nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Arxa (navçe)

Arxa, anku Arẍa, an jî Arga () navçeyeke Melediyê ye.

Arxa çavkaniya kurdên rojava Melediyê ye. Tê zanin ku kurdên elewî ji hêla Kûrecikê û kurdên sunî jî ji hêla Kurne (Qurnî) derketine û belavê hemû mintiqa Gurgum, Edene, Kayseri û wan derdoran bûne. Eger mirov li Elbistan, Bazarcix, Avşîn, Koksen, Kadirli, Kozan û hwd pirs bike, eslê we ji kû derê hatiye, mirov vê bersivê distîne ku eslê wan hemiyan ji Akçadag hatine. Lê mixabin lêkolîn li ser vê mijarê nehatine kirin.

Eşîr û êlên Arxayê 
 Harûnan 
 Bakuran

Çavkanî
Fatîhe

Fatîhe an jî sûreya destpêkirinê (an vekirinê) (, al-Fātiḥah) sûreya yekê ya Quranê ye. Li bajarê Mekeyê de dahatiye û ji 7 ayetan pêda dibe. Hemû bingehên Quranê bi kurtayî li sûreya Fatihê da derbaz dibin. Wekî hebûna Xwedê ku yê tenê layiqê met bûnê ye, hêz û dilovaniya wî, xudiyê hemû tistan, perestin tenê ji wî ra dibe û alikarî tenê ji wî tê xwestin. Ji ber vî yêkê ayeta Fatihê li jiyana misilmanan da duaya herî pîroz e.

Fatihe bi kurmancî 
Sûreyê Fatîhe

Li Mekkihê daketiye. Heft ayet e.
 
 Bi Navê Xwedê yê Mihrîvanê Dilovîn.
 Hemd û spasî ji Xwedê Te'ala rê bê ku ew perwerdegarê valagehe ye.
 Ew Mihrîvan e ji bo hemî mirovan, Ew Dilovîn e ji bo mu’minan.
 Ew Xwediyê roja bersê ye.
 Xwedêda yê me Em her ji bo te tenê perestîşê dikin û em her ji te tenê arîkariyê dixwazin.
 Xwedê yê me Tû berê me bide reya rast û dirûst;
 Rêya wan kesên ku te qencî û dilşadî dayî wan, ne reya wan kesên ku xezeb li wan bû yê û ne reya wan kesên ku reya maf winda kirîn.

(Amîn!)

Mijarên têkildar 
 Fatîha (kirmanckî)

Wateya Sûreyê 
1 Sureya FATÎHE an Ferkera DESTPÊK

Çavkanî 

Sûre
Meryem (sûre)

Meryem sûreya 19'em a Quranê ye. Navê Meryem jî, li gorî ayînên fileh û misilmanan navê dayika Îsa ye.

Girêdanên derve
Sûreya Meryem

  
Sûre
Meryem

Meryem, (, îbranî: מרים, latînî: Maria, yewnanî: Μαρία) li gorî baweriya xiristiyan û misilmanan navê dayîka Îsa Mesîh e. Bi taybetî, di ayîna katolîk de rojên bibîranîna Meryemê gelek in.

Meryem, li gorî Încîlê 
Mîryam û Meryem: Di Tewratê de li ser xwişka Mûsa pêxember tê gotin, navê wê Mîryam e. Di Încîlê de li ser diya Îsa Mesîh tê gotin, navê wê Meryem e. Di gelek zimanên Ewropayî de ew herdu nav bi awayekî zelal ji hev cihê ne. Diya Îsa Mesîh Meryem kêm û zêde 1500 salan piştî xwişka Mûsa pêxember Mîryam hat dinê, loma divê ew neyên tevlihev kirin.

Meryem:
Li gor Încîlê Meryem li gundekî herêma Celîlê, li Nisretê mezin bû. Beriya ku bizewice ji hêza Ruhê Xwedê bi zaro ma, loma bavê Îsa Mesîh li ser vê dinyayê tune. Dergistiyê Meryemê Ûsiv bû, zilamekî rast bû. Milyaketekî Xwedê jê re xuya bûbû û ji wî re da fêmkirin ku Meryemê tiştekî xerab nekiribû û jê re got ku wê ji xwe re bîne. Ûsiv jî tam li gor gotina Xwedê kir û piştî demeke kin Îsa Mesîh li Bêtlehmê (gundekî nêzîkî Orşelîmê (Qudsê)) hat dinê (Lûqa 2; Metta 1:18-2:23). Piştî bûyîna Îsa Mesîh Meryemê çend zarok anîn mêrê xwe Ûsiv. Di nav wan de Aqûb, Cihûda û Şimûn û çend keç bûn (Marqos 6:3). 

Strana Meryemê di Încîlê de nasdar e (Lûqa 1:46-55). Meryem tevî Îsa Mesîh û şagirtên wî li daweta Qenayê bû û li wir kerameta Îsa Mesîh a pêşî dît (Yûhenna 2). Wê her gav karbidestiya Îsa Mesîh fêm nekir (Lûqa 2:41-52), lê hin bi hîn baweriya wê zêde dibû (Yûhenna 2:5; Lûqa 1:38+45) û piştî rabûna Mesîh ew di nav bawermendan de dima (Karên Şandiyan 1:14).

Li gor Încîlê Meryemê bi çavê xwe dît ku Îsa Mesîh çawa tê xaçkirin (Yûhenna 19:25). Piştî rabûna Mesîh a ji nav miriyan ew tevî şagirtên Îsa Mesîh li Orşelîmê (Qudsê) ma û dema Xwedê di roja Pentîkostê de Ruhê xwe yê pîroz şand, bi çend jinên din re bi şagirtên Mesîh re ji bo duakirinê civiyabû (Karên Şandiyan 1:14). Piştî vê yekê Încîl êdî li ser jiyana wê tiştekî din nabêje.

Meryem, li gorî îslamê 

Di Qur'anê jî sûreyeke bi navê "Meryem" heye. Li Meryem (sûre) binihêre.

Çavkanî 

Dîn
Cihû
Xirîstiyanî
Mirin sedsala 1ê
Zêw

Zêw cejnên ji bo pîrozkirina salvegera mirin yan jidayikbûna kesên wek şêxan in. Mirov di rojeke taybet de diçine ser ziyaretên van kesan û wan bi bîr tînin. Wek mînak em dikarin navê zêwa Hêştrekê bikin; Hêştrek gundekî Midyadê ye. Li vir dîsa derwêş, dengbêj û mitirb jî kom dibûn û heryekî hunera xwe pêşkêş dikir. Li herêma Torê (Turabdîn) zêw mîna şêhran belav in.

Cejn
Şêhr

Şêhr cejnên ji bo salvegera avakirina dêran in. Wek mînak em dikarin basa şêhra Haxê bikin. Li gundê Haxê (girêdayî Midyadê ye) yek ji kevintirîn dêra civaka suryanî heye. Di şêhra wê de dêr mazûrvaniyê dike.Di vê rojê de bi hezaran Kurdên Misilman, Êzîdî û Suraniyên herêmê kom dibin. Govend tên gerandin û hunermend hunerên xwe pêşkêş dikin. Navê şahiyên bi vî avayî yên ku Kurdên Misilman li dardixin zêw in.

Cejnên dînî
Rainer Maria Rilke

Rainer Maria Rilke (Prag 1875 - Val-Mont 1926) nivîskarekî alman bû.
 

Kurê karmendekî rêya hesinî ye.Piştî ceribîna neserkevtî ya Dibistana Leşkerî, Dîroka Huner û Wêjeyê xwend.

Çar helbest ji pirtûka wêneyan (kurmancîkirin: Ebdulrehman Efîf)

Helbestvan

Gazin 

Helbestvanên alman
Helbestvanên cîhanê
Jidayikbûn 1875
Mirin 1926
Romannivîsên sedsala 20an
Zembîlfiroş (kovar)

Zembîlfiroş  kovareke tirkî/kurdî ye ku li Zanîngeha Dîcleyê tê weşandin. Navê xwe ji destana Zembîlfiroş digire.

Çavkanî

Girêdanên derve
Malpera kovarê

Kovarên kurdî
Zembîlfiroş (destan)

Zembîlfiroş navê destaneke kurdî ye. Ya ku dinivîsîne, Feqiyê Teyran e. Di wê de ku Derwêşek li bajarê Ferqînê zembîlan difiroşe. Jina Mîrê bajêr wî dibîne û dilê wê dikeve Zembîlfiroş . Di dawiya destanê de Zembîlfiroş yan xwe di kelhê de dike xwarê (strana Zembîlfiroş ji devê Xerapêtê Xaço), yan jî duayê wî Xwedê dipejirîne û ew dibe latek (di hin versiyonan de dibe kevokek). Sebeba vê biryara wî ew e ku jina mîr êdî rê nadiyê ku ji jina xwe û zarokê xwe re rast be. Tirba Zembîlfiroş li Gundê Sîrkutkî a girêdayi Zaxo a Başurê Kurdistanê ye.

