nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Belûç

Belûç (bi bêlûçî: بلوچ) gelekî başûrê rojhilata Îranê, li başûrê Efxanistanê û başûrê rojava Pakistanê ye. Bi zimanê xwe, dîroka xwe û eslê xwe gelekî nêzî kurda ne, hinek zanistvan hene dibêjin ku ew jî kurd in. Zimanê belûçan belûçî ye.

Bide ber 
 Belûçistan

Çavkanî 

Netewe
Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)
Xaşiye

Xaşiye sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hâtîye wahîy kirin û ji 26 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "Xaşiye" di ayeta yekê da girtiye. "Xaşiye" bi zimanê kurdî tê wateya "bi tiştekî girtin yan jî bi rûyê tiştekî girtin".

Sûre
At, Avrat, Silah

"At, Avrat, Silah" (Hesp, Jin, Çek) navê filmeke Yilmaz Guney e. Di sala  1966 bi zimanê tirkî di bin derhêneriya Yilmaz Guney û Hasan Kazankaya hatiye kişandin.  
 
Fîlmên 1966an
Fîlmên tirkî
Ela

Ela an jî Ehla sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bajarê Mekkê hatîye danîn û ji 19 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "Ela" ji ayeta yekê girtîye. "Ela" bi zimanê kurdî tê wateya "yê hêrî bilind/mezin" û peyv ji bona Xwedê tê gotin.

Sûre
Tariq

Tariq sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekê hatîye danîn û ji 17 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji peyva "et-Tariq" ji ayeta yekemîn girtîye. "Tarik" bi zimanê kurdî tê wateya "tiştê ku bi dijwarî lê dikevî/lê dixinî, tiştê ku şev tê".

Sûre
Burûc

Burûc sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye danîn û ji 22 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva "el-Burûc" ji ayeta yekemîn girtîye. "Buruc" bi zimanê kurdî tê wateya "birç" an.

Sûre
Înşiqaq

Înşiqaq sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye danîn û ji 25 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva zimanê erebî "înşiqaq" ji ayeta yekê girtîye. "Înşiqaq" bi zimanê kurdî tê wateya "tiştê ku tê qelişandinê".

Sûre
Rêzeçiya

Zîncîrçiya an rêzeçiya bi hejmareke mezin ji çiyayan ku li navçeyekî berfireh û berîn de ne tê gotin, mîna çiyayên Toros, Zagros û Alpên Pontî.

Çavkanî 

Rêzeçiya
Mutefifîn

Mutefifîn sûreyek ji Quran a pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û 36 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva "Mutafifîn" di ayeta yekê da girtîye. Mutefifîn tê wateya "yên ku di pîvanê da hiletiyê dikin". Sûre qala dojeh û bihuştê jî dike.

Sûre
Înfitar

Înfitar ji Qurana Pîroz sûreyeke. Li gorî baweriya îslamê ev sûre li dema bajarê Mekeyê dahatiye û 19 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva "înfitar" di ayeta yekê da girtiye. Înfitar tê wateya " tiştê ku tê qelişandin". Sûre qala roja qiyametê, anku roja piştdawiyê dike.

Sûre
Tekwîr

Tekwîr sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li dema bajarê Mekkê hatîye wahîy kirin û 29 ayet in. Sûre navê xwe ji peyva "küvviret" di ayeta yekemîn da girtîye. Tekwîr tê wateya " lif kirin, alandin, tiştekî li hev pêçandin ". Sûre qala roja qiyametê, pêxambertiyê û peyxamê dike.

Sûre
Ebese

Ebese sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye peyxam kirin û ji 42 ayetan pêk ê. Sûre navê xwe ji kirara "Ebese" di ayeta yekemîn da girtîye. Ebese bi zimanê kurdî tê wateya " rûyê xwe t'al kir". Sûre qala baweriyê, pêxambertiyê, hêza Xwedê û qala roja qiyametê dike.

 Sûre
Naziat

Naziat an jî Nazihat sûreyek ji Quran a Pîroz e. Sûre li bajarê Mekkê hatîye peyxam kirin û ji 46 ayetan pêk ê. Sûre navê xwe ji peyva "en Naziat" di ayeta yekemîn da girtîye. Naziat li vê sûreyê da bi zimanê kurdî tê wateya "feriştên (melek) ku ruhên mirovan kaş dikin û digirin". Sûre qala yêkitiya Xwedê, pêxambertiyê, jiyana di piştî mirinê û roja heşirê dike.

Sûre
Zagros TV

Zagros TV televizyoneke kurdî ye.

Televizyona Zagrosê ku weke kanaleke herêmî weşana xwe dikir, di roja 14'ê pûşperê sala 2005an  dest bi weşana xwe ya hewayî kir. Zagros TV, ji Başûrê Kurdistanê weşana xwe dike. Zagros TV di weşanên xwe de bêhtirîn birhê dide ser nûçeyên Kurdistanê û cîhanê. Herweha ew bi programên xwe yên cure cure bûye kanalek Kurdistanî ya hemerengî. 

Di destpêkê de Zagros TV weşana xwe ji Hewlêrê dikir, piştre wê stûdyoyên xwe li Duhok, Silêmanî û Kerkûkê jî vekir. Û bi rêya wan stûdyoyan ew herroj nûçeyên herêmî yên rojane diweşîne.

Zimanê TV 
Zagros TV bi herdu zaraveyê kurdî kurmancî û soranî weşana xwe dike. Kurmanciya Zagros Tv bêhtir ji devoka Zaxo û Duhokê pêk tê.

Çavkanî

Girêdanên Derve 
Malpera Zagros TV
Zagros TV zindî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Medîne

Medîne an Yesrîb (bi erebî: المدينة المنورة‎ al-Madīnah al-Munawwarah) bajarek li dewleta Erebistana Siûdî ye. Medîne 300 km li bakûrê bajarê Mekkê ye. Ji bona misilmanan Medîne bajarekî pîroz e. Di dîroka îslamê de ji bona zordariyên nebawermendên eşîra Qureyş ê Muhemmed Pêxember mecbûr ma ku ji Mekkê koç bike here Medînê. Îro gora Muhemmed Pêxember û gellek hevalên wî jî li Medînê ye. Ji bona vî her sal bi milyonan hecî ji bona hec terin Medînê. Mizgefta pîroz a duyem a misilmanan jî li bajarê Medînê cî digire û ev mizgeft ji hêla Muhemmed Pêxember ve bi xwe hatiye çêkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Erebistana Siûdî
Îslam

Medîne
Kabe

Kabe (erebî الكعبة‎‎ el-Keʿbe) xaniyekî çargoşe li bajarê Mekeyê li Erebistana Siyûdî ye. Kabe bi perdeyekî neqişkirî û reş hatiye dadan û ji bona misilmanan xaniyê herî pîroz e. Misilman Kabeyê wekî "mala Xwedê" dibînin û her sal bi milyonan bawermend ji bona serlêdana Kabeyê terin hec. Bi gotinên din Kabe sembola yekîtiya hemû misilmanan e. Ji ber vî yekê bawermend di nimêjê da berê xwe didin Kabeyê yanê qibleyê.

Di gora ola Îslamê Kabeyê di hêla Îbrahîm pêxember û lawê wî Îsmaîl pêxember hatiye înşakirin. Di sala 570'an da serokê leşkeran bi nav Ebrehe xwestiye ku Kabeyê hilbişînî û ji bona vî bi hêzên xwe hatiye Mekeyê, lê Xwedê bi xwe Kabe parastiye û hêzên Ebrehe tune kiriye. 

Misilman li hec Kabeyê tewaf dikin. Tewaf heft caran li dora Kabeyê fitilandin e. Tewaf berevajiyê zivirandina saetê, ji hecer el-eswed (berê reş/kevirê reş) dest pê dike û heft caran tê dubarekirin.

Wêneyên Kabeyê

Girêdanên derve 
 Kabe 

Îslam
Qible

Qible di hêla xaniyê pîroz Kabe yê li bajarê Mekeyê ye. Bawermendên misilman di nimêjê de berê xwe didin hêla Kabeyê yanê qibleyê. Di salên pêşîn ên ola Îslamê de qible di hêla mizgefta bi nav Aqsa li bajarê Qudisê bû, lê dûre qible hate guhartin.

Çavkanî

Qible 
 elahmad: Aliyê qibleyê
 Qible 

Îslam
Ezan

Bi azan an bang, (bi erebî; أَذَان) bangevan bawermendan di rojekê da pênc caran bangî nimêjê dike. Belê di mizgeftên mezin da azan li ser minarê dihat bang kirin, lê îro azan bi piranî bi alikariya hoparloran tê bang kirin. Azana yekemîn di diroka ola Îslam ê da ji hêla Bîlalê Hebeşî li bajarê Mekkê hatiye bang kirin. 
Azan tim bi zimanê erebî tê bang kirin.

