nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Aydın

Aydın (bixwîne Aydin), (bi Grekî: Tralles navê parêzgehekê Tirkiyeyê ye û serbajarê wî jî heman e.

Gelhenasî
Gelheya bajarê li gorî daneyên sala 2019an 1 mîlyon 110 hezar 972 kes e.

Hêjmarek zêde Kurd li vê bajarê dijîn. Hejmara Kurdan baş nayê zanîn. Pirranî di salên 1990'î de ji ber pêkutiyên Dewleta Romê (Tirkiye) mecbûr mane werin. Car caran ji aliyê hêzên paramîlîtar ên Tirkan ve êrîş li dijî Kurdan tên lidarxistin.

Erdnîgarî
80 km ji Deryaya Egeyê dûr e. Ji rûyê avê 64m bilind e. Rûerda bajarê 1,582 km² ye. Li bakûr Îzmîr, bakûrêrojhilat Manîsa, rojhilat Denizli, başûr Muğla û li rojavayê bajarê Deryaya Egeyê cih digire.

Navçeyên Aydînê

Girêdanên derve 

 Malpera fermî ya şaredariya bajêr 

Bajarên Tirkiyeyê
Feratê Dengizî

Feratê Dengizî (navê wî yê fermî Mehmet Aydın Alökmen) nivîskarekî kurd e ku li gor nasnameya li ser di 02.06.1950'an de (lê belê, a rast 30.10.1949 e) li gundê Dengiza yê girêdayî Stewrê ya girêdayî Mêrdînê  jidayîk bûye.

Jiyan 
Di sala 1971'an de bû mamosteyê matematîkê û demeke dirêj li gelek cihan mamostetî kir. 

Ji biçûkatiya xwe de têkilî û hezkirina wî li ser zimanê kurdî hebû. Cara yekemîn di sala 1989'an û ya duyemîn jî di sala 1995'an de ji ber ramanên xwe yên siyasî û bi daraza endamtiya PKK, bi tevahî 10 salan di girtîgehan de ma. Kurteçîrok, helbest û gotaran dinivîse. Gelek pirtûk jî ji tirkî wergerandiye kurmancî, lê hê nehatine çapkirin. Bêhtir hişê wî li ser  werger, felsefe û mantika zimên heye. Gotar, helbest û kurteçîrokên wî di malper, kovar û rojnameyan de tên weşandin. Nivîskarê Azadiya Welat û xwedî, berpirsiyar û yek ji edîtorê Kovara W'yê ye.

Berhem

Berhemên ku hatine weşandin
 Zimanê Zimên (cerribandin)
 Tisê (çîrokên gelêrî-berhevkarî)
 Zîzanê (çîrokên gelêrî-berhevkarî)
 Kêzxatûnê (çîrokên gelêrî-berhevkarî)
 Belgeyên Komcivîna Tenduristiyê (werger)
 Bi Heft Dengan Gazî Dikim (Kurteçîrok)

Berhemên neweşandî
Berhemên wî yên ku ji ber sedemên aborî nehatine weşandin jî ev in: 
 Zarê Dilî (kurteçîrok)
 Qêrrîna Dilê Min (helbest)

Werger
Gola Bişeytan
Enînivîsa Mirovî
Xwedê Li Tenîşta Nîlê Mir
Mêrxasê Çaqircayî
Taxa Gawiran
Reşo Axa

Çavkanî

Nivîskarên kurd
Riweknasî

Riweknasî an jî botanîk şaxeyek ji zanistên xwezayî ye, Li jêr kategoriya berfireh ya zanistên biyolojî. Botanîk me bi beşa flora ya xwezayê hîn diket. 

Her wesa ev zanist,  morfolojî, anatomî, fîzyolojî û sîstematîka giyayan bi me didet nasîn.
Zanyarê bi 'esle xwe kurd Dînewerî li botanîkê xwedî zanîst bû.

Girêdanên derve
Flora

Flora beşa xwezayê ko zanista botanîk li ser radiwestit dibêjinê flora. Ev jî hemû giya û şênkatiyên siruştî li ber digirit. Flora di Roma kevin da navê Xwedêya biharê û gulan bûye. Manaya wê jî cîhana hemû nebat û gul û giyane.

Biyolojî
Morfolojî

Morfolojî ji wêjeya Yewnanî morfè hatiye girtin, bi manaya form û şikil e. Li gelek deravên zanistî da bi kar têt, weko: 

 Di linguistic yan zimannasî yê ji bo wergirtina form û şêwazê wêjeyan ji hevdu.
 Di geolojî yê da weko geomorfolojî û 
 Di biyolojî yê û nexasme di botanîk ê da şaxeyekî girîng e. Layenê jiderve yan jî ruxsarê (zahirê) organîzm an yan jîndaran (mirovan, ajalan û giyayan) û endamên laşê wan şirove diket.
Seîdê Hemo

Seîdê Hemo an jî ji wî hunermend û dengbêjê kurd re digotin Seîd Axayê Cezrawî

Bes di kîjan salê de û li ku dera Kurdistan hatiye dinê nayê zanîn. Lê tê texmînkirin ji Dêrikê, gundê Êndîwerê bû û pêşiya salên 1950î de emrê xwe bi dawî kiriye û hê gelek xort bûye çûye ber rehma Xwedê.

Ev dengbêjê kurd mêrê meta babê min e. Meta babê min jî ji mala Xalidê Reşo ye û ji navçeya Silopiyê ye û eslê xwe Silopî ye. Dengbêj Seîd Axa eslê wî ji Cizîra Bota an jî Cizîrê ye. Hindî dengê wî xweş, zelal û dijwar bû, ku wextê stiran digot, gelek caran camên penceran dişkestin. Tête gotin, dengbêj Hesen Cezrawî û Mihemed Arif Cezrawî ji Seîdê Hemo his nedikirin, belkî dengê wî ji yê wan xweştir bû. Herweha Hesen Cezrawî û Mihemed Arif Cezrawî gelek ji stiranên Seid Axa Cezrawî kopî dikirin û têxistin yên xwe. Dîsa tête gotin, evan Seîd Axa Cezrawî derman dane û jiber vê yekê zuka jî bû nexweşiya qirika xwe jî mir. Heta birayek yê Seîd Axa min û xwe li Cizîra Botan dîtiye û gelek zarokên wî jî hene.

Wextê ku ez hê li Welêt dimam, gelek caran stiranên Seîd Axa an jî Seîdê Hemo di Radyoya Bexdayê ya Pişka Kurdî dihate gotin. Bes ev hunermend li herêma Botan bi nav û Deng bû û Stiranên gelekî xweş digotin û hemî jî liser Kurdîtiyê û Kurdistanê hatine gotin, bes çend stiranên wî yên evînî û evîndariyê jî hebûn.

Çend nimûne ji stiranên wî ev in:

Ev milkê Kurdan de bixêr û bêre
Berxê mala Xêlidî
Îndîwerê Paytexte

Dengbêj Seîdê Hemo ev stiran û gelek stiranên din jî gotine û gelek ji wan stiranan gotinên wan ewî û xwe çêkirîn e.

Rêza hinek ji stiranên dengbêj Seîdê Hemo ( Seîd Axayê Cezrawî):

 Stirana liser Kemal û Ismet gotî
 Dewrêşê Evdî
 Ax de loy loy, lo Sowaro
 Vî Seqlanî helame
 Çûme bajarê Zaxokê
 Ehmedê mala Mîsa
 Ew Bexdayê Paytexte
 Lê lê nemînê, xata mîrata Digûrê
 Yar Gewrê deb(Bav) Gewrê xulama Endîwerê
 Hey Melawo Melawo

Gelek ji van stiranan ewî gotine û bes hê zêdetir gotine, lê bes muzîka wî di piyasa Ewropayê de tune. Gerek li hin bajarên kurdan wekî Cizîra Botan an jî Cizîr û Silopî an jî Başûrê Kurdistanê û an jî li Kurdistana Binxetê li Qamîşlo, Dêrika Hemku, Êndîwerê û li hin bajarên di peyda bibin.

Berê di Radyoya Bexdayê ya Pişka Kurdî de û û li Radyoya Êrîvanê ya Pişka Kurdî de gelek caran dihatin gotin.

Çavkanî 
 www.silopi.net.tc 

Dengbêj
Kesên ji Cizîrê
Kurd
Sînob

Sînob, îro bi fermî Sinop (dîrokî ; ), bajarekî li bakûrê Tirkiyeyê ye.