Çavkanî 
  marf xeznedar, mêjuwî edebî kurd, bergî duwem, Hewlêr: aras 2002. 

Destan
Wêje
Feqiyê Teyran
Wêjeya kurdî
Mîtolojiya kurdî
Zaxo
Nûh

Nûh ankû Nebî Nûh (îbranî: נֹחַ,‎ נוֹחַ, Noaẖ; tîberî: Nōăḥ; erebî: نُوح‎, Nūḥ; yewnanî: Νῶε, Noe), di her çar olên mazin ên yek-xwedayî (dînên îbrahîmî) de kesê sereke yê efsaneya tofanê ye. 

Li cîhanê rojava, xiristiyanî ola ku herî zêde pê tê bawerkirin. Xiristiyanî, bi sereke, ku çend mezhebên wê hebin jî, mezhebên sereke ên katolîk, protestan, û her wusa, li welatên weke Rûsya û hwd jî ortodoksî pêşketiye û heye. Hemû mezhebên wê de jî navê Nûh pîroz e. Li gorî îslamê jî Nûh pêxember e.

Dibêjin Nûh ji dûndana kurê Adem Sêt bû, navê bavê wî Lamex e. Li gorî efsaneyê, Nûh bû bavê çar kuran: Sam, Ham, Yafet û Kenan (Yam). Li gorî Tewratê sê kurên Nûh hebûn û Kenan kurê Ham e (Destpêkirin 9:19). Li gor efsaneyê diya kurên Nûh Waliye bû. Li gor Tewratê di dema tofanê de Nûh 600 salî bû û di 950 saliya temenê xwe de miriye (Destpêkirin 7:11; 9:29). Li gor Muhemmed pêxember (Al-Ankabut, 14) Nûh pêxember di destpêka tûfanê de 950 salî bû û li gor Kitab al-muamarîn a ji Abû Hatîm al-Sicistanî, Muhemmed pêxember bi tevahî 1450 sal kir û mir

Etîmolojiya nav 
Mehneya peyva Nûh bi îbranî ev e: "rehet" an jî "teselî". Bi zimanê îbranî dibêjin Noa'h.
Bı goreyî zimanê Kurdî 'Nû' yani "teze" yani "nûha" dema ku mirov têde.

Çavkaniya Çîroka Nûh 
Çavkaniyên herî kevin ên li ser jiyana Nûh, kitêbên Tewratê ne. Du pêxemberên din jî, Îşaya pêxember û Hezekiyêl pêxember behsa serhatiya wî kirin.

Nûh, paşayekî sumerî bû?
Li gorî hin arkeologan Nûh keyekî sumerî yê bi navê Ziusudra bû ku di periyoda mezopotamî Cemdet Nesr (Jemdet Nasr) a salên 3100-2900 ên berî zayînê de li bajarê Shuruppak (îro girekî nêzîkî Bexdayê ye û bi navê Girê Fere (Tell Fa'rah) tê naskirin) jiya.

Çavkanî

Mijarên têkildar
Tofana Nûh
Keştiya Nûh
Mezelê Nebî Nûh

Girêdanên derve 

Pêxember
Adem

Adem (îbranî: אָדָם‎, erebî: آدم‎, suryanî: ܐܵܕ݂ܵܡ), angorî çîroka çêkirina cîhanê ya dînên îbrahîmî, wekî di Tewrat û Quranê de, navê mirovê yekê yê cîhanê ye. Jina wî Hewa ye, Qabîl û Habîl zarokên wan ên pêşîn in.

Îslam Adem wekî pêxember dipejirîne.

Çavkanî  

Pêxember
Dîn
Kercos

Kercos an jî Kercews (bi tirkî, Gercüş) bajarok û navçeyeke Batmanê (Bakurê Kurdistanê) ye. Li başûrê wê Midyad, li başûrê rojhilat Kerboran, li rojava bi navçeyên Bismil û Stewrê  li bakûr bi Heskîfê re cîran e. Kercos jî wekî piraniya qezayên cîran di nav mintiqaya torê de cih digire. 59 km'yî dûrî navenda wîlayetê ye.

Dîrok 

Derbarê dîroka wê de agahiyên zelal tam nînin. Lê belê li gundê Selhê yê li ser Midyadê ve kitêbeke ku ji avabûna Kercosê behs dike heye. Li gora vê kitêbê ev bajarok ji wî gelê ku ji zordariya hikûmdarê bi navê Kefergevson reviyan ve hatiye ava kirin û ji ber wê yekê jî navê Kercos lê hatiye kirin. Ev bûyera navborî berî Îsa bi 400 salî qewimiye. Ango cihekî gelekî kevn e. Lê belê tevî vê kevinbûna xwe jî zêde eserên dîrokî lê nîn in. Encax li hin gundên wê li şikeftinan nivîsine kevin hene. Her çiqasî cihekî cihwarbûnê ê kevin jî be nifûsa wê pir kêm e. Sedema vê jî destnedana îmkanên madî û zilma li ser gel e. Dîsa li gorî melûmata ku gelê bajêr dide, navê wê ji "devera ku gûz lê hene" hatiye. Kercos di tarîxa 10ê gulanê 1926an ji Midyadê veqetiyaye û ketiye statûya navçetiyê. Di 18ê temûza 1987an de jî bi ser Elîhê ve hatiye girêdan. Li gundên Hesarê, Arica, Kirkat û Yamanlar cihên cihwariyê yên ku dîroka wan digihe beriya Mîladê jî hene. Lê belê li ser dîroka wê agahiyên berfereh nîn in.

Gelê wê bi giştî halekî mihafezekar şanî dide. Dibe ku ev mihafezekariya ha ji ber biçûkbûn û pêşveneçûna wê be.

Gelhenasî 
Ji ber zilm û zordariya dewletê nifûsa wê piştî salên 90 î bi lezgînî kêm bûye.
Pêkutî tu carî ji vî bajarî kêm nebûye.Bi ser de feqîrî û tuneyî yekcar pişta gel şikandiye û mecbûr mane ku warê bavûkalên xwe terk bikin.îro ji navenda wilayetê (Batman) pê de li qezaya Misircê () ya li ser Sêrtê nifûseke baş a Kercosiyan heye. Jê pê de li Nisêbîna Mêrdînê jî Kercosiyên bicih bûyî hene. Gelê ku ji ber feqîrî û rewşa nebaş a ekonomiyê barkirin jî li herêma Akdenîz, mintiqaya Ege û ya marmarayê bi cih û war bûne. Aboriya bajêr bi giştî li ser çandinî û xwedîkirina heywanan e. Pişesazî bi pêş ve neçûye.

Nifûsa bajarok bi gelemperî kurdên sunî ne. Ji xeynî vê kêm ereb jî lê dijîn. Di salên 90an de şerê qirêjî ê ku li Kurdistanê dihat meşandin Kercos jî xistiye bin tehsîra xwe û gelek gundên wê hatine şewitandin. Ev nifûsa ku hatî koçber kirin li navenda parêzgehê a Batmanê û li makeşarên (metropolên) Tirkiyeyê bi cih bûne. Niha nifûsa navenda qezayê ji 9 hezari zêdetir e. Nifûsa qezayê her sal teqrîben 16% kêm dibe. Nîsbeta xwendewariyê wek %90 xuya dike. Ev jî li gor Batman û herêma başûrê rojhilat nîsbeteke gelekî bilind e.

Tevî gundên wê teqrîben 28-30 hezar nifûs lê dijî. Di serê navdarên vê bajarokê de jî helbestvanê bi nav û deng Seydayê Cegerxwin cih digirê ku bi eslê xwe ji gundê Kercosê yê bi navê hesarê ye.Ji wê pê de gundê Bêcirman (Vergili) ku di nav sinorê vê navçeyê de cih digire tirbeya Seyîd Bilal lê heye û ziyaretgeh e. Her sal bi hezaran ziyaretkar têne serdana tirbê.

Navdarên Bajêr 
 Cegerxwîn
 Mele Nûriyê Hesarî

Galerî

Çavkanî
Sine

Sine bajarekî li rojhilatê Kurdistanê ye. Bajarê Sine herwiha serbajarê parezgeha Kurdistanê ye. Li bajar û herêma Sineyê bi zaravayê kurdî yê erdelanî tê axaftin.

