nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Dengê Defê

Derhênerê vê rêzefîlmê Kamiran Abdullah û senaryo jî ji alî helbestvan Hekîm Sefkan ve hatibû amadekirin. ev rêzefîlm li başûrê Fransayê li bajarê Montpellier hat kişandin. Bingeha lîstikvanê fîlme endamê Koma Şanoya Ehmedê Xanî bûn. Derî viya wek mînak Hozan Fatê, Brader, kurdê li Montpellier û aktorê Fransî cihê xwe girtin. Naveroka rêzefilme li ser malbatên penaber, têkilîyen mafya bi Dewleta Tirk re û pêkve girêdana kurda bi çi awayî dikevin destê şebekeyan.

Ev rêzefîlm ji bo MEDYA TV wek 6 xelek hatibû amadekirin.

Rêzefîlmên kurdî
AbiWord

AbiWord bernameyeke nivîsandinê ye. Fonksyionên wê ji Wordpadê firehtir e, lê ji OpenOffice.org an Microsoft Wordê kêmtir e.

AbiWord nivîsbariya azad e û li gelek zimanan hatiye wergerandin. Kurdî jî di nav van zimanan de ye. Wergera kurdî ji aliyê Koma PCKurd ve hate pêkanîn.

Piştî guhertoya (versiyon) 2.2.8  AbiWord kontrola rastnivîsa kurdî jî pêk tîne.

Ji Bo Rojname, Kovar, Tv û Radyoyên Kurdî 
Ev bername dê karê rojname, kovar, tv û radyoyên kurdî hêsantir bike. Lewre ew dê nûçeyên xwe zûtir binivîsin û ji ber redaksiyon (rastnivîs) a otomatik (jixweber) dê demeke zêde li ser komputerê winda nekin û bikaribin nûçeyên xwe bi kurdiyeke serast bidin.

Ji Bo Weşanxaneyan 
Weşanxane dê redaksiyona pirtûkên xwe di demeke kurt de û bi awayê herî nêzîkî rastiyê biqedînin. Piştî ku gotinên çewt di pirtûkê de neman, dê bi tenê ji bo serastkirina hevokan pirtûka xwe bixwînin û dê gotinên ji ber kumik, tîp, an jî nîşanekekê çewt tên çapkirin êdî nemînin.

Girêdanên derve 
Malpera AbiWord 

Nivîsbariya azad
Nivîsbariya kurdî
Kat

Kat bi kurdî ji bo şaxên nû yên ku ji gulî û koka darê derdikevin re tê gotin. Her sal, ji biharê û pê ve katên nû li daran dikevin û piştî ku ew kat mezin bûn, dibin gulî. Ji bo mirov jê re bêje gulî, divê gelek katên nû li wê katê bikeve.

Riwek
Kutilka dîlanê

Kutilka dîlanê, kutilk, kutlik, kutilka Mêrdînê, kutilka suryaniyan xwarineke kurdewarî ya pir kevnare ye, grover tê çêkirin; mezin, piçûk û çêdibe. Ya mezin yeklepî, ya piçûk jî mîna hêka mirîşkê heye. Cûreyek jî ji hêkê piçûktir û bevçikî tê çêkirin. Wek xwarin pir kevn e û li gelek herêmên Kurdistanê tê çêkirin. Hinek meselokên folklorî jî, li ser xwarina kutilkan hene. Di pêjgeha kurd, suryanî, ereb û farsan de navdar e.

Mirov dikare kutilka dîlanê wekî kufteyê jî bibîne, lewra carnan ji kutilkên danê re kufte jî dibêjin. Li hin deverên Kurdistanê ji kutilka dîlanê re kufte, kiftika mezin, dolmeha mezin jî dibêjin.

Kutilka dîlanê ya Serhedê di nava rûn û çênca xwe de tê servîskirin. Kutilka serhedî glover û hinekê din jî mezin e.

Çêkirina Kutilkan 

Dema savar tê hêran, hûrikê savar wek danê kutilkan tê hilanîn. Têra xwarinekê ji vî danî dixin firaqeke mezin û ava kel bera serê didin, piştre potekî davêjin serê û bi qederê nîv saetî dimîne da binermije. 

Piştî ku nermijî, li hev dixin û wek girêkekê hildidin, bi destan pehn dikin, dikin kortik û navoşk dinin navê, devê wê didin hev û wisa grover çêdibe, herwekî xarek e. Ji bo ku rind hilustankî bibe jî, derveyê wê bi ava şîrgermî û bi kefa dest tê mizdan.

Navoşka kutilkê ji van tiştan çêdibe:
Çend serî pîvaz hûr dikin, diranek-dido sîr diperiçêqin û dixin navê, goştê qîme yan goştê ku bi kêrê hatiye piçûparîkirin, hin texlît biharat û dermanê germ (bîbera tûj û ne tûj) di tawê de dipijînin û hinek diqelînin, piştre hindik birinc an savar dixin navê, keleke din lê dixin. Hin kebanî hene ku navoşka kutilkan tenê ji kunciyên qelandî û kutayî îêdikin. Navoşk li got zîrektî û pêzanîna kebaniyan tê guhertin.

Jimara çêkirina kutilkan, li gor nefsên di malê de çêdibe. Lê kebanî hertim hesabê hatina hinek mêvanê bêwext dike û çend gutilk zêde çêdike. Piştî ku çêkirina kutilkan qediya, beroşek av li ser êgir dikelînin. Divê kela ava di beroşê de, ne zêde be û nermik be. Her carê çend kutilk dixin nêv ava li ser êgir, kelandina wan bi qederê 20 deqîqe didomîne. Eger kelandina avê gur be, kutilk dipelişin. Piştî ku ev pijiyan, îcar hinekên din dixin nêv axa kelandin. Di kelandinê de divê kutilk nekevin ser hevûdu, eger bikevin ser hev, xetera ku hev bipelişînin heye. 

Piştî kutilk tev hatin pijandin, hemû dixin teştikekê û ji bo her mirovekî 2,3,4,5 belkî zêdetir lib dixin firaqekê. Rûnê qijilandî bera ser wan didin, dev bi xwarina wan tê kirin. Hin kebanî jî hene, kutilkên bevşikî (pehn) piştî pijandina di nava avê de, di nava rûn de jî diqelînin û hêv dixwin.

Çavkanî 

Xwarin
Pêjgeha Êzdîxan û Hesîçeyê 
Pêjgeha Metînanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha Mêrdînê
Pêjgeha kurd
Kutilk
Mast

Mast an qatix xwarineke herî kevin a mirovan e, ku ji dema hînbûna xwedîkirina ajalan maye. Mast ji şîrê kelandî ku havên ketiye nav çêdibe.

Mastê tirş
Mastê ku zêde av tê de hebe û li cihekî germ were hilanîn, zû tirş dibe. Sedama vê yekê Bakterî ne. Bakterî ji nav havênê ku mast dimeyinîne tên. Heke ew bakterî tune bin, jixwe şîr nabe mast. Ew bakteriyên baş in. Lê, dema ku ew bakterî pir zêde dibin, çêjeke nexweş didin mêst û tirş dikin. Heta, dema ku pir zêde dibin, ji tevgera wan mirov bi çavên xwe jî dibîne ku mast peqpeqokan dide.

Parzinandina mast 
Li Kurdistanê mast xwarineke bingehîn e. Lê dema ku mast tirş dibe, nema tê xwarin. Ji lew re, koçer û gundiyên kurd, ji kîsikên xas parzûn çêdikirin û mast bera hundir wan parzûnan didan. Dûvre ew parzûn bi derekê ve dadiliqandin. Piştî demekê ava mast dadiwerivî û mast ziha dibû. Ji ber ku av di hundir mast de nedima, bakterî jî nema dikaribûn zêde bûbûna. Dema bakterî zêde nebûna, mast jî çêjeke tirş nedida.

Başiyên mast
Tê gotin ku mast ji gelek nexweşiyan re dibe.

Xwarin
Hilberînên şîremenî
Pêjgeha bulgarî
Pêjgeha Tirkiyeyê
Symbian

Symbian, şirketek e ku bi armanca çêkirina pergalên xebatê ku hemû amûrên mobîl bixebitînin, çêbike derketiye holê. Pergala Xebatê ya bi navê Symbian OS ji aliyê vê şîrketê ve hatiye çêkirin.

Çavkanî 

Komputer
Şirket
Heyva Sor a Kurdistanê

Heyva Sor a Kurdistanê di adara 1993´î de li Almanya ji bo alîkariyên mirovî li Kurdistan û qada navneteweyî hatiye damezrandin.

Ev rêxistin ji aliyê dadgehên Almanya û YEyê ve bi fermî hatiye naskirin. Mixabin li Bakurê Kurdistanê nikare bi fermî karê xwe birêve bibe, lewra dûgela Tirkiyê navê rêxistinê û karê wê qedexe kiriye. 

Dîsa jî Heyva Sor a Kurdistanê gorî derfetên xwe di felaketên sirûştî de alîkariyê radigihîne hemû deverên li Kurdistanê.

Xebatên alîkariyê yên Heyva Sor a Kurdistanê hûn dikarîn li ser vê giradanê bixwînin.http://www.heyvasor.com/ku/brosur/

Girêdanên derve 

Malpera Heyva Sor a Kurdistanê
 Rûpela Fermî ya Facebookê

  Rûpela Fermî ya Twitterê

  Rûpela Fermî ya Instagramê

 Kanala Fermî ya Youtube

Rêxistin
Rêxistinên kurdan
Mişk (amûr)

Mişk, (bi Îngilîzî: mouse), bi piranî amûreke di nav kefa destan de tê girtin, tevgera wê ji aliyê komputerê ve tê şopandin û li dîmendera komputerê wekî nîşanek xuya dike. Di nav alavên komputerê de yek ji amûrên têketina daneyan e. Li gor modela mişkan, li ser wan dibe bişkokek an jî gelek bişkok hebin. Cara yekem mişkê komputerê di sala 1964'an de ji aliyê Douglas Engelbart ve hat çêkirin. Mişk tevgera dest wekî mekanîk, bi optîka bi LED, bi optîka bi lazer dikare bihise. Mişk daneyên xwe dikare bi riya qablo, înfrared, pêla radyo an jî Bluetoot bişîne komputerê.

Bêyî mişk, dema mirov bixwaze ji pêşekê, an ji cihekî dîmenderê tiştekî hilbijêre û bitikîne, divê mirov gelek bişkojkên qlavyeyê bitikîne, ev li gor çêkirina bernameyê dibe demek kin an dirêj bigire. Ji bo ev dem kintir bibe, bişk hatiye çêkirin.  
Mişk, amûreke kompûterê ye ku mirov di xebitandina kompûterê de sûdeyê jê werdigire.

Girêdanên derve 

Komputer
Clara Zetkin

Clara Zetkin (wekî Klara Tsetkîn bixwîne, jdb. 5ê tîrmehê 1857 li  Wiederau, Amtshauptmannschaft Rochlitz, Keyaniya Saksonyayê ; m. 20ê hezîranê 1933 li Archangelskoje, Oblasta Moskoyê, Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst), ramyar û parêzvana mafên jinan e.

Zetkîn di 5'ê tîrmeha sala 1857an de li gundê Wiederau li eyaleta Saksonya ya Almanya hate dinê. Ji ber ku bavê wê mamosteyê gundbû, jiyana gund ji nêz ve nas kir. Di dema dibistanê de rêbaz û birdoziya Marx û Engels nas kir. Ew tevlî civînên karkeran bû û xebatên partiyê nas kir. Di sala 1878an de piştî ku li Almanyayê qanûna anti-sosyalist kete meriyetê de û partiya Sosyalîst derbasî qada îllegal bû, Clara Zetkin jî derkete dervehî welat. Demeke dirêj li Fransayê ma û paşê jî li Swêdê weke koçber jiya. Zetkin, ne tenê rizgariya jinan, wê rizgariya hemû kedkarên jêrdest hedef dikir. Clara Zetkîn, enternasyonele rastîn bû û hemû jiyana fedayî rizgariya jinên kedkar kir. Clara Zetkîn di 20 hezîrana 1933an di sirgunê de mir.

Girêdanên derve 

Zetkin, Clara
Zetkin, Clara
Jidayikbûn 1857
Mirin 1933
Femînîstên alman
Seyîd Riza

Seyîd Riza (jdb. 1862 li gundê Lirtîka Pilûrê, herêma Dêrsim − m. 15ê çiriya paşîn a 1937 li Xarpêtê) yek ji pêşengên serhildana Dêrsimê bû.

Jînenîgarî 

Seyîd Riza sala 1862an, li Dêrsimê ji dayik bû ye. Seyîd Riza lawê Seyda Îbrahîm e. Ji zanyarekî bi navê Mehmet Elî Efendî ders dît û mezin bû. Mehmet Elî, ji aliyekî ve agahiyên olî, ji aliyê din ve jî di warê neteweyîtiyê de perwerdehiye dida Seyîd Riza. Piştî mirina bavê xwe, wî Seyîdî dewir girt û di bajarê Axdadê de bi cîh bû.

Terteleya Dêrsimê 

Di rojên serhildana Qoçgiriyê de komeke çekdar, çûn Dêrsîmê û birqiyeeke ku pişgtgiriyê dide serhildêran, kişandin. Seyîd Riza, piştî serhildana Şêx Seîd alîkarî da koçberan. Berî serhildana Dêrsimê Seyîd Riza, li hemberî gumana operasyonê bi li sereke eşîran rê hevdîtinê çê dike ku di nava xwe de yekîtiyê çê kin. Di demeke ku li Dêrsîmê serhildanê berdewam dikir, di  de rayedarên hikûmetê ji bo hevdîtinan li Erzînganê bangî Seyîd Riza dikin. Seyîd Riza, di reya Ezirganê de tê girtin û wî dibin Elezîzê û bi berdariye tê darazxwarî kirin.

Serokê serhildana Dersimê, Seyîd Riza, di 15ê çiriya paşîn a sala 1937an de, bi tevahî şeş hevalên xwe ve, ji aliyê rejîma Tirkiyê ve hatin darda kirin.

Çar têkoşerên din jî berê bi sizayê berdariye siza dikin, paşê sizayê wan werdigerînin girtî bû nê. Hin ji wan ji li ser 90 salî rê bûn, tirkan nexwestin navê xwe xirab bikin. Lê herçendî gorî zagonan diviya bû Seyîd Riza jî darve nekiran, salên wî bi qanûnî mezin dikin û berdariya dikin.

Siyasetmedar û têkoşerên darvekirî 

 Seyîd Riza
 Resik Huseyînê lawê Seyîd Riza
 Seyd Husên, Seyd Wuşên, Seyd Husênê Şêxî
 Findiq Axayê Ûsivî, Findiqê lawê Qemer
 Hesen Axayê Demenî, Hesenê Cibo, Hesenê lawê Cebraîl
 Hesenê Qurêşî, Hesenê lawê Ûlkiye
 Elî Axayê Mîrza, Eliyê lawê Mîrza Elî

Kesên ji berdariye filitî 

 Cebraîl Axayê Demenî, Civê Kejî, Ciboyê Demenî
 Qemer Axayê Ûsivî
 Qemer Axayê Heyderî, Qemoyê Heyderî (96 salî ye 31 sal ceza didinê, di zîndanê de jiyana xwe jidest dide)

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Seyîd Rizayê Dêrsimî (1862–1937), Seîd Veroj, 2008-12-05, NEFEL

Elewî
Şoreşger
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1862
Mirin 1937
Serhildana Dêrsimê
Şoreşgerên kurd
Serhildêrên kurd
Kurdên hatine dardekirin
Kesên hatine dardekirin
Jidayikbûn 1863
Nûrî Dêrsimî

Nûrî Dersimî (z. 1894 − m. 22'ê gelawêjê 1973 li Helebê), yek ji serekên Serhildana Dêrsimê  ye. Dr. Nûrî Dêrsimî di sala 1894'an de li Darayê ji dayik bû ye. Di temenê xwe yê ciwaniyê de tevgera neteweyî ya kurd nas dike. Nûrî Dêrsîmî, di nava Komeleya Bilind ya Kurd ku di sala 1918an de di pêşengiya Seyîd Ebdulqadir de tê saz kirin, cih digire. Dêrsimî, di nava vê tevgerê de bi awayekî çalak xebatê dike û bi tevahî Elîşêr ji bo meşandina xebatên ramyarî diçe Qoçgiriyê. Dêrsîmî, di nava pêşengên Serhildana Koçgiriyê de cih digire û ji aliyê hêzên dewleta tirk ve tê girtin, lê belê paşê bi alîkariya Seyîd Riza serbest tê berdan. Nûrî Dêrsîmî, dev ji têkoşîna xwe berneda û ji serhildana Dêrsimê re jî pêşengî kir. Piştî ku Serhildan bi awayekî bi xwîn hate serkûtkirin, Nûrî Dêrsîmî jî derbasî binxetê bi bû. Dêrsîmî, li vê derê jî xebatên xwe yên ramyarî berdewam kir. Û li Qirîkana Haco Axa ye li cem mayîn bûn.

