nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Joomla!

Joomla! wekî Php-Nuke, PostNuke, Mambo û hin systemên din paketeke skrîptên amade ne ku bi kodên serbest (open source)hatine bernamekirin û ji wan re Pergala Rêveberiya Naverokan (Content management system, CMS) dibêjin.

Joomla! ku li gor lêkolînan bihêztirîn û biewletirîn systema malpersazî û ragihandinê ya kodên serbest e bi zimanê bernamenivîsînê yê PHP û danegeha (database) MySQL hatiye amadekirin.

Yek ji aliyên herî baş yê vê systemê eve ku mirov dikare bi hêsanî şiklê/dîmenê malperê (qalib) biguhere bêyî ku bandor li ser naveroka malperê bê danîn. Herweha mirov dikare bi hezaran Modul (Parçe), Components (Pêkhatî) û Plugins (Plûgîn) ku bi yek nav ji wan hemuyan re dibêjin Pêvek(Extensions) yên amade ku ji aliyê endamên systemê ve hatine amade kirin bi xorayî li ser systema xwe siwar bike û bikar bîne.

Pergala Joomla! ji du başan pêk hatiye, beşek ji bo bikarhêneran û beşek jî ji bo birêvebiran e. Birêvebir dikarin li her cihê ku înternet û komputerek hebe bikevin hundurê beşa birevebirinê an jî panela kontrolê û malperê birêve bibin û naverok û ragihandinê lê zêde bikin.

Joomla! xorayî(bêpere) ye û ji ber vê yekê jî bi hezaran kes bi hevre ji bona pêşdebirin û baştirkirina systemê ji her aliyê cihanê ve alîkariya hevdu dikin.

Joomla! ji sala 2005:an ve bi versîona 1.0( ya herî dawiyê 1.0.15) dest bi xebatê dike û ji sala 2008:an ve Joomla! bi versîoneke nû bi navê Joomla! 1.5 derkete meydanê û zora hemû CMS-ên din bir. Îro bi sedhezaran malper bi vê systemê weşanê dikin û pergala malpersaziyê ya herî belavbûyî ya cîhanê ye.

Wergera kurmancî ya Joomla! 1.5.x ji bo beşên Administrator(Birêveber), Front(Bikarhêner) û Installation(Siwarkirin) ji aliyê Fîroze û Kamal Mavane û wergera soranî jî ji aliyê Mohamad Jahad ve hatine wergerandin.

Navnîşana dakişandinê li vire:
http://www.urmiye.com/joomla/

Nivîsbariya azad
Lîsteya nivîskarên îranî

Havçarx
Nîma Yuşic
Sadiq Hidayat
Sîmîn Danişver
Yehya Elewî Ferd

Lîste
Ehlê Beyt

Ehlê Beyt ji bo malbata Muhemmed Pêxember tê bikaranîn, bi taybetî ji bo Elî, Hesen û Huseyn.

Girêdanên derve 
 http://www.al-shia.com/html/kur_eng/index.html 

Ehlê Beyt
Malbata Muhemmed
Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê

Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) di 12-13ê kanûna pêşîn a 1991ê li bajarê Bochuma Almanyayê hat damezrandin.

Kongreya yekem

Kongreya duyem 
Di kongreya YXK ya duyem de ya ku di sala 1992an li Ewropa pêk hat Hüseyin Çelebi ji hêla xwendevanan ve bi awayekî giştî serokê rûmetî hate hilbijartin. Ji wê demê pê ve her sal ji bo bîranîna Hüseyin Çelebi xwendevan pêşbirka helbest û çîrokan li dar dixin.

Çavkanî 

Rêxistin
Êl

Êl an Îl (ji tirkî îl = parêzgeh, diyar, welat. Bi soranî û lekî: hoz, bi îngilizî: tribal federation, almanî: Stammeskonföderation) li Serhedê, Ermenistanê û Xorasanê (li vê derê îl tê gotin) ji girêdana sosyal û kargêriyî di navbera eşîran de re tê gotin. Li hin herêman jî êl hevmaneyî bi pêyva eşîr/eşîret tê bikaranîn.

Çavkanî 

Eşîr

Etnolojî
Lîsteya eşîrên Serhedê

Va ye lîsteya eşîretên Serhedê ye.

Zirikî
Badılî 
Brûkî,
Memanî,
Redkî,
Berjêrî,
Kuderî
Asî, 
Parsingî, 
Xoytî 
Sipkî an Sipkan
Birîmî
Xelesinî 
Azîzî,
Bilikî,
Kazkî (Qazkî),
Hemdikî, 
Soranî, 
Masekî 
Sêx, 
Kolozî,
 Lolan,
Helkî, 
Sorî, 
Sturkî , 
Celalî, 
Çuxurî, 
Laçekî, 
Beskan (Bêskî)
Mala Sûwar,(Cibirî) 
Moxilî, 
Memikî, 
Şêxikî,
Heyderî, 
Maedî, 
Keçelî, 
Qotî, 
Simaîlî, 
Taloyî, 
Seyidoyî, 
Cemaldînî, 
Mîllî, 
Dilxêrî,
Şadiyan, 
Gelturî, 
Gêloyî, 
Şêxbizin, 
Mamedkî, 
Mala eso, 
Cerdêsî, 
Hesesorî, 
Keskoî, 
Başimî.
Çarekan, 
Hesenan,
Şemsîkan.
Mankî,Mamekî,
Bekiran 
Hemoyî 
Pîlekî

Lîste
Eşîr
Lîsteya eşîrên Anatoliya Navîn

Kawî
 Canbegî
 Şêxbizin
 Reşî
 Mikaîla
 Redki,Rêkan
 Zirkî
 Têrikan
 Sidunî
 Qilorî
 Doykan
 Motikan
 Şêxbîlan
 Bilkî (Belikan)
 Hêcibî (Hecebanî)
 Etmankî
 Bazikî
 Milan (Şakak)
 Bereketî
 Mifkî
 Oxçiyan
 Pisî
 Sêwidî
 Cutkî (Cûdîkan)
 Xelîkan
 Omerî
 Sefkî
 Celkî
 Nasiran

Lîste
Eşîr
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Georg Wilhelm Friedrich Hegel

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (27ê tebaxa 1770 - 14ê çiriya paşîn a 1831) fîlozofekî alman bû, li Stuttgartê ji dayik de bûye. Yekî fîlozofên herî girîng ên Îdealîzmê yan jî ramanperestiyê ye. Navê sîstema ku avakiriye "mantiqa diyalektîkî" ye. Gorî vé mantiqê; Ramanek (yanî tezek) li dijberî ramaneke din derdikeve, di encamé de jî sentez çédibe. Li gor dîtîna Hegel xweza û hemû hémanén zanyariyé berhemén bîra bémerc in, ev jî, ji derveyî sîndorén bîra merivan e. Hegel ji ber nexweşiya kolerayê li Berlîné jiyana xwe ji dest da.

Hegel gelek bandor li ser Marx û Engels kir.

Berhem 
 Phänomenologie des Geistes 
 Wissenschaft der Logik 
 Enzyklopadie der Philosophischen Wissenschaften im Grundrisse 
 Grundlinien der Philosophie des Rechts

Girêdanên derve 
 Felsefeya George Wilhelm Friedrich Hegel 
Fîlozofên alman
Jidayikbûn 1770
Mirin 1831
Dîroknasên alman
Dîroka ronakbîrî
Felsefeya rojavayî
Hemreş Reşo

Hemreş Reşo (jdb. 1939 − m. 2003) siyasetmedar û nivîskarekî kurd e.

Kurtejiyan 

Hemreş Reşo li mêjuyê 11ê sibatê sala 1939ê li gundê Saqo'yê li qeza Kolik ê ku li nav herêma bajarê Semsûrê ye, ji dayika xwe bû ye. Dibistana dest pê kî û navînî li Kolikê xwendiye. Kolêja Amerîkî li bajarê (Qeyserî) biriye li serî. Di navbera salên 1957-1960î de li Stanbolê xwandina xwe ya dibistana madehiye yê kiriye. Di salên 1961-1963'yî de jî, li Enqerê xwendina zankoyî ya Zanîngeha Enqere biriye li serî.

Di sala 1963yî de hatiye Swîsrê û paşê ji wir jî derbasê Almanyayê bû ye. Di navbera sala 1967-1975ê de jî li zanîngeha Berlînê xwendina aboriyê kiriye.

Piraniya jiyan û têkoşîna watedar a rewşenbîr û siyasetmedarê kurd mamoste Hemreş Reşo, ji bo vejandin, pêşvexistin û parastina ziman û çanda kurdî bûye.

Hemreş Reşo van salên xwe yên li dîasporayê ku tam 40 sal dike, bi tevayî di riya pêşvexistin û parastina çand û zimanê kurdî de buhurandiye. Ji me re sê govarên kurdî yên di dîroka çand û zimanê me de, her yek bi serê xwe sê dîmen û bihnên geş û xweş in, pêşkêş kiriye.

Kovarên ku derxistiye 
KURDISTAN (multi-lingual kurd/îng/ereb),
HÊVIYA WELÊT
ÇIYA.

Doz û têkoşîna Hemreş Reşo'yî, xebata wî ya di warê çand û zimanî de, di dîroka xebata li derveyî welêt, gavên pir ber bi pêş de ne û di dîroka ziman û çanda kurdî de wê her dem xwedî ciyek herî diyar be.

Hemreş Reşo di roja 27ê kanûna pêşîn sala 2003yî de li bajarê Duisburgê li Almanya'yê koçê dawiyê kiribû.

Hemreş Reşo gava ji dinyayê bar kir, serokê Partiya Demokrat a Kurdistan - Bakur bû.

Girêdanên Derve 
Hevpeyvînek Bi Hemreş Reşo

Çavkanî:Malpera Pirtûkxaneya SARA

Reşo, Hemreş
Reşo, Hemreş
Jidayikbûn 1939
Mirin 2003
Fûad Ehmed

Fûad Ehmed (z. 1933 − m. 18 tebax 2004), stranbêj û muzîkvanekî kurd e.

Jiyan 
Stranbêjê dengxweş di sala 1933yan de li gundê Ewêne li bajarê Hewlêrê hatiye dunyayê.

Di sala 1953yan de xwendina mamostatiyê biriye serî. Wî li dor sed stran li Radyoya Kurdî kom kirine. Li dor pêncî stran li Televîzyona Kurdî li Bexdayê kom kirine. Fûad Ehmed piraniya stranên xwe bi xwe dibeste û dibêje. Muzîka wî li seranserî Kurdistanê dihate guhdarkirin û ew yek ji wan hunermendan bû, ku muzîka wî bandoreke mezin li ser muzîka kurdî heye. Heyşt zaroyên Fûad Ehmedî hene.

Roja 18ê tebaxa 2004an hunermendê mezin Fûad Ehmed li Holendayê çû ser dilovaniya xwe û li gundekî di navbera bajarên Mûsil û Hewlêrê hate veşartin.

Girêdanên derve 
 Wêneyên Fûad Ehmed

Stranbêjên kurd
Jidayikbûn 1933
Mirin 2004
Kesên ji Hewlêrê
Cengo Elî

Cengo Elî wênesazekî kurd e.

Cengo Elî di 25ê gulana 1967an de li bajarê Amûdê xwedê daye. Li Amûdê jî ta bakalorya xwendiye. Di salên 1986-1987 li Şamê di xwendegeha hunerî de xwendiye. Di salê 1987-1993 li Akademya hunerî li Lenîngradê xwendiye û vê demê bo dektoratê li Akademya Şanoyî (hunerê dekorê) dixwêne.Di 2-an pêşangeheke hevbeş bi hunermendên Rûs re li Salona Yekîtiya Hunermendên Rûs çêkiriye.

Elî, Cengo
Jidayikbûn 1967
Kesên ji Amûdê
Şanoya Bîra Welat

Şanoya Bîra Welat li Awustralyayê xebatên xwe didomîne. Şanoya Bîra Welat, girêdayî Komeleya Kurdên Vîctorîa ye. (Victoria, eyaletek Awustralya ye.) Koma Şanoya Bîra Welat, di sala 1999’an de dest bi xebatên Şanoyê kir. Bi lîstika bi navê Kes Nikare Roja Me Tarî Bike di Mijdarê de dest bi şanoyê kir. 15’ê Çilê 1999’an de navê koma xwe kirin Şanoya Bîra Welat.

Lîstikên Şanoya Bîra Welat 
27’ê Mijdara 1999-Kes Nikare Roja Me Tarî Bike (Bê peyv, bi govend û mûzîk) 
25-30’yê Kanûna 1999-Kalikê Sersal (Kurdî) 
13’ê Çileya 2000-Kosegelî (Kurdî) 
15’ê Çileya 2000-Mixtaro (Tirkî) 
16’ê Adara 2000-Em Bîr Nakin Helebçe-Qêrînên Bêdeng (Kurdî) 
25’ê Adara 2000-Newroz (Bê peyv, bi govend û mûzîk) 
27’ê Tirmexa 2000-Avahî (Tirkî, li ser çêkirina avahiya Komala Kurdên Vîctorîa) 
25’ê Tebaxa 2000-Qomplo (Bê peyv, bi govend û mûzîk) 

Şanoya Bîra Welat lîstikên xwe bi gelemperî li Melbournê û li Sydneyê dileyizin. Azîna wan ya şanoyê azîna epîk e. Ew bi azîna Bertolt Brecht dixwazin lîstikên xwe amade bikin.

Girêdanên Derve 
Malpera Şanoya Bîra Welat 
Şano
Meydana Çwarçira

Meydana Çwarçira, anku Meydana Çarçira, navê meydaneke navdar e li bajarê Mehabada Rojhilata Kurdistanê (Îran). 

Di 31'ê adara 1947an de serokê Komara Kurdistanê Qazî Mihemed, wezîrê parastinê yê Komarê Seyfî Qazî û birayê serok Sadrî Qazî ji aliyê Îranê ve lê hatine dardekirin.

Çavkanî

Cihên dîrokî
Mehabad
Medreseya Sor

Medreseya Sor, cihekî dîrokî û kevnare li Cizîra Botan e. 
Medreseya Sor ji aliyê Mîr  Şerefdîn Duyem ve hatiye avakirin. Emîr Şerefê Duyem ê kurê Emîr Bedredînê kurê Emîr Şerefê Yekem ê kurê Emîr Alî Begê kurê Mecdedîn e. Cizîr, 1475'an de ketiye bin destê Aqoyunîyan de. Di wî demî de Mîrên Cizîrê tevde hatine sirgûn kirin, gelek ji wan jî hatine kûştin. Emîr Şerefê Duyem ê kurê Emîr Bedredîn bi alîkariya gelê Botan 1508'an de dîsa Cizîr vegirtiye. 

Avahiya Medreseya Sor bi mîmariya xwe ji cûreyên medreseyên hewşa wan vekiriye. Di nava gel de bi “Medresa Sor” tê navkirin. Medreseya Sor, li roj avayê Cizîrê li ser sûrhê hatiye avakirin. Ji ber ko bi pirnî bi toxlayên sor hatiye avakirin ji wê re “Medreseya Sor” hatiye gotin. Ji bo ketina malde li pêşiya deriyê wê yê ji derve 4 derincên bi kevir hatiye çêkirin. Medrese ji aliyê rojhilat ve 18,95 m ji erdê bilind e, bes binetara wê jî 1,10 m ji erdê bilindtir hatiye danîn. Aliyê wê yê başûr bi sê eywan e û mizgefta medreseyê jî di wê beşê de ye. Tirbeya Mela Ehmedê Cizîrî li aliyê rojhilat yê mizgeftê ye. 

Li aliyê medresê yê bakûr sê eywan hene, ya aliyê çepê 3,45 m vekiriye û mîhraba wê ya zivistanî jî heye. Eywana aliyê rastê 3,46 m, ya nêvê jî 5,19 m vekiriye. Ew eyvanên difekin hewşê, gûşeyê hemiyan 10-13 cm bi çal û mirtikin. Ji eywana nêvê ji bo çoyîna herdû eywanên teniştê deriyên bi 1,33 m û serdera wan jî bi qûbbe hene. Eywana aliyê rastê di rastê wê de deriyek 0,93 m fireh heye, peşderiyek 2,44 x 2,45 m û serbanê wê bi qûbbe hatiye çêkirin.

Çavkanî 

 Malpera Bedirxanî

Cihên dîrokî
Cizîr
Medreseyên Kurdistanê
Nairobî

Nairobî paytexta Kenyayê ye.

Girêdanên derve 

Paytextên Afrîkayê
Bajarên Kenyayê
Diana Wekîl

Diana Wekîl operabêjeke kurd e.

Jiyan 
Wekîl di sala 1973an de li Tîflîsê (Gurcistan) hatiye dinê. Li konservatiwara Rewanê (Ermenistan) xwendiye û albûmeke wê ya bi navê "Dengbêja Operayê" heye. Bi îtalî, almanî, îngilîzî, rûsî, ermenî û kurdî aria, romans û stran dibêje.

Çavkanî 

Jinên kurd
Hunermend
Dengbêja Opera
Fûad Elî

Fûad Elî peykertiraşek kurd e. Ev 30 sale li Îtalyayê dijî.
Niha li ser projeya abîdeya Leşkerê Winda dixebite, Ev proje di hêla hukimeta Kurdîstanê da hatîye destpêkirin.

Çavkanî 

 Malpera Netkurd

Peykervan
Medya TV

Piştî girtina yekemîn televîzyona kurdî ya li ser satelîtê MED TV, di sala 1999'an de televîzyona kurdî Medya TV dest bi xweşana xwe kir. Medya TV jî di sala 2004'an de hat girtin û li şûna wê Roj TV dest bi xweşana xwe kir.