Navdarên Sine 
 Mestûre Erdelan
 Ebdulmecîd Mîrza
 Seyyid Elî Esxer ê Kurdistanî, stranbêjê mezin û nemir. 
 Mezher Xaliqî, hunermendê stranbêj ê navdar. 
 Nasir Rezazî, hunermendê stranbêj ê navdar. 
 Ebbas Kemendî, hunermendê navdar, 
 Kamkaran, malbateke mûzîkzan.
 Endelîbî an, malbateke mûzîkzan
 Ela'eddîn Seccadî, mamoste, nivîskar û wêjezan
 Muhyêddîn Heqşinas, helbestvan
 Muhemmed Însafcûyî (Ehwen), helbestvan
 Cemîl Rostemî, derhêner a Janî Gel
 Qutbuddîn Sadiqî
 Celal Celalîzade
 Bêhrûz Xerîb Pûr
 Hadî Ziya'uddînî, peykersaz û nîgarkêş.
 Ekber Mensûrî, nîgarkêş.
 Roya Tuloui, tekoşera mafê jin û mirovan.
 Sîmîn Çayçî, helbestvan.
 Azad Azadpour, stranbêjê mûzîka rapê bi zimanê almanî
 Doktor Seîd

Galeriya wêneyan 

Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Kurdistan (parêzgeh)
Selîm Berekat

Selîm Berekat (z. 1951, Qamişlo) wêjevanê navdar ê kurd e ku berhemên xwe bi erebî dinivîse. Di 1996'an de berhemeke helbestên Berekat a bi navê Mehabad, ber bi olimpiyada xwedê de bi kurdî derket. Yekem pirtûka wî Sîsirkê hesinî di 1997'an de bi hêla Ehmed Huseynî ve hat wergerandin zimanê kurdî û ji weşanên APEC'ê derket. Di 2013'an de romana bi navê Feqiyê Tariyê bi aliyê Jana Seyda ve hat wergerandin bo kurdî.

Berhemên wî yên bi erebî (bi wergera îngilîzî)

Çîrok 
 (1985) The Sages of Darkness ()
 (1987) Geometric Spirits ()
 (1990) The Feathers ()
 (1993) The Camps of Infinity ()
 (1994) The Astrologers on the Tuesday of Death: Crossing of the Flamingo ()
 (1996) The Astrologers on the Tuesday of Death: Cosmos ()
 (1997) The Astrologers on the Tuesday of Death: The Liver of Milaeus ()
 (1999) Debris of the Second Eternity ()
 (2001) Seals and Nebula ()
 (2003) Delshad ()
 (2004) The Caves of Haydrahodahose ()
 (2005) Thadrimis ()
 (2006) Novice Dead ()
 (2007) The Sand Ladders ()
 (2008) The Anguish of Indescribable Perplexing Intimacy in the Voice of Sarmak ()
 (2010) The Agitation of Geese ()
 (2010) Crushed Hoofs in Haydrahodahose ()
 (2011) Vacant Sky Over Jerusalem ()
 (2012) Vacant Sky Over Jerusalem, Part II ()

Helbest 
 (1973) Each Newcomer Shall Hail Me, So Shall Each Outgoer ()
 (1975) Thus Do I Disperse Moussissana ()
 (1977) For the Dust, for Shamdin, for Cycles of Prey and Cycles of Kingdoms ()
 (1979) The Throngs ()
 (1981) The Cranes ()
 (1983) By the Very Traps, by the Very Foxes Leading the Wind ()
 (1991) The Falconer ()
 (1996) Recklessness of the Ruby ()
 (1997) Confrontations, Covenants, Threshing Floors, Adversities, etc. ()
 (2000) Hefts ()
 (2005) Lexicon ()
 (2008) The People of Three O'clock at Dawn on the Third Thursday ()
 (2009) Translating Basalt ()
 (2011) The Flood ()
 (2012) The Haughtiness of Homogeneity ()
 (2012) Gods ()

Xwejînenîgarî 
 (1976) Church of the Warrior ()
 (1980) The Iron Grasshopper (Sîsirkê hesinî) ()
 (1982) Play High the Trumpet, Play It the Highest ()

Dîwan û rexne û ceribandin 
 (1992) Diwan ()
 (1998) Li ser mirîşkên diya xwe û tûtina bavê xwe dinivîsînim (rexne, di kovara Dugir, 9 (1998) de)
 (1999) Pharmacopoeia () (berhevoka ceribandinan)
 (2007) Poetical Works ()

Çîrokên zarokan 
 (1975) Narjis ()
 (1980) Who Guards the Earth? ()
 (1980) Sleep ()

Çavkanî

Girêdanên derve
Ji malpera kulturname.com 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Qamişloyê
Jidayikbûn 1951

Helbestvanên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Rojavaya Kurdistanê
Kamkaran

Kamkaran (bi Kurdiya Navendî: کامکاران, bi farisî: کامکارها, Kamkarha, bi îngilîzî: Kamkars), malbateke Kurd ku ji heft birayan û xwîşkekê pêk tê, yek ji muzîkvan û muzîkarên Îranê û Kurdistanê ne. Repertuwara wan ji muzîka Kurd ya dewlemed û rengareng bi awazên tûj û ji rîtmên muzîka Iranê ya kalsîk pêk tê. Repertuwara muzîka Kurd gelek cur e û di dîroka xwe ya kevin de ra û şaxên xwe berdane nav laşên mirovan.

Yekemîn konsêrta wan vedigere bo sala 1965 an li bajara Sine yê kû nemir Hesen Kamkar (bavikê wan) jî di vê konsêrtê da beşdar bû û bi xo violon dijenî.
Kamkaran li sertaserê cîhanê konsêrt pêşkeş kirine; yek ji wan: sala 2003 an li merasim a pêşkeş kirina Xelata Nobel a aşitiyê bi Şîrîn Îbadî yê bû. Herwisa li piraniya festîvalên mezinên mûzîka dinyayê wekî WOMAD bi serperiştî ya Peter Gabriel û SummerStage a New York ê beşdar bûne û li gelek talarên Ewropa û Emrîka yê bi awayekî pir bi hêz bername îcra kirne û herdem rêz û aferîna sercem amadebûyan ji xwe re xelat kirnie.

Endamên Grûpê 
 Hoşeng Kamkar - (serperişt û awazçêker)
 Bîjen Kamkar - (yekem dengbêj û jenyara def, dehol, rubab)
 Peşeng Kamkar - (jenyar a sentûr)
 Qeşeng Kamkar - (jenyar a sêtar)
 Erjeng Kamkar - (jenyar a tunbek)
 Erselan Kamkar - (jenyar a berbet, ûd û vîolon)
 Erdeşîr Kamkar - (jenyar a kemançe û qeyçek)
 Erdewan Kamkar - (jenyar a sentûr)

Girêdanên derve
Malpera "Kamkars" 

Komên muzîkê
Kamkaran
Cuwan Batû

Cuwan Batû, li gundê Şêxê Reş, Şirnexê, bakurê Kurdistanê hatiye dinê. Wî xwendina xwe ya tibbê (tendûrûstiyê) li Bulgaristanê tewa kiriye û piştre ew hatiye Swêdê. Dr. Cuwan Batû li Swêdê pisportiya doktortiyê, beşê psîkiyatrî tewa kiriye. Niha wî, weke doktorê pispor, cihekî xwe yê doktoriyê li Stokholmê vekiriye û ew serbest kar dike.

Berhemeke wî ya bi navê Lêkolînek zanistî bi swêdî di derbarê nexweşiyên mejî, taybetî yên jibîrkirinê (demens) heye.

Dr. Cuwan Batû, salên 1996-98-an de kovara "Rojbaş" derxistiye. Niha wê kovarê weke Rojbash online derdixe. Gelek nivîsên wî di kovar û rojnameyên kurdî derketine.

Pirtûka wî ya ewil bi kurdî, bi navê "Şûjin" sala 2000an de ji aliyê çapxaneya kurdî ya APEC li Swêdê derketiye. 16 kurteçîrokên wek fabel di nava vê pirtûka wî Şûjin de hatine civandin. Pirtûka duwem, bi navê "Xeta Sor" sala 2007an, ji aliyê çapxaneya Doz li Stembolê derketiye.

Dr. Cuwan Batû endamê America-Kurdistan Friendship League (AKFL) ye.

Girêdanên derve 
 Malpera Rojbaş

Zanyar
Nivîskar
Stuttgart

Stuttgart bajarê herî mezin û paytexta herêma Baden-Württemberg li başûrê welatê Almanyayê ye. Li Stuttgartê zêdeyî 600 000 mirov dijin.

Kesên navdar
 Robert Bosch
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel
 Max Horkheimer
 Berîvan Kaya
 Sami Khedira

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Baden-Württemberg
Gulê

Gulê hunermenda kurd e.

