nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Xetên êzîdî

Gelê kurd alfabeyeke 31 tîpî ya bi navê "Tîpên Êzîdî" hebûye ku ji aliyê rastê ve tê nivîsîn. Ew alfabe ji tîpên avestayî, pehlewî û erebî hatiye wergirtin û pirtir di nav kurdên me yên êzîdî de belav bûye û hatiye nasîn. Pirtûkên Cilwe, Mishefa Reş û hin pirtûkên din ên olî bi van tîpan hatine nivîsîn û wekî diyarî ji me re mane.
Alfabe
Farisiya kevn

Farisiya kevn an farsiya kevnar an jî Exmînî, zimanê farisiya bastane ku di serdema Hexamenişiyan de heta têk çûna Silsileya Silûkiyan di Îranê de Farisan pê diaxivtin û ketîbeyên xwe pê dinivîsîn. Belge ya herî girîng ji vê Farisiyê Ketêbeya Daryûş ya di Bêstûnê ye ku bi sê zimanê Îlamî, Akadî û Farisî nivîsiye. Daryûşi li ser wan keviran behs a pîrozî û serkeftina xwe ya li hemberî dijmin dike û laveyan ji Ahûra Mezda dike û dibêje: "Xwedayo tu vî welatî ji derew, nepakî, nexweşî û nerastiyê biparêze." Ev çend mînak in ji şûn û warên zimanê parsiya kevin ku li ser çiyayê Bêstûn hatine kolan.

"Dareyewe ûş xişayetiye wezerke xişayetiye xişayetiya nam xişayetiye de hîw nam hiştaspehiya putir hexamenişiyahî emem teçerem ekewnûş."
Wate: Daryûş şahê mezin, şahê şahan, şahê welatan, kurê Guştaspî Hexamenişî ku ev koşk û qesr çêkirin

Çavkanî 

Zimanên îranî
Zimanê avestayî

Zimanê avestayî, piraniya şareza, rojhilatnas û lêkolîner li ser vê baweriyê ne ku çavkaniya zimanê farisî zimanê îranî ye ku Avesta bi vî zimanî hatiye nivîsîn. 
 
Mîcerson dibêje: 
"Çavkaniya zimanê kurdî zimanê medî ye. Li gorî belgeyên dawî ku bi dest ketine, Avestaya Zerdeşt bi vî zimanî hatiye nivîsandin."

Rojhilatnasê navdar Darmestito dibêje: 
"Avesta bi zimanê madekan, bi zimanê medî hatiye nivîsandin. Zimanê kurdî, paşmayê zimanê medî ye."

Noldkeş dibêje: 
"Ger nivîsên paşayetiya medan bi dest bikevin ez bawer dikim, dê şik bikeve giyana berdenivîsên parsiyan."

Hirtsfiludê bi nav û bang ê rojhilatnas dibêje: 
"Zerdeşt ji binemala Sipîtameya med e ku di destpêkê de desthilatdarê bajarê Rey bûn. Peyva spîtme navê binemaleya zerdeşt e ku di gateyên de wekî Spîtme hatiye nivîsandin û bi wateya regez (nijad)a spî yan binemala spî ye."

Pilînûsê mezin ku berî zayînê di navbera salên 79-23'yan de jiyaye, di cizya sêyem û benda duyem a perawa xwe ya bi navê "Mêjûy Xorskî" de dibêje:
"Zerdeşt ji binemala Med e û Avesta jî bi zimanê medî nivîsiye."

Babe Yadîgar ku yek ji pêşeng û hunermendê mezin ê sedsala heştemîn e, di berhema xwe ya bi navê "Zulal Zulal" de dibêje:
"Zerdeşt ku ji binemaleya Spîmenê ye, di dema paşayetiya Guştasip şahê keyanî de serî hildaye û gel, deste deste li dora wî kom bûye û rêz û rêçikên wî hîn û fêr bûne. Wî jî agir pêxibstiye û gel ji bo nasîna Xwedayê yekane hay daye."

Mînorskî dibêje:
"Her çend ku ji zimanê medî ji bilî çend navên taybetî tu tişt li cih nemaye jî, lê belê piştî ku ew sened û belge ketine destên me, derdikeve holê ku gelê kurd paşmayê qewmê med e û diyar e ku zimanê wan jî beşek ji zimanê medan e ku Avesta pê hatiye nivîsîn."

Hêrodotos di dîroka xwe de çend peyvên medî dane ku ew peyv niha jî di zimanê kurdî de hin caran tên bikaranîn. Ji bo mînak Hêrodotos dibêje:
"Medan ji dêlesegan re gotiye sipako" ku niha jî di zaravayên kurdî de ji segan re dibêjin sipak, sipa, sipe û siplot."

Ji ber ku me ji re ron û diyar be ku zimanê avestayî û zimanê kurdî her yek ziman e, emê çend peyvên Avestayê digel kurdiya niha mînak bidin, da ku bê zanîn piştî derbasbûna demeke dûr û dirêj hîna jî zimanê kurdî ji zimanê avestayî cuda nebûye û neguheriye.

Bi van mînak û belgeyên ku me diyar kirin, xuya ye ku zimanê kurdî paşmayê zimanê medî ye û Avesta jî ku Zerdeşt diyarî me kiriye her bi zimanê medî hatiye nivîsîn. Her wekî me got Pilînûsê Romî ku berî zayînê di salên 79-237an de jiyaye û di berhema xwe de gotiye:
"Zerdeşt ji binemala med bûye û Avesta jî bi zimanê medî nivîsîye. Êdî ger di paşerojê de Medistan an kurdistan bikeve ber lêkolînê û berdenivîsan şûnewarek bi dest bikeve ev mebesta bi tevahî dê ronî û diyar bibe."

Girêdanên derve 
 Ferhenga Avesta-Înglîzî

Çavkanî

avestayî
avestayî
Mêzgerda li ser nivîsinê

Mêzgerdên li ser bivîsinê li gelek derên dinê bi gelek cureyan tên lidarxistin. Di van mêzgerdan de bi piranî kesên ku ji wêjeyê hez dikin tên perwerdekirin, an jî li ser berhemên wan xebatên pevre tên meşandin.

Bo mînak bernameya mêzgerdeke li ser nivîsinê:

Wekî bingeha zimên 
Derketina Ziman
Derketina Helbestê
Derketina Çîrokê
Derketina Romanê

Taybetiyên neteweyan 
Dîroka Wêjeya Ereban
Dîroka Wêjeya Farisan
Dîroka Wêjeya Ûrisan
Dîroka Wêjeya Almanan
Dîroka Wêjeya Îngilîzan
Dîroka Wêjeya Firansiyan
Dîroka Wêjeya Îtaliyan

Derketina cureyan 
Derketina Wêjeya Absurd
Derketina Wêjeya Qerfî
Derketina Wêjeya Trajîk
Derketina Wêjeya Dîrokî
Derketina Wêjeya Polîsiye
Derketina Wêjeya Surrealîst

Wêjeya kurdî 
Dîroka Zimanê Kurdî
Dîroka Helbest, Çîrok û Romana Kurdî
Di Wêjeya Kurdî de absurd, qerf, trajedî, dîrok, surrealîzm û hwd.

Çavkanî 

Wêje
Sazî
Daxistin

Daxistin (en:download) anîna pelan ji înternetê û tomarkirina komputera xwe ye. 

Lêkereke ji pêşgira da û lêkera xistinê pêk tê. Daxistin tê wateya anîna tiştekî ji cihekî bilind. Mînak: Hesp ji serê çiyê daxistin.

Komputer
Pêşek

Pêşek bi kurdî tê wateya biresera ku tiştekî nîşanî mirov dide. Mînak: Garson pêşeka xwarinan dide destê mirov ku mirov li lîsteya xwarinan binihêre û xwarineke li gor dilê xwe bixwaze.

Bi îngilîzî  menu, bi tirkî menü.
Komputer
Bireser

Bireser ew tişt e ku bi çavan tê dîtin, bi destan tê girtin û bi alîkariya hinek amûrên pîvanê tê pîvan.

Girêdanên derve 

Rêziman
Çaper

Çaper amûreke taybet e ku bi kompûteran ve tê girêdan ji bo çapkirina rûpelan e.

Cureyên çaperan 
 Çaperên lazer
 Çaperên toner

Teknolojî
Komputer
Serhildana Gel a li Başûrê Kurdistanê

Di bihara sala 1991an de li hemerî rejîma Îraqê ku di şerê kendavê de têk çûbû Kurd û Şîiyan serî hildan. Kesên pêşî serî hildan xelkên bajarê Ranyayê bûn. Di sala 1991an de rejîma Îraqê ku li hemberî Amerîka û hevalbendên wê kete nav şerekî dijwar, nema dikaribû kontrola xwe ya li ser başûrê Kurdistanê berdewam bike. Bi sistbûna kontrola rejîma Îraqê re, nîşanên serhildanê jî xwe li hin deveran dane xuyakirin. Radyo û rojnameyên li Başûrê Kurdistanê bang dikirin ji bo ku gel serî hilde. Çirûskên pêşiyên serhildana bihara sala 1991an di 5ê adarê de li Ranyayê ronî dan.Serhildana li bajarê Ranyayê roj bi roj berfirehtir bû û 3 heftiyan berdewam kir û di şeva Newrozê de bi dest danîna ser bajarê Kerkukê re serhildan gihîşt qonaxeke nû û girîng. Tevî vêyekê, gel ne xwedî pêşengiyeke xurt bû. Di vê navberê de Amerîkayê hin îşaret dan rejîma Îraqê ji bo ku serhildanên kurd û şiiyan biperçiqîne. Li ser vê yekê rejîma Îraqê pêşî serhildana şiiyan perçiqand, di pey re jî di meha nîsanê de berê xwe da kurda.Partiyên siyasî yên li başûrê Kurdistanê nekarîn li hemberî êrîşên rejîma Îraqê hêzeke berxwedanê bi rêxistin bikin û li ser vê rewşê kurdên li herêmê ber bi sînorên Tirkiyê û Îranê ve dest bi koçberiyê kirin. Bi milyonan kurd di wan şert û mercên xerab û dijwar de tevî zarûzêçên xwe ketin ser rêyan. Li gorî çavkaniyên başûrê Kurdistanê, di vê reva ber bi sînoran ya piştî serhildana bihara 1991an de zêdetirî 50 hezar Kurdistaniyî jiyana xwe ji dest da.

Serhildanên kurdan
Rengdêr

Rengdêr di ziman de ew gotin e ku rewşa nav dide nîşan e. 

Mînak, dema "Eliyê dirêj" tê gotin, ji ber ku gotina "dirêj" rewş û rengê Elî diyar dike, ji bo Elî bûye rengdêr.

Hinek rengdêrên kurdî 
asê, aware, azad, bedew, bêwate, ciwan, cuda, dlal, dijwar, eşkere, fer, gelemper

Girêdanên derve 

Rêziman
Rêziman

Rêziman bingeh û zagonên ziman e. Rêzimana her zimanên serbixwe cuda ye. Lê dîsa jî di navbera zimanan de nêzîkatiyeke rêzimanî jî heye. Di kurdî de rêzimana zaravayên soranî, kurmancî û dimilî cuda ye.

Beşên rêzimanê 
 Baneşan
 Daçek
 Cînav
 Hoker
 Lêker
 Navdêr
 Rengdêr

Rêzimana kurdî 
Rêzimana kurdî

Girêdanên derve
Koma Asmîn

Koma Asmîn komeke muzîk ku ji jinan pêk tê.

Yek ji armancên Koma Asmîn ew e ku rindbûn û spehîtiya jinê di hunêrê de destnîşan bike. Her wiha damezrandina komekê ku bi tevahiya endamên xwe jin bin, diyariyek ji bo têkoşîna jinê di roja 8ê Adarê de. Piraniya endamên koma Asmîn ku bi xwe 11 kes in, di heman demê de, endamên komên curbecur ên çandî ne. Xebatên xwe yên çandî di hemû hêlan de didin meşandin. Her wiha asmîn jî navê gulekê ye ku li cihên bilin û li zozanan şîn dibe. Hêviya koma Asmîn ewe ku di xebata xwe ya hunerî de, mîna gula Asmîn geş û spehîbin.

Çavkanî 

Komên muzîkê yên kurd
Wîkîferheng

Wîkîferheng ango Wiktionary ferhengeke azad e. Tê de peyv bi wate, rêziman û etîmolojiya wan tên şirovekirin. Di ferhengê de wergerên bi zimanên din jî hene. Di beşa kurdî de peyvên kurdî hene, di beşa îngilîzî an giştî de peyvên hemû zimanan hene.

Projeya Wîkîferheng projeya xwişka Wîkîpediyayê ye. Wekî Wîkîpediya, Wîkîferheng jî Wîkiyek e.

Binihêre 
 Serûpela Wîkîferhengê (kurdî)
 Wîkîpediya:Ferqên nav Ensîklopedî û Ferhengan

Weqfa Wikimedia
 Wîkîferheng
Kurdî
Şiyar Perinçek

Şiyar Perinçek şervanekî Hêzên Parastina Gel bû, ku gelek salên wî li nav hêzên gerîlayên kurd çêbûbû. Di sala 2004'an de li bajarê tirkan ê Edenê, li sûkê, li ber avahiya Komeleya Mafên Mirovan (ÎHD)'yê ji aliyê polîsan ve hate kuştin.

Navê Bavê wî: Mihdi Perinçek
Bajar: Amed
Goriyên mêrkujiyê
Mehmet Sait Alpaslan

Mehmet Saît Alpaslan helbestvan, rojnamevan û nivîskarê senaryoyên fîlm û teatrayan e.

Mehmet Sait Alpaslan di sala 1972 an de li Amedê ji dayîk bûye. Heta zaningehê perwerdeya xwe li Amedê domand. Zaningeha Anatolyayê ji ber şertên politik nivco hişt. Di sala 1992 an de  pirtûka wi ya helbestan ya yekem, "Helbestên Welatê Bindest" di sala 1994 an de ya duwemin "Stranên Azadî" di sala 1995 an de, ji ber pirtûka helbestvan Ezelî Doganay, wergera wi "Gule çi bike ji stranê" hatin weşandin. Di rojnameyên Newroz, Azadi, Welat, Evrensel, Roj û di kovarên Newroz, Deng, Toplumsal Dayanişma, Rewşen, Newroz Ateşî û Tîrojê de helbest û nivîsên wi hatın weşandin. 

Di vê navberê de, him di şanoya şaredarıya Amedê de şanogeriyê, him ji berpirsiyariya Kovara (paşê ji)/rojnameya Newroz ya şaxa Amedê kir. Di sala 1994 an de kete girtîgeha Amedê, 5 meh ma. Di sala 1996 an de lîstika wî ya ji Pirtûka Victor Hugo ya "Mirovên hejar" di Şanoya Bajêr ya Şaredariya Sûrê de leyîst. Di vê navberê de leyîstikên Jana Zirav (2003), Hilbijartin (2004), Wendayî / Kayip (2005) û Zagona Çiyê (Dağ Kanunu) (2006) Nivîsand û rêvebiriya Wendayî / Kayip kir. Di sala 1999 an de dest bi karê sinemayê kir. Ji wê roja ve rêwebıri û nivîskariya sinemayê kir. Bi navê "Melle Huznî/ Dîkê Gund" û "Jana Zirav" du film kişand. Di navbera salên 1997 - 2004 an de tevi hevkariya Resûlê Qereqoçanî bi wergera Încîlê mijûl bû. Pirtûk li Almanyayê hate çapkirin.

Lîstikên Wî yên hatine leyîstin:
Hejaran              - 1996
Yoksul Türküler      - 1997
Jana Zirav           - 2003
Hilbijartin          - 2004
Wendayî/Kayip        - 2005
Zagona Çiyê          - 2006
Şûjin                - 2007
Zext                 - 2010
  

Hîn li Amedê dijî û bi werger, şano û sînemayê mijûl dibe.

Çavkanî 

Helbestvan
Rojnamevan
Nivîskar
Şanoger
Jidayikbûn 1970
Mêr
Çîrvanok

Çîrvanok ew çîrok in ku cih didin leheng, bûyer û tiştên awarte. Gotina çîrvanokê berî her tiştî ji çîrvanokên wekî Mîrze Mihemed  , Şengê û Pengê  û  Bahlûl ên devkî, ku gelîrî ne tê. Lê berhemên ku tu têkiliya wan bi gelêriya devkî re tune bin jî hene ku wekî çîrvanok hatine nivîsîn. Ew jî ji ber taybetiya xwe di nav çîrvanokan de cih digirin. Çîrvanokên gelêrî dibe 4 komik:
Çîrvanokên ajalan
Çîrvanokên awarte û rasteqîn
Çîrvanokên qerfî
Rêzeçîrvanok

Çîrvanokên ajalan bi gelemperî kin û kurt in. Çîrvanokên Lafontaine jî mînakeke biyanî ji bo çîrvanokan e ku mirov dikare bîne zimên. Li dinyayê çîrvanokên Lafontaine wekî çîrvanokên herî xweş tên zanîn. Di kurdî de Şengê û Pengê  û  Gur û Rovî jî wekî bi sedan çîrvanokên ajalan li Kurdistanê hîn jî tên gotin.

Di çîrvanokên awarte de digel hebûnên asayî qala cin, pêrî, hût (dêw), zîha û hwd tê kirin. Di çîrvanokên rasteqîn de jî bi piranî qala padîşahekî tê kirin, wezîr, dota wezîr û dota padîşah, kurikekî feqîr û jîr û hwd. tê kirin.

