike çiko hingê li gundê van de dibistan çinebû ev mecbûr bû li bo dersxwendinê bi pêyê xwe li nav sir û sermaya zistanê de her roj hat û çoya gundê devr û bera Kuranê bike heta bikare xwe bigehîne gondê Mafera û Masteka û Gengeçînê û li dibistanê van gunda de dersê bixîne. Heta sinfa 6ê li van gunda de dersa xwe davî tine û ji pişt re diçe bajarê Urmyê û dersa xwê ya dibistana navîn û daviyê livê didomîne û li sala 1970ê li debîristana EmîrKebîre vî bajarî diploma xwe distîne.

2 salê xizmeta leşkeriye xwe li nav gondê Kurane û Hevsara de wekî eskerê perverdê diqetîne û van du sala de jî zarûkê kurda re wekî mamostayê sertayî dersê dibêje.tebîetê civane navçê li ser riha vî esera xwe didane û her li hinge re dest bi gotina helbestê farisî dike mixabin li van helbestê vî tiştik nemane. Ev işq û evînê li vê demê de baş ihsas dike û li evîna xwe de dev li hink meişûqê xwe berdide.Eva li helbestê evîndariye vî de bibaşî xûyane.Li sala 1974ê di gel dotmama xwe Şehlaya keça Seyd Hacî dizevice û semera vê zivacê 4 zarûne bi navê Şehîn û Salar û Emîr û Areş.

Di heman salê de yanî li sala 1974ê dibe bêjerê radyoya kurmanciye bajarê Qesra Şîrînê ser bi Kirmanşahê û ber destê Seyid Ezîzê Elevî pismam û pêşengê xwe behreyekî baş diwergire û 4 sala li bajarê Qesra Şîrîn û Kirmanşahê de dimîne û her xebata radyoya kurdî dike. Piştî hinge bo damezrandina radyoya kurdî seyd Celal dişînine bajarê Tewrêzê. Li vê sale de ku sala 1978ê ye û şorişa Îranê destê şah li hikûmetê kurt dike ev lêvê re tê Urmiyê û sal û nîwekê li pişka kurdiye radyoya Urmiyê de dixebite.

Li sala 1979ê digel despêka radyoya kurdiye Tehranê diçe vî bajarî de li sala 1992ê de lîsansa wergêriya zimanê îngilîzî qetandiye û heta sala 2000ê livê mijûlî kar û barê radyoya kurdiye Tehranê bûye.bilî kar û barê radyoyê di gelik karê perverda kurdî û rojname û kovaran de şirîkatî kirye wekî: Kovara Amanc li Tehranê, Kovara Avêne li Tehranê, Kovara Sirve li Urmiyê, Kovara Kurdistan li Tehranê

Pirtûkên wî
Dîvana Hizr û Hîvî
Rênivîsa kurdî
Efsaneyî Memî Alan (wergêr)
civaknasî û zimannasî kurmancî (جامعه شناسی و زبان شناسی کرمانجی )
Dîwana mela mihemedê seyda (kom kirin û pêda çun-hewlêr 2010 )

Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1951
Kesên ji Ûrmiyeyê
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Yûnus (sûre)

Yûnus sûreyek ji Quran a Pîroz e. Ji hemû ayetên sûra Yûnus tenê ayetên 40, 94, 95 û 96. di dema Medînê hatine danîn. Yên din hemû Mekkî ne. Sûre bi xwe 109 ayetan dirêje. Di sureyê da çîvrokên pêxemberên bi nav Yûnus, Nûh û Mûsa derbaz dibin. Sûre navê xwe ji pêxember Yûnus girtiye ku yê ji hêla masikî va tê daqulandin û bi dilovaniya Xwedê dîsa tê xilas kirin. Herweha sûre qala dilovanî û xezawa Xwedê jî dike.

Sûre
Red

Red an jî sûreya Giregira Ewran ji Quranê sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Dirêjiya xwe 43 ayet e. Sûre navê xwe ji ayeta 13'em ji peyva Rad girtiye. Rad bi kurdî tê mana "gire gira ewran". Di sûreyê da yekbûna Xwedê, pêxembertî, jiyana piştî mirinê, roja heşir û meşir ê û gumanên ku yên nebawermend di derbarê ola Îslamê davên holê derbas dibin.

Sûre
Îbrahîm (sûre)

Bi temamî li bajarê Mekkê hatiye danin. Sûre ji 52 ayetan pêk tê. Ji bona ku sûre qala Hz. Îbrahîm û malbata wî dike va nava hatiye dayin. Di sûreyê da şertên baweriyê yanê bawerî ji Xwedê ra, ji pêxemberên Wî ra derbaz dibin.

Sûre
Kop

Kop (di 1928'an de wekî Qop hatiye nivîsand, bi tirkî: Bulanık) yek ji navçeyên Mûşê ye. 

Gorî hejmartinên herî dawî, hejmara navendê 41.000, bi giştî 139.000 e. Şik heye ku nifûs zêdetir be. Lewra li herêmê gelek kes di nifûsê de netomarkirî ne. Ev realîte li hemî Bakurê Kurdistanê heye. Şik heye ku dûgela Tirk dixwaze hejmara kurdan kêm nîşan bide. Bawerî bi statîstîkên dûgela Tirk nabe. Di sala 1927î de bûye navçe. Aborî bi pirranî li ser çandiniyê ye. Genim, ceh, nîsk, silq, hwd. Dîsa xwedîkirina sewalan jî heye. Kop li ser riya Mûş - Agiriyê dikeve. 107 km li dûrî Mûşê ye. Firehiya erdê navçeyê 1.706 km û bilidahî ji rûyê avê 1.480 m ye. Li rojhilatê Milazgir, li rojava Gimgim, li bakur Erzîrom û Xinûs û li başûr jî Xelat a Bedlîsê, Têlî hene. Di navbera Kop û Milazgirê de 25 km heye. Bi zivistanan berfî û sar, bi havînan germ û ziha ye.

Dîrok 

Dîroka Kopê jî wekî ya herêmê pirr kevn e. Li herêmê medan, hûrriyan, ûrartûyan, bîzansiyan, osmaniyan, ûrisan û hwd desthilatî kirine. Herêm jî wekî hemî deverên Kurdistanê heya Şerê Cîhanî ya Yekê herdem di bin hukmê mîrîtiyên kurdan de bûye. Piştî parçekirina Kurdistanê û şikestina serhildanên kurdan rewş bo kurdan xirab bûye. 

Gorî hin îdîayan navê herêmê di dema ûrartûyan de Horhorîkî bûye. Beriya Terteleya Filehan gelek fileh jî hebûne li herêmê. Gundên ku fileh lê jiyane ji navên wan tê derxistin. Kurd û fileh bi biratî bi hev re li herêmê jiyane. Di serhiladana Agiriyê, dagirkirina ûrisan hwd de gelek car kurdên Qers, Erdêxan û Xinûse koçber kirine rojava û başûrê Bakurê Kurdistanê. Herwekî hatina Kopê jî.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera navçeyê
Musade

Musade

Insaneki go ji maleke bixaze rabe, musade ji male dixaze go rabe.
Hecr

Hecr ji Quranê sûreyek e û li gorî baweriya îslamêl, li bajarê Mekeyê hatiye danin. Ji 99 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva Hicr di ayeta 80'yem da girtiye. Hicr navê cihekî li bakûrê Mekeyê ye û li gora dîrokzanên misilman gelê Semûd li wê derê jiyaye. Di sûreyê da yekbûna Xwedê, pêxembertî, jiyana di piştî mirinê û roja eşir û meşirê cîh digirin. Xwedê bi vî avayî qala têkoşina pêxemberan li dijî mirovên har û bitir û bêxuda dike. Wekî din di sûreyê da parastina Qurana Piroz ji guhertinên mirovan jî tê bîranin.