Ciyê Coxrafî û Hudûdên Bajar 

Bajarê Sînobê li cem  Deryaya Reş û li ser pozikê Boztepe li bakûrê welatê Tirkiyê ye.

Bajar di nav parelên 41° 12' û 42° 06'  bakûr û merîdyenên 34° 14' û 35° 26' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi Deryaya Reş ve, li rojava bi Kastamonû ve, li başur bi Çorûm ê ve û li rojhilata başûr jî bi Samsûn ê ve tê girêdan. Temamiya dirêjiya sîndorên bajêr 475 km ne û ji van 300 km reşahî û 175 km jî avî ne. Sînop ji Enqerê 435 km, ji Stembol 760 km û ji Samsûn ê 168 km dûre.

Taybetiyên erda bajêr 

Pîvana erdê bajêr 5862 km2 ye. Ji vî erdî 54,6% wî daristan, 74,3% çiyan, 2,3% wî zozan û 23,4% wî jî ji platoyan pêk tê.

Av û Hewa 

Li bakûrê heremê îklîma Deryaya Reş û li başûr ji bona çîyayên navber îklîma reşahiyê hukim dike. Li bakûr di navbera zivistan û havînê pirr ferqekî mezin tune. Li her demê salê bahozên xurt di hêla deryayê da tên. Di xêçî çend rojên li havînê hemû sal bi şilî û şepelî derbaz dibe. Lê li başûr şilî, rewa û germahî kêm dibe, zozan û çiya tesîra xwe nîşan didin. Li bajêr bi xwe germahiya salê kêmûzêde 14°. Meha herî germ bi 20° tîrmeh û yê herî sar bi 7° şibat e.

Nifus û navçeyên bajar 

Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 227.933 e. (Ji gora hêjmara sala 2000) Nifûsa Sînobê ji bona bê kariyê û kêmasiya endûstiriyê her sal hê tere hê kêm dibî. Yê herî bir cîvan û xortên bajêr koçber dibin terin Ewropayê yan jî Stembolê.

Navçeyên bajêr vana ne.
 Boyabat
 Durağan
 Ayancık
 Gerze 
 Türkeli
 Erfelek
 Dikmen
 Saraydüzü

Bajarên Tirkiyeyê
Gayê Rûniştî

Gayê Rûniştî (bi dakotayî: Tȟatȟáŋka Íyotake) (bi îngilîzî: Sitting Bull) (di sala 1831ê da li Grand River, Dakotaya Başûr hatiye dinê û di sala 1890'î da jî li Standing Rock Reservationê hate kuştin. Sitting Bull serok û hekîmê êla Hunkpapa ya Lakotayan (Sioux) bû. Di berxwedana dakotayan li dijî leşkerê Amerîkayê da ew serokekî gellekî mezin û xurt bû. Di navbera salên 1869 û 1876'an da Sitting Bull bi çend şervanên xwe ra bi leşkerên amerîkî ra şer kiriye.

Gava ku di sala 1872'an da li welatê Siouxan li Çiyayên Reş (Black Hills) zêr hate dîtin, mîrovên sipî ew şûnda ji destê siouxan girtin û dakota mecbûr man ku ji welatê bav û kalên xwe koçber bin herin dereke din. Li ser vî Sittîng Bull serxwebûneke mezin di nav mirovên xwe da peyda kir û di sala 1876'an da bi tev lehengê dakota yê bi nav Crazy Horse (Hespê Dîhn) û Big Foot (Nigê Mezin) di şerê Little Bighornê da li dijî general George Armstrong Custer serketina herî mezin di dîroka dakotayan da qezenç kir.

Demeke şûnda amerîkî dîsa hatin xwe û bi ordîyekî mezin çûn ser Sitting Bull. Li ser vî Sitting Bull bi 3.000 hevalên xwe reviya Kanadayê. Lê rewşa dakotayan roj bi roj xirab dibû. Mîrovên sipî li demeke kurt hemû Amerîka bi dest xwe xistin. Êdî hêzê Sitting Bull nema û bi hevalên xwe di sala 19ê tîrmeha 1881ê da li Fort Randallê teslîmê hikûmeta Amerîkayê bû. Piştî du salan li girtîgehê, Sitting Bull hat berdan û nefiyê Standing Rock Reservationê bû. Lê dîsa jî wî dest ji serxwebûnê ber neda. Bi alîkariya wî komala Semaya Ruhî (Ghost Dance) hat darxistin ku yê ji bo çand û hunera gelê sioux tekoşîn dikir. Her şev sioux saz lê dixistin, dor agir govend digirtin û bi vî avayî mafên xwe dahanîn zimîn. Hikûmeta Amerîkayê ev sema wekî polîtîkî û sîyasî hesiband û qedexe kir.

Hikûmet ferman da leşkeran ku van semayan nehêlî û Sitting Bull bê pêgirtinê yan jî kuştinê. Li roja 15ê çileya pêşîn a sala 1890'î da ji aliyê dakotayekî caş ê bi navê Red Tomahawk ve hat kuştin. Sitting Bull di jiyana xwe da her dem ji bona azadiya gelê xwe şer kiriye.

Nîjadperestî
Çermsor
Jidayikbûn 1831
Mirin 1890
Birca Eiffel

Birca Eiffel, carina jî Birca Eyfelê (), birca ji hesin di cîhanê de mîna sembola Parîsê tê nasîn. Navê xwe ji muhendîsê ku ew çêkiriye Alexandre Gustave Eiffel digire. Birca Eiffel her sal ji aliyê nêzîkî 6 milyon tûrîstî ve tê ziyaretkirin. Birca Eiffel di navbera salên 1887 û 1889an de ji aliyê fîrmaya Gustave Eiffel ve, ji bona pîrozbahiya 100emîn salvegera Şoreşa Fransî hatiye çêkirin.

Birca Eiffel 300 metreyan bilind e. Heft salan carekê bi 60 ton boyaxî tê rengkirin. Rengkirina bircê ji aliyê 25 kesan ve tê kirin û 15 mehan dikşîne.

Girêdanên derve 

Fransa
Parîs
Dewlet

Dewlet an jî dûgel rêxistineke navendîkirî ya siyasî ye ku li mirovên ku di axê wê de dijîn hikûm dike û qanûnan ferz dike. Pênaseyeke dewletê ya bê nîqaş tine ye. Tarîfa civaknasê alman Max Weber a dewlet bi berfirehî tê bikaranîn. Weber dibêje "dewlet" cureyekî birêvebirinê ye ku şidetê bi awayekî hiqûqî bi kar tîne û tenê ew xwediyê vî heqî ye. Dîsa jî tarîfên din ên cuda ne kêm in.

Etîmolojî 
Dewlet ji peyva erebî ya   tê û maneya xwe: desthilat û serwerî ye.

Mijarên têkildar

Lîsteya dewletên cîhanê

Çavkanî 

Erdnîgariya siyasî
Cureyên dabeşkirina îdarî
Wîkîçavkanî

Wîkîçavkanî (Wikisource) yek ji projeyên MediaWiki ye. Di Wîkîçavkanî de belge û nivîsarên orijînal hene.

Girêdan 
 Malpera kurdî

Weqfa Wikimedia
Sûre

Sûre, beşeke ji 114 beşên pirtûka pîroz a Quranê ya dînê îslamê ye. Li gorî baweriya îslamê sûreyên Quranê li Meke û Medîneyê dahatine.

Wateya Sûreyan 
Wateya Qurana Pîroz

Nivisandina Sûreyan 
Qurana Pîroz Erebî Kurdî ya Latînî

Çavkanî 
https://watedar.com/

Girêdanên derve 
 Fêhrista Sûreyan- Cuz 30
Nullsoft Scriptable Install System

Nullsoft Scriptable Install System an NSIS bernameyeke ji bo sazkirina bernameyên din e. Di bernameyên wekî AbiWord de tê bikaranin. 

NSIS nivîsbariya azad e û ji aliyê PCKurd.net ve li kurdî hate  wergerandin.

Girêdanên derve
Malpera NSIS

Nivîsbariya azad
Nivîsbariya kurdî
Andorra

Andorra, bi fermî Mîrektiya Andorrayê (bi ketelanî: Principat d'Andorra), mîkrodewletekî bê derya ye ku li ser nîvgirava Îberî bi Fransa li bakur û bi Spanya li başûr sinor e. Mîrektî di sala 1278an de bi destûrnameyek hatiye damezrandin. Rêveberiya mîrektiyê niha ji aliyê du hev-prensê ve tê rêvebirin ku ji aliyê pîskoposa Urgellê li Ketelonya, Spanya û ji aliyê serokê Fransayê ve tê birêvebirin. Paytext û bajarê herî mezinê mêrektiyê Andorra la Vella ye.