Çîrvanokên Qerfî jî li ser armanca kenînê hatine hûnandin. Keçelo , Bahlûl  û hwd jî mînakên çîrvanokên qerfî ne. 

Rêzeçîrvanok jî bi piranî li ser têkiliyeke mantiqî bi hev hatine girêdan, li ser bûyer û pêkhatinên hêsan didome.

Wêje
Tengezarê Marînî

Tengezarê Marînî, nivîskariyê di warê û helbestê de, bi zimanê  kurdî dike. 
Di 04.09.1959an de li Tirbespiyê, li Başûrê Rojavayê Kurdistanê hatiye dinyayê. 2 salan edebiyata erebî li zanîngeha Helebê xwendiye. Pisporiya karmendiya mediya nû (Komunikasyon, relation, rewanbêjî , Derûnasiya xîtaba ragehandinê û șiroveya zimanê wê ) xwendiye. Di gel Prof.Dr. Hartmut Griese, li zanîngeha Hannoverê û Duhokê kar kiriye. Pisporiya wergerandina derûnasî û nojdariyê xwendiye, kar kiriye û rahêner e, li nik EMZ=Navenda nojdariya regezan û bajarê Hannover. Di bîr û raya giştî de, bi helbestên xwe û nivîsên xwe yên li ser rexneya toreyî û wergerandina helbestvanên elmanînivîs tê naskirin.
Şarezayî di zimanên kurdî (Kurmancî-Soranî), erebî, engilîzî, Elmanî û Suryanî de heye. Di gelek rojname, kovar û malperên kurdî de, li cih û welatên cuda de dinivîse  

Pirtûk ên çapkirî (Kurdî):
1.	Kilît, helbest, sala 1992/ Beyrût
2.	Çirûska Xewneke Bazdayî, helbest/ 1993 şam
3.	Evîna Leylan û Mijê, helbest 1998/ Hannover
4.	Şevnema şînê, helbest, 2001/ Hannover
5.	Nesrîna Qedexe ji bêcirriya te 2005/ Amed
6.	Kalo: Bêdengî nepara te ye(1 Helbest e) 2006/ Hannover
7.	Helbest ên rengîn, amadekirin û werger ji Elmanî, Erich Fried, lêkolîn û helbest, 2006/ Duhok
8.	Pantelonê Şeytanî, Îtalo Kalvîno, ji Elmanî, 2008/ Duhok
9.	Zanista Rexneyî di navbera Tiyorî û Praktîkê de, Rexne, 2014/Duhok
10.	Çend berhevok ên tendurustiyê, mîna sîstema Tendurustiyê li Elmaniya, Memografî û penceşêra singê û Trauma (Xemnakî) û Derûnnasî

Pirtûk ên bi elmanî:
1.	Der Baum der Freiheit (Dara Azadiyê) Dokumentation, 1998/Hannover
2.	Funken des Nebel = Tîrêj ên Mijê, helbest, 2000/1 2002/2/ Hannover
3.	Was hast du gesagt= Te çi got, helbest, 2010/ Hannover

Kar û Xebat 
Di kovarên Stêr, Pirs û Pêl de Berpirsê destpêşkeriya navenda çanda cîhanî li Hannover/ Elmaniya. Berpirsê komîta kurdên Hannover, navenda rewşebîrî û ragihandinê. Berpirsê yekîtiya nivîskarên Kurdistana Rojava li Elmaniya.

Girêdanên derve 
 Nivîsên Tengezarê Marînî 

Nivîskarên kurd
Lîçik

Lîçik, gundeki Kanîreşê li dora bajarê Çewlîgê ye. Doktorê Kurd Prof. Husên Bektas li wi gundî hatiye dinê.

Gundên Kanîreşê
NATO

Rêxistina Peymana Bakurê Atlantîkê an jî bi kurte (NATO), (bi îngilîzî: North Atlantic Treaty Organisation, fransî: OTAN, Organisation du traité de l'Atlantique nord) hevalbendiyeke leşkerî ye û ji bo parastina li dijî êrişên dewletên din yên ku tê de ne endam in hate sazkirin.

Dîrok 
Yekem car bi tevlîbûna 5 endaman di 17ê adarê sala 1948an de hate sazkirin. Piştî Şerê cîhanî yê duyemîn ji bo sazkirina ewlekariya welatên herêma Atlantîka Bakur hevdîtin hatin çêkirin. Di dawiyê de di 17 adara 1948an de li Brukselê di navbêra 5 dewletan de "paktekek pênc alî" hate mohir kirin. Paşê ji bo pêşxistina sîstema parastina yekgirtî dewletên din jî serî lê dan û li ser vê yekê di 4ê nîsanê 1949a de "Pakta Atlantîka Bakûr" ango NATO hate sazkirin. Welatên ku vê peymanê mohirkirine ev in: Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brîtaniya Mezin, Fransa, Kanada, Belçîka, Holenda, Lûksembûrg, Îtalya, Portûgal, Norwêc, Danîmarka û Îrlenda. Bi vî awayî dewletên mîna Portûgal û Îtalyayê ku qet eleqeya wan bi herêma Atlantîka Bakûr re tune ye jî tevlî paktê bûn. Lewma hukumetên Tirk û Yewnanan jî xwesti tevlî paktê bibin û serî li dewletên endamên paktê dan. Bi tevlîbûna Tirkiye, Yewnanistan, Almanya Rojava (wê demê Almanya du beş bû) û Spanyayê hejmara endamên NATOyê derket 16an.

Armanca peymanê 

Armanca vê peymanê ew bû ku rê li ber firehbûna Sovyetê di nava Ewropayê de bigire. Li gorî peymana Atlantîka Bakur NATOyê, „heger êrîşek li ser endamekî, yan jî çend endamên rêxistinê werin li darxistin, ev tê wateya ku êrîş li hemberî hemû paktê (hevgirtin) hatiye kirin û divê li hemberî êrîşê helwesteke yekgirtî ya parastinê ji aliyê endamên allîansê werê girtin. Yekem navenda NATOyê li nêzî Parîsê hatiye sazkirin, paşê jî li paytexta Belçîka Brukselê. Fermdandariya Başûr-Rojhilatê NATOyê jî li bajarê Tirkiye Îzmîrê ye. Piştî ku dawî bi şerê sar hat, NATOyê armancên xwe careke din di bin çavan de derbas kir û di sala 1991a de stratejiyeke nû da pêşiya xwe. Li gor vê stratejiyê NATO xwest ku hijmara hêzên xwe yên leşkerî kêmtir bike û zêdetir hevkariyê bi saziyên navnetewî bike, beşdarî di operasyonên parastina aştiyê bibe. NATO di hêla kontrol kirina çekan de jî, nêrîna rojava ya ku di Peymana (INF) ya sala 1987 an de hatiye, ji xwe re weke bingeh digre. Ew peyman dibêje ku pêwîste çekên nukleriyên navencî li holê bên rakirin.

Sekreterên Giştî ên NATO yê 

Sergio Balanzino û Alessandro Minuto Rizzo tenê ji bo dema lêgerîna li sekreterekî nû - yanî bi awayekî komîsarî - li ser kar bûn.

Mijarên têkildar 
 Têkiliyên navneteweyî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Malpera NATOyê  (bi inglîzî)

Rêxistinên navneteweyî
Rakirina qedexeya li ser firîna balafirên artêşa Iraqê

Piştî ku Amerîkayê qedexeya li ser firîna balafirên artêşa Îraqê rakir, di 1'ê nîsanê sala 1991ê de debalafiran careke din bombe barand ser erda Kurdistanê. Bi sed hezaran kurdên ji başûrê Kurdistanê li hemberî vê yekê bi tirs û fikara ku Helebçeyên din çê bibin, berê xwe dan sînorên bakurê Kurdistanê û rojhilatê Kurdistanê. Kurdên ku jiber mirinê direviyan ketin pencê trajedî û xizaniyê. Bi sedan kurd ji bîrçînan, serma û seqemê jiyana xwe ji dest da, tenê xelkê Kurd xwedî li wan derket, bi îmkan û derfetên xwe alîkarî gelê xwe yê ji perçeyên din ê Kurdistanê kir.

Dîroka Kurdistanê
Êrîşên 11ê Îlonê

Êrîşên 11ê Îlonê navê êrîşên terorîstên Elqaîde li ser bajarên New York û Washingtonê (DYA) ku di 11ê îlona 2001ê de çêbûn.   

