nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Teatreya Jiyana Nû

Teatreya Jiyana Nû, Teatra Jiyana Nû, anku Şanoya Jiyana Nû, komeke şanoyê ya kurd e, ku ji 1992'an ve di bin serbana NÇM ya Stembolê de karê xwe dike.

Piştî sazkirina NÇM'ê, pêwistiya komên hunerî yen cûr be cûr hatî dîtin. Ji wan koman komek jî, koma şanoyê bû. Koma şanoyê ji karkeran, xwendekaran û bêkaran pêk hatibû. Koma Şanoyê cara yekem di bin rêvebiriya Mamoste Cemil de dest bi xebatên xwe yên şanoyê kir. Heyanî sala 1992'an, koma şanoyê xebatên xwe li ser navê Koma Teatra NÇM’ê didomand. Koma Şanoyê, di vê demê de bi navê Mişko fablek derxist ser textê şanoyê û pêşkeşî temaşevanên xwe kir. Piştî vê fablê çend kes ji ber hin sedeman ji komê veqetiyan. Yên mayî, bi nû ve xwe bi rê kirin û dibistana şanoyê vekirin.

Endamên Teatreya Jiyana Nû
Endamên şanoyê Husên Kaytan, Kemal Orgun, Kazım Öz, Nihat Öz, Murat Batgi, Şevîn Civaknas, Rojê Civaknas, Yıldız Gültekin û Fatma Arslan him mamosteyên, him jî xwendekarê vê dibistanê bûn. 

Şanogerên vê dibistanê, bi piranî li ser teoriya şanoyê lêhûr bûn û di demeke kin de pêşketine mezin çi bû ji bo şanoyê. Bi coşa vê pêşketinê, di pûşpera 1992’an de bi sê kurtelîstikan derketin tûrneya Behra Spî. Çar şanoger Husên Kaytan, Kemal Orgun, Kazım Öz û Nihat Öz derketibûn turneyê. Rawestgeha turneyê ya yekem Edene bû. Li tûrneyê, li bajarê Edeneyê, berî ku derkevin ser dikê, li kulîsê li hev civiyan û biryarek girtin û gotin:

"Êdî em navê şanoya xwe lê kin."

Navê koma xwe lê danî û bi navê Teatra Jiyana Nû derketin pêşberî temaşevanan. Piştî vegera tûrneyê, bi navê Dibistana Teatreya Jiyana Nû dibistaneke şanoyê damezirand û bi profesyonelî ser şanoyê lêhûr bûn. Di vê dibistanê de him mamoste, him jî xwendevan bûn. Di alîkî de bi rêbaza Şanoya Ajîtprop di alîkî de jî ji bo afirandina şanoyeke netewî, Teatra Jiyana Nû ji pêvajoyê re bûn bersiv. Komê heyan niha 32 lîstikên kurt û dirêj pêşkeşî temaşevanên xwe kirine.

Di sala 2002’an de di bin serbana NÇM’e de bi navê Teatreya Amar komeke din hatê damezirandin. Teatreya Amar heyanî 2004’an, du lîstikên dirêj Çend Diyalog û Çol û Av û du kurtelîstik derxist û pêşkeşî temaşevanan kir. Paşê, Teatra Amar bi Teatra Jiyana Nû ve hat girêdankirin û wan aniha bi profesyonelî xebatên xwe yên şanoyê didomînin.

Lîstik
Rojbaş
Komara Dînan/Şermola
Prometheus
Mirina Anarşîstekî (Dario Fo)

Çavkanî
Malpera NÇM'ê 

Şano
Çanda kurdî
Roja Nû (kovar)

Kovara Roja Nû di sala 1978an dest bi weşanê kir.

Di nav kovarên kurdî yên Kurdistana Bakur da ya here jîyandirêj Roja Nû ye. Roja Nû di meha mijdarê, sala 1978an da wek organa Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê  (KOMKAR-Swêd) dest bi weşanê kir. Di destpêkê da bi zimanên kurdî-tirkî, di forma rojneme da û mehê carekê derdiket. Naveroka wê derbarî kar û barê komelê, deng û basên welat û cîhanê û nivîsên li ser ziman û çanda kurdî bûn. Hîna di destpêkê da Roja Nû rûmeteke mezin da nivîsandina bi zimanê kurdî. Di salên 70-yî da, weşanên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê Riya Azadî, Roja Welat û hin weşanên din li nav welêt zimanê kurdî bi kar dianîn û di nav gel da belav dikirin. Roja Nû jî li dervayî welat beşdarî prosesa pêşxistin û geşkirina zimanê kurdî yê nivîsandinê bû. Lê di destpêkê da hem nivîskar û hem jî xwendevanên kurdî kêm bûn. Wê wextê li tevaya Kurdistana Bakûr kesên ku bi kurdî dixwendin û dinivîsandin bi tiliyan dihatin jimartin. Hingê di nivîsandina tekstên kurdî da iairê mezin Cegerxwîn (ku hingê hatibû Swêdê), Prof. Qanatê Kurdo, Têmûrê Xelîl, Tosinê Reşîd û gelekên din alîkariya Roja Nû kirin. Bi wextê ra jimara nivîskar û xwendevanên zimanê kurdî zêdetir bûn.
 
Di sala 1983an da Roja Nû forma xwe guherand bû kovareke edebî û çandî. Ji wê wextê heta niha kovar xwerû bi zimanê kurdî derdikeve. Her hejmar 800 an jî 1200 nusxe hatîye çapkirin. Îsal bi 1500 nusxeyî derdikeve. Kovar, bi 32-44 rûpelan û salê 4 hejmar derketiye, lê ji sala 1998an pêve salê seş hejmar derdikeve. Bergên wê her dem rengîn bûne, gelek wêne - nîgar tê da cî girtine.
 
Heta sala 1987an li Swêdê û paşê li Kolnê di çapxana arizî ya KOMKARê da hatiye çapkirin û tê çapkirin.

Kesên ku di amadekirin û rêvebirina Roja Nû da kar kirine û tê da nivîsîne 
Ji ber ku Roja Nû organa dezgehekî ye, keda gelek kesan di wê da heye. Heta sala 1996'an navê endamên redaksîyonê nedihatine dîyarkirin. Lê xasima destpêkê da keda Salîh înce, Henefî Celeblî û Haluk Öztürk mezin e. Haluk Öztürk 20 sal e her di nav karê derxistin û rêvebirina Roja Nû da ye. Wî bilî gelek nivîsên bê îmze, bi nasnavê Xalit Lezgîn û Azad Nûbar jî nivîsîye. Herweha Rohat Alakom, A. Gernas (Dilsoz, A. Bawer), M. Elî (B. Dersîm), Selîm Can û Evîndar Farqînî bi salan di derxistina kovarê da xwedî ked in.
 
Cegerxwîn, Qanatê Kurdo, Kemal Burkay, Prof. Zera Ûsiv, Akadêmîk Şekroyê Xudo, Ahmed Cengîz Çamlibel (Vazgal Bazîdî), Têmûrê Xelîl, Mecît Şêxo, Gundî (Sadiq Brîm), Newroz, Ehmed Şerîfî, Cankurd, Tosinê Reşîd, Nûra Cewarî, Munzur Çem, Husên Hebeş, A. Balî, B. Zinar, Sîpan, Salih Omerî, Beşîr Botanî, Marîna Ezîz, Sidqî Hirorî, Ehmed Tewfîq, Hemîd Kilicaslan, Serdar Roşan, Silêman Alî, Bûbê Eser, Fexredin Tahîr, Cemşîd Heyderî û gelek kesên din ji Roja Nû ra nivîsîne.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
Malpera Kovara Roja Nû 

Kovarên kurdî
Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê

KOMKAR-Swêd, yan jî bi navê xwe yê din Komela Karkerên Kurdistanê li Swêdê, di sala 1976 ji alî hin welatparêzên Kurd, penaberên sîyasî, xwendekar û karkeran hatîye avakirin.

Berî Komela Karkerên Kurdistanê, tenê yek komeleyeke xwendekaran hebû li Swêdê. Li Swêdê komela kurdan ya herî kevin KOMKAR-Swêd ê ku îro jî di jîyana komeletîyë da cihekî giring digre.

Dema di salên 1970-yî da li nav welat hişiyarbûna neteweyî û çînî bi lez pêşda diçû, hingê karker û xwendekarên kurd jî li dervayî welat dest pê kirin xwe di komeleyan da rêz kirin. Û Piştgirî dane tevgera azadiya gelê Kurd. Wan li hember zilm û zordestiya neteweyî dengê gelê kurd bilind kirin. Ne tenê li Swêdê, hema bêje li hemû welatên Ewropa Rojava komeleyên KOMKAR hatin avakirin. Wan li dijî dewletên kolonyalîst li dervayî welêt cepheyeke têkoşînê vekirin. Xasma piştî ku komeleyên karkerên kurd li Almanyayê di sala 1979an da, gîhan hev û Federasyona Komeleyên Kurdistan KOMKAR sazkirin, tevgera welatparêz ya li dervayî welat kete qonaxeke nû û pêşketî.