Gulê di 15 Çileya sala 1973ê de li navçeya Erziromê Xinûsê ji dayikê bû. Di sala 2002'an de di pêşbirka muzîkê ya Medya TV de serkeft. CD'ya wê bi navê "Bejnê" heye ku di sala 2004'an de derket.

Girêdanên derve 
 Malpera Gulê 

Stranbêjên kurd
SourceForge

SourceForge sîstemeke pêşxistina nivîsbariyê ye. Nivîsbariya SourceFourge ji aliyê VA Software tê firotin.

Malpera Sourceforge.net cihê merkezî ji bo nivîsbariya azad e. Tê de 85.000 proje hene.

Projeyên kurdî di SourceForge de MySpell, Gnu û Gnome yên kurdî ne.

Nivîsbariya azad
Direfşa elementê

Direfşa atomê kurteya Nn atomê ye.

Navên atoman li gorî zagonekê tên kurtkirin.

Bi piranî, tîpa yekem û ya duyem dibin direfşa atomê. Lê heke tîpa yekem û duyem ya du (an jî pirtir) atoman wekî hev û din bin, direfşa atoma ku hejmara wî ya atomê mezintir e, ji tîpa yekem û sêyem -carinan jî ji tîpa yekem û ji tîpeke din a ku di navê atomê de ye- pêk tê. Di direfşa atoman de, tîpa yekem a direfşê bi tîpa girdek, ya din bi tîpa hûrdek tê nivîsandin.
Nimûne:
Lithium (Lîtyûm)= Li, 
Mangan  (Manganez)= Mn
Kîmya
Element
Çeveng
Xala kelînê

Xala kelînê xala dereceya ku element an madeyek tê de dikele ye. Ji bo avê 100°C ye.

Fizîk
Xala helînê

Xala helyanê xala dereceya ye ku element an madeyek tê de dihele. Xala helînê ya avê 0°C ye. 

Fizîk
Çendaniyên fizikî
Remzî Kartal

Remzî Kartal (jdb. 1948 li Wanê) siyasetmedarekî kurd e.

Kartal di sala 1991an de ji Partiya Demokrasiyê (DEP) wekî parlementer hate hilbijartin, ji ber ku li dijî wî û hevalên wî ji aliyê dewleta tirk zext hate meşandin derket derveyî welat, li sirgûnê bûroya hevgirtinê ya bi DEPê vekirin, di sala 1995an de tevî hevalên xwe yên DEPî Parlementoya Kurdistanê ya li Sirgûnê avakirin, di sala 1999an de di xebatên Kongreya Neteweyî ya Kurdistanê (KNK) de cih girt û paşê ji bo Alîkariya Serokê Giştiyê Kongra-Gel hate hilbijartin.

Di sibata 2005an de ser xwestina Tirkiyeyê ji aliyê polîsa alman hatiye girtin. Tirkiye îadeya Kartalê dixwaze.

Çavkanî

Siyasetmedarên kurd
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1948
Kesên ji Wanê
Mêr
Kalan

Kalan navê qalika parêztin û hilgirtina kêr, şûr û xenceran e.

Girêdanên derve 

Şûr
Komeleya Demokrasî û Çand û Hevgirtina Kurd ya Enqerê

Komeleya Demokrasî û Çand û Hevgirtina Kurd ya Enqerê an KURD-DER () di sala 2004'an de hat damezrandin. Cihê komeleyê Enqere ye.

Serokê KÜRD-DER'ê İhsan Güler e.

Diyarbakır KÜRD-DER komeleyeke cuda ye.

Girêdanên derve
Malpera KURD-DER 

Komele
Ebdulrehman Efîf

Ebdulrehman Efîf wergêr û helbestvanê kurd e. 

Efîf di sala 1971ê de li bajarokê Amûdê, başûrrojavayê Kurdistanê jidê bû. Hezkirineke dijwar bû a ber bi nivîsandinê de kişand û vê xapandina spehî xapand. Ji sal 1989an ve li zanîngeha bajarê Helebê Wêjeya Erebî xwend. Sê helbestpirûkên wî bi erebî hene; bi kurdî Bera Pir Nêzîk Lê Pir Dûr Bim heye. Ji sala 1996an ve li Elmanyayê, bajarê Hannoverê dijî. Ebdulrehman Efîf pirtûka Lao Zî  ya bi sernavê Tao Te Ching wergerandiye kurdî. Di pirtûkê de 81 helbest hene. Ew hemû di hejmara 42 ya Kovara Mehname de hatine weşandin.

Helbesteke Ebdulrehman Efîf  

 Sozekî bi min de ey gula hîroyê
 Û bera ez li ber roka bendemanê
 Bêdawî razêm…
 Sozekî bide min ey hîroya
 Orta zengil û saet û dayikê…
 Û bera bê xew û xwarin
 Bimînim mîna kilîta jiyanê
 Sozekî li qirika pişika min
 Girêbide gula hîroyê û bera
 Tenê di hindirê pişika te de
 Şiyar bibim, bera ez ez bim
 Û ez ne ez bim, bera şevreş
 Û ronî bim, kanî û biyaban
 Bim…
 Bera saet û gerşikestin bim
 Sozekî bide min hîroya malê
 Bera ez ez bim û mirin bim
 Bera pirr nêzîk
 Lê pirr dûr bim…

Girêdanên derve 
 Bera pir nêzîk lê pir dûr bim  wekî e-pirtûk

Helbestvanên kurd
Wergêrên kurd
Rosetta

Rosetta portaleke wergerandinê ji bo nivîsbariya azad e. Rosetta girêdayî Ubuntu Linux e.

Projeyên kurdî di Rosetta de 
AbiWord

Girêdanên derve 
 Malpera Rosetta 
 Gruba Kurdî di Rosetta de
 AbiWord a kurdî di Rosetta de
 Gaim di Rosetta de

Nivîsbariya azad
Wergerandin
Nimêj

Nimêj, (limêj, mêj) an jî selat () di Îslamê de cûnek duayan e ku li gor qalibek diyarkirî tê kirin.

Nimêja di îslamê de 
Nimêj yek ji penc ruknên ola Îslam ê ye û divê kesên bawer rojê pênc nivêjan bikin. Nimêj di dirokê da ji misilmanan ra li şeva Mîrac ê ferz bûye.

Curên nimêjê 

 Nimêjên ku ferz in: pênc nimêjên rojane û nimêja roja înê (ji bonî zilaman) yê.
 Nimêjên ku wacib in: Nimêja witr (sê riket nimêja ku piştî eşayê tê kirin) û nimêjên cejnan.
 Nimêjên ku nafile ne: Nimêjên ku xêçî ferz û waciban zêde tên kirin. Mînak: nimêjên sunnet.

Rekatên nimêjê 

Rekat nimêjê de yek rabûn, yek xwar bûn û du secdeyan ra tê gotin.

Ferzên nimêjê 

Ferzên nimêjê 12 in. Şeş ferz bi xwe di dervayê nimêj da ne û ji vana ra "şertên nimêjê" tên gotin. Şeşê din jî di nav nimêjê da ne û navê wan jî "ruknên nimêjê" ne. Ji bona ku nimêj were bi cîh, gerê hemû ferzên nimêjê werin şindê.   

Li gora mezhebên Şafiî û Henefî şertên nimêjê:

 bi avê destnimêj girtin yan jî av li xwe kirin
 paqij kirina gemariyê li ser bedena xwe, kincên/cilên xwe û şinda nimêj kirinê.
 por kirina bedena xwe
 Her nimêj gerê di dema xwe da were kirin.
 gerê di hêla qibleyê da were nimêj kirin. Qible di hêla xaniyê pîroz Kabe yê li bajarê Mekke yê ye. 
 nêt kirin: Gerê mirov bizanî ku kîjan nimêjê dike û bi dilê xwe bînî bira xwe. Gotina nêtê bi dêv jî sunnet e yanî kirina Mihemmed Pêxamber e.

Ruknên nimêjê

 Tekbîra destpêkirinê: Bi gotina tekbîrê dest bi nimêjê kirin
 Qiyam: Di nimêjê da li ser nigan/piyan sekinîn
 Qiraet: Li ser piyan hinek Quran a Pîroz xwendin (Sûreya Fatihe û hinek ji sûreyeke din a Qur'anê)
 Rukû': Xwe xwar kirin
 Secde kirin: Mirov di secdeyê da çokên xwe, herdû destên xwe û eniya xwe didin ser erdê. Du secde tên kirin û di navbera herduyan da hinekî tê rûniştin (qasê ku bêjî Subhanellah)
 Qade (rûniştin): Di dawiya nimêjê da qasî xwendina duaya Ettehiyatû rûniştandin. 
 Selam: Bi gotina Esselamu 'eleykum we rehmetullah' li ser milê rastê û çepê nimêj bi dawî dibe.