Dr. Nûrî Dêrsimî di sala 22'ê tebaxa 1973an de li bajarê Helebê çû li ser dilovaniya xwe. Goristana Nûrî Dêrsîmî li goristana Xanen ya li nêzîkî Efrînê ye.

Çavkanî 
 Kürdistan Tarihinde Dersim  (Heleb 1952). 
 Hatıratım, Weşanêm Roja Nu, Stockholm 1986

Girêdanên derve 

  ku.pydrojava.com: Navdarê Kurd Nûrî Dêrsimî hate bîranîn  (24/08/2015) 

Şoreşgerên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1894
Mirin 1973
Kesên sedsala 20an
Neteweperwerên kurd
Jidayikbûn 1893
Siyasetmedarên kurd
Nivîskarên kurd
Zîndana Amedê

Zîndana Amedê yan Girtîgeha Amedê girtîgeheke li navenda Amedê ye. Bi êşkenceyên dewleta tirk û bexwedana ciwanên kurd navdar bûye. Di dema êşkenceyan de ji aliyê Esat Oktay Yıldıran ve dihate birêvebirin ku wî jî ferman ji serkaniya artêşa tirk digirt.  

Ev zîndan, bi taybetî piştî cûntaya leşkerî ya 12ê îlona 1980an ku li Bakurê Kurdistan û Tirkiyeyê hate îlankirin, bû navenda êşkenceya li dijî şoreşgeran. Li vê zîndanê desthilatdariya mîlîtarîst a tirk, li hemberî şoreşgerên kurd, her cûre êşkence dida meşandin û herwiha vê derê kiribû cîhê aşartîş (îtîraf) û radestiyê (teslîmiyetê). 

Lê belê bi taybetî pêla berxwedanê ku bi şoreşgerê kurd endamê komîteya navendî ya PKKê Mazlum Dogan destpê kir, êdî bi Şeva Çaran û berxwedana 14ê tîrmehê li hemî zîndanê belav bû. 

Piştî van berxwedanan êdî kiryarên teslîmgirtin û îtîrafkariyê yên desthilatdariya mîlîtarîst têk çû û zîndana Amedê bû kela berxwedanê. Zîndana Amedê piştî cûntaya leşkerî ya 12`ê îlonê bû akademiya şoreşgeran. 

Navekî din ê Zîndana Amedê jî Akademiya Mazlum Dogan e. Ango mirov dikare bêje ku li rûyekî vê zîndanê êşkence, kuştin û her cûre kiryarên dervehî mirovatiyê û li rûyê din jî şeref, namûs, serberzî û berxwedana şoreşgeran.

Gelek şoreşgerên kurd ên weke Mazlum Dogan, Kemal Pîr, Hayrî Durmuş, Alî Çîçek, Ferhat Kurtay, Mahmut Zengîn, Eşref Anyik, Necmî Oner, Akîf Yilmaz di encama berxwedaneke bêhempa de jiyana xwe jidest dan.

Mijarên têkildar 

 Lîsteya girtiyên mirî li girtîgeha Amedê (1981-1984)

Girêdanên derve 
 Malperek li ser Zîndana Amedê (bi tirkî) 

 
Dîroka Tirkiyeyê
Amed
Bruksel

Bruksel (, ) paytextê Belçîkayê ye û di heman demê de paytexta Yekîtiya Ewropayê û navenda rêxistina NATOyê ye. Piraniya biryarên Yekîtiya Ewropayê li vî bajarî tên wergirtin. Li bajêr  sê zimanên ku wekê zimanên fermî tên axaftin flemenî (zaravayekî nederlendî), fransî û almanî ye.

Ji xeynî bajarokê dîrokî ya navendî ku di hundurê Pentagonê de ye, Bajarê Brukselê û hinen derûdora bajêr di nav devera mezin a Bruksela paytext de ye yanê şaredariyên berê yên Haren, Laeken û Neder-Over-Heembeek ku li bakur in.

Li gorî daneyên 1ê çileya sala 2022an  nifûsa bajêr 188.737 kes e. Rûbera giştî ya bajêr 33.09 km² (çargoşe) ye ku belavkirina nifûsê 5.704/km² (çargoşe) cih digire. Di sala 2007an de, li bajarê Brukselê bi qasî 50.000 kesên ku belçîkî nebûn qeydkirî bûn. Li gel hemû şaredariyên Brukselê hemî şaredarî bi qanûnî duzimanî ne ku zimanên fransî û holendî bi awayekî qanûnî li şaredariyan fermî ne.

Dîmenên ji Brukselê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera fermî ya Brukselê

Belçîka
Paytextên Ewropayê
Roja Rojnamegeriya Kurdî

Roja Rojnamegeriya Kurdî, roja bîranîna derketina rojnameya pêşîn a kurdî ya bi navê Kurdistan e. Rojname di 22ê nîsana 1898an de ji aliyê Miqdat Mîthad Bedirxan ve bo yekem car li paytexta Misirê Qahîreyê hatiye çapkirin. Bi helkefta vê hindê, di roja 22ê nîsanê de Roja Rojnamegeriya Kurdî tê pîrozkirin.

Çavkanî

Salveger
Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan

Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan TŞH () tevgereke hemcînsbazan li Tirkiye û Kurdistanê ye.

Di danezana sazbûnê tevgerê, DEH bi vê rengê tê tarîf kirin:

Tevgera şoreşger a Hemcînsbazan rêxistina hemcînsbazên şoreşger ên vî welatî ye. Bêyî ku civakên bi çîn ji holê rabin ne ji bo hemcînbaz ne jî bo nasnameyên din ên bindest azadiyeke rasteqînî guncan e. Cihê ku wekhevî lê nebe azadî hesta rehetiyeke demdemî pêvtir tiştekî nîn e.

Eşkere ye ku bi dest xistinên têkoşîna di pergala civakên bi çîn de dest ketine bi tenê bi kêrî çîna bilind tê û di jiyana takekesên ji çîna bin de guherîneke erênî pêk nayne. Ji bo hemcînsbazan û ji bo hemû nasnameyên din ên bindest azadiya rasteqînî di civakên ji Kapîtalîzmê wêdetir de guncan e. Di vî warî de TŞH têkoşîna li dijî pergala kapîtalîst, burjuva, faşîst ji xwe re dike rêgezek.

Li ser axên ku em dijîn hebûna pergala kapîtalîst-burjuva diyar û bêşik e. Û heger li dîroka têkoşîna şoreşger were temaşekirin taybetmendiya faşîst a vê pergalê diyar e. Ji ber ku vê dewletê, aliyên civakê yên pêşwerû, welatparêz, demokrat û şoreşgeran ji îşkenceyên cur be cur bigirin heta komkujiyan re rû be rû hiştiye. Hewarên demokrasî û azadî yên serdestan bi rastî jî di tixûbên ramyariya lîberal de yekgirtî ye. Ji xwe dema mirov bi berçavkên lîberalîzmê binêre her takekesek xwedî azdaziyeke bêsînor e. Çawa ku Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan vê nêzîktêdayînê yekcar red dike û di heman demê de hebûna wê bersiveke baş a hemcînsbazên şoreşgeran e bo ew rêxistên ku bi pergalê re li hev dikin. Çawa ku di her aliyê civakê de weha ye , hemcînsbazên ku di nava tevgerên demokrat û peşverû de cî digirin ji bilî pêkutiya civakî û terora dewletê mixabin bi pêkutiyên wan tevgerên ku di nav wan de ne jî rû be rû dimînin. Gelek rêxistinên şoreşger ku hemû nirxên pergala kapîtalîst û burjuva red dikin lê dema ku qala hemcînsbaziyê dibe, ji wê pergala ku dixwazin birûxînin bêhtir hişkebawer û zordest dibin. Ji ber vê yekê Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan di vî warî de rêxistina yekta ye ku têkoşîna azadî ya hemcînsbazan bikaribe pêş bixîne.

Girêdanên derve
Malpera TŞH 
Rêxistin
Kîmya

Kîmya yan jî kemî, zanîna li ser struktûr, xislet, hokarî û guhertina keresteyên xwezayî ye. Kemî, têrkera ku heyî û ankû tişta ku heyî, reng, awa, û temenê wê yê ku jê afirî hemûyan ku fahm bike lê dikolê. Bi teybetî, li ser esasê lêkolînkirinê bi lêkolînê re tê ser ziman. Wusa tê gotin û bawer kirin ku gotina kemî, ji ya Semî tê. Gotina semî jî, di wate ku rastkirin û awa dayîna tiştan bi rêzkerî kirna û sentezkirina wan re xwediyê wateyekê bûya.

