nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Rêzan Tovjîn

Rêzan Tovjîn (jdb. 1978, Dêrika Çiyayê Mazî), nivîskar, bernamenivîs û wergêreke kurd e.

Jiyan û Zarokatî 
Rêzan Tovjîn di 1993an de dest bi rojnamegeriyê kiriye. Di gelek rojname û kovaran de nivîsiye û edîtorî kiriye, ji Kovara PCKurd û Bername NET re gerînendetî kiriye. Di salên rojnamegeriyê de hatiye girtin û yek ji wan kesan e ku di temenê zaroktiyê de gelek salan girtî maye.

Xebat 
Bi ciwanî dest bi nivîsê kir. Çîroka wî ya yekem "Pîra Zînê" di 1998an de li Swêdê di kovara Helwest de hate weşandin. Helbesta wî ya yekem jî di 1998'an de di Kovara Jiyana Rewşen de hate weşandin.

Di 2004an de bi 11 nivîskaran re beşdarî xebata Kovara W bû, di kovarê de li ser roman û çîrokên hatine weşandin gelek gotar nivîsî. Di avakirina Komeleya Nivîskarên Kurd a Amedê de cih girt. Demek kin serokatiya vê komeleyê jî kiriye.

Di avakirina Komeleya Lêkolîn û Pêşxistina Çand û Ziman (Karger) de cih girt û seroktiya wê kir. Di 2005an de tenê hejmarek Kovara teknolojiyê bi navê Kovara PCKurd derxist û piştre dîsa tenê hejmarek kovara teknolojiyê bi navê Bername NET derxist. Heta dawiya sala 2006an seroktiya Kargerê kir. Ji 2006an ve bi sedan gotarên wî di malpera Amîda Kurd de hatin weşandin.

Werger 
Mirin di xewê de bû, Cuma Boynukara, lîstik, 2010, Weşanên Lîs, ji tirkî

Xebatên IT, Nivîsbarî û Bernamenûsî 
Wî geroka Opera û Avant Browser, scriptên wekî PostNuke, Mambo, Joomla, Php-Fusion, Squirrel Mail û bernameyên wekî anti-spyware a Winpooch û Ad-aware, PSPad,  FileZilla di navbera salên 2004-2006an de wergerand kurmancî. Di wergera Abiword Ubuntu û OpenOffice de gelek salan kar kir. Ji bo zimanê kurdî li Facebookê were zêdekirin kampanya da destpêkirin û piştî hate pejirandin jî wergera wê pêk anî.

Wî heta îro gelek bernameyên tîcarî yên pirzimanî (kurdî, tirkî, îngilîzî, erebî) afirandiye. Hin ji van bi navê Koberz, New-C, Karger, Baro CMS, BIYS, BBYS û Otopas A di bazarê de ne. Ev pergalên webê (scrîpt) ku hemû bi zimanên kurdî, tirkî û îngilîzî hatine afirandin ji aliyê gelek sazî û dezgeyên fermî û civakî ve hatin bikaranîn.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Wergêrên kurd
Bernamenivîsên kurd
Anatomiya bedena mirovan

Anatomiya bedena mirovan pirtûkekê ku Doç. Dr. Hüseyin Bektaş ser anatomiyê nivîsandiye. Pirtûk di sala 2004an de ji Weşanên Deng derketiye.

Pirtûk bingehên ilmê anatomiyê bi 51 şikil û şanan dide naskirin. Ew pirtûk ne ji bo zanîngehên li ser ilmê bijişkiyê ye. Lê ji ber ku bi zimanekî zelal hatîye nivîsandin zarokên dibistana navberî, zarokên dibistanên jorîn, beşdarên kursên kurdî li welat û derveyî welat û hemû kesên ku zimanê kurdî dixwazin hîn bibin dikarin bi wê pirtûkê bixebitin.

Gotarên ji vê pirtûkê
Anatomî
Organên mirovan

ISBN
ISBN 975-7011-32-0

Pirtûkên kurdî
Zanist
Hüseyin Bektaş

Hüseyin Bektaş doktorekî kurd û nivîskarê pirtûkeke ser anatomiyê ye.

Prof. Dr. Hüseyin Bektaş li sala 1961ê li Kurdistana bakur li Lîçik (Kaynarpınar) hatiye dinê. Li Kanireşê li hêla bajarê Çewaxçurê lîse xwend. Piştî xwendina Lîsê, derket derveyî welêt û li Almanya federal da li ser îlmê bijîşkî xwend.

Di sala 1990î da fakûlte qedand û niha li nexweşxana zanîngeha Hannover da li ser bêrê cerahî û naqîlkirina organa wek Professor dixebite.

Bektaş nivîskarê pirtûka Anatomiya Bedena Mirovan e ku di sala 2004an de derket.

Çavkanî 

Zanyar
Alan Dilpak

Alan Dilpak zimannas û nivîskarê kurd e.

Jiyan 
Dilpak ji herema Gurgumê ji gundekî bajarê Albistanê ye. Malbata wî kurd û elewî ye. Ew zarokê 6em yê dawî û lawêk bi tenê ye. Li gor gotina bavê wî, dema ku ew hatibû dinyayê, wan ew wek zarokekî bi temena yeksalî dabûn tomar kirin. Lê li gor gotina dayîka vî jî; dema ku Alan Dilpak hatibû dinyayê çîçek li daran diketin û apê wî yê Elî ji leşkerê hatibû. Ji bo vê yekê Alan Dilpak nizane, ku ew kingê ji dayîka xwe bûye. Ew dibê, ku emrê wî nezikî 50 salan e.

Ji bo ku Alan Dilpak here dibistanê malbata wî bi wî re gund bi gund û bajer bi bajer bû koçber.

Ji zilm û destzoriya cûnte ya leşkerî ya tirk di sala 1972an de, du sal zindan jî ketin para Alan Dilpak. Pişt rê wî zanîngeha Hacettepe li Ankara qedand û bi hatine cûnteyeke nû, di sala 1980î de, ew derket dervayî welat.

Alan Dilpak ji sala 1981ê vir ve li Almanyayê wek mamostekî zimanê almanî ji bo ciwanên biyanî dixebite.

Alan Dilpak dixweze bi xebat û berhemên xwe yên ji bo perwerdehîkirina zarokên kurd ya zimanî, dijî komkujiya çendî li ser kurdên derkeve û li ser hildan.

Alan Dilpak zewicî ye û bavê keç û lawekî ye.

Berhem 
 Pirtûkê ABC bi Wêneyan 1 - 1998, Almanya
 Pirtûkê ABC bi Wêneyan 2 - 1998, Almanya
 Pirtûkê ABC bi Wêneyan 3 - 1998, Almanya
 Xwendin Ronahî ye 1, 1998, Almanya (du çap, Istanbul 1998, Almianiya 1998)
 Binêre, Binivîsîne, Birengîne - 1998, Almanya (du çap, Istanbul 1998, Almianiya 1998)
 Gencîneya Peyvan 1 : Tebayên Kedî, Tebayên Kovî, Tebayên Dirinde - 1998, Almanya
 Gencîneya Peyvan 2 : Tebayên Avî, Tebayên Binavî, Kurm û Kêz, Çûçik û Balinde - 1998, Almanya
 Gencîneya Peyvan 3 : Mêwe û Sebze - 1999, Almanya
 Gencîneya Peyvan 4 : Endamên Bedenê - 2000, Almanya
 Xewna Shîlanê (Kurteçîrok) - 2000, Almanya
 Kurmê Çavbirçî (Kurteçîrok) - 2000, Almanya
 Beqokê Dilawêr Zoto 1 (Kurteçîrok) (resh/spî) - 2000, Almanya
 Beqokê Dilawêr Zoto 2 (Kurteçîrok) (rengîn)- 2000, Almanya
 Zimanê mine taybetî 1 û Kasetek - 1998, Holenda
 Zimanê minê taybetî 2 û Kasetek - 2000, Holenda
 Pirtûka Hîndariyan (Zimanê minê taybetî 2) - 2000, Holenda
 Zimanê minê taybetî 3 - 2000, Holenda

Bi Younus Bahram 
 Shêr, mih û gur - 2000, Almanya
 Ker û heft gur - 2000, Almanya
 Roviyê terîqut - 2000, Almanya
 Shêr û rovî - 2000, Almanya
 Çûk û pîre - 2000, Almanya
 Rovî û zembîl - 2000, Almanya

Bi Mustefa Reshîd 
 Çîroka Bizê - 2000, Almanya

Bi Lerzan Jandîl 
 Pirtûkê Wênan bi ABC 1 - 1998, Almanya
 Pirtûkê Wênan bi ABC 2 - 1998, Almanya
 Wendene Roshtî ya - 1998, Almanya
 Niyade, Binivisne, Birengne - 1998, Almanya

Bi Aydin Bingöl (kirmanckî) 
 Shanika beqê ceresunî BOZO 1 (bêreng) - 2000, Almanya
 Shanika beqê ceresunî BOZO 2 (rengin) - 2000, Almanya
 Hewnê Shîlane - 2000, Almanya
 Xezneya Çekûyan 1 - 2000, Almanya
 Xezneya Çekûyan 2 - 2000, Almanya
 Xezneya Çekûyan 3 - 2000, Almanya
 Xezneya Çekûyan 4 - 2000, Almanya
 Shanika Bize Kole - 2000, Almanya

Girêdanên derve 
 Malpera Alan Dilpak

Dilpak, Alan
Dilpak, Alan
Alan Dilpak (kirmanckî)

Ev gotar bi zazakî ye. Ji bo kurmancî biçe: Alan Dilpak

Alan Dilpak mintiqa Gurgimî ra, dewêda şarîstanê Elebîstanî ra yo. Keyeyê (çêyê) ey keyeyêde kurd û elewî yo. O domanê 6îne yo. Keye de domano pêyên o û `lew layek o.` Goreyê piyê ey, demo ke o ame dînya, înan, o sey domanêde yew serre do qeyd kerdene. Goreyê vatena dayika ey kî; demo ke Alan Dilpak amo dînya, daran çîçegî kerdîbî ra û apê ey Alî eskerîye ra amebî. Na sebeb ra kî Alan Dilpak nêzaneno ke key dayîka xo ra bîyo. O vano amrê ey, dormeyê 50 serre der o.

Seba ke Alan Dilpak şêrone mekteb, malbata ey dewe bi dewe, bajar bi bajar bi bî goçber.

Zulm û zordariya cuntaya leşkerî ye ver, 1972 de 2 serrî zîndan kewt para Alan Dilpakî. Bado, ey Anqara de Uiversîteya Hacettepeyî qedenê. Tawo ke cuntayêda newîye amê, 1980 de ey welat terk kerd.

Alan Dilpak 1981 ra nat sey mamostayê dersanê ziwanê Almankî seba ciwananê peşeyan xebetîno.

Xebat û eserê xo yê ke perwerdekerdişê domananê kurdan ser o yê, Alan Dilpak wazeno ke bi raya înan, katlîmo çandî yo ke kurdan ser o yo, dustê ey de sare wedarone.

Alan Dilpak zewejiya yo û pîye keynek û lajekê yo.

Xanepel 
 Alan Dilpak

Dilpak, Alan
Mûrad Ciwan

Mûrad Ciwan nivîskar û siyasetmedarê kurd e.

Ciwan li sala 1956ê li Amedê hatiye dinyayê. Heta dawiya Xwandingeha Mamostetîyê li Amedê xwandiye, lê destûrnameya xwe ya dersgotinê ji Xwandingeha Mamostetiyê ya Akşehirê - Qonyayê wergirtiye. Salekê li Amedê dersên zimanê ingilîzî û salekê jî li Zanîngeha Stembolê dad xwandiye, lê ji ber xebata xwe ya siyasî xwandina xwe temam nekir. Piştî Darbeya 12ê îlonê ya sala 1980ê ya Tirkiyeyê, li nîsana 1980ê, derket derveyî welêt û li Swêdê bi cî bû. Heta dawiya sala 1992ê di xebata şoreşgeriya kurdewarî de çalak bû. Demekê sekreterê giştî yê Partiya Pêşeng a Karkerên Kurdistanê anko PPKK bû. Li sala 1992ê ji xebata siyasî ya çalak vekişiya û xwe da karûbarê lêkolîn û nivîsînê.

Ji 1981ê heta tîrmeha 1997ê berpirsiyariya redaksiyona rojnameya Armancê kiriye. Gelek nivîsarên wî yên bi tirkî û kurdî li ser pirsgirêkên siyasî, li ser ziman, dîrok û wêjeya kurdî di kovar û rojnameyên cûrbicûr de hatine weşandin.

Ew bi Mukkades Çılgın re zewicî ye û bi navê Rûken, Nûşîn, Rûgeş û Ariya çar zarokên wan hene.

Berhem 
Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi - Kurmanc Lehçesi (Rêzimana Kurdî bi Şîrovekirina bi Tirkî-Lehceya Kurmancî)
Ahmedê Xanî - Jîyan, Berhem û Bîr û Baweriyên Wî

Girêdanên derve 
 Malpera Mûrad Ciwan 

Siyasetmedarên kurd
Nivîskarên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1956
Bîrnebûn (kovar)

Bîrnebûn kovareke hunerî, çandî û lêkolînî ya Kurdên Anatoliya Navîn e.

Hejmara Bîrnebûnê ya yekê di zivistana sala 1997'a li bajarê Almanyayê Wetzlarê hate weşandin. Ji hejmara 2an û virda li Swêdê, li bajarê Stockholmê tê weşandin.

Piraniya mijarên kovarê li ser Kurdên Anatoliya Navîn û ziman û çanda wan e. Kovar ji aliyê Weşanxaneya Apecê ve tê çap kirin û weşandin. Heta niha 41 hejmar derketiye. Berpirsê kovarê xwediyê weşanxane û çapxaneya APECê Alî Çiftçî ye. Kovar di sê mehan de carek derdikeve. Kovar du zimaniye: kurdî û tirkî. Piranî û giraniya nivîsan bi kurdî ye.

Girêdanên derve 
 Malpera kovara bîrnebûn

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Cemal Ebdo

Cemal Ebdo, wekî Mîrê Hêkan jî tê nasîn, wênesazekî kurd e. Ebdo ku di sala 1961ê de ji dayîk bûye li Almanyayê dijî.

Jiyan 
Hunermend Cemal Ebdo (Mîrê Hêkan) di  de li gundê Til Kidiş (Tilgidiş) nêzîkî bajarê Dirbêsiyê li başûrê-rojavayî Kurdistanê  ji dayik bûye.

Piştî bidawîkirina xwendina dibistanê di sala 1980î de, Mîrê Hêkan di sala 1981ê de berê xwe da Almanyayê. Li wê derê, wî di zankoya FH-Aachen de dest bi xwendina bilind kir. Di 1988an de, wî xwendina xwe bi dawî anî û dîplom wergirt.

Di ber xwendina xwe re, Mîrê Hêkan di warê şanogerî û derhêneriyê de xebitî. Herweha wî demek dirêj dîlana balet û ya caz dikir û di vî warî de gelekî serkevtî bû.

Piştî xwendina xwe, Mîrê Hêkan di gelek waran de kar kir û bi taybetî di amadekirina hovk û dîkorên kanalên televizyonê yên almanî WDR û ARD de.

Hunera nûjen û modern roleke bingehîn di jiyana Mîrê Hêkan de dilîze. Ew bi enerjiyeke mezin û fantaziyeke xurt ramanên xwe di tabloyan de pêk tîne û ew li gelek welatên ewropî pêşkêş kirine.

Bîbliyografî
Xemgînê Remo, Hevpeyvînek ligel Mîrê Hêka: Cemal Ebdo. Zanîn, 9 (1994).

Girêdanên derve 
 Malpera Cemal Ebdo (Mîr Hêk)
 Hêka Jiyanê 

Wênesazên kurd
Salihê Kevirbirî

Salihê Kevirbirî nivîskar û rojnamevanekî kurd e.

Di sala 1973 de li Batmanê hate dinyayê. Bi eslê xwe ji Misricê (Kurtalan) ya Xerzan e. Xwendina xwe ya destpêkê, navîn û lîseyê li navçe û bajarên wekî Batman, Farqîn, Misirc û Edeneyê kir. 

Di sala 1992 de bi derketina rojnameya Welat re, ji zimanê dayîka xwe haydar bû. Li herêma Çokurovayê di rojnameya Welatê Me de cara yekem dest bi karê rojnamegeriyê kir û heta rojname hate girtin, li herêmê berpirsiyariya rojnameyê kir. Piştî girtina Welatê Me, kar û barê rojnamegeriyê di rojnameya Azadiya Welat de berdewam kir.
 
Di destpêka sala 1997 de hate Stenbolê, di heman rojnameyê de bû berpirsiyarê Karê Nivîsaran û ji ber vê peywira xwe, bi dadgeh, girtîgeh û dozgeran re nasraw bû. Ji bilî Welat, Welatê Me û Azadiya Welat, nivîsar, hevpeyvîn û lêkolînên wî di kovar û rojnameyên weke Ozgur Politika, Demokrasî, Ozgur Bakiş, Yeni Gundem, Jiyana Rewşen, Avaşîn, Nûbihar û Nûdem de hatin weşandin. Her wiha di malpera Netkurdê de di qûncika xwe ya bi navê Hevîrtirş de nivîsaran dinivîse.

Beriya ku biçe ser dilovaniya xwe, bi nivîskar Mehmûd Baksî re li ser romana Serhildana Mala Eliyê Ûnis kar û xebat kir.

Salihê Kevirbirî, li ber qedandina Antolojiya Dengbêjan e û dest bi romana Koçero kiriye.

Salihê Kevirbirî, endamê PENa Kurd, endamê PENa Navneteweyî û endamê Senatoya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ye.

Heta niha 5 (pênc) berhemên Salihê Kevirbirî hene:

Berhemên wî 
 Filîtê Quto - Weşanên Pêrî
 Karabetê Xaço
 Gera Pênûsê - Weşanên sî - 2003
 Kürt Halk Türkülerinden Seçmeler (Ji Kurd bo Tirkî werger: Mazlûm Dogan) Evrensel Yayinlari- 2004
 Bir Dunya Ozani: Sivan Perwer (Ozanekî Cîhanê: Sivan Perwer)(Wesanên Elma-Elma Yayinlari) Stenbol Serwamez (Kasim) 2004, Tirkî, 160 rûpel

Girêdanên derve 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Rojiya mirinê ya 14ê tîrmeha 1982an

Rojiya Mirinê ya 14ê tîrmeha sala 1982an destpêkirina berxwedaneke rojiya mirinê ya girtîyên PKKê bû. Bûyer di navbera rojên 14ê tîrmehê û 17ê îlona 1982an de çêbû.

Çar endamên PKKê Mehmet Hayri Durmuş, Kemal Pir, Ali Çiçek û Akif Yılmaz di 14ê tîrmeha 1982an de li girtîgeha Amedê dest bi rojiya mirinê kiriye.

Armanca Rojiya Mirinê
Girtîyên PKKê yên girtîgeha Amedê, li dijî êrîşên rejîma 12ê Îlonê û rêzaniye wê ya tunekirin û şemartinê ya li ser gelê kurd protesto kirine.

Piştî Durmuş, Kemal Pir, Akif Yılmaz û Ali Çiçek, girtîyên din wek  Mustafa Karasu, Çavgun, Kılıç, Kavak û Kankılıç jî tevlî Rojiya Mirinê bûne.

Encama protestoyê
Di encamê de di 7ê îlonê de Kemal Pir jîyana xwe ji dest da, dû re di 13ê îlonê de Mehmet Hayri Durmuş, di 15ê îlonê de Akif Yılmaz, di 17ê îlonê de jî Ali Çiçek mirine.

Çavkanî
 
 
Dîroka Kurdistanê
Gutî

Gutî an jî Kuti, Kurti, Qurti, Kurdu di dirokê de yek ji pêşiyê kurdan e li çiyayê Zagros û li kêlêka çemê Zapê jiyan e, 2700 sal beriya zayînê, dewleteke xurt û serbixwe sazdikin û tênê heta Mezopotamya, lewre axa wir gelek xweş û bijun bû. Di sala 2649'an a pêşiya zayînê de êrîş dibin ser sumer û akadiyan welatê akadiyan ji zevt dikin du qerna wan îdare dikin, peşe di sala 2400'î ya beriya zayînê de bi biraye xwe gele lolora yekbunê çêdikin dewleta wan bi vî rengî gelek xurt û pêşve diçe. Lê piştre li hember akadayî dîsa mexlûb dibin û diçin warê xwe yê kevn çiyayê Zagrosê. Piştre di sala 2270'î ya beriya zayînê de di dema padişahê asûriyan Salmanasarê yekem de bi wan re şereki giran datinin. Navê keyê dawî yê gutiyan Tîrîgan bû.

Guti dema wan de, serdestîya wan pirr mazin hebûya. Bi teybetî, Li dora Çîyayê Cudî û heta ku digihişt ber Zagrosan serdestîya wan mazin hebûya. Ku dikeve bakûrê Şrnaxa Roja me de û ji Şîrnaxa Roja me 35 kîlometre dûr a ji navendê Bajarê dema berê bi navê "finîkê ku Mîrên botan hertimî ji xwe re weke cihekî seyrangehê bihardihînin jî, kirmanên wir, tê gotin û bawer kirin ku ji dema wan in. Kirmanên bilind, peylekê mirovekê i ser hasp sûwar, û hwd, çend ji wan bermehîyên ku mana ji wê demê û hê jî li wir ku heyîna xwe diparêzên in.

Lîsteya keyên Gutî

Erridupizir li dora. 2141–2138 BZ Li Nîppûrê
 
Imta û ankû Nibia li dora. 2138–2135 BZ
 
Inkişuş li dora. 2135–2129 BZ (Navê wî li lîsteya keyên sûmerî de heya.)

Zarlagab li dora. 2129–2126 BZ
 
Şulme li dora. 2126–2120 BZ
 
Silulumeş û ankû Elulmeş li dora. 2120–2114 BZ
 
Inimabakeş li dora. 2114–2109 BZ
 
Igeşauş li dora. 2109–2103 BZ
 
Yarlagab li dora. 2103–2088 BZ
 
Ibate li dora. 2088–2085 BZ
 
Yarla û ankû Yarlangab li dora. 2085–2082 BZ
 
Kurum li dora. 2082–2081 BZ
 
Apilkin li dora. 2081–2078 BZ
 
La-erabum û ankû Lasirab li dora. 2078–2076 BZ
 
Irarum li dora. 2076–2074 BZ
 
Ibranum li dora. 2074–2073 BZ
 
Hablum li dora. 2073–2071 BZ
 
Puzur-Suen li dora. 2071–2064 BZ  (kurê Hablûm a)

Yarlaganda li dora. 2064–2057 BZ  (Li bajarê ´Umma´ ..)
 
Si'um û ankû Si'u li dora. 2057–2050 BZ   (.. Umma)
 
Tirigan li dora. 2050–2050 BZ (bi navê Utu-hengal re li Uruk navê wî heya.)

Çavkanî 

 Tarîxa Kurd û Kurdistanê 1-90.

Dîrok
Keyaniyên berê
Lolo

Lolo an Lollo gelek ji civakên Zagrosa mezin ku ji zûda li herêma Silêmaniyê jiyane u kalên Kurdan e. Di gelek çaxên dîrokê de dewlet saz kirin, xwediyê serxwebûn û azadiyê bûne. Di ilm û karbend û çand û pisporiye da gelek pêşta çûne. Ji bo parastina ax û welate xwe bi gelê Asur û Aqadra pir cara ceng û şerr kirine. Bi gora lewha entika kevnara, ya çaxê qirale Lolo´wan ku di 2800 sal beriya buyina Îsa pêxember de ku li herema Zehawê hitye ditin, ji herema Halman (Hilwan) ê heya herema Zehaweyê hemû di bine destê Lolo´wandan buwe. Sinoren dewlete wan, di xweda bajarê Silemaniye, Sexan, Zehawe, Şehrezûr û Kerkûke ji digirt. Paytexta wan bajare Zimriye buwe.

Li Dersîme nave yek eşire Lolan

Dewleta Lolo 

Gele Lollo dewletek xurt û heja saz kiribun. Ev dewleta hanê nêzikî hezar sali dom dike. Di sala 1800 beriya Miladê de Aqad´î êrisê tînîn ser wan û wan dixin bin desten xwe. Dema ku Goti welatê Aqad´iyan zeft dikin, gele Lollo ji li hember wan ser dikin û dibin xwediye serxwebun û azadiye û bi Gotiyan ra peyvendi û dostiye cediken.

Di sala 1000 beriya miladêda Asûrî erîsê tînin ser welatê wan. Kayayê wan Amixa, direve kela (Pîrmîgron) ê Asurî paytextê wan bajarÊ Zimriye zeft dikin. pistra Asûrî di nav xweda bi hev dikevin di welate Lollo´wandan gelek serhildan û nerihetê cêdibin, dewleta Asuriya dipelis e û Imperetoriya Mediya te sazkirin.

ji: Dîroka Kurdistanê Cild 1 /85

Çavkanî 

Dewletên dîrokî
Haki Karer

Haki Karer (bixwîne wekî: Hakî Karer) (1950-1977) têkoşêrekî PKKê ye ku bi eslê xwe ne Kurd bû. Di 18'ê gulanê 1977an de hat kuştin. Kuştina wî bû sedema damezrandina PKKê.

Hakî Karer, di sala 1950an de li Ulubeya Orduyê hate dinê. Dibistana sereta, navîn û lîseyê li Orduyê xwend. Li fakûlteya zanînên pozîtîv a Zanîngeha Enqereyê dest bi zanîngehê kir.

Haki Karer, ji tevgera şoreşgerî ya piştî 1970an, bi tesîr bû û di demeke kin de dest bi nêrînên şoreşgerî kir. Di heman demê de Kemal Pir û Abdullah Öcalan jî nas kir. Di sala 1973an de li ADYÖDê di asta organizatorî de berpirsyarî girt ser xwe. Di sala 1976an de biryara vegera welêt a li taxa Enqereyê Dikmenê hate wergirtin,  pêşî Batman û paşê jî çû Dîlokê Li Dîlokê pratîkeke serkeftî nîşan da.

Gorî gotinan rêxistina bi navê "Stêrka Sor" bi fermana MİTê bo kujtina wî peywirdarî werdigire. Li Dîlokê endamekî vê rêxistinê Alaattin Kaplan Haki Karer dawetî nîqaşekê kir. Civîn di 15'ê gulanê de li qehwexaneyeke Dîlokê pêkhat. Di encama vê komploya kirêt de Heqî Karer di 18'ê gulanê sala 1977an de tê kujtin. Şehadeta Heqî Karer, di dîroka Têkoşîna Azadiya Gelê Kurd de û di damezirandina Partiya Karkerên Kurdistanê de qonaxeke dîrokî ye.

Çavkanî 

Karer, Hakî
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1950
Mirin 1977
Peymana Zehabê

Pisti cenga Çaldiranê (1514) di navbera Osmanî û Îraniyan de şer û cengê li ser Kurdistanê nêzîkî 130 salan dewam kir. Heta ku di sala 1639an de Osmanî û Sefewî li hev hatin û li bajarê Qesra Şîrîn civiyan Peymana Qesra Şîrînê (1639) çêkirin. Piştî vê peymanê, herêma Erdelanê ji Îranê re dima, herêma Mukrî û Şehrezûr (Silêmanî) jî ket destê Osmaniyan. Herêmên Kurdistanê yên din, weke mîrnîşîna Cizîrê, Umadiye, Soran û Baban jî, li ser rewşa xwe ya berê man. Lê ceng û şer ji Kurdistanê xilas nebûn. Ji aliyekî serê birakujiyê ji aliyek din de jî, îstîla û dagirkeriya Osmanî û Îraniyan. Heya sala 1831 peymana Qesra Şîrîn bi her rewş û bendên xwe cih girt û Kurdistan bi tevayî ket bin destê wan û di navbera wan de hate bêskirin û bû du parçe.

Bi vê encamê welatê kurdan ji aliyê du dewletan ve hate dorpêçkirin; Kurdistana Osmaniyan û Rojhilatê Kurdistanê

Çavkanî

Dîroka Kurdistanê
Peyman
1639
Hozan Mistefa

Hozan Mistefa di sala 1966 de li bajarê Sêrtê di navçeya Dihê (Erûh) de hate Dinê. Zarokatiya xwe li ser axa bav û kalê xwe de derbas kir. Li ciwaniya xwe de dest bi muzîkê kir. Di sala 1981 de di kawirhana Cukurova’yê de (awaz) ku di nava muzîkvanên amator de, hate li darxistin, xelata yekemîn wergirt. Mîna gelek mirovên Kurd, zor û astengiyan ew jî bu penaberek û êdî li metrepolan jiyana xwe berdewam kir. Di sala 1991'an û vir de xebatên xwe di NÇM (Navenda Çanda Mezopotamya) yê de bi rengekî profesyonel dimeşîne. Di despêka xebata NÇM’ê de du salan bi navê «Koma Dilbirîn» pişt re qasî sê salan bi “Koma Gulên Xerzan”’re xebatên xwe meşand. Hozan Mistefa  1997 vir de xebatên  xwe  ê hunerî bi rengekî hozantî dimeşîne, ji despêka NÇM’ê vir de di welat û derveya welat de gelek qonser darxist û naha jî  êş û daxwazên gelê xwe , xistiye dilê xwe  û bi tîna agir û roja gelê xwe bi hunera xwe diafirîne.

Hunermend
Parêzgehên Îranê

Parêzgehên Îranê (bi farisî: ostan), yekeyên îdarî yên herî mezin ên welatê Îranê ne. Îro Îran ji 31 parêzgehan pêk tê. Karûbarên îdarî yên parêzgehê ji aliyê karmendekî dewletê yê bi navê parêzgar (ostandar) ve tên kirin.

Li Rojhilatê Kurdistanê (Kurdistana Îranê) pênc parêzgeh hene: 
 Parêzgeha Azerbaycana Rojava
 Parêzgeha Kurdistanê
 Parêzgeha Kirmaşanê
 Parêzgeha Îlamê
 Parêzgeha Loristanê

Gelek rewşenbîr û lêkolîner parêzgeha Hemedanê jî wekî Parêzgeh ji Kurdistana parçekirî dihesibînin. Ger em wê jî bihesibînin, wê çaxê dibin şeş parêzgeh.

Çavkanî 

Parêzgeh
Parêzgehên Îranê
Erdnîgariya Îranê
Kaxizman

Kaxizman an jî Qaxizman girêdayê bajarê Qersê ye. Temamiya navçeya Kaxizmanê bax baxçe, gul û gulistan e, navçeyek bi heşinayî ye. 

Di navçeyê de dibistanek mezin heye. Gundên herêma Kaxizmanê û gundên Îdir, Qulp, Selîm, Sarîqamîş, Dîxor, Erdehan ê bi temami tên vê dibistanê. Eva yêka jî bi destê dewleta tirk tê kirin. Bi taybetî, ji bo ku zarokan di biçûktiyê da asîmile bikin. Lêbelê zarok mezin dibin û xwe nas dikin, dizanin ku ew kî ne. Di vî dibistanê da gellek mirovên navdar derketine. Navê dibistanê Dibistana herêmî ya leylî ya Kaxizmanê (bi tirkî: Kağizman yatili bölge okulu) tê binav kirin.

Dema Rusa de di sala 1897 de nufusê Kurda li wî navçeyî de 17.773 buye.

Galerî

Çavkanî

Bîblîografî 
 Rohat Alakom, Kağızman – Kars'ın Tadı Tuzu (Qaxizman – tam û xwêya Qersê), Kağızman Belediyesi, 2012
 Rohat Alakom, Kars Kürtleri, Avesta Yayınları, 2009.
 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 Köylerimizin adlari (1928).

Gredanên derve 
 Malpera navçeyê
 Malpera şaredariya Kaxizmanê
Kazım Öz

Kazım Öz, yan jî Kazim Oz derhêner û fîlmçêkerê kurd e.

Oz di sala 1973an de li Dêrsimê hate dinê. Dîplomeya zanîngeha muhendîsiyê girt. Di sala 1998an de xwendegeha sînemeyê tewa kir û di nav koma teatra Jiyana Nû de wek lîstikvan û senograf çar salan cîh girt. Ji sala 1996an vir de li Stembolê di Navenda Çanda Mezopotamya şaxê sînemayê de kar dike. Wî gellek berhemên mîna belgefîlm, kurtefîlm û fîlmên dirêj derxistin holê û hindek ji van berheman di qada navnetewî te xelat jî girtine.

Fîlm 
 Ax (1999)
 Fotograf (2000)
 Dûr (2006)
 Bahoz (2007)
 Zer (2017)
 Atê Elif (2021)

Derhênerên fîlman ên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1973

Mirovên zindî
Lîsteya pirtûkên der barê wêjeya kurdî

Antolojiya Edebiyata Kurdî - 2 cild, Mehmed Uzun, 1995
 Destpêka Edebiyata Kurdî - Mehmed Uzun, 1992
 Ziman û Roman - Mehmed Uzun, Weşanên Nûjen, 1996
 Rewşa Edebiyata Kurdî - Lokman Polat. Cild, I. Weşanên Nûjen, 1996
 Feqiyê Teyran (Jiyan, Helbest û Berhemên wî) - M. Xalid Sadînî, 2000, Weşanên Nûbihar
 Ehmedê Xanî (Jiyan, Berhem û Baweriyên wî) - Mûrad Ciwan, 1997, Doz
 Tarîxa edebiyata kurdî - Prof. Qanatê Kurdo, 1992, Özge
 Dîroka Edebiyata Kurdî - F. Huseyn Sağnıç, 2003, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbol
 Modern Öykü Sanatı - Ferhad Shakely, 1998, Weşanên Avesta
 Antolojiya Çîrokên Kurdî - 2003, Amadekar: Firat Cewerî, 2003, Weşanên Nûdem
 Hawar - Firat Cewerî, 1998, Weşanên Nûdem
 Ulus ve Roman - Haşîm Ahmedzade, 2004 Weşanên Pêrî
 Çend Dîmenên Xemgîn Ên Kurmanciya Nivîskî - Ehmedê Huseynî, 2004, Weşanên Aram

Pirtûk
Lîste
Lîsteya navdarên kurd ên Qefqasyayê

Arsênê Reşît Polatov
Ahmedê Mîrazî
Aslîka Qadir
Casimê Celîl
Cemîle Celîl
Celîlê Celîl
Cerdoyê Genco
Egîdê Cimo
Ehmedê Gogê
Emînê Evdal
Erebê Şemo
Fêrîkê Ûsiv
Heciyê Cindî
Karabetê Xaço
Keremê Seyad
Kinyazê Brahîm Mîrzoyêv
Mehmedê Siloyê Bava
Mîkaîlê Reşîd
Nûra Polatuv
Nûrê Cewarî
Qanatê Kurdo
Şehîd Ceow
Sehîdê Îbo
Sûsika Simo
Şerefê Eşirî
Şeroyê Biro
Tîtalê Efû
Ûsivê Evdile
Ûsiv Beg
V. Çetuyev
Ordîxanê Celîl
Zara

Kurdên Qefqasyayê
Lîste
Zikula

PostNuke li ser daxwaza malpersazê malpera www.malpersaz.com Serhad Ronahî, ji alî rexnegir Rêzan Tovjîn (edîtorê malpera rexnegirî www.nirxandin.com û edîtorê çand û hunerê yê rojnameya heftane Azadiya Welat) ve li kurdî hate wergerandin. Tovjîn berê jî Opera 7.23, Opera 5.51 û Opera 7.53 wergerandibû kurdî û versiyona Opera 7.53 di malpera www.opera.com de hatibû weşandin.

PostNuke nivîsbariya azad bin GPL e.

Binêre: Nivîsbariya kurdî

Nivîsbariya kurdî
Nivîsbariya azad
PSPad

PSPad bernameyeke edîtorî ye. Bi alîkariya vê amûrê, mirov dikare script'an binivîse, an bernameyan saz bike, an jî wergera bernameyekê, an dosiyekê bi hêsanî, di demeke kin de pêk bîne. Her wiha cudahiyên di navbera gelek guhertoyan de jî bi hêsanî tê dîtin.

PSPad bernameyeke bi gelek zimanan hatiye weşan. Lê kurdiya wê tunebû. Ji bo hêsankirina nivîsandina script û bernameyan PSPad gelekî pêwist bû.

Binêre: Nivîsbariya kurdî

Girêdanên derve 
Malpera PSPad
Nivîsbariya kurdî
Nivîsbarî
Qanatê Kurdo

Qanatê Kurdo (; z. 1909 li Qersê − m. ) zimannas û nivîskarekî kurd  bû.

Jiyana Qanatê Kurdo
Qanatê Kurdo li gundê Sûsizê, qeza Qersê ji dayika xwe bûye. Sala 1922an bi înisiyatîva nivîskarê êzîdî Ehmedê Mîrazî, ewledê gelê ermenî, dost û xêrxwazê gelê me Lazo (Hakob Xazaryan) û hinekên din, li bajarê Tilbîsê ji bo wan zarokên kurd dibistan vedibe. Di dibistanê de zaroka him dixwend, him hînî kar dibûn, him jî tê de radizan. Qanat dibe şagirtê wê dibistanê. Tev Qanat ji wê dibistanê xwendina xwe dest pê kirin usa jî zimannasê kurdî bi nav û deng, doktorê fîlologiyê Çerkez Bakayêv, nivîskar, berpirsyarê rojnama Riya Teze yê ewlin Cerdoyê Gênco, mêr xwesê Yekîtiya Sovyêtê Semendê Siyabendov û gelekên din.

Sala 1928an komerkeziya Partiya Komûnîstên Ermenistanê bi pêşniyaza Erebê Şemo heş xortên kurd dişînin Lenîngradê (Sankt Petersbûrg) ji bo xwendinê. Qanat di nav wan de bû. Berê ew di fakûltêta karkira ya Enstîtuya Zimanên Rojhilatê yên zêndî de dixûne, paşê xwendina xwe li Zanîngeha Lenîngradê beşê ziman, dîrok û edebiyatê tê de pêşda dibe. Saya xebathizî, zên û rind zanîbûna zimanê dê di demek kin de guhdar ya dersdaran, ya rojhilatzanên dinyayê yan N. Mar, H. Orbêlî, A. Frêyman dikşîne ser xwe. Hê xwendkar ew dersê zimanê kurdî dide xwedkarên zanîngehê û bi xebata zanyariyê ve mijûl dibe.

Ji pey xwendina zanîngehê re ew aspîrantûra zanîngehê tê de xwendina xwe berdewan dike. Sala 1941ê bi babeta "Çêkirina fêlêd bargiranî di zimanê kurdî da" têza doktorya xwe, ya ewlin xweyî dike. Piştî şer ew di înstîtût a rojhilatnasiyê de pirsên Kurd zaniyê yên cude cuda ve mijûl dibe, kûrsên zimanê kurdî de dersê dide.

H. Orbêlî sala 1959an para rojhilatnasiyê ya Enstîtûya Lenîngiradê ya zanyariyê de koma Kurdnasiyê başqe dike. Ji pey salekê re Qanat dibe serokê wê komê. Heta dawya jiyana xwe jî wî ew karê kurdewariya pîroz bi serbilindî û hiskirin pêş de bir, li dû xwe bi sedan xebatên Kurdnasiyê yên bingehîn û giranbiha hişt, navê xwe bi herfê zêrîn di dilê gelê xwe de nivîsî.

Qanatê Kurdo, ji sedî zêdetir monografiya, pirtûk û gotarên zaniyarî li ser ziman, zargotin, dîroka kurdî weşand, ji 20î zêdetir kurdnas hazir kirine.

Di  de li Lenîngradê zaniyarê mezin di 76 saliya xwe de çû ser dilovaniya xwe.

Berhemên wî  
 Zimanê Kurdî: Rêziman (Kurmancî) (1957),
 Ferhenga kurdî (Kurmancî)-Rûsî (1960),
 Ferhenga Kurdî (soranî) – Rûsî tevî Zara Yûsûpovayê (1983),
 Beranderkirina rêzmanên dîalêkta Kurdî (Kurmanciya jor û Kurmanciya jêr) (1973),
 Tarîxa edebiyata Kurdî cilda 1 (1983), cild 11 (1985),
 Gramêra zimanê Kurdî (1990),
 Duwanzdeh varîant, Mem û Zîn (1996)

Zarokên kurd li welatê sovyêtê bi pirtûkên wî hînî zimanê dê dibûn. Heta salên 1990î deh pirtûkên wî yên dersa li Ermenistanê hatine weşandin.

Çavkanî 

 http://www.peyama-kurd.com/9/14.pdf 

Nivîskarên kurd
Zimannas
Jidayikbûn 1909
Mirin 1985
Fîlozofên kurd
Wêjevanên kurd
Kesên sedsala 20an
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirin 1986
Kurdnas
1982

Bûyer

Cîhan 
 10ê nîsanê - Komek cihû yên ji aliyê Kahana, xwestin ku bi darê zorê têkevin Mescîda Aqsayê.

Kurdistan 
 14ê tîrmehê - Li zîndana Amedê rojiya mirinê hat dan dest pê kirin. Tê de Kemal Pîr, Mehmet Xeyrî Durmuş, Elî Çîçek ve Akîf Yilmaz jiyana xwe winda kir.

Jidayikbûn 
 25ê kanûna paşîn - Noemi, stranbêjeke îtalî
 15ê gulanê - Leyal Ebûd. stranbêjeke libnanî

Mirin 
 12ê tebaxê - Henry Fonda
 24ê kanûna pêşîn - Helbestvanê mezin Louis Aragonê fransî jiyana xwe ji dest da.
Şehîd

Şehîd , pakrewan an jî cangorî, kesek e ku jiyana xwe ji bo riyeke pîroz a ayînî, siyasî û hwd dike gorî. Peyv di wan salên dawîn de gelekî polîtîze bûye, bi taybetî ji aliyê PKKê ve hatiye bikaranîn, wiha gelekî kuştiyên siyasî ji aliyên dewletan an rêxistinan ve wek şehîd tên danezan.

Çavkanî 

Dîn
Silo Qiz (kirmanckî)

Silo Qiz, Sılo Qıc,  Zerê Dersimde hetê cand û hunerde cayê xo zof girso. Kam ke wazeno ser tarix û candê dersim de cî bumuso gerek ke weggê dey gos bido.

Silo Qiz 14.12.2019 de şiyo heqiya xo.

Hunermend
Ali Serhat Baran

Ali Serhat Baran rojnamevan û hunermendekî kurd e. Baran yek ji endamên Koma Dengê Azadî bû.

Ew di sala 1974an de li Kurdistana Bakur li bajarê Amedê hate dinê. Heya 17 saliya xwe ew li Amedê jiya û li wir xwend.

Sala 1991an de çû Stenbolê û li wir dest bi Zanîngeha Stenbolê, beşa rojnamevaniyê kir.

Sala 1992an wî dest bi xebata rojnamevaniyê kiriye û heya sala 2000î di rojnameyên kurdî yên politik, wek Azadî, Dengê Azadî, Ronahî, Hêvi û Roja Teze de xebitiye.

Serhat Baran sala 1991î dest bi mûzîkê kir. Ew ji 1994 heya 2001î gitarîst û solîstê „Koma Dengê Azadî“ bû û bi vê komê re du kasetan dertîne.

Sala 2001î de ew diçe Almanyayê û niha bi malbata xwe li Almanyayê li bajarê Stuttgartê dijî. Ew niha li Stuttgartê li Zanîngeha Media, beşa dîzaynên agahdariyê de perwerdeyê dibîne.

Ali Serhat Baran xwedî û amadekarê malpera gotinên stranên kurdî www.ronibaran.de ye.