Sûre
Nehl

Nehl ji Qurana Pîroz sûreyek e. Sûreya Nehl li bajarê Mekeyê hatiye danin. Dirêjiya xwe 128 ayete. Sûre navê xwe ji ayeta 68 emin girtiye. Nehl di zimanê kurdî da tê mana "mêşa hungiv". Sûre qala delilên, ku yên di gerdûnê da hebûn û yekbûna Xwedê nîşan didin, dike. Wahîy û jiyana di piştî mirinê jî di sûreyê da derbaz dibin.

Sûre
Îsra

Ayetên 26, 32, 33, 57 û 73-80. yên sûreya Îsra li Medîne û ayetên din jî li bajarê Mekkê hatine danin. Sûre bi temamî ji 111 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji bûyera bi nav „Îsra“, yê ku di ayeta yekemin da derbaz dibe, digire. Manaya „Îsra“ yê bi kurdî „di şev da bi rêva çûn“ e. Bi gotinên din „Îsra“ rêwitiya Muhemmed pêxamber di şeva Mîraç de tinî ziman. Wî demê Muhemmed di şevekî da bi destûra Xwedê ji Mekkê çû bû Qudis ê û dîsa şunde hatî bû. Ji sûreya Îsra yê ra sûra „Benî Îsraîl“ jî tê gotin.

Sûre
Kehf

Kehf ji Quranê sûreyek e ku li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê hatiye danin, lê tê gotin ku ayeta 28'em li Medînê dahatiye. Dirêjiya xwe 110 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva „kehf“ girtiye. Va peyva di sûreya Kehf da di çend ayetan da derbaz dibî, lê cara yekemîn di ayeta 9'an da. Kehf di zimanê me da tê mana “şikeftê”. Di sûreyê da çîvroka “mirovên şikeftê” tê gotin: Çend hevalên cîwan ji bona baweriya xwe ji Xwedê ra di hêla mire wê demê bi mirinê tên gefandin. Ewna jî direvin dikevin şikeftekî û bi demekî pirr dirêj di şikeftê da ra dikevin û dîsa bi şiklekî mucizevî hişyar dibin. Di sûreyê da çîvroka Hz. Mûsa û Zulqarneyn jî ji mirovan ra tê agahdar kirin.

 Sûre
Tahe

Tahe sûreyek ji Qurana Pîroz e. Sûreya Ta Ha, li gorî baweriya îslamê li bajarê Mekeyê dahatiye. Bi temamî 135 ayet e. Sûre navê xwe ji herdu tîpên erebî bi navên Ta û Ha yên ayeta yekê girtiye.  Sûre qala rastiya ola Xwedê dike. Ew ola ku Xwedê yê dilovan bi rêya pêxamberan ji mirovan ra nişan daye. Dû ra di sûreyê da Xwedê xema Muhemmed Pêxember direvîne û jê ra serkeftin tê mizginkirin.

Sûre
Cemil Oğuz

Cemil Oğuz di sala 1975’an de li gundê Zengê ya Licêya Amedê hat dinê. Oğuz di 4’ê tîrmeha 1998’an di rojnameyê Azadiya Welat de dest bi xebatê kir û heta 12’yê tîrmeha 2003’yan di rojnameyê de karê nûçegîhanî, edîtorî û gerînendetiya weşanê girt ser milên xwe.

Heta niha di gelek rojname, kovar û malperên înternetê de nûçe û nivîsên Oğuz hatin weşandin. Oguz digel karê xwe yê rojnamegerî, bi belgefîlman re jî eleqedar e û vê xebata xwe jî didomîne.

Oğuz demek di ANFê de xebitî, her wiha edîtoriya kovara Tîrojê û kovara Dîwar kir.

Cemil Oğuz ji 21.04.2005'an ve edîtoriya malpereke bi navê Diyarname.comê dike ku ev karê wî hê didome. 
Ew di heman demê de di Diyarnameyê de quncekên "Diyarê Me" û "Dewey Ma" dinivîse.

Berhem

Pirtûkên wî 

 Rojnamegerî û pîvanên wê yên sereke (Rojnamegerî, kanûna pêşîn 2002, Weşanên Pêrî)
 Qurtek Evîn (Çîrok, sibat 2005, Weşanên Pêrî)
 Sako / Gogol / Wergera ji bo kurdî Cemil Oguz (Çîrokek dirêj, Weşanên Hîvda, sibat 2008)
 Duzimanî (Gotar, Tevî Dawud Rêbiwar amade kiriye, Weşanên Hîvda, sibat 2008)
 Dengê Doyê / Ferîd Edgu / Wergera ji bo kurdî Cemil Oguz (Çîrok, Weşanên Evrensel, îlon 2011)

 Fîlmên wî 
 Rewşen (2011) Mazgal (2013)''
Ji bo agahiyên berfireh: www.aftfilm.com

Oguz, Cemil
Enbiya

Enbîya sureyeke Quran a Pîroz e û li bajarê Mekkê hatiye danin. Ji 112 ayetan pêk tê. "Enbiya" bi kurdî tê mana "pêxamberan". Ji ber ku sûre bi giştî qala pêxamberan û doza wan yê ji bona yekbûna Xwedê dike, va nava hatiye dayin.

Sûre
Hec (sûre)

Hec sûreyeke Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya îslamê pirraniya ayetên vê sûrê li Mekeyê û hinek jî li Medîneyê ji pêxamber ra dahatiye. Bi temamî 78 ayet e. Mijara yekê yê sûreyê îbadeta hec yanê serlêdana Kabê ye û ji ber vî yekê va nava hatiye dayin. Dû ra sûre qala erjengiya û bûyina roja qiyametê, cihadê û tune bûna gellên/komelên belê yên sîtemkar dike.   

Sûre
Muminûn

Muminûn sûreyeke Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatiye danin û ji 118 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "el-Muminun" yê ayeta yekemin girtiye. Peyva "el-Muminun" di zimanê kurdî da tê mana "bawermendan". Va sûra ji bona şîrkdaran îkazekî dawî û ji bona misilmanan ra jî mizginiyek mezin bû. Di sûreyê da serfiraziya bawermendan û ceza kirina mirovên xiraw di demekî kurt da derbaz dibî. 

Sûre
Nûr

Nûr sûreyekê ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Medînê hatiye danin û dirêjiya xwe 64 ayete. Navê xwe ji peyva "nûr" di ayeta 35 emin girtiye. "Nûr" bi kurdî tê mana "ronayî". Di sûreyê da bi pirranî fermanên û destûrên cûr be cûr di der barê jiyana ferdî û civakî derbaz dibin. Bi taybetî bingehiyên li ser jiyana malbatê jî tê da bi cîh digirin 

Sûre
Nîvgirav

Nîvgirav an nîvgizirt an jî nîmdûrge parçeyeke zemîn e ku ji sê aliyan ve bi avê dorpêçkirî ye, ev parçe wek nikilê çivîkan pozê xwe di avê de ye, û xîma xwe jî bi axê ve girêdayî ye, gewreya vî laþî navê wî nîþan dike, ango hin caran rûbera xwe mezin e, û ev mezinahî ji alî hewayî ve taybetmendiyên parzemînê dide wê, lewre jê re dibêjin nîvparzemîn, wek nîvparzemîna Hindistanê, û hin caran jî biçûktir e, û gedên xwe ji ên herêma derdorê ne cuda ne, lewre jê re dibêjin, nîvgirav, wek, nîgirava Erebistanê û nîvgirava Îber ango Spaniya û Portûgal.

Erdnîgarî
Nîvgirav
Furqan

Furqan sûreyeke ji Qurana Pîroz e û di bajarê Mekê hatiye danîn. Lê li gora hinek dîroknasan, ayetên 68-70 li Medînê hatine wahiykirin. Sûre bi temamî 77 ayet e û navê xwe ji peyva Elfurqan di ayeta yekem girtiye. Furqan yek ji navên Qurana Pîroz e û bi zimanê kurdî tê maneya "tiştê ku rastî û nerastî yê ji nav hev derdixinî". 

Mijarên sûreyê bi kurtî vana ne: Hz. Mihemmed ji hemû cîhanê ra bi pêxambertiyê hatiye şandin. Çend dijwartiyên ku Pêxamber di jiyana xwe da kişandiye. Mizginiya tunebûna şîrkê û pûtperestî ye û çênd minakên jiyana komalên berê.

Çavkanî 

Sûre
Şuera

Şuera an jî sûreya Helbestvanan sûreyekê ji Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya îslamê sûre di bajarê Mekeyê da dahatiye û ji 227 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva Shu’arâ di ayeta 224em da girtiye. Shu’arâ tê maneya helbestvanan. Sûre qala çivrokên Hz. Mûsa, Îbrahîm, Nûh, Hûd, Salîh û Şû’eyb dike.

Sûre
Eşîrên ereban
Neml

Neml sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre di bajarê Mekkê de hatiye hinartin û ji 93 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva "en-Neml" a di ayeta 18 emin girtiye. Neml tê maneya "gêle/morîstangê". Sûre qala çîroka Hz. Silêman û melîkeya welatê Sebe bi nav Belqis dike. Di sûreyê de bûyerên Pêxember Salih û Lût jî derbas dibin. Dû re rizgariya bawermendan û tunebûna dijminên ola Îslam ê ji misilmanan re tê mizgînîkirin.

Sûre
Hedîs

Hedîs an Fermûde (bi erebî: حديث 'ḥadîth' pirane أحاديث 'Aḥâdîth') agahî, kevneşopî) gotin û kirinên Muhemmed Pêxember in. Ji tiştên ku Pêxember bê gotin red yan jî qebûl kirine jî hedîs tên gotin. Ji hemû tiştên di derbarê Muhemmed ra jî Sunet a Pêxember tê gotin. 

Hemû Hedîs ji naverokê (metn) û girtekê (îsnad) pêk tên. Girtek bi xwe jî ji mirovên ku hedîsek riwayet kirine (rawî) tê holê. Hedîsek dikanî bi du aliyan lawaz be. Yan ji aliyê girtekê, yan jî ji aliyê rawiyan. Ji hedîsên beşa yekemin ra di gora saxlemiya xwe musned, mursel, muttesil, munqetî, mudal û mu'elleq tên gotin. Ji hedîsên beşa duyemîn ra jî mevzû', metrûk, munker û şaz tê gotin.

Mînakek ji bona girtekê: "A ji min ra got ku, wî ji B bihistiye û wî jî ji C bihistiye ku Pêxamber aha gotiye."       

Zanyarên ola Îslam ê hedîsan ji gora rewacdariyê/bawermendiyê di çar beşan da parva dikin: sehîh - xurt, resen, zexm; hesen - baş; ze'îf - lawaz, bişik û mewzû' - nerast. Va parva kirina ji gora rewacdariya girtekê û rawiyan bi hev re dibe. Lê yê herî pirr dîsa şexsiyet û jiyana rawiyan rolekî mezin dilizî.    

Di diroka Îslamê da gellek pirtûkên hedîsan hatine nivisîn. Niviskarên herî navdar Buxarî, Muslim, Malik bin Enes û Ehmed bin Henbel in. Ehmed bin Henbel bi xwe imamê mezheba Henbelî yan e.

Pirtûkên navdar yên Hedîsan 

 Kûtûbî Sîte
Sehîhî Buxarî, el-Cami` es-seḥîḥ
Sehîhê Muslim, el-Cami` es-seḥîḥ
Îbn Mace, Kitab es-sunen
Ebû Dawud, Kitab es-sunen
Et-Tirmizî, el-Cami` es-seḥîḥ fî s-sunen
en-Nesaî, Kitab es-sunen
Malik ibn Enes: el-Muwatta`
Ehmed ibn Hanbel: Musned ibn Hanbel
Yahya bin Şerefudîn en-Newewî, 
Kitab el-Erbe`în
Kitêba hedîsan Riyadu's-Salihîn ya îmamê Newewî bi kurdî jî hatiye wergerandin.

Binêre 
Rexnekirina Hedîsan

Çavkanî 

Îslam
Muhemmed
Hedîs
Mehmet Deviren

Mehmet Deviren, di sala 1975’an de li gundê bi navê Gola Gulê ku bi Şemrexa Mêrdînê ve girêdayî ye hatiye dinyayê. Dibistana seretayî û navîn li Şemrexê, ya amadehiyê jî li Amedê kuta dike. Her wisa dibistana amadehiyê ya Bazirganiyê jî kuta dike û niha li zanîngeha Êlihê beşa Tibî Dokumantasyonê kuta kirye.
Devîren, di sala 1992’an de ji doza kurdayetiyê tê girtin, piştî darizandineke dûdirêj di girtîgeha Amed û Entabê de cezayê xwe diqedîne û derdikeve derve . Dûre jî di 1998'an de, li girtîgeha Gelîboluyê ya leşkerî radikeve.
Weke birek nivîskarên kurd ên li Bakûr Devîren jî di destpêkê de bi tirkî dide ser riya wejeyê. Helbestên wî yên bi navê Anlat (Vebêje) di sala 2003’an de wekî dîwan têne çapkirin.
Devîren, weke gelek helbestvan û nivîskarên esilkurd ên bi zimanê serdastan dest bi wêjeyê kiriye, piştî vê xebatê riya xwe diguhere; bi helbestên ku di Kovara W, Gelawêj, Çirûsk û malperên wekî Amîdakurd de diweşin, dadigere ser kulzema kesayetiya xwe; zimanê bav û kalan, kurdî.
Devirenê ku di damezirandina Komeleya Nivîskarên Kurd de cî girtiye û demeke dirêj wekî rêveber berpirsê karê darayî dikir, piştî civîna lijneya rêveber wekî serokê Komeleya Nivîskarên Kurd hate hilbijartin. Deviren di heman demê de di Enstîtuya Kurdî ya Amedê de endamê lijneya rêveber de cîh girtiye û berdevkiya Enstîtuya Kurdî ya Amedê kiriye, niha jî endamê Kurdî-Derê ye û kar û barên lêkolîn û lêhûrbûnên wêjeyî dimeşîne. Niha di lijneya Pena Kurd ya li Amedê de kar û barên damezirandinê dimeşîne.

Berhemên wî 

 Anlat, (Helbest - bi tirkî ye), Amed, 2003

 Qinîskê û Pinîskê, (Zargotin), Weşanên Şaredariya Kayapinarê, 2009
 Sûka Mirinê (Helbest), Weşanên AVA, 2010
 Çîrokên Azad (Antolojî) Weşanên ARAM, 2010
 Kortika Filehan (Roman), J&J, 2013
 Doxîn 18+ (pêkenok),  J&J, 2013

Helbestvanên kurd
Kesên ji Şemrexê‎
Jidayikbûn 1975
Angola

Angola welatekî li başûrî rojavayê Afrîkayê ye. Bi welatên Namîbiya, Zambiya û Komara Demokratîk a Kongoyê re cîran e.

Navê wê ji zimanê Bantû ji peyva Ngola tê. Berê wekî koloniyeke Portûgalê bû. Di sala 1975´î de azadiya xwe bidestxist. Mixabin li vê welatê şerê birakujî yê navxweyî hêj berdewam e.

Herêmên Angolayê 

Angola ji 18 herêman pêk tê:

Girêdanên derve
Antîgua û Berbûda

Antîgua û Berbûda (), welatekî li deryaya Karîbê ye. Ji du gravên serekê ên bi navê Antîgua û Berbûda pêk tê. Ji xeynî van gravan çend gravên biçûk jî hene. Seqa û hewaya van gravan germ û tropîkal e. Antîgua û Berbûda koloniyek Brîtanyayê bû.

Herêmên Antîgua û Berbûdayê 
 
Antîgua û Berbûda ji 6 herêman pêk tê:

Girêdanên derve
Behreyn

Behreyn () welatekî li Kendava Basrayê ye. Behreyn ji komeke giravan pêk tê û bi Keyaniya Erebistana Siyûdî ve ye. Behreyn mîna dewletên herêmê yên din ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e.

Herêmên Behreynê 

Behreyn ji 5 herêman pêk tê :

Girêdanên derve 

 
Keyanî
Bengladeş

Bengladeş (bi bengalî: Gano Projātontrī Bānglādesh), welatekî ku ji sê aliyê xwe di nava axa Hindistanê de ye. Tenê sînorekî wî yê biçûk bi Myanmar re heye. Bengladeş li bakurê Kendava Bengalê ye. Bengladeş tê wateya welatê Bengalan. Berê mîna Pakistana Rojava dihat binavkirin.

Herêmên Bengladeşê 

Bengladeşê ji 6 herêmên mezin pêk tên û navê her wîlayetî bi zila an jela diqede.
Çad

Çad an jî Komara Çadê (bi erebî: جمهورية تشاد, Jumhuriyat Tashad) welatekî Afrîkaya navîn e. Çad li başûrê Lîbyayê, li rojhilatê Nîjerê, li bakurê Kamerûn û Komara Afrîkaya Navend û li rojavayê Sûdanê dimîne.

Girêdanên derve
Bokan

Bokan (, ), bajarekî  Rojhilata Kurdistanê li Îranê ye û navenda şaristana Bokan (navçe) e. 

Bokan ji aliyê bakur ve digel Miyanduaw , başûr Seqiz , rojhilat Şahîndij û rojava jî Mehabad û Serdeştê hev sînor û cîran e.

Li gorî amara fermî ya Îranê Bokan piştî Kirmaşan , Urmiye û Sine mezin tirîn bajêra Rojhilata Kurdistan û 12mîn bajêra mezin a Kurdistanê ye.

Xelkê vî bajarî piranî mijulî xebat û karên hunerî ne lewma Bokan bûye paytexta hunerî ya Kurdistanê û li tewahiya Rojhilata Kurdistan ê ji bo karên hunerî berê xwe didin wê bajarî.
 
Zimanê gelê Bokanê Soraniya fermî û pêwere. Ola xelkê Bokanê Îslama Sunî ye û li gorî mezhebê jî şafiî ye.

Navê bajêr ji peyva (boq) Kurdî ya ku tê maneya beq, ji ava bokan tê dîtin.

Navdarên Bajêr 
 Huseynê Mukriyanî
 Hesen Zîrek
 Sadiq Şerefkendî
 Awat Saber

Galerî 

Bajarên Îranê
Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
1945

Bûyer

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 27ê kanûna paşîn – Şerê cîhanî yê duyem; Artêşa Sor a Yekîtiya Sovyetan kampên Auschwitz û Birkenau yên naziyan li Polonyayê ava kiribûn, zemt kirin.
 8ê gulanê – Şerê cîhanî yê duyem li Ewropayê xilas bû.
 2ê îlonê – Şerê cîhanî yê duyem li Asyayê jî xilas bû.

Kurdistan 
 17ê tebaxê – Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê li Mahabadê wek PDK a yekem hat damezrandin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Zimanê almanî

Almanî (bi almanî: Deutsch), zimanekî germanî ye ku li welatên Belçîka, Almanya, Îtalya (Südtirol), Liechtenstein, Lûksembûrg, Awistirya, Romanya ( Transîlvanya ) û Swîsreyê zimanê fermî ye. Li gorî hin çavkaniyan (Jacques Leclerc, Quebec 2001) hejmara kesên ku almanî weke zimanê dayîkê wê diaxivin digihe 105 milyon kesî.

Çavkanî 

Almanî
Fevzî Özmen

Fevzî Özmen nivîskarekî kurd e. Ji Bakurê Kurdistanê, hêrêma Serhedê, navçeya Çatê ya ser Erziromê ye. Di sala 1943an de li gundê Soraxê ji dayîk bûye.

Dibistana seretayî li gundê Barmasa Çatê, dibistana navîn û ya amadeyî (lîse) li Erziromê xwendiye. Piştre Peymangeha Kargeriyê ya Zanîngeha Stembolê qedandiye. 

Ji sala 1975an û vir ve helbest, çîrok û romanan dinivîse. Gelek nivîsên wî ji bo çapê amade ne. Lê hetanî roja îro, tenê du pitûkên wî hatine capkirin. Ya yekem pirtûka çîrokan bi navê Siyên Şikestî di îlona 2005an de, li Stembolê ji aliyê Weşanên Pêrî ve hatiye çapkirin. Ya duyem  bi navê Perspektîf-Dersên Rêzimana Kurdî (Kurmancî), Weşanên Înstîtûta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist, di tîrmeha 2013an de li Almanyayê. Nivîskar ji sala 2007an û vir ve di rêveberiya Yekîtiya Mamosteyên Kurd-YMKê û di rêveberiya Înstîtûta Kurd ji bo Lêkolîn û Zanist de cih digre û vê gavê serokê Înstîtûta Kurd a Almanyayê ye. Nivîskar li Almanyayê dijî û karê xwe yê nivîsê didomîne.
Nivîskar ji sala 2006´an û vir ve endamê Kongireya Neteweyî ya Kurdistanê ye.

Pirtûkên wî
Siyên Şikestî, Weşanên Pêrî, Stembol, 2005.
Perspektîf-Dersên Rêzimana Kurdî (Kurmancî), Weşanên Înstîtûta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanist, Almanya, 2013.

Çavkanî

Jidayîkbûn 1943
Nivîskarên kurd
Kesên ji Erzîromê
Rojnivîska Dînekî

Rojnivîska Dînekî (1835) lîstîkeke Gogol e. Ji aliyê Teatra Avesta li kurdî hat wergerandin.
Şano
Nîkolay Gogol

Nîkolay Vasîlyevîç Gogol (bi rûsî: Никола́й Васи́льевич Го́голь, Nikolai Vasilevich Gogol, bi ûkraynî: Микола Васильович Гоголь, Mykola Vasylovych Hohol) (jdb.  - m. ) nivîskarekî ûkraynî bû ku bi zimanê rûsî dinivîsand. Gogol nivîskarê berhema bi navê Rojnivîska Dînekî ye.

