Gurgum

Gurgum, () serbajarê parêzgeha Mereşê ya Bakurê Kurdistanê ye.

Nav 
Di çavkaniyên asuriyan de navê herêmê wek "Gurgum" derbas dibe, navê bajêr jî "Markasî" bû. Di dema romayiyan de nav wek "Gemanike" ji hatiye bikar anîn. Di dema îslamiyetê de nav wek Mereş ("Maraş") hatiye guhertin. Navê îro yê parêzgehê hê jî Mereş e.

Nav ji alî tirkan ve di sala 1973an de jî wek "Kahramanmaraş" hat guhertin.

Dîrok

Kronolojiya bajêr

Berî zayînê 
1460 - 1200 Dema hîtîtiyan
660 - 612 Dema asûriyan
612 - 550 Dema medan
550 - 332 Dema persan

Piştî zayînê 
 17 - 395 Dema romayiyan
 395 Dema bîzansiyan
 632 Dema ereban
 650 - 1103 Herêm ji alî desthiladarî pir caran di navbera ereb û bîzansiyan de dest diguhere.
 1103 Dema selçûqiyan
 1399 Dema osmaniyan
 1978 Komkujiya Mereşê

Erdnîgarî

Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr 

Bajar di nav parelelên 27° 11´ û 38° 36´ bakûr û merîdyenên 36° 15´ û 37° 42´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi Sêwasê û Meletyeyê ve, li rojava bi Edenê (Tirkiye) ve, li başûr bi Entebê ve û li rojhilat jî bi Semsûrê ve tê girêdan.

Taybetiyên erda bajêr 

Pivana erda bajar 14.327 km² ye. Ji vî erdî 59,7% ji çiyan, 16,3% ji deshtan û 24,1% jî ji platoyan pêk tê. Li herêmê tene, ceh, nok, fasûlye, pembo, îsota sor, kixsên shekir û fêkî tên çandin.

Avûhewa 

Îklîma herêmê nîvê reşayî û nîvê behrasipî ye. Havînan germ û zuha, li zivistanan jî sar derbas dibe.

Çiyayên herêmê 

Çiyayê herî bilind ê herêmê Nûrhaq e (3.081 m). Berit (3.014 m), Engizek (2.815m) û Axir (2.301 m) çiyayên din ên herêmê ne.

Deşt û zozan û gelî

Çiyarêzên Torosê 
Li çiyarêzên Torosê bilindbûna platoyan digihîje 2.000 metreyî.

Deşta Albistanê 
Dirêjbûna wî 50 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Desht di navbera çiyayên Nurhaq, Engîzek û Binboxa de ye.

Deşta Meraşê 
Dirêjbûna wî 40 km û firehbûna wî jî 20 km ye. Deşt li başûrê bajêr e.

Geliyên Ceyhan û Aksû 
Geliyên Ceyhan û Aksû yên herî mazin ên li herêmê ne.

Çem û Gol

Çemê Ceyhan 
Ji dora çiyayên deşta Albistanê dertê. Di nav hudûtên Edenê de diherike Behra Sipî.

Çemê Aksû 
Şaxekî çemê Ceyhanê ye û li ser çemê Aksûyê jî bendava Qartalkaya û gola Qartalkaya hatine çêkirin

Çemê Çelkanî

Babetên heywanan 

Li çiyayên Nûrhaqê qertel û baz hene. Ruvî, gur, kew û kewroshk jî li herêmê hene.

Gelheya navçeyên bajêr (2013) 

Navend 574.571
 Avşîn 82.662, 
 Andirin 35.943, 
 Cirîd (Çağlayancerit) 25.276, 
 Cela (Ekinözü) 13.461, 
 Albistan 140.493, 
 Koksen (Göksün) 53.157, 
 Nûrhaq 13.414, 
 Bazarcix (Pazarcık) 68.843, 
 Kirdoxlî (Turkoğlu) 67.886
Navçeyên Navend
 Dozdehsibat (Mereş)
 Zulqederoxlî

Tevahiya gelhê herêmê (tevlî gundan) 1.463.291 e.

Tevahiya gelhê herêmê 1.075.706 (2013).

Aborî

Serwetên bin erdê 
Li herêmê ji bin erdê hesin, lînyît, boksît û manganez dertê.

Ciyên turîstîk, tarîxî û gerê 

Herêm ji alî tebîatê ve dewlemend e. Pir ciyên seyranan hene, wek Çinar, Kapiçam, şikeftên Dongele û Firniz. Germavên wek Cela, Zeytûn û Dongele ji ciyên vehêsanê ne ji bo gel.

Çand û huner

Zimanê kurdî yê Gurgumê 
Zimanê kurdan gelek dewlemend e û herweha gelek zarav û devok hene. Devoka Gurgumê endamê zaravê kurmancî ye.

 Kî nixwaş a neya (nêr)
 Kê nixwaş a neya (mê)
 Az nî birçî ma (nêr)
 Az nê birçî ma (mê)

 Xwârin (dema îro)
 ji bo keç/jinan (mê): Azê daxwama, Tê daxwa, Awê daxwa
 ji bo xort/mêran (nêr): Azî daxwama, Tî daxwa, Awî daxwa

Minakên bi devoka gurgumî

Dîn û civak 

Nifûsa herêmê mislim in û ji mezhebên elevî û sunnî pêk tê. Kurd û tirk nifûsa herêmê teşkîl dikin.

Xwarênên herêmê 

Xwarinên herêmî yên pirtir tên xwarin, kutilkên dagirtî, qawûrma di sêlêde û çemen e.

Şorba legen 
Hevîr bi goşt û pîvazên sorkirî tê lihevxistin. Pişt re di siniyek de tên rêzkirin. Saca sorkirî tê serê û tê çêkirin.

Dondirma Mereşê 
Mereş bi dondirma xwe yê taybetî li dinyayê bi nav û deng e.

Kincên herêmê 

Zilam palto yên kin ku ji rê dibêjin "sako" li xwe dikin. Di bin de şalwar li xwe dikin. Di serî de kefî tê girêdan. Di nigan de jî qondere yan jî cîzme heye.

Jinên pîr du kefiyan bi tacek re li serê xwe girê didin. Keçên ciwan porê xwe girê nadin û kefî yê jî wek şerîdek li serê xwe girê didin. Fîstanek ku ji re dibêjin fermene (cepken) li xwe dikin. Derpiyek ku ji re dibêjin konçek (don) li xwe dikin. Di nigan de jî, qonderên rengîn û pêlavên lastîk hene.

Navdarên bajar 
 Aşik Mahsûnî (1943-2002)
 Elî Xeyder Lavandîs (Emekçî)

Çavkanî 

 
Navçeyên Gurgumê