nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Bazîd

Bazîd an jî Kurdava (tirkî: Doğubeyazıt) bajarekî bi ser parêzgeha Agiriyê ya Bakurê Kurdistanê ve ye.

Hejmara niştecihan bi qasî 92.000 kesî ye, panahiya erdê wî 2.383 km² ye. Navçe 93 km li rojhilatê Agiriyê ye. Qesra Îshaq Paşa, tirba Ehmedê Xanî, kavilê medreseya Xanî û mîrê kurdan yê navdar Heftbela li vir in.

Di wêjeya devkî û nivîskî de navekî Bazîdê yê berbiçav heye.

Bazîd bajarê ku lê hatiye cîhanê ye. Berî ku em derbarê Miradxan de agahiyan bidin, em ji bajarê wî Bazîdê hinekî xeber bidin û rola vî bajarî ya di warê wêjevanên Kurd de bizanibin.Bazîd di dîroka wêjeya Kurd de taybetiyeke xwe heye. Di Medreseya Bazîdê de gelek helbestvan û wêjevanên Kurd gihîştine. Kurdan ev bajar bi navê Bazîdaxa yan jî bi kurtayî Bazîd binav kirine. Lê tirkan navê bajêr weke hemû gund û bajarên Kurdistanê guhertine û kirine Doxubeyazît. 

Bazîd bajarekî Kurdistanê yê gelekî kevnare ye. Dikeve Başûrêrojavayê Çiyayê Agirî. Bajarê kevin di geliyekî teng de ye û bi pênc kîlometreyan dûrî bajarê nû ye. Xirbeyên Seraya Ishaq Paşa di navbera herdu bajaran de cîh digirin. Piştî şerê cîhanê yê duyemîn bajarê nû pêşket û bajarê kevin hat şemirandin.

Taybetmendiya Bazîdê ji bo Kurdan ev e ku piştî Ehmedê Xanî li wira cîwar bû, êdî bajar bû navendeke çand û wêjeya Kurdî. Gelek wêjevan, helbestvan û nivîskarên Kurd di Medreseya Ehmedê Xanî de gihîştin. Ji çend kesên navdar ku di vê Medreseyê de xwendin û bi nav û deng bûn yek jî, Miradxan e. Digel Mirad Xan helbestvan ê wêjevanên din ku di Medreseya Bazîdê de gihîştin ev in, Îsmaîlê Bazîdî, Mele Mahmûdê Bazîdî û Xelîfe Yûsiv.

Navdarên bajêr 
 Miradxan
 Îsmaîlê Bazîdî
 Mele Mehmûdê Bazîdî
 Seyadê Şamê
 Xelîfe Yûsif

Galeriya wêneyan

Çavkanî
Îlon

Îlon (rezber an êlûn an jî gelerezan), meha nehem ya gregoryen e. Îlon 30 roj diajo.

Navên meha îlonê

Rezber 
Li Kurdistanê bi piranî tiriyên rezan di vê mehê de tên çinîn. Ji bo çi peyva birîn tê bikaranîn û çinîn nayê xebitandin. Lewra weşiyên (gûşiyên) tirî tên birîn. Ji ber vê yekê "Rezçin" ne rast e. Rezber bê xweşûş rast e.

Gelerezan

Çend bûyerên ku di meha îlonê de çêbûne

Kurdistan 
 12ê îlonê 1924 - Serhildana Nastûriyan ya li Hekkarî
 13ê îlonê 1927 - Serhildana Agiriyê ya duduyan dest pê kir.
 5ê îlonê 1937 - Serokê Serhildana dersimê Seyîd Riza hate girtin
 Îlona 1976 - Kawa hat damezrandin.
 28ê îlonê 1977 - DDKD hat damezrandin.
 12ê îlonê 1980 - Li Tirkiyê darba eskeriyê
 9ê îlonê 1984 - Nivîskar û Hunermendê kurd Yilmaz Guney li Fransa mir.

Cîhan

Girêdanên derve 

Meh
Gelawêj (gerstêrk)

Gelawêj an Gelavêj an jî Venûs (nîşan: , , Stêrka Şivanan, Zuhre) gerstêrk a herî ronak e. Rêgeha Gelawêjê nav yên Tîr û Dinya ye. Gelawêj di mîtolojî û olê de stêrka Înanna, Anahita (Nahid), Afrodît, Venûs û Meryem e.

Agahiyên gerstêrka gelawêjê:

 Giranî: 0,82 (Dine 1)
 Cihgirtin: 0,86 (Dine 1)
 Tîrahî: 0,85 (Dine 1)
 Firehî: 12 000 km.
 Dûrahiya ji rojê: 0,72 (Pîvana ostronomîk)
 Gera li dora xwe: 243,01 roj
 Gera li dora rojê: 224, 70 roj

Di kurdî de gelawêj navê meha 8emîn tebaxê ye jî.
Binêre: Gelawêj (meh)

Gelawêj, du rojên 5-6´an ên pûşperê de di nava Erd û Rojê de buhurt. Weke Girtina Rojê, girtinaka xwezayî bû. Wê careka din, 105 salan piştre, wê Gelawêj, weke ku di vê rojê de bû û buhurt di nava roj û Erd de, wê buhurê.  

Gerstêrk
Arkeolojî

Arkeolojî an jî şûnwarnasî zanistek e û li hemû tiştên ku ji destên mirovan derketine û li ser wan ked û xebatek pêk hatiye, vedikole. Pisporên arkeolojî (arkeolog) vekolanê li ser amûr, tişt û avahî yê wan dikin da ku çawa jîyanin, çawa tevgeryanin, çi kirinin û hwd..

Etîmolojî 
 
Gotina "arkeolojî" ji pevgîhana peyvên archaios û logia ên yewnanî pêk hatiye û ji xwe di wateya “vekolandina paşerojê” (vekolandina rabirdûyê) de ye.

Beşên arkeolojiyê 

Arkeolojî dibe gelek beş. Ji van: arkeolojî berî dirokê (pêşdîrok, prehistorya), arkeolojiya klasik (protodîrok, protohistorya), arkeolojiya asya ya nêzîk, arkeolojiya Misrê, arkeolojiya Tewratê û arkeolojiya qirnê navîn.

Mijarên têkildar
Vekolîna li Girê Mozan (Ûrkiş)
Girê Mirazan
 Etnoarkeolojî

Girêdanên derve 

 Zanista Şûnwarnasiyê  

!
Antropolojî
Biyolojî

Biyolojî, zîndezanî  an jî  jiyannasî , jîndenasî .Peyva biyolojî bi eslê xwe ji zimanê yewnanî wekî bios logos çêbûye. Wateya bios "jiyan" e, a logos jî "xebat" e. Ango jiyannasî bi kurtasî wekî xebata li ser zîndeweran tê binavkirin. Çêbûn, zêdebûn, celeb û belavbûna zîndeweran li ser cîhanê ji bo jiyannasiyê mijarên lêkolînê ye. Ji bilî vê, jiyannasî li ser xane, şane, endam û laşên zîndeweran jî xebat dike.
	
-Li ser gerdûnê jiyan çawa dest pê kir? 
	
-Di navbera zîndeweran de têkilî çawa çê dibe? 
	
-Bandora hawîr li ser zîndeweran çawa ye? 
	
-Endam û Koendamên(sîstem) zîndeweran çawa dixebite?  

Ev pirs û gelek pirsên wekî van ji aliyê  jiyannasî ve tên bersîvandin.

Tesnîfa Zanistê 
Zanistên Siruştî 
Biyolojî

Beşên Biyolojîyê 
Riweknasî
Zoolojî 
Hûrjînewernasî 
Genetîk

Binihêre 
 Laşê mirov

Galerî

Girêdanên derve 

Biyolojî
Zanist
Zanistên siruştî
Medenî Ferho

Medenî Ferho nivîskarekî kurd e.

Sala 1947'an li gundê Mizîzexê; piştî têkçûna serhildana Bagokê ko bi malbatî koçberî Rojavayê Kurdistanê dibin û car din vedigerine ser cih û warên têr gorî, xwedê ew daye. Hemû qûnaxên xwendina dibistanên serete, navendî, dibistana mamostayan û lîse li heremên Kurdistanê qedandiye.

Di dema mamostahiyê de, di nava damezrênerên Sendikaya Mamostayên Tirkiyê TOS de cih girt û rêvebiriya karên rêxistiniyê kir.

Piştî heft salê mamostahiyê û heft caran sergomî û girtina sala 1970yî di cunteya eskerî li Amedê, di sala 1973an de li Stembolê, di rojnameya Cumhuriyetê de dest bi rojnamevantiyê kir, di heman salê de xelata heypeyvinê ya Komela Arîkarî û Desteka Gundên Tirkiyê li Stembolê stand.