Kîmya, di temenê ceribandinê de gelek beşên pêşketina. Hemû ji bi lêkolînî, dikin ku fahm bikin. Minaq, atom ji melokulan pêt tê. Têkiliya nava melokulên we Notron, Proton û Elektron û hwd, çawa ya, çawa têkiliyê bi hevdû re didênin. Çawa bi hevdû re di ahangekê de na, û hwd, ku hê gelek aliyên din jî di nav de hena ku em rêz bikin li vir, hemûyan hewl didin ku li gorî wastîya wan fahm bike.

Dîroka wê 
Di demên berê de, di dema ku bo xwarin were çê kirin pêşî dihat kifşkirin wê çi bikina nava hevdû. Ev hin bi hin pêş dikeve. Minaq, ji bo xweşikbûnê jinan andako çê kirin û li rûyê xwe dixistin bû ku bêhna xweşik ji wan were û xweşik bin. Ew çêkirin û ku ka çi dikina nava hevdû de, ew hemû teybetmendiyaka wê tevlikirina li nava hevdû, ya ku mirov bi kemîyê re bêne ser ziman hena. Minaq, di dema Sûmer, Babil Gûtî, Hûrî û Mîtannî, Medî û hwd, hesin dikat halandin û jê tişt dihat çê kirin. Zêr û zêv hevdû û dihat helandin û jê tiştênw eke guhar û hwd dihat derxistin. Ev hemû, dideê nîşandin ku di nava wan de semî pêşktibû bû. Piştre jî ku dem tê dema me em dibînin ku bi zanistê re bi metodên ceribandinê wê gelek metod pêş bikevin.

Zanist û kemî 
Zanist, aliyekî wê yê ku weke lingê wê mirov bihasibinê ê ceribandinê heya û li ser kemîyê ya. Kemî jî, hinekî di temenê cerbandin û fahmkirinê de xwediyê wateyê ya.

Binêre jî 
 Element
 Tabloya periyodîk a elementan
Kanza

Çavkanî

Girêdanên derve 

Kîmya
Zanist
Zanistên siruştî
Natriyûm

Natriyûm (, ji ) an jî sodyûm () metalek û elementek e.

Element
Zû dişewte
Tirş
Oksîjen

Oksîjen (), oksicîn () an jî  tirşînza elementek e. Ev gazekê ku nimroya wê ya atomî 8, giraniya wê ya atomî 16, reng û tehma wê nîn e û di hewayê de ji pêncan yek heye, kurtebêja wê O ye.

Çavkanî 

Element
Dêle bişewte
Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê

Li Tirkiyê ji 1993an şûnda Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê tên dayîn.

Xelatên Rojnamegeriyê ya Mûsa Anter û Şehîdên Çapemeniyê cara ewil sala 1993an de ji aliyê Özgür Gündem, piştre 1994an de Özgür Ülke, 1995an de Yeni Politika, 1996an de Demokrasi, 1997 û 1998an de Ülkede Gündem, 2000an de Yeni Gündem û sala 2001an de jî ji aliyê Yedinci Gündem ve hatibû dayîn. Di sala 2004an de xelat ji aliyê Ülkede Özgur Gündem hat dayîn.

Xelatên 1993

Xelatên 1994

Xelatên 1995

Xelatên 1996

Xelatên 1997

Xelatên 1998

Xelatên 2000

Xelatên 2001

Xelatên 2004
Beşa nûçeyê: Adnan Gerger
Beşa wêne: Sabahê Sadik
Beşa karîkaturê: Özgur Evran
Beşa nûçegihaniya jinê: Fatma Bilgin
Beşa nûçegihaniya kurdî: Vedat Kurşun û Ertuş Bozkurt
Xelata rûmetê: Tevgera Hemwelatiya Azad

Xelatên 2018

Çavkanî 

Xelat
Medya
Özgür Ülke

Özgür Ülke, rojnameyeke ye ku ji 1994 ta 1995 bi tirkî weşan kir. Di 2ê kanûna paşîn a sala 1995an de bi biryarê dadgehê hat girtin.

Rojnameya Özgür Ülke di 28ê nîsana sala 1994ê de dest bi weşanê kir. Di 3ê mijdara sala 1994 an de, navenda rojnameya Özgür Ülke ya Stembolê hat bombe kirin û xebatkarê rojnameyê Ersîn Yildiz jiyana xwe wenda kir. Mina ku sansûrkirin û qedexekirina belavkirina rojnamê, an jî bi sedan dawe vekirina li dijî nivîsên rojname ne bes be, gelek xebatkarên wê ji aliyê hêzên dewletê ve hatin revandin û kuştin. Rojnameya ku di şertên legal de dihat weşandin, di şertên ilegal de dihat xwendin.

Li beramberî ewqas astengî û zordariyan, rojname weşana xwe berdewam kir, lê belê hêzên dewletê vê yekê tehemûl nekir û ew bombe kirin. Di encamê de, hemû avahiya rojnamê şewitî, kompitur nedihatin xebitandin, lê belê xebatkaran dev ji karê xwe bernedan, hemû nûçeyên xwe berhev kirin û roja mayîn rojnamê careke din weşandin.

Mijarên têkildar 
 Özgür Politika
 Yeni Özgür Politika

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Demokrasi (rojname)

Rojnameya Demokrasi rojnameyek bû ku li Tirkiyê derketiye.

Rojname di 3ê gulana sala 1997an de ango di roja azadiya çapemeniyê de ji ber nivîseke wê li gorî xala 312an ya Qanûna Cezayê Tirk hate girtin.

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Yeni Ülke

Yeni Ülke rojnameyeke heftaneme ye ku ji 1990 ta 1993an li Tirkiyê weşan kir.

Di 20ê cotmeh sala 1990î de, heftenameya Yeni Ülke dest bi weşana xwe kir. Bi giranî cih dida rastiya li Tirkiyê û pirsgirêka kurdan. Rojname ji ber van armancên xwe, di sala 1993an de jî hate girtin. 

Di 24ê sibata sala 1992an de jî nûçegîhanê Yeni Ülkeyê Cengîz Altun ji hêla kontrayan ve li Êlîhê hate kate şehîdkirin.

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Özgür Gündem

Özgür Gündem rojnameyeke bi zimanê tirkî ye. Ku rojnameya di 16ê tebaxê de 2016 hate qedexe kirin.

Dîroka rojnameya Özgür Gündem

Rojnameyê di dirêjahiya jiyana xwe ya 18 mehan de 26 şehît da.

Hejmara pêşîn a Özgür Gündem kengî derket?

Şehîdên çapemeniya Özgür Gündem 
Di 30ê gulana sala 1992an de Rojnameya Özgür Gündem hate girtin.

 Di 12'ê Adarê sala 1994an de nûçegihanê Özgür Gündemê Nazım Babaoğlu yê Rihayê ji aliyê hêzên kirêt ve li Sêwregê hate revandin û di binçavan de hate windakirin. Encamê Babaoğlu heta niha jî nayê zanîn. 
 Di 18'ê reşemiyê sala 1993an de Nûnerê Rihayê yê rojnameya Özgür Gündemê Kemal Kılıç bi destên hêzên tarî hate şehîdkirin. 
 Di 8'ê pûşperê sala 1992an de nûçegîhanê Özgür Gündemê Hafız Akdemır hate şehîdkirin. Hafız, di sala 1996an de li Lîceyê hate dinê. Ji pêvajoya Dibistana Navîn û pê ve hertim hate binçavkirin, ji êşkenceyan hate derbazkirin û nêzî 7 salan di zîndanê de ma. Di herî dawiyê de dema ku nûçegîhaniya Rojnameya Özgür Gündemê dikir, ji alîyê kontr-gerîlayên Tirk ve hate bikujkirin. 
 Di 9'ê sermawezê sala 1993an de, belavkarê rojnameya Özgür Gündemê Adil Başkan li Nisêbînê ji aliyê Kontr-gerîla ve hat bikujkirin. 
 Di 10'ê sermawezê sala 1993an de, belavkarê rojnameya Özgür Gündem yê Amedê Yalçın Yaşa ji aliyê Kontre-gerîla ve hat bikujkirin.
 Di 27'ê sermawezê sala 1993an de, Berpirsiyarê belavkirina rojnameya Özgür Gündem yê bajerê Wanê, Adnan Işık ji alîyê Kontre-Gerîla ya Tirkiyê ve hat kuştin.

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Çavkanî 

Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Yeni Politika

Rojnameya Yenî Polîtîka rojnameyeke rojane bû ku li Tirkiyê û bakurê Kurdistanê dihate derxistin. 
Rojname Di 13ê nîsana sala 1995ê de dest bi weşanê kir. Her wiha ev rojname di 16ê tebaxa sala [[1995]an de hate girtin.