Çavkanî

Nivîskarên zimanê rûsî
Nivîskarên rûs
Nivîskarên ûkraynî

Jidayikbûn 1809
Mirin 1852
Tiyatroya Avesta

Tiyatroya Avesta, TeatrAvesta, Teatreya Avesta komeke şanoyê ya kurd e ku di sala 2003'an de li Stembolê ji aliyê Aydin Orak û Cihan Şan ve hate sazkirin. Koma Avesta ji xeynî tûrneyên xwe yên li Tirkiye û Kurdistanê, li Swêd, Awistriya, Almanya, Swîsre, Îraq û Norwêcê jî tûrne kirine. Tiyatroya Avesta berhemên xwe bi kurdî pêşkêş dike.

Şanogeriya Avesta ji sala 2003'an ve
Bi lîstika Tu hem İshaq’î Hem Cemîl komek ciwanî, di sala 2003’an de grubek bi navê Teatra Avesta damezirandin. Avesta grubeke serbixwe ye û projeyên xwe ê cihêreng dixwaze têxe şanoya kurdî. Lîstika bi navê Rojnivîska Dînekî ceribandina yekem a grubê ye. Grubê lîstika Nîkolay Gogol ya bi nav û deng entegreyî şanoya kurdî kir. Armanca yekem ew bû ku Rojnivîska Dînekî têxin şanoya kurd. Teatra Avesta yekemîn kome ku lîstika Gogol ya bi nav û deng Rojnivîska Dînekî wergerandiye kurdî û dilîze. Piştre lîstika Azîz Nesîn a bi navê Tu Ne Gara Yî wergerande kurdî. Di gelek mihrîcanê çand-hûner û şanoyê ên navnetewî de derkete ser dikê. Araf ku jiyana Apê Musa vedibeje û Mirina Zimanekî hîn li ser dikê ye.

Lîstik 
 Rojnivîska Dînekî - Gogol / Cîhan Şan
 Tu ne Gara yî - Azîz Nesîn / Turgay Tanulku
 Araf - Di navbera du welatan de - Cîhan Şan / Aydin Orak
 Mirina zimanekî - Harold Pinter / Mehmed Uzun / Aydin Orak

Girêdanên derve
 Malpera koma şanoyê ya Avesta 

Şano
Şar (albûm)

Şar sêyemîn albûma mûzîkê ya Koma Azad e. Albûm di sala 2004an ji Kom Muzîkê bi hevkariya Navenda Çand û Hunera Dîcle Firatê derket.

Berhemên Di Albûmê De 
Digerim - 4:49 
Evîna Te - 5:13
Lê Esmerê - 4:25 
Şar - 6:59
Kuro Were - 3:54 
Roja Min - 4:43 
Muhtacî Te Me - 4:23
Xunav - 4:09 
Payîz e - 3:14
Hêsirê Çavê Min - 3:43
Keko Ez Jar im - 3:10 
Dîsa Tu - 6:25
Zîvker - 4:16

Çavkanî

Albûmên kurdî
Mahmut Aydin

Mahmut Aydin nivîskar û mamosteyê zimanê kurdî ye. Aydin di 01.01.1967 de li Gundê Şêxo (mezraya Gundê Avakor) ku li ser navçeya Tatosa Erzîromê ji dayik bû ye, ji dayik bûye. Wî li gundê xwe dibistana seretayî qedandiye. Dû re dibistana navendî (Tatos), lîse (Erzirom) û Zanîngeha Dokuz Eylûl/Fakûlteya Perwerdeyê ya Bucayê, beşa Mamostetiya Erdnîgariyê (Izmir-TR) qedand. 

Mahmut Aydin ji sala 1994 vir de li Almanyayê dijî û ew ji sala 2001 vir de hemwelatê Almanya ya Federal e. Aydin Ji sala 1998 vir de jî mamostetiya zimanê dayîkê dike. Ew bi karên perwerdeyê re mijûl e. Ji bo ku zarokên Kurd zimanê xwe hîn bibin, wî du pirtûkên dersê ji bo polên 1. û 2. amade kirine û li ser berhemên nû xebata xwe dimeşîne. Ji bilî karên perwerdeyê, ew helbestan jî dinivîse. Gelek helbestên wî di malperên înternetê û kovarên wêjeyî de hatine weşandin.

Jidayikbûn 1967
Mamoste
Nivîskarên kurd
Kesên ji Erzîromê
Kesên ji Tatosê
Sîyên Şikestî

Sîyên Şikestî pirtûkeke çîrokan a Fevzî Özmen e.

Pirtûk
Qeses

Qeses sûreyek e ji Qurana Pîroz û li bajarê Mekê hatiye danin. Ji 88 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva zimanê erebî "Elqeses" (al-Qasas) di ayeta 25em digirî. Qeses bi kurdî tê mana "bûyer, çivrok" û ji bûyerên di Quranê da tê gotin. Di sûreyê da zarokatiya Hz. Mûsa, pêxambertiya wî, derketina wî bi Zarokên Îsraêl ji welatê Misirê û xendiqandina Fîrewn û artêşa wî derbaz dibin. Dû re jî Sûre qala Karûn dike, ku yê gellekî dewlemend bû û ji bona mal û milkê xwe li dijî Xwedê derket. 

Sûre
Enkebût

Enkebût yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bjarê Mekkê wahî kirin û bi temamî 69. ayet e. Sûre navê xwe ji peyva di sûreya 41 emin girtiye. "Ankebût" di zimanê me da tê mana "pindepîr, pîrik". Sûre qala çend mijarên baweriyê wekî yekbûna Xwedê, pêxambertî û jiyana li dû mirinê dike. Çivrokên bi fêre yên Hz. Nûh, Îbrahîm, Lut û Şû’eyb yek ji mijarên sûreyê ne. Dûra bûyerên ku hatine li serê gellê Ad û Semûd jî di sûreyê da tên zimîn. Di dawiyê Xwedê bala mirovan dikşinî li ser jiyana Karûn û Haman, ku yên di dirokê da bi dewlemendiya xwe har û bitir bûn.   

Sûre
Peymana Kevin

Peymana Kevin navê çîrokên olî û pîroz ên ayîna filehtiyê ne û beşa pêşîn a Kitêba Pîroz e. Beşa wê ya diduyan Peymana Nû an jî Încîl e.

Pirtûkên Peymana Kevn 
39 pirtûkên Peymana Kevin ev in:

 Tewrat:
 Destpêkirin (; ; )
 Derketin (; ; )
 Qanûna Kahîntiyê, Lewiyan Case (; ; )
 Hijmartin, Hijmartinê (; ; )
 Dubarekirina Şerîetê, Vegerandin li Qanûnê (; ; )

 Pirtûkên dîrokî: 
 Yêşû
 Hukumdar, Hakiman
 Rût
 Samûêl I, Pirtûka Samoyêl a pêşîn
 Samûêl II, Pirtûka Samoyêl a diduyan 
 Padîşah I, Pirtûka Padîşahan a pêşîn
 Padîşah II,Pirtûka  Padîşahan a diduyan
 Dîrok I, Pirtûka Tarîxê a pêşîn
 Dîrok II, Pirtûka Tarîxê ya diduyan
 Ezra
 Nehemya
 Ester 

 Pirtûkên helbestî: 
 Eyûb
 Zebûr
 Gotinên Silêman, Metelokên Silêman
 Zanebêj, Wazker
 Strana Stranan, Lavijên Silêman

 Pirtûkên Pêxemberan: 
 Îşaya
 Yêremya
 Lorînên Yêremya
 Hezekiyêl
 Daniyêl
 Hoşêya
 Yoêl, Yowêl
 Amos
 Obedya
 Ûnis, Yûnis
 Mîxa
 Nehûm
 Habaqûq
 Sêfanya
 Hagay
 Zekerya
 Melaxî
 
Tevahiya van pirtûkan hem ji aliyê cihûyan ve, hem jî ji aliyê hemû bawermendên filehan ve tên pejirandin. Herweha hin pirtûkên din jî hene ku bi tenê ji aliyê xiristiyanên ne protestan (mîna katolîk û ortodoksan) ve tên pejirandin.