Bi rojnamevantiyê re dest bi xwendina Zanîngeha Aborî kir û weşanxaneya ABeCe damezrand. Di heman demê de, di nava damezranên Sendikaya Nivîskarên Tirkiyê de TYS de cih girt.
Medenî Ferho di salên 1963-1964an de di rojnameyên herêmê, Amed -Diyarbakirin Sesî û Mucadele de. li Mêrdinê rojnameya Mardînin Sesî, li Midyadê Turan Şehîr de dest bi nivîskariyê kir. Di salên 1970-1971 ê de nivîs û helbestên wî di rojname û kovarên Stembolê weke Cumhuriyet, Demokrat, Varlik  de hatin weşandin. 2 pirtûkên wî, Kaytan Osman û Topragin Turkusu di heman salan de hatin weşandin.  

Bi hatina darbeya eskerî ya 12ê Êlûnê 1980, 12ê Cotmehê hate girtin, piþtî hefteyekê serbest hate berdan, lê di 27ê Cotmehê de car din hate girtin. Girtina wî şeş sal û nîvan dom kir. Bi girtina dem dirêj, estên wî yên nivîskariya bi zimanê Kurdî bi awayekî riþtî hatin hunandin. Medeniyê Ferho bû seydayê pênûsê. Êdî awaza Kurdî ala wî ye, da ku di medya Kurdî de, rojname û kovaran de awazek têr qîrên bigihîne civakê û ji bo têkoþîna gelê Kurd bi hestên binbarî kar dike.

Ew nûnerê Azadiya Welat yê Belçîka ye û ji destpêka wekirina MED TV re dest bi amade kirina bernameyan kir, hîna rojnamevantiyê dike.

Berhem 

 Topragin Turkusu: helbest, tirkî, bi zimanê holandî jî hatiye weşandin
 Kaytan Osman: çîrok, tirkî
 Mapusluk Gerçegim: helbest, tirkî
 Beranê Kozî: çîrok
 Mîrza Meheme: roman (Nûdem-1995, 107 p.)
 Berxwedan Jiyan e: roman (1994)
 Hey Gerîla: helbest
 Hades Îş Başmda: roman, tirkî
 Xaltîka Zeyno: roman (Doz-1998)
 Marê di tûr de: roman (Pêrî-1999, 192 p.
  (Banga Hawarê) helbest perî

Nivîskarên kurd
Beran (birc)

Birca Beran (lat.: aries) birca yekemîn e. Di 21ê adarê de dest pê dike û di 20ê nîsanê de bi dawî dibe. Sembola birca Beran ♈ e.

Birc
Teknolojî

Teknolojî, peyv ji yewnanî (téchnē (τέχνη) wata wé bêşe  û  -logía (-λογία) ev jî lêgerîna tiştek) té. Îro çi dibi li dinyé ni bé têkilahya teknolojîyéye. Teknolojî, bi gotinê temenê xwe ji gotina "teknîkê" digrê. Teknik, dema ku bahse tiştekî ku weke amûr tê bikarhanîn a. Her wusa, wate wê ya din jî ew a ku bahse tişta ku "bikêrhatî" dikê.

Bi dîrokê re, ku mirov bêne ser ziman, Piştî ku şariştanî pêşketin, êdî mirovatiyê bidest bikarhanîna amûran kirin. Gêsn, bo ard kolanê afirandin û ew ard çand in. Sênîk,çêkirin bo bi têde xwarinê bixwûn. Kevçî, çêkirin bo ku bi wê xwarinê bixwûn. Her wusa, dem bi dem ku bi dehan û sadan amûr û cûre lê zêde dibin, amûrên teknîkî pêş dikevin û tên afirandin. Teknolojî, di sadsale me de, weke gotinaka êdî herî zêde hat bikarhanîn bû. Ji ber ku weke teknolojiyê bi wê re tên salixkirin, Înternet, tv, û hwd jî pêşketin. Her wusa, ereb, û hwd tiştên lê sûwarbûnê û çûn û hatin hatin afirandin. 

Î ro, hêrî zêde, dema ku bahse teknolojiyê tê kirin, bahse çêkirina telefonên berîkê, tv, erebeyên sûwarbûnê, balefirên rêwîyan û ên şer û hwd ku bi wan re gelek cûreêyên din tên ser ziman, tên bîra me. Î ro, Kîştên Fezeyê hatîya çê kirin ku tê şandin li gêrwerkên din. peyk hatina çê kirin û hatina şandin ku li dora dunyê digerihin. Li ser wan re, înternet, tv, telefon û hwd kar dikin. 

Î ro ku bahse teknolojyê tê kirin, bi sereka ku gelek tişt û cûre pêre tên bîra mirov, lê du tişta bi hesanî ji ber ku di jîyane mirov de tên biarhanîn têna bîra mirov yek, amûrên înternetê weke kompîtûr in û ya dinjî, bernema wan ên weke "înternet explore", "Microsoft Office word" û hwd in. Lê dervî wan jî, gelek cûra û awayên wan yên ku hatina afirandin ku tên zanîn hena.

Girêdanên derve

Çavkanî 
 
Pergalên teknolojiyê
Gotarên mijarên sereke
Adobe Acrobat

Acrobat bernameya Adobeyê ye û ji bo nivîsîn û nîşandana dokumentên bi formata PDF (Portable Document Format) e. PDF formata herî naskirî û belavbûyî ya e-pirtûkan e û ew di hemî kompûter û pergalan de wekî eslê xwe dixwehîn.

Nivîsbarî

Çavkanî
Portable Document Format

Portable Document Format (PDF) formatek ji bo belge û e-pirtûkan e ku di hemî sîsteman de dixebite û berhem wekî eslê xwe bi font, wêne û mîzanpaja xwe ve di ekranê de diyar dibin û derdikevin ser kaxezê. PDF ji aliyê şirketa Adobe hat pêşxistin.

Komputer
ISBN

ISBN kurtenavê "International Standard Book Number" e û wate "Jimara Standarda Navneteweyî ya Pirtûkê". Hejmareke ko ji 10 jimara pêk têt û her E-Pirtûkekê, pirtûkekê yan berhemên wekî pirtûkan ISBN'eka xweser heye. Ji roja 1ê kanûna paşîn 2007 nimrê ISBN bûn 13 pêjimar.

Hên seke 
 ISSN – Information and documentation – International Standard Serial Number
 ISMN – International Standard-Musik-Nummer
 ISAN – International Standard Audiovisual Number 
 ISRN – International Standard Technical Report Number
 ISRC – The International Standard Recording Code 
 ISWC – International Standard Musical Work Code

Çavkanî 

Pirtûk
Kurtenav
Standardên ISOyê
DRM

DRM (Digital Rights Management, îdarekirina mafan a dîjîtal): DRM ji bo kontrolkirin û rêdana xwegihandina nêveroka berhemên dîjîtal e.

Teknolojî
Bişîfrekirin

Bişîfrekirin (encryption) karê veşartina nivîsa zelal e. Bi rêbazeka şifrekirinê nivîsa zelal li nivîsa veşartî tê zivirandin. Yek an pirtir kilît wek parametreyên şifrekirinê tên bikaranîn. Herêma lêkolînê, a li ser van mijaran mijûl dibe krîptografî ye.

Karê vajî, yê ku nivîseka veşartî li nivîsa zelal werdigerîne bêşîfrekirin e. Wekhevbûna rêbazên bi- an bêşifrekirine an jî kilîtan ne pêwîst e. Herêma lêkolîna vî mijarî krîptoanalîz e.

Teknolojî
Pocket PC

Pocket PC sîstema bikaranîna Microsoftê ye ku di kompûterên berîkan de dixebite. Gelek şirketên ko kompûteran li gor vê sîstemê derdixin hene: Compaq (iPaq), HP (Jornada 545 & 548) û Casio (Cassiopeia E115). Di Pocket PC-yan de berê Microsoft Reader bicihkirî ye.

Cîhaz yan Windows CE
Rocket eBook

Rocket eBook aleta (aparata) herî naskirî ya xwendina ePirtûkan e. Mezinahiya wê 11.43 cm x 7.62 cm ye.

Teknolojî
RB

RB formata dosyayên ya ji bo aletên Rocket eBook e.

Teknolojî
Mirov

Mirov, merî an jî meriv (bi latînî: Homo sapiens) cureyê bi tenê yê giyanewerên ji cinsê Homo ye ku di destpêkê de ji Afrîkayê hatine û li hemû cîhanê belav bûne. Li gorî zanyaran, anatomiya mirovê îroyîn berî 300.000 salan çêbûye û 50.000 salên ku reftara nûjen a mirov diyar bûye.

Ji 27ê Nîsan ya sala 2020'an û saet 22:30an pê ve li Cîhanê 7.780.672.100 mirov heye.

Bêjenasî û Dabeşandin

Peresîn

Dîrok

Jînewarî

Biyolojî

Anatomiya laşê mirov û Fîziyoljî
Laşê mirovî binyatekî sirûştî (physical) û sergihayî ye(entire) ji organîzma zîndewera mirovî (human being). Laşê mirov ji serî, milan, du lingan, ûstû, pişt, bejn , pî , zik û sîng pêk tê ye. Bilindiya navîn ya mirovê mest der dorê 1.6 m(5_6 ling) wek dirêjî. Zikmakî yan cenetîks roleke girîng dilîze di pirsgirêka dirêjiya bejna mirov bi riya cînîs(genes). Em dibêjin laşa yan gede mirov ji mirovê sax, û ji mirovê mirî re dibêjin cendek.

Laşê mirovan ji xane, şane, endam (organan) û koendaman (sîstemên fîziyolojî) pêk tê. Laşê mirovan bi riya zanista anatomî tê xwandin bo beşên geda mirov werê fehmkirin û nexweşiyên neyeksan werê nasîn.

Zikmakî

Awayê Jiyanê

Parêzî

Guhertinên Biyolojî

Derûnnasî

Mijarên têkildar 
 Laşê mirov

Çavkanî 

Jînewer
Mirov
Guhandar
Guhandarên ku sala 1758 hatine dabeşandin
Evdile Koçer

Evdile Koçer (jdb. 1977 li Sêrtê), nivîskarekî kurd e.

Evdile Koçer di sala 1977an de li gundekî Sêrtê hatiye dinyayê. 
Heyamekê li Zanîngeha Uppsalayê li ser ziman û wêjeya kurdî ders wergirt.

Heta niha gelek nivîs û çîrokên wî di kovar, rojname, antolojî û malperan de derketin. 
Her wiha çîrokên wî bûn şano û wergeriyan ser gelek zimanan.

Pirtûkên wî 
 Govendistan, Mîzah, Weşanên Pêrî, gulan 2002, Stembol, 136 rûpel, ISBN 975-8245-62-7
 Mirin, Çîrok, Weşanên Aram, çiriya pêşîn 2006, Stembol, 79 rûpel, ISBN 9944-581-171-2
 Koçername, Mîzah, Weşanên Do, çile 2009, Stembol, 128 rûpel, ISBN 9944-10861-8
 Pêlava Birîndar, Çîrok, Weşanên Han, îlon 2010, Berlîn, 72 rûpel, ISBN 978-94040997-20-03
 Koçerbêj, Ceribandin, Weşanên Ar, adar 2013, Stembol, 88 rûpel, ISBN 978-605-63699-8-8

Girêdanên derve 
 Malpera Evdile Koçer
 Çend vîdyoyên Evdile Koçer
 Malpera Amed News: Hevpeyvînek bi nivîskar Evdile Koçer re 
 Nivîsarên quncika "Govenda Gotinê ya Evdile Koçer"
 Hevpeyvînek li ser Rewşa Ziman û Edebiyata Kurdî, bi Evdile Koçer re, Hevpeyvîn: Latif Epözdemir, Navkurd 
 Rûpela Evdile Koçer ya PENa Kurd 
 Rûpela Evdile Koçer ya Facebook
 Rûpela Evdile Koçer ya Twîtter
 Evdile Koçer: "Wêje, riya nasîn û xwenasînê ye" - Hevpeyvîn: ciwan tengezar 

Nivîskarên kurd
Rojnamevanên kurd
Kesên ji Sêrtê
Jidayikbûn 1977
Ferhad Shakely

Ferhad Shakely, ango Ferhad Şakelî, nivîskar û helbestvanekî kurd e.

Ferhad Şakelî di sala 1951ê de li başûrê Kurdistanê, li herêma Kerkûkê hatiye dinyayê.
 
Ew li Kurdistanê di salên 1973–74an de di rojnameya Birayetî de dixebite û li Swêdê jî di hundirê deh–panzdeh salan de bi kurdî û swêdî du kovaran Svensk–Kurdisk Journal 1985–1989 û Mamostay Kurd 1985–1996 derdixe. Di destpêka salên 1970î de li zanistgeha Bexdayê ziman û edebiyata kurdî kurdî xwendiye. Di salên 1974-1975an de pêşmerga bû. Li pey belavbûna şoreşa Kurdistanê du salan li Sûrî û Libnanê mijûlê karê siyasî û çandî bû. Di sala 1977an de hat Almanyayê û nêzîkî salekê li wê derê ma, paşî hat Swêdê.

Wî heta niha heşt kitêbên şiîran û kitêbeke kurteçîrokan bi kurdî weşandine û heft kitêbên zarokan jî ji swêdî wergerandine zimanê kurdî. Wî bi swêdî jî kitêbeke helbestan û du antolojî weşandine. Wekî din bi nave Kurdish Nationalism in Mem û Zîn of Ahmed–i Khani kitêbeke bi îngilîzî derxistiye û şiîran wî hatine wergerandin bo zimanên înglîzî, swêdî, erebî, farsî, îtalî, îslendî û tirkî bûne.

Ferhad Şakelî yek ji zimannas û kurdîzanên herî navdar, naskirî û berhemdar yên Kurdistanê ye. Ew herdu zaravayên kurdiya başûr û bakur (soranî û kurmancî) baş dizane û dersa rêziman û edebiyata kurdî dide û ta niha gelek vekolînên zanistî liser edebiyat, dîrok, fîlozofî û tesewuf li Kurdistanê bi înglîzî û kurdî belav kiriye. Şakelî herweha fêrî zaravayên Hewramî û zazakî jî dike.

Ew niha (2012) li Swêdê dimîne û li Zanîngeha Uppsalayê mamostetiya zimanê kurdî dike.

Çend berhemên wî 
(1985)  Kurdistan le dilî minda ye, Invandrarförlaget, Borås, Swêd.
(1986) ,  Goran: Tårar och konst/Firmêsk û huner, Azad, Spånga, Swêd.
(1991)  Doften av mitt lands moln: kurdisk poesi, Swêd.
(1992)  Kurdish Nationalism in Mam û Zîn of Ahmed–i Khani, Kurdish Institute of Brussels, Bruksel, Belçîka.
(1998)  En pärla i drömmens grumliga damm, APEC, Swêd.
(2011)  Kurdistan berättar: fåglarna återvänder till bergen, Swêd.
(2015)  Avlägsenhetens strängar, Lindelöws bokförlag, Göteborg, Swêd.
(2016)  The Modern Kurdish Short Story, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala, Swêd.

Çavkanî

Shakely, Ferhad
Jidayikbûn 1951
Nivîskarên zimanê kurdî
Helbestvanên kurd
Mirovên zindî
Hesenê Metê

Hesenê Metê (jdb. 1957, Erxenî, Diyarbekir)  nivîskar û novelnivîsekî kurd e. Berhemên wî ji kurdî hatine wergerandin ji bo zazakî, tirkî, swêdî û îngilîzî.

Jînenigarî 
Hesenê Metê di sala 1957an de li gundê Tayan yê Erxeniya Diyarbekirê hatiye dinyayê. Ji ber sedemên malbatî di 11 an 12 saliyê xwe de ji gundê xwe derketiye. Çend salan li Nisêbînê û li Diyarbekirê jiyaye. Dibistana navîn û lîse li bajarê Mersinê yê Tirkiyeyê xelas kiriye.

Di geremolên salên 70-80an de ji ber sedemên siyasî çend caran hatiye girtin û di girtîgehê de maye. Di dema derbeya sala 1980an de ji welêt derketiye û çûye Îranê. Li wir tevlî pêşmergeya KOMELA Zehmetkêşê Kurdistana Îranê bûye. Piştî wê, çûye başûrê Kurdistanê. Li gelek gund û bajêrên başûrê pêşmergetî kiriye.  Di vê demê de bi pêşmergeyên YNKyê re pîyeseke ku nehatiye weşandin nivîsiye û derxistiye sehneyê, ku ji hêla Celal Talebanî û jina wî Hero Xanim ve hatiye temaşekirin. Vê serpêhatiya xwe di hevpeyvînekê de wisa vegotiye:

Wî sê sal pêşmergetî kiriye. Pişt re daketiye Sûriyê û ji wir jî bar kiriye SwêdêKengî, di çi salê de?.  Hesenê Metê hê jî li Swêdê dijî..

Kitêbên Hesenê Metê yên ku heta niha çap bûne 
 Merivên reben, Wergera Бедные люди ya Fyodor Dostoyevskî, 185 r., Weşanên Welat, 1991. .
 Smîrnoff, Çîrok, 95 r., Weşanên Welat, Stockholm, 1991. .
 Ardû, Çîrokên Gelêrî, 173 r., Weşanên Welat, Stockholm, 1991. .
 Labîrenta cinan, Roman, 197 r., Welat Publishers, Huddinge, Swêd, 1994. .
 Epîlog, Çîrok, 141 r., Weşanên Nûdem, Järfälla, Swêd, 1998. .
 Keça Kapîtan, Wergera Капитанская дочка ya Pûşkîn, 1998.
 Tofan, Çîrok, 88 r., Weşanxaneya Apec, Spånga, Swêd, 2000. .
 Jiyana rastîn, Göran Tunström (werger) Weşanxaneya Apec, 2004
 Ansîklopediya Zarokan (Children's Encyclopaedia), bi Amed Tigris, Mehmud Lewendi, Seyidxan Anter, Ali Ciftci, 236 r., Weşanxaneya Apec, Swêd, 2004. .
 Gername, Weşanxaneya Apec, 2005
 Gotinên Gunehkar, Roman, 151 r., Weşanên Avesta, Stembol, Tirkiye, 2007. .
 Li Dêrê, Roman, 102 r., Weşanên Nûdem, Stembol, Tirkiye, 2011. .
 Pêsîrên dayê, Çîrok, 130 r., Weşanxaneya Apec, Spånga, Swêd, 2013. .
 Îşev û çîroka dawîn, Çîrok, 90 r., Weşanxaneya Peywend, Stembol, Tirkiye, 2014. 
 Hefsar, Roman, 94 r., Weşanxaneya Peywend, Stembol, Tirkiye, 2018.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Hesenê Metê: Ez di dojehê de dijîm, Hevpeyvîn: Enwer Karahan, Beşa 1, 22 hezîran 2007, NEFEL
 Hesenê Metê: Ji hevîrê teşta tirkan nan çênabe, Hevpeyvîn: Dilbixwîn Dara, 2002, AVESTA 

Mêr
Nivîskarên kurd
Kesên ji Erxaniyê
Jidayikbûn 1957
Nivîskarên mêr
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Îbrahîm Seydo Aydogan

Îbrahîm Seydo Aydogan (z. 1976 li Qoserê, Mêrdînê) nivîskarekî kurd e.