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Huznu Okşar

Huznu Okşar (z. 1977 − m. 1992), gerilayekî kurd e. 
Gerîllaya Kurd Hûznû Okşar ya bi navê kod Dîlan Canda di sala 1977an de li Başûrê Kurdistan, li gundê Cizîrê Kowaxê hate dinê, di 28`ê Nîsana sala 1992an de li Cizîrê tevlî nav refên gerîlla bû. Li herêma Botanê li Katoyê Jîrkî / Giriyê Herizê jiyana xwe ji dest da.

Kuştiyên cengê (PKK)
Jidayikbûn 1977
Mirin 1992
Nesime Yaman

Nesime Yaman (z. 1979 − m. 1999) gerîlayeke kurd e. 

Nesîme Yaman ya bi navê kod Delîla Goyî di sala 1979an de li gundê Qiliban Badinê hate dinê, di sala 1990î de tevlî nav refên gerîlla bû, femandarê bolûkê û rêvebera YAJKê ya Eyaletê bû. Nesime Yaman di sala 1999an de bi tevî 8 Gerîllayên Kurd li herêma Hazek-Gencê jiyana xwe ji dest dan.

Yaman, Nesime
Jidayikbûn 1979
Mirin 1999
Evin Boğa

Evin Boğa (z. 1979 − m. 1999), berniyas bi Evîn Umut, di sala 1979an de li gundê Kinasora Tatwanê hatiye dinê, di kanuna paşîn a 1996an de tevlî nav refên gerîla yên PKKê bû. Evîn Boğa, di 28ê nîsana 1999an de li herêma Hazek-Gencê bi tevî heşt gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî 

Boğa, Evin
Jidayikbûn 1979
Mirin 1999
Muhsur Çelik

Mûhsur Çelîk (z. 1978 − m. 1999) yê bi navê kod Dilovan di sala 1978an de li Bismilê hate dinê, di sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû. Di 28'ê Nîsana 1999an de, li herêma Hazek-Gencê bi tevî 8 gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.

 
Çelik, Muhsur
Jidayikbûn 1978
Mirin 1999
Emine Uygun

Emîne Uygun (z. 1979 − m. 1999), ya bi navê kod Berçem Bote di sala 1979an de li Edenê hate dinê, di 20 tebaxa sala 1998an de tevlî nav refên gerîlla bû. Emine Uygun, di 28ê Nîsana 1999an de, li herêma Hazek-Gencê bi tevî 8 gerîlayên din jiyana xwe ji dest da.

Kuştiyên cengê (PKK)
Jidayikbûn 1979
Mirin 1999
Friedrich Nietzsche

Friedrich Wilhelm Nietzsche (jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1844, li Röcken, Prûsya - m. 25ê tebaxa 1900, li Weimar, Împeratoriya Almanî), helbestvan û fîlozof û fîlologekî klasîk ê alman bû.

Jînenîgarî 

Nietzsche di 15ê çiriya pêşîn a 1844an de tê dinê, di sala 1849an de bavê wî jiyana xwe ji dest dide, li ber destê dê, xwişk û xaltiya xwe mezin dibe. Nietzsche ku dibêjin fikra wî ya li ser jinan di vê demê de kemiliye, di van salan de jêre gotine "keşeyê biçûk" û di 25 saliya xwe de bûye profesorê fîlolojiyê. Friedrich Nietzsche ku li ser felsefeyê kûr dibe, ji malûlî malnişîn dibe û bi temamî xwe dide nivîsandinê.

Ew bi taybetî di salên xwe yên dawî û piştî mirinê navdar dibe; piştî jiyana 11 salên wekî jiyaneke nebatî di 25ê tebaxa 1900î de jiyana xwe ji dest dide. Friedrich Nietzsche bi peyva "Xwedê mir" mirov kişandine nav fikirînê, peyva mirovê raser derxistiye pêş. Nietzsche ku heta niha di gelek anketan de di nav mirovên herî biaqil ên dinyayê de di nav rêzên pêşîn de cih girtiye, ji bo pirtûka xwe nirxandina, "berhema herî kûr" kiribû. Fîlosofiya wî kartêkirineke mezin li şêweyê ramana sedsaliya 20an kir. Bi boçûnên xwe ên felsefî aspektên felsefa Existenz, ango heyînê vala derxistin.

Ramanên wî 

Mixabin naziyan felsefa Nietzsche bo berjewendiyên xwe bi kar anîn û polîtîzekirin, lê rexneyên wî ên zelal li dijî nijadperestiyê, anti-semîtîzmê û biyologiyê bi zanebûn bêguhdan kirin û binax kirin. Nivîsên Nietzsche kartêkirineke mezin li gelek nivîskar û torevaên elmanî ên moderin kiriye mîna Rainer Maria Rilke, Robert Musil, Hermann Broch, Stefan Zweig, Thomas Mann, Hermann Hesse, Karl Kraus û Gottfried Benn, herweha li tore û felsefeya ferensiyan kir û bi taybetî li Michel Foucault û Jacques Derrida kir. Felsefa Nitsche li ser rastî û derewan, xêr û şer, reş û spî, di çarçewa sincê de, belavbû û bi taybetî di pirtûka wî de Also sprach Zarathustra (Zerdeşt werr go) de. Di Psychologiyê de jî bandora Nietzsche li Sigmund Freud, Ludwig Klages û Carl Gustav Jung bû. Li hember wê jî pir ramiyar û zane li dijî Nitsche û behweriyên wî hebûn mîna Karl Jaspers, Martin Heidegger, Martin Buber, Paul Tillich, Albert Camus û Jean-Paul Sartre. Wan di nivîsên xwe de, rexneyên tund li Nitsche girtine. Nitsche, di cîhana navnetewî de, wek fîlosofekî hatiye naskirin, lê wek helbestvan, kêm li derveyî Elmaniya behsa wî bûye. Hêjayî peyivê ye jî, ko helbestên wî pirr bi raman û bi giyan ve girêdayî ne.

Tifingên tijî, jibo gulebarana mejiyên tijî, çêbûne

Mejiyên vala jî jibo tijîkirina wan tifingan....

Friedrich Nietzsche

Berhemên Wî 
- Pirtûka wî ya Also sprach Zarathustra, di hezîrana 2007an ji aliyê Muhammed Înal ve hatiye wergerandin û ji Weşanên Hîvda bi navê Zerdeşt wiha ferman kir bi kurdî derket.

- Antîxirîst, nifir li xirîstiyantiyê (Der Antichrist, Fluch auf das Christentum, 1888)

Gotinên Wî

Girêdanên derve 

 Friedrich Nietzsche – 1844-1900 - Ji Malpera Felsefevan 
 Li Ser Nêrîna Nietzsche Ya Ol - Ji Malpera Felsefevan 
 Bavê Ramana Postmodernîzmê: Nıetzsche - Ji Malpera Felsefevan 

Fîlozofên alman
Nivîskar
Alman
Jidayikbûn 1844
Mirin 1900
Peymana rakirina hemû awayên dîskrîmînasyona jinan (1979)

Komîsyona YNyê ya Jinan a di 1946an de ava bû, di salên 60î de dest pê kir û berê xebata xwe da hemû awayên dîskrîmînasyona jinan. Komîsyon berê li ser mafên jinan ên sîyasî û hevwelatiyê xebîtiye. Grûpê danezanek amade kir ku civîna YNyê ya giştî ew di 1967an de qebûl kir. Ev danezan bû bingehê peymana sala 1979an a rakirina hemû awayên dîskrîmînasyona jinan (Bi navê Peymana jinan jî hat binavkirin).

Peymana jinan ji 30 bendên ku bi mafên jinan ên li hemû waran, pêk tê. Komîteya hemû awayên Dîskrîmînasyona Jinan (Committee on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, CEDAW) çavdêriyê dike, bê ka Peymana jinan çawa tê teqîbkirin.

Welatên ku Peymana Jinan tesdîq kiriye divê her ji sê mehan carekê raporan bidin Komîteyê, bê bendên Peymana Jinan çawa tên tetbîqkirin. Komîte raporan dide ECOSOCê (Encumena aborî û civakî) och civîna YNyê ya giştî. Ev rapor dû re ji Komîsyona Jinan re tên şandin. Komîte dikare ji tiştên di raporan de tên gotin û agahdariyên ji welatên peymanê tên wergirtin hereket bike û pêşnîyazên xwe û tewsîyeyên giştî pêşkêş bike.

Di 1998an de protokoleke ku di Çileya Pêşîna sala 2000î de ket îcrayê bi ser Peymana jinan ve hat kirin. Protokola servehî tê wê mahneyê ku jinên ku mafên wan ên mirovî li gora Peymana jinan pê pes bûne, ji bo sererastkirinê û stendina tezmînatê dikarin giliyên xwe li ba YNyê bikin. Berê îmkana giliyê takekesî li ba Komîteya YNyê ya Dîskrîmînasyona Jinan hebû. Niha jî mimkin e ku miorv li pêpeskirinên giran, an jî sîstematîk bikole.