Andorra şeşemîn dewleta herî piçûk ê Ewropayê ye ku bi rûerda mîrektiyên bi qasî 468 kîlomêtre çargoşe û nifûsa mîrektiyê bi qasî 79.034 kes e. Gelê Andorrayê komekî etnîkî ya romanî ye ku ji nêzîkê gelê ketelen ve girêdayî ye. Andorra ji hêla bejahiyê ve 16em welatê herî piçûk ê cîhanê ye û ji hêla nifûsê ve jî di rêza 11em de ye. Paytexta mîrektiyê, Andorra la Vella, paytexta herî bilindahî a Ewropayê ye ku bi bilindahiya 1023 mêtre ji asta deryayê bilind e. Zimanê fermî ketelenî ye lê li deverê bi gelemperî spanî, portûgalî û fransî jî te axavtin. Li Andorrayê her sal bi texmînî 10,2 mîlyon geştyar tîne welêt. Andorra ne endamê yekîtiya Ewropayê ye lê ji 1993an vir ve endamê Neteweyên Yekbûyî ye.

Çavkanî

Girêdanên derve
Mîran Janbar

Mîran Janbar roman û çîroknivîseke kurd e. Di sala 1974an de, li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye.

Di sala 1997an de, li Zanîngeha Dîcleyê, beşa matematîkê qedandiye.
 
Janbar, di nava qonaxên xwe yên nivîskariyê re, heta sala 2004an, bo demeke dirêj bi kar û barên şanoyê mijûl bû û di nava gelek komên şanoyê yên curbecur de derhênerî, lîstikvanî û karê nivîsandina deqên şanoyê kir.

Nimûneyên berhemên Janbar, ji navîna salên 90î û pê de, di kovarên wêjeyî yên wekî Jiyana Rewşen, Rewşen-Name, Kovara W û di gelekên din de hatin weşandin. Mîran Janbar her wisa bi karê weşangeriyê jî radibe û yek ji damezirînerên Weşanxaneya Lîsê ye, ya ku di sala 2004an de li Amedê hatiye damezirandin.

Janbar niha jî di Weşanxaneya Lîsê de wekî berpirsiyarê hin rêzên pirtûkan û rêveber, li gel nivîskariya xwe, bi karên xwe berdewam e.

Berhem 
 Ardûda, roman, 2004, Amed, Lîs
 Azad, kurteçîroka bo zarokan, 2006, Amed, Lîs
 Qolyeya Cécileê, roman, 2012, Amed, Lîs
 Kaptanê Mirinê, çîrok, 2019, Amed, Lîs

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Kesên ji Qoserê
Jidayikbûn 1974
Yaqob Tilermenî

Yaqob Tilermenî, sala 1972'yan li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye. Dibistana Seretayî, Navîn û Lîseyê li Qoserê xwendiye. Li Zanîngeha Dîjleyê, Fakûlteya Perwerdehiyê, Beşa Fizîkê qedandiye. Ji 1995'an heta taliya 1998'an li Stenbolê Mamostetiya Fîzîkê kiriye. Dû re li Qoserê Mamostetiya Fen Bîlgîsiyê kiriye. Di Gulana 2002'yan de ligel deh mamosteyan û endazyarekî, bi bahaneya xebatên perwerdekirina kurdî hatiye girtin û mehekê di Girtîgeha Mêrdînê de maye. Piştî serbestmayîn û rizgarbûna Dadgeha Ewlekariya Dewletê (DGM) li karê xwe vegeriyaye û ji hêla Walîtiya Mêrdînê ve sirgûnî bajarê Yozgatê bûye. Weke sirgûn sê salan li gundekî navçeyeke Yozgatê maye. Dû re li bajarê Mersînê heta sala 2017'an mamostetî kiriye û bi biryara hikûmetê ji kar hatiye derxistin. Ji ber zextên berpirsiyarên dewletê mecbûr maye ji welatê xwe veqete û ligel malbata xwe li bajarê Lozanê yê bi ser Swîsreyê bi cih bibe. Tilermenî bi helbestvan Dîlber Hêma re zewicandiye û xwediyê du keçan e. 

Nivîs û çîrokên wî ji sala 1997'an û vir ve di kovarên bi navê Jiyana Rewşen, Pelîn, Kevan, Nûdem, Hîwa, Rewşen-name, Kovara W, Notos, Dünya'nin öyküsü, Tîroj, pêveka özgür Gündem- Ekgündem, Rojnameya Azadiya Welat, Özgür Politika, Xwebûn û malperên bi navê Mehname, Amûde, Diyarname de hatine weşandin.

Berhemên wî 
 Êşbazî, Kurteçîrok, Weşanên Sî Gulan 2002
 Bermeqlûb, Kurteçîrok, Weşanên Sî Gulan 2003
 Ferhenga Sirgûnê, Kurteçîrok, Weşanên Lîs Mijdar 2005
 Kitim-Sêbareya Mêrdînê 1, Roman, Weşanên Lîs Îlon 2005
 Qerebafon-Sêb areya Mêrdînê 2, Roman, Weşanên Do 2009
 Bavfileh- Sêbareya Mêrdînê 3, Roman, Weşanên Do 2010
 Metamorfoz, Kurteçîrok, Weşanên Na Nîsan 2012
 Kermêşa Gerok, Kurteçîrok, Weşanên Zîbeq Sibat 2012
 Lemişta çîrokên kurdî/Salnameya 2012-2013-2014'an, Weşanên Na, 2013 Kulîlkên Apê Mûsa, Şanonameya Zarokan A Muzîkalî, Weşanên Zîbeq Sibat 2012
 Danişîna Zimanekî, Şanoname, Weşanên Şanoya Şaredariya Mezin a Amedê 2012
 SERGOtina Calvino, Roman, Weşanên Avesta Gulan 2013
 Hêlange, Roman, Weşanên Lîs 2015
 Pizdank, çìrok, WeşaJidayikbûn 1972nên Lîs, 2016

 Qerebafon-Sêbareya MêJidayikbûn 1972rdînê 2, Roman, Weşanên Lîs, 2021 (çapa nû)

 Bavfileh-Sêbareya MêrJidayikbûn 1972dînê 3, Roman, Weşanên Lîs, 2021 (çapa nû)

Wergerên wî (Ji Tirkî bo Kurdî)
 Rojda, özcan karabulut. çîrok, Weşanên Lîs,
 Cam û Kevir, Şükrü Erbaş (li gel Dîlber Hêma), Helbest, Weşanên Lîs,
 Bêbaran, Hicri Izgören (li gel Lal Lales), Helbest, Weşanên Lîs,
 Dansa Berber, Sirri Ayhan,  Roman, Weşanên Na
 Aso, Fatma Köl, Roman, Weşanên Lîs,
 Tenêtî Dişibe Kê, Semih Gümüş, Roman, Weşanên Lîs,
Nivîskarên kurd
Kesên ji Qoserê
Çanda Berxwedan

Çanda Berxwedan kovareke xwerû bi kurdî bû, ku ji 50 rûpelên A4 pêk dihat û bi tenê li girtîgeha Trebzonê ji aliyê girtiyên PKK'yî ve dihate derxistin. Kovarê di sala 1997'an de dest bi weşana xwe kir. Hin nivîsên wê bi qasî ku karibin derxin derve di kovar û rojnameyên cur bi cur de hatine weşan. Ji ber ku zagonên dewleta Tirkiyeyê destûr nedida ku nivîsên bi kurdî ji girtîgehê derkevin, heta niha tu hejmarên wê yên ku derketine derve jî nîn e.

Îro gelek kesên ku bi kurdî dinivîsin û wekî nivîskar tên nasîn bi nivîskariya vê kovarê dest pê kirine.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Welatê Me (rojname)

Welatê Me rojnameyeke kurdî ya hefteyî bû û weşana xwe li Stenbolê kir. 

Piştî ku rojnameya heftane Welat di sala 1994an de hat girtin, li şûna wê bi navê Welatê Me rojnameyeke nû, dîsa bi kurdî û heftane dest bi weşanê kir. Aynur Bozkurt bû xwediya vê rojnameyê, Zana Farqînî jî berpirsê nivîsaran. 