Jinenîgarî 
Romannivîs Îbrahîm Seydo Aydogan li Qosera Mêrdînê ji dayik bûye. Heta lîseyê jî xwendina xwe li wê derê kiriye. Di sala 1993'an de beşa mamostetiya edebîyatê ya Zanîngeha Dîcleyê ko li Amedê ye kar kir. Di sala 1997an de ji zanîngehê mezûn bû û li Stembolê li lîseyekê dest bi mamostetiya edebiyatê kir. Di ber mamostetiyê re edîtoriya kovara kurdî ya edebî Pelînê kir. Ji destpêka sala 2001'ê ve li Fransayê dijî.
Di sala 2003'an de, li Zanîngeha Sorbonê, li ser Victor Hugo û romanên dîrokî, bi navê "Parîsiyên sedsala 15'an di Notre-Dame de Parisa Victor Hugo de", lêkolîneke masterê kir. Wî di sala 2006'an de jî, li Zanîngeha Rouenê, tezeke doktorayê li ser "wext, hevokên kompleks û lihevkirina wextan di romanên kurdî de" amade kir.

Ibrahîm Seydo di şanzdehsaliya xwe de dest bi nivîskariyê kir. Piştî çend salên ko bi tirkî nivîsand û hin nivîs û helbestên wî di kovarên edebî yên tirkî de hatin weşandin, di sala 1996'an de bi temamî dev ji tirkî berda û ji wê rojê ve ye ku tenê bi kurdî dinivîsîne. 

Aydogan heta niha sê pirtûk nivîsandine. Romana wî ya pêşiyê Reş û spî di sala 1999'an de derket. Romana wî ya duyem Leyla Fîgaro, dı sala 2003'an de derket.

Pirtûka wî ya sêyem Hezkiriya Xwedê ko ji şeş çîrokan pêk tê, di sala 2005'an de çap bû.

Herweha pirtûkeke wî ya helbestan, xebateke wî ya li ser rexneya kurdî ya edebî jî hene ku hê nehatine çapkirin.

Îbrahîm Seydo Aydogan di Tishk TV yê de bernameyeke bi navê Wêje amade dikir.

Ji sala 2007'an ve ye ku li Parîsê li Zanîngeha INALCO di beşê kurdî de mamoste ye.

Îbrahîm Seydo herweha pirtûka Orhan Pamuk ya bi navê Romannivîsê Pak û Dilovan (Saf ve Dusunceli Romanci) jî wergerandiye kurdî.

Pirtûka wî ya bi navê Guman ku ji lêkolînên ziman û wêjeya kurdî pêk tê, bi du cildan ve ji aliyê wesanxaneya Lîsê ve sala 2013'an hate çapkirin.

Berhem 
1999 Reş û Spî, roman,  Weşanên Doz, Stenbol, 288 r.
2003 Leyla Fîgaro, roman,  Weşanên Mîr, Stenbol, 163 r.
2005 Hezkiriya Xwedê, çîrok,  Weşanên Belkî, Amed.
2013 Guman 1: Zimanê Kurdî, lêkolîn,  Weşanên Lîs, Amed.
2014 Guman 2: Wêjeya Kurdî û Romana Kurdî, Weşanên Rûpel, Stenbol.

Binêre 
 Gotar û lêkolînên Îbrahîm Seydo Aydogan li ser Kurdîgehê
 Lîsteya romanên kurdî

Girêdanên derve 
 Hevpeyvîna Muhsin Seyda ligel Îbrahîm Seydo Aydogan 
 Hevpeyvîna Yado Ciwan ligel Îbrahîm Seydo Aydogan 
 Hevpeyvîna Vedat Cetin li gel Îbrahîm Seydo Aydogan

Aydogan, Îbrahîm Seydo
Kesên ji Qoserê
Jidayikbûn 1976
Pîr Rustem

Pîr Rustem nivîskarê kurd e.

Pîr Rustem di sala 1963an de li gundê Çeqela gundekî ji (Efrînê) ji başûrê biçûk hatiye dinyayê. Ew çend salên pêşîn li wir dimîne û di dû re mala xwe bar bajarokê (Cindirêsê) dikin û heya ku xwendina lîsê kuta dike li wir dimîne û ji bo xwendina bilind di zanîngeha Helebê de, ew çend salan li wir derbas dike, lê ji berî ku xwendina endezyariyê kuta bike û di rêza çaran de berdide.

Wî gelek çêrok û gotar di rojname û kovarên Kurdî de belav kirine wek: Stêr, Pirs, Zanîn, Aso, Azadiya Welat, Jiyana Rewşen, Armanc, Newroz û hwd.

Berhemên wî yên çapkirî û hatine weşandin  
Çivîkên Beravêtî, Çêrok , ji weşanên kovara Aso, Bêrût, 1992
Pilindir, Çêrok , ji weşanên kovara Aso, Bêrût, 1993
Pûtvan, Çêrok , ji weşanên Merxê, Bêrût, 1998

Rustem, Pîr
Nivîskarên kurd
Rojen Barnas

Rojen Barnas (Berfenbar 1944 an li Farqînê), şanenavê Mehmet Gemici ye ku helbestvanekî kurd e.

Rojen Barnas ji Farqînê ye û di salên 60î de dest bi nivîsandina kurdî kiriye. Di dawiya heftêyan de bi hin hevalên xwe re Kovara Tîrêj derxist, her di wan salan de kitêbeke şiîran bi navê Li bandeva spêde weşand. Barnas bi wê kitêba xwe riyeke nû di şiîra kurmancî de vekir û tesîr li gelek şaîrên nû kir. Rojen Barnas mîna gelek rewşenbîrên kurd mecbûr ma ku welatê xwe terk bike û piştî 80yî li Swêdê bi cih bû. Wekî din Rojen Barnas di kovarên mîna Tîrêj, Hêvî û Nûdemê de gelek nivîs nivîsandine.

Wî bi gelek navên cihê di mijarên cihê de nivîs nivîsandine. Barnas heta niha ev kitêb weşandine;

Berhem 

 Li bandeva spêde, helbest, weşanên Tîrêj, 1979
 Heyv li esmanê Diyarbekirê helbest, 1983
 Hingê kurteçîrok, weşanên Nûdem, 1997
 Milkê Evînê, helbest, weşanên Nûdem, 1995
 Şiîr -1- (berhevoka du kitêbên wî ne) weşanên Nûdem, 2002
 Bi Kurmanciya Gewr bend û nivîs, weşanên Nûdem, 2005
 Kadiz Hemû helbest û Yelda, weşanên Nûbihar, 2013
Sîlvan/ Silîvan / Farqîn , Weşanên Nûbihar, 2013
Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1945
Nivîskarên zimanê kurdî
Mirovên zindî
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Dimilî (eşîr)

Dimilî, Dunbulî an jî Dumilî, eşîreke mezin ê kurdan e.

Li Erzîromê, Şêxalê, Sêwregê û Makûyê. Navê Dimilî di sedsala 11'mîn de, di nav eşîrên Kurdên ên li Surî derbas dibe. Herwuha îro jî gundekî bi navê Dumilî li herêma Çiyayê Kurmênc de heye.

Şerefxanê Bedlîsî diyar dike ku, Dimilî esle xwe ji Botan û dînê wan  Êzdî bûye, paşê bibûne Misilman. 
Ji wan rê "Dunbuliye Boxtî" hatiye gotin. Di sedsala 16. de mîrengeha Sekmanabade û wextekî jî a Hekariye di destê wan de bûye.

Ziman û Ol 

Dimilî ên Sekmanabade (Makû) Şiîne, zûdaye asîmîle bûne û wa 200 sale tenê bi Tirkî diaxavîn. Ên Erziromê û Sêwrege hemû Misilman in û li Erziromê navçeya Xinûsê û Qereyaziyê Kurmancî û li Sêwrege Dimilkî diaxavîn. 
Li Şêxan û Şengale jî Kurdên ji wê eşîre hene, li vir bi Kurmancî diaxavîn û Êzdî ne.