(*) Ev cîh tenê di nimêja sivê de tê xwendin.

Banga nimêjê an jî banga mêjê, ew banga ku ji mizgeftê tê kirin di her waxtê ku wê bibe de ji bo ku herkesek herê mizgeftê û mêj bike. wekîn din jî, wate bangê, ew ku deme mêjê heya. Ku nîvro bû, di wê watê ku deme mêje nîvro hatiya, ku asrê bû, tê wê watê ku deme mêje asrê hatiya, ku mixribê bû, tê wê watê ku deme mêja migribê hatiya û ku aşayê bû, tê wê watê ku deme mêja aşayê hatiya. Dem, bi wê re tê ziman. Bang, bi dengê mirov tê kirin

Çavkanî 

Nimêj
Îslam
Girav

Girav, dorav an gizirt ji reşahiyên (bej) ku hawirdorên wan bi avê tije ne re tê gotin. Sê beşê giravan hene: Hin perçeyên zinaran an resîf, giravok û giravên esasî. Li hin deran gelek girav li cem hev cih digirên, ji van ra komgirav tê gotin. Hin girav wek kevan an xelekekî rêz dibin, ji van ra jî rêzegirav tê gotin.

Di devokên kurdî de ji giravê re durge jî tê gotin.

Çavkanî 

Erdnîgarî
Şiklên erdê yên beravî û okyanûsî
Şiklên çemî
Girav
Delta (erdnîgarî)

Delta, ji beriyên (deşt) ku li devên çeman çêbûne re tê gotin. Çemên ku li devên wan berî çêdibin pirtirîn bi çend devan digihêje ser gol an deryayê. Li van devên çem û li peravê aluvyon kom dibin ser hev û berîyeke nizm çêdibe. Hek kombûna aluvyonan di binê deryayê de pêk hatibe jê re deltaya binê deryayê tê gotin. Ji ber ku dişibe tîpa deltayê ya yewnanî (Δ) ev nav stendiye. Lê şiklê hin deltayên çeman cuda ne. Li deverên ku hilatin û dahatin lê pir kêm an tune delta çêdibin. Hilatin û dahatin an jî şîp nahêle ku aluvyon bicivin ser hev, wan ber bi nava deryayê diherikîne.

Erdnîgarî
Komên avê
Erdnîgariya beravî
Ekolojî
Şiklên çemî
Av
Nalişkêne

Nalişkêne yek ji çiya yên navdar li devera Bokan li rojhilata Kurdistanê ye.
Gorê Hesen Zîrek Hûnermendê kurd li ser wê çiyayê hatiye naştin.

Çiyayên Kurdistanê

Çiyayên Îranê
Qereçan

Qereçan (, , , navçeyeke Erziromê ye. 182 km ji Erzîromê dûr dikeve. 

Di sala 1966an de bûye şaredarî û di sala 1987an de jî kirine navçe. Yek nahiye, 17 gund û çend jî mezreyên wê hene.

Hin agahiyên bikêr 

 Rûber: 525 km²
 Gelhe: Gorî statîstîkên dewletê sala 2000î li navenda navçeyê 12.500 û bi giştî jî nêzîkî 32.000 nifûsa wê heye. Tê texmînkirin ku ev statîstîkan bêbawer in û nifûs bêhtir e.

Gundên Qereçanê 
 Çoxreşî
 Zêrnak

Çavkanî

Girêdayî 
 Malpera kurdên erziromê
MED TV

Med TV, yekemîn televizyona kurdî ya ser satelîtê bû.

Med TVê di 15ê gulana 1995an de dest bi weşana xwe ji bajarê Londonê kir. Med TVê rojane şeş saetan bi zimanên kurdî, tirkî, asûrî û erebî weşana xwe dikir û li Ewropa, Afrîkaya Bakur û Rojhilata Navîn dihate temaşekirin. MED TVê bi vê yekê gaveke mezin di dîroka çapemeniya kurdî ya nûjen de avêt û sînorên di nav kurdan de bi riyeke modern, bi riya teknolojiyê rakirin.

Astengkirina weşana MED TVê 
Ji destpêka weşana xwe da MED TV bi zextên dewleta tirk re rûbirû ma. Bêriya ku MED TV dest bi weşanê bikê, dewleta tirk ket hewldanan û MED TV bi propaganda nerast li ber çavê raya giştî û dewletên Ewropayê reş kir û weke televîzyona PKKê îlan kir. Paşê bi zextên li ser Almanya, Keyaniya Yekbûyî, Polonya, Spanya, Fransa û Portûgalê xwest MED TV bidê rawestandin. Di nîsana 1999an de Komisyona Serbixwe ya Televizyonê ya Brîtanyayê (Independent Television Commission, ITC) lîsansa MED TVê betal kir û weşana wê rawestand. Lê sê meh şûn de, di tîrmeha 1999an de Medya TV dest bi weşana xwe kir û cihê MED-TVê tijî kir.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Vîdeo: Danasîna MED TVyê li ser Youtubeê

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Faysal Dağlı

Faysal Dağlı (jdb. 4ê kanûna paşîn 1966 li Farqînê) rojnamevan, derhêner û nivîskarekî kurd e.

Dağli di sala 1966an de li Amedê li navçeya Farqînê hate dinyayê.
Di zanîngeha Dîcleyê, di beşa wêjeyê de xwendiye. Ji sala 1988an û vir ve rojnamevaniyê dike. Heta niha sê ji wan bi tirkî, heft kitêbên wî hatine weşandin. Dağli di navbera salên 1996 û 2007an de di TVyên kurdî de ji du sedî zêdetir belgefîlmên dîrokî amade kiriye. Ew niha li Almanyayê dijî.
Faysal Dağli heta hezîrana 2010an edîtorê giştî yê rojnameya siyasî-mehane Le Monde diplomatique çapa kurdî bû.

Kitêb 
 1994 Birakujî(pirtûk)
 1996 Ateşten Portreler 
 2001 Nameya Dîjle
 2002 Şerê Navxweyî Kurd
 2002 Uzak Yazılar
 2003 Welatê Me 
 2005 Bircên Bêdengiyê

Fîlmnîgarî

Dokumanterên dîrokî 
3 Nifşên Serhilder: Malbata Bedirxaniyan 
Li Cîhanê Kurdolojî
Li Pey Rêça Pêxemberê Wendayî: Zerdeşt
Vejîna Dûyem li Kurdistanê /Tofana Nûh 
Mîre Dîrokê/Gilgameş 
Di Çavkaniyên Pîroz de Kurd û Kurdistan 
Bapîrê Pêxemberan /Abrahamê Kurdistanî 
Anabasîs / Vegera Dehhezar Ji Kurdistanê
Aleksander (Îskenderê Mezin) Li Kurdistanê 
Li Kurdistanê Generalekî Alman /Moltke
Şaristaniya Wendayî/Med 
Qahramanekî Bê Nasname / Selahadîné Eyûbî 
Bi Evîn Mem, Bi Zîn Veqetîn / Ahmede Xanî
Bendên Pêşîn yên Dîrokê /Şerefname
Bavê Dîrokê û Sêviyên Dîrokê / Heredot-Historîka û Kurd
Avesta 
Rêvîngiya Berbi Kurdistanê Ve / Romana Karl May
Rojnama Kurdistan

Dokumanterên serhildanên kurdan 
Serhildana Şêx Mahmûde Berzencî
Serhildana Simko yê Şikak 
Peymana Lozanê 
Serhildana Şeyh Saîd 
Xoybûn û Serhildana Araradê 
Serhildana Koçgîrî
Berxwedana Dersimê 
Komara (Mahabad) Kurdistanê 
Serhildana Barzanî

Bernameya "Welatê Me" 
 65 Dokumanterên Bajarên Kurdistanê

Girêdan 
Nivîsên Faysal Dağlı di Le Monde diplomatique kurdî de

Kurdnasî
Dagli, Faysal
Dagli, Faysal
Dagli, Faysal
Rojnamevan
Kesên ji Farqînê
Jidayikbûn 1966
Kemal Seyîd Qadir

Kemal Seyîd Qadir dadnas û nivîskarê kurd e. Hemwelatiya Awistiryayê jî ya wî jî heye. Di roja 23ê çiriya pêşîn 2005an de li Hewlêrê winda bû. Piştre diyar bû ku di deste KDPê de ye.

Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî çalakiyeke bilez ji bo wî derxistibû.