Girêdanên Derve 
 Malpera KOMKAR-Swêd 

Komele
Kela Rebetê

Kela Rebetê cihekî dîrokî li Dêrikê girêdayî Mêrdînê ye.

Keleya Rebetê 15 km li rojavayê Dêrikê dikeve û di nav sinorê Gundê Rebetê de ye. Keleya ku li bakurê gund e li ser girekî bi qasî 150 m bilind e û li kêleka newaleke teng hatiye ava kirin. Di newalê de jî xerabbajarek heye. Tevhiya gir ji kevirên hişk pek hatiye. Avahiya herî mezin ku ji berî dewra Artûkiyan de maye, ev keleya ye.

Pivana bedena keleyê 1500 m ye. 15 birc û çar nêrîngehên wê hene. Bilindahiya bircan 15 m û yan bedenê jî 10 m ye. Bilindahiya bedenê li hinek cîhan dibe qasî 20 m yî. Du deriyên keleyê henin û yek li rojava ye û yên din jî li rojhilat e. Gava mirovên di van deriyan re dikeve hundirê kelayê, mirov lê haydibe ku keleya hundir bi du bedenên parastinê hatine pêçan. Ev hersê beden bi deriyan bi hevre girêdayî ne.

Ji ber ku avahî di bin axê de hatinin çêkirin hundirê keleyê wek meydanekê xuya dibe. Di hundirê kelayê de sarê hustûnan û rolyefên şêran tên dîtin. Xirbeyên serayan, enbarên zexîreyê, sarîncên avê û avahiyên din, heta îro jî li ser lingan mane.

Hewcedariya wan kesên ku ji avahiyên dîrokî hez dikin pê heye ku kele û xerabbajarê di newalê de ye bibînin.

Girêdanên Derve 
 Wênealbûma Rebetê 

Cihên dîrokî
Tilbisim

Tilbisim () gundekî li Dêrikê ye.

Tilbisim 3 km li binya Dêrikê, li ser rêya Mêrdînê ye û ji 180 malî pêk tê. Gund li dora girê keleyê ava bûye. Li ser vî girî di meydanek bi qasî 300-400 m² de xirbeyê kelaya hundir heye. Ji şiklê çêkirina vê keleyê tê fahmkirin ku ew ji aliyê bîzansiyan ve hatiye çêkirin. 

Bedena bajêr jî ji aliyê başûr ve digihêje Çemê Zuha, ji aliyê rojava jî digihêje Girê Çalan, ji aliyê bakur digihêje baxçeyên Xabê û di aliyê rojhilat jî Qesra Nebî di nav sînorên wê de dimîne û digihêje Çemê Zuha. Dirêjbûna bedenê nêzîkî 2000 m ye û bajarê Tilbisim yê kevin di hundirê vê bedenê de ye. Ava Bajêr û Keleyê ya vexwarinê, zifistanî ji ava Xabê û havînî jî ji sarîncan dihate sitendin. 

Ji xirbeyên Taxa Heciyan tê fahmkirin ku başûrê bajêr bi temamî ji serayan pêk dihat. Di hinek xaniyan de mozaikên rengîn yên bizansiyan heta vê dewrê jî mane. Beden û xirbeyên bajêr niha bi tevayî wenda bûne.

Galerî

Çavkanî 

Tilbisim

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Xirbeyên Ofiyê

Xirbeyên Ofiyê  10 km li rojavayê Dêrikê ye. Ev bajarê ku li ser girekî biçûk e di dewra Romayê de hatiye avakirin. Di dema xwe de ev bajar navenda ilim û bazirganiyê bûye. Lê belê, ji bajêr bi tenê esasên avahiyan û bedena bajêr, sarînc û tirbên ji kevir hatiye kolan û rolyefek şêrekî mane.

Girêdanên derve 
 Wênealbûma Xirbeyên Ofiyê 

Xirbeyên Ofî
Dêrika Çiyayê Mazî
Xalid Sofî

Xalid Sofî di sala 1964 de li bajarê Kobanî ji malbateke dîndar û alim ji dayîk bû ye.

Bavê wî miftiyê Kobanê bû (1986 çûye ser dilovaniya xwe), piştî mirina wî, birayê Xalid yê mezin Mehmûdê Miftî bû miftiyê bajêr. 

Ji vê malbata alim û dîndar muzîkzanê mezin Reşîd Sofî derketiye. 

Xalid Sofî heya sinifa 9. li Kobanî xwendiye. 5 salan li Helebê dersên muzîkê dane.  

Heya niha jî bi awayekî profesyonel bi muzîkê re mijûl e.

Jêder 
 Avestakurd 

Muzîkar
Kesên ji Kobaniyê
Jidayikbûn 1964
Hawara Dîcleyê (pirtûk)

Hawara Dîcleyê, romaneke Mehmet Uzun e ku ji du cîldan pêk tê.

Mijar
Kitêb li ser serpêhatiyên Mîr Bedirxan hatiye nivîsandin. Mehmet Uzun serboriyên Mîr bi vegotina dengbêjê wî Biro digihîne me.

Wergerên li zimanên din
Roman di 2014an de hatiye wergerandin li zimanê tirkî.

Romanên kurdî
Mehmed Uzun
Nefel (malper)

Nefel malpereke kurdî bû.

Danasîn 
Nefel malpereke kurdî bû û armanca wê ew bû ko li ser banê Internetê alaya zimanê kurdî hilde ber perên asimanan. Malpera Nefelê serbixwe bû û ne girêdayê ti partî, rêxistin yan ol û mezheban bû. Herwiha nefel navê giyayekî ye ko li Kurdistanê hişîn dibe. Malpera Nefelê di sala 1998ê de dest bi weşanê kir.

Beşên Nefelê 
 Nûçe 
 Nivîsar 
 Kulturmagazîn 
 Hevpeyvîn  
 Kolumnîst 
 Ewrokurd  
 E-Pirtûk  
 Lîteratûr  
 Ziman  
 Muzîk  
 Foto  
 Lînk

Nivîskarên Nefelê 
 Arif Zêrevan
 Bêhrûz Şocayî 
 Felat Dilgeş
 Îbrahîm Gûçlû
 Lezgîn Çalî
 Mihemed Evdila
 Newzad Hirorî
 Samî Ergoşî
 Seîd Veroj
 Selam Nûman
 Serdar Roşan
 Sidqî Hirorî
 Xalid Salih
 Vîldan Tanrikulu

Redaksiyona Nefelê 

Birêvebirê giştî 
 Arif Zêrevan

Redaksiyona nûçeyan 
 Arif Zêrevan
 Mihemed Evdila 
 Mewla Benavî
 Seîd Veroj
 Sidqî Hirorî 

Redaksiyona zimanî 
 Newzad Hirorî
 Arif Zêrevan

Malpersaz 
 Hîwa Efendî

Girêdanên Derve 
 Malpera Nefelê

Malperên kurdî
Ronahî (kovar)

{{Ev gotar| li ser kovara Ronahî ya ji alî Celadet Alî Bedirxan ve dihat weşandin e. Ji bo kovarên din bi navê "Ronahî" û wateyên di, binêre Ronahî}}Ronahî'' kovarek mehanî bû. Ji alî Celadet Alî Bedirxan ve di sala 1942an hetanî sala 1944an hate weşandinê. Kovar hemû li ser hev 28 hejmar derket. kovar her 15'de roja jimar derdiket  Ronahî xwerû bi zimanê kurdî, bi zaravayê kurmancîya jorîn û bi tîpên Latînî bû. Kovara Ronahî di germiya şerê cîhanê yê duyem de hate weşandinê. Naveroka wê bi giranî li ser bûyerên şer e. Nûçeyên şer, çekên nû derketî, rewşa cepha şer, jiyana gelan, lehengiya leşkeran, qehremaniya fermandaran û hwd, hemû di nav rûpelên Ronahî’yê de cîh girtine. Kovara Ronahî li dij Faşîzm û Nazîzmê bû. Kovar bi her awayî pesnê şerê cepha demokrasiyê didan û li dij Faşîzmê radiwestiya. Kovara Ronahî bi nûçeyên şer, gotar, çîrok, şîrove û wêneyên xwe ve kovarek magazîna nûçeyên şer bû. Loma jî pirraniya nûçe û wêneyên wê li ser şer bû. Lê, li gel van nûçeyên şer jî, di nav rûpelên Kovara Ronahî de li ser folklor û wêjeya kurdî jî gelek nivîs hene. 