Rojnameya hefteyî Welatê Me bi qasî salekê weşana xwe domand, pişt re jî şûna xwe ji rojnameya kurdî ya hefteyî Azadiya Welat re hişt. 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdî
Kovara Şemamok

Kovara Şemamok ku wekî kovareke zarokan bi kurdî, tirkî û îngilîzî derket, di sala 2005'an de li Amedê ji aliyê Şaredariya Surê ve hate amadekirin û edîtoriya wê ji aliyê Sîdar Jîr û Rizoyê Xerzî ve hate kirin.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Siyamend Cemşîd

Siyamend Cemşîd di nav refên gerîlayên PKK'ê de şer kiriye û di heman demê de kurteçîrokên şervaniyê nivîsiye. 

Pirtûka wî ya yekem a bi navê Soza Pepûlkan ji nav Weşanên Aram derket.

Nivîskar
Yûsif

Yûsif (bi erebî: يُوسُف, Yûsuf, bi kurdî wek Ûsif yan Ûsiv jî tê bilêvkirin), li gorî Quranê, yek ji pêxamberên Benî-Îsraîl e.

Dîroka Yûsif li gorî îslamê 
Yekek ji pêxamberên ku di Quran ê da navê wî derbaz dibe. Yûsif lawê pêxamber Yaqûb e û rîçika wî hettanî pêxemberê Îbrahîm tere. Di Qur'anê de navê sûreta 10an jî Yûsuf e. Va sûreta ji 111 ayetan pêda dibe û ji van 98 ayet qala Yûsif dikin.

Di gora Qurana Pîroz 11 hew birayên Yûsif hebûn. Yûsif zarokekî rind û baqil bû. Bavê wan Yaqûb ji wan yê herî pirr lawê xwe yî Yûsif hez dikir. Ji bona vî hez kirina birayên wî yî mezin hesûdî dikirin.

Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji Xwedê ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.

Di nav bîrê da mirovên koçber Yûsif dîtin û ew xilas kirin, ji bona ku wî wekî xulam li welatê Misirê bifroşin mirovên dewlemend. Dûra wan Yûsif firotin wezîrê Misirê.

Yûsif li mala wezîr mezin bû û bû xortek delal. Ji bona rindiya Yûsif dilê jina wezîr ket wî. Lê wî rû neda daxwezên jinê û ji ber vî yekê jinikê bi derew û îftiran Yûsif avit zindanê. 

Yûsif bi salan li zindanê da ma. Li wê derê du mirov nas kirin û ji wan ra xewnên wan yên ecêb şîrove kirin. Bi rastî jî rewşa wan herdû mirovan wekî gotina Yûsif bû. Yêkek demekî şunda hat berdan û yêdin jî hat îdam kirin.

Mîrê Misirê şevekî di xewna xwe da dît ku heft mangên lawaz heft mangên xurt dixwin û heft simbêlên hêşin heft simbêlên ziha dixwin. Mîr li ban hemû şîrovedarên welatê xwe kir, lê qet yekî nezaniya. Dûra mîr ji berjewendiya Yûsif ji hevalê wî yê zindanê bihîst û ew ji zindanê derxist. Yûsif ji mîr ra got ku gerê di pistî heft salên piranî da heft salên birçî li ser welatê Misir ê da werin. Ji bona baqiltiya Yûsif, mîr ew kir wezîrê xwe û Yûsif jî di heft salên piranî da hemû embarên welêt bi genim û xwerin tujî kir û di salên tunetiyê da ew xwerin ji mirovan ra bela kir.

Birayên Yûsif jî ji bo ku gênim bikirin ji welatê xwe hatin Misirê. Di dawiyê da Yûsif xwe ji wan da nasîn û ew hemû borandin. Hz. Yûsif bav, dê û birayên xwe anî Misirê li ba xwe. Gava endamê malbata wî hatin Misir ê bav, dê û 11 birayên wî xwe ji ber wî xar kirin û sipasiya xwe nişan dan. Bi vî avayî xewna Yûsif yê zarokatiyê jî hatî bû şundê.

Dîroka Yûsiv, li gorî cihûtiyê

Dîroka Yûsif, li gorî mesîhiyê

Dîroka Yûsif, li dînê Behayî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Sûreta Yûsuf / Qur'an
 Yûsif Pêxember di Qur'anê da, rûpel:217
 Serhatiya Ûsif / Incîla bi kurdî

Pêxember
Cihûtî
Dîn
PENa Navneteweyî

PENa Navneteweyî saziyeke navneteweyî ya nivîskar û rewşenbîran e ku di sala 1921ê de li Londonê hatiye damezirandin. Ew ji komeleyên nivîskarên neteweyên din pêk tê. Nivîskarên her neteweyekê bi îmzeya 21 nivîskarî daxwaznameya endamiyê dişîne ji PENa Navnetewî re û heke were pejirandin, ew gelê xwe di nav wan de temsîl dikin. Bi vî rengî PENa Tirk, PENa Alman, PENa Amerîkayê, PENa Norwêcê, PENa Viyetnamê û hwd hene.

PENa Kurd
PENa Kurd a pêşîn jî li Almanyayê hatiye vekirin. Li Kurdistanê navê wî di navbera salên 2007-2013 de Komeleya Nivîskarên Kurd bû, lê di 18-19ê gulana 2013an de li Amedê kongreya 8an a komeleyê hat amadekirin û navê navendê dîsa bû PENa Kurd.  

PEN bi yekîtiya hemû PENên dinyayê dibe wekî yekîtiyeke navnetewî, bandoreke wê ya navnetewî ava dibe. Armanca wê azadiya ramanê ye. Ew azadiya ramanê ya endamên xwe û hemû nivîskarên dinyayê diparêze, lê ji ramanên siyasî dûr radiweste.

Wateya "PEN" 
P (Poem, helbest) E (Essay, gotar, ceribandin) N (Novel, çîrok, roman); peyva "pen" jî îngilîzî ji bo penûs e.

Bide ber hev 
Navenda PEN a Kurd
Pena Kurd a Amedê (Komeleya Nivîskarên Kurd)

Çavkanî

Komele
Koremişk

Mişkê erdan an koremişk (Talpidae), famîleyek mezin  ku jê kosnîga devî, mişkê desman û kosnîg  an xilt gelek navdar in. Ew ji mişkên malan xurtir, zexmtir û jêhatîtir in. Li Kurdistana Bakur bi piranî rengê wan cûn e, pirçeke wan a kurt û şayik heye.

Di zoolojiyê de jê re Salpa tê gotin.

Belavbûn û jîngeh

Şayes 
Tasa serê wan teng û dirêjîk e. Pozê wan dirêj û bi piranî bi tevger e. Çav gelekî biçûk in û car caran di bin çerm de dimînin. Di bin axê de bi hêsanî tevdigerin. Guhê derve pir biçûk e. Çîmên wan kin in û di her lingekî wan de 5 pêçî hene.

Reftar

Parêzî

Pirbûn

Çavkanî

Girêdanên derve 

Koremişk
Ferîd Xan

Ferîd Xan (z. 1979, Gimgim) helbestvanê kurd e.

Jînenîgarî 
Ferîd Xan di 7ê tîrmeha 1979an de li gundê Înaqaya ya Gimgimê hate dinyayê. Di 15 saliya xwe de dest bi helbestê kir û 19 salî pirtûka wî ya yekemîn bi navê Kemana min mîna gundekî digirî hat weşandin. Di sala 2003'an de pirtûka wî ya duyemîn li Stenbolê bi navê Altı Katlı İnsan Kulesi (Barûya Şeşqat a Mirovan) hat çapkirin. Demekê li Almanya Edîtoriya Kovara Amara ya Wêjeyî û Hunerî kiriye. Di Mezopotamya TVyê de programek bi navê Ba û Ka li ser wêje û helbestê amade kir. Ji sala 1994an vir ve li Elmanyayê dijî.

Berhem 
 Kemana min mîna gundekî digirî, Helbest, Weşanên Rewşen, 1999, Bi navê Ferîd Han.
 Altı Katlı İnsan Kulesi (Barûya Şeşqat a Mirovan), Pexşan, Weşanxaneya Elma, bi tirkî, Bi navê Ferit Han, 2003. 
 Klîpa Marên Birçî, Helbest, Weşanên Belkîyê, 2006.

Girêdanên derve 
 Ferîd Xan di ferhenga Tirşikê de.

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Kesên ji Gimgimê
Jidayikbûn 1979
Rêbwar Seîd

Rêbwar Seîd (z. 1962 li Silêmaniyê) wênesazekî kurd e.

Girêdanên derve 
 Wêneyên Rêbwar Seîd

Wênesazên kurd
Jidayikbûn 1962
Kesên ji Silêmaniyê
Mala Xalidê Reşo

Mala Xalidê Reşo ji navçeya Silopî`ya ne û eslê xwe ji Silopî ne.

