Gola Wanê

Gola Wanê yan jî li gorî binavkirina hinek deverên herêmî Behra Wanê, golek tektonîkî ye û gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê û gola herî mezin a li Tirkiye ye ku bi bend girtina teqîna volkanîk a li Çiyayê Nemrûd a parêzgeha Bidlîsê, derketiye holê. Rûava golê 3.713 km² (çarçik) û dirêjahiya golê 120 kîlomêtre ye.

Gola Wanê navê xwe ji bajarê Wanê werdigire gola sodayî ya herî mezin ya Kurdistanê û li cîhanê ye. Çar giravên golê, giravên bi navê Girava Exdamarê, Girava Adirê, Girava Çarpanaxê û Girava Çûkan hene. Gola Wanê di demên dîrokê de bi navên wek Behra Bilind, Behra Narî, Behra Jorîn û Deryaçe (Derya Biçûk) hildigire. Gol ekosîstemeke avê ye ku hem ji ekosîstemên avên şîrîn û hem jî ji avên deryayî cuda ye. Ava golê şor û sodayî ye. Şorbûna ava golê ji sedî 19 ye û nirxa pHya wê 9,8 e. Ji ber vê yekê Gola Wanê tevî bilindahiya zêdeyê ji asta deryayê û ji ber zivistanên dijwar, cemed nagire. Rêjeya ava golê li gorî avhewayê bilind dibe û dadikeve. Lê bi navînî, bilindahiya golê ya ji asta deryayê 1646 metre ye. Kûrahiya golê ya navîn 171 mêtre ye û xala wê ya herî kûr jî 451 mêtre ye. Bi lêkolînên dawî temenê golê nêzîkî 600 hezar sal hatiye diyarkirin. Gol her demsal û her saet, ji aliyê rojhilat û rojavayê de rengekî cuda digire. Qeraxên wê hêşîn in û plajên xwezayî li derdora golê hene.

Li behra Wanê temaşekirina rojavayê tiştekî jênager e. Bi van hemû taybetmediyên xwe Gola Wanê hêjayî dîtinêye.

Afirîna golê
Gola Wanê, li beşa rojavayê de di pêkhatina tektonîkî ya di navbera Torosên Rojhilat û Aladaxan de cih digire.  Li rojava û bakurê rojavayê golê çend volkanên vemirî hene.  Çiyayê Sîpan û Çiyayê Nemrûd çend ji van volkanên vemirî ne. Nêzî 200 hezar sal berê, di nîveka Serdema Qeşayê de, lavên ku ji Çiyayê Nemrut diherikî bi dirêjahiya zêdeyî 60 km herikîn pêk anî. Dema ku vê herikîna lavê di navbera korta Wanê û Mûş de avê astengkir û Gola Wanê destbi tijîkirinê bû.

Dîrok
Navê Gola Wanê ji aliyê erdnîgarên grek ên kevnar ve wekî Thospitis Lacus yan jî  Arsissa Lacus hatine binavkirin. Navê Gola Wanê di demên nûjen de navê xwe îro ji parêzgeha Wanê wergirtîye.  Paytexta Keyaniya Urartu li peravên rojhilatê golê di navbera sedsalên 10 û 8an ên Beriya Zayînê de hatiye avakirin.

Di sala 2017an de, arkeologên Zanîngeha Wanê û tîmek avjenîbên serbixwe ên ku di kûrahiya Gola Wanê lêkolîn kirin, ragihandin ku kelehekî mezin a binê avê ku bi qasî yek kîlometrekê dirêj dibe dîtine. Tîm texmîn dike ku ev keleh di dema Urartûyan de, li gorî nirxandinên wan ên dîtbarî, hatiye çêkirin. Keleh, bi dorgirtina bajarên kevnare ku wê demê dor hatine avakirin hatiye dorpêçkirin. Arkeologa texmînkirin nku bi hezarsalan bi bilindbûna avê re keleh û bajarê kevnar binav bûye.

Erdnasî
Gola Wanê  golek tektonîkî ye ku  600.000 sal berê  ji ber tevgera xeta jikestinên mezin ên ku di beşê Anatoliya Rojhilat re derbas bûye û hêdî hêdî daketina blokek mezin a axê çêbû ye.  Qeraxa başûrê golê diyar dike: herêmek kevirê metamorfîk a herêma Girseya Bidlîsê û tebeqeyên volkanî yên Neojen û Kuaterner ve hatiye dorpêçkirin.  Dabeşa kûr û rojava ya golê di depresyonek tektonîkî de hewzek antidome ye.  Ev ji hêla devdan û pêvekirina normal-lêdana jikestinê ve hate çêkirin.

Piraniya dîroka xwe heta Dema Pleistosenê gola volkan a Çiyayê Sîpanê cih digire. Bi Kotrala r bi başûrê rojava ve bû a razandî., asta vê şeûdt okê bi demê re guherî, jiênber de cih digêniku ji Çiyayê Nemrûdyherikîn a li pey hea hyêogolê derketina golê ji aliyê malna Nemut ber bi rojava ber  û Gola Wanê sal bi sal derkete holê.

Werziş
Gola Wanê, hinek caran ji gelek werzîşên avê, keştî û werzîşên peravê re mêvandariyê dike. Werzişên ku li Gola Wanê çêbûye û werzişên avê ya herî ku tê zanîn ev in, Şampiyoniya UIM World Offshore 225 Championship's IOC Van Grand Prix û Festîvala Gola Wanê ye.

Giravên Gola Wanê 
Di Gola Wanê de çar girav hene:
 Axtamar
 Lîm
 Artî
 Çixatan (Gdûtz)

Di avên golê de masiyekî bi navê darex heye.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve

Gola Wanê
Golên Kurdistanê
Golên Bakurê Kurdistanê