28 hejmarên Kovara Ronahî ji alî weşanxana Jîna Nû hatiye berhevkirinê û hemû hejmar li ser hev di ebata pirtûkek mezin de hatiye weşandinê. Çapxana Jîna Nû pêşgotinek li ser kovar û xwediyê wê nivîsandiye û di pêşgotinê de gelek agahdarî didin xwendevanan. Pirtûka mezin a berhevkirina hemû hejmarên Ronahiyê li ser hev 584 rûpel e. Di nav rûpelên kovarê de gelek îmzayên hêja û navdar hene. Nivîskarên kurd, li ser jiyana kurdan, têkiliyên civakî di nav wan de, û li ser gelek tiştên din nivîsandine. Wan gelek çîrok, stran, serpêhatî û helbestên kurdî di nav rûpelên Ronahî'yê de çap kirine. 

Xwedî û berpirsiyarê kovarê Celadet Alî Bedirxan, Osman Sebrî, Hesen Hişyar, Cigerxwîn, û her w. d. gelek nivîsên hêja nivîsandin e. Simaîlê Serhedî, Bişarê Segman û Mele Enwer jî gelek çîrok, lêkolîn, werger û helbest nivîsandine. Serokê serîhildana Sasonê Evdirehmanê Eliyê Ûnis û serokê serîhildana Agirî Îhsan Nurî jî di kovara Ronahiyê de nivîsandine û keda xwe xistine nav rûpelên Ronahiyê. 

Kovara Ronahî jî wek kovara Hawar û rojnama Roja Nû, di warê edebî û ziman de xwediyê rûmetêk bilind e. Çîrok û helbestên ku di nav rûpelên Ronahiyê de hatine weşandinê di nav wêjeya kurdî de ciyekî payebilind girtine.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
 Ji bo Zêdetir Agahî Gotara Lokman Polat
 bnk.institutkurde.org Ronahî [1-18]

Kovarên kurdî
Hesen Şerîf

Hesen Şerîf ( 1969. li gundê Kêsteyê girêdayî Dihokê li Başûrê Kurdistanê.) Stranbêjekî pêşmerge ye û bi eslê xwe Kurd e. Her ji zarokîniya xwe de, ew dostê Stran û Muzîka kurdî bûye. Heya niha jî ew kesekî Aktîv e di warê sitrangotinê û mûzîke kurdî de. Stranên wî bi şêwazê kurmancî ne. Di warê xwendinê jî de. Ew ji ber sedemên taybetên xweyên wî serdemî nikarîbû xwendina xwe bi dawî bike.

Jiyan 
Hesen Şerîf ji zaroktiya xwe ve bûye evindarê stranên kurdî. Di yazdeh saliya xwe de dest bi lêdana tembûrê kirîye û di salên berdewam de jî ji gelek hunermendên kurd re bi tembûra xwe bûye alîkar ta ku di şazdeh saliya xwe de rêka xwe ya hunerî hilbijartîye. Hesen Şerîf di sala 1985 de berhema xwe ya yekemîn bi navê "Tembûra min" û di sala 1986 de jî berhama bi navê "Baran Barî" derdixe.

Di sala 1987 de ji ber stranên xwe yên welatparêzî û ramyarî neçar dibe ku ji Duhoka nazdar derdikeve û berê xwe dide Çîyayên Kurdistanê kû bûbû warê pêşmergeyên qehreman. Ji ber êrîşên, Enfal, ku hukumeta Iraqê di sala 1988an de li dijî kurdên bê guneh pêk anî bû ew jî weka her kurdekî neçar dibe û di welatê xwe de, li Amedê dibe penaber û herweha li Amedê hetanî dawiya sala 1991an dimîne.

Kaseta xwe ya bi navê "Helepçe-Hîroşîma Kurdîstanê" li kampa penaberan li Amedê ku bi têlan û cendirman hatibû cîtkirin û di bin mercên gelek dijwar de tomar kiribû ku ew berhem di nav kurdan de gelek deng daye. Pîştî serhildana pîroz di sala 1991 de li Başûrê Kurdistanê ew jî weka her kurdekî penaber dageriya warê xwe.
 
Di dema destpêka azadiyê de beşdarî gelek aheng, pîrozbayî û cejnên netewî bûye. Di sala 1993 de kaseta xwe ya bi navê "Şêrê Çiya" û di sala 1994 de jî kaseta xwe ya bi navê "Şeva Eşqa Min Dirêj bû" deranîye. Hesen Şerîf di sala 1995 de ji welat derdikeve û diçe Swêdê.

Çende ji gelê xwe durketibe jî her ew eşqa dilê wî ya xebata hunerî û netewî berdewamkirîye. Her wek têye zanîn ew beşdarî gelek helkeftin û bîreweriyên netewî yên ku li welatên Ewropî pêk hatine bûye û herwusa kurdên Kanada û Emerîka jî ji huner û dengê xwe bêpar nehîştîye. Di sala 1998 de berhema ya bi navê "Xwezî" li Swêdê derdixîne. 2002yan de albûma bi navê "Tora Evînê" û 2004an de jî ya bi navê "Mizgînî" derxist ber hezgirên xwe.

Klîba Hesen Şerîf a bi navê "Beyta Laleş" ku derhêneriya wê Husên Hesen kiriye, di Yekemîn Pêşbaziya Video Klîbên Kurdî ya Zaxoyê de sala 2006an wekî Kilîba Herî Serketî, hatibû hilbijartin.

Album

 Dîsa bûhara 2020
 poşmanê
 Govend 2013
 Heyranok 1994
 Newroz 2013
 Xebîro
 Bê te nejîm 
 Te nizanî
 Kaniya Evînê
 Derwêşo
 Av û Av

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Hesen Şerîf

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Hunermendên kurd
Kesên ji Dihokê
Jidayikbûn 1969
Hesen Şerif Govende
Amin Maalouf

Amin Maalouf anku Amîn Me'lûf di sala 1949'an de li Libnanê ji dayik bûye û ji sala 1976'an ve li Fransayê dijî û berhemên xwe jî bi zimanê fransî dinivisîne. Maalouf piştî xwendina aborî û civaknasiyê rojnamevanî kir. Di berhemên xwe de çand, efsane û mitolojiyên Deryaya Spî ji awireke dîrokî ve dihone. Berhemên nivîskar bi gelek zimanan hatine wergerandin û balê kişandine ser xwe.

Berhem 
 Léon l'Africain (1986), prix de l'Amitié franco-arabe 1986
 Samarcande (1988), qui met en scène le poète et savant Omar Khayyam
 Les Jardins de lumière (1991), biographie romancée du prophète Mani
 Le premier siècle après Béatrice (1992)
 Le Rocher de Tanios (Prix Goncourt 1993)
 Les Échelles du Levant (1996)
 Le Périple de Baldassare (2000). Un marchand génois, installé en Orient, part à la recherche d'un livre mythique qui est censé révéler le nom caché de Dieu, encore dit "le centième nom".(Prix Jacques Audiberti-ville d'Antibes 2000)
 Les croisades vues par les Arabes, éd. Jean-Claude Lattès, 1983 (rééd. J'ai Lu (ISBN 2-290-01916-X))
 Les Identités meurtrières, Grasset et Fasquelle, 1998. ISBN 2-253-15005-3
 Origines (Prix Méditerranée 2004), sur ses origines familiales, du Liban à Cuba

Girêdanên derve 

 http://www.aminmaalouf.org/  (frensî)
 Malpera Amin Maalouf (elmanî, frensî, inglîzî...)

Nivîskarên fransî
Libnan
Jidayikbûn 1949
Mêr
Mirovên zindî
Semed Behrengî

Semed Behrengî () nivîskarekî navdar yê îranî ku bi eslê xwe azerî ye.

Semed Behrengî (1939-1968) nivîskarekî îranî (azerî) yê bi nav û deng e. Bêtir bi çîrokên xwe yên ji bo zarok û gêncan hatiye naskirin. Her çendî ew bi çîrokên xwe xitabî zarokan dike lê, di eynî wextî de şîretan jî li mezinan dike.

Samed Behrengî di 1939ê de li Tebrîzê ji dayik bûye. Li gelek gundên Azerbeycana Îranê mamostetî kiriye.

Di 1968 de ji alî hêzên tarî yên dewleta Îranê ve tê kuştin. Demek di ser kuştina wî re derbas dibe, termê wî di çemê Arasê de tê dîtin.

Berhem 
 Xoxek û hezar xox (Wergera Kurdî: Elî Paksirişt (Makûyî)
 Masîreşa Biçûk (Wergera Kurdî: Elî Paksirişt (Makûyî) , Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)
 Xoxek û Hezar Xox
 Kevokvanê Keçel
 Ûldiz û Qijikên Reş (Wergera Kurdî: Mihemed Ronahî, Weşanxaneya Ronahî, Amed, 2009)

Çavkanî 

 Mehmûd Lewendî: Kovara Mehname, hj. 74, 3/2006

Nivîskar
Jidayikbûn 1939
Mirin 1968
Nivîskarên zimanê azerî
Çopî

Çopî Fetah (z. 1983ê li Kerkûkê) hunermendeka kurd e. Strana bi zarveyê soranî distrêt û xwedî ye çendîn stran û kasête ye.