Çavkanî 

  Die Dimilî-Kurden
  "Donbolî" = Dimilî di Iranica´de

Eşîrên Rojavaya Kurdistanê
Eşîrên dimilî
Lerzan Jandîl

Rojnamevan-nustox Lerzan Jandîl serra 1958 de dewa Xelefan, Gimgim de amo dinya. Tawoke dewa dê de mekteb beno ra, o panc serre bîyo.

Sebeta ke shagirtî kêm bîye, o kî girewto mekteb. Hîrê serrî dewa xo de waneno. Hardlerzê serra 1966î de shono Mardîn û mektebê verênî naca qedêneno. Serra 1974 de Mektebê musnedaranê mektebanê verênî qedênbeno û hewt serrî musnedarîye keno.

O cuntaya 1980 ra dime xêlê rayan êno girewtene. L. Jandîl serra 1982 de mecbur maneno welatê xo û 1985 de kî Tirkîye terk keno, êno Almanya.

L. Jandîl Almanya de sey pedagogî, bi domananê 3 ra hetanî 6 serriyan xebetîno. Xêca naye ziwan, tarixê kurdan yê sedserra pêynîye û dînan ser ro kî gurîno.

Na derheq de rojnaman û kovaran de nivisê xo vecînê.

Jandîl wayîrê di domanano.

Berhem
 Pirtûkê Wênan bi ABC 1 - 1998, Almaniya (Bi Alan Dilpak)
 Pirtûkê Wênan bi ABC 2 - 1998, Almaniya (Bi Alan Dilpak)
 Wendene Roshtî ya - 1998, Almaniya (Bi Alan Dilpak)
 Niyade, Binivisne, Birengne - 1998, Almaniya (Bi Alan Dilpak)

Jandîl, Lerzan
Lîsteya kovar û rojnameyên kurdî

Rojname

Ewropa 
 Bangî Kajîk, Berlîn, 1968
 Armanc, Swêd, 1979
 Berxwedan, Swêd, 1983
 Zayele (kovar), Darmstadt (Elmanya), 1996
 Peyama Kurd, Elmanya, 2004 (k-z-s)
 Roja Welat, Înternet, 2004

Tirkiye 
 Kürd Teavün ve Terakki, Stembol, 1908
 Şerq û Kurdistan, Stenbol, 1908
 Amida-i Sevda, Stembol, 1909
 Peyman Dîyarbekir, 1909
 Rojî Kurd, Stembol, 1913
 Yekbûn, Stembol, 1913
 Jîn, Stembol, 1918
 Jîn, Stembol, 1920
 Dîcle-Firat, Stenbol, 1962
 Roja Welat, Enqere, 1977
 Kawa Stenbol, 1980
 Rojname, Stenbol, 1991
 Azadî, Stenbol, 1992
 Welat, Stenbol, 1992
 Dengê Azadî, Stenbol, 1994
 Welatê me, Stenbol, 1995
 Ronahî, Stenbol, 1995
 Nûroj, Stenbol, 1996
 Azadiya Welat, Diyarbekir, 1996
 Jiyana Rewşen, Stenbol, 1997
 Roja Teze, Stenbol, 1999
 Dema Nû, Diyarbekîr, 2001 (k+t)
 Rojî Kurd
 Hetawî Kurd, Stenbol, 1913
 Yekbûn, Stenbol, 1913
 Rojî Kurd, Stenbol, 1913
 Jîn Stenbol, 1918
 Kurdistan, Stenbol, 1919
 Deng , Stenbol, 1963
 Dengê Teze, Stenbol, 1963
 Rizgarî, Enqere, 1976
 Xebat, 1978
 Têkoşîn, Stenbol û Belcîka, 1979
 Jîna nû, Wan, 1979
 Dengê Kawa, Enqere, 1979
 Kawa, Stenbol, 1979
 Ala Rizgarî, Stenbol, 1980
 Medya, Stenbol, 1988
 Medya Güneşi, Stenbol, 1988
 Deng, Stenbol, 1989
 Newroz, Stenbol, 1991
 Govend, Diyarbekir, 1991
 Tewlo, Stenbol, 1992
 Agirê Newroz, Stenbol, 1992
 Nûbihar, Stenbol, 1992
 Ehmedê Xanî, Bazîd, 1992
 Serketin, Stenbol, 1992
 Hevdem, Stenbol, 1993
 Zend, Stenbol, 1996
 Jîyana Rewşen, Stenbol, 1996
 Hêvî Stenbol, 1996
 Serbestî, Stenbol, 1998
 Tîrêj,  Çileya Pêşîna 1979an de li Îzmîrê
 Pîne, Stenbol, 1999
 Pelîn, Stenbol, 1999
 Tîroj, Stenbol, ? (k+t)
 Esmer (kovar), Stenbol, 2005
 Ajda, Enqere, ?
 Çirûsk, Amed, 2007
 Hinar (kovar),Îzmîr 2009
 Kurdiname (kovar),Amed 2019

Başûrê Kurdistanê 
 Hawlatî (s)
 Xebat
 Alay Azadî
 Nûbûn, Duhok, 2003

Cihên din 
 Kurdistan (rojname), Qahîre (Misr), 1898
 Kurdistan, Azirbeycan,
 Barzan, USA, 1981
Riya Teze (rojname), Rewan, 1930

Kovar

Ewropa 
 Roja Nû, kovar,Swêd 1978-2001
 Armanc, Swêd, 1979
 Avaşîn, Swêd, 1979
 Bîrnebûn, Elmanya, 1997
 Hêvî, Stockholm, 1981
 Jîna Nû, Swêd, 1992
 Lêkolîn, Berlîn, 1995
 Mehname, Înternet, 1999
 Dengê Penaber, Elmanya, 2000

Başurê Biçûk ê Kurdistanê 
 Hawar, Sûrî, 1931 (k)
 Ronahî, Sûrî, 1931

Başûrê Kurdistanê 
 Kovara Dengê Me
 Kovara Metîn
 Kovara Peyv
 Kovara Kepir
 Kovara Sivore
 Kovara Gazî
 Kovara Nûbûn
 Kovara Laliş
 Kovara Vejîn
 Kovara Gulan
 Kovara Raman
 Kovara Karwan
 Kovara Tendirustî û Komel
 Kovara Duhok
 Kovara Zirîmok

Cihên din 
 Kovara Kurd, USA, 1963
 Nûdem
 Rewşen
 Rojev (k-z)
 Serbestî
 Stêrk
 Vate (z)
 Veger
 Dengê KOMKAR,Almanya, 1979
 Berbang, Swêd 1981

(z) zazakî, (k) kurmancî, (k-z) kurmancî û zazakî, (s) soranî.

Lîste
Suzan Samanci

Suzan Samanci (jdb. sala 1961 li Heşolê, Amed, Bakurê Kurdistanê) nivîskareke kurd e. Bi pirtûkên xwe yên bi tirkî tê naskirin.

Samanci di 1961ê li gundê Heşola Amedê hatiye dinyayê. Wê sereta bi ristina helbestan dest bi edebiyatê kir. Helbestên wê yên pêşîn di nav salên 1985-1987an de li kovara Sanat Olayı weşiyan. Çîrokên xwe yên pêşî di pirtûka bi navê Eriyip Gidiyor Gece (Şev dihele û diçe) de dan weşandin. Pirtûkên wê yên çîrokan, di sala 1993an de Reçine Kokuyordu Hêlîn (Bêhna gêzoyê  ji Helînê dihat), di sala 1996an de Kıraç Dağlar Kar Tuttu (Çiyayên bejî berfên girtin) weşiyan. Reçine Kokuyordu Hêlîn, li Swêdê bi zimanê almanî, li Spanya û Belgiyayê jî bi zimanê flamanî weşiyan. Kıraç Dağlar Kar Tuttu jî, li Mecaristanê çap bû. Dîsa, Reçine Kokuyordu Hêlîn bi navê Bajarê Mirinê ji Weşanên Avesta derçû. Pirtûka wê ya bi navê Kıraç Dağlar Kar Tuttu di pêşbaziya çîrokan a Orhan Kemal de duyemîn xelata sala 1997an wergirt. Çîroka Samanci ya bi navê Perili Kent (Bajarê bi perî) di pêşbaziyeke "Radyoya Dengê Almanyayê" de, di nav 25 çîrokên pêşîn de hate nirxandin û bi zimanê tirkî û almanî weşiya. Çîroka wê ya bi navê İki Anne (Du dayîk) jî bo îngilîzî hate wergerandin û di kovara PENa Navnetewî de weşiya. Di sala 2015an de pirtûka wê ya ewil a kurdî ya bi navê Ew jin û mêrê bi maskê ji Weşanên Avesta derket.