Girêdanên derve
 Gotara Amude.com 

Nivîskar
Keyîtî

Keyîtî, şahîtî yan jî monarşî awayekî îdarekirina dewletê ye ku dewlet ji aliyê şexsekî tenê ve tê birêvebirin. Di keyaniyê de key yan jî şah ne bi rêya hilbijartinê tê serî, belkî ew di xwede qeweteka yezdanî dibîne, an jî xwe bi esl dibîne, an jî xwe serokê temamen welatiyên dewleta xwe dibîne. Di vê sîstemê de dibe ku temamê qewet û karbidestî di destê keydebe, an jî dibe ku qewet û karbidestiya wî bi zagon û qanûnên bingehîn hatibin kêmkirin.

Mijarên têkildar
Keyîtiya makeqanûnî
Keyîtiya serberdayî

Çavkanî
Yusuf Aslan

Yusuf Aslan, di sala 1947an de li gundekî Yozgadê hate dinê. Hindekariya xwe ya navîn li dorhêleke oldar û antî-komînîst qedand. Di sala 1966an de ket ODTUyê. Hîna saleke wî neqediya bû tevlî kulûba ramanên sosyalîst a ODTUyê bû, di nava Dev-Genç de dest bi xebatan kir. Piştî vê demê destpêkê di dibistana amadekariyê de paşê jî li fakulteya Endezyartiyê de di rêxistina çalakiyên boykotê û dagirkirina ODTUyê de yek ji pêşengên zîrek bû. 

Çalakiya ku destpêkê jê hate darizandin, şewitandina wesayeta sefîrê Amerîka û ajanê CIA Commer bû. Di sala 1969an de tevî hevalên xwe çû Filistînê. Li vê derê fêrî pîlotiya helîkopter û balafiran bû. Ji traktorê bigir heta helîkopterê hemû cûreyên wesayetan bi hostatiyeke mezin bi kar dianî. Di sala 1970yî de tevî Yusuf Aslan û Deniz Gezmiş dema diçû tevlî koma gerîla ya li çiyayên Nûrhakê bibe li Şarkişlaya Sêwasê birîndar hate girtin. Li dadgehên rêvebiriya awerte hate darizandin. Di 6ê gulana 1972an de tevî Deniz Gezmiş û Huseyîn Înan hate dardekirin.

Çavkanî 

Mêr
Jidayikbûn 1947
Mirin 1972
Aslan, Yusuf
Kesên hatine dardekirin
İbrahim Kaypakkaya

Îbrahîm Kaypakkaya şoreşger û sazûmankarê TKP/ML bû.

Kaypakkaya di sala 1949'an de li Alaca ya ser bi Çorûmê hate dinê. Malbata wî, bi aslê xwe malbatekdersimî ya ku ji komkujiyên dersimê filitîya û hatîya goçkirin li rojavayê tirkiya. Sazûmankarê TKP/ML'ê ye. Li dibistana mamostetî ya Hasanoğlan, dibistana Çapa ya mamostetiya bilind û Zakoya Stenbolê, fakûlteya fen beşa matematîk-fîzîkê xwand. Di sala 1968'an de bû endamê TÎP'ê yê Eminönüyê. Di desteya weşanê ya kovarên Ant û Çepa Tirk de cih girt. Tevlî çalakiyên protestoya fîloya 6'emîn a Amerîkayê bû. Di nîqaşên MDD-SD de destpêkê tezên SD, paşê jî tezên MDD pejirand. Ji TÎP'ê hate derxistin. Paşê di nav rêxistina PDA-TİİKP ku bi pêşengiya Doğu Perinçek hatibû damezirandin de cih girt. Ji vê tevgerê cihê bû û tevî hevalên xwe tevgera TKP/ML saz kir. Di 24'ê Çileya 1973'an de li çoltera Dersimê hate girtin. Sê meh û nîvan di bin çavan de ma. Di 18'ê Gulana 1973'an de li Amedê dema di binçav de bû bi êşkenceyê hate kuştin.

"Min di nava tekoşîna xortan de riya şoreşê hilbijart" 

Îbrahîm Kaypakkaya got: "Min wek kurek ji malbatekê hêjar, di dibistana Hasanoğlan İlköğretmen de 6 sal xwendiye. Ji ber ku ez şagirtek jîr bûm, ez rêkirime dibistana bilind ya mamosteyî (Yüksek Öğretmen Okulu). Piştî salek perwerdehiyê çûm dibistana bilind ya Çapa Yüksek Öğretmen Okulu û herwiha ez ketime dibistana İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesiyê.

Ji wê demê ve ez ketime nav çalakiyên xortan yên şoreşgerî û demokratîk, û min ramanên xwe yên şoreşgerî pêşde bir. Di sala 1967 de min û 9 hevalên xwe ve kluba ramanê ya Çapa yê (Çapa Fikir Kulübü) ava kir. Di wê demê de ez beşdarê hemû kombûn û çalakiyên Federasyona Kluba Ramanan (FKF) û wek endamê TIP bûme.
Sala 1968 de ji aliyê rêveberên paşverû yên dibistanê ve, ji dibistanê hatime jê dûr kirin. Û di gel hemû giliyên min ve jî, ji ber rêveberiyek faşîst, raman û çalakiyên min wek sedema jê dûrkirina min hat nîşan dan.

Wek ku tê bîra min di wê demê de beşdarbûna min yên çalakiyên wek xwenîşandana li dijê Nato, Filoya Amerika ya 6, û xebata min ya şeva Hozanên Gel de, belavkirina belavokan û meşên karkeran zerar dabû shagirtiya min. Heçku ev çalakiyên han, karên kesên ku ji welatê xwe, gelê xwe hez dikin, ji bo riya raman û baweriyên xwe xwedi berpirsiyariyan e".

Girêdanên derve 
 Berdewam kirin
 Kaypakkaya.Org 

Şoreşgerên tirk
Mirin 1973
Jidayikbûn 1949
Debian

Debian an jî Debian GNU/Linux dîstrîbusyoneke Linuxê ye ku bi tevahî ji nivîsbariya azad pêk te. Niha dîstrîbusyoneke herî mezin e, ji 29.000 paketan pêk tê.

Debian di pêşkêşkaran de gelek tê bikaranîn. Gelek dîstrîbusyonên din ser bingeha Debian tên avakirin. Di nava wan de Ubuntu û Knoppix in.

Navê sîstema paketan ya Debian .deb e, ev sîstem gelek xurt e. Rojanekirina bi vê sîstemê gelek hesan e. Sîstema .deb ji aliyê Ubuntu jî tê bi kar anîn.

Beşeke girîng a Debian sazkerê wê (Debian installer) e. Ev sazker bi kurdî hat wergerandin.

Çavkanî

Gredanên derve 
 Malpera fermî

Dîstrîbusyon
Berhemên 1993an
Karger

Karger komeleyeke lêkolîn û pêşxistina çand û ziman bû. Navenda wê li Amedê bû. Piştî amadehiyên çar mehan, di 19ê kanûna pêşîn a 2005an de bi awayekî fermî hatiye avakirin. Karger li ser çend beşan hatiye avakirin. Kongreya xwe ya yekem di 08.08.2006an de pêk aniye.

Komele di serê sala 2007an de hatiye girtin. Piştî ku serokê komeleyê îstifa kir, endamên komeleyê jî ji komeleyê vekişiyan û komele hatiye girtin.

Xebatên komeleyê
 Xebatên Komputergerî
 Xebatên Sînemagerî
 Xebatên Şanogerî
 Xebatên Muzîkê
 Lêkolîn û Pêşxistina Ziman
 Xelatên Salê

Xebatên komputergerî 
Pîvanên Kargerê di warê komputerê de wiha hatine rêzkirin:

 Li dinyayê her mirov xwedî mafê bidestxistina nivîsbariya belaş e. Ew dikare belaş her bernameyê bi kar bîne. Dewlet di pêkanîna vî mafî de berpirsiyar in. Karger vî mafî ji bo hemû mirovan dixwaze.
 Komeleya Nivîsbariya Azad a ku li bin banê GPLê tê pêşxistin, ji bo mirovahiyê gelekî nirxdar dibîne.
 Karger mafê kesan ê îmtiyazî û telîfê ji bo nivîsbariyan diparêze.
 Komele dixwaze ku her kes nivîsbariyên xwe bi kodên vekirî binivîse û yên ku bi kodên nepenî nivîsandine jî ji gelan re kodên xwe aşkere bikin.
 Komele, nivîsbariyên ku bi armanca qezencê ciwan û mirovan bi ser tiştên xerab de dajon, ji bo civakan xetere dibîne û li hember wan têdikoşe.

Kurdîkirina Ubuntu

Kargerê beşeke giran a xebata xwe da ser kurdîkirina Ubuntu GNU/Linux. Bi vê armancê komeke endamên Kargerê li avahiya saziyê civiyan û ji meha hezîrana 2006an û pê ve dest bi wergerandina wê kirin. Xebatên Kargerê projeya Linuksa kurdî di navbera 2 mehan de bi qasî 2 salan pêşde bir.