Jiyana Çopî 

Çopî hîn sê sal derbaz nekir bu ku rejîma  Be'sê deshilatiya xwe xurt kir bu û mîna bahoza reş komkujî û sîyaseta bierebkirinê li ser bajara wan Kerkûkê demeşand. Ji ber vaye malbata Çopî êdî nikarbûn li Kerkûkê jiyan biken û naçar man berê xwe bidene çîyayên Kurdistanê û bi armanca derketina ji bo derveyî welat, piştî saleki di sala 1988a de li Holandayê bi cih bûn. Ji ber van sedema jî Çopî pir zû bi dûr ma ji sozên gelê kurd û derdora xwe. Her wisa bêbeş ma ji fêrbuna zimanê kurdî ya resen û paqij. Lê bav û diya wê alîkariyeka wisa kirin ku Çopî zimanê kurdî ji bîr neke û hîn bibê. Çopî ku zewicî ye, ev 17 sal in ku bi malbata xwe re li Holendayê jiyan dike.

Jiyana hunerî 

Çopî ji zarokatiya xwe ve hez ji muzîk û stranan kiriye. Ji 7 saliya xwe de çuye komeka koral li bajêra Haillo li Holendayê, li wir bi grupekî re stran gotîye û carna jî strana solo bi Çopî hatiye dayîn. Li dibistanê jî de Çopî gelek zîrek bûye û li salekê da bûye xwendevana yekemin li dibistana xwe. Çopî li 13 saliya xwe de çûye dibistana deng û ji bo ku bi awayekî zanistî tişteki ji zanista deng nasbike û hîn bibe 2 salan jî li vê dibistanê xwendiye. Li 16 saliya xwe de çûye cem Koma Berxwedan li akademiya kurdi li Almanyayê, li vir da Çopî zêdetir evîna wê ji bo muzîk û stranên zargotina kûrdî çûye. Her wisa her li vêderê mamoste Wurya Ehmed naskirye û  karwana hunera Çopî bi rengekî fermî destpêkiriye.

Berhem 

Çopî heta niha zêdedetir ji 30 stranên zargotinî û dubare li Medya TV û 2 stran jî li Kurdsatê tomar kiriye. Çopî beşdarî gelek şev û ahengan bûye li Almanya, Swêd, Holenda, Brîtanya, Kanada û gelek welatên din djî. Her wisa Çopî li gel pir hunermendên bi nav û deng û naskirî beşdariya şev û ahenga bûye, mîna hunermendên rêzdar : Nasir Rezazî, Merzîye Ferîqi, Şivan Perwer, Ednan Kerîm, Hesen Şerîf, Necmedîn Xulamî, Şehrîbana Kurdî, Gulistan Perwer, Feyzî Nejadî, Omer Gundî û gelek hunermendên din.

CD 

Berhema yekem a Çopî li ser CD di sala 2003'a de bi navê Çît naw binêm? (Kîjan navî bidim te) derketiye, ku ji 9 stran pêk tê û bi herdû zaraveya kurmancî û soranî gotiye û tevahî ev stran nû ne û carê yekê ji aliyê Çopî hatine gotin. CD ya duyem jî di 2007an de ku ji 13 stranan pêkhatîye, bi nave Nawit denêm jîno (Navê te kim jîno) derket.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Çopî

Çavkanî 

Kurd
Stranbêjên kurd
Jinên kurd
Kesên ji Kerkûkê
Jidayikbûn 1983
Mirovên zindî
Serkîs Axacan Mamendo

Serkîs Axacan Mamendo ( Sarkis Aghajan Mamendo), di sala 1962an de li Diyanayê ji dayîk bûye, siyasetmedarê asûrî ye. Malbata wî ji Nêwçiya ye. Serkîs Axacan, parlamenter, cêgirê serokwezîran û herwiha wezîrê aboriyê yê Hikûmeta herêma Kurdistanê ye.

Binêre 
 Nêwçiya

Girêdanên derve 
 www.Kaldaya.net

Suryanî
Siyasetmedar

Jidayikbûn 1962
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Mirovên zindî
Kesên ji Hewlêrê
Xubuntu

Xubuntu guhertoya Ubuntu bi Xfce şûna GNOME ye. Ji Ubuntu siviktir e û ji bo komputerên kevn baş e.

Dîstrîbusyon
Kubuntu

Kubuntu guhertoyeke Ubuntu ye. Di Kubuntu di wekî derdora sermasê KDE şûna GNOME tê sepandin.

www.kubuntu.com 

Dîstrîbusyon
Şidandin

Şidandin, ji bo dosiyên komputerê ku tên bikaranîn bi hinek bernameyên taybet tên kirin. Ji van bernameyan heta niha bi tenê 7zip kurdî destek dike.

Her wiha Şidandin ji bo biresên ku mirov dikare wan bi riya tiştekî wekî ta, werîs, kindir û hwd bişidîne jî tê gotin.
Nivîsbarî
Koyo Berz

Koyo Berz nivîskarekî kurdê zaza yê ji Sêwregê ye. Ew niha li Swêdê dimîne û bi zimanê kurdiya zazakî dinivîse.

Jiyan û xebat 
Nivîskar di sala 1951ê de li gundê Mextela Sêwregê hatiye dinyayê û ji 1986ê ve li Swêdê dijî.

Berhemên wî 
 Siyamed û Xeca, Apec, 1993, 255 r. - (Weşan nû 32) - ISBN 91-87730-32-4
 Kole nêba : şeherê dimilî. Stockholm, Iremet, 1995. - 98 r.
 Namdarê Sêwregı, Stockholm, İremet Förlag, 1995., 59 r. - ISBN 91-972069-6-2 (korr.) 
 Dêrsım: şeherê zazaki. - Stockholm : İremet Förlag, cop. 1996. - 121 s. - ISBN 91-972069-7-0
 Ewro şorî, meşti bêri - Stockholm : Iremet, 1996. - 153 s.
 Begê Dımıliyan - Estemol, Vejiyayışê Tiji, 2001. - 285 s.
 Gramerê Zazakî, - Stockholm : Iremet, 2002. - ISBN 91-973977-1-7

Çavkanî 

 http://www.immi.se/kultur/authors/ 
 http://hem.passagen.se/antoloji1/index.html 

Berz, Koyo
Mezher Bozan

Mezher Bozan nivîskarekî kurd ê ji Bakurê Kurdistanê ye. Ew bi kurdiya kurmancî dinivîse.

Berhem

 Av zelal bû. çîrok, Stenbol, Weşanên Pêrî, 2002 - ISBN 975-8245-54-6
 Sê Bûyer û Sînema. kurteçîrrok - çapa 1. - Istanbul : Weşanên Pêrî, 2002. - ISBN 975-8245-81-3
 Sê Kulm Ax. helbest - çapa 1. - Istanbul : Weşanên Pêrî, 2002. - ISBN 975-8245-63-5
 Förlåt mig! (demokrati). bi swêdî, 2003. - ISBN 91-631-4099-3

Çavkanî

 http://www.immi.se/kultur/authors/ 

Mêr
Bozan, Mezher
Bozan, Mezher
Bozan, Mezher
Serdar Roşan

Serdar Roşan nivîskar, wergêr, helbestvan û çîroknivîsekî kurd e. Bi eslê xwe ji Diyarbekirê ye. Heya sala 1982an li Kurdistanê ma û di dawiya wê salê de çû Swêdê. Ji wê salê bi vir de li Stockholmê dijî. Bi edebiyatê ve mijûl dibe û di malpera Nefel.comê de kunciknivîs e. Heya niha neh kitêbên wî hatine weşandin. Wî hejmarek ji berhemên nivîskarên biyanî yên binavûdeng weke Ernest Hemingway, , Jack London û Miguel de Cervantes  wergerandiye ser kurmanciyê.

Berhemên wî ev in  
 Dara gûzê (Novel, Weşanên Doz, Stembol) 
 Bazên welat (Şiîr, Weşanên Doz, Stembol
 Çîrokên hezar û şevekê (Çîrok, Weşanên Nûdem, Swêd) 
 Mircana qelew, Guy de Maupassant (Werger, Novel, Nûdem) 
 Bi xatirê sîlehan, Ernest Hemîngway (Werger, roman, weşîner: Nûdem) 
 Novelên cîhanê  (Werger, novel ji gelek nivîskarên nawneteweyî, Weşîner: Weqfa kurdî ya li Stockholmê) 
 Destanên kurdî (Amedekar: Serdar Roşan, Reşo Zîlan, Ji zargotina kurdî, Weşîner: Weqfa Kurdî ya li Stockholmê)
 Don Quijote (Don Kişot) Cervantes (Werger, Weşanên Doz, Stembol)
 Xencer (Şiîr, Weşanên Doz, Stembol)
 Don Kîşot-2 Cervantes (Werger, Weşanên Doz, Stembol)

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1958
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Mihemed Dehsiwar

Mihemed Dehsiwar nivîskarek kurd yê ji Bakurê Kurdistanê ye. Ew niha li Swêdê dijî.