Girêdanên derve 
Roj TV zindî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Hawardengubas.com

HAWAR NET weşana nûçe, dengûbas û agahiyên Kurdî ye.

Hawar Dengûbas girêdayî Hawar Kurdistan Media Group e. Di beşên Kurdistan, Cîhan, Çand, Huner û Zimanê Kurdî, Kurdistana Azad, Medyaya Kurdî, Aktuel, Aborî, Teknolojî û Zanist, Jiyan/Civak de nûçe û agahiyan diweşîne û beşa nivîskaran jî heye. Weşanek nûjen û netewî ye. Xwedî û berpirsê giştî Serhad B. Rênas e.

Malperên nûçeyan

Girêdanên Derve
Malpera HAWAR NET
Kanîkan

Kanîkan () gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.

Gundên Pasûrê
William Shakespeare

William Shakespeare (bixwîne: Wilyam Şeykspîr) (1564–1616) helbestvan, şanoger, şanonivîs û lîstikvanê îngilîz ê mezin e û yek ji navdartirîn nivîskarên diroka wêje û şanoya cîhanê ye. Li Warwickshireyê, Stratford-upon-Avonê ji dayik bûye.

Jiyana wî 
Shakespeare dibistana navînî ya li Stradford de xwendiye, li wir fêrî yewnaniya kevn û latînî bûye, perwerdehiya wêjeya klasîk girtiye, vê jî bandor mijarên lîstik û helbestên wî kiriye. Di temenekî xort de, di 18 saliya xwe de bi Anne Hathawaya ji wî bi heşt salan mezintir re zewiciye, jê re keçek û yek kur û yek keç, cêwiyek bûye. Wî van çaxan, ji ber sedemeke ku hê jî nayê zanîn, terka Stratfordê daye û heta sala 1592'yan çi kiriye, çawa jiyaye, ev yek zêde nayê zanîn, tu agahî û belge ji qala vê demê nakin.

Shakespeare gelek trajediyên xurt û komediyên xweş nivîsîne.

Di 23'yê avrêla 1616'an de, li ciyê xwe yê jidayikbûnê miriye.

Berhemên Shakespeare

Şano 
 
 Romeo and Juliet (Romeo û Juliet, wergera kurdî: Aram Gernas)
 Macbeth
 Şah Lear
 Hamlet
 Othello (wergera kurdî: Husein Muhammed)
 
 
 
 
 
 
  

 
 
  (Xewna havînê, wergera kurdî: Husein Muhammed)
 
 
  (wergera kurdî: Cemal Nebez)
 
 
 Bazarganê Vênîsiya

Helbestên Shakespeare 

  (Hemû Soneyên William Shakespeare, wergera kurdî: Kawa Nemir)
 
   (Destavêtina Namûsa Lucreceê)
  (Rêviyên Bengî)
 
  (Gazinên Evîndarekê)

Çavkanî 
 Hemû Soneyên William Shakespeare, Kawa Nemir

Girêdanên derve 

Shakespeare
Helbestvanên îngilîz
 
Şanonivîsên îngilîz
Jidayikbûn 1564
Mirin 1616
Haydar Işık

Haydar Işık  (carina navê xwe wekî Haydar Işik dinivîse,  jdb. 1 çiriya paşîn 1937, li Mamekiya Dêrsimê - m. 17 kanûna pêşîn 2021, li Munîh, Almanya) nivîskarekî bi zimanên tirkî û almanî bû. 

Işik serokê kevn ê Navenda PEN a Kurd bû. Pirtûkên wî bi almanî û tirkî hatine çapkirin û bo hin zimanên din (wekî kurdî) jî hatine wergerandin. Ew li Almanyayê dijiya.

Mirina wî 
Işık di 17ê kanûna pêşîn a 2021ê de ji ber şêrpence li Munîha Almanya koça xwe ya dawî kir. Ew 84 salî bû.

Berhem 
 Der Agha aus Dersim, 1995, A 1 Verlags - bi almanî
 Die Vernichtung von Dersim, 1996/2002 - bi almanî
 Kürdistan'da Direniş - bi tirkî
 Verloren in Deutschland: Erzählungen, 1996 - bi almanî
 Mülteci Munzur, 2010, Peri Yayınları / Anı Dizisi
 Şafağı Beklemeyeceğiz,1999, Mezopotamya Yayınları - bi tirkî
 Son Sığınma, 2004, Mezopotamya Yayınları - bi tirkî
 Şerkoydan Sultan Selahaddin Eyyubiye, Peri Yayınları - bi tirkî
 Dersimli Memik Ağa,1990,  - bi tirkî  
 Dersim Tertelesi, 1996, - bi tirkî
 Qirkirina Dêrsimê, Komkujîya Dêrsimê, Nijadkujîya Dêrsimê, Jenosîda Dêrsimê, Weşanxaneya BILIKAN  - wergera kurdî ya pirtûka wî ya bi navê Dersim Tertelesi ye

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Haydar Işik 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1937
Stranbêj

Stranbêj kesek e ku stranan dibêje. Navekê din ji bo stranbêjan jî "hozan" e.

Binêre 
 Dengbêj

Çavkanî
Bamerd

Bamerd navê herêmeke Kurdistanêye ku girêdayî Misircê ye. li başûrê Misircê li ser keviya çemê Dicle bicîye. Herêma Bamerd ji van gundan pêk tê: Awta xwar, Awta jor, Tilê, Bêleka Jor, Bêleka Jêr, Cefanê, Rikniyê, Gozikê, Qubanê.

Herêm
Misircê
Meke

Meke ( Makkah yan jî  Makkah al-Mukarrama) bajarek mezin li rojava yê welatê Erebîstana Siûdî ê ye û pirr û hindik 100 km ji Deryaya Sor  dûrtire. Tevayiya nifûsa bajêr 1.294.168 e (li gora hêjmara sala 2004 an). Meke di Îslam ê de û ji bona misilmanan bajarekî pîroze, ji ber ku Mizgefta Pîroz û Kabe li wî bajarê ne.

Her sal di dema hec da bi milyonan misilman  ji her derên cîhanê terin Mekê û bi vî avayî yek ji penc rûkneyên ola Îslam ê tînin şindê. Lê ji nemisilmanan ra ser lêdana bajarê Mekeyê qedexe ye. Di Kurdî de herwiha bilêvkirinên Mekê û Mekih jî ji bo vî bajarî hene.

Erdnîgarî 

Medîne li bakûr, cîde li rojava û Taîf jî li rojhilat a Mekê dimînin. Bajarê Mekeyê di navbera rêzên du çiyan da bi cîh digirî. Derdora Mekeyê bi temamî çiya û çol e. Bajarê kewn belê li dora Kabê hatî bû çê kirin, lê îro qet tiştek ji bajarê kewn şinda nemaye. Mizgeft a Pîroz bi heft Mînaran û Kabe jî di navenda bajêr da ne.

Dîrok 

Li gora dînê Îslamê Îbrahîm pêxember lawê xwe Îsmaîl û jina xwe yê bi nav Hacer aniye şinda îro yê bajarê Mekeyê û dûra bi tev lawê xwe, bi fermana Xwedê, Kabe disa ji nûva ava kiriye. Di sala 570 an da Muhemmed li Mekeyê ji dayik bûye. Di çel saliya Pêxamber Muhemmed da Quran a Pîroz cara yekemin bi sûreya Elaq li çîyayê Mekeyê hatiye danin. Bajar di sala 630 an da ket destê misilmanan û nebawermend êdî başebaş bi bin ketin. Dîsa di wî salê da Muhemmed di Mekeyê da xutba xwe yî xatir xastinê ji misilmanan ra xwend.

Lê hîna di berê dema Muhemmed Meke bajarekî bazirganiyê bû. Karwanên ji Suriye yê, Misir ê û hîn welatên din ji Mekeyê va derbaz dibûn û bi vî avayî mirovên Mekeyê yê li gora mirovên bajarên din yên Erebistan ê gellekî dewlemend bûn.

Cihên dînî 
Çend cihên ku di dema Hecê de têne dîtin ev in.

 Kabe
 Mizgefta Heram
 Şikefta Hîrayê
 Çiyayê Nûr
 Çiyayê Erafatê
 Mîna

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 

  Malpera fermî

 
Îslam
Bêleka Jêr

Bêleka xwarê gundekî herêma Bamerdê ye ku li bin ava bendava ilisuyê maye. Li kêviya çemê Dîcleyê ava bûye û dîroka wî gelekî kevin e. Li vir xaniyên şikeft hene. Her wiha şikeftên ku berê wek mizgeft û dêr hatine bikaranîn jî heye tê de. Her şikeftek ji yek ango du odeyan pêk tê. Li gor gotinan di zemanên kevin de ev cih ciheke pir taybet bû. Aboriya vî gundî li ser çandin, masîvanî û  kelekvanî bû. Piştî ku avabûna Bêleka Jor gundîyan mala xwe kişandin Bêleka Jor. 

Gundên Misircê
Gustîl

Gustil cewerek e mirov dike bêçiya (tilî) xwe.

'Gustîl li nav Kurdan da'

Li nav çanda me Kurdan de gustîl, ji mêj ve cihê xwe nav tiliyên evîndaran û sozdaran peyda kiriye. Wek çawa, di destana Mem û Zîn, helbestvanê mezin û navdarê Kurd, Ehmedê Xanî ji guhestana gustîla Mem û Zîn axifiye. Li şûna gustîlê, “Enguşterî” û “Xatem” hatiye nivîsîn. Xanî di beşê I4′an ê “Mem û Zîn”ê da qal kirîye ku di şênayîya cejna Newrozê da Memê û Tacdîn li Zînê û Sitîyê rast hatine û bi evîna wan bêhiş ketine. Her du xuşk çûne ser wan, ew jî bi evîna wan derdedar bûne û gustîlên xwe bi yên wan guhartine. Xanî li ser wê rewşa wan weha gotîye:

Sersal û xweşî ji dest bi der dan
Eyşê xwe bedel kirin bi derdan
Eyşê xwe bedel kirin
Li nav Kurdên Êzdî jî gelek caran gustîlkên bi wêneyê tawis dikine tilîyên xwe, û jinên Êzdî jî gustîl û xişirên (Guher) ji zêr yên bi wêneyê tawis bi kar tînin.
Li navça Xorasanê hengulîsk (Gustîl) a bûkê ji aliyê malbata xort yan zava tê kirrîn û ya zava jî li stûyê malbata bûk e. Gava li şîranî şeker tê şikandinê û Aqid xutba eqdê xwend, êdî bûk û zava bi hev re helal in û dikarin destê hev bigirin vêca gustîl tên guhertin û divê bi tiliya ku hengulîsk tê da hatiye kirin bi lêva hev hinguv bidin. Bûk li wê pirr şerm dike lê zava tiliya wê gez dike.
Ji pirtûka Sêxiştiyên Xorasanê
Te ku degût ez mêr nakim
Engûşterê xwe zêr nakim
Caylê xelkê bêdil nakim

Ez şivanê kavir, gîskan,
Diçêrînim dora nîskan,
Sa te tînim hengulûskan.

Enguşterê te heqîq e,
Min sa tera kire dîx e,
Nivîsîne exd û sîxe.

Enguşterê te tela ye,
Gepkirinê te sela ye,
We derdê te mubtela ye.

Navên din ên gustîlê
Gustirk ,Gustirik ,Gustîlik ,Gustîlk ,Gustîr ,Gustîrik ,Gustîrk ,Hengulîsk, Hengustîl ,Hengustîlk ,Hengustîr ,Hengustîrk ,Hingustîl, Bistîl ,Bistîlk ,Engulîs ,Engulîsk ,Engustîl ,Eengustîle, Hengulîs.

Ferhengok 
 Bistîl, gustîla nakeve bêçiya (tiliya) nîşandanê (eşhedê) û tiliya  babelîçê (belîcan, tiliya gustîrkê, pêçiya li rû qilîçkê), ji bo tiliyên din. Ji bo yên pirr mezin in jî bistîl dibêjin.  
 Gustîl,  navê giştî û ya standard dikeve babelîçê  
 Gustîlk, gustîrk wateya biçûk û şîrîniyê dide
 Hingulîsk, hangulîsk, ingîlîs, hingustîr ji devokan e. Bingeha wê wê ji dimilkî engur, engişteyê tê, ango engur+gustîl+(ik)

Cewerê gustîlê 
Gustîl bi gelemperî ji zêr an zîvê ne. Bi taybetî jin hez ji gustîlêl almastê dikin.

Nîşana marîbûnê (zewac) 
Li gelek welatan di marîbûnêv de dustîlê dikin babelîçê (yan tiliya gustîlê) ya destê çepê ku ev nîşana nîşanîbûnê ye. Destê rastê be, parcot marî bûne (zewicîne).

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Dr. Huseyin Bektaş,(۲۰۰۳), Anatomiya bedena mirovan. Weşanên Deng.
 Malperra Ellah mezarê, Dengê Kurdên Xorasanê 

Cewer
Cewer

Cewer (yan gewer) kanzayên yan mîneralên bihadar û binirx in.

Cûnên ceweran

Zêrr wek navdartirîn cewer têt hesibandin. Herwiha zîv jî pirr belav e.

Herçi elmas e, ji hemiyan bihadartir e.

Bikaranîn

Mirov ceweran bi xwe ve dike yan jî mala xwe pê radixîne.

Cewer bi taybetî wek gustîr, bazin yan gerdenî tên bikaranîn.

Navên cewerî

Di devokên kurmancî de, ji bilî "cewer", ji van maddeyên bihadar re bi kêmî ev nav tên bikaranîn:

cehwer
cewher
gehwer
gewher
gewer

Mîneral

ta be emro zor helistan gewrekan û mîrî kurd hîç yekîş azad nr bû zanim le kêm tedbîrî kurd
7-Zip

7-Zip, bernameyeke ji bo şidandina dosyayan e ku xwedî algorîtmayeke gelekî xurt e. Ew formatên wekî 7z, zip, bzip2, gzip û tar, ji bilî van jî wekî RAR, ARJ, CAB, CHM, CPIO, LZH, Z, RPM û Deb nas dike. 7-Zip nermalaveke azad e.

Wergara 7-Zip ji bo kurdî ji aliyê endamê Koma Pc Kurd Rizoyê Xerzî ve hatiye kirin.
Ji bo sazkirin û bikaranîna 7-Zip e-pirtûkeke bi kurdî jî hatiye amadekirin.

Girêdanên derve 
 Malpera 7-Zip
 Kovara Pc Kurd
 Kovara Bername Net 

Nivîsbariya azad
Nivîsbariya kurdî
Şidandin
C (zimanê bernamesaziyê)

Zimanê bernamekirinê yê C di destpêka salên 70an de ji aliyê Ken Thompson û Dennis Ritchie ve ji bo pergala xebitandinê ya Unixê hat amadekirin. Ken Thompson zimanê bernamekirinê yê BCPL hilda û li gor pêwîstiyên xwe guhart û navê vî zimanê nû danî "B". Ev herdu zanyar li Bell Laboratories dixebitîn. Ji wî zimanî B paşê zimanê C çêbû.
Bernamên bingehîn yên Sîstemên Unix û dendikên (kernel) piraniya sîstemên bikaranînê bi C hatine bernamekirin.

C li ser nêzîkê her sîstemên kompûteran de dibe. Zimanên wek BASIC înterpretereke nav sîstema bikaranînê û bername de divê. Lê bernamên C, dema ku hatin nivîsandin û hatin xistin bername (compile), êdî bê tişteka din tên bikaranîn. Ji bo vê sedemê û hin yên din, wek hêsanbûna hînbûna vî zimanî, ti zimanekî bernamekirinê tunne ku wek C belav bûye.

Bernamên bi C hatine nivîsandin zehf bi lez in. Ji bo bernamekirina sîsteman C zehf baş e. Bi C Bernamên piçûk û bi hêz dikarin wérin nivîsandin. Lewma dendikên sîstemên bikaranînê bi C tên bernamekirin. Lê ji bo nivîsandina bernamên kar zimanên din wek C++, Object Pascal, Java meydan ji C standine.

Zimanê C 
Bernamên C berê bi "text editor"ekî tên nivîsandin (source code, source yanî çavkanî). Paşê ev nivîs dibe bername (compiling). Ji van re object code tê gotin. Piştre object code bi hev re tên girêdan (linking, binding).

Bi rastî bername wisa tên çêkirin, ku her perçe bi xwe tê nivîsandin û xistin bername. Piştre ev perçe di her bernameyî de dikarin werin bikaranîn.

Bernameya "Silav, cîhan!" 
#include <stdio.h>

int main (void) {
    printf("Silav, cîhan!\n");
    return 0;
}

#include û her hevokên bi # dest pê dikin, fermanên ne ji bo "compiler", lê ji bo "preprocessor" in. Ji stdio.h re 'header file' tê gotin. Preprocessor li stdio.h digere û ku dît naveroka wî derbasî nivîskaniyê dike. Di wir de fonksiyonên din yên berê hatine bernamekirin an jî tenê navên wan hene û ew bûne bername û wek object code li hêviya girêdana xwe ne.

Di stdio.h (Standard input output) de fonksiyonên nivîsandin û xwendinê hatine amadekirin. Lê di wir de ev fonksiyon nehatine nivîsandin; li wir tenê navên wan û naveroka wan heye (function prototypes). Fonksiyon bixwe hatine xistin bername û di kitêbxanê (library) de ne. Bi alîkariya stdio.h ev fonksiyon dikarin di nav bernameyan de werin bikaranîn. Yek ji van fonksiyonan printf e. Bi printf dayinên bernamê li monitorê an printerê tên nivîsandin "standard output". 

Her bernameyê C yek an bêhtir fonksiyon in. Fonksiyona herî grîng, bê wê bernameyên C nameşin, main e. Her fonksiyon, dema biqede, vedigere mainê. Main vedigere sîstema bikaranînê.

Çavkanî 

Zimanê bernamekirinê
Zimanê bernamesaziyê

Zimanê bernamesaziyê, zimanê programsaziyê, zimanê bernamekirinê, zimanekî ku bi destê mirovan hatiye çêkirin, daku fermanên bikaranînê yên sîstemên şuxulandinê pê werin amadekirin. Ev ziman hem ji bo meriv, ê ku bernamayê dinivîse û hem jî ji bo kompûter, a ku wê ev bername li ser bixebite, divê bikaribe were xwendin. Zimanên bernamekirinê pêwîst in, ji ber ku zimanên xwezayî ji bo şuxulandinên kompûter, ên ku ji wan re fermanên zelal divê, pirrmenayî ne.

Ji gotinên zimanê bernamekirinê re, yên ku meriv dikare bixwîne, nivîsa çavkanî tê gotin. Karê ji bo çêkirina van bernamekirin e. Ev kar ji aliyê bernamekarekî tê kirin. Nivîsa çavkanî ji bo ku ji kompûterê were têgihîştin, divê were wergerandin. Ev wek wergerandina gotinên zimanekî li zimanekî din e wek ji kurdî bo almanî. Lê ev bi bikaranîna bernameka wergerandinê dikare were xwemeşwariyê. Di dawiyê de bernama xwejimêrê di destê me de ye.

Di destpêka kompûteran de zimanên bernamesaziyê tune bûn. Bername bi zimanê makînê dihatin nivîsandin. Paşê assembler hat damezirandin. Mirov bi peyvên inglîzî wek MOVE, ADD wek cîgirên fermanên zimanê makînî bikaranî û bernameya assembler ev dizivirrand zimanê makînî (assembling). Ji bo tegihîştina mirovan û bernamekirina hêsanî ev gavek mezin bû, lê têr ne bû. Mirov zimanek baştir pê bigihîje divê. Lewma gava piştre damezrandina zimanên nizm wek C hatibû. Daxaz ew bû, ku nivîsên bernameyan hem baş werin têgihîştin û hem jî li zimanê makînî bi hêsanî werin wergerandin. 

Nimûne: C, Ada, Erlang, C++, Java,Golang

Çavkanî 

Komputer
Zimanê bernamekirinê
Şêxo

Şêxo hunermendekî kurd e.

Şêxo di sala 1959an de li gundê Keralmaz yê girêdayî herêma Serigolle (Semsûr) di nav malbateke cotkaran û elewiyan Kurdperwer de hat dinê. Şêxo xwendina xwe ya destpêk û navemdî li xwîndingehên bajarê Cepeqçûr (Bingol) û Muş'ê bi dawî anîn. Dora sal û niveki ew zarokên gundê xwe ra mamoste bû. Piştre ew ji welatê xwe derket û cu ewropa. Li Elmanya Federal wi zmanê Almani fêr bu. Li Uniwersita Karlsruheyê Teknik beşa Makina Muhendisligi xwand û diploma xwe girt.  Ji sala 1988 heta îro ew li ser karê xweyî muhendisi ye. Wî xwandina xwe li welateki xerib bi qota xwe amadekir. Alikariya keseki nedit û li fabriqan karkir û xwandina xwe bi xwe finanse kir.

Şêxo di serda li welateki derwayi karê siyasî û pirsgirêka Kurdîye zanati çêkir. Wî xwendina xwe berneda. Ji ber ku ew zû pêhesiya ku bi riya zimanê serdest siyaseta asîmîlasiyônê yê di Kurdistanê de bêtir bê meşandin.

Evîna Şêxo ya ji bo muzîka Kurdî di temenê zarokatiyê de bi rêya guhdarkirina radyoyên Êrîvan û Bexdayê zedetir bû. Deng û awazên hunermendên mîna M. Arifê Cizîrî, Meryem Xan, Kawîs Axa, Hesenê Cizîrî, û hwd. bandorek mezin li ser bilindkirina hestên wî yên hunerî hiştin. Şêxo li eramê xwe û li dibistanê da xorteki bi nav û deng bû. Bi zarokti wi pir helbestên dilani û evinti nivisandin. Carên pir stranên Aşik Mahsuni, Ihsani, Aşik Veysel û... hwd digot. Di piştê da Ruhi Su naskir û hûneriya Ruhi Su ji wi ra bû rêya hûneriyê. 

Lê bi hatina Şêxo'yê Almanya wî stranên Şivan Perwer guhdar kirin - ciger û qezeba wî bi agirket. Şêxo ji sala 1979 heta îro (2011) li ser zmanê xweyê kurdi ket û ew daket çavkaniyê Mamosteyê mezin Seydayê Cegerxwîn. Ji navbera helbestên Cegerxwîn' da Şêxo dora 40 helbestan stran çêkirin. Wî di sala 1981yan da mamoste li Swed ziyaretkiri bû û dengê wî qeydkir. Şêxo heta îro 7 Caset û CDyên xwe derketin:

Sala 1979 da : HAWAR HAWAR,
Sala 1985 da : JI BO BÎRANINA CEGERXWÎN,
sala 1994 da : PRANGALAR,
sala 1995 da : POESIE DER WURZELN - WURZELN DER POESIE (bi zmanê Almani/Kurdi û Tirki),
sala 2002 da : DENGÊ AXÊ,
sala 2005 da : LI EZMANAN HEZKIRIN,
sala 2009 da : DENGÊ AVÊ

Ew pir caran bû mêwanê radyo û telewizyonê Alman, yê MED-TV, ROJ TV, YOL TV, TRT6, Dünya TV, SU TV, tvt û Kanal 7. Dora 300 helbestên xwe hene. Di meha berçile 2005da xanimek ji Swiss li ser Şêxo pirtukek çirokan û helbestan bi navê "DREI GESCHICHTEN - EIN LIED" derxist.

Şêxo di bin tesîra ogit û şîretên hûneriya paqij da hertim xwest ku di qada huner de ber bi pêşve bimeşe. 

Em tev bi dilxweşî li benda xebat û berhemên hozanê xwe yê dengxweş Şêxo ne.
Hunermend
Franso Herîrî

Franso Herîrî,  (jdb. 1937 – m. ) siyasetmedarekî asûrî û endamê serokatiya komîtaya navendî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bû, û di sala 19.2.2001de dihête kuştin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê jibona mirina wî sê rojan dike pirse ya netewî.

Jiyan
Franso Herîrî di sala 1937an de li bajarê Harira (70 kîlometre ji Hewlêrê) Hewlêrê ji dayikbû û sala 1960ê de ji saziya mamosteyên perwerdeya perwerdehiya ya li Hewlêrê derçû.

Kar û xebat 
Salên 1960î di nava PDKê de xebat kir. Ew nêzîkî serokê kurd Mustafa Mustafa Barzanî bû û di şoreşa kurdî de di nava PDK-ê de roleke giring sitend. Weke endamê Komîteya Navendî ya PDKê hat hilbijartin û bû serokê Parlamenê PDKê li parlemana herêmî û herwiha bû wezîrê karûbarê Herêma Kurdistanê li Hewlêrê. 

Ew projeyên piştgirîkirin û çêkirina modernbûnê ya bajarê Hewlêrê. Herweha piştevaniyeke hêzdar ji bo perwerdeyê, tenduristî û projeyên werzişê li bajêr kir.

Mirin 
Franso Hariri ji hêla Enser el Îslam ve di  de dihête tîrorikirin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê jibona mirina wî sê rojan dike pirse ya netewî.

Binêre
Nêwçiya

Çavkanî 

Suryanî
Siyasetmedar
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê
Kesên ji Hewlêrê
Ewr

Ewr (carina wek ewir an hewr jî tê nivîsandin; bi sanskrît, abhrá-, "ewrê giregir"; avesta, aβra-, "ewrê giregir"; farisiya navîn, abr; soranî, hewr; zazayî, hewr) diyardeyeke seqa û hewayê ye. 

Ewr peyda dibin wextê hilma avê bi awayekî neberçav tê guhirîn ji bo awayekî berçav di çînên esmanî yên bilind de. Ewr ji dilopên hûrik ên avê û krîstalên cemedê pêk tê û jêderkên serekî yên berf û baran e.

Cureyên ewran 
Mirov ewran di çar cureyên bingehîn de dabeş dike. 
 Ewrên ku di çînên esmanî yên bilind de ne: sîrus (Cirrus), sîrostratus (Cirrostratus) û sîrokumulus (Cirrocumulus);
 Ewrên ku di çînên esmanî yên navîn de ne: altostratus (Altostratus) û altokumulus (Altocumulus);
 Ewrên ku di çînên esmanî yên nizim de ne: kumulus (Cumulus), stratokumulus (Stratocumulus) û stratus (Stratus);
 Ewrên ku ji bingeha xwe bi dirêjahî belavbûyî ne: kumulonîmbus (Cumulonimbus) û nîmbostratus (Nimbostratus).

Navên zanistî 
Navên zanîstî yên ewran ji latînî çêbûne: sîrus û sîro- (Cirrus, anku gulî, pûrt), kumulus (Cumulus, anku rewake, lod), stratus û strato- (Stratus, belavbûyî, çînbûyî), nîmbus û nîmbo- (Nimbus, anku baran û gijlok û berf) û altus û alto- (Altus, anku bilind, berz).

Galerî

Çavkanî 
 Ferhenga Michael Chyet 
 Ferhenga Zana Farqînî
 Neşwan Şukrî Hirorî. Binemayên cugrafiya giştî û cugrafiya Kurdistanê, 1. Spîrêz, Dihok.

Erdnîgarî
Meteorolojî
Baran

Baran ew av e ya ku ji ewran dikeve erdê.

Ji hatina baranê re "barîn" têt gotin.

Baran di pileya 0 yan pileyek bilindtir yan Celsius (C) de dibare. Eger pile ji 0 C kêmtir be, hindê ava ji ewran têt xwarê berf e.

Dema baran pirr dibare, lehî peyda dibin.

Baran û çand 
Di gellek çandan de baran bi nîşaneya xêr u bereketê tê dîtin bi taybet demê ku jibo cotyaran baş bê nirxandin.

Di nav kurdan jî de, dab û nerîten taybet bi baranê hene; mîna: Bûka baranê.

Bide ber 
 berf
 gijlok
 şilope
 terg
 zîpik

Meteorolojî
Brûsk

Brusk Sultan

Lez 
Birûsk (cem 0 °C) 332 mitiran di sanîyekê da dare ()

Çavkanî 

Fizîk
Berf

Berf yek ji wan barînan e. Hilma ku ji erd û deryayê bilind dibe bi çavan nayê dîtin. Ev hilm li jor sar dibe û dibe ewr. Ger ev hilm têra xwe hebe û sariya wê bikeve bin sifirê, wê demê krîstalên qeflayî pêk tên. Ev krîstal bi stêrkên biçûk dimînin. Dema ku ev krîstalên qeflayî digihin hev, dibin kuliyên berfê û tên xwarê, wê demê mirov dibêje berf dibare. 

Li ser bajarên Kurdistanê taybetî ên Serhadê zehf berf dikeve û demeke dirêj ew bajar binê berfê de dimînin. Zarok berfê re dilîzin û berfê ve Bûka Berfê çêdikin.

Di devokên kurdî de ji berfê re befr jî tê gotin.

Galerî

Girêdanên derved 

Erdnîgarî
Meteorolojî
Deywan

Deywan   (), bajarokekî ser navçeya Kerborana  Mêrdînê  ye.

Mezrayên Deywan 

 Xirbê Şabikê (tirkî: Harmanlı)
 Xirbê Keryanê (tirkî: ??)
 Xirabeka (tirkî: Tavşanlı)

Gelhenasî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera Şehîdê Deywan 

Gundên Kerboranê
Sebrî Botanî

Sebrî Botanî an jî Sebriyê Ehmedê Temir helbestvan û nivîskarekî kurd bû. Botanî di sala 1925'an de li gundê Lodê yê navçeya Dihê hatiye dinyayê. Ew ji hoza Jêliyan bû. 

Wî hemû jiyana xwe xistibû xizmeta ziman, edebiyat û çanda kurdî. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de li ser mijarên cihê dinivîsand û yek ji çalaktirîn kesayetiyên kurd bû. Ew di salmeziniya xwe de sirgûn bû û di heta dawiya jiyana xwe li Norwêcê dijiya. 

Sebrî Botanî di 25'ê cotmeha 1998'an de li Oslo, serbajarê Norwêcê, çû ber dilovaniya Xwedê.

Hin ji kitêbên Sebrî Botanî yên çapkirî ev in: 
 Şîn û Şadî, dîwan -1- 
 Dilistan, dîwan -2- 
 Dengê Metîn û Cûdî, dîwan -3- 
 Dibêjin, çîrok û çîvanok 

Herweha nêzîkî deh kitêbên Botanî yên neweşandî jî hene.

Girêdanên derve
http://www.netkurd.com/?mod=author&option=view&id=820http://www.netkurd.com/?mod=author&option=view&id=820 Konê Reş, Netkurd.com, Sebrî Botanî Sebrî (1926-1998) 12.11.2010.

Helbestvanên kurd
Botanî, Sebrî
Viyan Soran

Leyla Walî Hasan an Viyan Soran (1981 Silêmanî-1 sibat 2006 Haftanîn) şehîda tekoşîna azadiyê ye. Soran di sala 1997an de tev li refên PKKê bû. ji bona protestokirina tecrît û zextên li ser Abdullah Ocalan, agir bi bedena xwe xist.

Viyan Soran endama meclîsa PKK û YJA Star bû.

Hasan, Leyla Walî
Jidayikbûn 1981
Mirin 2006
Gîwî Mukriyanî

Gîwî Mukriyanî an Gîw Mukriyanî (jdb. 1904 li Mehabad, Rojhilata Kurdistanê - m. 24 tîrmeh 1977 li Mûsil, Îraq), weşankar, rojnamevan û ferhengdanerekî kurd bû. Gîwî Mukriyanî nivîskarê pirtûka Elfûbêy kurdî wênedar be tîpî latînî û danerê çend ferhengên kurdî ye, wekî Ferhengî Kurdistan.

Berhemên wî

Ferheng 
Ferhengî Raber, 1950, Hewlêr.
Kolkezêrîne: kurdî, farisî, erebî, fransî û înglîzî, 1955/1966, Hewlêr.
Ferhengî Mehabad: kurdî-erebî, 1961, Hewlêr
Ferhengî Nobere: erebî-kurdî, 1986/1990, Bexda.
Ferhengî Kurdistan: kurdî-kurdî, 1999 (bi tîpên erebî), Hewlêr.
Ferhengî Kurdistan: kurdî-kurdî, 2010 (bi tîpên latînî), Amed.

Alfabeya kurdî ya bi tîpên latînî 
Elfûbêy kurdî wênedar be tîpî latînî, 1958/1972, Çapxaneya Kurdistan, Hewlêr.

Çavkanî 

Jidayîkbûn 1904
Mirin 1977
Kesên sedsala 20an
Nivîskarên kurd
Zimanê yewnanî

Zimanê yewnanî (Ελληνική γλώσσα hellēnikē glōssa, îro ellinikí glóssa) zimanekî hind û ewropayî ye. Bi zimanê makedoniya kevn lêzim e.

Li Yewnanistanê, li giravên Deryaya Egeyî û Kîprosê tê axavtin. Herwekî cihên ku yewnanî lê dijîn tê peyivîn. Zimanekê kevn ê dinyayê ye. Bi qasî 15-20 milyon kesî ve tê bikaranîn. Yewnaniya nûjen (dîmotîkî) herçendî guhertîbe jî, bingeha xwe ji şarezayiya yewnanî ya kevn digire.

Gellek peyvên yewnaniya kevn di zimanên rojane de tên bikaranîn. Yewnanî di 3.500 salan vir de xwediyê nivîsê ye.

Alfabeyeke taybet a vî zimanî heye.

Mijarên têkildar 
Alfabeya yewnanî
Zimanê yewnanî yê dîmotîkî (dîmotîkî)
Zimanê yewnanî yê kapadokyayî (kapadokyayî)
Zimanê yewnanî yê katarevûsa (katarevûsa)
Zimanê yewnanî yê koine (yewnaniya helenî, yewnaniya atîkî, yewnaniya îskenderanî, yewnaniya Încîlê, yewnaniya Peymana Nû, yewnaniya bîzansî)
Zimanê yewnanî yê pontî (pontî)

Girêdane dervê 

 
Yewnanî
Ebûbekîr Çelebî

Ebubekîr Çelebî serokê Enstîtuya Zimanê Kurdî ya Amedê ye.

Çelebî di sala 1960î de li gundê Kosa, yê navçeya Çelîkhana Semsûrê hatiye dinê. Dibistana seretayî li gundê xwe ya navîn û lîse jî li Meletiyê xwendiye. Piştî wê çûye Enqereyê li Zanîngeha Gazî, fakûlteya Perwerdehiyê, beşa Werzîşî qedandiye. Heta 2004an li bajarên cihê cihê ên Tirkiyeyê mamostetî kiriye. Di sala 1991ê de bi damezrandina Eğitim-Senê xebat kiriye. Gelek salan li Egîtîm-Senê, di Komîsyona Perwerdiyê de li ser perwerdehiya zimanê zikmakî xebat kiriye. Di sala 1998-99 de jî Serokatiya Egitim-Sena Amedê kiriye û 2004 de ji mamostatiyê malnişîn bûye.

Çavkanî 

Jidayikbûn 1960
Kesên ji Semsûrê
Mamoste
Zimanên îranî

Zimanên îranî şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Li cîhanê li dor 270 milyon kes zimanekî îranî diaxêvin.

Cihêkirin bi erdnigarî 
Mirov dikare zimanên îranî têxe du cihan: yê rojhilat û yê rojava; her yek ji wan jî cardin têxe du cihan: yê bakur û yê başûr.

Cihêtiya dengan di zimanên îranî yên rojava û zaraveyên kurdî

Zimanên îranî yên rojhilat 
Bakûr

 Avestayî (mirî ye; wateya olî heye)
 Xwarizmî (mirî ye)
 Baktrî (mirî ye)
 Sogdî (mirî ye; Zaraveyên wê: Xiristiyan, Budî, Mana) --> Yagnobî (li Tacikistan)
 Sikitî (mirî ye), Sarmatî (mirî ye), Alanî,
 Osetî (Zaraveyên wê: Îron, Dîgoron)

Başûr

 Muncî, Sanglexî, Îşkaşmî, Zebakî, Sarikolî, Şugnî, Ruşanî, Yazgulamî, Waxî, Yidga, Wanecî
 Sakî (mirî ye; Zaraveyên wê: Xotî û Tumşuqî )
 Peşto

Zimanên îranî yên rojava 

Bakur

Partî (mirî ye)
 Urmûrî, Paraçî
 Darî ya Zerdeştan (ne Darî ya Efxanistanê ye)
 Kurdî: hewramî, kurmancî, kelhûrî, lekî, soranî
 Başkurdî
zazaki
 Semnanî, sengeserî
 Gîlekî, mazenderanî, şehmîrzadî
 Belûçî
 Talişî, herzanî 
Başûr

 Farisiya kevn (mirî ye)
 Farisiya pehlevî
 Farisî (zarave: zimanê nivîsê darî, tacîkî, hazaragî)
 Lorî, bextiyarî
 Tatî bi tatiya cihûdan 
 Fars, larî (laristanî), başkardî

Cihêkirina dîrokî û erdnigarî

Zimanên îranî yên nû 
Yên ku Îro tên axaftin:

Bakûrê Rojhilat
 Osetî li Qefqasya
 Yagnobî (Tacikistan)

Başûrê Rojhilat
 Peşto (Efxanistan, Pakistan)
 Zimanên Pamîr: Şugnî, Oroşorî, Bartangî, Roşanî, Sarikolî, Yazgulamî; Zengleçî, Îşkaşmî, Waxî; Muncî, Yidga; Wanecî (Tacîkistan)

Bakûrê Rojava
 Zimanê kurdî bi zaraveyên:
 Kurmancî (Tirkiye, Iraq, Sûrî, Îran, kevnekomarên Yekîtiya Sovyetê)
 Soranî (Iraq, Îran)
 Hewramî, Bacelanî, Şebekî, Sarlî (Iraq û Îran)
 Dimilî (Tirkiye)
 Kelhûrî (Îran û Iraq)
 Lekî (Îran, Tirkiye)

Başûrê Rojava
 Farisî, an Tacîkî (Efxanistan, Îran, Tacîkistan)
 Zimanê nivîsînê yê Farisî: Darî
 Tatî
 Lorî

Zimanên îranî yên nîvkevn 
 Partî
 Pehlewî
 Sogdî
 Xwarizmî
 Baktrî
 Sakî
 Osetî)

Zimanên îranî yên kevn 
Zimanên îranî yên kevn ji 5000 hate 1000 (b.z.) hatin axaftin.
 Farisiya kevn
 Avestî
 Medî

Di lêkolînên nû yên Nicholas Sims-Williams ji Zanîngeha Londonê hat dîtin ku Avestî zimanê herî kevn e.

Yên din ji wî peyda bûne.

Tabloya peyvên zimanên îranî

Çavkanî

 
Zimanên hind û ewropî
Elî

Elî bin Ebû Talib, Îmam Elî an jî bi tenê Elî (), (598, li Mekeyê hatiye dinê  - 661, him pismamê Muhemmed Pêxember (lawê Ebû Talib ê ap) û him jî zavayê wî (mêrê Fatimeya keç) bû. Li cem wî mezin bûyî û yekemîn kesên ku berê bi pêxamberiya Muhemmed re bîad kiriye ew e, di nav 12 îmaman de îmamê pêşîn bû.

Wek serleşkerîkî belavbûyîna dînê Îslamê da ristek girîng lîstiye û tev li hemû (bê şerê Tebûk ê) şeran bûye, ji xwe ji ber van sedeman wek "Şêrên Xwedê" an jî "Şûrên Îslamê" tê nasîn.

Piştî kuştina xelîfeyê sêyem Osman, Elî bû xelîfe (656-661). Bi tevahî 4 sal 9 mehan li ser hev xelîfetî kir. Dema xelîfetiya wî mirov dikare bibêje bi şerê navxwûyî derbaz dibe. Şerên wê dewrê ev bûn:

 Şerê Cemel (di navbera wî û Muawiye û Zubeyr da bû)
 Şerê Siffin (di navbera wî û Muawiye da bû)
 Şerê Nehrevan (di navbera wî û Xariciyan da bû)

Di 63 saliya xwe da li bajarê Kufê dema nimija sibe pêk dianî di mizgeftê de ji hêla xarîciyan ve hat kuştin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Xelîfe
Şiîtî
Jidayikbûn 598
Mirin 661
Kesên sedsala 7an
Jidayikbûn 600
Malbata Muhemmed
Fîlozofên misilman
Kesên xêrxwaz
Siyasetmedarên ereb
Osman

Osman bin Efan an jî Osman kurê Efan (576 – 17'ê pûşpera 656) yek ji xelîfeyên ayîna misilmanan e.

Bi Rukiya keça Muhemmed Pêxember re zewiciye. Sêyemîn xelîfeyê ola îslamê ye. Piştî Omer ibn Xetab ew bû xelîfe Îslamê (644-656). 12 sal Xelîfetî kiriye.

Dû wî re jî Elî bûye xelîfê 4em.

Dema hatina wahiyan de ji Muhemmed Pêxember re nivîsvaniyê dike, û hemû wahiyên jiber dike. Dema xelîfetiya xwe de Quran wek pirtûk berhev dike û dide belavkirin.

Wexta wî de dîsa şerê belavbuyîna ayîna Îslamê didome. Şervanên misilmanan ber bi Îranê û Qefqazê terê, Kîpros hat girtin, li hemberî bîzansan gelek şer kirine.

Çavkanî 

Jidayikbûn 576
Mirin 656
Kesên sedsala 7an
Xelîfe
Kesên ji Mekeyê
Kesên kuştî
Şehîdên misilman
Jidayikbûn 579
Ebûbekir

Ebûbekir Etîq bin Ebî Quhafe an bi tenê Ebû Bekir, (erebî: أبو بكر, z. 573 - m. ) di sala 573ê da li bajarê Mekeyê ji dayîk bûye. Navê diya wî Um el-Xeyr Selma bint Sexr, navê bavê wî jî Osman Ebî Quhafe bû. Ji eşîra Teym û mirovekî dewlemend bû. Pîştî ku bûbû Misilman dewlemendiya xwe ji bo îslamê bi kar aniye.

Piştî wefata Muhemmed ew bû yekem xelîfeyê îslamê (632-634).Dû wî re jî Omer bû xelîfeyê duyem.

Bi pejirandina wî a dînê Îslamê gelek kesên navdar di bin bandora wî da mane û bûne misilman. Ji bo ku dînê Îslamê di nav ereban da belav bû, di nav hewildanên gelek mezin da bû.
Bi tevahî du sal û sê meh xelîfetî kir.

Piştî ku wefat kiribû li kêleka Muhemmed da binax kirin.

Çavkanî 

Xelîfe
Jidayikbûn 573
Mirin 634
Kesên sedsala 6an
Kesên sedsala 7an
Kesên ji Mekeyê
Kardox

Kardox (; ; ) an Gordiyan an jî Kurdû herêmeke kevnar bû ku li bakurê Mezopotamya û îro di nav başûrê rojhilata Tirkiya û bakûrî Iraqê parvebûye. Cihê Kardox başûrê rojhilata Ermênyayê Mezin bû.

Li gor Encyclopaedia Britannica, Kardox navê Botan kevnar e. Çavkaniyên ereb û sûryaniyan de li jêra herêma Gola Wanê wek Beth Qardu nav girtiye. Beth Qardu welatek e ku di nav Firat û Çiyayê Cûdî de dirêjbûye .

Di sala 353an de Artêşa Romiyan, vekişîn bakûrê Kardox. Împerator Romê, Iulianus, cardin meşiya li ser Dîjle û danêya fîloya keştî şewitand. Li dema vekişînê hêzên Iulianus li ber parsiyan tarr û marr bûn. Kardox û Arzan bûn parêzgêrrê Parsya.

Jêder
Arşak Safrastian dibêje ku Kardox û Jûtî netewey wekhev in. Artêşa Deh Hezaran li nizma şilopey Çiyayê Hemrîn destpêkiriye, ew hozên Jûtiyan in û damezrînerê Manj û sekakan in. Kardox navê kurdan yê kevn e.

Li gor Ksenophon

Çavkaniyê cihû

Xanedanên Kardoxî 
 Kardox
 Zawdex
 Mox
 Ancewasî
 Kavosiyan

di nexşê da

Çavkanî 

[[Kategorî:Dîrok]]
Benjamin Disraeli

Benjamin Disraeli, Yekem   KG FRS ( – ) siyasetvan, helbestvan û ceribannivîsekî brîtanî bû.

Girêdanên derve 

Disraeli, Benjamin
Disraeli, Benjamin
Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî
Endamên Royal Society
Romannivîsên îngilîz ên mêr
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 19an
Ralph Waldo Emerson

Ralph Waldo Emerson ( - ) fîlozof, helbestvan û cerîbanvanekî amerîkî bû.

Girêdanên derve 

Emerson, Ralph Waldo
Jidayikbûn 1803
Mirin 1882
Ceribanvanên amerîkî
Vergilius

Publius Vergilius Maro (15.10.70 bZ – 19 pz), helbestvanek romî bû ku sê pirtûkên wî yên navdar ji me re mane: Eklog, Gurcîk û Êned ya ku destana neteweyî ya Împaratoriya Romê bû. Vergilius bandoraka mezin li ser yên ji pê xwe re hatibûn ber dabû. Ew di pirtûka Dante Alghieriya navdara bi navê Komediya Xwedayî de wek karaktera herî girÎng xuya dibe. Ew di dojeh û di erafê de ji Dante re rêberiyê dike.

Pendên Vergiliusî bi kurdî 

Nivîskar
Voltaire

Voltaire (François Marie Arouet) (21.10.1694 Parîs - 30.05.1778 Malek li sînorê Swîsre û Fransayê ) ku bi navê wî yê rastî François-Marie Arouet bû, nivîskar û fîlozofek fransî bû. Di Şoreşa fransî de roleke mezin lîst. 
Ji xeynî nivîsên xwe yên li ser ol û Azadiya Ramanê bi nivîsên xwe yên li ser mijara Mafên Mirovan jî tê naskirin. Di berhemên xwe de pêkanînên dêrê û saziyên wê demê ên Fransayê rexne kiriye.

Di gelek beşên wêjeyê de berhemên Voltaire hene.

Berhemên wî 

 Oedipe (1718) 
 Zaire (1732) 
 Lettres philosophiques sur les Anglais (1733) 
 Le Mondain (1736) 
 Sept Discours en Vers sur l'Homme (1738) 
 Zadig (1747) 
 Micromegas (1752) 
 Candide (1759) 
 Dictionnaire philosophique (1764) 
 Épître à l'Auteur du Livre des Trois Imposteurs (1770) 

Berhemên Şanoyê

Voltaire tevlî yên ku xilas nebûye 50-60 lîstik nivisandiye. Hin ji wan lîstikan :
 Ecossaise 
 Eriphile 
 Mahomet 
 Mérope 
 Nanine 
 Zaire 

Helbest

Voltaire cara yekemîn helbestên wî hatine çapkirin.
 Henriade 
 Pucelle

Felsefe 
 Pirtûka wî ya herî mezin û navdar a felsefê Dictionnaire philosophique (Ferhenga Felsefê) e.

Girêdanên derve 

Voltaire
Jidayikbûn 1694
Mirin 1778
Endamên Royal Society
Dîroknasên fransî
Nalîn Pekgul

Nalîn Pekgul, (1967) siyasetmedarêkî swêdî ye ku li bajarê Batmanê li bakûrê Kurdistan ji dayik bû ye.

Nalîn, li navbera salên 1994-2002 de, endama perlemana Swêdê bû. Niha jî seroka Federasyona netewiya Jinên Sosyaldemokrat yên Swêdê ye.

Girêdanên derve 
 Sïteya S-women

Siyasetmedar

Jidayikbûn 1967
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Kurd
Jinên kurd di siyasetê de
Kurdên Swêdê
Mirovên zindî
Kurdên Swêdê
Winston Churchill

Sir Winston Leonard Spencer Churchill  (jdb. 30ê çiriya paşîn a 1874 li Blenheim Palace, Oxfordshire, m. 24ê kanûna paşîn 1965 li London, Keyaniya Yekbûyî) tê hesibandin wek giringtirîn mirovdewletê  brîtanî yê sedsala 20an. Ew du caran bû serokwezîr - ji 1940 heta 1945 û ji 1951 heta 1955 - û di Şerê Cîhanî yê Duyem de Brîtanya û Împeratoriya Brîtanî rêber kir. Ew berê gelek karên hikûmetê girtibû, di nav de Wezîrê karên navxweyî , Lordê Yekem ê Amîraliyê  û Şansolyeyê gencîneyê . Ew jî wekî nivîskarê berhemên ramyarî û dîrokî derket û di sala 1953an de Xelata Nobel ya wêjeyê wergirt.

Girêdanên derve 

Xelatgirên Nobela Wêjeyê
Siyasetmedarên brîtanî
Serokwezîrên Keyaniya Yekbûyî
Endamên Royal Society

Rojnamevanên brîtanî
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 19an
Otto von Bismarck

Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen  (jdb. 1 nîsan 1815 − m. 30 tîrmeh 1898), dewletmedar û siyasetmedarekî Almanyayê bû. Ji 1862 ta 1890 - bi kurtahî di 1873 de - ew bû serokwezîr (Şansolye, ) li Prûsyayê, ji 1867 ta 1871 jî serokwezîrê Konfederasyona Almanyaya Bakur û ji 1871 ta 1890 yekem serokwezîrê Împeratoriya Almanyayê, damezrandina ku ew girîngî dabûyî. Wan jê re digotin "Şansolyeyê hesinî" ( ).

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bismarck, Otto von
Jidayikbûn 1815
Mirin 1898
Feleknas Uca

Feleknas Uca (jdb.  li Celle), nûnera Partiya Sosyalîzma Demokratîk (PDS) ya Almanyayê li Perlemana Ewropayê ye.

Jînenîgarî 
Feleknas di sala 1976an de li malbateke kurd a êzidî ji Bakurê Kurdistanê li Celle ya Saksonya jêrîn li Almanyayê ji dayik bû. Birayek û şeş xwişkên wê hene.

Wê xwendina xwe ya pîşeyî wekî alîkreka pizişkî qedand û lîseya xwe jî paştir dawî kir.

Feleknas di sala 1999an de, li temenê xwe yê 22 saliyê, wekî nûnera 5ê ji şeş di rêzika neteweyî ya nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat de ji bo Parlemana Ewropayê hatiye hilbijartin. Di gera 5ê ya Parlemana Ewropayê da (1999 heta 2004an) ew di komîteya ferhengî (kultûrî), perwerdeyî û weşanan û delîveyên wekhev de bû.

Feleknasê pêwendiyeke nêzik digel partî yên çep ên Tirkiyeyê, bi taybetî jî partî yên kurdî, hebûye û bi yek ji piştevanên Leyla Zana tê nasîn. Ew endameke komîteya parlemanî ya hevpişk a Yekîtiya Ewropayê û Tirkiyeyê bû.

Di hilbijartinên ji bo gera 6ê ya Parlemana Ewropayê (2004 heta 2009an) Feleknas ji pêgeha xwe ya 5ê di lîsteya nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat de ber bi pêgeha 7ê dakevt û mana wê di Parlemana Ewropayê da kevt ber gefeyan. Lê di wê hilbijartinê de kursiyên nûnerên Partiya Sosyalîzma Demokrat li Parlemanê zêdetir bûn Feleknas karebû li Parlemanê bimîne.

Heta sala 2006an jî Feleknas hêşta nezewicî ye û her li Cellê dijî.

Çalakiyên Wê 
 Endametiya desteka GUE/NGL
 Komîsyona mafê jinê û derfetên wekhev
 Endam û koordînatora pêşveçun û xebat û delegasyona hevpişka Tirkiyê
 Serokcigira destekên havildar yên dijberî nijadperêsiyê û neyartiya biyaniyan
 Berpirsa darayî ya Partiya Çep (Linkspartei) li Parlamena Ewropayê 
 Berpirsa Partiya Çep li Parlamena Ewropayê ji bo rêkxistina Eyaleta Nordrhein-Westfahlen 
 Ji 1998ê vir da, endama PDS 
 Li gulana 1998ê endametiya rêkxistina Eyaleta Niedersachsenê 
 Yek ji damerezrînerên PDSê li Celle yê Niedersachsenê 
 Ji 1998ê vir ve endama Parlamena Ewropayê

Girêdanên derve 

 Malpera feleknas Uca

Siyasetmedarên kurd li Almanyayê
Uca, Feleknas
Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat
Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan
Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê
Parlamenterên Diyarbekirê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an
Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an