Pirtûkên Peymana Kevin berî hatina Îsa Mesîh bi zimanê îbranî an aramî hatine nivîsandin.

Girêdanên derve 
 Serhatiyên Tewratê / Peymana Kevin
Zebûr

Zebûr pirtûkeke Peymana Kevin e ku tê de 150 stranên ruhanî (Zebûr) hatin berhevkirin.

73 Zebûr ji aliyê Dawid (li dor 1000 B.Z.) ve hatin nivîsandin. 

Navên nivîskarên din ên naskirî ev in:
 Asaf (12 Zebûr)
 Kurên Korax (10 Zebûr)
 Mûsa (1 Zebûr)
 Silêman (1 Zebûr)
 Heman (1 Zebûr)
 Etan (1 Zebûr)

51 Zebûr bê navê nivîskar hene.

Zebûra herî kevin Zebûra 90 e, nivîskarê wê Mûsa ye. 

Zebûrên herî nû Zebûra 126 û 137 in (li dor 500 B.Z.).

Li gor dabaşên wan çend cûreyên Zebûran hene:
 Zebûrên ku pesnê Xwedê didin, an jê re şikir didin
 Zebûrên tobekirinê (mirov di wan de ji Xwedê afûbûna gunehan dixwaze)
 Zebûrên hîndariyê
 Zebûrên dîrokî (ji bo karên Xwedê yên dîrokî pesnê wî didin)
 Zebûrên ji bo padîşah
 Zebûrên ji bo cejnan

Zebûra 23 belkî ya herî bi nav û deng e:

Zebûra Dawid

1 Xudan şivanê min e,

Tiştek ji min kêm nabe.

2 Ew min li nav mêrga nû dide mexel,

Û li ber ava rihet rêve dibe.

3 Ew dilê min nû dike,

Û di ber navê xwe de, di riya rast de rêberiya min dike.

4 Erê, ez di geliyê siha mirinê de bigerim jî,

Ez ji xerabiyê natirsim, çimkî tu bi min re yî.

Gopal û şivdarê te, dilgeşiyê didin min.

5 Li pêş dijminên min, tu sifrê datînî ber min.

Tu dohn li serê min didî.

Fincana min tije ye, ser re tavêje.

6 Erê, di hemû rojên jiyana min de

Qencî û kerem wê hevaltiya min bikin

Û di hemû rojan de ezê di mala Xudan de rûnim.

Girêdanên derve 

 Serhatiya Dawid

Cihûtî
Xirîstiyanî
Îslam
Pirtûkên pîroz
Rûm (sûre)

Rûm sûreyek ji Qurana pîroz e û li bajarê Mekeyê hatiye danîn. Sûre ji 60 ayetan pêk tê û nave xwe ji peyva “Errûm” (ar-Rum) di ayeta duyem da girtiye. Sûre qala roja qiyametê, hêz û yekbûyina Xwedê û eşira Qûreyş dike, kû yê di dema Muhemmed Pêxamber da li dijî dînê îslam ê derketî bû.

Sûre
Loqman

Luqman, (bi Erebî: لقمان) li goreyê Quranê û baweriyên Îslamî, yek ji kesatiyên navdar e. Ew di Erebistana Berî Îslamê da jî wekî mirovekê zana dihat niyasîn û navê dî yê wî yê berî Îslamê Ad bû. Di edebiyata kurdî û edebiyata farisî da ew zêdetir bi navê Luqmanê Hekîm dihêt niyasîn.

Li goreyê hindek rîwayetan Xudê Luqman di navbera hîkmet û pêxemberiyê da azad hişt û wî hîkmet û hekîmbûn hilbijart, ne pêxemberî.

Sûreta 31ê ji Quranê bi navê Luqmanî ye.
Secde

Secde sûreyek ji Qurana Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatiye danin û bi temamî 30 ayet e. Sûre navê xwe ji ayeta 15em girtiye ku yê ji bawermendan tenê ji Xwedê ra perestinê ferman dike. Sûre qala hêza Xwedê, roja dawiyê, pirtûkên Xwedê, pêxamberan û afirandina mirovan dike.

Sûre
Ehzab

Ehzab sûreyek ji Quran a pîroz e. Li bajarê Medîneyê hatiye danin û bi temamî 73 ayete. Sûre navê xwe ji peyva „el-Ahzab“ di ayetên 20 emin û 22 yemin girtiye. Peyv bi zimanê kurdî tê mana „komal“. Sûre bi giranî qala şerê Xendeq û şerê Benî Kureyza dike ku yê li dema Muhemmed Pêxember da hatine kirin. Hinek fermanên Xwedê li ser jiyana malbatî jî di sûreyê da derbaz dibin.

Sûre
Zêtka

Zêtka (Zêdka, Zêdika, Zêdikan; bi tirkî Eleşkirt) navê navenda navçeya Elajgir a Agiriyê ye. Elajgir bi zimanê hayî, ango ermenî ye: (Alaşkert). Beriya Komkujiya Ermeniyan li Elajgir ê ermen û kurd bi hev ra dijiyan. Navekê din ê bajarokê Pakrewan bûye.

Piştî tevkuştina wan, Komara Tirkiyeyê tirk li gundên ermen da dan rûniştandin.

Îro li Zêtka ti ermen tunin. Muhacir (tirkên ji derve hatin anîn) di dewsa wan de li gundên wan, di xaniyên wan de dijîn. Ew tirkên Zêtka nîvê zefî ji aliyê Kafkasyayê ji ber Rusa revîne û hatine ketine dewsa Ermenê ku revîne an ji hatine kuştinê.

Gund û bajarên ermenan: Zêdikan, Hemzikan, Remikan, Xweşyan, Xanzir, Xaçîl hwd.

Çemên Zêtka 

 Çemê Şeryanê di deşta Elajgirê de dikişe tev çemê Miradê dibe.
 Çemê Çetelê ji Kosedaxê tê û ji Kaşesorê ve digihîje nav bajêr.
 Çemê Qopizê ji Kosedaxê dertê û xwe dighîjîne deştê. Biharê gûnden Deşta Elajgirê bi wê avê zeviyên xwe avdidin.

Gundên navçeya Elajgirê, 1928

Galerî

Çavkanî
Fatir

Fatir sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatîye hinartînê û ji 45 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji peyva "Fatir" girtiye. Fatir bi kurdî tê mana " ewê ku diafirinî, ji tûne bûnê çê dike". Hinek mirov ji vî sûreyê ra "el-Melaîke" jî dibêjin. "el- Melaîke" tê mana "feriştan, melekan" û va peyva jî di ayeta yekemîn da derbaz dibe. Sûre bi temamî qala hebûna û yekbûna Xwedê, jiyana li dû mirinê, nîmetên Xwedê ji bona hemû mirovan û cûdahiya di navbera bawermend û nebawermendan dike

Sûre
Yasîn

Yasîn () sûreyek ji Quran a pîroz e. Li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 83 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji tîpên erebî "Ya û Sîn" girtiye. Misilman vî sûra di şeva înî yê û li ser gorên mirovên xwe dixwînin. Sûre qala berpirsyariyên rewiştî yên mirovan dike.
Wehiy, eşîra Qureyş ê ku yê Muhemmed pêxamber derewandin, hinek pêxemberên din, yêkbûna û hêza Xwedê, jiyana li dû mirinê û roja heşir û meşir ê jî hinek ji mijarên sûreya Yasîn in.