Bernameyên rastnivîsa kurdî

Kargerê beşeke xwe jî daye ser bernameyên rastnivîsa kurdî. Li ser vê yekê rastnivis.org weşana fermî ya komeleyê ye û ji bo xebatên rastnivîsê hatiye vekirin. Bi riya vê projeyê dê bernameyek were amadekirin ku dema mirov li kompûtera xwe bar bike, kontrola rastnivîsa kurdî bixweber bike.

Herêma xebatê ji bo komputergeriyê
 Nivîsbariyên malpersaziyê.
 Nivîsbariyên ferhengan.
 Nivîsbariyên rastnivîsê.
 Nivîsbariyên wergerê.
 Nivîsbariyên gerokan.
 Lîstik.
 Grafîk.
 Muzîk.
 Peyama elektronîk.
 Vîruskuj.
 Pergalên Xebatê.
 Office û hin wekî din.

Karger ji bo sala 2006an jî yekemîn Pêşbaziya nivîsbariyê bi kurdî li dar dixe.

Karger dixwaze CD'ya yekê bi bernameyên kurdî amade bike.

Xebatên sînemagerî 
Karger ji bo sînemaya kurdî bi pêş bixe, dê di sala 2006an de bi Pêşbaziya Senaryoyê dest bi xebata xwe bike. Di vê pêşbaziyê de senaryo bi çi zimanî werin şandin jî, heke werin hilbijartin, dê li kurdî werin wergerandin û fîlm bi kurdî were girtin. Xebatên sînemageriyê li ser du xalan hatine rûniştandin:

 Rêzefîlm
 Fîlmên ku bi xezîneyeke mezin werin girtin.

Kongreya Yekem 
Kongreya yekem a Kargerê di 8ê tebaxê de li Amedê pêk hat. Di kongreya yekem de rêz û rêçikên komeleyê, bernameya sala 2006an, xebatên hatine kirin û yên dê bên kirin hatin nîqaşkirin. Di kongreyê de Lijneya Rêveberiyê, Lijneya Kargeriyê û Lijneya Saxtîkirinê hatin hilbijartin. Ji bo rêveberiya komeleyê Rêzan Tovjîn, Rizoyê Xerzî, Yılmaz Dünen (Farqîn), Roşen Arî, Mehmet Sait Alpaslan, Felat Jiyan û Bedirxan Amed hatin hilbijartin.

Çavkanî

Komele
Şivan Qadirî

Şivan Qadirî   (anjî Seyid Kemal Esferem) xebatkareke siyasiya Kurd li bajarê Mehabadê bû ku ji aliya hêzên Komara Îslamiya Îranê hat kuştin û termê wî li bajarê bi Jeep hat gerandin. 

Piştî kuştina wî ta çend heftan li bajarên rojhilata Kurdistanê ji aliya xelkê wê xwepîşandan hat lidar xistin.

Girêdanên derve 
 Amnesty International
 US State Department Iran: Voices Struggling To Be Heard, 3.11.2005 )
بی‌بی‌سی 
مقاله وبسایت میهن (با عکس‌های جسد شوانه قادری)  
Kurd

Mirin 2005
Jidayikbûn sedsala 20an
Letonya

Letonya an jî Komara Letonyayê (fermî bi letonî Latvijas Republika, lîvonî Leţmō Vabāmō) welateke li Bakurê Ewropayê ye. Letonya ew yek ji welatên baltîk (Estonya, Letonya, Lîtvanya). Paytexta Letonyayê Rîga ye.

Dîrok 
Letonyayê di 18ê çiriya paşîn 1918an de serxwebûna xwe îlan kir. Letonya di navbera salên 1940 û 1945an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetê û Almanyaya Nazî ve hat dagirkirin. Piştî şer Letonya ket bin serweriya Sovyetê. Di 1991ê de Letonya serxwebûna xwe bi tevahî nû kir. Letonya di 2004an de bû endameke tam a Yekîtiya Ewropî.

Erdnîgarî 
Firehiya xakên Letonyayê li derên herî fireh bakur başûrî de 210 km û rojava rojhelatî de jî 450 km e. Rûerda wê 64.589 km² ye û tixûbên wê bi temamî 1.370 km ye. Tixûbên Letonyayê bi çar welatan re hene: Estonya li bakurê (333 km), Rûsya li rojhilatê (332 km), Belarûs li başûrê rojhilat (161 km) û Lîtvanya‎ başûrê (544 km) wê dikevin. Ew bi Deryaya Baltîkî li rojavayê (498 km) dorpêçkirî ye. Cihê herî bilind ê Letonyayê Gaiziņkalns e, bilindahiya wî 312 metre ye. 54% ji axa Letonya daristan in û 29% ji axa wê kêrî çandiniyê tê.

Çemên mezin ên Letonyayê ev in: Daugava, Gauja, Venta û Lielupe. Gola wê ya herî mezin Rāznas e.

Herêmên Letonyayê 
Letonya bi 10 bajarên dewletê (valsts pilsētas) û 33 herêm (novadi).

Gel 
Li Letonya bi gelemperî zimanên letonî û rûsî tên axaftin. Letonî zimanê dewletê yê welêt e û zimanê lîvonî li hin deveran zimanek fermî ye.

Li Letonyeyê 62% letonî, 27% rûsî, 3% belarûsî, 2% ûkraynî û polandî dijîn.

Dînên Letonyayê 
Derbarê ayîna gelê Letonyayê de 80% xiristiyan (2011: protestan 35%, katolîk 24%, ortodoks 19%) ne; 19% ateîst û agnostîk in.

Bajarên mezin (2020)

Werziş 
Li Letonyayê werzişa herî giring hokeya ser cemedê û basketbol in. Fûtbol û tenîs jî giring in.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Official tourism portal of Latvia

 
Endamên Konseya Ewropayê
Gêl

Gêl an jî Êgil (1928: اكيل / Egîl) navçeyeke bajarê Amedê ye ku nifûsa wê 19.176 e.

Pêşangeha wêneyan

Çavkanî
Helsînkî

Helsînkî (bi fînî: Helsinki, bi swêdî: Helsingfors) paytext û bajarê herî qerebalix ê Fînlendayê ye ku nifûsa bajêr 665.558 kesan pêk tê. Helsînkî li ser perava Kendava Fînlendayê hatiye avakirin ku bajêr navenda Herêma Uusimaa ya li başûrê Fînlendayê ye. Li qada metropola bajêr 1,5 milyon kes lê jiyan dike. Herêm yek ji dûr û dirêjtirîn devera bajarî ya Fînlendayê ye ku bajêr di warê siyaset, perwerde, darayî, çand û lêkolînê de navenda herî girîng a Fînlendayê ye. Helsînkî 80 km dikeve aliyê bakurê bajarê Tallinn a Estonya, 400 km li aliyê rojhilatê Stokholm a  Swêdê û 300 km dikeve aliyê rojavayê Saint Petersburg a Rûsyayê.

Li gel bajarên Espoo, Vantaa û Kauniainen (û bajarokên rêwiyan ên derdorê, tevî şaredariya cîranê rojhilatê Sipoo), Helsînkî herêma metropolê ya Helsinkî ya Mezin pêk tîne ku nifûsa metropolê zêdetirî 1,5 milyon kes e. Bi gelemperî bajêr wekê metropola yekane ya Fînlendayê tê hesibandin ku bajêr devera metroya herî bakur a cîhanê ye ku bi zêdetirî milyonek kes li bajêr heye û bajêr paytexta herî bakur a welatek endamê Yekîtiya Ewropayê ye. Piştî bajarên Kopenhag û Stokholmê, Helsinkî sêyem şaredariya herî mezin a welatên bakur e. Li bajêr zimanên fînî û swêdî her du jî zimanên fermî ne. Bajêr ji hêla Balafirgeha Navneteweyî ya Helsînkiyê ve ku li bajarê cîran a Vantaayê ye, bi karûbarê pir caran ji gelek deverên Ewropa, Amerîkaya Bakur û Asyayê re xizmetê dike.

Helsînkî bûye yek ji standardên herî bilind ên jiyana bajarî ya cîhanê ku  di sala 2011an de, kovara brîtanî Monocle, Helsînkî di rêza bajarê herî zindî yê cîhanê de di navnîşa bajarên xwe de destnîşan kiriye. Di anketa (rapirsî) kovaran Economist Intelligence Unit a sala 2016an de, Helsînkî di nav 140 bajaran de di rêza nehan de cih girtiye. Di tîrmeha sala 2021an de, kovara amerîkî Time, Helsînkî di sala 2021an de wekî bajarek ku "dikare di pêşerojê de bibe hêlînek çandî ya şînayî" ku jixwe di cîhanê de wekî pêşengek jîngehê tê zanîn, Helsînkî di rêza yek ji mezintirîn deverên cîhanê de destnîşan kiriye.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Fînlenda
Paytextên Ewropayê
Bajarên Fînlendayê
Mezher Xaliqî

Mezher Xaliqî (jdb. Gelawêja 1938 li Sineyê) yek ji stranbêj û hunermendên navdar ê kurd e. Mezher Xaliqî li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê  Sineyê ji dayik dibe. Ew hê di 8 saliya xwe de wekî dengxweşekî nav û deng dide. Ew li ba Esedî fêrî solfej û meqamên kurdî û farisî dibe. Di 12 saliya xwe de li Radyoya Sineyê dest bi stran gotinê dike. Piştî hingî li ba Hesen Kamkar perwerde dibe ku wê demê rêberê orkestrayê bû. Ew, havîna sala 1958’an Sineyê li cih dihêle û ji bo xwendinê diçe Tehranê. Her wê demê dibe hevkarê Radyoya Tehranê. Ew zûtirê têkiliyê digel mamosteyên bi nav û deng yên wekî Henane, Kesrewî, Melah, Beharî, Yusif Zemanî, Nasirî û Muctebay Mîrzade datîne û tevî orkestraya senfonîk, orkestraya mezin a Radyoya Îranê, orkestraya wezareta hunerên ciwan û orkestrayên din ên wê serdemê çendîn awaz û stranan tomar dike.

Xaliqî li Zanîngeha Tehranê beşa fizîkê diqedîne û piştra 4 salan wekî asîstan li zanîngehê dixebite. Lê dest ji warê akademîk ber dide, di warê muzîk û hunerê de kar dike. Berî rejîma îslamî ew li Îranê berpirsê radyo û televîzyona herêma Kurdistanê bû. Piştî ku rejîma şah wergeriya, ew çû Brîtanyayê. Demeke dirêj li wir ma. Li vir jî mastera management endustriel kir. Piştre vegeriya Başûrê Kurdistanê û di sala 2003an de Enstîtuya Kelepora Kurdî ava kir. 

Mezher Xeliqî, hunermendê pêşî yê kurd e ku wekî dahênerekî di salên şêstî de stranên folklorîk yên kurdî digel orkestraya senfonîk û orkestrayên mezin yên wê serdemê tomar kiriye. Ew bi taybetî li başûr û rojhilatê Kurdistanê gelekî bi nav û deng e, heya bigire li ba farisan jî.

Mirov dikare ji stranên wî "Asoy Kurd" û "Pepûley Azadî" binav bike.

Girêdanên derve 
 Hejmarek ji Stranên Mezher Xaliqî 
 Hevpeyvîn: Mezher Xeliqî: Têkoşana me têkoşaneke kulturî û ferhengî ye. Amadekar: Cemîl Oguz, Diyarname  
 Mezher Xaliqî

Hunermendên kurd
Kesên ji Sineyê
Jidayikbûn 1938
Mirovên zindî
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Rehîma Xalid

Rehîma Xalid jineke kurd ya xwenda, zana û keça Xalidê Reşo û bi Dengbêj Seîdê Hemo re zewicî bû...

Jinên kurd
Yarsan

Yarsan anjî Ehl-e heq (), navê dînekê kevin e li Kurdistanê û Rojhilata Navîn.

Peyvnasî
Ji bo kesên girêdayî dînê Yarsan ev peyvên li jêr tên bikaranîn;
 Yarsan:
 Ehlê Heq:
 Kakeyî:
 Şebek:

Kesên pîroz
Siltan Sahak damezrînerê vî dînî ye
Baba Yadegar
Yarsan ango Ehl-e Heq ji aliyê rejîma Tehranê ve weke Şîiyan tên bi nav kirin, lê ew ji bo pêkanîn û pratîka dînê xwe terîqeta mîstîk a Nuralî Îlahî û bavê wî Hajj Nematollah dişopînin. Nûr Elî Îlahî pirtûka pîroz Burhan nivîsiye, ku weke pirtûkeke dînê Ehl-e Heq tê dîtin.

Ji bo Yarsanan Tirbeya Siltan Sahak cihekê pîroz e. Ev tirbe li Şêxan (Pawe) ye. Her wisa Tirbeya Baba Yadegar jî pîroz e ku ew jî li Dalahû ye.

Pirtûkên pîroz
Navê pirtûka pîroza yarsaniyan Serencam e.
Dîwana Gewre

Bawerî û rîtuelên dînî
Di baweriya Yarsanan de reenkarnasyon (tenasûh) heye û di wê baweriyê de ne ku Elî vegeriye dinyayê. Ev nêrîn Yarsanan ji Şîîyan cuda dike.

Dîrok
Dînê Yarsan di sedsala 15ê de ji aliyê Siltan Sahak an jî Siltan Îshaq ve hate damezrandin.

Erdnîgarî
Hejmara Yarsaniyan li gor hin kesan 4 ji milyonan zêdetir e, piraniyan wan li parêzgeha Kirmanşan a Îranê dijîn. Hejmarek ji wan jî e ku Kakêyî tên navkirin, nêzîkî Kerkûkê bi cîh in. Lê li gor hin çavkaniyan hejmara wan ji milyonekê kêmtir e û civateke wan a girîng li Tehranê, û çend Êlen Yarsan li Bahdînan bi Navê Şebek û Sarlî jî hene.

Gelhenasî
Yarsanên kurd Hewramî, Soranî, Kirmaşanî, Lorî, Lekî û yarsanên yên din Azerî, Farisî, Erebî diaxivin (zimannas Hewramî û sê terîqetê wan yên ku ji hev gelekî chê ne hene. Yarsan bi piranî Kurd in, her çend hejmareke hindiktir jî bawermendên Tirkî Azerî, Faris û Ereb jî hene.

Civak
Gelek ronakbîr Yarsaniyan û Êzidiyan wek hev dibînin. 

Rejîma Komara Îslamiya Îranê Yarsan wekî dînekî serbexwe qebûl nake û lewma herdem ji aliya parêzerên mafên mirovên cîhanê rexne lê dê girtin.

Gelek caran xwepîşandan û têkhelçûn navberî xelkê Yarsaniyan û Komara îslamiya Îranê diqewme.

Çand

Mijarên têkildar
Kakeiyye Hareketi: 
Hüseyin Deniz, “Kakailik ve Alevilik”, Dersim Araştırmaları Merkezi, erişim
12 Haziran 2017, http://www.dersimarastirmalarimerkezi.com/kakailik

Girêdanên derve 
 Doxa Yarsaniyan li Îranê
 Malperek li ser yarsaniyan
 Malperek li ser yarsaniyan
 Ahle Haqq music , Grûpa muzîka Razbar (Rezber) a Yarsaniyan 
 Yarîkurd malpera Yarsanan 

Yarsantî
Çanda kurdî
Serencam

Serencam navê pirtûka pîroz a yarsaniyan e ku di sedsala 15an de li gorî hînkirinên Siltan Sahak hatî nivîsandin. Yarsaniyan bawer dikin ku Serencam ji cîhanê re peyama paşîn a Xwedê ye û di goranî de ya resen bi fikra ku ji hêla Xwedê ve hatî damezrandin dihesibîne.

Girêdanên derveyî 

 Ahl-e Haqq site
 Haji Bektash, Sultan Sahak, Shah Mina Sahib and Various Avatars of a Running Wall von Martin van Bruinessen (PDF-Datei; 2,30 MB)
 Kurdish Worldwide Resources: Yârsânism

Çavkanî 
Pirtûk
Yarsantî
Pirtûkên kurdî
Wêjeya kurdî
Kumet

Kumet, gundekî Kanîreşê yê 70 xaneyî ye. Gundekî desteye çiyayê wî yê dewlemend bi bilindiya xwe tê naskirin.
çiyayê Xirxal û 
kaniya sor.

Gundên Kanîreşê
Nizamettin Akkurt

Nizamettin Akkurt, Nizamedîn Akkurt, nivîskarek e ku di sala 1968'an de li gundê Bêkendê ku bi Misirca Sêrtê ve girêdayî ye, ji dayik bûye. 

Dibistanê li gund û navçeya Misircê xwendiye. Zanîngehê li Stenbolê beşa Medyayê xwend, lê ji ber xetereyên jiyanî, hestên welatperwerî û şoreşgerî zanîngehê di nîvî de dihêle û tevlî gerîlla dibe. Edîtoriya kovarên weke Dengê Amed û Bergeh kiriye. Li Wargeha Mexmûrê di rojnameya Maxmûr Rojev de weke qunciknivîs xebitiye. Pişt re jî di sala 2004'an de ji nava refên gerîlla îstîfa xwe bi fermî daye û veqetiyaye.

Ji bilî du pirtûkên zimanê tirkî, Nizamettin Akkurt îmze avêtiye çend pirtûkan. Di nava pirtûkên wî de roman, helbest, muzîkal, pexşan û lêkolîn hene. 

Nivîskar endamê Pena Kurd e. Ew bi hevjîna xwe Serpîl Kilinc re li Swedê dijî û karê xwe yê nivîskariyê berdewam dike.

Pirtûkên wî
Hinek ji pirtûkên wî ev in:
 Zagros 1 (öykü)
 Zagros 2 (öykü)
 Çîroka Du Ezîzan (helbest)
 Vejîn (helbest)
 Nivîsa Qafikên Entîke (pexşan)
 Binefşî Heyamên Veqetînê (helbest)
 Kevalên Tenişta Jiyanê (pexşan)
 Gedeyê Şîrîn  (roman)
 Xwedavendên Wenda (helbest)
 Maxmûr Dişewite (lêkolîn)
 Vejîn 2 (muzîkal)
 Zimanê kurdî 1 (pirtûka dibistanê ji bo pola 2-5)
 Zimanê kurdî 2 (pirtûka dibistanê ji bo pola 6-9)
 Rastnivîsîna Kurdî (gramer-rêpîvanên rastnivîsandinê)
 Sezgiler (ṣiir-türkçe çeviri)

Girêdanên derve 
 http://www.pen-kurd.org/kurdi/nizamettin-akkurt/nizamettin-akkurt.html 

Akkurt, Nizamettin
Gulistan Perwer

Gulistan Perwer (z.1962, Riha, bakûrê Kurdistanê) stranbêke kurd e. Xanima stranbêj Şivan Perwer e. Xwedîya çendîn stran û kasête ye.

Jiyan

Gulistan di sala 1962an de li Rihayê ji dayik bû. Heta şeş saliya xwe li gund ma, pişt re heta 16 saliya xwe li Wêranşarê ma jiya. Di 16 saliya xwe de wê berê xwe daye xerîbiyê. Piştî ku derket Ewropayê li wir dest bi hunerê kir. Gulistan bi dehan stranên gelê kurd vegotin. Gulistan bi navê xwe heft û bi Şivan Perwer re du kaset derxistin. 
Ji bilî karê stranbêjiyê Gulistan Perwer bi karê pêşkeşkirina bernameyên televîzyonê jî mijûl bûye. Ew çend salan di ROJ TV û berê di MEDYA TV de bernameyan pêşkeş kiriye.

Çavkanî 
 

Perwer, Gulistan
Perwer, Gulistan
Perwer, Gulistan
PCKURD (kovar)

Bi qasî ku tê zanîn yekemîn kovara komputergeriyê ya kurmancî latînî ye. Li Herêma Kurdistana Federal di heman salê de kovarên komputergerî bi soranî aramî dihatin weşandin.Koma Pckurd ku di sala 2005'an de ava bû, bi armanca ku bernameyên komputerê wergerînin kurdî û dûre jî kovareke komputergeriyê biweşînin, hate avakirin. Endamên Komê dûre li Amedê bi navê Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Çand û Ziman (Karger) komeleyek ava kirin. Vê komeleyê Kovara Pc Kurd di berfanbara 2005'an de amade kir û hejmara yekem jî di heman mehê de derket.

Çavkanî

Girêdanên derve 
Malpera Kovara PCKURD

Kovarên kurdî
Rêxistina navneteweyî ya Frankofoniyê

Frankofon an jî fransîaxêv, kesên kû bi fransî diaxivin an jî cîhê ku bi piranî bi fransî diaxivin. 

Mînak: Senegal, Bruksel, Quebec (Kanada)

Girêdanên derve 
 Organisation internationale de la francophonie  (Fransızca)

Ziman
Civak
Balîsan

Balîsan, nahiye, navend û gundekî bi ser navçeya Şeqlaweyê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.

Yek ji gundên here mezin a devera Xoşnaw li bajarê Hewlêrê ya Başûrê Kurdistan e. Balîsan wekî navendê komek gundên din tê hejmar; wekî Berawe, Şêxwestan, Kanîberd, Totme, Darereş û hwd.

Balîsan û Şêxwestan li sala 1987 li rêka rijêma Bexdayê a Seddam Husên bi hêrşeke gasa kuşinde hatin bordumankirin ku bu sedema kuştina sedan kes.

Çavkanî 

Balîsan
Gundên Şeqlaweyê
Koma Berxwedan

Koma Berxwedan, komeke muzîka kurdî ye. Piraniya stranên Koma Berxwedanê bi kurmancî ne û piştî bi kirmanckî (zazakî), lê hin stranan jî bi soranî û bi goranî hene. 

Salên aktîv ên Koma Berxwedan ji 1983 heta 1995 in. Li van salan Koma Berxwedan 16 albûm derxistin. Ew li ser zordestiya Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyê dibêjin. Weke navê wan jî dibêje ew komeke şoreşvan bûn yanê daxwaza wan yan jî ilmê wan ji bo avakirina Kurdistanê ye.

Endamên Koma Berxwedanê 
 Armanc
 Azad
 Ajwan
 Beser Şahîn
 Burhan
 Cemal Tîrêj
 Dilar
 Dilgeş
 Diyar
 Ehmed Samî
 Eylem
 Fatê
 Fîkret
 Gavan
 Gulê
 Guler
 Hêlîn/Xedîce
 Hozan Serdar
 Hozan Comert
 Hozan Kawa
 Îsmaîl Mamlê
 Kazimê Wanê
 M. Arifê
 Maruf
 Medya
 Meryem
 Peyvan Arjîn
 Rotînda
 Sehîd Ciya
 Sehîd Mizgîn
 Hozan_Sefkan
 Hozan Serhad
 Sehrîbana Kurdî
 Şemdîn
 Seyîd Xan
 Şehroz
 Sêx Mûsê Îxdirê
 Şiyar Mûnzûr
 Xanemîr
 Xelîl Xemgîn
 Xemgîn Bîrhat
 Xêro Abbas
 Zamanî
 Zelal
 Zerîfe
 Zinar
 Zozan

Albûmên Koma Berxwedanê 

 Dayê 1983
 Bîngol Şewitî 1984
 Dîlan 1985
 Gula Cîhanê 1987
 Kaniya Welat 1987
 Pêşmerge 1988
 Newroz 1989
 Şad Bibe Welatê Min 1990
 Amed 1991
 Meşa Azadî 1992
 15ê Tebaxê 1993
 Botan 1987
 Marşên Netewî 1984
 Kilamên Klasîk 1994
 Ey Ferat 1992
 Albûma Taybetiya Festîvalan 1995
 Bûka Azadî 2015

Çavkanî
 http://www.ronibaran.de/berxwedan.html

Komên muzîkê yên kurd
Fatma Savcı

Fatma Savcı, anku Fatma Savcî, helbestvan û nivîskareke kurd e ku di sala 1974an de li gundê Girê Mîran ê Nisêbîn ji dayika xwe bûye.

Zarokatî 
Bav û kalên wê ji Hêştrekê, gundê Midyadê ne. Li gundê Girê Mîran dibistana bingehîn xwendiye. Tevlî têkoşîna doza azadiya kurdan bûye.

Salên li girtîgehê 
Di sala 1992an de ji aliyê hêzên ewlekariyê yên dûgela Tirk ve hatiye girtin. Cezayê panzdeh salan wergirtiye. Diwanzdeh salan di girtîgehên wekî Colemêrg, Elezîz, Çanakkale, Stembol, Mêrdîn û Mîdyadê de maye. Di zîndanan de dest bi nivîsandina helbestan kiriye.

Helbestên wê
Helbestên wê di gelek kovar û malperan de wekî Jiyana Rewşen, Azadiya Welat, Tîroj, Peyv, Kovara W, Hîwa, Mavî ve Kent hatine weşandin.

Niha 

Piştî diwanzdeh salan di sala 2003an de ji girtîgehê hatiye berdan. Niha li Stembolê dijî û nivîsandina xwe ya helbest û pexşanên wêjeyî didomîne.

Berhem 
 Gulên Qasid -helbest- Weşanên Avesta 2006
 Xewnên Zîvîn - helbest - Weşanên Avesta 2007
 Bîra Birînê - helbest - Weşanên Avesta 2010
 Şewq û Payiz - ceribandin - Weşanên Avesta 2011 
"Ristika Morîkan"- Çîrok- Weşanên Avesta 2012   
"Rojnivîska Rovaja-Ber Binxetê ve" Weşanên Avesta 2012

Çavkanî 

Helbestvan
Çiyayê Şaho

Şaho çiyayeke berz li Rojhilata Kurdistanê ye. Berzahiya wî 3390 metre ye.

Çiyayê Şaho dikeve navberî parêzgeha Kurdistan û parêzgeha Kirmanşan li Îranê.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Hewraman

Çiyayên Îranê
Koma Avreş

Koma muzîkê Koma Avreş sala 1993'an xebatên xweyê huneri li Navenda Çanda Mezopotamya şaxa Amedê da destpêkirin. Navê xwe li şehideki Kurdistanê girtiye. Xebatê Koma Avreş niha jî li nav Navenda Çanda Dicle-Firat berdewam dike...

Komên muzîkê yên kurd
Kemalê Amedê

Kemalê Amed, stranbêjekî kurd e.

Navê wî yê rastî Kemal Yaman e. Di sala 1978an li Baxlara Amedê ji dayîk bûye. Ji ber dijwariya şertên jiyanê û kêşeyên aborî ji Amedê koç kir Enqereyê. 

Kemalê Amed ji 12 saliya xwe de bi mûzîkê mijûl bû. Dibistana seretayî û navincî li Amedê qedand. Di sala 2000ê bi awayekî profesyonelî dest bi muzîkê kir. Heta niha du albûmên wî derketin. Kemalê Amed di fîlmên derhêneriya wan Ganî Ruzgar Şawata kiribû wekî Dumanlı Yol/Riya bidixan û Azad de rol girt.

Albûmên wî
Rojek Mindî (2000)
Ez Hewalim (2005)
Kela zülme (2009)
İnkar neke (2012)
De were (2014)

Mêr
Stranbêjên kurd
Apocî

Apocî (yan Apoçî, carine jî Apoyî) bernavek e ku ji bona kesên ku xwe bi îdeolojiya  Abdullah Öcalanê serokê Partiya Karkerên Kurdistan îfade dike re tê bikaranîn.

Bêjenasî 

Peyva Apocî ji Apo û -cî tê. Apo bi xwe jî ji peyva ap (mam, birayê bavê kesekî) û paşgira -o têt û bernavê Abdullah Öcalanî ye. Apocî jî wiha tê wateya kesên li dû Apo diçin.

Bikaranîn 
Peyva Apocî bi giştî bi wateya kesên di PKKê de yan jî sempatîzanên wê re tê bikaranîn.

Navê berê yê PKKê 

Apocî di heman demê de navê berê yê Partiya Karkerên Kurdistan bû.

Ev jî diyar dike ku qenc be yan xirab be, PKK bi gelek awayan tê wateya Apo û Apo jî hemî PKK ye.

Girêdan 

Rêxistin
Elqaîde

Elqaîde yan jî Elqaede (القاعدة anku bingeh, bi înglîzî al-Qaida yan al-Qaeda), rêxistineke tundîxwazên îslamî ye ku di 1988'an de hatiye damezrandin. Rêxistinê di 11'ê îlona 2001'ê de êrîş anîne ser bajarên New York û Washingtonê (DYA) û bi hezaran sivîlên amerîkayî kuştin. Êrîşa Elqaedeyê li dijî Amerîkayê yek ji sedemên cenga Amerîkayê li dijî rêxistinê û rejîma Sedam Huseyn li Îraqê bû. Dema sazkirina rêxistinê Usame bin Ladin serokê wê bû. 

Li gorî çend çavkaniyan armanca wê derxistina "kafiran" ji welatên Îslamê ye . Wekî din dibêjin ku ew ne pabendî ti dada navneteweyî ye û ew sivîlan jî wek leşkeran dike hedefa êrişên xwe. Lêbelê agahiyên di derheq vê rêxistinê de gişk biguman in. Lewra bi destê dijminên wan ve tên belakirin. Ji ber wê hindê ne agahiyên piştrast in. Heta ku tê gumankirin ka gelo bi rastî rêxistinke bi vî awayî heye yan ne. Lewra ji hin hêlan ve tê dozkirin ku rêxistineke bi vî rengî tuneye. Tenê hêzên sîxûriyê yên dewletên wekî Îsraîl û DYA li ser navê vê bizava xeyalî daxwazên xwe yê hovane pêk tînin .

Li gorî Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê û DYA'yê rêxistineke terorîst e.

Çavkanî 

Rêxistinên îslamî
Usama bin Ladin

Usama bin Ladin (, Usāmah bin Muḥammad bin `Awaḍ bin Lādin (anku, Usamê kurê Mihemedê kurê Ewezê kurê Ladin) (10'ê adarê, 1957 li Riyad, Erebistana Siyûdî - 2'ê gulanê, 2011 li Abbottabad, Pakistan) serokê rêxistina terorîst Elqaîdeyê bû.

Jiyana wî 
Bin Ladin li Riyada Erebistana Siûdî hatiye ser dinyayê. Berê çalakiyên wî yên siyasî bin Ladin bazirgan bû. Di navbera salên 1970 û 1980'î de ji aliyê rêkxistina sîxurî ya Amerîkayê CIAyê ve dijî Sovyetistanê dihat perwerdekirin.

Êrişên 11'ê îlona 2001'ê li New Yorkê 
Nivîsara sereke: Êrişên 11.9.2001

Rêxistina Bin Ladin di 11'ê îlona 2001'ê de bi firrokeyên revandî li New Yorkê û Washingtonê da.

Mirina wî 
Di 1'ê gulana 2011'an de li Pakistanê ji hêla leşkerên amerîkan ve hat kuştin.

Minafiq
Kujer
Jidayikbûn 1957
Mirin 2011
Şivanê Kurmanca

Şivanê Kurmanca an jî Şivanê Kurd , di dîroka wêjeya Kurdî de romanê yekemîn bi zimanê Kurdî ye. Ev roman ji aliyê Erebê Şemo hatiye nivîsandin.

Roman bi alfabeya latînî ya Marogûlov - ya ku di 1929an de ji aliyê Îsahak Marogûlov û Erebê Şemo ve hatibû amadekirin - di sala 1935an de ji aliyê Neşra Hikûmetê Rewanê ve hatibû çapkirin. Piştre ji bo zimanê rûsî hatiye wergerandin. Basil Nikitin di sala 1946an de ev pirtûk ji rûsî wergerandiye fransî û Nûredîn Zaza jî di 1947an de, ew ji fransî wergerandiye kurmancî. Di encama wergera wergera wergerê de, navê pirtûkê jî dibe Şivanê Kurd. Roman di gulana 2009'a de bi navê xwe ê orîjînal Şivanê Kurmanca wek pirtûka weşanxaneya Lîsê ya 75em û wek pirtûka rêza Pirtûkxaneya Ehmedê Xanî ya 21em disa hete çap kirin.

Naverok 
Pirtûk sereboriyên niviskar ya dewra zarokatî û xortaniya wî û koçerên Kurd ên Qefqasê ye. Ereb Şemo li dora biraninên dewra zarotî û xortaniya xwe, rewşa civati ya Kurdên Qefqasyayê ji bihûrbilî û bi hosteyî dihone û weke berr û mafêreke rengîn a destkariya keçeke Kurd a bengî radixe ber çavên xwendevanan. Di beşên dawîn ên romana xwe de jî, nivîskar bahsa bûyerên dema şoreşa mezin a 17an, şerê li dijî emperyalîstan û şerê navxweyî jî dike. Her wiha roman, zehmetî û dijwariyên parastina destketiyên piştî şoreşê jî dike û bi awayekî serketî wêneyê demê teswîr dike.

Çavkanî 

Romanên kurdî
Pirtûkên kurdî
Elektrîk

Elektrîk (an kareba an jî kehreb) têgiha jorîn ji bo hemû diyardeyên sedemên wan di barên elektrîkyên rawestî an barên hatine livîn (herk) û warên wan ên kehrebar û manyetîk e. Barkêşên barên kehrebar elektron bi neyînî, proton û îyon bi erênî hatine barkirin in. Barên wekhev hev û du didefînin û yên cihê hev û du dikşînin. Ji bo sedema hêzên bandorgewrîn kehreb wek wizekêş pir girîng e. Barên kehrebê kaniya warê kehrebar, barên hatine livîn kaniya warên manyetîk in. Pêlên kehrebar, wek ronî, bandora li ser warê kehrebar in û piştî afirandina wan ji barkêşan serbixwe (wek foton) di mekan de dikarin xwe biweşînin, ango bilivin, bandorgewrîna wan bi bûje jî heye.

Etîmolojiya nav 
Gotina kareba ji gotina kevirê kehrîban tê. Di yewnanî de kehrîban elektron e. Elektrîk jî ji elektronê tê. Yanî ji rêçûna elektronê elektrîk çêdibe.