M. Dehsiwar di sala 1959an de li Batmanê hatiye dinyayê. Wî xwendegeha pêşî, navî û lîse li wir xwendiye. Hê di xortaniya xwe de ketiya nav sefên welatperwerî û şoreşgeriyê. Piştî cûntayê ew mecbûrî derketina dervayî welêt bû û niha li Swêdê, li Stokholmê dijî. Piştî bicîbûna li Stockholmê û îmkanên xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî, hewil da ko di vî warî de kar û xebatê bike. Wî digel vê, pêşî xwendegeha grafîkê ko di warê amadekirin û çapemeniyê de mirov digihîne û du sal bû, kuta kiriye. Paşê wî li Unîversîteya Stokholmê pêwendiyên navneteweyî (international relations) xelas kir û beşek jî ji »siyasalê« (political science) xwend. Niha jî bi teza xwe ya di vî warî de mijûl e. Ew di nav cîhana pirtûkan de, li Pirtûkxaneya Navneteweyî kar dike û di wir de berpirsiyarê beşa pirtûkên kurmancî û tirkî ye. 

Ji bilî romana bi navê Çirîskên rizgariyê ferhengeke zarokan jî amade kiriye û di kovarên kurdî de çîrok û nivîsên wî jî derçûne. Ew her wiha wergeriyê Henning Mankell) wergerandine kurdî.

M. Dehsiwar bi kurdiya kurmancî dinivîse.

Berhem

 Çiriskên rizgariyê. roman. - Çapa 1. - Stockholm: Weşanên Newroz, 1995. - 314 r. - ISBN 91-88128-01-6 

Mizgîn: ferhengoka zarokan a bi wêne. - Çapa 1. - Stockholm: Newroz, 1995. - 255 r. - ISBN 91-88128-00-8

Çavkanî

Firat Cewerî
http://www.immi.se/kultur/authors/ 

Dehsiwar, Mihemed
Dehsiwar, Mihemed
Nûbûn (kovar)

Nûbûn kovareke werzî ya wêjeyî û rewşenbîrî ya wezareta rewşenbîrî ya Hikûmeta Kurdistanê ya li Dihokê bû.

Nûbûn di gulana 2003an de bi yekem hejmara xwe derket ber xwendevanên xwe. Nûbûn li Başûrê Kurdistanê li bajarê Dihokê bi tîpên latînî derket û werzane bû. 

Piştî hejmara 121ê ya havîna 2012an weşana kovara Nûbûnê bi dawî bû.

Redaksiyona kovarê  
Xwediyê îmtîyazî:
 Samî Şoriş, Wezîrê rewşenbirî (2012).

Sernivîskar:
 Xelîl Duhokî, Bilind Mihemed (2012).

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Kovara Nûbûnê

Dihok (navend)
Kovarên kurdî
Mahabad Felat Arda

Mahabad Felat nivîskarekî kurd e.

Di sala 1966an de li bajaroka Farqînê ku li ser bajarê Amedê ye hatiye dinê. Xwendina xwe ya sereta, ya navîn û lîseyê li Farqînê kiriye. Heft salan li bajarê Mersînê maye û li wir di avakirin û rêveberiya Komeleya Mafên Mirovan de cî girtiye. Di heman demê de nûneriya kovara Özgür Halkê ya herêmê kiriye. Di sala 1992yan de bi navê Salar Amedî ji bo Rojnameya Welat gotar nivîsîne. Di dawiya heman salê de derketiye Ewropayê. Di sala 1995an de di rêveberiya MED-TV de cî girtiye û demekê bi navê Mahabad Amedî ji rojnameya Özgür Politikayê re gotar nivîsîne. Çend gotar ji bo rojnameya Axîna Welat û ji hin malperên kurd re jî bi navê Felat Arda nivîs û helbest nivîsîne. 

Mahabad Felat ji sala 1999an ve li Swêdê dijî û ji nîsana sala 2005an ve jî berpirsyarî û edîtoriya malpera amidakurd.net'ê dike. Heya niha bi sedan gotar û helbest nivîsîne. Her wiha ji bo xizmeta çand ziman, wêje û hunera kurdî, bi komek hevalê xwe re komeleyek bi navê Komeleya Perwerdeyî, Wêjeyî, Çandî û Hunerî ya Kurd (PERKURD) damezirandine û Mahabad Felat Arda 3 salan serokatiya vê komelê kiriye.

Di navbera salên 2014 û 2017an de perwerdeya pedagojiyê dîtiye û niha li Swêdê mamostetiya zimanê dayikê dike.

Mahabad Felat bi komek mamosteyên din re di navbera salên 2017 û 2019an de kovareka bi navê "Modersmål" (Zimanê Dayikê) derxistin û edîtorî û berpirsyariya weşana kovarê kir.

Mahabad Felat endamê PENa Swedê ye û di sala 2023yan de wekî serokê Partiya Çep a bajarê lê dijî hat hilbijartin.

Berhem: Roman: Zagros û Zerdest - Wesanxaneya Lîs - Amed - Adara 2011, Helbest: Pêtî - Weşanxaneya Lîs - Amed Berfanbara 2017, Lêkolîn: Ol û Desthilatdarî - Weşanxaneya Ar - Avrêl 2022

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Farqînê
Jidayikbûn 1966
Murad Celalî

Murad Celalî nivîskarekî kurd e.

Murad Celalî di sala 1980 de li Agiriyê ji dayik bûye. Dibistana seretayî û ya navîn li bajarê Îdirê qedandiye. Pey re xwendina xwe di Zanîngeha Stenbolê fakûlteya edebiyatê beşa dîrokê de berdewam kiriye. Nivîsên wî di kovara Nûbiharê de herweha di malperên Diyarname.com, Beroj.com û Netkurd.comê de tên weşandin. 

Nivîskar lêkonîn xwe yê li ser dîroka olan û kurdan berdewam dike. Herweha bi wergerê re jî eleqedar dibe. Pirtûkeke wî ya di derheq dîroka pêxemberan de bi navê Li Ber Ronahiya Qur'anê Dîroka Pêxemberan di nav weşanên Nûbiharê de derketiye. 

Herweha xebateka wî ya di derheq jiyana Muhemmed nivisiye. Li ser têgehên îslamî jî pirtûkeke bi navê Têgehên Bingehîn amade kiriye.

Berhem 
 Têgehên Bingehîn
 Jiyana Pêxemberê Me Hz. Muhemmed
 Li Ber Ronahiya Qur'anê Dîroka Pêxemberan

Girêdanên derve 
 
  

Wergêrên kurd
Jidayikbûn 1980
Nivîskarên kurd
Cibirî

Cibirî an Cîbran eşîreke li Kurdistanê ye.

Her çiqas ev nav wek navê eşîra Xalîd Begê Cibirî tê zanîn jî, ev ne raste. Ji ber ku ev nav navê eşîrekî nîne û navê çend eşîran e.

Hinek eşîrên kurd ên navçeya Kanîreş, Gimgim û Xinûs ê (hin ji wan eşîran Bilikî, Mala Sûwar, Memikî, Moxilî, Torinî, Şivilî) ji bo alozî û nakokiyên nav xwe bidin alîkî di bin rêberiya Xalit Begê Cibirî de tên cem hev û bi hev re têkiliyen baş çê dikin. Mirov dikare wek federasyona çend eşîran bi nav bike. Ji xwe ev nav ji peyva cebirî  tê û wateya wî kewandina an jî çêkirina tiştek şikestî ye.
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Finik

Finik an xirbeyên Finikê cihêkî dîrokî yê kevnare ye nêzîkî gundê Basan ê Şirnexê (Bakurê Kurdistanê).

Xirabeyên Finik, 35 kîlometreyan li aliyê başûrê rojavayê Şirnexê ye. Di dewama çiyayê Gabar de, di cihê hevbirîna çiyayê Gabar û ava Dîcle, di devê niwalekê de, beriya zayînê 4 hezar salan ji aliyê Gudiyan ve hatiye avakirin. Bermayên wê gihane heta salên me yê paşî. Bi kevirên sipî hatîye avakirin. Kelhe, bi seraya di nava xwe de, zindan, serhinç û kûna di daxwûşê ser avê ve ciyek yê rûniştinê yê antîk e. Di zemanê dawî de bi texrîbatan derbeyên mezin xwarîne. Di salên 1990'an de, demê ji aliyê dewletê ve hate valakirin, eserên dîrokî hêjî bêhtir hatin texrîbkirin.