Girêdanên derve
Nivîsara peymanê
http://www.elektra.nu/nordkurdiska/db/artiklar/konv_om_diskriminering_av_kvinnor.htm 
Peyman
Peymana YNyê ya di warê mafên zarokan de

Peymana YN'yê ya di warê mafên zarokan de ji 54 bendan pêk tê. Ev Peymana zarokan bi versîyona kurt û bi zimanekî hêsan hatiye amadekirin, hemû bend di vê tekstê de nehatine nivîsîn.

Girêdanên derve
Nivîsarê peyamê
http://www.elektra.nu/nordkurdiska/db/artiklar/barnkonventionen.htm 
Peyman
Namûs

Namûs li ser bingehê hiseke pir civakî ava dibe û ji bo ku mirov ji mirovên civaka tradîsyonel, gelek caran li gundên piçûk bixwaze, da ew nîzama giştî biparêzin, tê bikaranîn. Ev nîzam li ser bingehê normên patrîyarkalî hatiye avakirin û ji ber vê yekê kêm zêde jindijmin e. Ji bo ku civaka bi namûsê ve girêdayî karibe jîyana xwe bidomîne, şert e ku endamên wê bi nîzama giştî ve girêdayî bin. Bo nimûne, cezekirina yekî ku qaîdeyên heyî yên nenivîsandî pêpes dike û xwexistina şûna qanûnê, erkek e ku ji malbatê û beriya herkesî ji endamên malbatê yên mêr tê payîn.

Ji ber ku namûs, an jî namûsa mêrî bi awayekî xurt bi jîyana jinê ya cinsî ve girêdayî ye, ev tê wê mahneyê ku ji bo paraztina namûsê, divê tevgerên jinê bên kontrolkirin. Bi gotineke din, di civakên ku li ser bingehê hisa namûsê tên avakirin, zordestîyeke xurt li ser jinan heye. 

Strukturên patrîyarkalî li her devera dinyayê hene. Zordetiya li ser jinan, lêdan û kuştin li her civakê çêdibin. Ev di nav civakên namûsê yên tradîsyonel de eşkeretir e. Bi saya şoreşa femînîst, zordestiya patrîyarkalî baleke mezin kişand. Di pêşveçûna demokrasiyê û mafên mirovan de, ev zordestî hinekî kêm bû.

Civak
Cîns
Îslam
Sinetkirina jinan

Her roj bi hezaran keç tên sinetkirin. Sinetkirina jinan weke şikenceyê, dibe sedema êş û azara giran. Encamên wê dikarin bibin sedema mirinê. Piraniya keçên ku ji mirinê difilitin divê di jiyana xwe ya mayî de tehamulî şopên birînên fîzîkî û psîkolojîk bikin.

Hikûmetên welatên ku sinetkirina jinan lê çêdibe, ji bo rawestandina vî adetê hanê, pir hindik tişt kirine, an jî tu tişt nekirine.  

Dewlet ne hew ji kes û aktorên din berpirsiyar in, bê di wezîfeyê de çi dikin, herweha ji kes, grûp û dezgehan jî berpirsiyar in, bê ew di nava dewletekê de ji bo pêpeskirina mafên mirovî çi dikin.

Peymanên navneteweyî yên mafên mirovan ji bo reftariya dewletan bi tenê qaîdeyan danîne. Ew herweha daxwazê dikin ku divê dewlet bixebitin, da tawanên li dijî mafên mirovî rawestîne û êrîş û şikenceyê qedexe bikin. Dewlet berpirsiyar in ku bêyî ku lê binihêre, bê ew li kî derê û ji aliyê kê ve hatine kirin, divê reaksiyonê li hembera raporên li ser êrîş û şikenceyê nîşan bidin. Mahneya wê ev e ku şideta li dijî jinan a weke sinetkirinê, divê bê rûreşkirin û jin ji aliyê qanûnan ve bên paraztin. Divê li hemû giliyên ji bo şidet û şikenceya li dijî jinan bê kolîn. Divê kirdarên wan mihakeme bibin û ji bo sûcên xwe bên cezekirin.

Rêxistina Efûyê ji hikûmetan û desthilatdaran daxwazê dike ku çi ji aliyê temsîlkarên dewletê ve hatibe kirin û çi jî ji aliyê şexsan ve hatibe kirin, divê ew jinan li hembera şidetê biparêzin. Şideta li malê, bo nimûne, lêdan û ecizkirinên cinsî, ne meseleyên malbatê yên taybetî ne. Li gora  Rêxistina Efûyê, mirov nikare ji bo pêpeskirinên mafên mirovî, adetên dînî û çandî ve weke bingeh nîşan bide.

Cîns
Civak
Jeanne d'Arc

Jeanne d'Arc (1412 - 30'ê gulanê, 1431), bakîreya Orleansê, ezîzeya parêzvan a Fransayê û lehenga netewî jî tê zanîn.
 
Jeanne, di şerên sedsalê de, welatê xwe li li hemberî dagirkerên Îngîlîz parastiye û wekî din fermandariya vê berxwedanê kiriye û birêve biriye. 

Bavê wê Jacques d'Arc cotkarek bû. Navê diya wê Isabelle ye. Jeanne ji malbateke 5 zarokan a 3emîn bû. Jeanne di 6`ê çileya 1412`an de li bajarê Domremy ku cîranê beşê hawirdora Champagne û Lorrainne'yê ye, tê dinê. Zarokatiya wê li çolter û şepalên gund, bi çêrandina pezê bavê xwe derbas dibe. Ew di heman demê de ji diya xwe bi guhdarkirina çîrokên dînî, derbarê dîn de agahî bidest dixe. Di karên malê de bi nîşandana hûnerê xwe mezin dibe. 

Li gorî rîvayetê, Jeanne dema ku dibe 12 salî, dest bi bihîstina dengê ezîz Michael, ezîze Catherine û ezîze Margeretê kiriye. Êdî bawer dike ku ev deng ji aliyê xwedê ve jê re hatiye şandin. Dengên jê re tê, ferman dide ku `Welatê xwe ji Îngîlîzan rizgar bike, alîkarî bide Qraltiya Velîaht û textê Frensî bilind bike û ev karên ku bike `Mîlsyona wê ya pîroz e`. 

Her wiha ev deng jê re dibêje ku porê xwe qût bike, kincên mêran li xwe bike û xwe bi çekan bixemilîne... 

Di sala 1429`an de Îngîlîz, bi alîkariya hevalbendên xwe Burgonya'yî, hemû Fransayê heta Parîs û Bakûrê Loireyê dagir dikin. Frensî, ji ber xemgîniya ku bîhîstine û ji ber nebûna serokê xwe, gelek kêm li ber xwe didin. 

Li ser wan keyê Îngîlîz Henryê 5ê, doza keyaniya Fransayê dik. 

Jeanne, destpêkê fermandar û piştre jî velîaht ji bo bikaranîna hêza wan razî dike.
 
Piştî ku ji îmtîhan û azmûnên bawermendan derbas dibe, dibe fermandara yekîneyeke leşkerî ya sed kesî. Jeanne, di şerê Orleansê de, ji yekîneyan re dibe pêşeng û bi awayekî mûcîzevî, li dijî Îngîlîzan serkeftinê bi dest dixe. 

Di deverên cûda cûda yên welêt de tevlî şerê li dijî Îngîlîzan dibe.
 
Piştre Jeanne, diyar dike ku divê velîaht, weke Charlesê 7ê taç bide serê xwe û bi vî awayî Velîaht razî dike. 
Di merasîma taçkirinê ya li katedrala Reimsê tê çêkirin, li cem Key cîh digire û bi vî awayî tê şehnazîkirin. 
Di sala 1430'an de, dema ku Compiegne ya li cem Parîsê diparast, ji aliyê Burgonyayiyan ve zeftkirin û radestî Îngîlîzan tê kirin. 
Îngîlîz, Jeanne di serî de bi efsûnbaziyê ji ber ramanên wê tewanbar dikin. 
Her wiha ji ber ku xwedî ramanên li dijî baweriya dêra Xiristiyan e û kincên mêran li xwe kiriye, radestî rêxistina Dêra Rouenê tê kirin. 
Dadgeha Girêdayî Rêxistina Dêrê, van ramanên Jeanne weke suç dipejirîne 
Di encama vê dadgehê de Jeanne tê mehkûmkirin û di 30`ê Gulana 1431`ê de, bi darekê ve tê girêdan û bi saxî tê şewitandin. 

