nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Qotel

Qotel (, ) gundekî Kelê ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi tirkî Rumevlek jî dihat zanîn lê kurd bi navê Qotel nas dikin. Dewleta Tirkiyeyê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı .

Qotel, gundekî Dîlokê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û Rihayê, li ber Çemê Ferat e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran Heweş (din bin avê Ferêt de ma), Hesar (gundekî tirkan e), Sirgûc, Lordîn, Dîng, Şêxdawid, Zag û Kemberliya Keleyê ne. Li hêlê Rihayê gundên Wan, Bal, Qurdebe, Şehîn û Çêwek cîranên xwe ne.

Dîroka gundê Qotelê 

Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin.  

Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. 

Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê Heweşê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji Romayan da mane.  Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. 

Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji Yûnanên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. 

Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û Ava Reş di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin Înî. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên Bûk û Zava li nêzikikî gundî Dîngê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva Semsûrê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva Birecik diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e.

Ciwarên Gund

 Beraq
 Avzêmk
 Kûrandiz
 Gaz
 Pozî Pêrtel
 Pozî Bilind
 Bîrê Şêxeyîl
 Hewşo
 Pinikan
 Qoriyê Şilalikê
 Qoriyê Qecer
 Ben
 Qaş
 Qizqapan
 Kepirê Daregirê
 Şeydî Erew (Ereb)
 Şeydî Hesen
 Kevirî Şêxî Bêqi
 Şikefthûrk
 Bîrê Aşimbegê
 Darê Nehletmê
 Darê Hirçê 
 Darê Tûpik
 Darê pizanê 
 Şikeftê Pace
 Ekûrê Evdê
 Torç
 Şikeftê Avê
 Erdî Golê

Çavkanî

Gundên Kelê
Sêrta Azad

Rojnameya Sêrta Azad rojnameyeke niştecîh e û yekemin rojname ye ku li Kurdistana Bakur de bi awayekî fermî weşana kurdî kiriye. Li bajarê Sêrtê derdikeve xwedî û berpirsiyarê wê Muharrem Nas (Mehmed Nas) e carna heftiyê carek û carna jî her panzdeh rojan carekî derketiye. 27 sermaweza 2002yan de dest bi weşana xwe kiriye. Piştî hejmara 10an 4ê nîsana 2003yan de bi awayeke fermî cara yekemin li Kurdistana bakur de destura weşana kurdî wergirtiye û 15 avrêla 2003 yan de dest bi weşana Kurdî kiriye. piştî hejmara 25 an sala 2004an de rojname ji ber hin pirsgirêkên aborî hatiye rawestandin. Dîsa rojnameya Sêrta Azad li dîroka komara Tirkiyê de rojnameya herî zêde ku jê ra doza pereyan hatiyî xwestine. Di sala 2003an de dadgehên tirk doza 75 milyarên perê tirk li rojnameyê kirine. Du salan de pênc doz ji rojnameyê re hatiye vekirin. Piştî du salan hemû doz hatine talukkirin.

Rojnameya Sêrta Azad ji bo xwendin û nivîsandina kurdî pêş de here gelek caran kampanyayên ziman û bi Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê re pêşbaziya Zargotina Kurdî li dar xistiye. Dîsa cara yekem bi awayekî fermî li Sêrtê afişên kurdî yên ji bo pêşbaziyê aliqandiye. Ev rojname ne girêdayî tu rêxistin û komeleyî ye rojnameyek bi taybet û serbixwe ye. Niha arşîva rojnameyê malpera Dengê Botan Sêrt de tê weşandin.

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdî
Dengê Botan Sêrt

Dengê Botan Sêrt malpereke sedî sed bi Kurdî ye û cara yekemîne ku bi bernama Joomla Kurdî hatiye saz kirin. navenda malperê li bakurê Kurdistan bajarê Sêrtê ye. xwedî û berpirsiyarê malperê Mehmed Nas e. di nava malperê de beşê nuçeyên rojane, çîrokên gelêrî, Chat a Kurdî, e-pirtûk, Rojnama Sêrta Azad, pexşan, Muzik, Wêne, Helbest, hevpeyvîn, Listokên zarokan, navdarên Kurd, Sêrt, pirtukên Kurdî û beşa peyamên telefonên desta hene. di beşa pirtukên Kurdî hemu pirtukên ku bi Kurdî hatine weşandin li wir bi nas kirina wan ve hatiye weşandin. 

Malper
Soran, Hewlêr

Soran an ji Diyana bajarekî Başûrê Kurdistanê e. Nêzîkî 50.000 kes lê dijîn.

Çavkanî 

Parêzgeha Hewlêrê
Bajarên Başûrê Kurdistanê
Bajarên Iraqê
Tor (herêm)

Tor herêmeke Kurdistanê ye. Li Torê kurmanc, erebên mehelmî, siryanî û ermenî hene. 

Di nav kurmancan de weke Tora Hevêrka jî tê binavkirin. Tor herêmeke ji çiya pêkhatî ye. Ev herêm dikeve navbera Mêrdîn, Botan û Êlihê (Batmanê) û Midyad jî wekê navenda vê herêmê tê binavkirin. Li gor hin kesan niştecihên vê derê bi pirranî suryanî (aramî) bûn, lê em ji nivîsarên Eugen Prym û Albert Socin jî fêr dibin ku li vê herêmê di sedsala 19'an de jî bi pirranî kurd dijiyan (binêre li Lawija Mesîh). Heta salên 80î û 90î yên sedsala 20a jî li vê herêmê gundên mesîhiyan hebûn, lê niha piraniya wan mecburê derketina derveyî welat bûn.

Tor
Tenûr

Tenûr an tendûr çandeke kurdewariyê ye û li her deverên Kurdistanê têne bikaranîn. Du çeşnên tenûrê hene: tenûra nan û tenûra parêvê ye.

Tenûra nan
Tenûra nan ji axa spî tê çêkirin tevlî axa sipî jî ka jî tê bikaranîn da ku tenûr zû bi zû neşeqite. Tenûra nan bi giştî li ser axê ye mêtroyek ji erdê bilind firehiya wê jî mêtroyek heye lê ji erdê heya tenûrê firehî biçûktir dibe. Devê tenurê nîv mêtroye û tenûr bi pejink û darên hişk tê germ kirin.

Tenûra parêvê
Çeşna din tenûra parêvê ye. Ev tenûr sê mêtro li bin erdê ye û firehiya wê mêtroyek e. Ev tenûr bi tenê ji bo pehtina parêvê tê bikaranîn. Derdora vê tenûrê bi tuxleyên sor tê çêkirin. Ji bo tenûr germahiya xwe baş biparêze, li der dora tenurê xwê tê tije kirin. Ev xwê ya li derdora tenûrê ji ber germahiyê piştî demekê dihele û wekî tehtê lê tê û ji tu deveran ve germahî bernade. Ev tenûr bi taybetî li Sêrt û Bedlîsê têne bikaranîn.

Amûr
Alavên pêjgehê
Taxar

Taxar bi çêkirina parêvê de tê bikaranîn. Qazanek gelek mezine û ji bo pehtina goştê bi hestî tê bikaranîn. Taxar ji sifir ji alî hedadan ve tê çêkirin. Bi taybetî li bajarê Sêrtê ji alî parêvçêkeran ve bikaranîn.
Firax
Baskan

Baskan gundekî dîrokî ye û girêdayî Gimgim a Mûşê ye. Tirkan navê gund kirine Kaynarca.

Dîroka Pireya Baskan a navdar gelek kevn e. Nexşeyên li ser kevirê Pireyê ji aliyê arkeologiyê ve girîng in. Tê zanîn ku di dema Ûrartûyan de jî gund hebûye. Mixabin dûgela Tirk xwedî li bermahiyên dîrokî yên herêmê derneketiye û pirraniya wan tehrîp bûne. Li gund arkîtektiya Filehan berbiçav e. Germika Baskan û zozanên wê Çepax û Hezar gelek ciwan in.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Gimgimê
Çilbazar

Gundê Çilbazar berpala çiyan de hate avakirin. Ewilîn kurd é welaté jér (Botan) ji boy pezé xwe mehé havîné biçérîne hatiye vanderan û bi zeman ve li vir cih bûne. Té zanîn ku xeynî kurda geleke qedîm û kevnar Ermenî jî li vir dijiyan.