Berhemên wê 
 Eriyip Gidiyor Gece, çîrok, 1991.
 Reçine Kokuyordu Helin, çîrok, Weşanên Can, 1993, û Weşanên İletişim, 1996. 
 Kıraç Dağlar Kar Tuttu, çîrok, 1996, Weşanên Can.
 Bajarê mirinê, çîrok, Weşanên Avesta, 1996. (ISBN 975-7112-08-9).
 Suskunun Gölgesinde, çîrok, Weşanên İletişim. Stembol, 2001. (ISBN 9789754708721).
 Siya Bêdengiyê, Weşanên Aram (Roşan Lezgîn ji tirkî wergerand kurdî), 2002. (ISBN 975-8242-51-2).
 Korkunun Irmağında, roman, Weşanên Metis, 2004..
 Halepçe'den Gelen Sevgili, roman, Weşanên Sel, 2009.
 Ew jin û mêrê bi maskê, çîrok, (Pirtûka yekê ko bi kurdî nivîsiye) Weşanên Avesta, Stembol, 2015. (ISBN 9786059082105).
 Koca Karınlı Kent, roman, Weşanên Aytıntı, 2016.
 Mîrzaye reben, roman, Weşanên Avesta, 2019.
Çirokên Jinên Dilşikestî Weşanên Avesta 2021

Bîblyografî derheqê Suzan Samancî
 Tufan Erbarıştıran, Suzan Samancı’nın Öyküleri Üzerine Bir Deneme, Istanbul, Dorlion Yayınevi, 2019, 198 p. (ISBN 978-6-05249259-8).
 Suat Baran, Dilsel Travmadan Sessizlik Hallerine: Suzan Samancı, Istanbul Bilgi Üniversitesi, 2014, 109 p.

Nivîskarên kurd ên jin
Nivîskarên kurd
Kesên ji Amedê
Nivîskarên zimanê tirkî
Jidayikbûn 1961
Mehmet Kemal Işık

Mehmet Kemal Işık an jî Torî (jdb. 1931 li Midyad - m. 17ê tişrîn/çiriya pêşiya 2010an Stembol) nivîskarekî kurd bû. Torî, li herêma Torê, li bajarê Midyadê, ji dayikeke diyarbekirî û bavekî midyadî di sala 1931ê de hatiye dinyayê. Li dibistana "Dicle Köy Enstitüsü" (Erxanî) mamosteyî xwend.

Di sala 1985an de kitêba wî ya kurteçîrokan bi navê "Qolinç" li Stokholmê hate weşandin. Paşê bi navê "Sîlan" kitêbeke din ya kurteçîrokan û bi navê "Mendik" romanek nivîsand û da weşandin. Torî di wextekî navbir de bi nivîsandina kurteçîrokan û bi kitêbên tarîxî re mijûl bû. Wî di vî warî de 18 kitêb nivîsandin. Di heman wextî de jî ew ferhengeke kurdî-tirkî ya bi 12.800 peyvî nivîsandiye.

Toriyê ku hê jî di nav çalakiya nivîsandina kitêbên dîrokî de ye, di 17ê tişrîn/çiriya pêşiya 2010an de li Stembolê mir.

Kitêbên wî yên kurmancî 

 Qolinç - (kurteçîrok, Komal Basım, 95 rûpel, 1985 yan 1992)
 Şîlan (kurteçîrok, 1990)
 Rêziman - (1990)
 Destpêka xwendin û nivîsandina kurdî (111 rûpel, 1992)
 Ferheng Kurdî-Tirkî, Türkçe-Kürtçe - çapa 1ê: (weşanxana Koral, 496 rûpel, 1992)
 Alfabeya Kurdî - (1992)
 Ferheng Kurdî-Tirkî, Türkçe-Kürtçe - çapa 2a: (Weşanên Berfîn, 615 rûpel, 1999)
 Ferheng Kurdî-Tirkî, Türkçe-Kürtçe - çapa 3a (Weşanên Berfîn, 832 rûpel, 2004)
 Mendik - çapa 1ê (roman, Weşanên Berfîn, 195 rûpel, 2002)
 Mendik - çapa 2a (roman, Weşanên Berfîn, 421 rûpel)(çavkanî divê were kontrolkirin, ji ber ku sala ku tê şanîkirin 2000 e, lê çapa pêşî di sala 2002a de derketiye)

Girêdanên derve 

 https://candname.com/di-diroknasiya-kurdan-de-emreki-diroki-ape-tori/

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Mêr
Jidayikbûn 1931
Mirin 2010
Edîp Karahan

Edîp Karahan (1926-1976) nivîskarê kurd bû.

Li gora agahdariyên ku di nasnameya wî de hatine nivîsandin, ew di sala 1930'î de li Dêrika Çiyayê Mazî hatiye dinyayê. 
Lê li gor ku merivên wî yên emirmezin dibêjin, ew di meha nîsanê ya ku piştî Şêx Seîd hatiye daliqandin de çêbûye. Loma jî qeneeta xurt ew ku di sala 1926an çêbûye. Ew lawê Hecî Cemîlê Şêxmûsê Hecî Osmanê Reşo ye. Navê dêya wî Hecî Semo ye. Ew ji eşîra Mahmudan e. Mahmûdî yek ji pênc eşîrên Dêrikê ye. Piştî Hecî Osman, Êlasoyê kurê wî bûye serokê eşîrê. Ji ber kurdayetiya Êlaso, Edîp Karahan di zaroktiya xwe de dihere (bi dê û bavê xwe re derbasî Binya Xetê dibe) sirgûnê.

Wî heta bi lîseyê li welêt xwendiye û berî ku qeyda xwe li Fakulteya Dadê ya Stenbolê de çê bike, bi qancî salekê li Fakulteya Edebiyatê, besê felsefeyê xwendiye.

Ew yek ji wan kesan bû ku zû li kurdayetiya xwe hay bûye û bi meseleyên fikrî ve rabûye. Ji ber wê jî di sala 1953'an de ji ber îthama bangeşeya komunîzmê tê girtin, lê pasê berat dike.

Ew di dema telebetiya xwe de di gelek kovar û rojnameyên tirkî de nivîsan dinivîsîne; (Forum, Yeni Gün, Yeni Ortam hin ji wan in) û di sala 1957'an de, ji ber nivîseke xwe ya di Forumê de şeş mehan dikeve hepsê.

Edîp Karahan di sala 1962an de bi navê Dîcle–Firat rojnameyeke mehane derdixe û ew bi navên cûda di vê rojnamê de dinivîsîne. Wî bi naznavê Reşo jî di vê rojnameyê de çîrok nivîsîne.

Ew gelek caran ji ber fikrên xwe yên siyasî tê girtin û di hepsan de dimîne. Ew di sala 1963an de bi navê daweya "23yan" de tê girtin.

Di sala 1971ê de ji daweya DDKO'yê tê girtin û heşt sal ceza lê tê birîn. Piştî sal û nîvekê ji vê daweyê xelas dibe û piştî derdikeve derbasî Kurdistana başûr dibe. Li Kurdistana başûr bi navê Mam Azad tê bi nav kirin. Ew demekê di beşê ragihandinê de dixebite û paşê jî li dadgeha Comanê dadgeriyê dike.

Karahan, di 15'ê gulanê sala 1976'an de çû ser dilovaniya xwe. Ew zewicî bû û bi navê Tûrcel, Welat û Şiyar sê kurên wî hene.

Girêdanên Derve 
Dîwana Edîp Karahan

NNivîskarên kurd
Jidayikbûn 1926
Mirin 1976
Lîsteya wênesazên kurd

Lîsteya wênesazên kurd

A 
Ardalan (Rebwar Xalîd)
Asmîna Zer
Aziz Shawqi

B 

Bahram
Berçema Mişrîtan

C 

Cengo Elî
Cemal Ebdo

E 

Ehmedê Ronîar

F 

Fehmî Balayî
Fewzî Bîlge

G 

Ramzi Ghotbaldîn

H 

Hêvî Jar
Hoşyar Saîd
Hasan Hüseyin Deveci (Malmime)

Î 

İlter Rezan
İsmail Çoban

J 

Jan Jîndar
Jaza Farig
Jamil Karani
Jovan Horî

K 

Kurday

L 

Leman
Luqman Ahmedî

M 

Madhat Ali (Kakeyî)
Musto

N 

Nurî Aslan

Nînowa Anka

P 

Parvîn Xalîlî

R 

Rebwar Said
Rêdî Sait Toprak
Rehîmo
Rıza Topal
Ronî Îlten

S 
  

Serhad Bapîr
Sardar Ali Aziz
Sînan Karataş
Simko Ahmad
Sîyabend Kaya

T 

Tahir Fatah

X 

Xanime

Z 

Zahîr Kayan

kurd
Lîsteya helbestvanên kurd

A 
Arif Hîto
Azad Zal
Arjen Arî

B 
Baba Tahirê Uryan
Bedirxan Sindî
Bekir Begê Erizî
Bêrî Bihar
Berken Bereh
Bêwar Brahîm
Bilind Mihemed
Birahîm Qasim

C 
Casimê Celîl
Cegerxwîn
Cîhan Roj

Ç 
Çiya Mazî

D 
Dildar
Dost Çiyayî

E 
Ebdulla Peşêw
Ehmed Huseynî
Ehmedê Nalbend
Ehmedê Xanî
Ehmedê Xasî
Eliyê Herîrî
Ehmedê Textî
Eliyê Teremaxî
Eskerê Boyik
Evdê Cano
Ebdulsemedê Babek
Ebdurehman Mizûrî
Ezîz Xemcivîn