Sûre
Safat

Safat () sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekeyê hatiye hinartînê û ji 182 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemîn ji peyva erebî "es-Saffat" girtiye. "Es- Saffat" bi kurdî tê mana " yên ku qor bi qor rêz dibin yan jî di rêzekî da disekinin". Sûre qala feriştên Xwedê, cinan û bûyerên roja qiyametê û axîretê dike. Çivrokên Hz. Nûh, Îbrahîm, Îsmaîl, Mûsa, Harûn, Îlyas, Lût û Yûnus jî di sûreyê da derbaz dibin  

Sûre
Harold Pinter

Harold Pinter CH CBE (jdb. 10ê çiriya pêşîn 1930 – m. 24ê çileya pêşîn a 2008an) nivîskarekî îngilîz e. Di sala 2005an de Xelata Nobel a Wêjeyê qezenc kir.

Jînenîgarî 
Pinter di sala 1930î de li Hackneya Londonê ku cihê karkeran e, wekî kurê terziyek cihû hatiye jiyanê. Bi destpêkirina Şerê Cîhanê yê Duyemîn re ji bajêr derket û di 14 saliya xwe de vegeriya Londonê. Di dibistanê de wî ji nivîskarên wekî Franz Kafka û Ernest Hemingway hezkir. Piştî dibistana amadeyî beşdarî Dibistana Akademiya Drama a Hunerê ya Keyaniyê, lê du sal paşê dev jê berda. Sala 1949î de ji ber ku çûyîna leşkeriyê red kir hat darizandin, lê bi cezaya pereyan ji girtîgehê rizgar bû.

Sala 1950î de bi navê Harold Pinta di kovara Poems de helbestên wî derketin. Di bernameyên radyoyê yên BBC de xebitî, sala 1957î de yekem lîstika xwe bi navê "The Room" (Ode) ji bo Zanîngeha Bristolê 4 rojan de nivîsî

Yekem berhema wî ya radyoyê "A Slight Ache" 1959î de di BBC de hatiye weşandin. Lîstikên wî bi giştî di nav odeyekê de, bi karekterê kesan ên têne hatin lîstin. Armancê wan ê sereke, ne ji aliyê temaşevan, ne jî ji aliyê karakteran ve nayê zanîn û hêzên nayên zanîn wan tehdît dikin. Ev karakter gelek caran ji bo neyên kuştin têkoşîneke kûr didin

Piştî derbeya li hemberî serokê Şîleyê Allende ku 1973î de bi derbeyê ji kar hatibû girtin, Pinter di nav têkoşîna mafên mirovan de xebateke aktîf dike.

Ew di sala 1999î li hemberî tevgera NATO'yê ya li Kosovoyê derket, sala 2001ê de di nav ji bo parastina Slobodan Milosevîç, di nav Komîteya Neteweyî de cih girt.

Sala 2002îde bi şêrpenceya (kanser) qirikê ket. Heman salê di meha çiriya paşîn de nêzîktêdayîna Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê (DYA) ya bi rengê "şerê pêşîlêgirtinê" rexne kir.

Li hemberî Serokê DYA George W. Bush derket û got: "Bush got, 'emê destûrê nedin çekên herî xirab ên dinyayê, di destê rêberên herî xirab de bimînin' tu rast dibêjî, li neynikê binêre dostê min. Vaye ew tu yî."

Pinter di sibata 2005 de ragihandibû ku wî êdî dev ji nivîsandina nivîskariya şanoyê berdaye û ew ê hemî kariyera xwe ji bo siyasetê bikar bîne. Û gotibû: "29 sal e ez lîstikan dinivîsim. Ma ev ne bes e?"

Berhem 
 Zimanê Çiya (Werger: Mehmed Uzun)

Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Nivîskarên îngilîz
Jidayikbûn 1930
Mirin 2008
Derhênerên fîlman ên îngilîz
Romannivîsên brîtanî yên mêr
Romannivîsên îngilîz ên mêr
Romannivîsên brîtanî ên sedsala 20an
Xelata Nobelê ya Wêjeyê

Xelata Nobelê ya Wêjeyê, ku yek ji mezintirîn xelata wêjeyê ye, ji sala 1901ê û vir ve tê belavkirin. Xelat di bin sîwana Akademiya Swêdê de, ji aliyê komîteyeke wêjenas ve tê destnîşankirin. Xelatgirê wêjeyê, digel xelatgirên Nobelê yên din, di roja wefata Alfred Nobel de, di 10ê meha dozdehan de xelata xwe bi merasimeke mezin ji destê keyê Swêdê digirin. Şeva xelatê bi şahiyeke xweş bi dawî dibe.

Mijarên têkildar 
 Xelatgirên Nobela Wêjeyê

 
Xelata Nobelê
Rojan Hazim

Rojan Hazim ji Hekariya gundê Elkê ye nêzîkî 25 salan e ko dem bi dem, di rojname û kovarên cuda yên kurdî de dinivîse. Baskê nivîskariya wî fireh e: Hem li ser pirs û pirsgirêkên rewşa welat ya polîtîk bi giştî, hem jî li ser dîsa bi giştî ziman, edebiyat, folklor û çanda kurdî lêkolîn, analîz û komentaran dinivîse. Li milê dî çîrok û novelan jî dinivîse. Helbet carna ji edebiyata cîhanê jî wergeran dike.

Jiyan 
Endamê grûba KURMANCÎ ya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye. Paralelî nivîskariya xwe, rojnamevaniyê jî dike.

Sala 1989an Weşanxaneya Xanî & Bateyî damezrandiye û heta niha jî edîtoriya wê dike. Ji beriya 1980ê heta niha gelek nivîs, nûçe û wergêrên wî bi navên cuda, di kovar û rojnameyên mîna Nûdem, Huner, Özgür Politika, Ek Politika, 2000´de Yeni Gündem û Hîwa de hatine weşandin. Ji 1980ê heta 1991ê jî redaktoriya rojname û kovarên Roja Gel, Bingeh û Hêza Welatparêz kiriye. Herweha ji 1989an heta niha jî, lêkolîneriya rojnameya KURMANCÎ dike.

Berhem 

Xebatên wî yên ko heta niha di nav weşanên »Weşanxaneya Xanî & Bateyî« û weşanxaneyên dî de hatine weşandin jî ev in:

 Masîvanê Kal û Masiyê Sor, A. Puşkîn, (Wergêr), 
 Bilbil, H.C. Andersen, (Wergêr), (Weşanên Hans Reitzels, Danmark), 
 Zimanê Çiya, Harold Pinter, (Wergêra M. Uzun, bi redaksiyona R. H.), 
 Li ser Evdirehîm Rehmiyê Hekarî
 Stêr, rojnameya Mîr Kamiran Bedir Xan, 
 Stran & Sang, 
 6name, 
 Pelatînk, H.C. Andersen, (Wergêr), 
 Bîranîna Elî Kaşifpûr, Zimanê Wêneya, Kürdistan'a Sevgiler (tirkî), (Weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê), 
 Bîr û Raman, (W. E. K. ya Brukselê), 
 Krîterên Kopenhagê, (W. E. K. ya Brukselê, Kovara Koerden, îlon 2002), 
 Paşeroj, (W. E. K. ya Brukselê)
 Devokê Hekariya.