Di sala 2001ê de li bajarê Amerîka New Yorkê her du kuleyên Navenda Bazirganiyê ya Cîhanê bi navbereke 18 deqan bi du balafirên cuda hatin hingaftin. Piştî êrîşa balafira duyemîn, her du bircên ezmanelêş bi navberên kin bi temamî hilweşiyan û bi erdê re bûn yek. Balafireke sêyemîn a rêwiyan li avahiya wezareta parastinê Pentagonê da. Balafira çaremîn berî ku êrîş bibe ser Qesra Spî tevî rêwiyan hate xistin. Dûre li hemberî avahiya Kongreya Amerîkayê çalakiyeke întîharî pêk hat. Li dema ku her kes di nava şok û matmayînê de bû, li Washingtonê di navendeke kirrîn û firotinê de bi teqînekê re şewatê destpêkir. Tam li dema ku teqîn rawestiyan, li ber wezareta karê derve wesaîteke bi bombeyan dagirtî, teqiya. Di encama hemû êrîşan de qasî 3 hezar kesên sivîl mirin. Êrîşên li hemberî cêwîbircan û Pentagonê, deriyên demeke nû vekirin. Nerazîbûna fermî ya Amerîkayê piştî 9 rojan ji George W. Bush hat; Bush, bi gotinên weke divê hemû cîhan biryarekê bide, ya hûnê li gel me yan jî dijminê me bin,' li hemberî terorê şer da destpêkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, serokê El Qaîde Usame Bin Laden ku bi eslê xwe ji Erebistana Siyûdî ye û gelek dewlemend e, weke kesê ji êrîşan berpirsiyar îlan kir û li Efxanistanê operasyoneke leşkerî da destpêkirin. Li Efxanistanê, di encama operasyoneke leşkerî de rêveberiya Taliban ji desthilatiyê hate dûrxistin û li dewsa wê, rêveberiyeke alîgirê Rojava hate wezîfedarkirin. Bi sedan kes li ser gumana ku endamên El Qaîde ne, an hatin kuştin an jî girtin. Rêveberiya Bush li tevahiya cîhanê, ji bo çavkaniyên malî yên El Qaîde operasyonên cemidandina hesabên wê yên li bankayan dan destpêkirin. Li dema mudexeleya Amerîkayê li Efxanistanê 3.767 sivîlan jiyana xwe ji dest dan. Ji alîkariya 5 milyarî ku Rojava soz dabûyê, tenê ji sedî 5 hatiye dayîn û li Efxanistanê bi milyonan kes bi birçîbûnê re rû bi rû mane. Li gorî demên berî şer, hêjmara zarokên ku ji ber birçîbûnê dimirin 6 qat zêdetir bûne.

Çavkanî 

Dîrok
Derbeya leşkerî ya 12ê îlona 1980î

Di 12'ê îlona sala 1980'an de Tirkiye bi derbeyeke leşkerî ya di pêşengiya Orgeneral Kenan Evren ve hejiya. Di heman rojê de Parlemen hat girtin, destûra bingehîn ji meriyetê derket û kilît li deriyên partiyên siyasî hat xistin.

Li Tirkiyê Cunta leşkerî hat ser hukum. Ji salên 60î û şun ve, pêşketina di nava tevgera sosyalist û ya karkeran rêveberên Dewleta Tirk xistin nava tengavê. Di encama cûntaya leşkerî de, hovîtiyek mezin çêbû, Nezikî milyonek insan hatin girtin û di işkenceyan de hatin derbas kirin. Ev derbeya leşkerî li gor daxwazên politikaya Amerikayê ya di herêmê de dimeşiya. Kenan Evren û hevalên xwe, li dijî şoreşgerên di zindanan de xwedî kînek ewqas mezin bûn ku, ji bo wan digotin: Ma em wan darda nekin xwedi bikin? Ev Helwest û tevgera rêvebirên dewleta Tirk di heman demê de sedemê rewşa xirab û perişan ya civaka Tirk e.

Bi qasî 650 hezar kes hatin binçavkirin, milyonek û 683 hezar kes jî weke kesên xeter hatin qeyitkirin. Ji bo 7 hezar kesan cezayê dardakirinê hat xwestin. 50 kes hatin dardakirin. 14 hezar kes ji welatiyê Tirkiyê hatin derxistin û 30 hezar kes jî derketin derveyî welat û bûn penaber. 856 kes di bin êşkence, şer û pevçûnan de jiyana xwe ji dest dan. 937 film hatin qedexekirin, kilît li deriyên 23 hezar 677 komeleyan xistin û bi qasî 300 roj rojname nehatin weşandin.

Şop û tesîra derbeya 12 Îlonê piştî ewqas salan jî hêna nehatiye jêbirin.

Bi qasî 300 hezar kesên şoreşger, demokrat û welatparên avêtina girtîgehan û bi îlankirina rewşa awarte, Kurdistan û Tirkiye bû girtîgeheke servekirî.

Di vê demê de li Kurdistanê kiryar û pêkanînên pirr dijwar û veşartî hat meşandin.

Zihniyeta qedexeker a 12 Îlonê pirsgirêka Kurd inkar kir, zimanê kurdî qedexe kir û pêvajoya ku bû sedema mirina bi dehan hezaran kesan da destpêkirin.

Ji bo astengkirina azadiya nasname, bawerî û çandan, tedbîrên dijwartir ên ji demên berê hatin wergirtin.

Zirar û karesata herî mezin ya darbeya 12 Îlonê kir bela serê Tirkiyê, destûra bingehîn ya leşkeran bû.

Piştî darbeyê, li gel huquq û kiryarên 12 Îlonê pirr tên rexnekirin jî, hemû hukumetên ku hatin ser desthilatdariyê, destûra bingehîn a leşkeran neguhertin û bi qasî têrê bike ji bo demokratik kirina wê ji dil tevnegeriyane.

Bi vî awayî, destûra bingehîn a qedexeker, hêna jî nehatiye guhertin.

Di vê destûrê de xalên weke, ``welatî ji bo dewletê hene`` hat bicihkirin û mafên takekesî ên mirovan kirin qurbana dewletê.x

Bi vî awayî pêşiya azadiya raman hat girtin û ti qiymeta nêrîna azad nema.

Mafên civakî û sendikayan hatin pûçkirin.

Qirêja reş ya darbeya 12 îlonê ya ku li ser demokrasiya Tirkiyê xist, hêna di roja me de jî nehatiye jêbirin.

Ev roj di dîroka Tirkiyê de wekî rojeke reş ango qirêjek ji bo demokrasiyê hat bin nav kirin û hê jî tê bi nav kirin.

Lê belê vê navkirinê nekarî, darbekar û berpirsyarên 12`ê Îlonê bidarîzîne, ango derxe pêşberî dadgehê û Destura Bingehîn a 12`ê Îlonê biguherîne.

Çavkanî

Girêdanên derve 
How fear "helps" to prepare turks to accept the violation of democracy (page in Turkish

Dîroka Kurdistanê
Tevkûjiya li zîndana Amedê (1996)

10 girtiyên ji doza PKKê di sala 1996an de bi destê hêzên dewletê li girtîgeha Amedê hatin qetilkirin. Di 24`ê Îlona sala 1996'an de, li zîndana Amedê di roja hevdîtinê de di dema ku 33 dîlên şer ên Kurdistanî, bi şahiya dîtina xizmên xwe vedigeriyan qoxişan, ji aliyê leşker, polês û gardiyanan ve rastî êrîşeke bê perva hatin. Polês û leşkeran bi dar, zincîr û qalasan êrîşî 33 dîlên şer ên PKKê kirin. 

Piştî êrîşê girtî xistin qabîna hevdîtinê. Polêsên êrîşkar bi çavsorî deriyê qabînê girtin û li gor navên tespîtkirî, dest bi cih anîna fermana kuştinê kirin. Ew roj li wir, Ridvan Bulut, Ahmet Çelik, Cemal Çam, Mehmet Aslan, Edip Dilenci, Nimet Çakmak, Hakki Tekin, Kadir Demir û Erkan Perişan, yek bi yek serê wan, bedena wan hate parçekirin û hatin qetilkirin. Di êrîşê de 23 dîlên şer ên PKKê bi giranî birîndarbûn. Ji van 14 kes dest û lingên wan bi zincîran girêdan û birin bajarê Dîlokê. Leşkerên mêrkûj di dema dîlên şer neqilkirin de M. Kadir Gumuş di rê de bi lêdana zincîran kuştin. Li ser vê hemû sosretê, leşkeran ji ber ku destên wan êşiyane girtî gilîkirin, dozgerê dewletê jî ji ber dar û qalasên dewletê yên di êrîşê de hatine bi kar anîn zirar dîtine di derbarê dîlên şer de mahkeme vekir.

Dîroka Kurdistanê
Dîroka Tirkiyeyê
Ali Çiçek

Ali Çiçek (m. 1982)
Elî Çîçek, lawê malbateke xîzan bû. Di temenê xwe yê piçûktiyê de li hemberî neheqiyên li dijî gelê kurd, bû xwedî kîn û nerazîbûnê. Çîçek, dema ku PKKê nas kir, yekser di temenê xwe yê ciwantiyê de tevlî refan dibe û di gelek warên xebatê de cih digire. Alî Çîçek di sala 1982an de ku di çalakiya 14ê tîrmehê ya li hemberî cuntaya 12 Îlonê ya li Amedê cîhekî girîng girt, di çalakiya rojiya mirinê de jiyana xwe ji dest da.

Çiçek, Ali
Çiçek, Ali
Mirin 1982
Deniz Gezmiş

Deniz Gezmiş (z. 1947 − m. 1972), yek ji serokên herî girîng ên tevgera ciwanan ku piştî sala 1965'an û pê ve li Tirkiyeyê pêşkeft. Di heman demê de ew yek ji rêveber û sazumankarên Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiye THKO ye. 
Denîz Gezmîş (z. 1947 − m. 1972), yek ji serokên herî girîng ên tevgera ciwanan ku piştî sala 1965an û pê ve li Tirkiyeyê pêşkeft. Di heman demê de ew yek ji rêveber û sazumankarên Artêşa Rizgariya Gelê Tirkiye THKO ye.

Di 28ê sibata 1947an li navçeya Ankara Ayaşê ji dayik bû. Ji ber ku ew zarokê malbatake mamoste bû, hîndekariya xwe ya seratayî û navîn li gelek bajaran, lîseyê jî li Stenbolê xwend. Deniz Gezmiş, dê û bavê ji ji Erzurumê bûn. Dayika wî ji navçeya Erzurumê Tortumê bû û Bavê jî ji navçeya Erzurumê Iliçaqê bû. Denîz, di sala 1966an de kete Faqûlteya Huquqê ya Zanîngeha Stenbolê û hîn di salên Dibistana Amadehiyê de çepgiriyê nas dike û di wan salan de xwe di nav çalakiyên demê de dibîne.

Di sala 1965an de bû endamê bajarê Üsküdarê yê  TİP (Türkiye İşçi Partisi-Partiya Karkerên Tirkiyeyê)ê. Cara pêşî di 31ê Tebaxa 1966an de di dema ku karkerên Şaredariya Çorumê ji Ankarayê dimeşin Stembolê û çelengeke reş datînin ber abîdeya Taksimê pişgtgiriya karkeran dike. Di dema xwepêşandana şermezarkirina rêveberên Türk-İşê de hate binçavkirin. Paşê di bûyerên 19ê kanûna paşîn a 1967an de tê girtin û tevî 2 hevalên xwe derdikevin dadgehê û serbest tên berdan. Pişre di gelek xebatên siyasî û damezirandina saziyan de cîh digire.

Di meha rezbara 1968an de tevî hevalên xwe Cihan Alptekin, Mustafa İlker Gürkan, Mustafa Lütfi Kıyıcı, Cevat Ercişli, M. Mehdi Beşpınar, Selahattin Okur, Saim Kurul û Ömer Erim Süerkan  Yekîtiya Xwendekarên Şoreşger damezirand. Di 28ê çiriya pêşîn a 1968an de di dema hatina sefîrê Amerîkayê de li balafirgeha Yeşilkoyê xwepêşandan hatin lidarxistin û Denîz Gezmiş ji ber vê xwepêşandanê hate girtin û piştî demekê serbest hate berdan.

Di zanîngeha Stembolê de bi girseya xwendekaran li hemberî hêzên rastgir derketin. Ev çalakiya wî wekî hincet hate nîşandan û di 19ê adarê de dîsa hate girtin û heta 3ê nîsanê di zîndanê de ma. Piştre di 31ê gulana sala 1969an de di çalakiyeke şermezariyê de ji xwendekarên fakûlteyê re serokatî kir. Di yek ji van çalakiyan de birîndar bû. Der heqê wî de biryara giyabî derket. Lê belê ew dîsa jî ji zîndanê reviya û di dawiya meha hezîranê de çû Filîstînê.

Heta meha îlonê li kampên gerîlla yên Filîstînê ma. Deniz Gezmiş, di gelek çalakiyên THKOyê de cih girt.  Di 4 adara 1971ê de di çalakiya revandina Emerîkiyan de, piştî serbestberdana leşkeran li navçeya Sivas a bi navê Şarkişlayê li nehiya Gemerekê hate girtin. Di doza THKOê de ku di 16 tîrmeha sala 1971ê de dest pê kir, ji ber binpêkirina xala 146emîn a zagona Tirkan a Cezayê, di 9ê îlona sala 1971ê de bi mirinê hate cezakirin û di 6 gulana sala 1972an de tev Yusuf Aslan û Huseyîn Înan hate dardekirin.

Çavakanî

Girêdanên derve 
 Parkalı Deniz’in fotoğrafçısı kitap yazdı - Hürriyet (Kelebek), Ali Dağlar, 25 Gulan 2013 (Tirkî)
 Deniz Gezmiş Ağıdı'nı Kim Yazdı?  - Metehan Akbulut, 26 Reşemî 2022 (Tirkî)

Şoreşger
Jidayikbûn 1947
Mirin 1972
Kesên hatine dardekirin
Partiya Demokrasiya Gel

Partiya Demokrasiya Gel , bi kurtî HADEP, di 11ê gulana sala 1994an de hate damezirandin. Endamên Partiya Demokrasî û Kedê (DEP) daxwaznameya partiya xwe ya nû ji Wezareta Karê hundur re pêşkêş kirin û roja 11ê gulanê bi awayekî fermî Partiya Demokrasiya Gel HADEP damezirandin. Her çiqasî hatibû armanckirin ku HADEP di demên pêş de were damezirandin jî, lê belê jiber ku îmzeyên li ser bernameyê û rêvebirnameya neqediyabûn, damezirandina partiyê dereng ketibû. Li dewsa navê Partiya Demokrasî û Aştiyê BADEPê, ji bo ku nêzîkê navê HEP û DEPê be, navê wê weke HADEP hate hilbijiartin û Murat Bozlak bû serokê wê yê giştî. HADEP, di hilbijartinên 25ê kanuna 1995a û  de bibû partiya yekemîn li Kurdistanê, lê belê jiber benda ji sedî 10 a ku dewleta Tirk danîbû, parlementerên hatibûn hilbijartin nekarîn bikevin parlementoyê. HADEP cara yekê di hilbijartinên herêmî yên 1999an de yek jê ya bajarê mezin bi giştî 38 belediye qezenç kiribû. Piştî girtina HADEPê, gelek endamên HADEPê derbasî DEHAPê bûn.

Serokên HADEPê 

 Hatip Dicle
 Murat Bozlak
 Ahmet Turan Demir
Serhildana Agiriyê ya yekem

Serhildana Agiriyê ya yekem di 16ê gulana sala 1926'an de destpê kir.
 
Di salan piştî 1925an de di encama zordestiya li dijî Kurdên, li Agirîyê eşîreta Celaliyan rabû raperînê. Di vê navbêrê de di encama xebatên ronakbîrên Kurd ên bi rêxistinkirinê yên ku di rêxistinên kurdan de xebatkirine, li beldeya Bihamdum ya Libnanê Kongreya Serbixwe ya Xoybûnê hate lidarxistin û vê Kongreyê li gel hemu rêxistinên kurd, serekeşîrên mûxalîf ên li Kurdistanê jî anîbû cem hev. Li hemberî banga hikûmetê ya "efuya giştî" Xoybunê li her deverê belavok belavkirin û bang li eşîretan kir ku bi gotinên efuyê neyên xapandin.
 
Di vê navbêrê de Îhsan Nûrî Paşa di ser Îranê re derbasî cîhê ku eşîreta Celalîyan rabû ser pêyan, yanî derbasî Agirîyê bû. Îhsan Nûrî Paşa, li vê derê serekeşîrên ku rabûne serhildanê, di nava tevgereke çekdarî de bi rêxistin kir.
 
Piştî ku berxwedana Agiriyê ji aliyê hêzên artêşa Komara Tirk ve hatin temirandin, di rojnameyên wê demê de qarîqatorekî qerfî hatibû weşandin û tê de li ser goristanekê wiha hatibû nivîsîn: "Kurdistana Xiyalî li vê derê veşartiye...". Dixwestin bibêjin ku êdî pirsgirêka kurdî hatiye betonkirin.

Mijarên têkildar 
 Komara Araratê
 Serhildanên Agiriyê
 Dîroka Kurdistanê
Serhildanên Agiriyê
Tehsîn Teha

Tehsîn Mihemed Selîm Teha (jdb. 25ê gulana 1941an, li Amêdiyê, parêzgeha Dihokê - m. 28ê gulana 1995an, li Holendayê), hunermendekî kurd bû.

Jîyan
Navê bavê wî Taha Mihemed Selîm e. Dayika wî ji binemala Simbil Xanê ye. Malekê kurdperwer û rewşenbîr in. Tehsîn Tahir zewiciye û bavê heşt zarokan e. Tehsîn Taha li Mangêşkê dest bi dibistana seretayî dike, heya refa çaran li wê derê dixwîne, refa pêncan li Dihokê û refa şeşan jî li Zaxo dixwîne. Di sala 1955an de, li Dihokê dibistana navîn diqedine. Piştî qedandina dibistana navîn diçe bajarokê Hedba ya girêdayî Nînowa (Musil). Jiyana wî ya dengbêjiyê li Nînowa dest pê dike. Di salên 1956-57an de ji Nînowa vedigere, diçe Amêdiyê û dest bi nivîsînên daktîloyê dike.

Di sala 1958an de dest bi xwendina dibistana amadeyî dike û dibistanê diqedine. Bi qedandina dibistana amadeyî re, tevlî ezmûneke Radyoya Bexdayê dibe û bi ser dikeve. Strana xwe ya destpêkê ya bi navê "Eşkere nakim" li wir di Radyoya Bexdayê de dibêje. Di sala 1960an de, diçe Peymangeha Huneri ya ciwanan û xwendina xwe li wir berdewam dike. Di navbera salên 1960-61an de, ji ber nakokiyên kurd û ereban tê Kurdistanê û li gel xalê xwe Emer Selim tevlî Şoreşa Îlonê dibe. Piştî êrişên ereban yên li ser Başûrê Kurdistanê. Tehsîn vedigere Bexdayê, li wê derê tê girtin, bi qasî salekê dikeve zindanê. Piştî tê berdan dest bi xebata mamostetiya muzîkê dike. Di sala 1968an de ji bo dibistana amadeyî ya navçeya Mexmûr weke mamosteyê muzîkê tê erkdarkirin. Di heman salê de tayîna wî ji bo Hewlêr derdikeve û heya sala 1970an li wir karê mamostetiyê berdewam dike.

11ê adara 1970an piştî mafê kurdan yê çandî ji aliyê desthilatdariya Bexdayê ve hat pejirandin, Tehsîn Taha ji bo Radyoya Bexdayê beşa kurdî tê erkdarkirin û bi Mihemed Şêxo re xebatên radyoyê berdewam dike.

Tehsîn Taha di 13ê adara 1994an de, bi hunermend Fûad Ehmed re diçe Holendayê ji bo ku konserekî bide lê piştî ku diçe Holendayê li wir bi cih dibe û nazivire welatê xwe. Li wir nexweş dikeve û wî dibin nexweşxaneyê. Nexweşiya wî penceşêr e, rizgarî ji destê nexweşiyê nîne.

Di 28ê gulana 1995an de diçe ber dilovaniya Yezdan.

Termê wî tînin bajarê wî Amêdiyê û li wir dispêrin axa Kurdistanê.

Çavkanî

Hunermendên kurd
Emiliano Zapata

Emiliano Zapata (jdb. 8ê tebaxê 1879 - m. 10ê nîsanê 1919) şoreşgerekî meksîkî ye.

Şoreşgerê meksîkî Emiliano Zapata, di sala 1879an de li eyaleta Morelos tê dinê. Ew gundiyekî çermsorbû. Karkerên gundî yên di kargehan de bi rêxistin kir û dest danî ser ji 3an yekê axê. Paşê tevahiya Meksîkê û hemu başûrê welêt bi dest xist. Lê belê Serokkomar Carranza xwest reforma axê ya Zapata daye destpêkirin rawestîne û lewma lihingê xelkê zapatîstiyan Emiliano Zapata bi leşkerên xwe da kuştin. Zapata, dema ku ji aliyê hêzên dewletê ve li Cuernavacayê hatiye kuştin, 39 salî bû.
Zapata, di 10 Nisan sala 1919an de mir.

Zapata, Emiliano
Jidayikbûn 1879
Mirin 1919
Serhildana Elkê

Serhildana Elkê an jî Serhildana Beytûşebabê ( ) di 3ê îlona sala 1924'an de destpê kir. Serhildan, di pêşengiya serbaz Îhsan Nûrî de ji aliyê rêxistina Azadî ya li alaya piyade ya 18emîn ya li navçeya Elkê (Betûşebabê) hate destpêkirin. Serhildanê, di demeke kin de nêviyê alayê da ber xwe û yekemîn serhildana kurdan a piştî sazbûna komarê ye. Ev serhildan, ji taymendiya berxwedanê ku di serhildanên kurdan de bi giranî tên dîtin zêdetir, bi armcan bi destxistina mewziyekê hatiye lidarxistin. Dema ku li Colemêrgê hewildanên sorkirina êşîrên kurd ji bo serhildanê, bi serneketin, serhildan jî tê serkûtkirin. Îhsan Nûrî û hevalên wî derbasî Îraqê dibin. Îhsan Nûrî ku di pêvajoyên dihatûyê de di serhildana Şêx Saîd de cîh girt, di sala 1930'î de ji serhildana Agiriyê re pêşengiyê dike.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Bakurê Kurdistanê

Pirtûk
 Gündoğan, Cemil (1994). 1924 Beytüşşebap isyanı ve Şeyh Sait ayaklanmasına etkileri (bi tirkî). Komal.

Çavkanî

Dîroka Tirkiyeyê
Serhildanên kurdan
Elkê
Pergala xebitandinê

Di komputerê de pergala xebitandinê sererast ji kontrola û birêveberiya hardwarê berpirsiyar e. Her wiha ji pêkhatinên bingehîn ên pergalî û xebitandina bernameyên pêkanînan berpirsiyar e. Gelemperiya vê berpirsiyariyê wekî pergala xebitandinê tê binavkirin.

Destpêk 
Di zimanê axaftinê de ev gotin bi piranî dema mirov komputerekê distîne, ji bo hemû nivîsbariyên ku pê re tên, tê xebitandin.

Pergala Xebatê, rê li ber hemû nivîsbaran vedike ku xwe bigihîne amûrên têketin/derketin û pergala dosyayan. Heke ji yekê bêhtir bername di heman demê de di xebatê de bin, pergala xebatê ji bo her bernameyekê têra wê çavkaniyên xebatê vediqetîne û xebatên wan ên bi hev re dimeşîne. Ew berpirsiyarê vê yekê ye.

Li gorî sala 2004'an mirov dikare pergalên xebatê yên herî pir tên xebitandin bike 2 komik: Koma Microsoft Windows û û Koma UNIX (di hundir vê komê de gelek guhertoyên Unix'ê, Linux û Mac OS X dikare bête hejmartin).

UNIX, ji aliyê derûdorên akademîk û wekî pêşkêşker tê bikaranîn. Windows li mal û li kargehê tê tercîhkirin. Di komputerên sermase de windows ji pergalên din ên xebatê gelekî bêhtir tê xebitandin. Li gor lêkolînên cur bi cur para Windowsê ya di pazara komputerên sermase de ji %90 û %98 e. Linux di pêşkêşkerên webê de bi rengekî berfireh tê xebitandin. Her wiha hêdî dikeve malan û sermaseyên kargehan jî. Pêşengên Mac OS X, ku ji beşên bingehîn ên UNIX'ê sûde wergirtine, bêhtir di weşangeriya sermaseyê de tê xebitandin.

Gelek ji Komputerên Navendî û pergalên nixumandî jî, hin pergalên xebatê yên ku girêdaneke wan a dîrekt bi Windows û UNIX'ê re nîn e, dixebitînin.

Çavkanî

Girêdanên derve
Lîsteya pergalên xebitandinê

Kombers

Çavkanîya vekirî 
 GNU/Linux
 FreeBSD
 FreeDos32

Çavkanîya veşartî 
 Microsoft Windows
 MacOS
 Unix
 DOS
 QNX

Mobîl

Çavkanîya vekirî 
 Android

Çavkanîya veşartî 
 iOS

Lîste
Nivîsbarî
Avant Browser

Avant Browser gerokeke belaş tê belavkirin e. Avant Browserê sûde ji Opera, Internet Explorer û hwd. wergirtiye. Guhertoyên 9.1 û 10.0 ên Avant Browser li kurdî jî hatine wergerandin.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî 

Nivîsbarî
Înternet
Gerok
Mac OS X

Mac OS X, (wek "Mak oes ten" tê xwendin) yek jî versiyonên Pergaleke Xebatê Macintosh e, ji aliya Apple Inc. hatê dewlemend kirin. Versiyona dawî a Mac OSê ye.

Mac OS X di eslê xwe de li ser bingeha Darwin, pergala xebitandinê ya çavkaniya vekirî ya ku li ser mîkrokerneya BSD û Mach hatiye ava kirin.  Piştî ku Apple ji bo mebestên xwe ev pergal pêş xist, ew Aqua yê wekî navnîşa bikarhêner a Mac OS X pêş xist. Bi giştî bingeh û hin pêkhatên pergalê çavkaniya vekirî ne, lê piraniya pêkhateyan çavkaniya vekirî nîne.

Li aliyê din, macOS Server pergalek xebitandinê ya cihêreng e ku ji bo serverên Appleê hatiye amadekirin. Her çend ew ji aliyê dîzaynê ve wekî sermaseya Mac OS X be jî, ji Mac OS X cûdadir amûrên rêveberiya pêşkeftî hene.

Di 25ê tîrmeha 2012an de di danasîna Os X Mountain Lion de navê Mac OS X wek OS X hat guhertin. Di Konferansa Pêşdebirên Cîhanê de (WWDC 2016) di 13ê hezîrana 2016an de hat ragihandin ku navê OS X di dema danasîna macOS Sierra ya nû de wek macOS hatiye guhertin.

Mac OS X 

 Public Beta Kodiak, Build 1H39 
 10.0 Cheetah, Build 4K78
 10.0.1 Build 4L13
 10.0.2 Build 4P12 
 10.0.3 Build 4P13 
 10.0.4 Build 4Q12

 10.1 Puma, Build 5G64
 10.1.1 Build 5M28 
 10.1.2 Build 5P48 
 10.1.3 Build 5Q45 
 10.1.4 Build 5Q125
 10.1.5 Build 5S60

 10.2 Jaguar, Build 6C115 
 10.2.1 Jaguar Red, Build 6D52 
 10.2.2 Jaguar Blue, Merlot, Build 6F21
 10.2.3 Jaguar Green, Build 6G30 
 10.2.4 Jaguar Pink, Build 6I32 
 10.2.5 Jaguar Plaid, Build 6L29 
 10.2.6 Jaguar Black, Build 6L60
 10.2.7 Build 6R65 
 10.2.8 (G4) Build 6R73 
 10.2.8 (G5) Build 6S90 

 10.3 Panther, Build 7B85
 10.3.1 Build 7C107 
 10.3.2 Build 7D24 
 10.3.3 Build 7F44 
 10.3.4 Build 7H63 
 10.3.5 Build 7M34 
 10.3.6 Build 7R28
 10.3.7 Build 7S215 
 10.3.8 Build 7U16 
 10.3.9 Build 7W98 

 10.4 Tiger, Build 8A428 
 10.4.1 Build 8B15 
 10.4.2 Build 8C46 
 10.4.3 Build 8F46 
 10.4.4 Build 8G32 
 10.4.5 (PowerPC) Build 8H14 
 10.4.5 (Intel) Build 8G1454
 10.4.6 (PowerPC) Build 8I1119 
 10.4.6 (Intel) Build 7U16 
 10.4.7 (PowerPC) Build 8J135 
 10.4.7 (Intel) Build 8J2135 
 10.4.8 (PowerPC) Build 8L127 
 10.4.8 (Intel) Build 8L2127 
 10.4.9 (PowerPC) Build 8P135 
 10.4.9 (Intel) Build 8P2137 
 10.4.10 (PowerPC) Build 8R218 
 10.4.10 (Intel) Build 8R2218
 10.4.11 (PowerPC) Build 8S165 
 10.4.11 (Intel) Build 8S2167 

 10.5 Leopard, Build 9A581 
 10.5.1 Build 9B18 
 10.5.2 Build 9С31 
 10.5.3 Build 9D34 
 10.5.4 Build 9E17 
 10.5.5 Build 9F33 
 10.5.6 Build 9G55 
 10.5.7 Build 9J61 
 10.5.8 Build 9L30 

 10.6 Snow Leopard, Build 10A432
 10.6.1 Build 10B504 
 10.6.2 Build 10C540 
 10.6.3 Build 10D573 
 10.6.4 Build 10F569 
 10.6.5 Build 10H548 
 10.6.6 Build 10J567 
 10.6.7 Build 10J869 
 10.6.8 Build 10K540 

 10.7 Lion, Build 11A511
 10.7.1 Build 11B211 
 10.7.2 Build 11C74 
 10.7.3 Build 11D50 
 10.7.4 Build 11E53 
 10.7.5 Build 11G56 

 10.8 Mountain Lion, Build 12A269 
 10.8.1 Build 12B19 
 10.8.2 Build 12C54 
 10.8.2 Build 12C60 
 10.8.3 Build 12D78

Mac OS X Server 

 1.0 
 10.0 
 10.1 
 10.2 
 10.3 
 10.4 
 10.5 
 10.6 
 10.7 
 10.8 

Mac OS
Pergala xebitandinê
Nivîsbariya Apple, Inc.
Enwer Karahan

Enwer Karahan nivîskarekî kurd e. Ew bi taybetî çîrokan dinivîse. Ji bilî çîrokan ew maqale û nivîsên edebî "ceribandin" dinivîse.

Jiyan û Kar 
Li gora qeyda Enwer Karahanî ya nifûsê, ew di sala 1962yan de li Dêrika Çiyayê Mazîyê hatiye dinyayê, lê li gora ku salmezinên wî dibêjin, ew di sala 1964an de çê bûye. Wî li Dêrikê heta bi lîseyê xwendiye û hetanî sala 1992yan jî ji wir neqetiya ye. 

Karahan, di sala 1997an de derdikeve derveyî welêt û li wir hîn bêtir îmkanên ku karibe bi karê nivîsê re dakeve û bi edebiyatê re mijûl bibe pêde dike. Heta niha berhemên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de hatine belav kirin. Çar kitêbên wî yên kurteçîrokan bi navê Şevbihêrkên şevên xalî (2001), Duaya êvarê (2003), Xanima Kozê (2005), Du dilop (2008) û romana wî ya yekê bi navê Şapînoz (2010) derketine. Herweha kitêbeke wî ya ceribandinê bi navê Çû (2006)û yek jî bi navê Mêlav wek vegotin di sala (2013)an derketiye.

Berhem 
 Şevbihêrkên şevên xalî, kurtenovel 2001
 Duaya êvarê, kurtenovel 2003
 Xanima kozê, kurtenovel (2005)
 Çû ceribandin (2006)
 Du dilop, kurtenovel (2008)
 Şapînoz, roman (2010)
 Mêlav, vegotin (2013)
 Siwarê şînbozê: Êlas efendî, roman 2013
 Lorînên şevê ( kuliyata helbestan 478 rûpel) 2016
 Şapat ( kurtenovel) 2019
Silûk (Roman) 2021

Girêdanên derve 
 Hevpeyvîna Enwer Karahan ya bi malpera felsefevan re

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1962
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Samî Tan

Samî Tan lêkolîner û nivîskar e. Tan niha Hevserokê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye û nivîskarê Azadiya Welat e.

Jînenigarî 
Samî Tan di sala 1965'an de li gundê bi navê Axçelî yê bi ser navçeya Kolikê ya Semsûrê ve hatiye cîhanê. Lê di nasnameyê de ev agahî bi awayekî din in. Samî Tanî dibistana seretayî, navincî û amadehî li Mêrsînê kuta kiriye. Piştre li Zanîngeha Bosforê ya Stembolê beşa dîrokê xwendiye, lê nebiriye serî. Niha li Zanîngeha Stembolê Beşa Ziman û Wêjeya Farisî û Beşa Zimannasiyê bi hev re dixwîne. Di sala 1993'yan de li Rojnameya Welat dest bi xebatê kiriye. Her wiha di rojnameyên mîna Welat, Welatê Me, Özgür Ülke, Dicle Haber Ajansı û Azadiya Welat de wekî edîtor, berpirsê karên nivîsaran û gerînendeyê giştî xebitiye. Du dewreyan serokatiya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê kiriye. Di sala 2015an de li Zanîngeha Mardîn Artukluyê di warê zimanê kurdî dest bi xwendina masterê kir.Her wiha nivîsên wî ji bilî van weşanan di Kovara Zend, Jiyana Rewşen, Avaşîn de hatine weşandin. Wî ligel Zana Farqînî û Hasan Kaya namilkeyek bi navê Em Zimanê Xwe Binasin amade kiriye.

Berhem 
 Waneyên Rêzimanê Kurmancî, Weşanên Welat
 Beranê Enîbeş, Weşanên Welat
 Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî
 Tevî Ronayî Onen Seta fêrkirina kurdî Hînker û tevî Maşallah Dekak namilkeyek der barê nûçegihaniyê de amade kiriye.
 Rêzimana Kurmancî

Werger 
 Manîfestoya Komunîst,Friedrich Engels, Karl Marx, Yordam Kitap, 2011

Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Hadî Elelewî

Hadî Elelewî (1932-1998) nivîskarekî ereb bû ku di sala 1932'an de li Bexdayê ji dayika xwe bûye.

Nivîskar Hadî Elelewî dostekî mezin yê milletê kurd bû. Gelek pirtûk û berhemên wî bi erebî derketine. Dema hêzên faşîst ên Sedam Huseyn li ser Helebceyê bombabarana bi topên kîmyayî kiribû Hadî Elelewî xwe ji nasnameya îraqî bêrî kir. Ew di sala 1998'an de li Şamê çû rehmeta xwedê.

Çavkanî

Nivîskar
Apache

Apache pêşkêşkareke webê (http) ye. Di WWW de, Apache pêşkêşkara belavtirîn e. 

Apache nivîsbariya azad e.

Girêdanên derve 
Malpera projeya Apache

Nivîsbariya azad
Peyama Kurd (rojname)

Peyama Kurd, rojnameyeke giştî ya hefteyî bû, li Elmanyayê derket. Di 10ê îlona 2004ê dest bi weşana xwe kir. Ew ji 24 rûpelan hat tê û nivîsên bi zaravayên kurmancî, soranî û kirdkî (zazakî) weşand.

Di sala 2006an de pişti 96 hejmar Peyama Kurd hat girtin. Hejmara dawî di 7ê tîrmeha 2006an de derket.

Redaksiyona Rojnameyê

Kurmancî 
 Sîrwan Hecî Berko, koordînatorê redaksyonê û edîtorê bo başûrê-rojavayî Kurdistanê û diyasporayê, SHB
 Fadil Ozçelîk, edîtorê bo bakurê Kurdistanê
 Silêman Alîxanî
 Z. Pîrkemal

Kirdkî (zazakî) 
 Seyîdxan Kurij

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdî
Bawer Can

Bawer Can hunermendekî kurd ê muzîkê ye.

Jiyan 

Bawer Can li Dêrika Çiyayê Mazî girêdayî Mêrdînê ji dayik bû. Dibistana Dest pêk, Navîn û Dibistana Amadehiye li Dêrikê xwend. Ket imtihana Zanîngeh û qezenckir, Armanca wî biva Mamoste lê ji bo ku Stran bi kurdî digot zilm û zoriyê wî ji welatê wî koçberî Çûkûrova Tirkiyê kir.

Bawer can ji zaroktiya xwe di nava hunerdeye, diçû dawetan li Rîtim (Darbûke) dixist û stran digot. Bawer Can û hevalê wî Turhan Yapıştıran di sala 1987 an bi navê Koma Azad komek avakirin. Li gelek deveran dawet û Konser Çêkirin. Navê wê komê di demek kurt hudûdên Dêrik ê derbaskir û li Çûkûrova Tirkiye û li hemû deveran belabû. Koma Azad di sala 1991 ê bi damezirandina Navenda Çanda Mezopotamya (NÇM) re xebatên xweyî çandî û hunerî li wir berdewamkir. Di sala 1994 a bi navê „ Semal „ kaset derxistin. Di meha 4 a sala 1996 a jiber zilm û zoriyê ji welatê wî bi tûmerî bi dûr xist û di welatê Ewropa de derket.

Li Ewropa jî dîsa xebatên xwe yê hunerî û Muzîkê berdewam dike. Bi Komeke xwirt diçe Dawetan, sahiyan û Konsêran. Nuha Mamosteya Zarokan û Ciwanan dike û ji alyê muzîkê wan perwerde dike. Bawer Can Ji dervî komê bi navê „Vegerya „Kaset û CD çêkir û gelek gotin û muzîk wî çêkiriye. Ji stranên xwe tevan re Kilîp kisand û VCD derxist.

Albûm  
 Semal-1994
 Vegerya
 Gulbîn

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Bawer Can 

Hunermendên kurd
Dewran Agirî

Dewran Agirî, şanoger û lîstikvanekî kurd e.

Jiyan 

Li bajarê Mêrdînê navça Midyad'ê hatiya dinê. Dibistana serete û dibistane navandî li Midyat'ê û li Zaningeha Universiteya Gazi perwerde dit. Lê çi heyf û sed mixabin! weke her kurden bakur jibo sebeben siyasî anjî bi kurtasî ji bo ku got "Ez kurdim û ziriyatamin hemû kurdin" ew ji zaningehê avetin. sala 1995 de derket Ewropayê, aniha li Elmanya Li bajarê Bochumê dijî.

Xebatên Tiyatro 

1990- Di bingeha Zaningehêde tevli xebetên tiyatro bu.
1991- Di destpêke avakirina NÇM Stenbolê demekê li cem memoste Cemil perwerdeyiye şano dit.
1995- Li Elmanyeyê Li bajarê Bochumê bi navê Şanoya Evîna Welat, komeke tiyatro avakir. Senaryo ji bo grup nivisandin û derhenertiya komekir
1996- Tevlî Şanoya Ehmedê Xanî bû. Di nav komêde cîh girt.
1997-98- Ji Kurden Rojhilat Mamoste Behram dersên tiyatro ditin.

Rêzefilmê Televizyonê 
1996-97-Kenê Reş
1997-Karê Bê Kara (16 xelek)
1998-Qolinc ( 15 xelek)
Dengê Defê (6 xelek)

Bernameyê Televîzyonê 
2000-2001-Bi Kamiran Abdulla're Programa Sinematêk amadekir û Pêşkeşkirine wî programê kir

Nivîs 
1995-Çîroka wî ya bi nevê "Riya Ava Sipî" di nav 250 çirokêde Xelata ku liser navê şehit Huseyîn Çelebî tê belavkirin, xalate yekemin vergirt.

Girêdanên derve 
Malpera Dewran Agirî 

Şanoger
Kesên ji Midyadê
Şanoya Evîna Welat

Şanoya Evîna Welat, komeke kurdî ya şanogeriyê ye ku di 1995an de li bajarê Bochuma Almanyayê ji aliyê Dewran Agirî ve hate damezrandin.

Ev kom nêzikî du salan li Komela Bochumê karê xwe yê şanoyê berdewam kir. Paşê di vê komê de wek şanovanê navdar Îsmaîl Ferheng ê ku xelkê Helebceyê ye, jî cîh girt. Di vî koma şanoyê de aktorên wek Emel Îçener, Murat Oguz, Omer Farqîn, Şivan Buldan, Evîn, Gazî, Battal, Guzîde, Hayatî û Ozgur cîh stendin.

Çavkanî 

Şano
Şanoya Ehmedê Xanî

Şanoya Ehmedê Xanî di sala 1989 de li Akademiya Kurdî li Elmanye hat ji aliyê Dewran Agirî û çend kesên anoger ve damazrandin. Cara yekem bi destpêka waşanê Televizyona kurdî ya Med TV de bi navê "Konê Reş" bi derhênerîye lîstikvanê kurd Dara Kutlay kete nav rojeva kurda. Destpêkê de hejmara lîstikvana nezîkî 25 kes bû ev hejmar ji sala 1995'an heta îro car bi car kêm bû car caran jî zêde bû. Lê em dikarin bibejin heta vî rojê nêzikî 60-70 kes cîh stend. Koma Şanoya Ehmedê Xanî di gelek şevên kurdî , mihrican û bernameyên weşanê televîzyonêde hunere xwe pêşkêşî girseyan kir. Dikarin bêjin ji bo muzîka kurdî Koma Berxwedan çi be; bo Şanoya kurdî, bi taybetî bo kurdên bakur Koma Ehmedê Xanî jî ew bû. Ew koma şanoyê ji ber pirsgirekên teknîkî, aborî û biyolojîk xebatên xwe daye rawestandin..

Çavkanî 

Şano
Ehmedê Xanî
Karê Bê Kara

Bi derhêneriya A. Xalîl rêzefîlmê ku koma Şanoya Ehmedê Xani amade kiribû. Bernameyên hefteyî a komedî ku jibo Med Tv skeçê wan hatubû kişandin; ji alî Jîr Dilovan, Faysal Dağli, Mehmûd Lewendî û Gabar Ciyan ve hat nivîsandin. Piraniyê bernameyên komedî li Elmanya li bajarê Dusseldorf hat çêkirin.  Rêzefîlmê Qilinc ji bo MED TV wek 16 xelek hate kişandin û ji aliyê Jîr Dilovan ve hatiye nivîsandin.

Rêzefîlmên kurdî
Qolinc

Qolinc yekem rêzfîlmê kurdî ye. Ev fîlm ji bo MED TV wek 15 xelek hate kişandin. Ji aliyê Jîr Dilovan ve hatiye nivîsandin

Taybetiya fîlm a herî girîng ewe ku yekem car rêzefîlmekî bi kurdî ye. Di nav kurdan de ev destpêk e!  

Ew fîlm bi maliyeteke wisa erzan hat kişandin ku li dinyayê dikare bikeve nav pirtûka rekoran. Em bifikirin ku jibo her beşên fîlmên bi vî awayî 150 hezar markên almanî tê serfkirin. Lê bes jibo 15 beşê Qolinc tenê 5 hezar markên almanî hate serfkirin. Helbet sedemên wî yê cuda hene, wek girêdena bi tekoşîna netewî û alîkariyên gel. Herweha derhêner, senarîst û lîstikvan jî ji dil û can bêpere cîhêxwe girtin û keda xwe dane rêzefîlm.

Bi taybetî di destpêke de divê bê şirovakirin ku rola derhêner gelek mezin bû û bi qasî 40 sala keda wî di warê sînemayê de hebû. Ev jî hizkiriyê rêzefîlm zêde kir.

Rêzefîlmên kurdî