F 
Fatma Savcı
Feqiyê Teyran
Ferhad Şakelî
Ferîd Xan
Fethî
Fewzî Bîlge
Feqe Reşîdê Hekarî

G 
Gulîstan Dêrikî
Goran
Goran Haco
Gulîzer
Gulnar Elî

H 
Hecî Qadirê Koyî
Hejar
Hesen Silêvanî
Hêmin
Hêvî Berwarî
Hêvîdar
Haris Bitlîsî
Hecî Qîranî

Î 
Îrec Mêhrbexş
Îrfan Amîda

J 
Jan Dost
Jan Ziryan
Jana Seyda

K 
Kawa Nemir
Kejal Ahmed
Kemal Burkay
Kemal Necim
Kovan Sindî

M 
Macin
Mehmet Deviren
Mehmet Tanrikulu
Mehwî

Melayê Bateyî
Melayê Cizîrî
Mem Bawer
Mesûd Xelef
Mistefa Kewê
Mistefa Besaranî
Mîrza Elmas Xan
Mîhrîbana Berwarî
Mele Ehmedê Palo
Mele Ehmedê Heyderî
Mele Perîşan
Mele Serhengê Zaxoyî
Mele Tahirê Kewê
Mewlana Xalidê Kurdî
Mewlewî Tawegozî
Mestûre Erdelan
Müslüm Aslan

N 
Nalî
Nîzamettîn Akkurt

O 
Occo Mahabad
Osman Sebrî
Orhan Basî

P 
Pertew Begê Hekarî
Pîremêrd

Q
Qanî
Qedriyê Cizîrî

R 
Receb Dildar
Reîq Sabir
Rênas Jiyan
Reşîdê Kurd
Rodî Zerya
Rojen Barnas

S 
Sebrî Botanî
Selwa Gulî
Seydayê Keleş
Seydayê Tîrêj
Seyid Celal Nizamî
Seyid Eliyê Findikî
Simar Masicanik
Siyahpûş

Ş 
Şêrko Bêkes 
Şêx Memdûh Birîfkanî
Şêx Nûredîn Birîfkanî
Şêx Rizayê Talebanî
Şêx Hesîb Axtepî
Şamî Kirmaşanî
Şêx Ehmedê Feqîr
Şêx Evdirehmanê Axtepî
Şêx Ebdurehmanê Taxî
Şêx Şemsedînê Exlatî

T 

Tengezar Marînî
Tehsîn Doskî
Teysîr Hecer 
Têngîz Siyabendî
Tîrêj
Tirîfe Doskî

W 
Walî Bedelpûr
Wefayî

X 
Xelîl Duhokî

Y 
Yehya Elewî Ferd

Z 
Zaroj Stêrk
Zerdeşt Haco
Zahîr Kayan
Zekeriya Husênî
Zahîr Kayan
Zeynel Abidîn Han

 
Lîste
ActiveX

ActiveX teknolojîyek pêşketî ji tere Microsoft ji bo wegûhestina agahiyan di neqeba bernameyên komputer de, ActiveX bi du teknolojîyen din hatîye avekirin OLE (Object Linking and Embedding) û COM (Common Object Model). Naveroka ActiveX de funksiyonen rasteserê ber bi internete de heye, mînayek IE (Browser) dikari otomatîk kontrollek activeX ji internete dakişîne û di kompûtere de biweşîne, ActiveX ne zimanek bernamesazkirine ye, le komek rêzanen bername çava agahiyan wegûheze. Avekirina ActiveX bi gelek zimane bernamesazkirine mimkune vek Visual Basic, C++, Java û vekîdi.

Nivîsbariya Microsoftê
Opera (gerok)

Opera wekî Internet Explorer, Mozilla û Mozilla Firefox gerokek (browser) ji bo înternetê ye. Taybetiya Opera biçûkbûn û lêza xwe ye. Opera jî yekemîn ji gerokên mezin ku bi kurdî hat wergerandin.

Opera belaş e, lê ne nivîsbariya azad e. Opera xwe bi reklam fînanse dike. Mozilla û Mozilla Firefox nivîsbariya azad e.

Opera geroka yekemîn e ku li kurdî hatiye wergerandin. Opera 7.53 di tîrmeh 2004'an de qediya. Opera 8.0 jî di sala 2005'an de bi kurdî hate weşan.

Opera 7.53 ku ji alî Rêzan Tovjîn ve hate wergerandin di malpera www.opera.com de ji meha tîrmeha 2004'an de hate weşandin. Ev ji bo zimanê teknîk ê kurdî gaveke girîng bû û yekemîn car bernameyeke bi vî rengî fireh bi kurdî hate pêşkêşkirin. Binêre: Nivîsbariya kurdî

Opera 7.54 jî di meha Gelawêja 2004'an de derket.
Di sala 2005'an de Opera 8.0 bi kurdî derket.

Girêdanên derve 
 Malpera Opera
 Rûpela Opera ya kurdî

Nivîsbarî
Gerok
Nivîsbariya kurdî
Înternet
Gerokên webê

Gerok () nivîsbariya ji bo xwendina rûpelên înternetê ye. Gerok bi piranî belaş in, lê ne hemû nivîsbariya azad in.

Gerokên herî bi nav û deng ev in:

 Mozilla Firefox
 Apple Safari
 Opera
 Microsoft Edge
 Google Chrome

Nivîsbarî
Înternet

Gerok
Mozilla Firefox

Mozilla Firefox an jî bi kurtasî Firefox gerokekê (browser) înternetê ye. Li gorî gerokên din wekî Internet Explorer pir avantajên Firefoxê hene: Bi lêztir e û ewlekariya wê zêdetir e. Li hember reklam û vîrûsan pir baş diparêze.

Bi kurmancî 
Heta 2014 wilo Firefox bi kurmancî hebû û ji endamên Koma PCKurdê Amed Çeko Jiyan û Erdal Ronahî ve dihate wergerandin. Lê vêce hemû rûpelên li ser kurmancî hatine jêbirin û yek hew karê kurmancî bineqînê. Bernameya rastnivîsê hê jî heye lê ew vêce kevn e û gelek gotin tê de nînin.

Di sala 2021a Firefoxa telefona ji kurmancî re hate çêkirin. Lê ji ya kompûterê re hê jî nîne.

Girêdanên derve 
 Malpera Mozilla Firefox

Çavkanî 

Nivîsbariya azad
Weşanxaneya Apec

Weşanxaneya APEC (bi swêdî: APEC Förlag AB) weşanxaneyeke kurdan li Swêdê ye ku kitêbên bi zimanê kurdî, erebî, tirkî, farisî, swêdî û almanî diweşîne. 90% ji kitêban bi herdû diyalektên sereke yên kurdî soranî û kurmancî ne. Bi zaravaya dimilî (zazakî) jî heta niha hatine weşandin.

Piraniya berhemên weşanxaneya APEC, kitêbên ji bo zarokan in. Kitêbên li ser dîroka kurd û Kurdistanê û folklor û zimanê kurdî jî tên weşandin. Weşanxane giringiyê dide zimanê kurdî, bi taybetî kitêbên ji bo zarokan û yên hindekariyê.

Hin berhemên ku ji çapa APECê hatine der 
 Ansîklopediya Zarokan (Amed Tîgris, Mehmud Lewendî, Hesenê Metê, Seyidxan Anter, Ali Çiftçi)
 Pippiya Goredirêj li Humlegårdenê (Astrid Lindgren)
 Skatten från Halabja och andra berättelser (Suzan Samanci)
 Svensk-kurdiska kontakter under tusen år (Rohat Alakom)

Mijarên têkildar 
Listeya weşanên ku bi kurdî diweşînin

Çavkanî 

Apec
Ansîklopediya zarokan (pirtûk)

Ansîklopediya Zarokan pirtûkeke zarokan a bi swêdî ye, ku ji aliyê Amed Tigris, Mahmûd Lewendî, Hesenê Metê, Seyidxan Anter û Ali Çiftçi ve ji bo kurdî hatiye wergerandin û di Weşanxana Apec'ê de hat weşandin. Wênekêşê ansîklopediya swêdî ji bo pirtûkê wêneyên orjînal çêkirine. Pirtûk li soranî jî hatiye wergerandin. Hem çapa kurmancî û hem jî çapa soranî ji aliyê weşanxaneya APECê ve hatiye çapkirin.

Naverok 

Ansîklopediyeke bi wêne û rengîn e. Hinek mijarên kurdî yên wekî newroz, cilûberg, zebeşên Amedê, kew û hwd. lê hatine zêdekirin. Di vê Ansîklopediya Zarokan de nêzî 500 peyv û gotin hene ku li gor rêza alfabeyê hatine rêzkirin. Ew ansîklopedî di sala 2004'an de derket. Hemû peyv û gotin jî li gor cîhan û fantaziya zarokan hatine hilbijartin. Di her rûpeleke vê ansîklopediyê de rêza alfabeya kurdî heye û tîpa aktuel li ser vê rêzê bi rengekî din hatiye nîşankirin. Ev jî ji bo zarokan hêsan dike ku tîpa alfabeyê baştir bibînin û nas bikin. Girêdana wêne, peyv û tîpan alîkariyê dike ku zarok zûtir serwextî zanînê bibin.