Pîra Finikî 
Li gorî rîwayetan, li Finikê bi navê Pîra Finikî pîrejineke hikumdar jiyan dikir. Di demekê de xeraç dayîna Împeratoriyê red kir, împeratoriyê bi leşkerek giran êrîşê li ser Finikê kir. Ev fermandara pîrejin xwe di kelha xwe de parast û împeratoriyê jî ji bona wê êxsîr bike bi mehan kelha wê êxist bi muhaserê de. Ev dûrpêçkirin heta nîvê zivistanê berdewam dike. Ji ber vê qasê leşkerê wê dikeve tengasiyeke mezin ya birçîbonê de. Di kelheyê de ji ajalan kûçikek ya mê tinê li ser linga mayîbî. Fermandara pîrejin ewê kûçikê di dûşe û şîrê wê dike mast û bi hinek pîvazên mayîn kelhê de ve dirêke ji fermandarê diminê xwe re. Fermandarê dijmin pêşberê vê tewrê de şaş dibe û dûrpêçkirina leşkerî ya li ser kelhê dirake û şûnde vedigerê. 

Piştî Tûfana Nûh Pêxember, ewa di pirtokên pîroz de mîtolojiya wan hatiyî diyar kirin, zayîna mirovatiyê ya duwem çêboyî û heta roja me ya îro, di her bostek axa vî welatî de mûmkine mirov rasta berhemên şaristaniyên kevin û antîk bê. Di çiyayê Gabarê de, ko tê bawer kirin ji aliyê hêzên sermirovî Harîkûlade ve hatiye çêkirin, bajarê Dara û sûrhên li dora bajarî hatin çêkirin, Di çiyayê Cûdî de jibermayên Bajarikard û Girê Çolya jî, hindek ji wan jibermayiyên kevnare û antîk in. Di navbeyna Şirnex û Cizîrê de, di nav wan jibermayiyên ji şaristaniya Gutiyan mayîn tê qebulkirin de, di derkeve holê ko kevir hatîne kolandin û cûwa avê têre hatiye birin. Di boxaza Qesrikê de heykelekî şervanekê li ser hepsî siwar, ko berî hezaran salan hatiye çêkirin û heta demê nêzîk jî saxlem mayîbî, di şerê qirêj de berî çend salan boye hedefa guleyan û zerar gihiştiyê.

Çavkanî 

 www.bedirxani.com (di 2012'an de ev malpere tune ye)

Cihên dîrokî
Basan
Mizgefta Mezin a Cizîrê

Mizgefta Mezin a Cizîrê li Cizîrê mizgefteke bi nav û deng e.

Wekî tê gotin Mizgefta Mezin ya Cizîrê berî îslamiyetê dêr bû. Di sala 639'an de wextê îslamiyet hat Cizîrê ev dêr hatiye guhertin, bûye mizgeft. Di demê Ebasîyan de Emerê kurê Ebdilezîz bûye waliyê Cizîrê û ev mizgeft ji binî xirakirîye û li ser eslê wê yê kevin ji nuve ava kirîye. Piştî wê di sala 1160'an de ji aliyê atabegê Zengî yê Cizîrê Ebûlqasim Mehmûd ve hatiye xirakirin û li gorî aslê wê yê kevin dîsa hatiye avakirin. Li ser deriyên navîn yê mizgeftê li aliyê çepê de ev tiştên he bi nivîsandin he ne. Ji bilî wê jî li ser vê mizgeftê di nivîseke dî de:

hatiye nivîsandin. Wergera wê bi kurdî ev e:

Li ser deriyê Mizgefta Mezin ya Cizîrê, doqikêk yê ejder bi kompozîsyonên şêr û teyr ji aliyê zanyarê mezin yê fen, otomat û sîbernîtîkê, Ebû l-'Iz Îsmaîlê kurê Rezazê Cizîrî (1153-1233) ve bi madenê tûnçî hatî çêkirin heye. 

Li ser herdû aliyên derî tam pêşberî hevdû dû doqikên ejderan sekinî ne û di nava wan de jî kompozîsyona serê Şêrekê heye. Herdû ejder jî cavên wan behîvî ne, gûhên wan sertîj û hatîne şibhandinê afirîdeyên bi per.

Bejna wan bi kolandinê pûl bi pûl, bi mar hatîne şibihandin. Li aliyê jêr ve dûvên wan li hevdû hatîne alandin û serê dûvê wan wekî serê teyran hatiye dûmahîdan. Dirêjiya bejna wan 27 cm, pehnahiya wan 24 cm û stûrahiya wan jî 3 cm ne.

Pêşangeha wêneyan

Cihên dîrokî
Cizîr
Mizgeft
Xirbeyên Fitnê

Xirbeyên Fitnê li Dêrika Çiyayê Mazî ye

Xerabbajarê Fitnê li binya Gundê Fitnê ye û bi qasî 13 km yan li bakurê rojavayê Dêrikê dikeve. Ev Xerabbajar di newalekê de ye û ji bakur ber bi başûr ve fireh dibe. Dirêjbûna newalê bi qasî KMê û fireh bûna wê jî bi qasî 500 metreyî ye. 

Di vî Xerbbajarî de, xirbeyên dêran, serayan û hejmareke zêde xaniyên xerabe henin. Bi taybetî, xirbeyên dêra mezin xuya dike ku ev bajar bi teknîk û zanebûneke pêşveçûyî hatiye ava kirin. Kevirên avahî pê hatiye çekirin pir giran in û bi sitîleke pir bedew hatiye neqişandin. Pilana bajêr û sitîla çêkirina avahiyan xuyadike ku ev bajar di dewra Bîzansiyan de hatiye ava kirin. 

Ev bajarê mezin û mûazem ji ber afatên Îlahî û ji destê defînegeran, di dema me de, ketiye rewşeke pirî xerab.

Cihên dîrokî
Kela Dêra Metînan

Keleya Dêra Metînan bi qasî 20 km li bakurê rojavayê Dêrika Çiyayê Mazî ye û gundê ku Kele lê ye bi Şermixê ve girêdayî ye. Kele di dewra Bîzansiyan de, li ser girekî ku bilindahiya wî li dor 150 m ye, hatiye ava kirin. Kesên ku ev Keleya çêkiribûn, rêya karwanan jî xistibûn bin kontrola xwe. Nêrîngeha Keleyê li ser 8 bircan hatiye çêkirin. Hew deriyakî wê heye û ew jî li bakur dinêre û derî li ser rasta meydana keleyê ye.

Di hundirê keleyê de sarîncên avê, embarên zexîreyê û avahiyên xerabe henin. Bilindahiya nêrîngehê 20 m, ya bircan 15 m û ya bedenê jî 10 m ye. Kele û avahiyên hundirê wê di rewşeke xerabdenin.

Cihên dîrokî
Ethem Xemgîn

Ethem Xemgîn dîroknas û nivîskarekî  kurd e. Li ser dîrok û mitolojiya kurdi ji lêkolînên wî bûna. Li ser dîroke Kurdistanê ji bi sê bergan pirtûk nivisand.

Berhem 

Kürdistan Tarihi (Dîroka Kurdistanê) I ,II ,III - 3cilt (Dîroka Kurdistan I,II,III)
Kürdistan'da İnsan Hakları (Li Kurdistanê Mafê Mirovan)
Kürdistan'da Dini İnançlar ve Etkileri I,II 2.cilt (Li Kurdistanê Baweriyên Olî û Bandora wan)

Dîroknasên kurd
Nivîskarên kurd
Şerefxan Cizîrî

Şerefxan Cizîrî (z. 1955, Qamişlo, Rojavaya Kurdistanê), dîroknas û siyasetmedarekî kurd e.

Di sala 1955an de li Qamişlo hatiye dinyayê, perwerdeya seretayî û navîn li Mêrdîn û Nisêbînê diqedîne. Di Sala 1975an de diçe li Swêdê bi cîh dibe. Li Zanîngehên Stockholm û Uppsalayê li ser zanyariya siyasetê, dîrokê û ramana dîrokê dixwînê, di sala 1986an de teza xwe ya masterê pêşkêş dike. Li vî welatê bi awayek çalak siyasetê dike û endamê Navenda Partiya Çep a Swêdê bû. Li Stockholm (Huddinge) alikarê serokê şaredariyê, endamê meclisa şaredariyê, serokatiya komîsyonan jî dike.

Şerefxan Cizîrî di gelek kovar û rojnameyên kurd de gotarê çandî, ramangerî û edebî nivîsandine. Li Zanîngeha Mêrdînê dersên edebiyata devkî dane şagirtên lîsansa bilind.

Pirtûkên nivîskar
 Yazarlik Ve İdeolojî, 1986
 Tarih ve Uygarlık, 1991 Cilt Bir
 Raman û Kultur, 1996 
 Tarih ve Uygarlık, 1997 Cilt İki
 Bize Bir Felsefe Lazım, 1999
 Kultur û Edebiyata Devkî, 1999
 İskandinav Modelî, 2000
 Omeriya Mirsom, 2009
 Edebiyata Devkî û Sosyalîsazyon, 2011
 Tarih ve Uygarlık, 2017 (Iki cilt birlikte)

Amade ji bona çapê
Edebiyata Devkî û Şer
Mirov Çima Dinivîsîne
Bize Bir Siyaset Lazım

Rojnamên ku gotar tê de nivîsandine (weşanên nivîskî)
Nûdem
Azadiya Welat
Kurdistan Press
Berbang
Özgür Politika 
Olay Gazetesi

Karên online
[ Nivîsên Nusaybinim]
[Nivîsên Mardin Life]
[Nivîsên Basnews]

Çavkanî 

Siyasetmedarên kurd
Robert Olson

Robert Olson dîroknasekî amerîkan e.