Tiştên nimêjê xera dikin 

 Qise kirin 
 Xwarin yan jî vexwarin
 Bi dengekî bilind kenîn
 Ji yekî din re silav dan yan jî silava yekî din girtin
 Guherandina hêla Qible yê 
 Girandin (lê ji tirsa  Xwedê girandin nimêjê xera nake)
 Bi zanebûn kuxîn (lê bi kuxika dest mirov nîne nimêj xera nabe)
 Di nimêj da bi karekî din ra mijûl bûn
 Pifê tiştekî kirin 
 Qurana Pîroz xera xwandin
 Xerabûna destnimêjê
 Gava di nimêja sibê da roj hil were
 Bîrva çûn û dîn bûn.

Çavkanî
Av

Av, vexwarineke zelal û bêtam a ku ji hemî lawir û şênkatiyan re pêdivî ye. Di nava oksîdan de an jî dibe ku di nava pêkhatiyan de, pêkhatiya herî girîng e ji bo xweza û jiyanê. 

Av, xwediyê formula kîmyewî  ye û molekulekî ne rastexêzeyî ye.  de di navbera girêdebûna oksîjenê de goşe 104,50° ye. Herdu aliyên hîdrojenê, li gor aliyê oksijen ê pozîtîv e lewma jî molekul girêdebûnekî kovalenta polar pêk tîne. Ji bo vê sedemê jî moment dipol e .

Girêdanên derve

Çavkanî 
Kîmya
Vexwarin

Oksîd
Vexurik

Vexurik an vexwirak, ev tiştên ku tên vexwarin, mîna av, şîr, çay, qehwe, saremenî, şerab, araqê û hwd in.

Girêdanên derve
Şîr

Şîr vexwirakek spî ye ku ji guhanên lawiran tê. Şîr li destpêka jiyana têjikên lawiran hemî xwirak û vexwiraka wan e. Mirov şîrê lawiran sar yan germkirî vedixwin. Şîr herwiha dibe mast û gelek pêxwarinên din jî.

Şîrê dayîkê 
Şîrê dayîkê ku ji bo êşbirê dermanekî suriştî ye piştî aşîkirinê jî dê bandora xwe hebe. Ji ber ku di şîrê dayîkê de ”endorfin” heye digel bandorên xwe yên rawestînê yên êşkujiyê jî heye. Ji bo her pitikê xwarina herî baş şîrê dayîkê ye, divê ku mirov şeş mehên serî tenê şîrê dayîkê bide pitikê

Aşiya yekemîn ya pitikê jî di nava şîrê dayîkê yê ku cara yekemîn didê ku jê re ”kolostrum” tê gotin de ye. Her dayîkek ku bi rêyeke siruştî pitika/ê wê jê re çêdibe divê ku pitika wê hema piştî jidayîkbûnê bi tazîtî bête danîn ser sênga diya wê. Ev yeka hanê dema ku pitik dest bi mêtinê dike dibe sedem ku şîr zûtir û bêtir were.

Pêşveçûna sîstema hînbûnê û alerjî 
şîrê dayîkê dibe sedema zû pêşveçûn û pêşketina sîstema hînbûnê (ya li hember mîkroba diberxwedanê û hwd) jî.

Di ew xwarinên ku didin pitikan de tu tiştê ku têkiliya wê bi sîstema hînbûnê re heye nîne. Hinek xweziyênê-enzîm ( girêzên ji bo herifandin û mehandinê û hwd.) di nava şîrê dayîkê de hene ku dibin sedema xweştir hezimkirin û herifandina xwarina pitikê.

Digel ku proteînên şîrê dayîkê ji yê çêlekê hindiktir in, hemû proteînên ku hene derbasî sirkulasyona bedena pitikê dibin.

”Egzama” di şîrê dayîkê de hindiktir tête dîtin. Bi şîrê dayîkê mehekê liserhev xwedîbûn hem ji bo alerjiyên xwarinan û hem jî ji bo yên ku di rêka hilmê de çêdibin bandûreke xwa ya parastina a baş heye.

Bandora li hember ”egzama” ya parastinê, di pitikên ku şeş mehan an jî bêtir bi şîrê diya xwe xwedî bûne qewîntir e.

Şîrê dayîkê ji bo pitikeke nexweş xwarineke herî îdeal e.

Bandora şîrê dayîkê ya li ser diristkirina meşa roviyên zaroka heye. Ji ber vê yekê bandoreke xwe ya erênî heye ji bo wan pitikên bi zikêşê û emel dikevin.

Dema derbarê rêyên hilmê de pirsgirêk derdikevin, bi wan pitikên ku bi xwarinên çêkirî tên xwedîkirin re belxem û girêzên mezeloqî zêde dibin. Lê şîrê dayîkê taybetmendiyên xwe yên saxkirina nexweşiyên enfeksiyonê hene û nabe sedema zêdebûna girêz û belxeman jî.

Hilberînên şîremenî
Guhan

Guhan, ew pişkên / beşên leşê lawirên mê yên ku şîr jê tê. Ji heman beşên leşê jinan re çiçik yan pêsîr tê gotin.

Anatomiya guhanê

Erka guhanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Guhan
Anatomiya guhandaran
Anatomiya heywanan
Çiçik

Pêsîr, çiçik, memik , paxil, paşil, ber, an bersîng (bi latînî: Mamma) ew pişkên laşê mêya mirov an jinan yên şîr jê tê. Herwekî pêsîr organa jinan a duyemîn girîng ê di têkiliya seksî de ye.

Ji bo pêsîrên lawiran guhan tê bikaranîn. Di zimanê zaroktiyê de navê pêsîrê çiçik e lê li gelek deverên Kurdistanê pirranî çiçik tê bikaranîn. Gelek peyvên wiha ji cîhanê zarokan û ji zimanê zaroktiyê derbasî zimanê jiyana rojane bûne hene. Çiçik di têkiliya cinsî de yek ji cihên bêhtir jinê stîmûlîze dike (hişyar dike) ye.

Nexweşiyên çiçikan 
Bo tenduristiyê û parastin ji şêrpenceya pêsîrê pêwîst e jin xwe birêkûpêk bidin kontrolkirin. Di zaroktiyê de pêsîrên keçikan jî wekî yê lawikan nepişkivî ne. Piştî balixbûnê pêsîr girdibin. Di dema ducanîmayînê de pêsîr şîr hildiberîne û pitokên nûbûyî bi wê mezindibin. Di pirraniya çandan de wekî cihê din ên cinsî, pêsîr jî di nava civakê de tê porkirin, veşartin.

Mijarên têkildar 
 Guhan

Çavkanî

Girêdanên derve 

Pêsîr
Zayendîtî
Zayendîtiya mirovan
Saremenî

Saremenî vexwirakên sar in, bi taybetî yên bi alavên karebayî tên sarkirin, sar tên parastin û tên firotin, mîna Coca Cola, Pepsi û hwd.

Çavkanî 

Vexwarin
Dijwate

Dijwate, wateya ango maneya dijî tiştekî ye. Mînak: "sar" dijwateya "germ" e.

Zimannasî
Hejmar

Hejmar an Jimar (bi soranî: jimare, ژمارە) tiştekî matematîkî ye kû li hejmartin û pîvandin de tê bikaranîn. Ji bilî wan, hejmar ji bo lêdanê mork û nîşan (nimûne: jimara telefon), rêzkirinê tiştan (nimûne: jimara seriyal), û bi kod kirinê (nimûne: ISBN) jî tê bi kar anîn.

Cureyên hejmaran 
 Hejmara xwezayî
 Hejmara tam
 Hejmara aqlî
 Hejmara rastîn

Hên seke 
 Hejmarên erebî
 Hejmarên rêzikî
 Hejmarên romî
 Hejmarên sade

Çavkanî
Du

Hejmara 2, pişt yekê û pêş sê ye. Ew jî di nav koma hejmarên xwezayî de ye.

Nav 
Navên du pirin:
 Dwudu

Hejmar
Hw

Kurtenavê Hw  ji van peyvan ra ye:
herwa
herwiha
herweha
herwisan
herwisa
herwesa

Kurtenav
Rûpelên cudakirinê
Bn

Bn kurtenavê binêre ye

Kurtenav
Rûpelên cudakirinê
Çar (hejmar)

Çar ya 4 li hejmarên romî IV ye. Çar hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Pênc

Pênc ya 5 li hejmarên romî V ye. Pênc hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Şeş

Şeş ya 6 li hejmarên romî VI ye. Şeş hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Heft

Heft ya 7 li hejmarên romî VII ye. Heft hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Neh

Neh yan 9 û versiyona hejmarên romî IX, hejmarek ji nava komên hejmarên xwezayî ye.

Herwekî binêre 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Deh

Deh ya 10 li hejmarên romî X ye. Deh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Navên din 
 dehe

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Yazdeh

Yazdeh ya 11 li hejmarên romî XI ye. Yazdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Dozdeh

Dozdeh an jî 12, hejmarek e. XII'a romayiyan e.

Hejmar
Sêzdeh

Sêzdeh ya 13 li hejmarên romî XIII ye. Sêzdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Navên din 
 sêzde

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Çardeh

Çardeh ya 14 li hejmarên romî XIV ye. Çarde hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Pazdeh

Pazdeh ya 15 li hejmarên romî XV ye. Panzdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Şazdeh

Şazdeh ya 16 li hejmarên romî XVI ye. Şazde hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Hefdeh

Hefdeh ya 17 li hejmarên romî XVII ye. Hefteh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke
Hejmarên romî
Hejmarên xwezayî

Hejmar
Hejde

Hejde ya 18 li hejmarên romî XVIII ye. Hejde hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Nozdeh

Nozdeh ya 19 li hejmarên romî XIX ye. Nozdeh hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Navên din 
 nozde

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Bîst

Bîst (20) hejmarekî xwezayî ye. Bi hejmarên romî bîst XX tê nivîsandin.

Hejmar
Çil

Çil ya 40 li hejmarên romî XL ye. Çil hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Navên din 
 çhel

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Pêncî

Pêncî ya 50 li hejmarên romî L ye. Pêncî hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke
Hejmarên romî
Hejmarên xwezayî

Hejmar
Şêst

Şêst ya 60 li hejmarên romî LX ye. Şêst hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Navên din 
 şest (soranî)

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Heftê

Heftê ya 70 li hejmarên romî LXX ye. Heftê hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Dused

Dused ya 200 li hejmarên romî CC ye. Dused li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Pêncsed

Pêncsed ya 500 li hejmarên romî D ye. Pêncsed hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Navên din 
 Pênsid

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Milyon

Milyon ya 1.000.000 li hejmarên romî  ye. Milyon hejmarek li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Milyar

Milyar ya 1.000.000.000 li nav komê hejmarên xwezayî ye.

Hên seke 
 Hejmarên romî
 Hejmarên xwezayî

Hejmar
Efxanistan

Efxanistan  (bi darî û peşto: افغانستان Afghānistān) an jî  Mîrgehê Îslamî ya Efxanistanê (bi farisî: Emarat Eslâmiye Afqânestân, bi peşto: De Afġānistān Islāmī Emarat) welatekî başûr-rojavayê Asyayê ye. Cîranên Efxanistanê Tirkmenistan, Îran, Çîn, Pakistan û Tacîkistan e. Efxanistan yek ji welatên herî xizan ên cîhanê ye.

Wateya Efxanistan “welatê Efxanan (peştûn)” e.

Ol li Efxanistanê 

Ji gelê Efxanistanê 99% xwe misilmanên ne (90% suni û 9% şiî).

Galerî

Girêdanên derve 

 
Mîrgeh
Ermenistan

Ermenistan (Filestan, Armenya û Ermenya jî jê re dibêjin, bi ermenî: Հայաստան, Hayastan) an jî Komara Ermenistanê (bi ermenî: Հայաստանի Հանրապետություն, Hayastani Hanrapetutyun) welatek li başur-rojavaya Ewropayî-Asyayî, di navbera Deryaya Reş û ya Deryaya Qezwînê de ye. Zimanê fermî ermenî ye. Serbajarê Ermenistanê Rewan (Êrîvan) e. Ermenistan cîranê Tirkiye, Îran, Azerbaycan û Gurcistanê ye.

Ermenistan niha endamê zêdetirî 35 rêxistinên navneteweyî ye ku di nav van de Neteweyên Yekbûyî, Konseya Ewropayê, Banka Pêşketinê ya Asyayê, Hevgirtina Dewletên Serbixwe, Rêxistina Bazirganiya Cîhanî û Rêxistina Hevkariya Aborî ya Derya Reş. Ew yek ji endamên Hevkariya ji bo Aştiyê ya Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur, û her weha hevalbendiya leşkerî Rêxistina Peymana Ewlekariya Kolektîf (CSTO) ye. Ew di heman demê de endamekî çavdêr ê Civata Aborî ya Avrasyayê, Frankofonî û Tevgera Ne-Peymanan ye.

Li Ermenistanê li gor serjimêra sala 2001ê derdora 45.000 kurd dijîn.

Demografîk 

Nifûsa Ermenistanê 2,790,974 ye (texmînkirina 2021an).

Piraniya ermeniyên diyasporê bi eslê xwe Ermeniyên Kurdistanê ne. Ji ber ku di sala 1915an de, di Şerê Cîhanî yê Yekem re, hîkumdarên tirkî di demên Împeratoriya Osmanî de, Nîjadkujî di kesên bi baweriya Xiristiyanî kirin. Di ve Nîjadkujî tê texmîn kirin ku ji 300,000 hezar heya 1.5 milyon kesên ermenî hatin kuştin û 1 milyon zedetir ermenî koçber bûnê. Gorî peşbîniyan îro 10 milyon heya 17 milyon ermenî di cîhanê heye.

Komên etnîk 

98,1% ji nifûsa Ermenistanê, ermenî ne, 1,2% kurd in û 0,4% rûs. Hindekariya din wekî kesên ûkraynî, alman, gurcî, tirk, azerî, faris in.

Dîn 

Piraniya Ermenistanê bi bawerî Xristiyan in. Hindekariya Êzîdî 1,2% jî nifûsê dikin. Nezîkî 3000 hezar misilman li Ermenistanê dijîn.

Parêzgehên Ermenistanê 

Ermenistan ji 11 parêzgehan pêk dihê:

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Armenica.org
 ArmenianHighland
 Kurdish Armenian blog

 
Qefqasya
Endamên Konseya Ewropayê
Azerbaycan

Azerbaycan an jî Komara Azerbaycanê (bi azerî: Azərbaycan an jî Azərbaycan Respublikası), welatekî parzemînî ye ku li ser sînorê ewropaya Rojhilat û rojavayê Asyayê ye. Ew beşek ji herêma Qefqasyaya başûr e û li rojhilat bi deryaya Qezwînê, li bakur bi Rûsya (Komara Daxistanê), li bakurê rojava bi Gurcistanê, li rojava bi Ermenistan û Tirkiye û ji başûr ve bi Îranê ve tê sînorkirin. Bakû paytext û bajarê herî mezin e.

Komara Demokratîk a Azerbaycanê di sala 1918an de serxwebûna xwe ji Komara Federal a Demokratîk ya Qefqasyayê îlan kir û bû yekemîn dewleta Laîsîzmî a demokratîk a ku piraniya gelhe misilman e. Di sala 1920an de, welat di nav Yekîtiya Sovyetê de wekî Azerbaycana Sovyet hate girêdan. Komara Azerbaycanê ya nûjen serxwebûna xwe di 30ê Tebax 1991an de, demeke kurt berî hilweşandina Yekîtiya Sovyetê di heman salê de ragihand. Di îlona sala 1991an de, piraniya ermeniyên herêma Nagorno Qerebaxê, Komara Artsax ya xweser ava kirin. Herêm û heft navçeyên derdora wê di asta navneteweyî de wek beşek ji Azerbaycanê têne naskirin, li benda çareseriyekê ji bo statuya Qerebaxê bi riya danûstandinên ku ji hêla OSCE ve têne hêsan kirin, her çend ew defakto bi dawîhatina şerê Qerebaxê yê yekem di sala 1994an de serbixwe bû. Piştî şerê Qerebaxê yê duyemîn di sala 2020an de, 7 navçe û deverên Qerebaxê hatin vegerandin û radestî Azerbaycanê hatin kirin.

Azerbeycanê bi 182 welatan re têkiliyên dîplomatîk heye û di 38 rêxistinên navneteweyî de endametî ye, ku di nav wan de Neteweyên Yekbûyî, Konseya Ewropayê, Tevgera Bêalîgir, OSCE, û bernameya PfP ya NATOyê jî hene. Azerbaycan yek ji endamên damezrîner ên GUAM, CIS, û OPCW ye. Azerbaycan di heman demê de dewleteke çavdêr a WTO ye.