Girêdanên derve 
Malpera Ali Serhat Baran: Mûzîka Kurdî

Baran, Ali Serhat
Jidayikbûn 1977
Rojnamevanên kurd
Muzîkvanên kurd
Mirovên zindî
Hejar - Mêrê mezin evîna biçûk (fîlm)

Hejar - Mêrê mezin evîna biçûk  navê filmeke Handan Îpekçî ye. Film di sala 2001an di Tirkiyê de hat çêkirin. Mijarê filmê pirsgirêka qedexebûna zimanê kurdî ye.

Film, çîrokeke li ser têkiliyên mirovî û kûr e. Filmekî li ser du nifş û du kulturan e. Keçek Kurd biçûk dilê dadgerekî Tirk nerm dike. Ji aliyê derhênereke Tirk ve, ku nifşekî nû ye Turkiyê temsîl dike, hate kişandin.

Hejar, dê û bavê xwe li rojhilatê Turkiyê dema operasyoneke polîsan winda dike. Cîranek ji gund wê tîne Stenbolê, cihê ku dadgerê karkenarî Rıfat Bey rastî wê tê. Hejar dema hewceyî parastinê ye, di derbekê de xwe li cem Rifat Bey dibîne û divê cara duyem ji destê polîsan were xelas kirin. Ew wek xizmetkarê dewletê û dozger tenê bi Tirkî dipeyive, lê Hejar tenê bi Kurdî diaxive. Hejar bi rûyekî xemgîn û xeberên cuda hêdî hêdî bi serdikeve û dihêle ku zilamê kal dev ji helwesta xwe ya radîkal berde. Rifat bey fêrî Kurdî dibe û Hejar bi Tirkî gotinên pêşî dibêje. Û êdî herdu bê yî hevê nikarin bijîn.

“Hejar, mêrê mezin, evîna biçûk” li aliyekî bi xelatên navneteweyî baş hate naskirin, li aliyê din li Tirkiyê hate qedexekirin.

Çavkanî 

Fîlmên tirkî
Fîlmên 2001ê
Fîlmên dramayê
Fîlmên yewnanî
Lîsteya fîlmên kurdî

Ji ber pêşveçûnên siyasî û teknologiyê, di van salên dawî de hejmara fîlmên kurdî zêde dibin. Li jêr lîsta fîlmên kurdî:

Fîlmên dirêj

Ümit Elçi 
Mem û Zîn (fîlm)

Mano Xelîl  
Ax dinya, 16mm, 11dq.
Êsa min, hêviya min, 16 mm, 15 dq.
Qunsilxane, 16mm, 22 dq.
Ax bavo, 35mm, 21 dq. (Filmên Akadêmiyê)
Xweda, 16mm, 20 dq.TV Çêxo-Slovakia
Cihê xwedê lê razaye, 16mm, 30dq.
Sînema cav (Kino eye), 16mm, 20dq TV'ya Slovakyayê.
Serkeftina Hesin. Bêta SP, 31
Solo dans
Xewnên rengîn. 60 dq. 35 mm. pê-hilberîn TV'ya Swîsreyê
Al-Anfal, "bi navê Allah, Baesû Saddam" 52 dq.Dici-Bêta pê-hilberîn bi TV'ya Swîsreyê
Davîdê Tolhildan, 70 dq. û 70 dq. Dici-bêta. pê-hilberîn bi TV'ya Swîsreyê

Ravîn Asaf  
Sitranên Welatê Dayka Min
Rojên Zer
Lissy Schmidt-Keça Kurdan

Behmen Qubadî 
 Dema Hespên Serxweş
 Kûsî Jî Dikarin Bifirin

Huner Selîm 
 Vodka Lemon
 Sifir kîlomîtr
 Dol

Halîl Uysal 
Tîrêj
Nepaniya Rûye Me
Eyna bejnê
Bêrîtan

Kazim Öz 
Ax (1999) 
Fotograf (2000)
Bahoz (Fırtına) (2008)

Nîzamettîn Arîç
Klamek ji bo Beko

Samira Makhmalbaf 
 Textê Reş

Handan İpekçi 
Hejar - Mêrê mezin evîna biçûk Büyük Adam Küçük AşkYeşim UstaoğluRêwîtiya ber bi RojêŞahin GökSîyabend û Xecê Yüksel Yavuz Kleine Freiheit (Azadiya biçûk)

 Ên din 
 Evîna min çîyêda ma
 Apê Vizo
 Nameya Reş
 Xûn ket axê
 Bavê Teyar
 Demokrat Hecî
 Dîkê Gund - Melle Huznî
AraratCrossing The Dust  74 dq. Şewket Emîn Kurkî narîn co''

Kurtefîlm

Miraz Bezar 
Bêrîwan
Durî

Girêdanên derve 

Malpera fîlmên kurdî  (ji bo Sînemaya kurdî)
Çend fîlmên kurdî (ji bo RealPlayer)

Kurdî
 Kurdî
Lîste
Çanda kurdî
Eva Strittmatter

Eva Strittmatter (1930-2011) nivîskara elman bû.

Eva Strittmatter, di 8ê sibata 1930an de, li Neuruppinê hatiye dinê û di 4ê kanûna paşîna 2011an de li Berlînê miriye. Evayê germanistik xwend, û di xeleka nivîskarên elman de, li DDRê ta 1954an kar dikir û ji wê sal û bi vir de wek nivîskareke azad e. Evayê bêhtir ji hertiştî helbestan dinivîsîn, lê çîrokan ji zarokan û mezinan re jî dinivîse. Evayê di sala 1975an de xelata toreyî a Heinrich Heine wergirt. Eva bi nivîskarê elman Erwin Strittmatter re zewicî bû, lê jiyan bi hev re berdewam nekirin.

Berhem

Helbest
 1973. Ez, stiranekê ji bêdengiyê çêdikim - Helbest.
 1975. Berfeheyv li ser Mêrgê ye. Helbest
 1977. Ew Gula serdestiyê li hemî gulan dike. Helbest
 1983. Heliotrop. Helbest
 1988. Henas. Helbest
 1990. Ji xwarê roniya Guhêrbar. Helbest
 1997. Bedewî. Helbest Der Schöne.
 2002. Evîn û baxizî Liebe und Hass.
 Helbestên razane. 1970 - 1990

Prosa 

 1977. Name ji Schulzenhof I.
 1983. Helbestvanî û ti Schulzenhof Itên din.
 1986. Gulan li Piestàny.
 1990. Name ji Schulzenhof II.
 1995. Name ji Schulzenhof III.
 2000. Tu evîna kesk. Bexçeyek- û pirtûka demsalan.

Pirtûkên ji bo Zarokan 

 1958. Birayên çarling.
 1959. Kitika xwestibû bibe mirovek.
 1975. Min xwe di Hêlanê de hejandibû.

Strittmatter, Eva
Strittmatter, Eva
Jidayikbûn 1930
Mirin 2011
Skype

Skype bernameyek ji bo telefonkirina li ser înternetê ye.

Skype bernameyeke sade û belaş e ji bo dan û standina telefon, civîn û peaman li ser xeta înternetê. Bernameya Skype ji aliyê berhemdarê bernameya P2P KaZaa hatiye weşandin. Bi alîkariya P2P mirov dikare pêwendiya navbera kompûtera ava bike.

Çend bikêrhatinên balkêş ên Skype:
 Di Skype de mirov dikare heta 5 kesan civînekê çêke.
 Axiftana bêsînor bi kesên din ên bikarhinêrên Skype re li her terefê cîhanê.
 Zelaliya deng, dengê axaftina Skype ji telefona normal zelaltir e.
 Lîsteya têkiliyan, Têkiliyên Skype wekî messenger, mirov, heval û nasên xwe bi navê wan an jî heke telefona wan tomarkirî (qeydkirî) hejmara telefona wan dixe nav têkiliyên xwe, û dema ew kes te li ser xeta înternetê zindî bibîne dikare li te bigere.
 Hemû pêwendiyên Skype veşartî ne, tene di navbera "te û wî" de çêdibe.
Skype bi du zaravên zimanê kurdî kahet wergerandin, soranî û kurmancî. Skype belaş e, lê ne nivîsbariya azad e.

Girêdanên derve 
 Malpera Skype
 Malpera Skype Help
 Dosyaya ziman a kurmancî
 Dosyaya ziman a soranî
 Portable Skype (Windows) 

Nivîsbarî
Nivîsbariya kurdî
Mambo

Mambo bernameyek ji bo malpersazan (CMS) e. 

Mambo ser bingehê PHP û MySQL dimêşe.

Mambo hat wergerandin bi kurdî. Mambo nivîsbariya azad bin lîsansa GPL e. 

Binêre: Nivîsbariya kurdî

Girêdanên derve 
Rûpela dakişandina dosyaya zimanê kurdî
Malpera Mambo

Nivîsbariya kurdî
Nivîsbariya azad
CMS

CMS kurtenivîs ji bo content management system, yanî sîstema îdarekirina naverokê ye. Bi CMS naveroka malpereke tê îdarekirin. Programên wek PHPNuke û Mambo û TYPO3® CMS in. 

Teknolojî
Cîhên dîrokî yên Amedê

Gelek cihên dîrokî yên Amedê hene:

Sûr
Bedena Bajêr
Bircên Bedena (sûr) Amedê (Birca Ben û Senê, Birca Heft Birayan, Birca Bizinê)
Kela Hundirîn

Mizgeft
Mizgefta Bilind Mizgefta Mezin
Mizgefta Nebî
Minareya Çarling
Mizgefta Safa
Mizgefta Behram Paşa
Mizgefta Hezretî Silêman
Mizgefta Îskender Paşa
Mizgefta Biyiqlî Mehmed Paşa
Mizgefta Melek Ehmed Paşa
Mizgefta Şedad
Mizgefta Hadim Elî Paşa

Dêr
Dêra Meryemê
Dêra Surp Gregos
Dêra Keldaniyan
Dêra Saint George
Dêra Surp Sarkîs
Dêra Protestanan

Muze
Muzeya Arkolojiyê
Muzeya Ziya Gökalp
Muzeya Cahît Sitki Tarancî

Wekî din
Piraya Dîcleyê (Piraya dehderî)
Koşka Ataturk
Xwendegeha Mesûdiyê
Xwendegeha Zincîriye
Xana Delîlan
Xana Hesen Paşa

Li Navçeyan

Mizgefta Ecem,Farqînê
Minara Qot, Farqînê
Pira Malabadê,Farqînê
Kela Farqînê,Farqînê
Şikeftên Hesûnê,Farqînê
Kela Boşatê,farqînê
Mizgefta Selahedînê Eyûbî
Kela Zembîlfiroş,Farqînê

Amed
Cihên dîrokî
Mahsum Korkmaz

Mahsum Korkmaz (bernavk Egîd) (z. 1956 li Farqînê − m. 28'ê adarê 1986 li çiyayê Gabarê, Şirnex), endamê Komîteya Navendî yê PKK'ê û fermandarê yekemîn ê HRKê bû.

Di sala 1986ê de Fermandarê Hêzên Rizgariya Kurdistanê (HRK)ê Mahsum Korkmaz (Egîd) li çiyayê Gabarê şehîd ket.

Ji fermandarên gerîlla yên navdar ên PKKê Mahsun Korkmaz ango bi navê xwe yê tê naskirin Egît, li navçeya Amed Farqînê ji dayik bû. Di temenê xwe yê biçûk de koçî Batmanê kir. Li Batmanê di salên lîseyê de bi rêya Mazlûm Dogan, di sala 1976an de tevgera apociyan nas kir. Li herêma Libnanê di nava kadroyên navendî yên PKKê de cîh girt. Mehsum Kormaz, mohra xwe li tevgera 15 tebaxa 1984an ya PKKê da. Ew di heman demê de fermandarê Hêza Rizgariya Kurdistan HRKê bû û fermandarê manewî yê Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan ARGKyê û Hêzên Parastina Gel HPGyê ye. 

Di sala 1986an de akademiya PKKyê wekî "Akademiya Mahsum Korkmaz" hat binavkirin.

Çavkanî 

Şoreşgerên kurd
Kesên ji Farqînê
Kuştiyên cengê (PKK)
ARGK
HPG
Endamên PKKê
Jidayikbûn 1956
Mirin 1986
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Hecî Ehmedî

Hecî Ehmedî serokê Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê ye. Berê endamê KNK'ê û berê endama PDK-Îran bû.

Siyasetmedarên kurd

Jidayikbûn 1941
Neteweperwerên kurd
Mirovên zindî
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Arsênê Reşît Polatov

Arsênê Reşît Polatov (Arsen Polatov) (jdb. 1942 - m. ) hunermendê pandomîmê yê kurd yê herî bi nav û deng bû.

Polatov, yek ji hunermendê şanoya bêdeng (pandomîmger) yê herî bi nav û deng li Sovyeta kevin û li cihanê bû û li dervayî sînorên Sovyetê jî dihate naskirin. Poladov, Zanîngehên Moskova û Sorgonê di serî de, li gelek zanîngehên cîhanê dersên şano (tiyatro) û pandomîmê dida. Her wiha gelek caran ji bo dersdayîn û semîneran ji bo zanîngehên Parîsê, Berlînê û Pragê dihate dawetkirin. Bi dehan pandomîm, şano û skêcên ku Poladov bi xwe nivîsandine û derhêneriya wan kiriye, li gelek bajarên cîhanê hatine lîstin û gelek hatine ecibandin.
Arsen Poladovê ku bav û kalên wî ji dorhêla Serhedê, ji warê Qers-Agiriyê piştî Qirkirina Xîristiyan û Êzîdiyan berê xwe dabûn Ermenistanê, ji malbeteke kurdên êzîdî bû.

Jînenîgarî
Di sala 1942’a de li paytexta Ermenistanê Êrîvanê çavên xwe ji jiyanê re vekir. Beşa Felsefeyê ya Zanîngeha St. Petersbûrgê di pola sêyemîn de terikand. Paşê Beşa Rejîsoriyê ya Zanîngeha Moskovayê kuta kir û li Parîsa Fransayê, ji Pîrê Pandomîmê Marseille Marso bi qasî du salan dersên pandomîmê dît. Di sala 1971ê de bi handan û piştgiriya Yekîtiya Sovyetê li Erîvanê Dibistana Pandomîmê ya Arsen Poladov hate vekirin û Poladov li vê dibistanê bi sedan şagirt perwerde kir, herweha ew hîmdar û rêvebirê şanoya pandomîmê ya Êrîvanê bû. 
Piştre, bi destûra Wezareta Çandê ya Yekîtiya Sovyetê, Şanoya Dewletê ya Moskovayê hate avakirin û Poladov li wê derê wekî rêveber-derhêner hate ser kar. Di maweya salên 1975-1995, raserî 20 salan bi sedan şagirt û şanoger gihand. Poladov, ji sala 1995a heta roja ku mir li ‘Beşa Dîroka Pandomîmê ya Zanîngeha Dewletê ya li Yaroslavlê’ wekî hîndekar kar û xebata xwe berdewam dikir.

Xebatên Polatov li Elmanya
Polatov di sala 2001ê de li Akademiya Kurdî ku wê demê li bajarê Dürena Almanyayê bû û li di salên 2001 û 2002a li bajarê Wuppertalê di bin banê Mala Çanda Baran (navê fermî: Baran Kultur Haus e.v.) mamostetiya şanoyê dikir û komeke şanoyê bi navê TEATRA BARAN perwerde dikir.

Di sala 2004an de ji ber nexweşiya dil li bajarê Yaroslavlê ya Rûsyayê ku li nexweşxaneya vî bajarî dihate derman kirin, ji ber têkçûna dil jiyana xwe ji dest da. Arsên Polatov bavê du zarokan bû.

Çavkanî

Nivîsa Salihê Kevirbirî li ser Arsen Polatov

Mêr
Polatov, Arsên
Şanoger
Jidayikbûn 1942
Ciwan Haco

Ciwan Haco (jdb. Sala 17 Tebax 1957 li Qamişlo, Sûriye, Rojavaya Kurdistanê) hunermendekî kurd e. Haco ku berê li Almanyayê dima, niha li Swêdê dijî.

Jiyan 
Ciwan Haco, Di 17ê Tebaxa 1957an de li Sûriyeyê li bajarê Qamişloyê hatiye dinyayê. Ew bi eslê xwe ji gundê Mizîzex bi ser navçeya Midyadê ya Mêrdînê ye ku li Bakurê Kurdistanê ye. Malbata wî di dema Serhildana Şêx Saît de ji Mêrdînê koçî Sûriyê dibin.

Piştî xwendina xwe ya dibistana amadehiyê çû Elmanyayê û li wir kevte Zanîngeha Bochumê. Ciwan li Bochumê sê salan muzîk xwînd. Piştre, bi şiklekê pîşekarane (profesyonel) dest bi derxistina kasêt û sêdêyan kir. Li Tirkiyeyê, Sî û Sê Gule, Dûrî, Bilûra Min, Gula Sor, Destana Egîdekî û Leyla derxistin. Pêşmerge, Serhildan, Diyarbekir, Girtiyên Azadiyê jî li Ewropayê derxistin.

Ciwan Hacoyî Muzîka otantîk a kurdî bi formên folk-rock ji nû ve serrast kiriye. Hunermend bi vî awayî stranên kurdî bi dinê dinasînit û stranên kevneşopî di nav gelek baskên muzîkê da bi cih dikit.

Destana Egîdekî, destane-şiîra romanivîsê kurd ê bi navûdeng Mehmed Uzunî ye. Nivîskar di wê dastanê da behsa çîroka pênç ciwanên kurd dikit. Ciwan Haco ew destana Mehmed Uzunî bi aranjeyeka nûjen û bi formên etno-caz strandiye.

Haco niha li Swêdê dijî.

Nêzîkî 200 heta 300 hezar kes beşdarî konsera Haco ya li bajarê Êlihê yê Bakurê Kurdistanê bûn.

Albûm 

 Emîna Emîna (1970)
 Pêşmerge (1979)
 Diyarbekir (1981)
 Gula Sor (1983)
 Leyla (1985)
 Girtiyên Azadiyê (1987)
 Çaw Bella (1989)
 Sî û Sê Gule (1991)
 Dûrî (1994)
 Bilûra Min (1997)
 Destana Egîdekî (1998)
 Derya (2003)
 Konsera Batmanê (2003) (VCD û DVD)
 Na Na (2004)
 Off (2006)
 Veger (2012)

Girêdanên derve 

 Rûpela Ciwan Haco li ser Facebookê
 Hesabê Twitterê yê Ciwan Haco

Çavkanî 

Stranbêjên kurd
Kesên ji Qamişloyê
Jidayikbûn 1957
Mirovên zindî
Wênesazî

Wênesazî, huner û pîşeya çêkirina wêne û xebatên hunerî yên din e.

Wênesazên kurd 
Lîsteya wênesazên kurd

Huner
Rojbaş (stran)

Rojbaş, straneke kurdî ye.

 Vokal: Beser Şahîn
 Gotin: Hekîm Sefkan
 Muzîk: Hekîm Sefkan 
 Serrastkirin: Şehîd Serhad

Stran 
 Rojbaş

 Bi tîrêjên rojê re
 Bi aviya sibê re
 Bune buna gulila
 Ji nav çiyan der tên
 Dilê me hemiyan pê re
 Rojbaş 
 Gerîlla rojbaş....
  
 Herdu destan rakin
 Kesk, sor û zer li bakin
 Keç û xortan silavkin
 JI DIL U CAN PARASTIN
 Wê kurdistan avakin
 Rojbaş 
 Gerîlla rojbaş....
 
 Li dû hev dû bi rêz in
 Hemû huner û hêz in
 Kurdistan duparezin
 Kevokên aşitî ne
 Bi zêrê zer xêzin
 Rojbaş 
 Gerîlla rojbaş....

Stranên kurdî
Google

Google (bixwîne: Gûgil) xizmeteke lêgerinê di înternetê de ye.

Google hat wergerandin bi kurdî/soranî, lê şirketa Google heta îro versiyoneke bi kurmancî qebul nake.

Pagerank 
Bi kurdî rêza malper e. Google hemû malperên cîhan digere û grêdanên sîtêyên dinere. Piştî biha dide lê ji bo malperên behtir girêdayî.

Google wusa hemû tor digere û kontrolên malper çêdike. Ji bo Pagerank (rêzamalper) hecmarêk ji deh dide, wek 4/10.

Yê servîseke Google, encamên lêgerînên li gorê têkîliya xwe tên. Hemû malperên cîhan li Google de bi encamên lêgerînê bi têkîliya xwe rêz dibin. Ev çax, qey kijan malper bilind e ev herdem li yêkem tê. Bi vî teklonojiya Google, dema lêgerîn ji hat guhartin. Ev teknolojiya analîtîk her dem bi malperên girêdayî dinere û dixebite.

Binêre 
 Nivîsbariya kurdî

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Google bi soranî
 Google bi inglîzî
 PageRank 
 Google Ping Service 

Malper
Motora lêgerînê
Alphabet Inc
Google
Servîsên Google
Ad-Aware

Bi xebitandina Ad-aware mirov dikare objeyên ku bi riya bername û malperan dikevin kompûtera mirov û agahiyên mirov ji dereke din re dişînin, paqij bike. Heke we Adwaware ava kiribe, divê hûn dosya Kurdish.ini bixin hundir peldanka C:/Program Files/Ad Aware 6/Lang...

Dema we wisa kir, divê hûn bernameya Ad-aware vekin û vê riyê bişopînin.

Scan Now veke, Costumize veke, General bitikîne, li wir zimanê kurdî hilbijêre û OK bitikîne. Êdî hûn dikarin vê bernameyê jî bi kurdî bixebitînin.

"Kurd bi tenê dikarin bi kurdî kompûterê herî baş bixebitînin."

Ad-aware 6 di meha tebax 2004an de ji alî Rêzan Tovjîn ve li kurdî hatiye wergerandin. Bername li ser daxwaza Ridvan Bozkurt hatiye wergerandin.

Nivîsbarî
Nivîsbariya kurdî
Kovara W (kovar)

Kovara W kovareke çandî, hunerî, wêjeyî û rexnegirî ye.

Ji sedema ku kovareke çandî, hunerî, wêjeyî û rexnegirî li bakurê Kurdistanê weşaneke bi rêk û pêk nake, komek nivîskarên ku li Amedê û bajarên dora wê rûdinin dest bi xebateke hevkarî kirin û di meha Gelawêja 2004an de biryara derxistina Kovara W girt. Di amadekirina kovarê de 11 nivîskaran cih girtin. Navê wan 11 nivîskaran ev in: Ayhan Meretowar, Dilawer Zeraq, Hîlmî Akyol , Îrfan Amîda, Lal Laleş, Mem Bawer, Mem Mîrxan, Merdan Newayî, Rêzan Tovjîn, Serkeft Botan , Sîdar Jîr. Nivîskaran xwedîtiya kovarê li ser navê Rojîn Zarg çêkirin û edîtoriya kovarê jî dan Dilawer Zeraq û Sîdar Jîr. Lê di dûmahîkê de Edîtoriya kovarê ji aliyê Dilawer Zeraq ve hate kirin. Piştî hejmara sêyemîn niviskar Çiya Mazî û helbestvan Berken Bereh jî beşdarî nav vê komê bûn û hejmara lijneya weşanê derket 13an.

Hejmara yekem a kovarê (îlon-çiriya pêşîn) di serê meha rezbera 2004an de derket. Di hejmara yekem de şanenava 22 nivîskaran di kovarê de cih girt. Ji ber ku yekemîn car li bakurê Kurdistanê bi înisiyatîfa nivîskarên kurd kovareke wêjeyî, çandî, nirxandinû û aktuel derket, hejmara yekem ji alî xwendevanên kurdî ve bi coşî hate pêşwazîkirin û germahiyek di warê wêjekariyê de ava kir. Kovar di aliyê rexne-nirxandinê ve jî teşeyekî nû da kovargeriya kurdî.

Kovar piştî hejmara 13an ji aliyê nivîskaran ve radestî Enstîtuya Kurdî ya Amedê bû. Enstîtuyê di meha gulana 2007an de hejmara 14'mîn derxist û weşana kovarê ji hejmara 14'mîn û pê ve ji aliyê Enstîtuyê ve hate birêvebirin. Enstîtuya Kurdî ya Amedê di naverok û beşên kovarê de dewlemendiyek çêkir û hejmara nivîskarên kovarê berfirehtir kir. Her wisa Hejmara 13'mîn ku wekî hejmara demsalî ya zivistana 2006-2006an derket, lê Enstîtuyê ji hejmara 13'mîn û pê ve kovar careke din bi rengê dumehane derxist.

Piştî ku Enstîtuya Kurdî ya Amedê kovar wergirt, xwediyê kovarê bû Semra Ozbey û Edîtorê Weşanê jî bû Azad Zal û Enîse Şîrîn.

Hejmarên Kovarê 
 Hejmara 1em îlon-çiriya pêşîn 2004
 Hejmara 2em çiriya paşîn-kanûna pêşîn 2004
 Hejmara 3em kanûna paşîn-sibat 2005
 Hejmara 4em adar-nîsan 2005
 Hejmara 5em gulan-hezîran 2005
 Hejmara 6em tîrmeh-tebax 2005
 Hejmara 7an îlon-çiriya pêşîn 2005
 Hejmara 8an çiriya paşîn-kanûna pêşîn 2005
 Hejmara 9an kanûna paşîn-sibat 2006
 Hejmara 10an adar-nîsan 2006
 Hejmara 11an gulan-hezîran 2006
 Hejmara 12an tîrmeh-tebax 2006
 Hejmara 13an Zivistan 2006-2007
 Hejmara 14an gulan-hezîran 2007
 Hejmara 15an tîrmeh-tebax 2007
 Hejmara 16an îlon-çiriya pêşîn 2007
 Hejmara 17an çiriya paşîn-kanûna pêşîn 2007
 Hejmara 18an sibat-kanûna paşîn 2008
 Hejmara 19an adar - nîsan 2008
 Hejmara 20an gulan - hezîran 2008
 Hejmara 21an tîrmeh - tebax 2008
 Hejmara 22an îlon - çiriya pêşîn 2008
 Hejmara 23an çiriya paşîn - kanûna pêşîn 2008
 Hejmara 24an kanûna paşîn - sibat 2009
 Hejmara 25an adar - nîsan 2009
 Hejmara 26an gulan - hezîran 2009
 Hejmara 27an tîrmeh - tebax 2009
 Hejmara 28an îlon - çiriya pêşîn 2009

Girêdanên Derve 
 Malpera Kovara W

Çavkanî 

Kovarên kurdî