Jeanne D`arc dema tê şewitandin, keçeke 19 salî ye. Lê belê Charlesê 7ê ji bo rizgarkirian Jeanne'yê nakeve nava ti hewildanan. 
Di sala 1456`an de rûniştineke duyemîn tê vekirin û tê îlankirin ku Jeanne bê suç e. 
Dêra Xiristiyan, Jeanne d'Arc, di sala 1909'an de derdixe mertebeya ezîzetiyê û di sala 1920`an ve ev yek bi fermî tê pejirandin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Jinên fransî
Şoreşger
Jidayikbûn 1412
Mirin 1431
Gulûl

Gulûl, gulol, xwarineke Botanê ye.

Çêkirin 
Ji mast, birinc, savar an jî garis çêdibe. Dew tê kelandin, birinc an jî bulxur dikeve navê û hinek din jî tê kelandin. Ji ser agir tê girtin ku heta sar û tîr bibe. Rûn sor dibe û bi ser de tê reşandin û serwîs dibe.

Xwarin
Xwarinên sîr û mastê
Pêjgeha kurd
Kêpayî

Kepayê (hûrên dagirtî) xwarineke Botanê ye.
 
Hûr tê perçekirin û wek kîsên biçûk tên girêdan. Birinca bi qîme û baharat dikeve navê û li ser agir di avê de tê kelandin.
Xwarin
Mertoxe

Metoxe navê xwarineke çorsane û amadekirina wê hêsan e ye. Li  Botanê, Serhed, Xerzan û gelek herêmên din navdar e. Helbet li tevahiya Kurdistanê jî tê zanîn.

Mertoxe bi taybetî di nav gerîllayan gelek bi nav û deng e. Lewra çêkirina wê hêsan e. Mertoxe û hesîde her xwarinên şervanên kurd bûne.

Şîraniyek, ji to (toxavk an toşîr, tûwik), rûnê nivîşk û arvan tê çêkirin. To û rûn di rûnbirêşkê (taweyê) de tê helandin û arvan bi serde tê reşandin. 

Hinek av dikevê û sar tê xwarin. Ji şûna avê, doşavî (şerbet) jî dikeve navê.

Xwarin
Şîranî
Doxave

Doxave xwarineke Botanê ye.

Ev xwarin ji dew çêdibe. Nok tê tevlêkirin. Goştê qîmeyê wekî kofteyên biçuk tê çêkirin û tê tevlêkirin.

Li Culemêrgê jê re doxeba jî tê gotin.

Xwarin
Keledoş

Keledoş, keldoş xwarineke pêjgeha kurd e. Li herêmên Serhed, Botanê pirr tê xwarin.

Ji koma xwarinên sîr û mastê ye. Li hin deveran cuda bin jî, ji keşkê tê çêkirin. Dahn, nok, goşt û giyayên ku zivistanê hişk dikin, tevlî hev dikin û dikelînin. Ku hazir dibe nan hûrdikin û li ser nan dikin û tê xwarin.

Li Serhedê ji sîr û mastê çêdikin. Berkelîna wê nan an pelhevîrka badayî (hin caran dagirtî), sîr, mast, îsota reş, rûn, xwê ye. Îsota reş di nava rûnê qijilandî de bi ser de dikin.

Li Çewlîg, rojhilatê Kurdistanê, Sêwas û gelek deveran ji dêvla nanê pişirandî, şikevaya pêçandî û dagirtî bikartînin. Li Kanîreşê jê re sîrapel dibêjin, hinekê cuda ye ev.

Bo keledoşê (gotin) 
 Keledoşa herî xweş a xelkê ye.
 Keledoşê ne bi kevçiyê, bi destan bixwin lewra kewaniya malê sîr-mast jibîr kiriye.
 Her tişt dikele, lê keledoş, didoşe (heger pelhevîra dagirtî qul be, ava xwarinê dikevê, dema mirov bixwe dişibe guhanên ku şîr jê tên. Ji bo kewaniyên malê yên ne pisporên viya dibêjin)
 Keledoş xwarina dewlemendan e. Çavê xizanan li goştê qeliyê ye.
 Heger dizê keledoşê ez bim, ka quşxane. (ango wisa bitehm e ku bi tevî quşxaneyê tê dizîn). 

Xwarin
Xwarinên sîr û mastê
Pêjgeha Botanê
Pêjgeha Serhed û deşta Rewanê 
Pêjgeha kurd
Xeyl

Xeyl (Xêlî. Tara, Sork) Li serê bûkan tê girêdan. Xêlî ji cawekî tenik û rengîn çêdibe, dema ku bûk ji mala bavê derdikeve, xêliyê bi ser rûyê wê de berdidin. Piraniya caran bi rengê sor, şekirîn an jî pembeyî ye.
Cil
Şala Kurmancî

Şala Kurmancî Ji qumaşekî buha ye. Ji rîs tê çêkirin. Qalind û germe, zivistanê diavêjin ser pişta xwe. 2-3 reng tê de cih digirin, hin caran jî tên bi rengekî ye.

Cil
Yêleg

Yêleg (Surt, Sixme, Êleg) Ji du parçeyan pêk tê. Rengê pêşiyê û rengê estar heye. Estar her tim ji hevrîşim çêdibe. Ew li gorî temenê jinê tê guhartin, jinên ciwan rengên vekirî û gulgulî bi kar tînin, lê yên temen mezin rengên girtî li ber dikin.

Cil
Dêrî

Dêrî (Pêşmal ango bervank) Wekî nîv etekî ye. Rengê wê diguhere. Li hev qurmiçandiye û bi piştanekê li dora navtengê tê girêdan. Lê hertim 2 dêrî bi hev re li berdibin. Yek wek bervank (pêşmal) û yek jî wek nîv eteke (paşmal) tê liberkirin. Her du jî, ji yek cawî(qumaş) tên çêkirin.

Cil
Tavrişî

Tavrişî  Dişibe şalê(davêjin ser an jî milên xwe), Tavrişî ji Şala Kurmancî siviktir û teniktir e. Ew bi qumaşekî sivik tê çêkirin. Jinên mezin li xwe dikin.

Cil
Şara Toksin

Şara Toksin (Tosin): Modeleke pir kevn e niha pir kêm tê bikaranîn. Ji gelek rengan pêk tê rişî bi rişî ye. Ji cawên buha çêdibe û kesên dewlemend didin serê xwe. (navê gelek jinên kurd ên Qafqasya, li ser navê Toksin in. Ev yek jî nirx û cihê vê şarê diyar dike)
Cil
Heftreng

Heftreng, cilekî bûkan
 Heftreng (hewa), keskesor

 Heftreng berê wekî xêlî bi kar dianîn. Ji qumaşekî pir tenik û sivik tê çêkirin. Rengîn e, şefaf û nirxbuhaye. Bi piraniya xwe keç û bûkûn ciwan bi kar tînin.

Cil
Qutik

Qutik (Kutik) ji qumaşên yêlegan ê giran tê çêkirin. Ew ji êleg dirêjtir û girantir e. Ji her du aliyan jî tê berkirin. Ango aliyên xwe yên bervajî nîn e.

Cil
Dîkê Gund - Melle Huznî (fîlm)

Melle Huznî/Dîkê Gund fîlmeke kurdê ku li Kurdistanê hatiye kişandin e. Di sala 2003, meha adarê de lı gundê Amedê, Canqetranê hate kişandin. Çîrok û derhênanî ya M. Saît Alpaslan e. Tê de Şahabettîn Dax, Gezmîş Satici, M. Saît Alpaslan, Vural Tantekin, Yilmaz Kurttekin, M. Emîn Yalçinkaya, Hulya Atli û Sabahat Kizilkaya lîstine.

Di sala 2003 an de li Amedê, ji aliyê Aşanlar Muzîk Yapim ve hatiye çêkirin. Di Gulan 2004 an de çapa fîlm ya duwem pêşkêşî firotinê bûye.
Fîlmên kurdî
Fîlmên 2003an
Ji Ava Ferad Dilopek

Pirtûka Delîl Mîrsaz a bi navê 'Ji Ava Ferad Dilopek' ji 12 çîrokan pêk tê û bi taybetî bûyerên piştî salên 1980'î wekî mijar digire dest. Pirtûk ji aliyê weşanên aram ve li Tirkiyeyê hatibû çapkirin.

Şaredariya Qoserê ev pirtûk bi boneya Mîhrîcana yekem a Çand û Hunerê ya Qoserê (25.09.2004) belaş belav kir. 
Pirtûk
Helbestên Welatê Bindest

Helbestên Welatê Bindest pirtûka yekemîn ya M. Saît Alpaslan e.

Di sala 1992'an de li Stenbolê, ji aliyê Weşanxana Pelê Sor ve hatiye weşandin. Bi weşandina vê pirtûkê, cara yekemin helbestvanek li welêt dijî pirtûkek kurdî weşandiye.

Pirtûk
Rukiye Ozmen

Rûkiye Özmen nivîskareke kurd e. 

Özmen li Emerîn (Cizîr) hatiye dinyayê.

Berhem 
 Wêneyên bîranîn (helbest).
 Çîrokên şevbihurkan (berhevkirin).
 Çîrokên şevbihurkan II (berhevkirin).
 Soro (çîrokên zarokan).

Girêdanên derve 
 Çend nivîsên Rûkiye Özmen 

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Fewzî Bîlge

Fewzî Bîlge wênesaz û nivîskarê kurd e.

Fewzî Bîlge di sala 1962an de li Mêrdînê, li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. Di heman salê de malbata wî koçî Qoserê kirine. Heya perwerdehiya xwe ya lîseyê qedandiye li wê derê maye. Di 1978an de li Zanîngeha Stembolê, beşa edebiyatê xwend. Heya ko dibistana xwe ya duyem, li Zanîngeha Marmarayê beşa zanisteyên civakî, di sala 1987an de qedand di ajansên girafîkî de xebitî. 

Ji edebiyatvanekî bêtir weke wênesaz tê naskirin û hezkirin. Wî li çar aliyên welêt bi dehan pêşengeh li dar xistine. Şeş–heft salan di navendên çand û hunerî de di gelek beşan de, bi taybetî jî li beşên hunerên şêwekariyê berpirsiyarî girt û gihaşt gelek xebatên serkeftî. Bi sedan nivîs û xebatên wî yên wêneyan di kovar û rojnameyên kurdan, weke Nûdem, Pelîn, Roj, Medya Güneşi, Jiyana Rewşen, Kevan, Tîroj de hatine weşandin. 

Ev sêzdeh sal e bi keçikeke Dêrikî, xweşik, arkeolog re zewiciye. Bi navên Sultan Stêra û Serhat Berzan du zarokên wan hene. 

Ev çend salên dawiyê li Batmanê dijî, di kargeha xwe ya hunerên şêwekarî de gelek şagirt gihandine. Ev sê salên dawiyê weke çîroknivîsekî tevdigere û pirtûka xwe ya yekemîn ji dosyayên xwe yên çîrokan yek, bi navê Jidilara di 2002an de weşand. Di demeke kin de albûmeke wî ya ko ji wêne û nivîsarên şîroveyên wêneyên wî pêk tê wê bigihêje xwendevanan.

Girêdanên derve 
 Pêşangeha Fevzî Bîlge

Bîlge, Fewzî
Bîlge, Fewzî
Wênesaz

Wênesaz an wênevan kesên ku wêne çêkin in. Wênesaz hunermend in.

Li Rojhilata Kurdistanê ji bo wênesaz "wênekêş" tê gotin. Lê li Bakurê Kurdistanê "wênekêş" ji bo makînaya fotografan tê bikaranîn. Gotina wênesaz li ser bingeha wêne û sazkirinê hatibe çêkirin jî, gotina wênekêş li ser wêne û kişandina firçeyê hatiye çêkirin. Di kurmanciya bakur de "wêne hate kişandin" nîn e, lê "wêne hate girtin" heye. Nexwe "wênekêş" di şûna makînaya fotografan de ne gotineke 100% rast be jî, di çanda nivîskî de êdî wisa hatiye bikaranîn.

Binêre 
Lîsteya wênesazên kurd
Wênesazî

Huner
Çand
Weşanên Özge

Di Weşanên Özge de gelek pirtûkên ser çand û dîroka kurd hatin weşandin.
Xwediyê Weşanên Özge Mehmet Bayrak e.

Weşanxane
Nizamettin Ariç

Nizamettin Ariç hunermendekî kurd e. Bi muzîk û fîlmên xwe tê nas kirin.

Ew bi navê Feqiyê Teyran hatiye naskirin, lê belê navê wî yê rastîn Nizamettin Ariç e.

Ariç li herêmeke ku dengbêjî lê xurt bû hate dinyayê, li Serhedan. Ew li ber dengê Şakiro, Gerabêtê Xaço, Meyrem Xan û Zadîne Şakir mezin bû.

Di sala 1956 ji ber sedemên aborî malbata Ariç ji Agirî bar dike Enqerê. Di sala 1976 de jî ew bi awayekî çalek di radyoya TRT ya Enqereyê de programên hunerî amade dike. Ji ber ku ew di sala 1979 de li Agirî konserekê bi zimanê Kurdî pêşkêş dike, ji TRT tê avêtin. Piştre di navbera salên 1979-1980 de cara yekemîn bi navê Feqiyê Teyran albomên bi navê Bêrîvan, Dîlan û Diyarbekir derdixe.

Nizamettin Ariç, xwediyê awayeke taybet e, ew hunermendekî dengxweş, deng bilind û gotin şêrîn e. Bi giranî wî stranên folklorîk gotine, lê belê gelek helbestên Cegerxwîn jî bi dengê xwe pêşkêş kirine.

Yek ji albomên wî yên navdar Zînê ye. Zînê neynika trajedî û dramaya gelê Kurd e, Şahînê Bekirê Soreklî nivîsandiye.

Li kêleka stranan Ariç fîlmeke serkeftî jî pêşkêş kiriye, ew jî Klamek ji bo Beko ye.

25 salên jiyana xwe pêkêşî stran û hunera kurdî kirin. Bi deng, awaz û sazbendiya xwe wî bi her awayî bizav kiriye ku vê çandê biparêze û ji bo nifşên pêşerojê bi awayekî modern pêkêş bike. Yek ji afirandinên wî jî ew bû ku stranên gelêrî bi şêweyekî nû eda bike. Ne tenê serkeftina di awayê strandinê de, her wiha wî di warê rejîsoriya fîlman û lîstikvaniyê de nîşan da.

Berhem

Muzîk 
Kurdish Ballads 1 û 2
Cûdî
Wêneyên xewnê (Helepçe)
Çiyayên me
Dayê
Zînê
Bêrîvan
Dîlan
Diyarbekir

Sînema 
 1991: Klamek ji bo Beko; Derhêner, Senaryonûs, Lîstikvan
 1980: Bir Günün Hikayesi (Çîroka Rojekê)
 1980: Kurban Olduğum; Lîstikvan

Derhênerên fîlman ên kurd
Kesên ji Agiriyê
Jidayikbûn 1956
Stranbêjên kurd
Senaryonivîsên kurd
Bestekarên kurd
Mirovên zindî
Mezopotamya TV

Mezopotamya TV televîzyoneke çandî a gelê kurd bû. Di roja 17 hezîrana 2000'an de fermî 
dest bi weşanên xwe kir. Heta 2006'an xebata xwe domand.

Girêdanên derve
Mezopotamya TV
Mezopotamya TV zindî 

Kanalên televîzyonê yên kurdî
Teleweşanên ji aliya kesan
Unikurd Web

Unikurd Web  fonteke ji bo kurdî bi herfên erebî ye. Ev font ji aliyê kurditgroup.org hat çêkirin. Di rûpelên Wîkîpediayê yên soranî Unikurd Web û Tahoma tên bi kar anîn.

Unikurd Web li gora standartên Unicode hatiye amade kirin.

Binêre 
 Fontên kurdî
 Tahoma

Girêdanên derve 
Daxistina "Unikurd Web"
 Cîhê fermî (kurditgroup.org) 
 Cîhê alternatîf Ferheng.org
 Unikurd 

Font
Fontên kurdî

Fontên kurdî, ango fontên taybet ji bo soranî pêwîst in. Fontên herî zêde tên bikaranîn Unikurd Web û Tahoma ne. Fontên kurdî ji aliyê kurditgroup.org û Nefel.com û Findi.info tên pêşkêş kirin.

Wîkîpediya fontên Unikurd Web û Tahoma ji bo nivîsên soranî bi kar tîne.
Binêre:
Unikurd Web
DejaVu
Tahoma
Ernst Tremel

Linux 
Di gelek distrîbusiyonên Linuxê de DejaVu hêdî hêdî dibe standard. DejaVu ji guhertoya 2.7 şunve hemû tîpên erebî û latînî yên kurdî nîşan dide. Wekî din ji bo linuxê Scheherazade û Lateef jî baş in.
Lateef û Scheherazade

Girêdanên derve 
Rûpela 1  gelek fontên kurdî
Rûpela 2  gelek fontên kurdî
der barê taybetiyên kurdî ("Arabic Supplement")
Rûpela 3  gelek fontên kurdî

Font