Berê Nav û Dengê wan jî di navçeya Silopî`ya de hebûn, lê bes niha gelek kes wan û tukes tuksê nas nakin. Bav û Mirovên me digotin, hinek ji wan birin Iskerîya Tirkan û hêdî nezivirîn mala xwe û tukes nizane çi bi serê wan hat! Serhatîyên me ji mere digotin, wextê Iskerê Tirkan hatin malên me, gelek li Abdurrahmanê Xalid xistin, ku ew bi wan derb û birînan jî emrê Xwidê kir. Gelek ji me ne Bavpîr ne jî Pîrika xwe dîtine. Wextê ku Bavpîrê me emrê Xwidê kirin, Pîrika me mêrek din kir û zarokên xwe hêlan tinê. Ev zarok hemî jî hê heta 10 saliyê bûn. Wextê meta bavê me Rehîma Xalid pîreka Seîdê Hemo ew gotin sehkir, ew hat ser malê û guhê xwe da van zarokan; bav, herdu ap û metan ve.

Abdurrahman ê Xalid ê Reşo: Abdurrahman kurê Xalid bû, Xalid jî kurê Reşo bû. Niha jî 3 kurên Abdurrahman hene; Abdurrahîm, Mihemed Alî, Abdurrahman. Ev jî zewicîne û zarokên wan û zarokên zarokên wan jî hene.

Mala Xalidê Reşo: Reşo; bavkalik, Xalid; bavê Abdurrahman, Asya, Rehîm, (Cangîr), Abdurrahman; kurê Xalid.
Emîne, Abdurrahîm, Mihemed Alî, Abdurahman jî zarokên Abdurahman ê Xalid in.

Mal
Silopiya
Idrîs

Îdrîs yek ji neviyên Hz. Şît û pêxemberê Xwedê ye. Hz. Şît ji bi xwe zarokê mirovê yêkemîn pêxember Adem bû. Ji Hz. Îdrîs ra 30 rûpelên pîroz hatine dayîn. Navê wî yê rast Ahnuh bû. Lê ji ber ku wî pirr pirtûk dixwendin li Quranê da ji wî ra "Îdrîs" hatiye gotin. "Îdrîs" ji mirovên ku di zanistiyê da pêş da çûne tê gotin. Li gora riwayetan Hz. Îdrîs li Misir ê bajarê Minuf ê yan jî li Babil ê hatiye dinê û jiyaye. Navê bavê wî Yerd û navê diya wî Berre ye. Neseba wî hettanî Hz. Adem aha tê zanîn: Îdris - Yerd - Mehlail - Kinan - Enûs - Şît - Adem.

Hz. Îdrîs wekî pêxember ji komalekî ra hatî bû şandin. Va komala ji neviyên lawê Adem Kabil bû. Hz. Îdrîs kêm û zêde hettanî 120 salan ferman û qedexeyên Xwedê ji mîrovan ra got. Hz. Îdrîs bi 72 zimanan qise dikir û hemû komal bi zimanên wan dawetî li ser riya Xwedê dikir. Wî bi xwe sedî zêdetir bajar û gund ava kirine û ji mîrovan ra gellek zanistî elimandiye. Di zanistiyên huner, stêrnasî û nivisê da ew mirovê yêkemin bû.

Çavkanî

Pêxember
Beqere

Sûreya beqere (, bi kurdî: Sûreya Çêlekê), ji Quranê sûreyek e ku li gorî baweriya îslamê di dema Medîneyê hatiye danîn. Di Quranê da sûreya herî dirêj e û ji 286 ayetan tê pêda kirin. Navê xwe ji ayetên 67-73 temîn yanê ji kelîma beqere, bi kurdî "mange, çêlek", digirî. Şunda ayeta Beqerê di dadgeriya îslamî da gellekî mezin e. Ji ber ku ferman û qedexeyên dînî bi pirranî li vî sûreyê da bi cih digirin.

Şîrovekirin 
Gelek şîroveyên Qurana pîroz hene wek şîroveya Qur´anê ya Qurtubî, Şe´rawî Îbn Elkesîr hwd.

Çavkanî 

Sûre
Alî Îmran

Alî Îmaran an jî sûreya Malbata Îmran ji Quranê sûreyek e ku li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneye hatiye danin û ji 200 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji ayeta 33 yemîn digirî. Îmran navê bavê Hz. Mûsa û Hz. Harûn e. "Alî Îmran" jî zimanê erebî ye û wergerandina wî yê bi kurdî "Malbata Îmran" e.

Sûre
Hecî Nasir Roşen

Hecî Nasir Roşen li zistana sala 1945ê li bajarê Sine li Rojhilata Kurdistanê hatiyê dinyayê û heta sênfa 12ê li vî bajarî ders xwendiye. Piştre çûye Zanîngeha Tehranê û li kalêca wêjeya farisî de mijûiî ders xwendinê bûye. Digel ders xwendina xwe re di gel radyoya Tehranê pişka kurdî wekî motercimekê hevkariyê dike.dibe hevkarê: Seyid Ibrahîmê Sitûde, Dr. Siracedîn, Mela Cemîl Rojbeyanî, Dr.Salih Ibrahîmî, Hesen Zîrek, xatûn Mîdya Zendî,xatûn Miryem Zehiryanî, Osman Ehmedî, Hisamedîn Emîn, Mezher Xaliqî, Şêxkanlo.

Di sala 1966ê diçe kalêca efseriyê û sî sala li kincê polîsiyê de dimîne û li ostanê: Kurdistan, Xûzistan, Fars, Hemedan û Tehranê de xizmetê dike û paşan li sala 1996ê de dev li şola polîsiyê diberde û bi rtba sertîpiyê tê baznişest  kirin.

Li sala 1976ê de di gel xatûn Eqdes Behramî mamostayê sertayiyê perwerda Îranê dizevice û li vê zivacê de dibe xudanê 3 zarûya bi navê: Erestû, Esmer û Eseed ku her sê zaryê vî dersa akadomîk dîtine.

Nasir her li eviliya xizmeta xwe de digel wehûnana helbesta nasiyar bûye û dest bi wehûnana helbestê kurdî û farsî kiriye. Pitir li 20 hizar beyt helbestê vî hene ku li bara meselê corbecor dene û exlebê helbestê vî kilasîkin.

Bilî şola nizamî ku wezîfa vî bûye çendîn şolê din jî li ber vê re kirine wekî:
 1- Rê êxistina karvanê helbest û mosîqiyê li radyoya kurdiye Tehranê
 2 – Du cara li kêberkêya xwendina Quranê de bûye neferê evil û li ber vê hindê li sala 1991ê rêkirne Mekê û bûye hecî.
 3 – Verzişkarekî mezine û 16 sala serokê gurûp û mamostayê verzişa vezne berdariyê bûye.li vê werzişê de bûye dawerê beynelmilelê.
 4 – Niha jî li piroja jimarekirina otomobêla li Tehranê de mijûle.

Dîvanê helbestê vî:
 1 – Lalêhayê Ateşîn
 2 – Şikûfêyê Işq
 3 – Sayêyê Mehtab
 4 – Tesavîr Xiyal
 5 – Der Xelwetê Endîşê
 6 – Cilvêhayi Ihsas
 7 – Deryayi Morvarîd
 8 – Evîn û Avat dîvana helbestê vî bi zimanê kurdiya Soranî
 9 – Wergêra Quranê bo ser zimanê farisî helbest li 17 meha de

Seyid Feysel Moctevî

Çavkanî 

Jidayîkbûn 1945
Kesên sedsala 20an
Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Îbrahîm

Îbrahîm (bi Kurdî: Berhîm, Birehîm Xelîl, Ebrehîm, bi Îbranî:  אַבְרָהָם, Avraham, tîberî: ʼAḇrāhām, erebî: إبراهيم‎, Ibrāhīm), navê mêrek e ku tê bawerkirin ku ew 2000 salan berî Îsa pêxember jiyaye. Li gorî her sê olên yekxudayî yên roja îro (cihûtî, xiristiyanî û misilmanî) jî ew pêxemberekî Xwedê ye. Herwiha Îbrahim pêxember wek kalikê van olên semîtîk tê pejirandin. Lê di derbarê şinda bûyîn û jiyîna wî da, pirtûk û zanayên her sê olan tiştên cihê riwayet dikin. Li gora ola Îslamê Îbrahim pêxember li bajarê Urfayê li Harranê hatiye dinyayê û dûra jî bi tev bavê xwe çûye Babîlê. 

