Nepal

Nepal welatekî li naverasta Asyayê ye. Nifûsa Nepalê digehe nêzikî 29 milyon kesî. Paytextê wî Katmandû ye. Li bakurê welat çiyayên Hîmalayê û li başûr Terrai (herêma daristaniyekê) hene.

Dîrok 
Berî ku Nepal bibe welatek yekbûyî ya îro, ew eşîrên piçûk ên mirovan bûn ku tenê ji bo bazirganiya kelûpelan civiyabûn. Padîşahê wê demê padîşah Jayasthiti Malla bû. Bi alîkariya kasta din a bilind Newars, ku jê re Bramis tê gotin, wî kom li çar komên mezin ên Newar veqetand. Van kom bûn Brahmin, Kshatriya, Vaisya, û Shudra. Dûv re hemwelatî li gorî pîşeya xwe, li her kategoriyê hatin bicîh kirin, digel ku Brahmins rûspî an çîna serdest in.

Kşatriya mirovên çîna karker û bi perwerde bûn. Vaishya jî mirovên çîna karker bûn lê kêmxwendî bûn, ger hebe. Kasta herî nizm Shudras e, ku nekare perwerdehiyê bibîne û karê ku kesekî din naxwaze bike. Piştî ku welat bû yek, komên din jî li yek ji van kategoriyan asîmîle bûn. Vê yekê hiyerarşiya Newarên cihêreng ên ku li cihê xwe dimînin neguherand.

Kesên kastê Newar hemî paşnavek cûda bûn, ku ji wan re dibe alîkar ku hevûdu nas bikin ka ew Newar çi celeb in. Di her kastê de cûrbecûr paşnavên cihêreng hene û digel tevliheviya mirovên nû yên Nepalî li geliyê Katmandu, mirov hene ku ne Newar in lê yek ji paşnavên Newar hene, wek Malla, Sharma, û bêtir.

Demografîk 
Ola herî hevpar a li Nepalê Hinduîzm e, ku li welêt% 81 e. Ola duyemîn a herî mezin Budîzm e,%8 rûniştiye. Newars mirovên di her du olan de hebûn û dema ku pergala kastê çêbû, ev her du kom jî ji hev cihê bûn.

Newarsên Hîndû tekeziyek zêde li ser rûspî û xwîna padîşah kirin, dema ku Bûdîstan rahîb û kahînan danîbûn ser bingehek bilind. Piraniya koçberên Tîbetî jî beşdarî Newarsên Bûdîst bûn ji ber ku ew bi bazirganiyê re têkildar bûn.

Çand

Jiyankirin 
Gava ku ciwan Kumari yekem carî dibe, ew temsîl dike ku Xwedê ji laşê wê derdikeve. Xwedê diçe keştiya wan a din. Niha Kumari-yê berê ji dîwarên qesrê tê derxistin û tê hiştin ku ew xwe biparêze. Mirovên ku berê keçikê wekî xwedawerek li jor dinihêrîn, naha jê direvin û destê xwe nadin wê, ji ber ku ew êdî ne ew heyîna pak a berê ye.

Piraniya van keçan tu carî tiştek ji bo xwe nekirine û di derbarê tiştên herî bingehîn de jî haya wan jê tune. Ev ji wan re jiyanek normal li derveyî dîwarên qesrê dijwar dike. Hinek tenê ne û malbatek wan tune ku lê vegerin. Ev wan ber bi cihekî neyînî ve dibe. Ew neçar dimînin ku heya dawiya jiyana xwe li kolanê bijîn. Yên ku malbatên wan hene ku lê vegerin, wiya dikin û hewl didin ku jiyanek asayî ya ku ew dikarin careke din bijîn.

Naha, Kumariyên ku vedigerin jiyana normal, fersendek ji wan re tê dayîn ku bibin xwedî perwerdehiyek ku berê nikaribûn bibin. Pir kes diçin dibistanên giştî û jiyana normal dijîn û çend kes jî diçin dibistanê taybet mamosteyan.

Ziman 
Zimanê sereke yê Nepalê Nepalî ye. Dibe ku ev ziman sereke be, lê gelek Newarî hene ku pê napeyivin. Ew bi zimanek cûda bi navê Newari an Newar bhasa diaxivin. Zimanê Newarî jî alfabeya Sanskrîtî dişopîne. Bi demê re, ew ji zimanê fermî yê Nepalî cûda cûda guheriye. Pir mirovên Newar ên ku hîn jî li gundên gundewar dijîn bi zimanê xwe yê zikmakî diaxivin û zarokên xwe hîn dikin. Lêbelê, ew li geliyê Katmandu ew qas nayê bikar anîn. Ziman hêdî hêdî ber bi mirinê ve diçe, ji ber ku gelek zarokên li gund tu feydeya vî zimanî nabînin. Wusa be jî, ji mîlyonek zêdetir mirovên Newar hene ku zimanê xwe didomînin.

Piştî ku geliyê Katmandu ji hêla împaratoriya Rana ve hate girtin, serweriya Newar li geliyê Katmandu pir hate tepisandin. Tevî ku hewldanên tinekirina zimên qewimîne jî, ziman berdewam dike. Ew berdewam dimîne di dilê mirovên Newar de. Ziman di nivîsên berê de, di destnivîs û helbestan de, û şêwazên din ên edebiyatê de jî dijî.

Pêjgeh 
Asyaya Başûr bi hemî biharatên ku ew di xwarinên xwe de bikar tînin navdar e. Xwarina Newar ji beşek mezin ji birinc û her celeb xwarinên kêfa xweş ên derdorê pêk tê. Xwarin ji goşt, hêk, mirîşk, an bizin pêk tê. Carinan jî herdu jî. Dûv re sebzeyên me hene, ku bi gelemperî kartol û fasûlî ne. Li kêlekê, sebzeyên tirşkirî yên wekî pijyayî an mango jî hene. Van sebzeyên tûj tûj in û ji bo her xwarinê xwarinek bêkêmasî ne. Ev fêkîya kesk a ku ew di navbera xwarina xweya sereke de dikelînin jî nagire. Di tasek veqetandî de, wan şorba nîskê ya ku ji çîçika perçebûyî hatî çêkirin heye. Ew dikare fasûlî mung jî be. Ew sebzeyan bi birincê tevlihev dikin û şorba nîskê li ser hemûyan belav dikin.

Carinan Newariyan xwarinê bi birincê dixwin û carinan jî bi rotî dixwin. Di heman demê de guhertoyek xwarina vê xwarinê jî heye ku hin tişt cûda ne. Birinc dibe chiura. Daldî dal tune, lê li şûna wê şorbe ji goşt heye, û her dem sebzeyên xweş ên wekî gêzer û xiyaran hene. Ew xwarinek xweş e ku mirov li dervayî civata Newar jî ji xwarinê kêfxweş dibin. Bi taybetî xwarina wê bi destên xwe û ne bi kevçî ye, ji ber ku hûn dikarin çêj û baharatan hê çêtir tahm bikin.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve