nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Partiya Sosyalîzma Demokrat

Partiya Sosyalizma Demokrat - PDS (bi almanî: Partei des Demokratischen Sozialismus)  partiyeke siyasî li Almanyayê ye. Partî niha piştî hevkarî û yekbûna bi partiya WASG re, bi navê Partiya Çepgir (bi almanî: Linkspartei) tê binavkirin. Herwekî navê PDS (Partei des Demokratischen Sozialismus) jî tê bikaranîn.

Bingêha vê partiyê ji Partiya Yekîtiyê ya sosylîst a Almanyayê - SED (Sozialistischen Einheitspartei Deutschlands) a Almanyaya Rojhilatê ya berê (DDR) tê. Wekî tê zanîn herdu dewletên alman di sala 1989an de dibin yek. Heya 4ê sibata 1990an wekî SED-PDS tê binavkirin. Di kongreya xwe ya 9em de () bi partiya Xebat-Dadmendiya Sosyal Alternatîva Hilbijartînê (WASG) re yekîtiye çêdike û bi navê Partiya Çepgîr dikeve hilbijartinan.

Partiya Çepgîr bi riyên rewa û parlamantarîzmê li avakirina civakeke sosyalîst digere. Pirsgîrêkên di rojevê de ne bi zanîstiya sosyalîzmê şîrove dike. Nizmkirina bacê, parastina sirûştê, rakirina mecbûriyeta leşkerîkirinê, dadgeriya global, parastina destkeftiyên hemwelatiyan, polîtîkayeke mirovane ya hindikahiyan, rakirina cûdatiya di navbera federedewletên Almanyayê, lêgera perwerde û tenduristiya bêdirav hwd proje û daxwazên vê partiyê ne. 

Vê partiyê gelek caran dostaniya xwe ya ligel têkoşîna gelê Kurdistanê jî nîşan daye. Di hilbijartinên dawî de wekî oposîsyon di parlamana Almayayê de cihê xwe girtiye.

 
Partiyên çepgir
Avabûnên 1990an
Partiyên sosyalîst
Vaasa

Vaasa (bi swêdî: Vasa) bajarek e li rojavaya Fînlendayê.

Berfirehiya navçeya Vaasayê 397 km² e ku 183 km² ax e.

Dîrok 
Vaasa di sala 1606an de hat damezrandin.

Gelhe 
Li dawiya sala 2005an 57.266 kes li Vaasayê dijiyan. Vaasa bajarek bi fermî duziman e, anku fînî û swêdî ye. Pirraniya şêniyan 72% fînîaxiv in lê dîsan jî zimanê swêdî jî lê bihêz e.

Girêdanên derve 

Bajarên Fînlendayê
Zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê

Yekîtiya Ewropayê 24 zimanên fermî hene:

bulgarî
çekî
danîmarkî
almanî 
estonî
fînî
fransî 
holendî
înglîzî
îrlendî
îtalî
kroatî
mecarî
letonî
lîtvanî
maltayî
polonî
portûgalî
rûmenî
slovakî
slovenî
spanî
swêdî
yewnanî

Ziman
Yekîtiya Ewropayê
Derya Sipî

Du manên Derya Sipî hene.
Deryaya Sipî ê navberê Ewropa û Afrîka ye, seke Deryaya Navîn.
Deryaya Sipî ê li bakurê rojavayê Rûsya ye, seke Deryaya Navîn (Rûsya).
Tûnis (cudakirin)

Du manên Tûnisê hene.
Paytextê Tûnis (dewlet), seke Tûnis (bajar).
Dewletê li bakurê Efrîqiya, seke Tûnis (dewlet).
Seyithan Durmuş

Seyithan Durmuş berniyas bi Bavê Baran, çalakdarê siyasî û karkerê kurd bû.

Jiyana wî

Çalakdariya wî ya siyasî û mirina wî 

Ew di sala 1994an de li nêzîkî Anêrê bi tevahî sê gundiyên temendirêj ji hêla dewleta Tirk ve hatiye kuştin. Zewicî bû û xwedî çar zarokan bû. Lawê Evdilbaqî û Sekîneyê ye. Bavê Baran ji beriya 12ê Îlonê (12 Îlon 1980, Cuntaya leşkerî ya Tirkiyê) heya roja mirinê herdem ji bo kurd û Kurdistanê têkoşiyaye. Herwekî karker bû. Li Erebistana Siyûdî, Fransa, Germanistan hwd bi salan dima û aboriya malbata xwe bi rê ve dibir. 

Piştî hatina PKKê ya herêmê têkiliya wî bi wan rê çêbû. Wekî mîlîs kar dikir. Li nêzîkî gundê xwe tevahî sê mîlîsên gundên cîran dicivin. Ji babirokên artêşa tirk tên gulebarankirin û hemî bi hev re jiyana xwe ji dest didin. Artêşa tirk leşên wan xirab dike û cenazeyên wan nade malbatên wan. Li nêzîkî baregeheke artêşa tirk, li bajarê Mûşê meytên wan tên veşartin.

Çavkanî 

Durmuş, Seyithan
Mirin 1994
Dêrika Anêrê

Dêrika Anêrê (bi romî kirine: Kumlukıyı) gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye.

Dîrok 

Li ser bingeh û dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Nêzîkê Anêrê ye. Pirraniya şêniyên gund ji ber şer û xizaniyê barkirine çûne bajarên Tirkiyeyê û Ewropayê. Niştecihên gund bi zarabeyê kurmancî diaxivin û ji aliyê olî ve sunî ne.

Erdnîgarî 
38 km ji Gimgim, 86 km ji Mûşê dûr dikeve. Koord: 41° 42' 46 Rojhilat, 39° 2' 30 Bakur.

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkêşê

Navdarên Dêrîka Anêrêyê

Çavkanî

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Titûn

Titûn (bi latînî, Nicotiana tabacum) li Kurdistanê li Pasûr, Amed, Semsur û Mûşê tê çandin. Titûna Mûşê di dinyayê de navdar e. Stalîn jî yek ji hezkirên titûna Mûşê bûye.

Galerî 

Famîleya dendûreşkan
Lovî

[[File:Phaseolus vulgaris MHNT.BOT.2016.24.73.jpg|thumb|Phaseolus vulgaris”]]
Lovî, fasûlî, lobiye yan lobî (bi latînî, Phaseolus vulgaris'') ji navenda parzemîna Amerîkayê derketiye. Li cihên germ û avê tê çandin. 80 cure yên loviyê hene.

Riwek
Famîleya baqilan
Zebeş

Zebeş an jî şebeş (bi latînî Citrullus lanatus) ji famîleya Cucurbitaceae ye. Zebeşên Amedê di dinyayê de navdar in.

Galerî 

Fêkî
Gindor
Pincar

Pincar hemû gîhayên ku ji pelçan şîv çêdibe ye. Di hin devokan ku  wateyê peyvê çiqas teng bûye û ew ji bo silkê hatiyê bi kar anîne jî wetayê xwe ya rastî gîhayê xwarinê ye. Cudatiya pincêr ji riwekên bi fêkî ew e ku fêkîyî pincêr tunneye û pelçên pincêr tên xwarinê. Pincar xamxamî jî tê xwarinê an jî dibe şîv. Hin pincar li Kurdistanê ew in.

baqloq
boçsîpe
çaqir
çayê çê
delîcan
gezgezk
gihaşîrk
gilîzok
goştberxik
goşterewk
kardî
kerbeş
kirindol
pincik
pirpar
qajo
qiçî
qîmberk
silk
siyale
sîrim
tirşo
tîso
tolk
tûsk
gormiz

Riwek
Silk

Silk an silq (bi latînî, Beta vulgaris) riwekeke pelçgir e. Ji pelçên silkê sarme çêdibin. Fêkiyê silkê wek kertolan di bin erdê de girdibe û ew di hilberîna şêkir de tê bikaranîn.

Riwek
Pincar
Kovik

Kovik (bi romî kirine: Oğlakçı) gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 

Navê xwe ji çemên dora gund digire ku ev du av digihên hev û dişibin kovikê. Gorî îdîayan gund 600 sal berê avabûye. Kê gund ava kiriye, nayê zanîn, lewra lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Mala Feqî yek niştecihên kevn ên gund e. Kovikê di sala 1946 û 1966ê de du erdhejên mezin jiyaye. Di sala 1966ê de 17 kes di erdhejê de jiyana xwe jidest dane. Ji dema bav-kalên kurdan Mediyan, Ûrartûyan, Bîzansiyan û Romayiyan bermahî hatine dîtin. Ev kivşe dikin ku pirr berê jî li dora Kovikê cihwarbûn hebûye.

Erdnîgarî 
5 km li bakur-rojavayê Gimgimê dikeve. Gundên nêzîkê Kovikê ne, Gestemerd (an Geştamerd) û Zaçêx in. Niha 45 malbat li gund dijîn. Pirraniya gundiyan ji ber xizanî û pêkutiyên dûgela Tirk koçberê metropolên Anatoliya û Ewropayê bûne.

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkêş 
 Kevirê Qup bermahiyek ji mîrîtiyên kurd

Navdarên Kovikê 
 Sê birayên Kovikê (Mihemed, Ozan û Yilmaz)
 Arif (Kovik) 
 Aliyê Horê (Ali Hore) 
 Mistefayê Tezê (Mistê Tezê) 
 Wehdo (Kovik) 
 Fîrar (Kovik) 
 Sebrî Arif 
 Pîrka Naz 
 Ûsê Alê 
 Hesenê Silê 
 Hemzeyê Arif 
 Cibê Momen 
 Şah Huseyîn(Şaho) 
 Qemerê Çiçê 
 Elî Rizayê Cibê Momen 
 Pîr Seyîd Huseyîn 
 Xelîl Bektaş û Kemal Akbal 
 Mistefayê Ûsiv, Weliyê Nazê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera gundê Kovikê

Gundên Gimgimê
Qerqerût

Qerqerût (bi tirkî kirine Sazlıca), gundekî girêdayî Gimgima Mûşê ye.

Dîrok 
Bingeha vî gundî heya sedsala 16. kevn e. Avakerên gund berekî ji eşîra Pazûkî, Qerbaşî (an Qerwaşî) bûne. Bi navê Osman serokmalbatekî cara pêşîn li vir bi cih bûye. Gimgim di bin desthilatiya şêxan de bûye. Di navbera Osman û şêxên Gimgimê de gelek caran pevçûn derketiye. Lawê Osman Sofî û piştre jî Elî Axa gund bi sitar kirine. Têkiliya Elî Axa bi dewleta Osmaniyan re çêbûye û Osmanî ew kirine qeymekam. Qerqerût xwedî sirûşteke ciwan e.

Erdnîgarî 
Erdê gund avî û deşt e. Çemê bi navê Ava Mezin ku ji Goşkarbaba (an Koçkarbaba) tê di ber gund re derbas dibe. 3-5 km ji navenda Gimgim, 63 km ji Mûşê dûr dikeve. 
Koordînat, hêlîpan: 39.19102°, hêlîlar: 41.4085°. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.510 m ye.

Avhewa

Aborî

Wargehên balkêş

Navdarên Qerqerûtê

Girêdanên derve

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Reqasan

Reqasan (bi tirkî kirine: İçmeler) gundekî girêdayî Gimgim a Mûşê ye.

Dîrok 

Lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Navê Reqasan ji kû tê kes nizane. Li Gimgimê navên wiha gelek in, bo mînak Stûkuran,  Gaqir ûêd. Dibe ku ev nav ji semahên derwêşên Elewiyan derketibe. Lewra ev semahên îbadetê dişibin reqsandinê. Niha jî şarê dewê ji aliyê baweriyê ve Elewî ne û bi Dêrsimkî (kirmanckî, zazakî) diaxivin.

Tê gotin ev gund ji aliyê kesên ji parêzgehên Ezirgan û Dêrsimê hatine ve hatiye avakirin. Hesxanê Elî dibêjin pêşemîn kesê li gund bicihbûye ye. Herêm bi hezaran salan berê jî cihwar bûye.

Navê lawê Hesxanê Elî, Mihemed bûye (Mihemed Axa). Ji wî jî Îsa, Selîm, Brahîm û Gêdûg dibin. Gêdûg Axa xweşmirovek bûye, herkesê jê hezdikirîbûye.

Ji berê ve Perikan, Mîkan, Bekan, Nevan li gund niştevan bûne.

Erdnîgarî 

16 km ji Gimgim, 76 km ji Mûşê dûr dikeve.

Avhewa

Aborî

Gelhenasî

Wargehên balkêş

Navdarên Reqasanê

Girêdanên derve

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Bênîn

Bênîn an jî Komara Bênînê (fransî: Bénin) dewleteke li rojavayê Efrîqayê ye. Li wir dora 10.160.556 (sal: 2014) kes hene. Paytexta Bênînê Porto Novo ye.

Cografya 

Erda Bênînê 112.622 km² ye. Ev dewlet digehe Nîjer, Nîjeriya, Burkîna Faso û Togoyê, li başurê ew digehe deryaya Atlantîkê.

Dîn 
Li Bênînê 23,3% bawermendên dînê xwezayî ne, berê pir kes di nav wî dînî de bûn. Dora 42,8% ji niştecihan xiristiyan in, 24,4% jî misilman in. 9,5% ji kesên Bênînê de dînê xwe tune.

Ziman 
Li Bênînê kesên li wir fransî û dora 90 zimanên efrîqî dibêjin. Li wir mehê adarê 2005an da 60% ji mêrên ser 15 saliyê de nexwenda ne, ê jina hên pire, nêzîkî 75%.

Dîrok 
Di sala 1863an de Fransa hat û Porto Novo, paytexta Bênînê ji xwe re bir. Di 1868an de bajarê Cotonou li başurê Bênînê ket destê fransayiyan; paşê, dora salê 1879an, Fransayê erdên bakurê Bênîn dibirin.

Di 1ê tebaxa 1960î Bênîn sebixwe bû. Ew xwe ji Fransayê ketand.

Herêmên Bênînê 
Bênîn ji 12 herêman pêk tê:

 Alibori
 Atacora
 Atlantîk
 Borgou
 Collines
 Donga
 Couffo
 Littoral
 Mono
 Ouémé
 Plateaux
 Zou

Girêdanên derve

Çavkanî
Esmer (kovar)

Esmer, kovareke çandî û wêjeyî ya mehane ye. 

Ji sala 2005'a ve bi zimanê tirkî û kurdî li Stenbolê weşana xwe didomîne. Kovar bi mehane derdike. Slogana kovarê Popüler kültür e, ev jî guhertinek ji "Çanda popûler" (bi tirki: Popüler kültür) e. Peyva kültür cihê xwe ji ya kürtür (yanî kurd) re hiştiye. Di destpêka de xwedî û berpirsiyarê wê Ferzende Kaya bû. Di dawiya sala 2007'a de gelek xebatkarên kovara Esmer (Ferzende Qaya jî di nav de) ji kovarê veqetiyan û dixwazin bi navê Multi Kulti kovarek nu derxînin. Di nava rûpelê kovarê de heta niha nivîsên gelek kesên navdar wekî yên Mehmed Uzun, Yılmaz Erdoğan, Yaşar Kemal û Orhan Pamuk cih girtine.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Tatan

Tatan gundekî girêdayî navçeya Mûşê Gimgimê ye. Navê gund bi Tirkî kirine Güzelkent. Niştecihên gund bi zaraveyê Kirdkî (Kirmanckî) diaxivin û ji aliyê olî ve Elewî ne.

Dîrok 
Li ser dîroka gund lêkolîneke zanistî nehatiye kirin. Di erdheja sala 1966î de 93 gundiyan jiyana xwe jidest dane.

Erdnîgarî 
18 km ji Gimgim, 74 km ji Mûşê dûr dikeve. Li nêzîkê Tanzîg, Stûkuranê ye.

Avhewa

Aborî

Wargehên balkêş

Navdarên Tatanê

Girêdanên derve 

Gundên Gimgimê
Sunîtî

Sunîtî, sunî, sinet an jî Ehlê Sune () tê wateya "tevgera wekî Muhemmed" an jî "di kevneşopa Muhemmed de". Piştî wefata pêxember Muhemmed, ola îslamê dikeve nav siyasetê. Li ser textê xelîfetiyê pevçûn derdikevin. Herwekî di tevgera rojane, ibadet û tixûbên feylesofiya îslamê de nakokî destpêdikin. Çendîn şax û dibistanên ku gorî xwe ola îslamê şîrove dikin derdikevin. Hêdî hêdî ev dibistan xwe birêxistin dikin û di navbera hev de şerên têr bi xwîn lidardixin. 

Gorî suniyan di ola îslamê de çar dibistan yan mezhebên rast hene: yê Henîfî (an jî Henefî), yê Şafiî, yê Malikî û yê Henbelî. Sunî, mezhebê şia yê ku Ceferê Sadiq bingeha wê daniye, napejirînin.

Di dîroka Kurdistanê de bi navê "Şêrê 100 salî" hatina artêşên ereb-îslaman tê binavkirin. Kurdan berê bi pirranî ola zerdeştî dihebûne. Hatina îslamê bi xwîn, komkujî û azaran bûye. Di nava kurdan û ereb-îslaman de 100 salî şer domiye. Kurd bi pirranî mezhebê Şafiî dihebînin. Herwekî yên Henîfî û şia jî hene. Hinek kurdan wê gavê bi nîvanîv îslam pejirandine û bi navê elewî formeke îslamê pêk hatiye.

Mezhebên îslamê
Hekîmxan

Hekîmxan, anku Ḧekîmxan, navçeyeke bajarê Melediyê ye. 80 km dûrî bajarê Melediyê ye. Firehiya erdê wê 1.844 km², bilindahî ji rûyê avê 1.040 m ye. Hejmara navendê 13.206 (gorî hejmartina sala 2000'î) û bi tevî gundên xwe 42.515 e. Aborî li ser çandinî û xwedîkirina ajalan e. Herwekî bazirganî û karê destan jî pêşketiye. Li navçeyê hesin û krom tê derxistin. 49 gund û 106 mezre girêdayî navçeyê ne. Riya hesinî heye.

Çavkanî
Çirmik

Çirmik an Çêrmûg (bi trikî: Yeşilyurt) navçeyeke bi ser Meletiyê ve ye. Navê wê bi tirkî kirine Yeşilyurt. 4 şaredarî, 16 gund û 23 mezre bi ser Çirmikê ve ne. Firehiya erdê navçeyê 568 km² ye. Nifûsa navendê 12.000 (sal: 2000) û bi giştî jî 45.500 e. Di sala 1957an da bûye navçe. Gorî îdîayan, di dema bîzansiyan da wekî gund hatiye avakirin.

Gundên Çirmikê 

Navê Kurdî – Navê dûgela Tirk pêvekiriye

 Xaçova – Atalar
 Dî Jêr – Aşağıköy
 Pîrpîrim – Çayırköy
 Cafana – Görgü
 Xozane – Gözene
 Dirêjan – Budalauşağı, Işıklı
 Yazlax - İkizce
 Pîr Hemzik, Bîloyan, Qadiran – Kadiruşağı
 Azbîr – Kırlangıç
 Vartanîs – Kuşdogan
 Zeydanî, Kaloyan – Oluklu
 Sarsiya Mezin – Ortaköy
 ? - Öncü
 Geliya Kevn – Salkonak
 ? - Üçgöze
 Kozik – Kozluk
 Seyîdan – Seyituşağı

Çavkanî
Mirûn

Şîro an jî Mirûn  yek ji navçeyên Melediyê ye. Navê wê bi tirkî kirine Pütürge. Ev bajara 74 km ji Melediyê dûr e. Firehiya erdê navçeyê 1.181 km², bilindahî ji rûyê avê 1.250 m ye. Gorî statîstîkên dûgela tirk di sala 2000an da hejmara niştecihên navenda navçeyê 4.795 û bi giştî jî 28.382 ye. Nehiyeyek, beldeyek, 3 şaredarî, 62 gund û 325 mezre girêdayî navçeyê ne. Bi qasî 300 sal berê wekî gund hatiye avakirin.

Çavkanî 

Navçeya Melediyê
Qela, Meletî

Qela an jî Îzolî () yek ji navçeyên Melediyê ye. Di sala 1990an da bûye navçe.

Qela 33 km dûrî bajarê Melediyê ye û firehiya wê navçeyê 192 km² ye. Hejmara niştecihên navendê 4.000  e (di sala 2000'î de). 19 gund û 43 mezre girêdayî Îzoliyê ne.

Avakerên Îzoliyê bi qasî 430 sal berê eşîra Kurd a Îzolî bûne. Mixabin piştî çêkirina termîksantrala Karakaya gelek bermahiyên dîrokî di bin avê de mane (wekî sîteya Pîrot a Bîzansiyan).

Aborî li ser çandiniyê ye. Herwekî xwedîkirina ajalan jî hene.

Çavkanî 

Navçeyên Meletiyê
Aywalî

Aywalî an Tirsekan berê gundekî bi Sêwasê ve girêdayî bû. Di 9ê gulana 1990î de wekî navçe bi Melediyê ve hatiye girêdan. Ew 110 km ji bajarê Melediyê dûr e. Firehiya erdê wê 681 km² ye, bilindahî ji rûyê avê 1.270 m ye. Hejmara niştecihên navendê 6.100 (sala 2000) û bi giştî jî 20.880 ye. Li herêmê karên destan pêşketî ye. Li axa navçeyê krom û hesin derdikevin. Li herêmê gelek cihên tûrîstîk hene.

Çavkanî 

Navçeyên Meletiyê
Darende

Darende yek ji navçeyên Melediyê ye. Navê wê jî berê Zengîbar (Hîtît) bû. Paşê ew hatiye binavkirin. Di sala 1934an da Darende hat bi Melediyê girêdan. 7 şaredarî, 43 gund û 15 mezre girêdayî Darende ne. Firehiya erdê xwe 1.363 km², bilindahî ji rûyê avê 950-2150 m ye. Hejmara niştecihên navendê 13.900 (2000) û bi giştî jî dora 54.450 e. Gelekî navên cografîk ên bi filehkî (ermenî) hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera navçeyê
 Malpera şaredariya Darendeyê

Navçeyên Meletiyê
Erxewan

Erxewan, anku Arxawun, an jî Tahir () yek ji navçeyên Melediyê ye. Nehiyek, şaredariyek, 46 gund, 4 tax û 73 mezre bi navçeyê ve girêdayî ne. Ew 64 km ji Melediyê dûr e. Firehiya erdê navçeyê 1.037 km² ye. Hejmara niştecihên navendê 2.730 (sal: 2000) û bi giştî jî 10.600 e. Şik heye ku hejmar zêdetir be. Lewra li herêmê gelek kesên ku kitim (netomarkirî) in hene. Dûgela Tirk gorî polîtîkaya xwe ya pişavtina kurdan, hemî stran û awazên kurdî yên herêmî wergerandine zimanê tirkî. Bi navê "Stranên Arguvanê" dizîn û firotina çanda kurdan berdewam e. Gelê herêmê bi zaraveyê kurmancî û tirkî diaxivin. Ji aliyê olî ve elewî û sunî ne.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Gundên Erxewanê
Arabkîr

Arabkîr an Erebgir yek ji navçeyên Melediyê ye. Navê wê jî berê Daskûzan bû. Di sala 1928an da wekî navçe bi Melediyê ve hatiye girêdan. nehiyek, şaredarîyek, 42 gund û 49 mezre bi Arabkîrê girêdayî ne. Firehiya erdê xwe 956 km² ye. Nifûsa navendê 10.150 (sal: 2000), bi giştî 17.070 ye.

Çavkanî
Melediya kevn

Melediya Kevn (), yek ji navçeyên Melediyê ye. Heya sala 1988'î bi navê "Melediya Kevn – Eski Malatya" dihate binavkirin. Di sala 1988'î de navê wê kirin Tirkî Battalgazî. 14 gundê wê hene. Firehiya erdê navçeyê 213 km² ye. Nifûsa navendê (2000) 15.154 û bi giştî jî 28.085 e. Dîroka Melediya Kevn jî wekî ya Melediyê bi xwe ye.

Navçeyên Meletiyê
DejaVu

DejaVu curenivîseke ji bo gelek alfabeyan e. Di gelek distribusyonên Linuxê wekî Debian, Ubuntu, Suse wekî fonta standard tê bikaranîn. Tê de hemû nîşanên ji bo kurmancî û soranî hene.

Binihêre 
 Fontên kurdî

Girêdanên derve 
 Daxistina DejaVu
 Malpera DejaVu

Font
Burkîna Faso

Burkîna Faso (bi wateya "welatê dilsozan") dewletek e li rojavayê Afrîkayê. Li wir nêzîkî 21.510.181 kes (sal: 2020) hene. Paytextê Burkîna Faso Ouagadougou ye. Ev dewlet yek ji dewletên tewrî hejar e li cîhanê.

Erdnîgarî 
Erdê Burkîna Faso 274.200 km² ye. Bilindtirîn cih Tênakourou ye. Ew 749m bilind e. Burkîna Faso digihe van dewletan:
 Malî
 Nîjer
 Bênîn
 Togo
 Gana
 Peravê Diranfîl

Dîn 
Li Burkîna Faso pir dîn hene, loma mirov nikare wan tevan binivisîne. Lê 60,5% kesên li wir misilman in û dora 23,2% xiristiyan in, 15,3% wan jî bawerî bi dînên xwe yên xwecihî tînin.

Ziman 
Zimanê fermî fransî ye. Gelê mossî koma etnîk a herî mezin a Burkîna Fasoyê ye û pirraniya wan zimanê mooré diaxivin.

Aborî 
Li Burkîna Faso xelk ji rizê, genimê û garisê dijîn. Hinek kes darên zêr kom dikin û difroşin. Komkirina Mangan jî li wir heye, lê ev hêj ne pir pêşketî ye.

Dîrok 
Di salê 1898an de Fransa Burkîna Faso dagirkir. Di 5ê tebaxa 1960î de Burkîna Faso serbixwe bû.

Girêdanên derve
Orhan Pamuk

Ferit Orhan Pamuk (jdb. 7ê hezîranê 1952, li Stembolê); romanivîsê binavûdeng ê Rom (Tirk) e. Girêdayî wêjeya paşmodern (postmodern) e. Li sala 2005ê hezkirina wî li welatê wî, Tirkiyê, ber bi kêmbûnê çû, lê li seranserî cîhanê hezkirina wî her zêde dibe. Wekî yek ji romannivîsên serkevtî yên Tirkiyê, romanên wî ji bo zêdetir ji 40 zimanan hatine paçvekirin (wergerandin). Ew wergirê gelek xelatên edebî yên Tirkî û navneteweyî ye. Li [[12ê kanûna pêşîn] a] 2006î wî wekî Tirkê herî pêşîn Xelata Nobel a wêjeyê wergirt.

Jînenîgar 
Ew li sala 1952ê li malbateka zengîn a pîşesaz (sinetî) li Stembolê hat dinyayê. Ew di kitêbên xwe, mîna Kitêba Reş û Cewdet Beg û Kurên Wî da behsa malbata xwe dike . Wî li Robert College, li Stembolê xwandiye. Paşî ji ber pesta malbatê ku dixwestin ew bibe endazyar an nijyarvanek, li Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê nijyarî (Arkîtekt) xwand. Lê piştî sê salan, wî xwandina nijyariyê hêla da bibe nivîskarekê tivavwext û li sala 1976ê li enstîtûya rojnamevaniyê li Zanîngeha Stembolê xwandina rojnamevaniyê bi dawî kir.
Li sala 1982ê bi Aylin Turegenê ra zewicî, lê li sala 2001ê ji hev cuda bûn. Wan kîjek (keçek) bi navê Royayê heye.

Birayê Orhanî, Şewket, ku hindek caran wekî kesayetiyekê çîrokî di romanên Orhanî da peyda dibe, dîrokzanekê binavûdeng ê cîhanê ye. Ew zêdetir ji bo dîroka aboriyê tê nasîn û li Zanîngeha Bosforê dersdêr e.

Berhem 
 Sessiz Ev - Mala bêdeng
 Cevdet Bey ve Oğulları - Cevdet Beg û lawên xwe
 Sessiz Ev - Mala (xaniyê) bêdeng
 Beyaz Kale - "Keleha Spî"
 Kara Kitap - Kitêba Reş
 Yeni Hayat - Jiyana Nû
 Benim Adım Kırmızı, "Navê min Sor e"
 Kar - Berf
 Masumiyet Müzesi - Muzexana bê gunehiyê
 İstanbul: Hatıralar ve Şehir - Stembol bîr anîn û bajêr

Berhemên wî yên ku li Kurdî hatine wergerandin 
"Mali bedeng" .. wergeranî Zagros Rêbaz .. bem zwane dekewete bazari kteb le başurî kurdistan
 Navê min Sor e (werger: Mustafa Aydogan)
 Orhan Pamuk 'Bookweb' 
 Pirûkê "Berf - Befr" wergêrawete ser zimanî kurdi
 Pirtûka "Beyaz Kale" ji zimanê kurdî re di 2015an de bi navê "Keleha Spî" ji aliyê Ciwanmerd Kulek ve di Weşanxaneya Lîs de hate wergerandin.

Nivîskarên tirk
Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Jidayikbûn 1952
Romannivîsên sedsala 20an
Romannivîsên sedsala 21ê
Mirovên zindî
Stûkuran

Stûkuran, bi tirkî navê wê kirine Çaylar, gundekî nehiyeka Gimgima Mûşê ye. Wekî Uskuran, Ustukran tê bilêvkirin. Gorî zimanzanên herêmê ev peyv bi rastî Stûkuran e. Di hin devokan de "Stû" wekî "Hustû, ustu" hwd tê bilêvkirin. Nivîskarê kurd Mehmet Teker ji Stûkuran e. Bi navê "Dî dîroka Kurd de Eşîra Xormekan - Kürt Tarihinde Hormek Aşireti" pîrtûkek wî heye. Di vê pirtûkê de gelek agahî ji bo herêmê heye herwekî bo Stûkuran jî.

Be kirmanckî 
Stûkuran, Uskuran, Uskura Pîl () nehiyeka girêdayo Gimgim (Varto) o. 

Nifûsê xo zaf bî lê dewicî koçber bî. Îdarey xo bi weykerdişê heywanan kenê. Nehiyê de mekteb (dibistan) a verênî û miyandî estê. Uskuran dewa nûser Mehmet Teker o.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Îzolî (eşîr)

Îzolî yek ji eşîrên Kurdan e. Bi piranî li herêma Meledî yê dijîn û navê xwe daye navçeya Îzolî. Li gorî salnameyên Osmaniyan di sala 1719´î de eşîreke nîvkoçber bûye. Li Meletî, Amed, Mêrdîn, Erzerom û Dêrsîmê bi cîh bûne. Hin berên eşîrê bi havînan derdiketi bûne cihên hênik û zozanan. Lêkolînên Zanîngeha Perwerdehiyê ya Zanîngeh ya Abant Îzzet Baysal di sala 1960´î de, li ser salnamayên dema Qeyserî Osmanî Kanunî Silêman dide xûya kirin ku Îzolî yek ji eşîrên Kurdan ê nîvkoçber bûye û di dema Kanûnî Sîlêman de li herêma Komirî ya Melediyê bi navê Îzolî gundekî hebûye.

Eşîrên Millî
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Zanîngeh

Zanîngeh dameziryayî anko binkeyên xwandina bilind (anko xwandina astê sêyê) û lêkolînên zanistî ne ko bawerînameyên zanistî di bîyavên cidacida yên zanistan da bi xwandinkarên xwe didin û di berhemanîna zanistî da pişikdar in.

Herçend e ko berî Ewropayê li Cihana Îslamî û derên dî yên parzemîna Asyayê zanîngeh hebûn, lê pirranîya zanîngehên niha yên cihanê li ser bingehê binkeyên zanistî yên Ewropaya Çaxên Navên hatine damezirandin.

Binêre herwiha 
 Zanîngehên Kurdistanê

Çavkanî
Penaber

Penaber kesên ji ber raman, bawerî, aîdiyeta xwe bi komekê re, ol û tercihên xwe yên zayendî, ji aliyê dûgel an hêzên bi rêxistinî jiyana wan ketiye xetereyê, di bin gefxwarin û biryara êşkence û cezayê mirinê (dardekirin, berdarî, îdam, xenaq) de ne yan jiyana xwe di xetereyê de dibînin û ji ber wan sedeman herêm an welatê xwe diterikînin, re tê gotin. Penaberî mafeke mirovî ye û di Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan de jî cih digire.

Penaber, peyveke dadî ye. Ji koçber cudatir e. Piştî Şerê cîhanê yê duyem , ji bo careke din şer û azareke wiha êdî pêk neyê, mirovahî li hin çare, norm û peymanên navneteweyî geriya. Li bajarê Jenevê (Cenevre) yê Swîsreyê, gelek peymanên navnetewî hatin morkirin. Ravekirina peyva penaber, maf û normên penaberiyê di Peymana Mafê Penaberiyê ya Jenevê ya sala 1951'ê de hatine kivşekirin. 

Kesên ku ji ber raman, bawerî, aîdiyeta xwe bi komekê re, ol û tercihên xwe yên zayendî (cinsî), ji aliyê dûgel an hêzên bi rêxistinî jiyana wan ketiye xetereyê, di bin gef û biryara êşkence û cezayê dardekirinê de ne, nikarin li cihên jê hatine werin vegerandin. Mafê wan kesan ê penaberiyê heye. Ji wan re pasaporta seyahetê tê dayîn. Heger şertên malbatên wan ên penaberiyê çêbûne ew jî ji vê mafê sûdwerdigirin.

Mixabin herçendî Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan ji aliyê pirraniya welatên serbixwe ve hatibe pejirandin, heya bigire di destûra bingehîn ên wan welatan de cih girtibe jî, îro wekî gelek destketiyên mirovahiyê, mafê penaberiyê jî bi berjewendiyên dûgelan ve hatiye girêdan.

Penaberên kurd 
Gelê kurd yek ji gelên bêdewlet e. Bi sed hezaran kurd ji ber zilm û zordariya welatên dagirker li rûyê erdxanê (dinyayê) belavbûne. Piştî kareseta terorîstî ya 11'ê rezberê (2001) li New Yorkê pêk hat, mafê penaberiyê kete bin gefa berjewendiyên welatan. Di serî de DYA, YE, Kanada û Awistraliyayê pirraniya welatan bi navê ewlekariyê li astengkirina destketiyên mirovahiyê, herwekî li astengkirina mafê penaberiyê geriyan. Roj bi roj ji mafê penaberiyê tê birin, rewşa wan tê dijwartirkirin.

Çavkanî
 Malpera almanî ya UNHCR
 Saziya hindikayî û penaberan a Almanyaya Federal  (almanî)
 Statîstîk  ji BAMF a alman
 Webseite ji civaka bo penaberiyê Pro Asyl (almanî) 

Civaknasî
Gelhe
Penaber
Terekeme

Terekeme navê berekê ku li Kurdistan, Tirkiye, Îran, Gurcistan , Daxistan û Ûkraynayê dijîn. Li Bakurê Kurdistanê li hin gundên Erdêxan, Qers, Sêwas, Kop û Xinûsê dimînin. Ji wan re qerepapax jî dibêjin. Osmanî û dûgela Tirk terekeme kom bi kom anîne li Kurdistanê bi cih kirine. Xwestine nîfûsa kurd li Kurdistanê kem bikin. Di salên 80´î û 90´î de efxan, azeriyên Îranê hwd jî anîne li Kurdistanê bi cih kirine. Ev etnopolîtîkaya dûgela Tirk hêj berdewam e.

Li ser peyva terekeme û bingeha vê berê gelek gengeşî û nîqaş hene. Gorî dîroka Tirkiyeyê ya fermî terekeme yek ji berên tirk ên qefqazî ye û di dema selcûqî û osmaniyan da bûne misilman. Lê wekî tê zanîn ti bawerî bi dîroka fermî ya Komara Tirkiyeyê nabe. Hin terekeme xwe ne bingeh-tirk lê qefqazî dihesibînin. Ji bo vê nêrina xwe jî çand, zargotin û peyvên nehatine pişavtin nîşan didin ku bi rastî jî bi pirranî dişibin qefqaziyan. 

Hinek dîroknas jî dibêjin terekeme ji Erebistana Siûdî hatine û eşîreke koçber a ereban e. Gorî îdîaya wan di dema belavbûna ola îslamê ya li Kurdistan û Anatoliyayê de hin eşîrên ereban ji Mekeya Erebistana Saûdî hatine bicihbûn. Terak-î Mekke (kesên Meke terikîne) an terakîme hatiye gotin ji wan re û ev peyv wiha çêbûye. Ji bo vê îdîayê jî henbelîbûna terekemeyan, salnameyên osmaniyan hwd nîşan didin. Terekeme heya demên dawî ya osmaniyan bi pirranî mezheba henbelî dihebiyan. Bi bandora senteza Tirk-Îslamê vegeriyane mezheba henefî. Hêj jî henbelî hene.

Dîroknasên Ûris qerepapax an terekeme, kesên ji Îran û Qefqazê hatine û li herêma Aleksandropol, Akhaltsike û herêma Gurcistanê Akhalkalakiyê bicihbûne re dibêjin. Hinek terekeme ji xwe re dibêjin terkekeme.

Dîroka fermî ya dûgela Tirk, wekî tê zanîn kê li Tirkeyeyê dijî dike Tirk û dibêje ew jî bera tirkên Oxiz hatiye. Bi pirranî terekemeyan bi azeriyan ve girê dide. Mixabin azerî bi xwe jî terekemeyan ji xwe nahesibînin û wan napejirînin. Bi sedan pêkenok û çîrokên azeriyan ên ku terekemeyan biçûk dixîne hene.

Gel
Xinûs
Peravê Diranfîl

Perava Diranfîl an jî Komara Perava Diranfil (bi fransî: République de Côte d'Ivoire) dewletek li rojavayê Afrîka ye. Li wir nêzîkî 26.378.274 (2020) kes hene. Paytextê Perava Diranfîl ji salê 1983 da Yamoussoukro ye, berê paytextê xwe Abidjan bû.

Erdnîgarî 

Rûberê Perava Diranfîl 322.460 km² ye. Li ser çargoşê kîlomitirekî dora 53 û 54 kes hene. Bilindtirîn cih Mount Nimba ye. Ew 1.752 m bilinde. Perava Diranfîl digê Atlantîk û hên digê van dewletan:
 Lîberya
 Gîneya
 Malî
 Burkîna Faso
 Gana

Dîn 
Li Perava Diranfîl 35-40% misilman in, 20-30% mesihî û 20-45% bawermendên dînê xwemalî yê kevneşopî ne.

Ziman 
Zimanê fermî di Perava Diranfîl fransî ye. Hên li wir 70 zimanên din hene, wek lobî yan agnî.

Aborî

Çandin 
Berhema kekew ê Perava Diranfîl ê tewrî mezin li cîhanê ye. Di salê 2004an da berhemê xwe gihîşte milyonek ton. Hên qehwe, enenes û pembi tê çandin. Bi têxt jî kesên Perava Diranfîl da kar dikin û difroşin.

Madeyên xam 
Cem açên Perava Diranfîl nêft derdixin.

Werziş 
Perava Diranfîl rinde di futbolê da. Ew yek ji dehên tewrî rind di Efrîqa da ne.

Serdariya cîhanî ya futbolê 2006 
Cara pêşîn Perava Diranfîl di serdariya cîhanî ya futbolê 2006 di Almanya pêşve çû. Ew nav grûpê C de bû. Di wê komê de ev dewlet bûn:

Perava Diranfîl dijî giştik lîst. Encam:

Çavkanî

Girêdanên derve
Joutseno

Joutseno, bajarekî li kêleka gola Saimaa li Fînlenda ye. Bi Rûsyayê re 9 km sînorê wî heye.

Girêdanên derve 

Bajarên Fînlendayê
Cîbûtî (cûdakirin)

Du manên Cîbûtî hene.
Dewleta rojhilatê Efrîqa, binêre Cîbûtî (dewlet).
Paytexta dewleta Cîbûtî, binêre Cîbûtî (paytext).
Cîbûtî

Cîbûtî (ereb.: جيبوتي; fransî: Djibouti) dewletek li rojhilatê Efrîqa yê. Li wir nêzîkî 767.400 (sal: 2005) kes hene. Paytexta xwe jî Cîbûtî ye. Cîbûtî çend kîlomitira ji Yemen dûr e.

Erdnîgarî 
Erdê Cîbûtî 23.200 km² ye. Bilindtirin cih "Mouso Ali" bi nêzîkî 2.000 m ye. Cîbûtî digê Derya Sor û hên van dewletan:

 Etiyopya
 Erîtrêya
 Somalî

Ol 
94% ji kesên Cîbûtî Misilman in, bes 6% Xirîstiyan in.

Dîrok 
Sala 1862an da Fransa hat û Cîbûtî dagir kir. Roja 27. pûşber 1977'an Cîbûtî bû serbixwe.

Herêmên Cîbûtî

Girêdanên derve
Îşkence

Îşkence yan jî êşkence, rêbazek bi cûreyên curbicur ên lêdana domdarî ye li dijî mirovên ku têne desteserkirin, ji aliyê kes, kom, yan jî ji aliyê hêzên dewletan ve tê kirin. 

Ji bo berjewendiyên ferdî, olî, komî û dûgelî mirov êş û azarê dide mirov. Di dîroka mirovahiyê de herdem îşkence hebûye. Mirovahiyê wekî gelek şermên xwe hêj dawî li îşkenceyê jî neaniye. Îşkence, pêkutî, têkiliya nemirovane hwd her dem bûye alaveke desthilatdariya dûgelan.

Psîkoanalîst Sigmund Freud, kesê ku li qurbanê xwe îşkence dike wekî nexweşekê dinirxîne û dibêje "îşkencekar her lêdanekê li rûhê xwe dixe". Ferd, ol, kom û dûgel çiqas neheq û zalim be, îşkence jî ewqas neheq û zalim dibe. Tenê di sedsala 20an de bi milyonan mirov ji aliyê dûgelan ve îşkence dîtine û jiyana xwe ji dest dane. Mixabin zagona daristanê hêj berdewam e. Kê xurt be li yê din zilmê dike û ne ew lê qurbanê wê neheq tê dîtin.

Îşkence jî wekî pêşketinên mirovan, di her warî de pêşketiye. Bi hezaran salan berê zaliman bi teknîkên prîmîtîv îşkence li qurbaniyên xwe dikirin. Di sedsala têr xwîn a 20em de elektrîk, dînkirin, dermanên psîkotrop û trankîlîzan, xurifandina kesayetiyê, dardakirina Filistînî, bêxewhiştin, tevgerguhastin hwd cure bi cure teknîkên nû afirandine.

Îşkence wekî çekekî li dijî kurdan 
Bêguman, yek ji neteweyên mezin ê bêdewlet kurdan ji îşkenceyê pirtirîn para xwe girtine. Gelek caran tûşî êrîşên barbaran hatine, di hefteyekê de zimanên 25.000 kurdî hatiye jêkirin, di zîndanên dagirkeran de hovîtiyên nedîtî jiyane. Osmanîyan, Îran, rejîma Bees a Iraqê, rejîma Bees a Sûrî û Komara Tirkiyê îşkence wekî çekekî li dijî neteweya kurdan bi kar anîne û tînin.

Bi sedan stranên kurdan behsa îşkenceyan dike. Li ser komkujiyên wan, li ser Zîndana Amedê hwd bi hezaran stran hene.

Li heremên Suriye ku ji alîyê Tirkiye hatin dagerkerî kirin, istixbiratê Tîrk û girupên çekdar ên li giredayê wan gelê sivil îşkence dikin. Desthilatên Iranê îşkence li hember çalakvan û siyasetmedarên Kurd bi kar tînin.

Kampanyayên li dijî îşkenceyê

Herwekî binêrin 
 Zîndana Amedê

Çavkanî 

Mafên mirovan
!
Felsefeya dadweriyê
Sigmund Freud

Sigmund Freud di 6ê Gulan 1856'ê de li Freiberg (Mähren) anjî ku îro li welatê çîk ê ji dayik bûye. Di 23ê Îlon 1939'ê li London a Brîtanya yê jiyana xwe jidestdide. Bijîşk, pisporê derûnînasiya kûr, avakerê rêgeha psîkoanalîtîk ê, rexnegirê olan e. Yek ji navdarên sedsala 20emîn e.

Herçendî bi xwe miroveke ateîst bû jî, malbata wî bingeh-Cihû bû navê wî yê jidayikbûne Sigismund Schlomo Freud e. Bavê Sigmund, Kallamon Jacob Freud (1815-1896) sêyemîn zevaca xwe bi diya Sigmund Amalia Nathanson (1835-1930) re kiriye. Zaroktiya Sigmund bi xûsk û birayên damariyê re derbasbûye. Bavê wî kesekî bazirgan û dewlemend bû. Mixabin di sala 1857'î de ji ber qeyrana aborî ya wê demê xizan dikeve.

Piştî perwerdehiyeke serkeftî dibe bijîşk û di sala 1882´î de li Nexweşxaneya Giştî ya Wîen dest bi kar dike. Di sala 1885'ê de dibe doçentê Neuropathologiyê. Freud gelek caran li bajar û welatan digere. Derûniya mirov bala wî pirr dikişîne û ew ne li têgihîştinê lê li metoda têgihîştinê digere. Teknîkên wê demê têra wî nakin û ew wan kêm û nebaş dibîne. Gorî wê, sirûştê xweparastineke bêhempa daye mirov û ev yeka han nahêle mirov pirsgirêkên xwe yî derûnî nasbike û derêxîne. Ji bo wê divê mirov hêza vê xweparastinê bêyî êş û azarê bişikîne. Freud dest bi lêgerîn û xurtkirina hîpnotîzma, şîrovekirina xewnan hwd digere.

Berdewama jiyana Sigmund Freud 

 1886 - Zewac bi Martha Bernays re
 1887 - Bikaranîn û xurtkirina hîpnotîzmayê
 1888 - Yekemîn cara bikaranîna mikurhatina serbest
 1893 - Xebat û sererastkirinên li ser obsesyon, hîsterî û anxiete (gumanbariyên bêsedem)
 1895 - Beyankirina veqetandina derûnînasiyê (psikologî) ji neurologî û psîkîatrî yê
 1896 - Beyankirina teoriya Ravekirina Derûniyê
 1900 - Şîrovekirina xewnan, keşfên nû wekî hişar û derhişar
 1901 - Psîkopatologî ya Jiyana Rojane, bi vê pirtûka xwe ew nîşan dide ku rêgehên wî ne tenê ji bo anormalîte yê, herwekî ji bo normalîte yê jî kêrdar in.
 1905 - Li ser jiyana seks a mirov xebat
 1908 - Yekemîn komcivîna navneteweyî ya derûnînasan li Salzburg
 1910 - Xebat li ser narsîsîzm ê, dayîna konferansan
 1912 - Weşandina pirtûka Totem û Tabû, veqetina hevalên wî ji Freud wekî Alfred Adler, Carl Gustav Jung. Hevalên Freud rexne li metodan digirin û gorî xwe li metodan digerin
 1920 - Xebat li ser hezgirî, fobiya mirinê hwd
 1921 - Xebat û pêşkêşkirina derûnînasiya komî
 1923 - Xebat û pêşkêşkirinên wekî îd (binez an ajez), ego (ez, eze), superego (serez an ezder) hwd
 1927 - Dahatûya Paradîgmayek, bi vê pirtûkê dest bi rexnekirina olan dike
 1933 - Li Germanistanê Hitler tê ser desthilatdariyê. Pirtûkên Freud tên rûxandin
 1936 - Artêşên Germanistanê Nemsayê dagirdikin. Freud direve Londonê
 1939 - Li Londonê jiyana xwe jidestdide

Psîkoanalîst
Awistirî
Jidayikbûn 1856
Mirin 1939