Ansîklopediya Zarokan berî herkesî ji bo zarokên dema dibistanê ye, bi taybetî jî yên salên destpêkê.

Girêdanên Derve 
 Ansîklopediya Zarokan

Çavkanî 

Pirtûkên kurdî
Pirtûkên kurdî yên werger
Weşandin 2004
Pirtûkên werger ên ji swêdî
Bertolt Brecht

Bertolt Brecht (1898-1956) helbestvan û nivîskarê elman e.

Jiyan 

 Di 10'ê reşemiya sala 1898'an de, li Augsburg ji dayîk bû.
 Bavê wî – rêvebirê karxaneyekê bû
 1917- Xwendina xwe ya navendî qedand
 1917- xwendina tendrustî û feylesofiyê li München
 1918– leşger û di nexweşxaneya leşgerî de xizmet kir
 1923- bo dramator li hicrika München a yariyan = Münchener Kammerspielen
 1924– şanoya Elmanî bi hêz kir
 piştî 1924 – nivîskarekî azad li Berlinê
 1933– reviya Siwêsra, piştre Danîmarka, Îngşlîztan, Swêdê,
 çû yekîtiya Soviyetê û DYE'yê jî
 1947– li Swêsira bi cih bû
 1949 - vegeriya Berlîn a rojhilat
 1950- Endamê Akademiya huner li Berlina rojhilat
 1954 - xelata Stalin a aştiyê wergirt
 di 14'ê tebaxê de 1956 koça xwe ya dawî kir
 Kartêkirineke mezin li şanoya elmanî û cîhanî kir

Berhem 

 Gok 1918
 Dahola şevê
 Mêr mêr e 1926
 Opêraya 3 qirûş (Dreigroschenoper, 1928)
 Serketin û binketina bajarê Mahagonny (1930)
 Dayê (1932)
 Tirs û belengaziya Imperatoriya sêyem (1935)
 Jiyana Galilei (1938/39)
 Dayê Courage (1939)
 Serketina nivîskêr Ui a bêrawestan (1941)
 Mirovê baş Sezuan (1942)
 Gêçglovera qafqasî(1945)
 Seydayê Puntila û xizmetkara wî Matti (1948)
 Tawanbariya Lukullus (1951)

Li gor agahiyên weşanxaneya Suhrkamp Brecht 50 berhem nivîsîne. Helbest û pexşanên wî ku di sala 1998 ji weşanxaneya Suhrkamp hatibûn weşandin, bêhtir jı 70 Milliyon pirtûkî hatine firotin. Di bîranîna sedsaliya wî de di sala 1998an de, dramayên Brecht di cihê elmanîaxêv de û bêhtir ji 170 carî hatin lîstin. Berhemên Brecht hatine wergerandinî 42 zimanên cihe, di nav wan de jî Hindî, Marathî, Darî, erebî, û islandî heye.

Çend Berhem ji Brecht

Bi kurdî 
 Horas û Kuryas - Werger: Zagrosê Hajo, Weşanên Komela Jinên Kurdistanê li Swêdê, Stockholm 1992
 Gêçglovera Augsburgî - Werger: Luqman Guldivê
 Du Kur - Werger: Luqman Guldivê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Horas û Kuryas 
 Gêçglovera Augsburgî
 Du Kur

Nivîskar
Helbestvan
Alman
Jidayikbûn 1898
Mirin 1956
Paul Celan

Paul Celan helbestvanekî elman yê cihû bû.

Di  li bajarê Rumaniyayê Czernowitz hate dinê. Ew kureekê bi tenê bû. Ji bo bav û dayîka wî cihuyê elman bûn, wî xwendin û pîşkariya xwe bi zimanê elmanî û îbranî kiribû. Paul Celan, bi helbestên bo stranan dest bi nivîsîna helbestan kir, lê ew nivîs bixwe jî ketibûn bin bandora Surrealîzmê. Di sala 1959an de, berhema wiya ko pê re binav û deng bibe bi navê “Sprachgitter= Zimanê hesinî“ der xist.

Paul Celan, li hindê helbestên xwe wek wergêr jî dihate naskirin. Hîn di destpêka huneriyên xwe de, dema ko li Bukreşê bû û di salên navbera 1960 û 1970 de, gelek berhem ji Rûsî û Frensî wergera zimanê elmanî kirin.

Paul Celan bi xwekujê dawiya umrê xwe dide. Lê ew ne vebirîye ko wî xwe kîjan tarîxê de xwe kuşti ye. Hin rîwayatan de, tê nivîsîn ko di şeva 19- xwe kuştiye, û di hinên din de jî, tê nivîsîn, ko di  li Parîsê, di çemê Seine de xwe kuştiye.

Girêdanên derve 
 Paul Celan

(ji tirej.com)

Helbestvan
Claudia Pahl

Claudia Pahl, ku bi navê Pahlî hatiye naskirin, nivîskar û hunermendekî alman e. Ji hêlekê ve wek aktereke şanoyê ko di warê satîrê (komîdiya rexeneyî) li Niedersachsen hatiye naskirin, ji hêla din ve nivîsên wê ên pexşan, efsane û helbestê belav dike.

Jiyan 

Pahlî, di sala 1971ê de ji dayîk bûye û niha li Hannover dijî. Pahlî xwendina xwe a zaniyariya civakê di sala 1998an, li zanîngeha Bochum û Hannover bi dawî aniye. Ji sala 2001ê ta niha jî serperştiya Govara rojane di Radiyo Flora de dike.

Ji salên 1989an de dest bi nivîsînê kiriye û gelek deqên şanoyên xwe nivîsîne. Pahlî di rêdaksiyona çend govaran de kar kiriye û hinek pirtûk weşandine.

Pahlî berhemên xwe di gelek govaran de belav kirin û bi taybetî ên di wan de kar kiriye û ên Radiyo Flora, herweha deqên xwe li pir deveran xwendine, û li pir cihan wek aktereke şano derketiye ser textê şanoyê.

Pahlî di beşê hunera axaftinê de pispora û waneyên hunera axaftinê (Rethorik) li Zanîngeh a Hannover û kursên taybet dide.

Pahlî di helbestên xwe de carnan ji motîvên siyasî derbasî deqên xwe dike û dixwazê bersivê bide. Lê vê dema dawî de, gihaye wê behweriyê, ko êdî bersivdan û qane,ikirin ne karê helbestê ye, belkî çandina pirsan pêdivîtir e ji bersivan, lê dîsan jî mirov tê tîne der, ko pirr caran xelkekî din û derdên wan dinivîsê.

Berhem 

Govara di navbera qadan de / 1998
VERschwore, govara toreya nû, êlûn 1999
Antolojiya Benda IX- pirtûxan bo helbesta bi elmanînivîs

Girêdanên derve 
Claudia Pahl 

(ji tirej.net)

Helbestvan
Nivîsbariya kurdî

Nivîsbariya kurdî programên kompûterê in ku bi kurdî hatin wergerandin. 

Di înternetê de çend xizmetên jî hene ku nivîsen wan bi kurdî hatin wergerandin.

Nivîsbarî

Bername

Bi tevahî hat wergerandin
AbiWord
Lavasoft Ad-Aware 6 - bernameya hemberê adware, dialer û hwd.
Skype - ji bo telefonkirin ser înternetê, gelawêj 2004
Opera - gerok (browser), pûşper 2004
PostNuke - ji bo sazkirina malperan, tîrmeha 2004
PSPad - ji bo wergerandina programan, tîrmeha 2004
MediaWiki - nivîsbariya Wîkîpediyayê, sibat 2004
PHP-Nuke - ji bo sazkirina malperan, 2004
Avant Browser - gerok (browser), rezber 2004

Beşin hat wergerandin
GNOME

Linux (Mandriva û Ubuntu) û programên girêdayî Linux hîn tê wergerandin.

Klavye
 Daxistina Kurdî latinî  (kurditgroup.org)
 Windows Kurdish Support  (kurditgroup.org) (soranî)
 Tavultesoft Keymanager (nefel.com) (sorani+kurmancî))
 Keypanel  (gerdi.net) (soranî)
Binihêre: Klavyeya kurdî

Xizmetên înternetê
dmoz (ODP)
Google

Binêre 
nivîsbarî
nivîsbariya azad

Girêdanên derve 
dmoz bi kurmancî 
Google bi soranî
Kurdish Çend rûpel ji bo bernamê çêkirina kurdî û wergêrandinên projeyan.

Nivîsbarî
Lîste
Nivîsbariya kurdî
MediaWiki

MediaWiki nivîsbariya Wîkîpediyayê ye. MediaWiki sîstemeke Wiki ser bingehê PHP û MySQL e. 

MediaWiki nivîsbariya azad bin Lîsansa Gelempera Giştî ya GNU (GPL) ye.

Bnr: Nivîsbariya kurdî

Girêdanên derve 
 Malpera MediaWiki

Weqfa Wikimedia