Dibêjin tevî ku gelê wî hemû putperest bû, Îbrahim di emrê xwe da tu caran ji putekî ra perestî nekirîye. Wî ji yek xuda yê ra bawer dikir. Di Qurana pîroz da di nava pêxemberan da yê herî pirr navê wî tê gotin. Li gora Quranê Îbrahim bi bivir ê hemû putan dişikinî û li ser vî yekê mirov wî davên nava agir (Gotegot e: Kurd Heyzen gotiye Nemrût e ra, wa -Hz. Îbrahîm- agir ji da bişewitin), lê agir wî naşewitinî û dibe gol. Li gora mirovan ew şinda agir îro gola masiyan li Rihayê ye. Li dû vî bûyera Îbrahîm bi tev jina xwe Sarê û biraziyê xwe Lût ji welatê Nemrût bar dike tere Urdun ê, Misir ê û dûra jî Filistinê. 

Ji ber ku Îbrahim êdî kal dibe û qet zarokên xwe tunin, ji Xwedê zarokekî dexwez dike. Lawek bi nav Îsmaîl ji wî ra tê dinê û demekî şinde jî ji wî ra tê zanîn ku, gerê Îsmaîl ji Xwedê ra qurban bike. Îbrahim lawê xwe ji bona qurbanê amade dike, lê wî gavê Xwedê ji wî ra beranekî dişinî, ji bona ku di şinda Îsmaîl da qurban bike. Dûra lawekî din bi nav Îshaq ji wî ra çê dibe. Herdû lawên wî jî bi xwe pêxember bûn û tê zanîn ku Îsmaîl kalê erewan û Îshaq jî kalê gellê Îsraîl e. 

Îbrahîm wekî kalê hemû bawermendan û pêxemberê herî mezin yê Xwedê tê dîtin. Di emrê xwe da tenê ji Xwedê ra perestî kiriye û di Quranê da ji wî ra "misilman" tê gotin. Li gorî kevneşopa îslamê wî bi tev lawê xwe Îsmaîl Kabe înşa kiriye û bi vî avayî îbadeta hec ji wî hetanî îro hatiye giştiye me.

Pêşangeha wêneyan

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Serhatiya Birahîm

Pêxember
Muhemmedê Şoşikî

Mele Muhemmedê Şoşikî tefsîrvanê Quranê yê kurd e ku bi koka xwe ji gundê Binevre ji qeza Diha Sêrtê ye.

Navê bavê wî Ebdullah e.
Malbata wî ji sedemê siyasi koçî Başûrê Kurdistanê kiribûn. Bi xwe li Zaxoyê hatiye dinyayê û piştî wextan dîsa koçî Sêrtê kiriye.Bi navê "Nûra Qelban" tefsîra Quranê nivîsand.

Bi zimanê kurdî pênc-şeş mealên Qurana pîroz hatibûn amade kirin û weşandin, lê ji hêla tefsîran ve, valahîkî gelekî mezin hebû; lewra di vî warî de, xebateke bi berfirehî ku nivşên nû karibin xwe bigihîninê û bi hêsanî jê sûd wergirin, tunebû.

Li Kurdistanê cara yekemîn e ku tefsîrek mîna ya "Nûra Qelban" berfireh diweşe. Ev tefsîr, pêşîn bi destxeta zimanê erebî wekî neh cîldan, di şeş salan de ji hêla seydayê xwedan feqî û medrese, Mele Muhemmedê Şoşikî, hatibû nivîsîn.
Piştê bi keda salan, Weşanxana Nûbiharê zimanê wî tefsîrê serrast kir û wergerande ser tîpên latînî û wekî şeş cildan bi dawî kir.

Çavkanî 

Qurana kurdî

Jidayikbûn 1931
Tefsîrvanên kurd
Alimên kurd
Nivîskarên kurd
Xfce

Xfce derdoreke sermasê ji bo linuxê ye. Xfce ne giran e û ji KDE û GNOME bileztir e.

Çend beşên Xfce li kurdî hatin wergerandin. Dîstrîbusiyona Xubuntu bi Xfce tê.

Girêdanên derve 
 Malpera Xfce

Derdora sermasê
Nivîsbariya kurdî
Êstil

Êstil ()  taxek ji bajarê Midyadê ye. Rûniştvanên wê bi piranî ji mehelmîyan pêk tê, li hin taxên wê kurd jî dijîn. Beşa duyemin a bajarê Midyadê "Midyada kevn"e. Rûniştvanên vir bi giranî kurdên sûnî ne. Êstil ji aliyê nifûsê ve, ji beşa Midyada kevn biçûk tire. Gelê wê bi tevayî xwendewar in.

Dîroka Êstilê 

Ev taxê Midyadê ji du bavikan pêk tê, ango niştecihên vê taxa Midyadê ji du eşîrên kevnare pêk tê:

1. Mala Cehfo
2. Mala Mûsik

1. Mala Cehfo ji gundê Taqa na, lê ne diyare ka ew ji kîjan bavikî û kengî  derbasî Êstilê bûne û li wir bi cîh bûne. Lê li gor hinek rûsipiyên Êstilê û li gor hinek çavkaniyên gundiyên gundê Taqa, tê xuyakirin ku ev beşa civakê, bi pismametî digihîjin gundiyên gundê Taqa

2. Mala Mûsik jî li gor heman çavkaniyan, ew ji gundê Xerabya na. Li gundê Xerabya du bavik hene: Çomerka û Zeynî. Mala Mûsik jî bi pismametî digîhijin Zeynî ya. 

Ji ber hindê jî wekî dîroka Êstilê dîroka gelek civak, bajar û niştecihên van deveran hatiya binpêkirin û ji rûyê cîhanê ji nasname xwejî dûr mane. Eve jî girêdayî desthilatdar û rejîmên li ser axa Kurdistane ku bi sedên salaye ev pîkol û hovîtiya ha li ser gelê kurd tê bikaranîn.

Midyad
Rênas Jiyan

Rênas Jiyan (1974, Qoser) helbestvan, nivîskar, ramanger

Jînenîgarî 
Di 1'ê reşemiya 1974'an li Qosera Mêrdînê ji dayik bû. Li Zanîngeha Dîcleyê Fakulteya Perwerdehiyê beşa Mamostetiya Seretayî xwend. Piştî zanîngeh qedand dest bi mamostetiyê kir. Di 1999'an de dîwana wî ya yekem Janya çap bû. Di sala 2002an de li gel 12 kesan bi hinceta xebatên li ser zimanê kurdî li Mêrdînê hate girtin û piştî wê hat sirgûnkirin. 

Rênas Jiyan di helbesta kurdî de xwediyê cihekî girîng e. Dîwana wî ya bi navê "Janya" di nava xwendevanan de pir hate hezkirin ku hê di pirtûka yekem de ew weke pênûseke xurt da nasandin. Di dîwana "Koleksiyona Çirûskan: Mexzena Xwînê" de bi kolleksiyonên helbestan xwestiye balê bikişîne ser rewşa kurdan a sosyopsîkolojîk û bi hêmayên bîra helbestvan, dîmenên heyamekê saz bike ku ev jî bi mirov dide gotin ku bandora wî dê li ser nifşên nû xurt be. Bi şano-trajediya xwe ya bi navê "Di Tuwaletê de" tundî, xerabî û xezeba mirovan vegot. Pirtûka wî "Ji Şevê Re Çend Têgehên Dera Hanê" xebateke li ser bindestî û têgehan e. Di havîna 2003'yan de ekola "Çirûskîzm"ê eşkere kir. Bi pirtûka xwe ya bi navê "Çirûskîzm Li Ser Goşt û Agir û Hunerê Lêkolîneke Fenomenolojîk" bingeha felsefe û teoriya bi kurdî saz kir û ekola Çirûskîzmê ava kir. Di 1!ê cotmeha 2016!an de li Amedê hate desteserkirin û piştî 5 rojan hat serbestberdan.. 
Di romana xwe "Spîtama" de mîtolojiya kurdan û felsefeya Zerdeşt vegot. Ev roman pirtûkeke dîrokî û felsefîk e. Di romana xwe ya "Bacanên Pelçiqî" de li ser feodalîzma kurdan sekinî, û ciyekî fire da karakterên jin. Romana wî "Stranên Sor Niviştên Mor" romaneke poetîk e û ji antîkarakteran pêk tê.        
Ji sala 2003an û vir ve edîtoriya Weşanên Belkî û di sala 2007an de bi destpêkirina kovara Çirûskê dîrektoriya wê dike.

Berhem 
 Janya, Helbest, Weşanên Doz, 1999
 Koleksiyona Çirûskan Mexzena Xwînê, Helbest,Weşanên Belkî, 2003
 Di Tuvaletê de, Şano, Weşanên Belkî, 2006
 Ji Şevê Re Çend Têgehên Dera Hanê, Ceribîn-Rexne Weşanên Belkî, 2008
 Çirûskîzm, Teorî-Felsefe), Weşanên Belkî, 2012
 Qertên Zimên - Dil Kartları, Zimanzanî, Weşanên Belkî, 2012
 Diêşiya, Helbest, Weşanên Belkî, 2013
 Wêjeya Kurmancî: Pênûsên Çardehderb, Analîz, Weşanên Belkî, 2015
 Spîtama, Roman, Weşanên Belkî, 2016
 Ponîjîn, Raman, Weşanên Belkî, 2016
 Dîn û Şîn, Helbest, Weşanên Belkî, 2016
 Bacanên Pelçiqî, Roman, Weşanên Belkî,
 Stranên Sor Niviştên Mor, Roman, Weşanên Belkî, 2018
 ''Bîna Petêxan ji Hêsirên Min Tê, Kurteçîrok, Weşanên Belkî, 2019
 "Berfwerîn",Helbest, Weşanên Belkî, 2020
Kavirên Anarşîst, Roman, Weşanên Belkî, 2021

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Portreya Mehê: Ji 'Janya' heta 'Çirûskîzm' Rênas Jiyan, Diyarname,  02 09 2016
 Vîdeo: Rênas Jiyan di bernameya Lênûskê de, Jiyan TV, Dema Weşandinê: 16.03.2016
 Vîdeo: Rênas Jiyan di bernameya Lênûskê de, Jiyan TV, Dema Weşandinê: 19.05.2016
  Rênas Jiyan di bernameya "Zar û Ziman" de, Stêrk TV, Dema Weşandinê: 19.12.2016

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1974
Kesên ji Qoserê
Îbrahîm Ehmed

Îbrahîm Ehmed (bi tîpguherîna îngilîzî ji alfabeya erebî: Ibrahim Ahmad; z. 6'ê adara 1914'an, li Silêmaniyê - m. 8'ê nîsana 2000'î li London, Brîtanya), ramyar û nivîskarekî kurd bû. Ew pêşî di PDK'ê de bû lê paşî bû yek ji damezrînerên YNK'ê.

Îbrahîm Ehmedî yekem romana bi zaravayê soranî nivîsî û navê wê romanê Janî Gel e. Romana wî ji alî Elîşêr ve bi navê Jana Gel li kurmancî jî hatiye wergerrandin.

Keça Îbrahîm Ehmedî, xanim Hêro jina serokkomarê şeşem ê Iraqê û sekreterê giştî yê YNK'ê Celal Talabanî ye.

Çavkanî
Mehmed Uzun (1995). Antolojiya edebiyata kurdî. Tümzamanlar, Stembol.

Siyasetmedarên kurd
Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1914
Mirin 2000
Nivîskarên zimanê kurdî
Neteweperwerên kurd
Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê
Sabah Kara

Sabah Kara şaîr, nîvîskar û wergêr e. Sabah Kara di sala 1960'î de li Nisêbîna Mêrdînê hatiye dinê. 
Di gelek kovaran da xebitîye û berpirsîyatiya wan kirîye. Sabah Kara di derketina kovara Nûbiharê de cî girtiyê û bi salan berpirsîyarê giştî yê kovarê bûye. Heta niha bi qasî 25 kitêb bi zimanê tirkî û kurdî derxistîye.

Berhem
Nameyên Bêcewab
Mersiyeyên Rojhilat

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Destpêka edebiyata kurdî (pirtûk)

Destpêka edebiyata kurdî pirtûka Mehmed Uzun e. Di derbarê Wêjeya kurdî hatiye nivîsandin, berhem ji 88 rûpelan pêk tê. di sala 1992an de ji aliyê weşanxaneya Beybûn ve hat çapkirin.

Naveroka pirtûkê
Pirtûk ji 108 rûpelan û van beşan pêk tê: 
"Edebiyata kurdî: têkoşîna man û nemanê"
"Zimanê kurdî û zehmetiyên li berê"
"Edebiyata devkî ya kurdî, destpêka edebiyata nivîskî û pexşan"
"Edebiyata nûjen a kurdî"
"Edebiyata kurdî li Kurdistana Iraq û Îranê"
"Edebiyata kurdî li Yekîtiya Sovyetê"
"Edebiyata kurdî li Kurdistana Turkiye û Sûriyê".

Çavkanî 

Mehmed Uzun (1992). Destpêka edebiyata kurdî: lêkolîn. Enqere: Beybûn.

Mehmed Uzun, Destpêka edebiyata kurdî, ISBN 9752733695

Pirtûkên kurdî
Pirtûkên li ser wêjeya kurdî
Kurdistanclub

Kurdistanclub malpereke folklorî ji herêma Efrînê ye.

http://www.geocities.ws/kurdistanclub/index.htm

Kurdistanclub]

Malper
Mandriva

Mandriva navê nû yê Mandrake ye. Mandriva dîstrîbusyoneke Linuxê ye.

Girêdanên derve 
 Malpera Mandriva bi kurdî

Dîstrîbusyon
Nivîsbariya kurdî
Muhemmed Îqbal

Muhemmed Îqbal (bi ûrdû:
محمد اقبال) di sala 1873an de li welatê  Pakistanê li bajarê Siyalkutê hatiye dinê. Ew alim, helbestvan, fîlozof û siyasetmedarekî pakistanî bû.

Zanistiya wî yê yêkem li ser Qurana Piroz bûye. Di piştî xilas kirina medreseyê, Îqbal bi alikariya mamosteyên xwe yên zimanê erebî û farisî, dest bi xwendina wêjeya îslamî kiriye. Dûre jî li bajarê Lahor ê zanîngeh xwendiye û li fakûlteya zimannasiya rojhilat bi xwe mamostetî kiriye. Di van salan de wî gellek helbest jî nivisandiye û weşandiye.

Di sala 1905an de Îqbal li zanîngeha Cambridgeê ya Brîtanyayê li ser felsefe û îqtisadê mezûn dibe. Li paytexta Londonê sê salan dimînî û li vir li fakûlteya ziman û wêjeya erebî mamostetiyê dike û gellek konferansan li ser ola îslamê dide. Dîsa di van sê salan da Îqbal li ser dadmendiyê dixwinî û di piştî girtina diplomaya dozgertiyê, tere Amanyayê û li zanîngeha Munihê li ser felsefeyê doktora xwe dike. Gava ku Îqbal di sala 1908an de vedigerî li Hindistanê di hêla xandewanên xwe da bi coşekî mezin tê pêşwazîkirin.

Dûre Îqbal bi salan beşdarî siyaseta welatê xwe dibe û di hêla pirr mirovan da tê pejirandin. Îqbal li ser siyasetê aha gotiye:“ Siyaset; kar kirin û ji bo rûmet û mezintiyê davet kirine.“

Helbest û nivisên wî li ser misilmanên li Hindistanê di serxwebûna li dijî Brîtanyayê de û di damezrandina Pakistanê de bandûrekî gellekî mezin kirine.

Iqbal di piştî nexweşiyeke giran û dirêj, di 21ê nîsana 1938an da tere heqiya xwe.

Helbestên wî 

 Esrâr-ı Hodî (1915) 
 Rumûz-i Bî-hodî (1918)
 Peyâm-ı Maşrik (1924)
 Bang-i Dera (1924)
 Zebûr-i Acem (1927)
 Cawidname (1932) 
 Misafîr (1934) 
 Bâl-i Cibrîl (Perrê Cebraîl,1935) 
 Pes Çi Bâyed Kerd Ey Exwâm-i Şerq (1936) 
 Zarb-i Kelîm (1936)
 Armagan-i Hîcaz (1938)

Çavkanî

Jidayikbûn 1873
Mirin 1938
Kesên sedsala 19an
Kesên sedsala 20an
Fîlozofên misilman
Jidayikbûn 1877
Helbestvanên zimanê farisî
Nivîskarên zimanê farisî
Îshaq

Hz. Îbrahîm du jinên xwe hebûn. Navê yekê Sarê û navê yê din jî Hacer bû. Hz.Îshaq lawê Hz. Îbrahîm û jina wî yê bi nav Sarê ye. Hz. Îshaq bi şiklekî mûcizevî ji dayîk bûye. Di rojina bûyîna wî da bavê wî sed û bist salî û diya wî jî nod salî bû. Di pêşiyêda qet zarokên Sarê nedibûn. Ji ber vî yekê Hz. Îbrahîm bi Hacer ra zewicî û lawekî wan bi nav Îsmaîl hat dinê. Ji bona vî yekê jina yekemîn Sarê gellekî xemgîn bû û ji Xwedê zarokek xwest. Xwedê jî va dûayê wî qebûl kir û Îshaq hat dinê. 

Va bûyera di Quran a Piroz da aha tê neql kirin:" Û bi sond elçiyên me bi mizginiyê hatin li ba Îbrahîm û gotin " Silav". Wî jî silava wan ragirt û bi lezî çû û ji bona wan ra golikekî pêjandî hanî. Gava  Îbrahîm dît ku ewna qet destê xwe dirêjî wî (xwarinê) nakin, bêkêyf bû û tirsek ket dilê wî. Wana got " Qet metirse, em ji gellê Lût ra hatine şandinê". Jina wî li piya bû û bi wan keniya. Êdî me jî ji wî ra mizginiya Îshaq û dûra jî yê Yaqûb da. Jinikê got " Ez jinikekî pîrim, mêrê min jî kalikek. Ezê çer zarokan bînim? Bi rastî va tiştekî matî ye". Wana (elçî) gotin " Ey jina malê. Êdî gava ku dilovanî û pîrozahiya Xwedê li ser weye, tu çer ji karê Xwedê ra mat dibî. Ew Hamîd û Comerd e ". (Sûreta Hûd 11/69-73)

Hz. Îshaq di pirtûkên dîrokî da aha tê neql kirin: Ew yekê bejn dirêj, bi sûretekî xweşik, gotinên xwe rast bû û di kaltiya xwe da porr û riya xwe êdî sipî bûn. Ji Hz. Îshaq ra du lawên bi nav Yaqûb û Ays bûne. Yaqûb yek ji pêxamberên Xwedê ye û bavê Hz. Ûsif e. 

Hz. Îshaq di Quran ê da aha hatîye meth kirin: "Ey Mihemed; tu qûlên me yên bi hêz û sehîker bi nav Îbrahîm, Îshaq û Yaqûb jî bîne bîra xwe. Me ewna kirine mirovên bi dil û can ku yên dinê din (exîretê) tînin bîra xwe. Bi rastî ewna li ba me jî mirovên bijartî û qenc in." (Sûreta Sad 38/45-47) Hz. Îshaq di piştî mirina Hz. Îbrahîm,  ji welatê Şam ê ra bi pêxembertiyê hat şandin.

Di gora riwayetan Hz. Îshaq kêm û zêde sed û şêşt salan jîyaye û li Filîstin ê li nêzika Qudis ê wefat kirîye.

Derbaz

Girêdanên derve
Serhatiya Birahîm û Îshaq

Pêxember
Duhok TV

Duhok TV, kanalek televizyonê ya li bajarê Dihokê, li Başûrê Kurdistanê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Duhok TV
 

Dihok (navend)
Kanalên televîzyonê yên kurdî
Nîsa (sûre)

Nîsa an jî sûreya Jinan ji Qurana Pîroz sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê Medîneyê dahatiye. Dirêjbûna wê 176 ayet e. "Nîsa" bi zimanê erebî ye û bi kurdî tê maneya "jin, pîrek". Ev sûre bi taybetî qala mafên jinan, rewşa wan yê dadmendî û civakî dike. Ji ber vî yekê va nava hatiye dayin.

Sûre
Maide

Maîde an Mahîde an jî sûreya Sifreyê sûreyek ji Qurana Pîroz e. Li gorî baweriya Îslamê li bajarê Medîneyê dahatiye. Ji 120 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayetên 112em û 114em girtiye. Di herdû ayetan da peyva Maîde derbaz dibî, kû yê bi kurdî tê maneya "sifreyê". Di sûra Maîdeyê da çend mijarên giring hene: Gerê mirov sozên xwe bîne şindê; mînaka kurên Îsraîlê, ku yên soza xwe nenine şindê; baweriya nerast û bêrêtî yên Îsawiyan û hinek ferman, îkaz û darazên olî ji bona misilmanan.

Sûre
Enam

Enam sûreyek ji Quran a pîroz e. Sûre li bajarê Mekeyê da dahatiye. Lê li gora hinek olzanan ayetên 91, 92, 93, 151, 152, û 153 medînî ne. Bi tevahî sûre ji 165 ayetan tê holê. Sûre navê xwe ji peyva "Enam" ku di ayetên 136, 138 û 139'an da derbaz dibî girtiye. Enam di zimanê erebî da ji heywanên mîna pez, bizin, deve û dewar ra tê gotin yanê bi gotinên din ji heywanên kedî kirî yên mezin ra tê gotin. Sûre bi taybetî li hêlkî va qala yek bûna Xwedê, dadê, pêxemberan û roja dawiyê dike û li hêla din va qala kufrê û baweriyên ji rastiyê dûr dike.

Sûre
Enfal (sûre)

Enfal ji Qurana Pîroz sûreyek e û li gorî baweriya îslamê di dema Medîneyê de, li sala duyan yê hîcretê (koç kirinê) û piştî şerê Bedirê hatiye danin. Ji 75 ayetan pêk tê û navê xwe ji ayeta yekemîn girtiye. Peyva Enfal bi kurdî tê mana xenimetên şerê. Di sûreyê da ji bona misilmanan tê neqilkirin ku bi çi avayî û ji kê ra xenimetên şeran tên parvakirin.

Sûre
Laliş

Laliş an jî Lalişa Nûranî (bi zimanê hûriyan; "la-la-aš-ha-ri…/. Lālašha), cih û warê pîroz û perestgeha êzidîtiyê ye ku dikeve Geliyê Lalişê yê devera Şêxan, 10 km li başûrê rojhilatî Duhokê, li herêma Kurdistana Îraqa federal. Ziyaret û cihê hecê yê hemû êzidiyan e û cihê Kaniya Spî, kaniya pîroz e ku li ava wê êzidî zarokên xwe mor dikin. Di dîrokê de gelek caran êrîşên leşkerî hatine ser Lalişê bi armanca xerakirina vî cihî û nehêlana dînê êzidyan û cejnên wan. 

Laliş aramgeha gelek şêxên êzidî ye, ya sereke gora Şêx Adî ye. Şêx Adî di navbera salên 1173 û 1162an de dijiya. 

Rûberê Perestgeha Lalişê dorên 4500 m² (metre çargoşe) ye.

Gora Şêx Adî

Gora Şêx Hesen

Kaniya Zemzem

Şikefta zeyta zeytûnan

Kûz û denên zeyta zeytûnan

Avêtina paçikê miradan

Kaniya Spî

Morkirina zarokên êzidî

Cejnên êzidiyan 
Cejna Çarşemê, di 8ê sibata her salekê de.
Cejna Koma, dikeve ji 6 ta 13ê çiriya pêşîn a her salekê.
Cejna Serî Salê (Cejna Tawûsê Melek, Çarşemiya Sor), di çarşema yekê ya meha nîsanê de.
Cejna Çilê Havînê, dikeve navbera 18ê û 21ê hezîranê de.
Cejna Cema'iyê, ji 23ê îlonê ta 1ê çiriya pêşîn.
Cejna Çilê Zivistanê, dikeve navbera 13ê kanûnan pêşîn ta 20ê kanûna paşîn de.
Cejna Rojiyên Êzî.
Cejna Bêlinda.
Xidir Îlyas
Îda Îsa
Remezan

Galerî

Bîbliyografî
Xanna Omerxalî (2007). Êzdiyatî: Civak, sembol, rîtûel. Avesta.
Xanna Omerxalî û Kovan Xankî (2009). Analîza Qewlên Êzdiyan. Avesta.

Çavkanî

Birgül Açıkyıldız (2002). Lez yézidis et le sanctuaire du Šeykh 'Adī, I-II. Université de Paris I (Panthéon-Sorbonne).
Konê Reş (2012). Serdana Kurdistanê: çûna Şêxan û Lalişa Nûranî. http://kurdi.lalishcenter.org .

Bajar
Êzîdîtî

Parêzgeha Neynewayê
Payizok

Payîzok, paîzok, pehîzok navê meqamekî stranbêjiyê li herêma Botan û Hekariyê ye. Ev meqam di rewşên asayî de bêyî alavên muzîkê tê gotin. Di şêwaza gotinê de tişta balkêştirîn pêlpêlkirina deng di gewriyê de ye. Gelek stran û klamên dîrokî bi vî miqamî hatine gotin.

Çavkanî 

Meqam