Piraniya nifûsa welêt (% 97) misilman in, lê destûr oleke fermî îlan nake û hemû hêzên siyasî yên sereke li welêt Sekuler in. Azerbaycan welatekî bipêşketî ye û di rêza 91emîn de di Indeksa Pêşketina Mirovî de cih digire. Lêbelê, Partiya Azerbaycana Nû ya desthilatdar, ku ji sala 1993an vir ve li ser desthilatdariyê ye, bi serkirdayetiya otorîter di bin serokatiya herdu Heydar Eliyev û kurê wî Îlham Eliyev de, û xirabkirina rewşa mafên mirovan a welat, di nav de zêdekirina sînorkirinên li ser azadiyên sivîl, ev jî bi taybetî li ser çapemeniyê.

Mijarên têkildar 
 Kurdên Azerbaycanê

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Qefqasya
Endamên Konseya Ewropayê
Paytext

Paytext an serbajar, ew bajar e ku piraniya rêveberiya dewletê lê ye, bi taybetî perleman, hikûmet, serokdewlet û hwd. Gelek caran paytexta welatekî bajarê herî mezin e û tê de herî gelek kes hene.

Girêdanên derve 

 
Cureyên dabeşkirina îdarî
Km

Pir manên km hene.
 Li lîsteya kodên ISO yên dewletan da km ê Komoros ye.
 Kurtenavê km peyvanê kîlomitir ye.

Kurtenav
Çg

Çg kurteya peyva çargoşe ye. Şonê kîlomitir Çg mera kane km² jî binîvsîne.

Kurtenav
Hîwa

Hîwa kovareke hefteyî ye. Li gel rojnameya Özgür Politika derdikeve.

Binihêre: Hejmarên kovara Hîwa

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Ereb (Agirî)

Ereb, gundekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Agiriyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Agiriyê
Zimanê erebî

Erebî (bi erebî: اللغة العربية al-luġatu al-ʿarabiyya) zimanê erebî  ji Malbata zimanê Hamî−Samî ji baskê Samî ye. Qurana Pîroz bi zimanê erebî ye. Alfebeya erebî ji 28 tîpan pêk tê. Ew li welatên mîna Maroko, Cezayir, Tûnis, Misir, Surî, Îraq, Erebistana Siyûdî û din tê gotin. Di heman demê de, di van welatan de zimanê yekem fermî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Erebî
Erebî
Zimanên Îranê
Amerîka (parzemîn)

Amerîka an Emerîka an jî Nûstan (wek New World) parzemînek e.

Bakur, Navend (navîn) û Başûrê Amerîkayê ku ji bakurê Kanada dest pê dike ta digihe başûrê Arjantînê. Binêre:
 Amerîkaya Bakur
 Amerîkaya Başûr
 Amerîkaya Navîn

Girêdanên derve 

Parzemîn
Cîhan
Amerîka
Superparzemîn
Ottawa

Ottawa, paytexta Kanadayê ye ku bajar li beşa başûrê parêzgeha Ontario, li xala tevêhevbûna Çemê Ottawayê û Çemê Rîdawê hatiye avakirin. Ottawa tixûbê Gatineau, Quebec û bingeha qada metropolî ya Ottawa-Gatineau (CMA) û herêma paytexta neteweyî (NCR) pêk tîne. Li gorî daneyên sala 2021an nifûsa bajarî ya Ottawayê 1.017.449 kes e û nifûsa metropolî 1.488.307 kes e ku bajar bi vê nifûsê dibe çaremîn bajarê herî mezin ê Kanadayê û dibe çaremîn devera metropolî ya herî mezin ê li Kanadayê.

Ottawa navenda siyasî ya Kanadayê û navenda hikûmeta federal e. Li bajêr gelek balyozxaneyên biyanî, avahîyên sereke, rêxistin û saziyên hikûmeta Kanadayê ku di nav de Parlamentoya Kanadayê, Dadgeha Bilind, rûniştina cîgirê Kanadayê û Ofîsa Serokwezîrê Kanadayê heye.

Di 1826an de bajêr bi navê Bytown hatiye damezrandin û wekî Ottawa di 1855an de hate saz kirin ku sinorên bajêr yên orîjînal bi gelek pêvekan ve hatine berfireh kirin û di dawiyê de di sala 2001an de jî ji bo berfireh kirina bajêr û bi zêdekirina bajarokekî sinorên bajêr carek din ji nû ve dîsa hatiye guhertin. Hikûmeta şaredariyê ya Ottawa ji hêla Qanûna Bajarê Ottawa ya Hikûmeta Ontario ve hatiye damezrandin û tê birêvebirin. Li bajêr 24 herêman meclîsên şaredariyê ya hilbijartî û li seranserê bajêr bi tenê şaredarek hilbijartî heye.

Ottawa xwedan nifûsa herî xwendî ye ku li bajêr gelek zanîngeh, saziyên lêkolînê û saziyên çandî hene ku di nav wan de Zanîngeha Ottawayê, Zanîngeha Carletonê, Koleja Algonquinê, Navenda Hunerê ya Neteweyî, Galeriya Neteweyî ya Kanadayê hene. Ottawa yek ji bajarên herî zêde yê Kanadayê ye serdana bajêr hatiye kirin ku di sala 2018an de zêdetirî 11 milyon kes serlêdana bajêr kirine.

Çavkanî

Girêdanên derve

Bajarên Ontarioyê
Paytextên Amerîkayê
Danîmarka

Danîmarka an Keyaniya Danîmarkayê (bi danîmarkî: Kongeriget Danmark) welatekî başûrê Skandinavyayê. Paytexta Danîmarkayê Kopenhag e.

Girêdanên derve
Zimanê danîmarkî

Danîmarkî  an danî (bi danîmarkî: dansk) zimanekî ji zimanên germanî yên bakurî (ko herwesa dibijin wan zimanên skandînavyayî) ye, ko ew jî zimanek ji zimanên germanî yên malbata zimanên hind û ewropî ye. Nêzî 6 milyon kesan ko pirraniya wan li Danîmarkayê ne bi zimanê danîmarkî dipeyvin. Nêzî nîv milyon kesan ji li deverên bakurê herêma Schleswig-Holstein a Almanyayê bi vî zimanî diaxivin û zimanê danîmarkî li wan deveran rewşa zimanekê kêmaniyan hene. Li Grînlenda û gizirtên Faroe jî zimanê danîmarkî zimanekî fermî ye.

Polandin  
Zimanê danîmarkî û zimanê swêdî bi hev ra koma rojhilatî ya zimanên nors pêkdiînin û zimanê norwêcî û îslendî koma rojavayî. Lê danîmarkî û zimanê bokmål li Norwêcê gelek ji hevdu nêzîk in.

Hersê zimanên swêdî, danîmarkî û norwêcî jibo axivtinkerên wan hersê zimanan dihên fehmîn.

Çavkanî 

Ziman
Skandînavya

Skandînavya herêmek e li bakurê Ewropayê û ji van welatan pêk tê: Danîmarka, Norwêc û Swêd. Bi gelemperî, Fînland û Îsland jî wek welatên Skandînavyayê tên pejirandin. 

Nîvgirava Skandînavyayê jî ji Norwêc û Swêd û perçayeke Fînlandê pêk tê.

Galerî 

Ewropa
Erdnîgarî
Kerkûk

Kerkûk (asûrî: ܐܪܦܗܐ, tirkî: Kerkük, erebî: كركوك, Karkuk) bajarekî Îraqê ye. Di navbera Hikûmeta Herêma Kurdistanê û Îraqê tê gengeşekirin. Li gorî destûra bingehîn a Hikûmeta Kurdistanê wek paytexta herêmê tê pejirandin.

Bajarê Kerkûkê serbajarê parêzgeha Kerkukê ye. Di çaxa deshilatdariya Sedam ew bajar ket ber Helmeta Te'rîb kirin (erebandin) û kurdên wê hatin derkirin u ereban ji bajarên din ve re hatin nîştecêkirin. Kerkûk mezintirîn bîrên petrola Kurdistanê li xo girtiye, mîna Babegurgur.

Madeya 140 
Piştî jinavbirin û rûxandina rejîma Sedam Huseyîn di sala 2003an de, kurd û ereban li hev kirin ku meseleya Kerkûkê û wan deverên din ku li derveyî desthilatdariya kurdî ne – weke Şingal, Xaneqîn, Mexmûr û hîn deverên din – lê ji aliyê tevgera kurdî weke beşek ji Kurdistanê tên hesibandin, bi riyeke qanûnî werin çareserkirin. Ji bo vê yekê hin made di destûra Îraqê hatin bicihkirin. Destpêkê madeya 58an ya destûra Îraqê çareserkirina pirsgirêka wan deveran destnîşan dikir, paşê ev made bû madeya 140ê ya destûra Îraqê. Li angora madeya 140 jî ew meseleya wan deverên arêşedar – û ji wan jî bajêrê Kerkûkê – bi sê qonaxan tê çareserkirin. 

Di qonaxa yekem de divê kurdên awarebûyî vegerin cihên xwe yên berê û bihên qerebokirin û erebên ku ji cihên xwe hatine derxistin li cihên xwe yên berê vegerin û ew jî bihên qerebokirin. Di qonaxa duyem de divê serhejmarî bihê encamdan û di qonaxa sêyem jî de gerek referandum bihê sazkirin, da ku bihê naskirin ka dê çarenivîsa evan deveran çi be. Ev prosesa han li gor made divîyabû di dawiya sala 2007a de bi dawî bihata, lê ji ber hinek pirsgirêkan (bi fermî pirsgirêkên teknîkî, lê di rastiyê de pirsgirêkên siyasî, yanî lihevnekirina kurd û ereban) bo şeş mehan hate paşvexistin û pîştî şeş mehan dîsa nehat bicihkirin û dîsa hate paşvexistin.

Rewşa îro ya Kerkûkê (2020)

Gundên qezaya Kerkûkê di sala 1957an de 
Kerkûk (qeza):

Navdarên bajêr 
 Ebdurehman Xalisê Talebanî
 Şêx Rizayê Talebanî
 Çopî

Mijarên têkildar 
 Pirsa Kerkûkê

Çavkanî 

 Ebdulla Xefur (2001). Pêristî gundekanî Kurdistan - Pêristî gundikanî Başûrî Kurdistan leser jimêrî salî 1957da. Stokholm.
Hilbijartin

Hilbijartin, bijartina rêveberan, bi taybetî rêveberên siyasî ye. Hilbijartin bi dengdanê tên kirin. Kesên deng didin hilbijêr ango dengdêr in. Yên tên bijartin yan dikarin bên bijartin berbijar ango namzed in.
Bi gelemperî hilbijartin bi du awayan tê kirin.
 Hilbijartinên giştî : Hilbijartinên parlamenteran (Mebûs)
 Hilbijartinên herêmî : Hilbijartinên Şaredaran

Çavkanî

Hilbijartin
Çînî

Çînî bi çend ramanên nêzî hev tê bikaranîn:

 Welatiyên welatê Çînê.

 zimanê ko li Çîne dihêt bikaranîn.

 Her tiştê girêdayî ferheng û dîrok û civaka welatê Çînê.
Japon

Japon an Japonya an Japan an jî Yaban (bi japonî: 日本, Nihon an jî Nippon, navê fermî 日本国, Nihon-koku an jî  Nippon-koku),  li başûr-rojavaya Asyayê welatekî girav e. Japon di Okyanûsa Mezin de ji Deryaya Japanê digihije heta Çîn, Korêya Bakur, Korêya Başûr û rojhilata Rusyayê, li bakur Deryaya Oxotskê, li başûr Deryaya Çîna Rojhilat û Taywanê. Karakterên kanji yên ku navê Japon pêk tînin, têne wateyên "tav/roj" û "nijad/reh". Ji ber vê jî Japon wekî "Welatê ku tav lê hiltê"  tê zanîn.

Japon komgiravekî ye ku ji 6.852 giravan pêk tê. Giravên herî mezin Honshu, Hokkaido, Kyushu û Shikoku ne û ji % 97ê ya welêt dihewînin û giravên din erdên çiyayî ne û hin ji wan ji agirpij in ku çiyayê herî mezin ê Japon, Çiyayê Fuji agirpijekî ye. Japon ji ber nifûsa xwe ya mezin, dehemîn welatê herî şênî ye. Metropola Tokyo ya Mezin a ku li Honshuyê ye, bi tevahiya paytexta kiryariyê, Tokyoyê û prefektor û bajarên li dora wê ne, digihijin zêdetirî 30 mîlyon nifûsî û ev taybetî vê qadê dike metropolitena herî mezin a cîhanê.

Xebatên arkeolojiyê rê didin ku ji serdema Paleolitikê vir ve mirov li giravên Japonê dijîn. Di dîroka nivîskiyê de navê Japon cara yekemîn di metnên Çîniyan de derbas dibe ku ji sedsalê 1emîn mane. Bandora îzolebûnê li ser dîroka Japonê ber bi çav in. Çanda Japon a îroyîn ji hevbandoriya derve û rûdanên hindurîn pêk hatiye. Ji pejirandina makezagonê ya 1947ê vir ve Japon bi monarşiya destûrî tê bi rê ve birin. Serê dewletê împaratora Japon e, serê hikûmetê jî serokwezîr e. Parlemento bi hilbijartinê dikeve ser karê.

Li gorî têrbûna berhemên hundirî, Japon, piştî DYAyê li cîhanê duyemîn e. Endama NY, G8 û APEC e. Budçeya parastinê ya Japon li cîhanê rêza 5emîn e.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Asya
Zimanê japonî

Zimanê japonî an japonyayî, zimanê ku di Japonê de tê axaftin.  Japonî di Japonyayê de zimanê fermî ye. Di Palauyê de jî ji alî hikûmetê têt nasîn. Nêzî 125 milyon mirov vî zimanî  diaxivin.

Girêdanên derve 
 Zimanê japonî elfubê kiryar (PDF)

Ziman
Japon
Tokyo

Tokyo (bi japonî: 東京, Tōkyō), paytext û bajarê herî qerebalix ê Japon e. Bajêr berê wekî Edo hatiye binavkirin. Qada metropolê ya Tokyoyê (bi parêzgehên cîran re ku 13,452 kîlomêtre çargoşe rûerd werdigire) qada metropola herî qerebalix ê cîhanê ye ku bi texmînî 37 milyon (2018) mirov li qada metropolê dijîn. Nifûsa parêzgeha Tokyoyê 13 milyon e û nifûsa navenda bajêr ku li 23 beşên taybet hatiye dabeşkirin 9 milyon e. Tokyo wekî navenda aborî ya Japon e û cihê hikûmeta japonî û Împaratoriya Japon e.

Di demên kevin de Tokyo gundekî masîgiran ê bi navê Edo bû. Dema ku bajêr dibe navenda Şogunata Tokugawaku, bajar di sala 1603an de ji hêla siyasî ve statûyek girîng bidest dixe. Di nîvê sedsala 18an de, Edo yek ji bajarên herî qerebalix ê cîhanê bû ku bi nifûsa bajêr ji milyonek zêdetir bû. Piştî Nûjenkirna Meiji ya 1868an, paytexta emperyal ji Kyotoyê derbasî bajarê Edoyê dibe û navê bajêr wek Tokyo tê guhertin. Tokyo di sala 1923an de ji aliyê Erdheja Kantō ya Mezin 1923 ve û dîsa ji hêla bombebarankirina hevalbendan ve di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de du caran wêran dibe. Di destpêka salên 1950an de, bajar di nav hewildanên nûavakirin û berfirehkirinek bilez de  derbas dibe ku rê li ber aborî ya japonî vedike. Ji sala 1943an vir ve, Rêveberiya Bajarê Mezin a Tokyo beşên taybetî yên parêzgehê, bajarok û derdorên cihê yên li devera bajêr ya rojavayî û du zincîrên giravên derveyî ku wekî Giravên Tokyoyê têne zanîn birêve dibe.

Tokyo piştî New York City ji hêla dahata hilberîna navxweyî ve duyemîn mezintirîn aboriya bajarî yê li cîhanê ye û ji aliyê Gerdûnîbun û Tora Lêkolînê ya Bajarên Cîhanê ve wekî bajarek Alfa + hatiye kategorîzekirin. Di heman demê de bajêr navendek karsaziya sereke ya Japon e û wekî beşek ji herêma pîşesaziyê ye ku bajarên Yokohama, Kawasakî û Chibayê vedihewîne. Ji sala 2021an vir ve Tokyo malavaniya (mazûvanî) 37 pargîdaniyên Fortune Global 500 dike. Di sala 2020an de, bajar di rêza Îndeksa Navendên Aborî yên Gerdûnî de li pêy New York City, London û Şanghayê de di rêza çarem de ye. Tokyo malavaniya herî dirêjtirîn birca cîhanê, Tokyo Skytree û mezintirîn tesîsa veguheztina lehiyê ya binerdî ye ku Qenala Qada Metropolê ya Derveyî Binerdê (li Kasukabe, Saitama, derdorê Tokyo) li bajêr e. Xeta Metro Ginza ya Tokyoyê ku di sala 1927an de hatiye vekirin, li Asyaya Rojhilat xeta metroya herî kevn ê binê erdê ye. Tokyo wekî yek ji bajarên herî zindî yên cîhanê ku tê nas kirin, Tokyo bi Wellington re di Rêzeya Jînbûna Gerdûnî ya sala 2021an de di rêza çarem de bû.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Paytextên Asyayê
Bajarên Japonê