Robert Olson profesorê emerîtus ê dîrok û siyaseta Rojhilata Navîn li zanîngeha Kentucky (DYA) ye. Ew xwediyê bi dehan kitêbên li ser mijarên cuda cuda yên dîrok û siyaseta Rojhilata Navîn e.

Berhem

Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said İsyanı (Jêderka Netewperestiya Kurda û Serhildana Şêx Seîd), Weşanên Özge, Ankara (Tirkiye), 1992.

Çavkanî 

Olson, Robert
Olson, Robert
Olson, Robert
Richard Bach

Richard David Bach nivîskarekî amerîkî ye.

Di sala 1955an de koleja bajarê Long Beach qedand. Rawesteka hewa û li ser sentrala Hêzê xwend. Di 1975an da Dînamîka hewa xwend. Di 1963an de bi berpirsiyariya kovara hewatî yê ya Flying Magazînê ya bêşê Amerikaya Rojava kir.

Paşê bû pîlotê balafirê. Di 1975an da dest bi mamostetiya Felsefa Firînê kir. Di navbera 1959-1970an de wek rojnamevanekî serbixwe xebitî. Niha li Newyorkê  dijî.

Romana wî bi navê Qaqlibaz li 40 zimanê zêdetir hatiye wergerandin û dinê de bi mîlyonan hatiye firotin. Ev berhema han ji aliyêOsman Ozçelik ve li kurdî jî hat wergerandin.

Berhem 

 Stranger To The Ground (Biyaniyê Axê)
 Nothing By Chance(Tu Tişt Nespêre Şans)
 Jonathan Livingston Seagull (Qaqlibaz)
 A Gift Of Wings(xelatên Baskan)
 The Advantures Of A Reluctant Mesîhekî(Serpêhatiyên Mesîhekî Bidil)
 There Is No Place As For Away(Cîhekî Wîlo Dûrtir Nîne)

Çavkanî 
 Pirtûka Qaqlibaz
Nivîskarên amerîkî
Jidayikbûn 1936
Mirovên zindî
Qaqlîbaz (pirtûk)

Qaqlibaz romaneke Richard Bachê ye.

Cûre: Roman 

Nivîskar: Richard Bach 

Wergerandin: Osman Ozçelik

Navê orjînal: Jonathan Livingston Seagull

Romana Qaqlibaz di sala 1994' an da hêla Osman Ozçelîk ta hatîye wergerandin û nav weşanên Firat da hatîye weşandin.

Roman ji 80 rûpelê pêk tê.

Ev roman di bergeha paşîn da aha hatîye nasandin:

Gernasê romanê derî adetê qaqlibazeke. Nivîskar bi jîyana qaqlibazekê bîr û baweriyên cîvatê rexne dike. û dide xûyan ku kevneşopî ne qasî ku mirov jê bitirse xurte. Bes bila mirov bizanibe çi dixwaze. Piştî eşkere kirina daxwazê rêyek li ber mirov dimîne. Şikandina tiştên ku jîyana cîvatê bi şûnde dikşîne. Ew jî bi xebatek bawerî û bê tirs dibe.

Qaqlibaz çi qas bilind difirin ewqas dûrtir dibînin. mirov jî çiqas fireh bifikire ewqas nêzî rastiyê dibe. Mirov bizanibe sînoran jî ser mejîye xwe rake, berê mejî paşê beden azad dibe. Û bi evîniyê digîhîje bihuştê. Em bawerên hûnê ji qaqlibaza Jonathan hez bikin.

Roman
Alexsandr Soljenitsin

Alexsandr Isayeviç Soljenitsin nivîskar û siyasetmedarek rûsî ye.

Di sala 1918 an da li Qafqasya yê li bajarê Kislovodsk hatîye dinê. Li Unîvesîteya Donê Fîzîk û matematîk xwend, Xwendina xwe li Moskova bi felsefe, dîrok û edebiyatê domand. Di 1941 an da wek serbaz diçe leşkerîye. Di nameyên ku ji hevalên xwe re dişîne da, rexneyan li Stalîn dike. Ji ber van rexneya 8 sal cirma hepsê û 2 sal jî a sirgûnê digre. Di sala 1950 da wî dişînên qampên taybetî ên Asya Navîn. Di van qampan da nexwaşiya mirovxwerê dikeve. Piştî mirina Stalîn ji hevsê derdikeve. Piştî romanên wî tê weşandin ji hem welatîye tê avitin û wî teslîme Almanya ye dikin.
Di sala 1991 da biryara sirguniya wî tê betal kirin.  Di 1994 da vedigere.

Romana wî a bi navê Rojeke Ivan Denisoviç di hêla Osman Ozçelik da li kurdî tê wergerandin

Xelat
 Xelata Nobel (1970)

Çend Berhem 
 Rojeke Ivan Denisoviç, Roman
 Xeleka Yekemîn, Roman
 Totinekê Sor 4 Cîlt, Roman
 Lenin li Zurichê
 Pirsgirêka Rûsan
 Şevên Prûsya yê

Soljenitsin
Rojeke Ivan Denisoviç

Rojeke Îvan Denîsovîç romaneke Alexsandr Soljenitsinê ye.

Cûr: Roman
Nivîskar: Alexsandr Soljenitsin 
Wergerandin: Osman Ozçelik
Weşanxane: Avesta

Roman ji 136 rûpelan pê tê. Û di bergeha paşîn da aha hatîye nasandin.

Salên 40'î...Îvan Denîsovîç Şûhov; gundîyekî ji Sovyetê, hosteyê dîwaran e. Şerê Dinyayê ê 2. derdikeve. Artêşa Alman êrîşî YS kirîye. Şûhov ji diçê şer, û dîl dikeve, Tevî 4 hevalên xwe ji kampê direve,ji wan sê kes tên kuştin, Şûhov û hevalekî wî xwe digîhîne yekîneya ya leşkerî. Çi tê serê Şûhov wê rojê tê. Qey leşkerê Artêşa Sor dîl dikeve? Dîl bikeve jî ji destê Almanan  xelas dibe? Û jîyana kampên taybet dest pê dike.
Roman
Qraliyeta Kurdistan

Qralîyeta Kurdistan ji du keyaniyan tê gotin:

Keyaniya Kurdistanê, keyaniya Şêx Mehmûd Berzincî li Başûrê Kurdistanê.
Keyaniya duhê li bakûrê Kurdistanê, binihêre: Serhildana Şêx Seîdê Pîranê.
Kurdistan
Dîrok
Qesra Qenco

Qesra Qenco bi qasî 30 kîlometreyî li başûrê rojavayê Dêrika Çiyayê Mazî li gundê Qesrê ye. Ev gund kîlometreyekê li binya rêya Mêrdîn û Ruhayê ye û ev cîhê hanê bi navê kîlometreya 67'em tê binav kirin. Ji qesiran re ewropî dibêjin şato û tirk jî dibêjin konak.

Di dewra berê, di navbera eşîran de şer û pevçûn kêm ne dibûn. Ji bona vê yekê bû ku qesr wek keleyan dihatin lêkirin. Qesrên ku wek Qesra Qenco, li derdora Mêrdîn û Ruhayê bi jimarek zêde hebûn. Lê belê, qesra ku heta vê rojê li ser lingan maye Qesra Qenco bi tenê ye.

Nivîsteka (kîtabe) li ser derî ye xuya dike ku Qesir, bi hicrî di sala 1120'an û bi mîladî jî di sala 1705'an de hatiye lêkirin û dîsa bi hicrî, di sala 1320'an û bi mîladî jî di sala 1905'an de, ji aliyê Husênê Qenco ve hatiye tahmîr kirin.

Dora Qesrê, bi bedeneke ku dirêjbûna wê 300 m ye hatiye pêçan. Firehbûna bedenê jî 80-90 cm ye. Ji bona ku ew bikaribin bi rehetî ji êrîş û tehlûkeyan haydar bibin, li her çar qoziyên bedenê jî nêrîngeh hatinin çêkirin. Du deriyên wê hene ku yek li bakur û yek jî li başûr dinere.

Qesir li ser çar tebaxa ye û bi kevirên reş hatiye lêkirin. Beştên odeyan jî li ser çar hustûnên kevir e û wek kubeyan hatiye çêkirin. Li pişta xênî jî çar nêringeh û bedeneke bilindahiya wê bi qasî 1,5-2 metreyan e, heye. Ji bona parastinê, di her nîv metreya vê bedenê de berkaz (mazgal) hatine çêkirin. 