Li rojilat é gund Warto, rojava Kanîreş (kanreş=kaniyareş), başur gundeke Kanreş é Siqavêla, bakur jî tixûb é gund heta ku Erzirom û qeza Erziromé Tekmané diçe.Deştek gund a mezin heye,çiyayê gund bi héla çem û kaniya ve dewlemend e. "MÎHRÎCAN A TAVÊ" li çiyayé gund é bi navûdeng KOX pékté.

Şéniyé gund bi piranî debar a xwe bi pez dike. Gund çarsed xaneyan pék té.Xelkên gund bi piranî welatparêz in. 

Navé gund bi esasî ÇİLBAZAR e. Té gotin ku gund di héla danûstandiné de,li derdoré cihekî navend bûye. çav min de jiyînek navhevî tiştek wiha afirandiye. yané zen'atkariya Ermeniyan; çandin û ajalkarî ya Kurdan berek wiha daye. Navé gund dû dagirkeriya Tirkan hate guherandin, ewilîn kirine "Kirkpazar" nuha jî bi héla Tirkan ve wekî "Kargapazar" té binavkirin.Wekî hûn jî dibîne ku navé gund ji wateya xwe dûrketiye.

Gundên Kanîreşê
Php-Fusion

Php-Fusion her wekî Php-Nuke, Post Nuke, Mambo û Joomla! skrîpteke malpersaziyê ye. Bêhtir dişûbe pergala Php-Nuke.

Php-Fusion ji aliyê Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Çand û Ziman Kargerê ve li kurdî hatiye wergerandin.

Nivîsbarî
Maxmûr Dişewite (pirtûk)

Pirtûka Maxmûr Dişewite ya Nîzamettin Akkurt di meha Adara sala 2006an de di nav weşanên Pêrî de li Stenbolê çap bû.

Pirtûk
Çîroka Du Ezîzan

Çîroka Du Ezîzan: Helbestên Gerîlla II navê pirtûka helbestan a Nizamettin Akkurt e ku di nav weşanên Aram de di sala 2003'an de li Stenbolê çap bûye.

Naveroka pirtûkê

Pirtûk
Esat Canan

Esat Canan bere endamê Meclisa Mezin ya Netewa Tirkiyê (TBMM)  û endamê partiya "CHP" ji Colemêrgye bu. Parêzere û nav eşireta "Doskî" da navek serekeye. 

Di "Bûyera Şemzînan" de roleke mezin ya wî heye.
Di Kongreya 3. ya Partiya Civaka Demokratîkde bi avayekî fermî ji bo reveberiya Partiya Civaka Demokratîk hat helbijartin. U niha di Rêveberîya Partiya Civaka Demokratîkda xebat dike. 

Canan, Esat

Çavkanî
http://www.firatnews.com/index.php?rupel=nuce&nuceID=14812
Doskî (eşîr)

Eşîra doskî (wekî Dostikî jî tê nasîn) li Bakur û Başûrê u rojhalat başek rojava Kurdistanê belav in. Li Bakur bajarê Geverê (herêma Colemêrgê) û li Başûr piranî li Dihokê têne naskirîn û yêk jî mezintîrîn eşîrên Kurdistanê ye pişti eşireta ertuşi(kuçer).

Çavkanî 

Eşîrên Başûrê Kurdistanê
Eşîrên Bakurê Kurdistanê
Mustafa Zeydan

Mustafa Zeydan di 1938'an de li Gewerê ji dayika xwe bûye, endama meclîsa Tirkiyeyê (TBMM) û endamê partiya AKP ye. Axayê eşîra pinyanişiyan e. 20 salan şaredarê Gewerê bû. Dû re bû parlamenterê Colemêrgê. Nav dewletê xwedî rêz e. Wek sercerdevan jî tê nasîn .

Şaredarên Geverê
Siyasetmedarên kurd
Tux (Linux)

Tux sembola Linuxê ye.Wêneyê orîjînal ji aliyê Larry Ewing hat amadekirin.

Linux
Mehmet Salih Yildiz

Mehmet Salih Yildiz (di 22'ê gelawêja 1949'an de ji dayika xwe bûye) şaredarê Gewerê yê 7'an e.

Şaredarên Geverê
Windows XP

Windows XP navê guhertoyeke Windowsê ye. Piştî Windows 2000 û Windows Milenium Edition derketiye. 

Gohertoyên Windowsê yên kevin DOS, Windows 95, Windows 98 û Windows NT jî hene.

Windows Pergaleke Xebatê ya komputeran e. Ew hilberîna şîrketên Microsoftê ye.

Lê li cîhanê bi pereyan tê firotin. Li hember wê, bê pere wekî Linux gelek Pergalên Xebatê yên din jî hene.

Pergala xebitandinê
Windows NT
Guhertoyên Windowsê
Masûlk

Masûlk ser pişta masî ye. Ji serê dûvê masî heta ser pişta serê wî, seranser masûlk e.

Her wisa ji seranserê lûtkeya çiyê re jî mirov dikare bêje masûlk. Heke çiya dirêj be lûtkeya çiyê wekî pişta masî xuya dike û hingê dibêjin "masûlkê çiyê."

Biyolojî
Dasî

Ji qilçix û stiriyên masî re dasî tê gotin. Dasiyên masiyan jî cur bi cur in. Dasiyên duneçel, dasiyên pahn, dasiyên mûyî û dasiyên gir hene.

Dasiyên masiyan tunebûna, dê masî nikaribûna li ser xwe bimana. Lewre dasî laşê masiyan bi hêz dike. Heke na, dê masî wekî goşt bimana û ew dê wekî zîro an jî ajalekî din bimana.
Anatomî
Malper

Malper ango  li ser înternetê rûpela şexsî ye. Malper li ser medyaya cîhana nû, ku navê wê înternet e, rûpel an jî paceya mirov e.

Bi derketina înternetê re malper bûye para herî girîng. Zêdebûna malperan li ser înternetê jî bûye xezîneyeke nedîtî ya agahî, zanîn û saloxan.

Wekî tê zanîn înternet her wekî Radyo û Televizyonan medya tê dîtin û wekî bandor ji wan bêhtir jî dîtin. Bi vekirina malperekê mirovek sînorên di navbera xwe û hemû cîhanê de radike û li her dera cîhanê mirov dikarin her gav têkevin wê rûpelê û agahiyên nû bibînin.

Malper li ser înternetê ji aliyê hêzên aborî ve amûreke nedîtî ye. Saziyên aborî bi riya malperan hewl didin ku bêhtir danasîna xwe bikin û hilberînên xwe bifiroşin. Lê saziyên civakî jî bi riya malperan xwe didin nasîn, xurtir dikin, perwerdehiyên xwe li dar dixin, endamên xwe dicivînin û agahdar dikin, her wisa jî çalakiyên xwe birêxistin dikin.

Înternet
Malper
Şikeftika

Şikeftika ( ), gundekî Kerboranê ye. Û 7 km  bakura Kerboranê ye.

Erdnîgarî 
Berê nêzî 70 malan bû. Sê taxên wê hebûn. Gund hîn jî li dereke rast û taxeke biniya kêş de ye. Di nav gund de bestek jî diçe. Ev best ji gundê Kawa tê û di nav gund re diherike û di nav Kerboranê re dibore.

Siyasî 

Lê belê dema ku gund ji aliyê artêşa tirk ve hatin şewitandin, gund vala bû. Ev bûye 2-3 sal ku hinek mal vegeriyane.

Gundên Kerboranê
Hetem İke

Hetem İke (di 1949'an de li Gewerê hatiye dinê) şeşemîn şaredarê Gewerê ye.

Şaredarên Geverê
Nejdet Buldan

Nejdet Buldan di 1948'an de li Geverê hatiye dinê, şaredarê sêyem ê Gewerê bû. Her wesa çend pirtûk bi tirkî nivîsand. Birayê wî yê biçûk Savaş Buldan di sala 1994'an da bi destê hêzên dewleta tirk hatibû kuştin. Malbata wî axayê eşireta oremariyan e.  Wê demê jiyana xwe li bajarê Gelsenkirchen ê Almanyayê derbas dike.

Berhem 
 "Bitmeyen Yolculuk Kürt Kaçış Öyküleri, 2000"
 "Savaş'a Mektuplar 2002"
 "PKK'de Kadın Olmak 2004"

Çavkanî 

Buldan, Nejdet
Buldan, Nejdet
Şaredarên Geverê
Ali İhsan Zeydan

Ali İhsan Zeydan (di sala 1946'an de li Gewerê ji dayika xwe bûye) çaremîn şaredarê Gewerê ye. Brazavayê Mustafa Zeydane. Navê wî zêdetir bi "Yüksekova Çetesi" Çeteya Gewerê) re tê bîranîn. Bi xêra sîstema hilbijartina Tirkiyeyê bûye şaredar. Dû re gelek doz hatin vekirin lê belê tu ceza nedît.

Şaredarên Geverê
Muhittin Güngör

Muhittin Güngör (di 1910an de li Gewerê ji diya xwe bûye) di navbera 1936-1960î de şaredarê pêşîn ê Gewerê bû. Di nav civakê bi navê "reisê kevin" tê nasîn.

Neviyekî Güngör bi vî navî jî heye, Muhittin Güngör, yê ku di sala 1974an de li Gewerê hat dinyayê. Ew parêzer û endamê Baroya Colemêrgê ye.

Çavkanî 

Şaredarên Geverê
Xalêsînan

Xalêsînan (Odabaşi) kazaye yunogero girtina. girtina Qonyayê dused sal in hatine anatolî tom pence xoniyê gund haye mariye xo gistik ji ciftcina gannim ca şakir pincore dicinin gunt li adiyamane hotina asireti ciombaginan gunt neskiakgoledo cekirina zimone ma kirmanciya em kirmancin kurdina gundi doremaji kirmancin.

Gundên Yunakê
Kurdên Anatoliyaya Navîn
Kerpêl

Kerpêl yek ji gundên bajarê Geverê ye li naw sinorên Colemêrgê ye.  Navé tirki Köprücük e. Yek ji gundê eşireta Pinyanişiyane. 5 kilometre duri Geverê ye u destpêka deşta Geverê ye. Bi avên xwe yên tezi tê nasîn.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
Elîxan Loran

Elîxan Loran, di reşemiya 1984an de li Dêrika Çiyayê Mazî, hatiye dinê. Helbestên wî di kovarên wekî Kulîlka Ciwan, Çirûsk  û Kovara W de hatine weşandin. Di malpera Amîda Kurd de jî nivîsiye. Di koma senaryoyê ya bi navê Senarojê de, senaryoya sîtcom a bi kurdî ya bi navê Ax û Jiyanê û senaryoya rêzefîlma Refê nivîsandiye.

Di sala 2006an de wekî endamê Komeleya Karger wergera Linux Ubuntuyê kiriye. Di nav komên Kargerê yên komputergeriya kurdî de cih girtiye.

Li Enstîtuya Kurdî ya Amedê edîtoriya Kovara Wyê kiriye.

Berhemên wî 
 Defter, helbest, Weşanên Lîs, adar 2012.
 Dîroka Hunera Wêneyê, Werger, Weşanên Komeleya Sînemayê ya Rojhilata Navîn, 2015.
 Dînozor, Helbest, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2017, ISBN: 978-605-9295-68-0.
 Exlaqê Tevgir, Werger, Weşanên Sîtav, 2018.

Çavkanî 
 

Helbestvan
Çeteya Geverê

Çeteya Gewerê () di salên 90. de Gewerê leşker û polîsên tirk bi alikariya hînek cerdewan û hêzên heremî gelek kuştin, girtin, revandin û sucên cûda kirin. Fermandarê tabûra Gewerê yê vê demê M. Emin Yurdakul, îtîrafkarê PKKê Kahraman Bilgiç û gelek kesdîn ji hatin dozkirin.
Dîrok
Gever
Yılmaz Erdoğan

Yılmaz Erdoğan (bilêvkirina bi kurdî: Yilmaz Erdoẍan 4'ê sermawezê 1967, li Colemêrg) nivîskar, lîstikvan û derhênerek Kurd e. Li Tirkiyê şanogerek navdar e. Salên dawî de sê filmên serkeftî çêkirin. (Vizontele, Vizontele Tuuba, Organize İşler). Herçendî bi eslê xwe Kurd e jî ti têkiliya wî bi cîhan û hunera Kurdî re nîne. Wekî senarîst û derhênerên Tirkên navdar, di fîlmên xwe de mijar û kesayetiyên Kurdan bi zimanê Romî (Tirkî) amade dike. Filmên wî yên ku senaryoyên wan Colemêrgê didin nîşandan, Vizontele 1-2 bi mesajên qelsên polîtîk in û pirr bi hest in.

Kurd jî Tirk jî rexneyan li wî dikin 

Di kampanyeyeke giştî de 100.000 YTL (nêzîkî 60.000 Dolar) bo têkoşîn bi pêşmergeyên Kurd re dide artêşa Tirk û di bernameyeke zindî ya TVê de, bang li herkesî dike ku alîkariyê bidin dewleta Tirk, daku dawî li terorê (qesta wî hêzên çekdar ên PKKê bû) bîne. Ev yeka han ji aliyê hezkiriyên wî yên Kurd ve tê şermezarkirin.

Dîsa medya û çapemeniya rastgîr a Tirk gelek caran, ji ber ku wî carekê gotiye "ez bi Kurdbûna xwe serbilind im", rexneyên giran lê kirine. Herçendî wî bi dehan caran gotiye "ez bi Tirkbûna xwe serbilind im" jî helwesta wan nehatiye guhertin.

Binêrin 
BKM (navend) (Navenda Çandê ya Beşiktaşê)
Bir demet tiyatro (qevçeyek şano)
Çok güzel hareketler bunlar (Ev tevgerên gelek baş)

Şanoger
Derhêner
Kurd
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Behmen Qubadî

Behmen Qubadî (jdb. 1'ê reşemiyê 1969, Bane) derhênerekî fîlman ê kurd e.

Jînenîgarî 

Behmen Qubadî di sala 1969'an de li bajarê Baneyê, li rojhilata Kurdistanê hatiye dinê. Di dema perwerdebûna xwe de di radyoyeke de xebitî. Di 12 saliya xwe de li bajarê Sineyê bi amatorî tevlî koma derhenerên filman bû û bi wan re kurtefîlm çêkir. Piştî li Tehranê Dibistana Bilind ya Weşan û Çapemeniyê qedand, dest bi wênekêşiya Sanayiyê kir.

Di navbera salên 1995-1999 derhêneriya 10 kurtefîlmên ku di pêşbaziyên netewî û navnetewî de xelat stendiye, kir. Yek ji van fîlma Jiyana li Mijê di Festîvala Clermont-Ferrand (li Fransa) Xelata Juriya Taybet stend.

Di sala 1999 di fîlma derhêner Abbas Kierostamî ya "Ba wê me hilde" asîstantiya sereke kir û di fîlma Samira Makhmalbaf ya Textê Reş de jî yek ji rolên sereke lîst.

Fîlma Qubadî ya Dema Hespên Serxweş di sala 2000'î de di Festivala Cannesê ya Filmê de Xelata Kamereya Zêr, Xelata Sînemaya Ciwan û xelata PIPRESCI girt.

Fîlmnîgarî

Girêdanên derve 

 Mij Fîlm
 Bahman Ghobadî û êşa jidayikkirina sînemaya kurdî 
 Şkêvlatok (kîso) û Behmenê Qubadî bi hev re ji Kurdistanê ber bi dinyayê ve difirin
 Dîmenên rast û armancek nerast ji civaka kurdan 
 Behmen Qûbadî: Kurdistan dayîka min e
 ”Kusî jî dikarin bifirin”  z

Çavkanî 

Derhênerên fîlman ên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1969
Mirovên zindî
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Huner Selîm

Huner Salem (, Akrê) derhêner, wênesaz û niviskarekî kurd e.

Bi 17 saliya xwe koçber bû ye, di riya Sûrî re çû ye Îtaliya, li wir çûye dibistanê û li Mîlano politîk xwendiye. Îro ew li Parîs'ê wek derhêner, nîgarkêş û nivîskar dijî. Di nîsana 2004an de pirtûka wî  (bi kurdî: Tifinga bavê min) derketiye, ya ku bi 40 zimanan hatiye wergirandin. Li festivala filmên cîhanê li Cannes 2005a wezîrê çanda ferensî Renaud Donnedieu de Vabres ew "Chevalier des Arts et des Lettres" hate xelat kirin. Ji bo herdû filmên wîyî dawî Kilomètre Zéro û Dol Hiner Salem vegeriya welatê xwe.

Fîlmnîgarî 
 2022 - Şevbaş Pêşmerge 
 2018 - Kê Lady Winsley Kuşt? 
 2016 - Cilê Teng
 2013 - Welatê Tirş û Tal
 2011 - Ger Tu Bimirî, Ez Te Dikujim 
 2009 - Piştî Hilweşînê
 2006 - Sous les toits de Paris
 2006 - Dol
 2005 - Kilomètre Zéro
 2003 - Vodka Lemon
 2001 - Absolitude
 1999 - Passeur de rêves (English Title: Beyond Our Dreams)
 1997 - Vive la mariée... et la libération du Kurdistan

Pirtûk 
 2004 -  (bi kurdî: Tifinga bavê min)

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Hiner Saleem , Cannes Film Festival.
 Hiner Saleem, Literary Review, Winter 2005.
 My Father's Rifle: A Childhood in Kurdistan.
 The Shows: Making a movie in and on Iraq, International Herald Tribune, May 2005.

Derhênerên fîlman ên kurd
Mêr
Nivîskarên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Mirovên zindî
Mehabad Qeredaxî

Mehabad Qeredaxî helbesvaneke kurd e.

Ew di sala 1966an de li bajarê Kifrî yê girêdayî Kerkûkê hatiye dinyayê. Di 12 û 13 saliya xwe de dest bi nivîsandina helbestan kiriye. Di sala 1980î de yekem helbesta wê di rojnameyan de belav bûye. Di heman salê de jî ji aliyê rejîma Bees ve hatiye girtin û salekê di zîndanê de maye, rastî tûnd û tûjî û êşkenceyeke xedar bûye. Li Kurdistanê aborî xwendiye û li Swêdê jî civaknasî û derûnnasî xwendiye. Heta niha 24 berhemên curbecur ku ji helbest, çîrok û lêkolînan pêk tên belav kirine. Her wiha ew ê Şêwirmenda Serokwezîrê Hikûmeta Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî ya ji bo Karûbarê Jin û Malbatê ye. Ew dayika keçeke 7 salî ye.

Girêdannên Derve 
Hevpeyvînek digel Mehabad Qeredaxî di rojnameya Avestayê de. 

Helbestvan
Jidayikbûn 1966
Mirin 2020
Nivîskarên zimanê kurdî
Kurd
Metin û Kemal Kahraman

Metin û Kemal Kahraman komeke muzîkê ye ku di sala 1990'î de li bajarê Stenbolê hate sazkirin. Endamên komê Metîn û Kemal Kahraman, herdu bira ne. Ew xelkê navçeya Dersîmê Pilemûriyeyê ne û ji ber xwandinê hatine Stenbolê. Ew muzîka xwe ya bi zazakî û tirkî bi awayekî modern pêşkêş dikin. Terzeke nû her wisa taybet avakirin. Di albûma Çeverê Hazaru de (2006), rengê kevneşopa devkî ya elewî û mîstîk jî diyar e. 

Endamê komê Metin Kahraman bi alikariya hinek hewalên xwe koma Grup Yorum saz kiribû. Kemal Kahraman ji heman demê de alikarî kiribû lê belê ne endamê komê bû.

Kurtejiyan 
Metin û Kemal Kahraman li gundekî Pilemûriye ya parêzgeha Dêrsimê jidayik bûne.

Cima ku bavê wan di beşa Rêvebirina Rêhesinê de xebitî, zarokên wî jî salên xwe yên ewil li Erzînganê derbas kirin. Bi vî rengî malbata wan dema havînê li Dêrsimê derbas kirine, û ya zivistanê jî li Erzînganê mane. Her du bira bî havî di nava du candan mezin dibin. Lewra him zazakiya Dêrsimê, him jî tirkiya Erzînganê hîn dibin û weke zimanên xwe yên rojane dibînin.

Dibistanên xwe yên destpêke, ya navîn û ya lîseyê li Erzînganê dixwînin.

Kemal Kahraman di sala 1983'an de li Zanîngeha Stenbolê dikeve besa Edebiyat û Zimanê Tirk. Lê belê di sala 1984'an de dev ji vê besê berdide û di ODTÜ ya Enqereyê de dest bi beşa Felsefeyê dike.

Metîn Kahraman jî di sala 1984'an de li Zanîngeha Marmarayê dikeve beşa Radyo û Televîzyonê ya Dibistana Bilind ya Weşanên Çapemeniyê (Marmara Üniversitesi Basın Yayın Yüksekokulu Radyo Televizyon Bölümü). Ew di sala 195'an de digel hinek hevalên din koma Yorum ava dike. 

Di heman salan de Kemal jî tevlî çend komên amator yên muzîkê dibe.

Her du birayên ku di sala 1991'ê de ji koma Yorum vediqetin, di sala 1993'an de xebateke hevpar yê muzîkê diesînin û piştî du salan albùma xwe ya ewil diweşînin.

Piştî weşandina albûmê Kemal Kahraman ji bo perwerdehiyê xwe li Almanyayê bi cih dike. Bi çûyîn û hatina Metin Kahraman herdu bira xebatên xwe yên muzîkê bi awayeke profesyonel di studyoyên alman didomînin.

Dîskografî 
Albûmên komê yên weşandî ev in:
 Deniz Koydum Adını (1994)
 Renklerde Yaşamak (1995)
 Yaşlılar Dersim Türküleri Söylüyor (1997)
 Ferfecîr (1999)
 Sürela (2000)
 Meyman (2002)
 Çevere Hazaru/Binler Kapısı (2006)

Çavkanî

Komên muzîkê
Kesên ji Dêrsimê
Emerîn

Emerîn, () gundekî girêdayî Cizîra Botan e. Nêzîka zêdeyî mirovan lê dijîn. Emerîn nêzîkî rêya Îpekê ye û ji Cizîra Botan 21 km dûr e.

Gundên cîran 
Navên gundên cîran yên Emerînê ev in: Bêdar (ew jî mirovên emerîniyan in û niha sînorên herdu gundan bûye yek), Batil, Hoser, Xirabê Tûwa, Dikî, Pelîsî, Cinibir, Giraxîn, Kavilbekran, Gozik, Ernebat, Cibrî û Biyaqubik. 

Ji hêla din ve ji bilî Cizîrê bajarên herî nêzîk Hezex, Nisêbîn û Silopî ne.

Lînkên malper û forûma Emerînê 
 http://www.emerin.de  Malpera Emerînê
 http://www.emerinforum.de  Foruma Emerînê

Gundên Cizîrê
Yekitiya Jinên Rojhilatê Kurdistan

Yekitiya Jinên Rojhilatê Kurdistan (YJRK) rêxistineke jinan li Rojhilatê Kurdistanê ye.

Girêdanên derve
 Konferansa yekemîn 

Rêxistin
Çelê

Çelê yan Çel () yek ji navçeyên Hekarîê ye. Nêzîkî sinora Îraqê ye.

Dîrok 

Vehta Urartuyan êta nehe bajere, Abasiyan, Selçukluyan ve Osmanlıyan cele hüküm le danati, heta 1915 çele gelek nasuri û keldani hebun, gûnde zavita, şurtê,lizane, burşeke hemu gündet falanbun, Şere cîhane 1. Rusu nasturi sergetiya bajare girtibun vi şerida gelen çeli hatübün kuştin. Di 1926, Peymana Enqere ve tewli Komara Tirkiya bû, 1953 bu kaza.

Gundên Çelê

Girêdanên derve 
 http://www.eduhok.net/nubun/90/33.pdf

Çavkanî
Ebex

Ebex, Bazîdaxa an jî Bayîzaxa  () navçeyeke Wanê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve
Zayele

Zayele ku maneya wê ”dengvedan” e, beşa kurdî ya Radyoya Navneteweyî ya Swêdê (SR international) e. Bernameya xwe ya pêşiyê di 6-ê kanûna-paşiyê sala 2001-ê de ji Stokholmê bi kurmancî û soranî weşand. Weşanên Zayele ji roja 16 çile 2006 ve bûye rojane.

Di 2015ê de navê radyoyê guherî û bû Radyoya Swêdê.Xebatkarên Zayele Şîlan Diljen, Zana Serin û Nasser Sina ne.

Girêdanên derve
Malpera Zayele
Zayele zindî

Radyoya kurdî
Swêd
Doğan Güzel

Doğan Güzel, Dogan Guzel karîkaturîstekî kurd e. Wî fîgûrên Qirix û Niyo afirandine yên ku di çendîn rojnameyên kurdî de hatin weşandin. Ji ber zextên siyasî li Tirkiyê, ew koçî Ewropayê bûye û niha li Spanyayê dijî.

Çavkanî 

Hunermend
Karîkatursaz
Mirovên zindî
Xelîl Xemgîn

Xelîl Xemgîn Li bajêre Efrînê hatiye dinyayê. hunermendek kurd e.

Xemgîn endamê Koma Berxwedan bû. Xelil Xemgin hunermendeki evindarê gelê xwe u welatê xweye. Stranên Xelil dinav welatparêzande tên guhdarkirin û heskirin.

Jînenîgarî 
Ji ber ku apê wî Mahmût ji dengê Xelîl Xemgîn hez dikir, wî ew wekî mamosteyê felsefeya jiyanê fêr kir. Hunermend ji bavê xwe, hunermendek, berjewendiya xwe bi hunerê re vedigire.

Di temenek piçûktir de, bavê wî wî fêr dike ku girêdanek dizîne û yekem radyo ji bo bavê wî, Xelil Xemgîn pêk tê. Ew bi radyoyên navdar ên kurd ji radyoyên Bexda û Yêrêvan re civiya.  Hesen Cizrawî ji hêla hunermendên xwendina klasîk ên wek Meryemxan, M. Şexo, T. Taha û Kawis Axa ve pir bandor dibe.

Xelîl Xemgîn di 1978 de dest bi çêkirina muzîkê kir.  Di sala 1985-an de, komek hunermendên Kurd Koma Berxwedan dîtin. Ew 20 sal zêdetir in ku di Koma Berxwedan de xebatên muzîkê dike.

Dîskografî 
Albûm
Xelil Xemgin – Siwaro (2007)  https://www.youtube.com/watch?v=7aLDCcRxb3M
Xelil Xemgin – Zend. https://www.youtube.com/watch?v=diHTo8npFvQ
Xelil Xemgin – Sason https://www.youtube.com/watch?v=KFrW9SYr4i8&list=RDpfdtDdPwtkg&index=8
Xelil Xemgin – Nav Şirîna Min 
Xelil Xemgin – Name
Xelil Xemgin – Bagok    https://www.youtube.com/watch?v=7aLDCcRxb3M&t=64s
Xelil Xemgin – Ey Sehid
Xelil Xemgin – Delale Edule
Xelil Xemgin – Ax.  https://www.youtube.com/watch?v=BvoLR6vDUgg

Vîdyonîgarî
Vîdeo Klîb

 Ey Însan (di vê klîbê bangek navneteweyî li Cîhanê dike)

Stranbêjên kurd 
Mêr
Kesên ji Efrînê
Zerdeşt Haco

Zerdeşt Haco, zimannas û nivîskarê kurd e. Di sala 1950ê de li welatê Sûriye ji dayik bûye. Li Almanya dijî. Serokê PENa Kurd a Ewropayê bû. Ew PhD ya xwe li Zanîngeha Berlîna Azad li warên ziman-nasî û zimanên hînd û îraniyê de wergirtiye. Heta niha li zanîngehên Berlîn, Bremen û Hambûrgê wane gotiye. Dr. Haco tevlî wergerandina Încîla Pîroz ser zimanê kurdî bûye. Wî gelek gotar li ser babetên ziman-nasiyê de li govar û rojnameyên kurdî weşandine. Pirtûka wî ya helbestan bi navê Goraniyên Xerîbiyê hatiye çapkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Gotarên Zerdeşt Haco 
 Incîla Pîroz (Wergereke din)

Jidayikbûn 1950
Mêr
Nivîskarên kurd
Zerdeşt Haco
Zübeyir Aydar

Zubeyir Aydar (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1961, Sêrt) siyasetmedareki kurd e. Ew parlamenterê kurd ê berê yê parlamena Tirkiyê û serokê Kongra Gel, milê siyasî û "parlamen"a Partiya Karkerên Kurdistanê ye. Di çapemeniya tirk de "Behzat" wekî navê wî yê kod tê gotin.

Jiyana wî 
Aydar di sala 1961an de li Eyaleta Sêrtê ji dayik bû û dûv re li Zanîngeha Stembolê li Fakulteya Dadê beşa Dadê xwend. Piştî xwendina xwe xelas kir, wekî parêzer xebitî û li Sêrtê serokatiya Komeleya Mafên Mirovan (IHD) kir. Ew beşdarî Partiya Sosyal Demokrat a Gel (SHP) bû û di 1990 de digel ramyarên ku SHP terikandibûn Partiya Kedê ya Gel (HEP) damezrand.

Siyasetmedarên Tirkiyeyê
Jidayikbûn 1961
Mirovên zindî
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Qitmê

Qitmê (bi erebî: قطمه) gundekî Efrînê ye. Qitmê navberê E'zaz û Efrîn e. Gundên li dorê Qitmê Bafelûn, Kefercenê û Meşalê ne. Li wir nêzîkî 5500 kes dijîn.

Aborî 
Qitmê ji gênim, zêytûnan, hijîran û tiştên din yên çandinê (wekî tîrî) dijî. Hemû kes nikanin vê wan tiştan bijîn.

Çavkanî 

Gundên Efrînê
Quentin Tarantino

Quentin Jerome Tarantino (jdb.  li Knoxville, Tênêsî, DYA) hunermendekî amerîkî ye. Amadekarê Senaryo, derhêner û lîstikvanê fîlm. Bi navê xwe yê rast Quentin Jerome Tarantino.

Filmên Quentin Tarantino 
 Inglorious Bastards (2006) 
 Kill Bill: Vol. 2 (2004) 
 Kill Bill (2003) 
 Jackie Brown (1997) 
 Four Rooms (1995) 
 Pulp Fiction (1994) 
 Reservoir Dogs (1992)

Jidayikbûn 1963
Derhênerên fîlman ên amerîkî
Aktorên amerîkî
Mirovên zindî
Senaryonivîsên amerîkî
Yûhenayê Noqkar

Yûhenayê Noqkar an jî Yehya, li gorî ayînên îbirahîmî zilamekî dîn û pêxember û gotinbêjê peyva Xwedê bû.

Çîrok û serkanî 
Çîrok û serkaniyên herî kevin nivîsarên Metta, Marqos, Lûqa û Yûhenna ne.
Dibêjin Endrawis pêşî şagirtê Yûhennayê imadkar bû û piştre li pey Îsa Mesîh çû, bû şagirtê wî. Dîroknasê cihû, Ûsivê Flaviyus jî li ser Yûhennayê imadkar nivîsî .

Jiyana Yûhenayê Noqkar li gorî Încîlê 
Dibêjin navê bavê wî Zekerya û navê diya wî Êlîzabêt bû. Ew herdu ji dûndana birayê Mûsa û Harûn bûn û ji bo demeke dirêj bê zarok man, lê dîsa Xwedê di kalîtiya wan de kurek da wan .

Çaxê Yûhenna derket û dest bi hinkirinê kir, xelkê guman dikir ku ew bi xwe Mesîh e, lê wî ev yek qebûl nekir û li ser xwe weha got: 
"Ez ew deng im ku li çolê gazî dike: 
'Riya Xudan rast bikin!' 
wek ku Îşaya pêxember gotibû." (Îşaya 40:3)

Tê gotin ku wî xelk ji bo hatina Mesîh amade dikir û berê gel dida Îsa Mesîh, da ku baweriya xwe bi wî bînin. Gelek pêxemberên din hebû,lê ew yê tenê bû ku mirovên tobedar di avê de imad dikirin (noq dikirin); ev bû nîşana tobekirinê û nîşana afûbûna gunehên wan (Lûqa 3:3-20).

Cara pêşî ku Yûhena Îsa dît, wî got: "Va ye, Berxê Xwedê yê ku gunehên dinyayê radike" (Yûhena 1:29). Bi vê yekê wî kifş kir ku Îsa wê wek qurbanekê ji bo gunehên mirovan bimire.

Yûhenayê Noqkar ji aliyê Îsa û ji aliyê xelkê ve wek pêxember hatiye pejirandin (Metta 11:7-19; Metta 14:5).

Hêrodês Antîpas, mîrê Celîlê, Yûhena li qesrê Maxêrus avêt zîndanê, çimkî Yûhena li hember gunehê wî rabû û jê re gotibû: "Nabe ku tu jinbira xwe bînî." Piştî demekê ew di zîndanê de hat kuştin, serê wî jêkirin (Metta 14).

Pirtûka Încîl dibêje jî ku çaxê Yûhenayê Noqkar hatibû girtin, Îsa dest bi hînkirinê kir û hin bi hin şagirtên Yûhenna fêm kirin ku Îsa bi xwe ew Mesîh e, yê ku Yûhena li ser gotiye.

Yûhenayê Noqkar li gorî ayînên din
Di  Quranê de, pirtûka pîroz a Îslamê, Yûhenayê noqkar  pêxemberê paşîn ê sêyemîn e ku berî Īsā ibn Maryam ( Îsa ) û Muhemmed (Sura 3.39) e.

Çavkanî

Pêxember
Off (albûm)

Off albûma çardem a hunermendê kurd Ciwan Haco ye. Di 24ê adara 2006an de li Ewropayê, Tirkiyê û Kurdistana Bakur hate derxistin. Di vê albûmê de 13 stran hene. Piranî ji van stranan bi zaravaya kurmancî tên gotin û yek ji wan ('Dipirsin') bi zaravaya soranî jî tê gotin. Di strana Li hêviya te de jî, jinikek parçeke kurt a vê stranê bi fransî dibêje.

Lîsta stranan 

 Ez dimam
 Dil ketimê
 Felek
 Daristana te
 Dipirsin
 Kal
 Xunav
 Welatê min
 Havîn
 Li hêviya te
 Winda bû
 Hayê
 Gotin sar dibin

Girêdanên derve 
 Gotareke Hawardengûbas ser vê albûma wî 

Albûm
Katowice

Katowice [katɔˈvʲitsɛ] (bi sîlezî: Katowicy, bi almanî: Kattowitz, zimanê yîdîş: קאַטעוויץ, Kattevitz) bajar û navenda voyvodatiya Sîlezyayê ye li başûrê Polonyayê. Li wir dora 320.000 kes dijîn.

Pîşesazî 
Li Katowiceyê pir rijî (komir) heye.

Abor 
Katowice navenda aborî ya sereke li herêmê ye. Bajar bi salan e bi awayekî dînamîk pêş dikeve, bûye navendeke akademîk, çandî û aborî. Binesaziya berfireh, gihîştina hêsan a cîhê nivîsgehê û karmendên jêhatî tê vê wateyê ku gelek pargîdaniyên navneteweyî Katowice wekî cîhek ji bo navend û şaxên xwe hilbijêrin. Pîşesaziya IT, navendên lêkolîn û pêşkeftinê, karûbarên karsaziyê û çavkaniyên derveyî li bajêr pêşve diçin.

Zêdetirî 52.000 pargîdaniyên li Katowiceyê qeydkirî hene, tevî xwediyên yekane. Hejmara şîrketan nêzî 14 hezar sazî ye. Kardêrên herî mezin ev in:
Polska Grupa Górnicza - nêzîkî 40,000 kes kar dike. Ew mezintirîn pargîdaniya madenê li Ewropayê ye.
Tauron Polska Energia S.A. - Şirket elektrîkê dide mişteriyên dawî, nêzîkî 26.000 kes kar dike.
IBM - Pargîdanek ITyê ku di warê şêwirmendî û nermalavê de karûbaran pêşkêşî dike.
ING Bank Śląski - bankek bazirganî ya ku nivîsgeha xwe ya qeydkirî li Katowice ye. Ji kesên xwedî ezmûn û hem jî xwendekar û mezûn re vekirî ye.
Unilever - hilberînerê hilberên paqijkirinê û hilberên xwarinê. Li seranserê welêt zêdetirî 4.000 kes kar dike.
Capgemini - qada sereke ya çalakiya pargîdaniyê şêwirmendî û karûbarên teknolojîk e. Ew karûbarên xwe li zêdetirî 55 welatên cîhanê pêşkêşî dike, ku bi tevahî 325,000 karmendan kar dikin. Li sûka Katowice nêzî 2 hezar û 300 kes dixebitin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
  Adresî Katowice li Înternet da
  Sûretên Katowiceyê 
  Nexşê Katowiceyê  

Bajarên Polonyayê
Polonya
Îhsan Colemêrgî

Îhsan Colemêrgî, nivîskarê kurd e. Di sala 1944an de li Colemêrgê hatiye dinê. Li Amedê dibistana mamosteyi xwand. Çend salan mamosteî kir. Hinek kovar û rojnaman de li ser mîtolojiya kurdî û dîroka Colemêrg nivîsên wî derketine.

Berhem  
 Romana wî Cembelî di sala 1995an de li Swedê hat weşandin.
 Pirtûka wî ya bi navê Hakkari Sûretleri: Sumbul Dagi'ndan Ayin Doguşunu Izlerken (Dîmenên Hekariyê: Dema Mirov li Çiyayê Simbil li hilatina heyvê dinêre) sala 2006an li Amedê hate weşandin.

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1944
Kesên ji Hekariyê
Navdiyan

Navdiyan (), gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Nawdiyan  Gundeki navça GEVER'ê 5 km bakurê Geverê gundeki berbiroje. Ev gund terefê babpirêt Mela Eziz re hatîye awakirin.[dîroka babbapiran 400 sale] Mela ezîz di Dîroka Geverêde melayek pir zana u welatparêz bu. hemu kesan jêre hes dikir. Niha kuretwi keçétwi u newiyétwi qasi 1286 Kesanın hınek jıvane Nawdiyané hınek Geveré Wané hınek lı Kurdıstana rojhelat (İrané) hınek lı Kurdistana Başur é mezın (Iraqé)  u hınji kanadaye dıjin, jı malbata Mela Eziz gelek Dema seferberlıké çobune başur lıvırji gelek mane jiyanaxwo dom dıken. Kuréwi Mela Mıhyeddin nıhaji lı Kurdıstana rojhelat malayek nawdare wek dıbéjın melayé 12 ılım dızane Wi lı İrané belgeya ((zanısti)) wergırtiye. Mela Eziz Qasi 6 Pırtuk  Mela Mıhyeddin Qasi 20 Pırtuk nıwisandıne lé mıxabın ewana héj ji nehatıne çapkırın. Diroka Navdiyané gehite 4000 sal péş nehe. jı çiyayén gund da gelek tıştén diroké hatiye peydakırın belé mıxabın qedré van ne hatiye zanin. Dıvé ser Navdiyané réş kırınek béte kırın..

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Geverê
A (tîp)

A tîpa yekem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke dirêj e.

Girdek û hûrdek 
 Tîpa girdek: A
 Tîpa hûrdek: a

Çêbûn 
Tîpa A dîrokekî dirêj heye. Li vir nîşanî me tê dan, çawan çêbûye.

Tîpên latînî
Çiyayê Curnikan

Curnikan çiyayê gundê Kupikê ye û rûyê rojava li ser Kupikê, rûyê rojhilat li ser gundê Şowagê ye. Li ruyê Şowagê Mêrgê Gazê hene. Gaz bi taybetî biharî û havînî derek wekî bihuşt e. 

Deşta Gazê seyrangeheke berbiçav e. Di salên borî de gundî diçûn "Waran" û heta payîzê li vir diman.

Di jiyana her însanê Kupikî de Gaz xwedî bîranînek delal e. Taqriben 1400 metre ji behrê bilindtir e. 

Li gorî gundiyan, çiyayê curnikan berê ji gundiyan re bûye warê dayîm. Lê paşê gundiyên ku li wir ciwar bûne dakatine binê çiyê: gundê Kupikê. Mala Curnikî ku malek ji ezbeta Seynuriyanin navê xwe ji vir werdigirin.

Bênê çiyayê Curnikan zînar û kevir in. Nêrgiz û berfînên van zinaran binav û deng in.

Ji ber xeta gundiyan, dar û kelemê vî çiyayî ku kêm buye erozyonê gelek zerar û ziyan gihandiye vî çiyayê rindik.

Çiya
Çiyayên Kurdistanê
Nesrîn Fexrî Muhemed

Nesrîn Fexrî Muhemed nivîskar, helbestvan û wêjenasa kurd e.

Heta niha gelek berhemên wê hêjayî xelatan hatine dîtin. Di heman demê de li zanîngehên Iraqê di warê wêje û zimanê kurdî de dersan dide. Çend berhemên wê yên bi erebî jî hatine weşandin.

Jinên kurd
Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Malbata Bedirxaniyan

Bi çavkaniyên dîrokî hatiye zanîn ko Malbata Bedirxaniyan di nava civaka kurdan de xwediyê paşerojek pir girîng u kevnare ne. Evê malbatê di nava gelê kurd de her demî bi rûmet jiyan kirîne û bi vê rûmeta xwe jî cihekî xwe yê girîng di dilê wan de vekirîne. Bi taybetî di herêma Botan de bi demsalan hikumraniya xwe berdewam kirîne u dem bi dem ew hikumraniya wan fireh bowiye gihaye gelemperiya cografiya Kurdistanê. Paşeroja wan ya dirêj de çawa gelek rojên wan yên bi rûmet u serkeftî çêbowîne, rojên wan yên pir bi tengasî derbazboyî jî çêbowîne. Ev rastiyek ya dîrokî ye. Pirtoka bi navê “Emîr Bedirxan” de wekî hatî diyar kirin, di demê Osmaniyan de ev malbat rastê dû felaketên mezin hatîne: Felaketa yekemîn di demê Yawuz Siltan Selîm de çêbowîye. Malbat tevayî bi komkujî hatine qirkirin, ji wan tinê dû zarok ji aliyê gel ve li herêma Şirnex hatine veşartin u bi vî awayî ji komkujiyê hatîne parastin. Ev herdu zarok piştî mezinbowînê li mîrasê malbata xwe xwedî derketîne u xwe gihandîne astek bilind u layîqê malbata xwe.

Endamên Malbatê 

Bedirxanê Evdalxan (1803?-1899?)
Emîn Elî Bedirxan (1851-1926)
Celadet Alî Bedirxan (1897-1951)
Kamiran Alî Bedirxan
Mîqdad Mîdhed Bedirxan
Ebdulrehman Bedirxan
Sureya Bedirxan
Rewşen Bedirxan (1909-1986)
Leyla Bedirxan (1908-1986)
Necîb Paşayê Bedirxanî
Ebdulrezaq Bedirxanî
Sînemxan Bedirxan
Şamil Paşayê Bedirxanî

Mijarên têkildar 
 Lîsteya malbatên naskirî
 Mîrektiya Botan

Girêdanên derve 

 
Malbatên kurdî
Malbatên naskirî
Kûsî jî dikarin bifirin (fîlm)

Kûsî jî dikarin bifirin ji yek berhemên, derhênerê kurd Behmen Qubadî ye.

Çîroka fîlmê 
Çîrok di beriya şerê navbera Îraq û Amerîkayê biqewime di kampeka penaberiyê li ser tixûbên Îraq û Tirkiye yê derbas dike. Soranê 13 salî ye û ew jî mîna gelek hevalên xwe yên kampê malbata xwe di şer de wenda kiriye. Soran di nav gel de bi navê Satelayt tê nasîn û ji Amerikayê pir hez dike. Rojên xwe bi tamîrkirina televizyonan û bi serêkatiya zarokan derbas dike. Her wiha ji ber ku çend hevokên ingilizî dizane nûçeyên biyanî yên derbarê şer, ji gel re werdigerîne kurdî. Soran di nav gel de her wiha di nava zarokan de pir tê hezkirin.

Soran û hevalên xwe mayinên di nav erdê derdixînin û wan difroşin. Rojeke keçeke bi navê Agrîn tê kampê. Agrîn 14 salî ye. Ew zarokê wê û birayê wê ji Helebceyê hatine vê kampê.

Xelat 
 Glass Bear, Best Feature Film and Peace Film Award, Berlin International Film Festival, 2005.
 Golden Seashell, Best Film, San Sebastián International Film Festival, 2004.
 Special Jury Award, Festîvala Fîlm a Chicago, DYA, 2004.
 International Jury and Audience Awards, Festîvala Fîlm a São Paulo Brezîl,2004.
 La Pieza Award, Best Film, Mexico City International Contemporary Film Festival, 2005.
 Audience Award, Rotterdam International Film Festival, 2005.
 Golden Prometheus, Best Film, Tbilisi International Film Festival, 2005.
 Aurora Award, Tromsø International Film Festival, 2005.
 Golden Butterfly, Isfahan International Festival of Films for Children, 2004.
 Gold Dolphin, Festróia - Tróia International Film Festival, 2005
Sundance Selection 2005
 Silver Skeleton Award Harvest Moonlight Festival 2007

Fîlmên kurdî
Fîlmên 2004an
Osman Aydin

Osman Aydin (20'ê reşemiyê, 1944) parêzer û nivîskarekî kurd e. Li gundê Himan a bajarê Mezrayê navçeya Depê hatiye dinê.
Di sala 1971'an deFakûlteya Hiqûqê li Stembolê xilaskirîye.
Di siyasete Kurdistanê de (bakur) xebatên grirîng kirîye. Hevalê Dr. Şivan e. Ew ji sazkarê Partiya Demokrata Kurdistan Li Tirkiyê (T-KDP). Gelek caran ket hepse. Li leşkeriyê, rutba wî serbaziyê jê girtin û wek neferekî eskerî kir. Di sala 1982an ket girtîgeha Diyarbekir ê û Dadgehe Diyarbekir ê (Diyarbakır 1 nolu Sıkıyönetim Askeri Mahkemesi) 8 sal ceza dayê. Sala 1992 de Weqfekî Alman (Hamburger Stiftung für politisch Verfolgte) ew anî Almanyayê.

Pirtûkên wî yên hatine çapkirin  
 Kürt Ulus Hareketi 1925 (Hereketa Netewa Kurd - 1925)
 Kürdistan'ın Demografisi ve Kürdistan'da nüfus Hareketleri (Demografiya Kurdistanê û di Kurdistanê de hereketên nifûsê)
 Möglichkeiten der Konfliktlösung in der Türkischen Republik (Li Komara Tirkiyê İh Îhtimalên Çareseriyê pirsgirêkê -nivîskarên vê pirtûkê tev Osman Aydin şeş kesin-)
 "Kürt Tarihinde bir yaprak - Anlıarı, yaşamı ve düşünceleri ile OSMAN AYDIN" bi wî navî Doğan Ceren biyografiya Osman Aydın nivîsi ye.
 Di rojname û kovarên kurdan de gelek meqaleyên wî hene.

Nivîskarên kurd
Parêzerên kurd
Zakaria

Zakaria an jî Zekeriya Ebdulla () stranbêjekî kurd e.

Kurtejiyan

Jiyana pêşî 
Zekeriya Ebdulla li Hewlêrê li Kurdistanê hatiye dinê, di zaroktiya xwe de piraniya dem û heza xwe bi muzîkê re derbas kiriye. Ew di malbatekê de mezin bû ku muzîk wek hogira herî xwe ya mezin qebûl dikir.

1993 - 2001ê 
Di sala 1993ê de koçbarî Swêdê bû û dest bi karê muzîkê kir, her li wir bi stranbêjîn navdêrên kurd re dest bi jenîna Kîborê kir. Di sala 1998ê de yekemîn albûma xwe "Tu Hatî" weşand û ev albûma wî bû pira wî ya ku jê ve derbasî cîhana muzîkê bû û karibû navê xwe li wir bide bihîstin.

Sala 1999ê albuma xwe ya bi navê "Bigerrêwe" weşand, piştire karên xwe pêşvetir birin û bi riya weşandina albuma "Dayê" di sala 2001ê de bêtirî milyoneka alîgirên kurd li xwe civandin. Piştî vê yekê jî berdewam pêşve çûye, bi awakî ku her dema bixwaze dikare pir alîgiran li dorên xwe bicivîne.

2002 - 2010ê 
Di sala 2002ê albûma xwe ya silverî ya bi navê "Rojgar" weşand û bala hemû alîgirên muzîka Kurdistanê kişande ser xwe. Bi riya vê albûmê pir alîgirên wî li Kurdistanê çê bûn. Di vê albûmê de 14 stran hene, herweha stranên "Netbinim" kire vîdeoklîpe li Stenbolê, pişti wi strana "Rojgar" û "Tunazaneke" li Amedê wênêgirt.

Baweriya Zakaria tenê bi stêrikbûyinê nehatiye û albûma "Têlînaz" jî di sala 2004ê de weşand ku bû albûma zêrîna Zakaria û li Kurdistanê sê milyon kopiyên wê hatine çapkirin. Ev albûm bi aweyeka pir cwan hat amadekirin û 15 strana di nav da hene. Stîla stranên vê albûm Erebesk û Pop bu. Klîpa vîdyoyî "Têlînaz" li Stenbolê bi alîkarîa sedan danser (semaker) hatbû çêkirin û Televizyona tirkî'jî ev vîdeoklip weşand.

Pîştî propagandaya medyayî ku Zakaria tawanbar kiribu bi bazirgan û ku Zakaria xemxura karê huneriya xwe nebû, Zakaria bi albûmeka nû bi navê "Gencî pîr" welamen wan rexnegir da. Ev albûm li 2007ê hat belavkirin. Ji 12 strana tinê strana "Gûlê" hat klipkirin li Stenbolê û Kapadokyaê. Di nav vê albûmê wekê albûma "Têlînaz" teknîkeka bilind ya deng hatibû bi kar anîn.

Albûm

Girêdanên derve 
 Malpera Fermî ya Zekeriya

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Kesên ji Hewlêrê
Mirovên zindî
Bob Truel

Bob Truel programvaneke komputerê ye. Wî bi Rich Skrenta, Bryn Dole, Chris Tolles û Jeremy Wenokur re, di salan 1998an de Open Direcroty Project avakir. 

Ew hîn nîv-avakerek (yek ji avakeran) e û di Topix.netê de dixebit e.

Girêdanên derve 
 Topix.net (bi îngilîzî)

Bernamesaz
Mirovên zindî
Rich Skrenta

Richard "Rich" Skrenta programevaneke komputerê, û weşînereke ku di salan 1982 da yekemîn virusa komputerê Elk Cloner li makîneyên Apple II de peyda kir.

Navbera salan 1989 û 1991an da ew bi Amiga Unix re ser Commodore Business Machines kar kir.
Navbera salan 1991 û 1995an da ew li Unix System Labs da û ji salan 1996 heta 1998an IP-level encryption bi Sun Microsystems kar kir.
Skrenta demek din Sun berda û yek jî avakeran Open Directory Project bû.

Ew hîn li rêza ODPê de û lêgerînan Netscape, Muzîka AOL, û Bazarê AOL dixebit e.
Têkiliya xwe da VMS Monster, berî MUD bû, ji bo VMS. VMS Monster bestlêrabûnê bo TinyMUD e.

Salan 1989da ew destbi xebatê listek wek minandina listîkwanê çêkir. Di salan 1994an de listikeke bi navê Olympia dan-bo-listik ji aliya Shadow Island Games çêkir. Ew hîn CEOê rojane bo Topix.net e.

Girêdanên derve 
 http://www.skrenta.com/
 http://www.topix.net/
Roportaj bi Rich Skrenta, Avakerê Topixê 

Mêr
Programçêker
Amerîkî
Înformatîsyen
Mala Wîyalî

Mala Wiyalî (wî alî), perçeyek ji Mala Êlî Seyda Mistefayê ye. Ew mal, eslê xwe ji gundê Qurqurik'ê hatiye. Li piraniya vê malê li gundê Qûrqûrikê man e, û îro jî hîna wekî Mala Îmamê tên nasîn. Seyda Silêmanê Îmamê kesekî navdar ê û ji vê malê ye. Seyda Silêman, li derûdorê xwe wekî mirovekî zana dihate dabilandin.

Ew heman demê de, dengbêjekî sereke yê baweriya Elewîtî, û merivekî ser girane. xwediyê hin besteyên xurt li ser baweriya Elewîtî ye. Mala Îmamê û Mala Wiyalî hîna jî wekî meriyên hev piştgiriya hev û dû dikin. Piştî Zagona Paşnav dayînê Mala Îmamê bi Paşnavê Şahîn, Mala Wiyalî jî bi paşnavê Yılmaz hatin tomar kirin

Mala Êliyê Seyda Mistefayê koçber jî daye derveyî Kûpik'ê. Hindik ji wan, li Têrcan, Gimgim, Stenbol, Eregliya Zonguldak'e û hin jî li bajerên din bi cîh bûne.

Ji vê malê, meriyê herî binav û deng Seyda Mistefa bi xwe ye. Eşq û evîna wî û dildara wî Axçe, li derûdorê pîr menşûr e. Ew çîrok wan, wekî çîroka Ferhedî û Şîrînê, wekî Keremî û Eslê tê gotin. 

Piştî wî, kesê herî navdar yê vê malbatê, Seyda Beyteş'e. Tê gotin ku ew, jî ji ber fikarên xwe û bangeşên Dewleta Tirk, li hember Serhildana Şêx Saîdê Pîran çek hildaye û di vê buyerê de li gundê Garisan hatîye kûştin. 

Di dîroka gûndê Kûpikê de du kesên ku ji zanîngehê destûryar bûne yêk ji vê malê ye. Parêzer Kazım Yılmaz û Dursun Şahin ji yêkemîn nifşên ku zanîngeh xelas kirinê ne. Mala Bavo, Mala Beyteş, Mala Qemer, Mala Welî û kevirên hîmê Mala Wiyalî ne.

Ji Mala Beyteş, kes li Kûpik'ê ne mîne. Wan di salên 50î de ji gund barkirin e û li Têrcanê bi cîh bune û nika mala Seyda Mûslim li ser vê rêç (şop)ê ye.

Ji Mala Qemer jî kes tûne. Ew jî, li Stenbolê û hin bajerên din yên Tirkiyê bi cîh bune.

Gundê Kupikê de ji Mala Êliyê Seyda Mistefayê Tenê Seyda Kekil (Kekê Bavo) dimîne. Kekê Bavo jî kesayetî ku wekî kesekî zana tê nasîn e. Ew li ser tradisyon, beyît û meselên gundê Kûpik'ê xwedî agahî û gotinên girîng e.

Mala wan di nava gundî û derûdorê de malbatek gelek henekbaz û bextiyar tên nasîn. Afirandina qerfên de gelekî pêşketî ne.

Malbat
Rojhan Beken

Rojhan Beken 1974 Mêrdîn hunermendekî kurd e. 

Rojhan Beken 1974'an de wekî zarokê malbateke mêrdînî hat dinê.Dibistane li Serêkaniyê düxini û li Serêkaniyê mezin dibi. Malbata wi  Serêkaniyê dijin. Li Zanîngeha Trakyayê beşa perwerdehiyê exwend. Hê li wê zanîngehê komeke muzîkê ava kir. Gelek salan bi muzîkarê tirk Haluk Levent re karê muzîkê domand, di albumên Levent'e stranên ku gotin ê wî bûn cih girtin. Beken, çend sal berê dema kurdî ferq kir dest bi hînbûna wê kir. Yekem albuma wî bi navê "Lawo" derket. Rojhan Beken ku li Stenbolê dijî, "Evîna Azadî" albuma wî ya duyem e.

Berhem 
 Evîna Azadî 2006
 Lawo 2004

Berhemekanî hunermend rojhan beken le staylî ROCK da berçaw dekewê . Albomî yekemî ew hunermende zortir le ser EVÎN û babetekanî takekesîye bellam le albomî duhem da ew hunermende zortir le ser meseley nîştimanî dwaye .

Girêdanên derve 
 Malpera Rojhan Beken 

Hunermendên kurd
Mikaîl Aslan

Mikaîl Aslan, (jdb. sala 1972 li Tawûx, Xozat, Parêzgeha Dêrsimê) hunermendekî kurd e.

Jiyanname 
Ew li Dêrsim-Xozatê, li gundê Tawûxê hatî ye dinê. Di temenê deh-salîyê da, digel malbata xwe çû Qeyserîyê. Li sala 1991ê li Zanîngeha Meletîyê dest bi xwandina xwe li pişka matematîkê kir, lê ji ber çalakîyên sîyasî xwandina xwe neqedand. Wî digel hindek ji hunermendên dî yên kurd koma mûzîkê ya Munzurê ava kir û CDîyeka stranan tomar kir. Ew li sala 1994ê mişextî welatê Almanyayê bû. Ew li bajarên Maynzê û Franfurtê dijî.
Ew li Almanyayê jî li ser hunerê xwe berdewam bû, û li destpêkê digel hunermendê tirk Kemalê Dinç kar kir. Lê paştir, li sala 1999ê albûma xwe ya pêşîn, Agerayîs, bi kirmackî weşand. Paşî ew bû maraqdarê mûzîka caz, û digel Dieter Schmalzried û Michael Weil Koma Mikail Aslan ava kir.
Wî li sala 2001ê, li Konserwatura Peter Cornelius ya Maynzê dest bi xwandina gîtar û saksofonê kir, û li sala 2005ê xwandina xwe qedand. Wî li sala 2003ê, albûma xwe ya bi giranî di kevneşopa Elewîtîyê da, ya bi navê Kîlitê Kuo, bi zarê kirmanckî weşand. Hunermendê kurd Ehmed Aslan jî di wê albûmê da digel wî ye. 
Bi ser mijûlbûna bi strana kurdî ra, wî ji bo du belgefilmên li ser Anadolê ji bo televizyoyên Almanyayê jî mûzîk çê kir. Wî li 2005ê albûma Mirazê weşand.

Ew stranên xwe pirranî bi zarê kirmanckî dibêje, lê stranên wî yên bi Kurmancî û tirkî jî hene.

Dîskografî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera fermî 

 
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1972
Hunermendên kurd
Hunermêndên zaza