Çavkanî 

Hazim, Rojan
Jidayikbûn 1956
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Weşanxaneya Xanî & Bateyî

Weşanên Weşanxaneya Xanî & Bateyî:

Masîvanê Kal û Masiyê Sor, A. Puşkîn, (Wergêra ROJAN HAZIM)
Bilbil, H.C. Andersen, (Wergêra ROJAN HAZIM), (Ji nav weşanên Hans Reitzels, Danmark)
Zimanê Çiya, Harold Pinter, (Wergêra Mehmed Uzun, bi redaksîyona R. H.)
Li ser Ebdurehîm Rehmiyê Hekarî, ROJAN HAZIM
Stêr, rojnameya Mîr Kamiran Bedir Xan, ROJAN HAZIM
Stran & Sang, ROJAN HAZIM
6name, ROJAN HAZIM
Pelatînk, H.C. Andersen, (Wergêra ROJAN HAZIM)
Bîranîna Elî Kaşifpûr
Zimanê Wêneya, ROJAN HAZIM
Kürdistan’a Sevgiler (tirkî), ROJAN HAZIM, (Ji nav weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê)
Bîr û Raman, ROJAN HAZIM, (Ji nav weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê)
Krîterên Kopenhagê, ROJAN HAZIM & POLA ROJAN, (Ji nav weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê, Kovara Koerden, hejmara taybetî, Îlon 2002)
Paşeroj, ROJAN HAZIM, (Ji nav weşanên Enstîtuta Kurdî ya Brukselê)
Devokê Hekariya, ROJAN HAZIM
Ferhenga Devokê Hekariya, ROJAN HAZIM
Devokê Hekariya, S. A. RHEA (Amadekar: ROJAN HAZIM)
Berdestka Mamostayan, ROJAN HAZIM
Alfabe, ROJAN HAZIM
Kurmancî & Kirmancî, ROJAN HAZIM
Dilin Dili (tirkî), ROJAN HAZIM
Zimanê zimanan, ROJAN HAZIM

Weşanxane
Sad

Sad sûreyek ji Quran a Pîroz e. Di bajarê Mekkê hatiye hinartinê û ji 88 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta yekemin ji tîpa elîfbê ya erebî "Sad" girtiye. Di vî sûreyê da çîvrokên Hz. Dawid, Silêman, Eyûb, Îbrahîm, Îsmaîl, Îshaq, Zul-kifil û Elyes'e derbaz dibin. Dûra sûre qala yekbûna Xwedê û nebawermendan dike, ku yê ji bona înkarî û neheqiya xwe hatî bûn tune kirinê.

Sûre
Holenda

Holenda an Nederlenda an jî Welatên Jêrîn, welatek li rojavayê Ewropayê ye.

Erdnîgarî 
Holenda dikeve ser tixûbên du welatan: li rojhilat Almanya û li başûr jî Belçîka. Li aliyê rojava ve Holenda dikeve ser deryaya Bakur. Rûberê Holendayê 41.526 kilometreyên çargoşe ye.

Dîrok 
Holendayê mêjûyeke dûr û dirêj heye. Ev welat di çerxên 15 ta 18an de welatekî dagirker bû. Holendayê bi dirêjahiya 400 salan welatê Îndonezya (welatekî li başûrê rojhilatê kîşwerê Asyayê) dagir kiribû. Di wê serdemê de Holenda di warê bazirganiyê de yek ji mezintirîn welatan bû. Holendiyan bi keştiyê derbasî Îndonezya dibûn. Rêwîtiya wan bi direjahiya heyvan  dikêşa. 

Holenda û Belçîka bi yek welat dihatine hejmartin. Lê belê sala 1830an ev yekgirtin hate hilweşandin û Belçîka serxwebûna xwe ragehand. Herwisa Holenda ji aliyê welatê Spanyayê ve bi dirêjahiya 13 salan hatiye dagirkirin. Zêdebarî vî welatî pişikdarî di cenga cîhanê ya duyem de kiriye.   

Pergala desthilata Holendayê parlamenî ye. Herwisa welatekî şanşîne (melikî) ye jî. Holenda ji 12 parêzgehan pêk hatiye. Paytextê vî welatî Amsterdam e. Herçende Amsterdam paytext be jî, lê belê Den Haag (Lahay) navenda desthilata Holendayê ye. Herwisa hemî balyozxaneyên cîhanê jî li Den Haagê mewcûd in. Li bajarê Den Haag baregeha Neteweyên Yekbûyî (UN) beşê dad heye.

Demografîk 
Bajarên girîng ên Holendayê: Rotterdam (bi bendereke mezin navdar e), Utrecht navenda hatin û çûna şemendeferên Holendayê ye. Eindhoven bi bajêrê 5ê yê mezin tête hejmartin. 

Zimanê fermî holendî ye. Zêdebarî zaravayê parêzgeheka bakur a bi navê Frîzlenda bi zimanê frîzî dipeyvin. 

Holenda yek ji welatên dewlemend tête hejmartin. Li bajarê Rotterdamê bendereke cihanî heye. Bi sedan keştiyên bazirganî rojane têne vê benderê. Herwisa Bendera Rotterdamê yek ji benderên mezin ên cîhanê tête hejmartin. Zêdebarî balafirgeheka navdewletî bi nave Schiphol li Amsterdamê ye. Evê balafirgehê û bendera Rotterdamê helbet kartêkirineke mezin ya heye ji aliyê aboriyê ve. Holenda di warê pişesazî, kişt û kalî û teknolojiyê de jî pêşketiye. 

Holenda bi dewlemendiya cureyên gulan navdar e. Ev gul her sal bi bihaye milyonan têne firotin.

Çavkanî

Girêdanên derve
Lûksembûrg

Lûksembûrg an jî Dukîtiya Mezin a Lûksembûrgê (bi lûksembûrgî: , , ) welatek li rojavayê Ewropaya ye. Tixûbên wî digihên Almanya, Belçîka û Fransayê.

Girêdanên derve 

 
Endamên Konseya Ewropayê
Ûkrayna

Ûkrayna (bi ûkraynî: Україна, Ukraina [ukrɑˈjinɑ]) welatekî li  Ewropaya Rojhilat e. Yek ji dewletên berê yê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst e. Paytexta wê Kyîv e.

Ew piştî Rûsyayê, ya ku li rojhilat û bakur rojhilata welêt disekine, duyemîn welatê herî mezin ê Ewropayê ye. Erdzemîna welêt bi qasî 600,000 kîlometre çargoşe (230,000 mîl çargoşe) digire.[b] Beriya Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê yê domdar, ew bi gehleya xwe derdora 41 mîlyon mirovan ew welatê heştemîn ê herî qelebalix ê Ewropayê bû. Welat li bakur bi Belarusê ve, li rojava Polonya, Slovakya û li başûr rojava bi Mecarîstan,  Romanya û Moldova ve re sînordar e. Li başûr û başûr rojhilat bi Deryaya Reş û Deryaya Azov re xetek peravê heye. Kyîv paytexta netewe û bajarê herî mezin e. Zimanê fermî û neteweyî yê welêt ûkraynayî ye, lê piraniya mirovan bi rûsî jî dizanin.

Girêdanên derve

Çavkanî 

 
Endamên Konseya Ewropayê