Dîrok 
Elektrîk pêşîn hatiye fehmkirin di çaxê Yewnanê Antîk û Misrê Antîk. Li Misrê mirovên lêgerînên xwe destpêkirine bi masîyên elektrîkê. Ew masî ji bo parezandinê xwe elektrîkê dikaranî. Di welatê yewnanî de kehrebar hat bikaranîn û bi wî awahî ew hêz re gotin elektrîk.

Paşê di sedsala 18an de zanyar Benjamin Franklin elektrîkê lêgerand û cerban çêkir. Cerbekî wî yê pir zanîn "Cerbê Bafirok" alîkarî kir bo daxuyandinê hebûna elektrîk.

Di dawiya sedsala 19 û 20î de, gelek zanyaran lêgerînan çêkir li ser elektrîkê. Bi vî, Endazeyarîyê Elektîk hat şixûlandin. Navê zanyaran ku bi elektîkê lêgerandinê ewe: Nikola Tesla û George Westinghouse û Thomas Edison û Samuel Morse û Werner von Siemens û Alexander Graham Bell e.

Barê elektrîk  
Ew hat rind zanîn ku barên elektrîk bûyerekî binatom ê û enerjiyê elektromagnetîk jî pêkanê. Ji bo hebuna elektrîkê tevgera elektronan hatiye qebul kirin. Heger cîsmê nêtar elektron hildide ew bi barê negatîv bardibe û dibe cîsmê negatîv. Kengê cîsm elektron dide, ew dibe cîsmê pozîtîv.

Pirtikan bi barên eynî barkirî be, li hev tehm dikin. Pirtikan bi barên cuda, li hev kaş dikin.

Potansiyelê elektrîk 
Di nav zimanê zanistî de, potansiyel ewe ku pirtik dixwaze biçe li ser rê. Direjiya vê rê bi potansiyelê pêwendarê. Potansiyel çiqas zahf bibe, pirtik ewqas rê diçe di valahî de.

Girêdanên derve 
 Endezyarên Elektrîk 

 
Wize
Proton

Proton nava dendikê de cihê xwe ya taybet girtîye. Cîrana protonê notron e. Giraniya dendikê proton û notron pêk tîne. Proton mîna elektronê ne bitevgere. Bitenê çaxa cîsîmekê bibarbûyê biyekî din re nêzîkê hevdibin proton qarî tevbigere.

Fizîka çalakiya atomî
Xorasan

Xorasan an Xorhelsan herêm an parêzgehekî mezin bûye li bakûrê rojhilata Îranê.

Ew herêm li sala 2004 bu se parçe an parêzgehan:
 Parêzgeha Xorasana bakûr
 Parêzgeha Xorasana başûr
 Parêzgeha Xorasana rezewî

Xelkên wê Fars û Kurdên Xorasanê bûne. Li parêzgeha Xorasana bakûr piranî Kurd in ku le çaxa Nadirşa ji herêma, Erzirom, Dêrsim, Azerbeycan û Urmê hatin dûrxistn. 

Kesayetiya here navdarê wê deverê li dîrok de Ebû Muslim Xoresanî bûye.

Nav 
Li gorî hevpeyvîna Enstîtuya Kurdî ya bi Şoreş Reşî re navê Xorasanê tê wateya Cîhê rojê û Cîhê helatnê Xor; ev yek him ji aliyê xwezayî û dîrokî ve him jî ji aliyê olî ve bi rojê ve tekîldar e. Herwiha, Meşhed (paytextê eyaleta Xorasanê) bajarekî nêzikî pênc mîlyon nifûsa xwe heye û navenda şîîtiyê ye. Tirba Îmam Riza (817) li wir e. Ji gelek aliyên dinyayê şîî tên serdanê.

Kurdên Xorasanê 

Kurdê Xorasanê zotir ji nader şahê, li zemanê Sah Ebbasê Sêfevî hatene Xorasanê . 

Ew lî zemanê koç kirne pirrtir ji 45000 malbat bûn. Lî zemanê qacar bi Xorasana bakûr ra digoten Kurdistanê şarq.

Kurdên Xorasanê evalin legheb îlxanî lî eranê standin.

Ji nazare nezami o siyasi bol mohem bûn.

Henek jî serok û navdarê Kurdên Xorasanê:
 Şocaodole
 Ceco Xan
 Serdar Eivez 
 Gol Mohemed

Çavkanî 

 Ronahiyek li ser Kurdên Xorasanê
Erebkirin

Erebkirin, erebandin an jî helmeta te'rîb, helmetek bû ku ji aliya hikûmetên be's yên Îraq û Sûriyê dijî kurdan dihat birêveçûn û bi sedema wê bi hezaran kurdan ji malê xwe hatin derkirin an kuştin û erebên şûnên din dihînan cihê wan.

Çavkanî 

Be's (bîrdozî)
Ereb
1983

Bûyer

Cîhan 
 Paytextê Berderya Aç bû "Yamoussoukro".

Kurdistan

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Hesp

Hesp an astor (Equus ferus caballus), binecureyekî guhandarê gihaxwer ji cureyê hespê kovî (Equus ferus), ji  cinsê Equus û ji famîleya hespan an Equidae ye. Hesp ji ker mestir e, bo siwarbûn û barhilgirtin û cotajotinê têt bikaranîn. Ta ku simên wan nêşînin, tên nalkirin.

Terminolojî 
Ji hespên mê re mehîn tê gotin. Yên ciwan jî canî an canîk in. Ji yên berî siwarbûnê re li hin deveran hesptor tê gotin. Cureyekî hespên yê pir mezin heye pê ra dibêjin qedene. Bi hespên çê ra dibêjin kihêl.

Şayes 
Dirêjiyê hespê gor cureyên wî qasî 76 ta 175 cm û giraniyê wî digihîje 54 ta 998 kg.

Reftar 
Hesp pir zexm û hêzdar e. Ew girseya xwe ku çi qas bi kar e jî li hêlekê mixeter ye jî. Ajalên mina ker û hespan zîtan davên, yanê simên xwe yên paş li merivan dixin. Ku hepsek zîtekê rasta berjorî zikî merivan bîne dikan merivan bikuje.    
Hespên çê bi rehwanî direvin. Reva rehwanî ew reva ku her du nigên pêşiyê bi hev ra davên e. Mehnê ku hespan hubiki rehwaniyê sindifê davên nigên pêşiyê. Reveka din ya hespan heye ku pê ra dibêjin liq. Liq revê hêdî ya ku hesp nigên bi hev ra navên e.

Hesp di çandeyê da 
Hesp di çandeyê kurdan da ciyekî giring digire. Ji bo şuxul û karan bi kar anîn li hêlekê dema berê bûk li hespan dikirin. Wextê ku bûk diwirin jî xortan hesp xar dikirin.

Pêşangeh

Bide ber 
 Qantir
 Hêstir
 Ker
 Maker
 Bargîr an bergîr
 Mehîn

Çavkanî

Girêdanên derve 

  nationalgeographic.com, Horse
  www.diyarname.com, Di zargotina kurdî de hesp

Equus
Faunaya Kurdistanê
Canewerên ku di sala 1758an hatine saloxandin
Hesp
Kurmanc

Kurmanc, kirmanc, kurdmanc,  ew kes in yên ku bi zaravaya serekî ya kurdî anku kurmancî diaxivin.

Kurmanc bi taybetî li Bakur û Başûr-Rojavayê Kurdistanê dijîn.

Lê kurmanc her wiha li Başûr û Rojhilata Kurdistanê jî hene. Li başûr ji Behdînanra dibêjin kurmanc. Li rojhilat jî ji Şikakî ra dibêjin kurmanc, li rojhelati bajarê Urmiyeyê û derdorên wê ber bi bakur ve kurmanc lê dijîn.

Etîmolojî 
Peyva Kurmanc wiha tê vekirin: Kur(d)+Man(c)=Kur(Kurd)+Man(Manda/Med/Medan)=Kurmanc=Merove^ ji ku Medan(Kurde^ ji ku Medan)

Wateya peyva din jî: 
Kur(d)+Man+Cîh = Kurdên ki Cîhê xwe da  Man =Kurdên ki şûna xwe nelivî

teoriya din jî: Kur a Sumerî û mannu a Avestiyê tê yane Kur (Çiya) û Mannu (Mêr, Mîrov) "Mêrên çiyayê"

Peyva kurmanc di dîrokê de bo hemî kurdan hatiye bikaranîn. Lê niha êdî herî zêde tenê bo axiftvanên kurdiya bakur tê bikaranîn.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê
 Goran
 Soran
 Kelhûr
 Zaza

Çavkanî

Kurd