Li tebaxa duyem odeyek heye ku wek kîlerê tê bikar anîn, derî û perwazên vê odeyê ji kevirên Bazaltê yên yekpare hatinin çêkirine. Li sedera derî du rêz nivîsa Romayî bala mirov dikişîne. Ev derî ji kevirekî reş û yekpare û qalindbûna wî jî 30 cm ye hatiye çêkirin. Li gor gotinê, ev derî ji xirbeyên Kerkuştî ku 3 km'an li rojavayê qesirê ye hatiye derxistin û tê texmînkirin ku ev derî, deriyê dêreke romayiyan e.

Cihên dîrokî

Gundên Dêrika Çiyayê Mazî
Ayhan Geverî

Ayhan Geverî (1980), nivîskarekî kurd e.

Ayhan Geverî, di sala 1980'yî de li navçeya Geverê ku girêdayî bi Colemêrge ye, ji dayik bû ye. Di sala 2003yê de ji beşa ziman û wêjeya tirkî ya Zanîngeha Stenbolê destûryar bûn. Li Zanîngeha Wanê jî di eynî beşê de lîsansa xwe ya bilind qedand kir û niha jî di Zanîngeha Bilkentê de doktorayê diket. Di sala 2011ê de jî li Zanîngeha Mûş Alparslanê di beşa ziman û wêjeyaa kurdî de dest bi mamostetiyê kir.

Nivîsên wî di gelek kovarên kurdî û tirkî de belav dibin û bi navê Leyl-name (2006), Antolojiya Çîrokên Nûbiharê (2008) û Yûsuf û Zuleyxaya Selîmiyê Hîzanî (2013) sê berhemên wî ji nav Weşanên Nûbiharê çap bû ne û li ser  Jiyan û Berhemên Evdirrehîm Rehmî Colemêrgî  jî xebatek wî heye ku hê qedand ne bû ye.

Nivîskarên kurd
Wergêrên kurd
Jidayikbûn 1980
Îrfan Amîda

Îrfan Amîda helbestvan û nivîskareke kurd e.

Di sala 1968an de, li Mêrdînê ji dayik bûye. Xwendina xwe li Qesrêya gundê Mêrdînê, Qoser, Dirbêsiyê û li Zanîngeha Dîcle ya Amedê, Para Perwerdehiyê kuta kiriye. Helbestên wî di Azadiya Welat, Jiyana Rewşen, Mehname û Kulîna Kulîlkan her wiha çîrok û nivîsên wî di Kovara W de hatine weşandin.

Berhem 
 Dimenên Derizî, Helbest (Weşanên Sî 2002, Reşemî 2002, ISBN 975-6560-14-2)
 Nameyên Nabersivin, Helbest (Weşanên Aram 2003, ISBN 975-8242-82-2)
 Şopa Neşuştî, Helbest Weşanên Lîs 2005
 Zaremya, Helbest Weşanên Lîs 2009
 Pêşangeha Sûretan, Roman Weşanên Lîs 2011, ISBN 978-605-62112-1-8)

Çavkanî 
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1968
Mêr
Nûbihar (kovar)

Nûbihar kovareke çandî û wêjeyî ye. 

Ji sala 1992yan hetanî sala 2000î heşt salan mehane, bi temamî 86 jimar derketiye. Paşê du salan navber daye weşana xwe. Di sala 2002yan de careke din, bi jimara 87an, weke kovareke sê mehî dest bi weşana xwe kiriye. Herî dawîn jî me jimara 150î derxistiye.

Di van jimarên Nûbiharê de li ser mijarên cûrbecûr gelek nivîs derketine. Helbesta klasîk û helbesta modern, çîrokên bav û kalan û hîkayeyên modern, tehlîlên wêjeyî, ceribandin, hevpeyvîn, nivîsên rojane û siyasî, wergerên ji cûrbecûr zimanên cîhanê, meala Qur’anê, wergerên hedîsan û gelek mijarên din dem bi dem di Nûbiharê de cih girtine.

Di van salên derbasbûyî de kovara Nûbihar ne tenê ji bo xwendevanên xwe, ji bo avakar û xebatkarên xwe jî bûye dibistaneke Kurdî. Gelek kesên xwendin û nivîsandina Kurdî ji Nûbiharê hîn bûne, paşê bûne nivîskarê kovarê. Gelekan ji wan pirtûk jî nivîsandine.

Kovara Nûbiharê bi dîroka 2020an 28 salên xwe qedandine. Wekî cild jî 23 cildên xwe temam kirine. Ev cild bi temamî Kurdî ne. Her cildek teqrîben nêzîkî 400 rûpelî ye. Ev jî bi hezaran rûpelên Kurdî dikin.

Kitêbên ku Nûbiharê weşandine 

 Rîsaleya Biratiyê ji Seîd Nûrsî
 Peyivên Bicûk ji Seîd Nûrsî
 Peyiva Bîst û Sêyemîn ji Seîd Nûrsî
 Çarîn ji Sabah Kara
 Nameyên Bêcewab ji Sabah Kara
 Mersiyeyên Rojhilat ji Sabah Kara
 Dubeytî ji Baba Tahirê Uryan
 Rubaiyat ji Omer Xeyyam
 Teyrê Xerîb ji Xûrşîd Rûşen
 Feqiyê Teyran ji Xalîd Sadînî
 Melayê Cizîrî Divanı'nın Şerhi ji Abdulmukit Septioğlu
 Nimêj Dikim Komîsyon
 Ebdullahê Minyeyî ji Hekimoğlu İsmail
 Leyla û Mecnûn ji Siwadî
 Kelîle û Dimne ji Beydaba
 Pêxemberê Ummetê Hezretî Muhemmed ji Ebdulhadî Botî
 Gaziya Min ji Berhîm Paşa
 Dîwan ji Seyid Eliyê Findikî
 Çil Hedîs ji Îmamê Newewî
 Asilerin Dönüşü ji Gülistan Çoban
 Seyf-ul Milûk û Melke Xatûn ji Siyahpoş
 Gotinên Pêşiyan û Botan Atasözleri ji Abdulkadir Bingöl
 Bediuzzaman'ın Hayatı ji Abdurrahman Nursi
 Bediuzzaman'ın Volkan Yazıları ji Osman Resulan
 36. Parallel ve Ortadoğu ji M. Selim Akdoğan
 Çağdaş İran Şiiri Antolojisi ji Sabah Kara
 İslam Tarihinde Kürt Kadını ji Muhammed Hayr Yûsuf
 Leyl-name ji Ayhan Geverî
 Dîwan ji Mela Zahirê Tendûrekî
 Çîrokên Hz. Mewlana ji Sadık Yalsızuçanlar
 Ferhenga Destî ji Umîd Demîrhan
 Li Ber Ronahiya Qur'anê Dîroka Pêxemberan ji Murad Celalî
 Dîwan ji Mela Ahmedê Cizîrî
 Antolojiya Çîrokên Nûbiharê ji Ayhan Geverî
 Ez Kurdî Hîn Dibim - Pratik Kürtçe Dersleri ji Abdullah İncekan
 Şivan Perwer - Efsaneya Zindî ji Abdullah İncekan

Girêdanên derve 
 Malpera Kovara Nûbiharê
 Ez Kurdî Hîn Dibim - Pratik Kürtçe Dersleri
 Şivan Perwer - Efsaneya Zindî 
Weşanxane
Kovarên kurdî
Cankurd

Cankurd (jdb. 1948 Meydankê, Efrîn) nivîskarekî kurd e.

Jiyan 
Cankurd di sala 1948an de li gundê Meydankê yê Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. Xwendina xwe ya destpêkê li gundê xwe û ya navîn û lîse jî li Efrîn û Helebê biriye serî. Du salan piştî lîseyê li Enstîtuya Amadekirina Mamosteyan beşa zimanê erebî li Helebê xwendiye. Ji ber xebata siyasî gelek caran hatiye girtin û îşkencekirin.

Cankurd di sala 1979an de çûye Almanyayê û xebata xwe ya siyasî û çandî dewam kiriye.

Ew bi kurdî, erebî û almanî dinivîse û heta niha ev berhem çap kirine:

Berhem 

Bi kurdî: 
Gundê Dîna, kurteçîrok.
Selahdînê Eyûbî (Kurdekî cîhan hejand)
Alexander Jaba (Berhevoka çêrokên kurmancî)
Dilopeka xwîna dila, helbest.
Bazirganê Vênîsiya – Werger ji Shakespeare.

Bi erebî:
El–Muslîmon wel Qediye El–Kurdiyye.
El –Hîlal El–Meeqof.
El–Merhele Errahîne mîn Kîfah Eşeeb El–Kurdî.

Bi almanî: 
Gutachten Pirtûkek li ser rewşa rojavayê Kurdistanê wek  belav kiriye.

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1948
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî