Kurmancî

Kurmancî, Kurdiya jorîn yan jî Kurdiya bakurî yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdan ve tê axaftin. Zaravayê kurmancî li herçar parçeyên Kurdistanê bi awayekî berfireh tê axaftin û rêjeya zêde ya kurdan bi zaravayê kurmancî diaxivin. Kurmancî li henek deverên herêmên Kurdistanê bi navên cuda cuda hatiye binavkirin. Li Rojhilatê Kurdistanê wekî şikakî û li Başurê Kurdistanê jî wek badînî hatiye binavkirin.

Bi rengekî dinê jî, ji ber ku piraniya cografiya kurdan ji zaravayê kurmancî pêk tê, bi heman reng jî kurmancî bandoreke mezin heye li ser hemû kurdan û piraniya edeb û dîroka kurdan jî her bi vî zaravayî hatiye nivîsîn.

Etîmolojî 

Kurmancî = kur + man + cî. Wekî tê zanîn di dema Romayê da, gelê kurd  xeribî bûyî. Lê herkes neçûye xeribiyê, ji ber ku daxwaza gelê kurd bû "ev axên me ne, em neherrin" .
 	
1. Peyva kur kurd e, lê em baş dizanin ku diroka peyva kur gelek kevn e ji ber ku 3000 salan berê zayînê ev peyv hebû. Bi zimanê sûmeran em dibêjin kur ji bona "welat, çiya, erd" . Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin herri , û ji bo "erd" em dibêjin lur  (bi ermenî çiya = lêr). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ('êrkir). Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-kartvelî  ḳarḳar. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi gurcî û bi lazî em li peyva ḳord  dibînin.

2. Peyva man  bi kurdî ye û maneya wî wek bi avestayî  e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi latînî ji bo man em dibêjin manere . Bi ermenî em dibêjin mnal  û bi îngilîzî remain. Yanî diroka peyva man pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin men  ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".
 
3.Peyva cî  "cih, erd" e. Lewma peyva kurmancî'' tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam ) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups"  dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê DNAya kurmanc û zazayan heman/wek in.

Belavbûna kurmancî 
Di roja me de kurmancî di gelek welat û axan de ji alî gelê kurd ve tê axaftin. Belavbûyîna zarava, ji gola Urmiye dest pê dike, heta bajarên Şino sînorên Îran û Îraqê Helgurd, Rewandiz, Zeyî, Behdînan, Qers, Xinûs, Mûş, Bedlîs, sînorê Sêrtê Kozluk, Farqîn, Pasûr, Licê, Bismil, Amed, Erxenî, Çiyayê Qerej, Sêwreg, Semsûr, Meledî, Gurgum, herêma Hetayê Kirikhan û herêma Helebê Afrîn, ji herêma Dêrsimê li Pertekê, Mazgirt, bakurê Xarpêtê, Kanîreşa ku herêma Çepexçûrê (Çewlîg) ye û li gelek herêmên Sêwazê ev zarava tê bikaranîn.

Deverên kurmancîaxiv
Ergin Öpengin û Geoffrey Haig, du zimannasên Zanîngeha Bambergê (Almanya), li lêkolîneke (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş dikin:

Devera zaravayên başûrrojhilat
Hekarî û Dihok, devoka Badînî

Devera zaravayên başûr
Mêrdîn, Batman (Êlih), çend devokên Şirnex, Diyarbekir û Rihayê, Hesîçe û Şingal

Devera zaravayên bakur 
Mûş, Agirî, Erzerom, çend devokên Wan, Bedlîs, Çewlig û Diyarbekirê

Devera zaravayên başûrrojava 
Semsûr, Entab, devokên rojava yên Rihayê û devokên bakur ên Helebê

Devera zaravayên bakurrojava
Devokên kurmancî yên Meraş, Meletî û Sêwazê

Devokên kurmancî

Kurmanciya rojhilat 
Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî

Kurmanciya navîn 
Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tatwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin

Kurmanciya rojava 
Dersimkî, kurmanciya Dêrsimî
Şaddilî, sînemilî, kurmanckî
Reşoyî (li Anatolya Navîn û Semsûr)
Sêwasî
Meletî, entebî, efrînkî, kobankî
Urfî, kurmanciya Anatolyayê

Kurmanciya Xoresan û Deylaman 
Ameranlûyî, qoçanî
Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî
Reşwanlû
Kelûn Abdû (li Farsê)

Dengnasî

Tîpên dengdar

Tîpên bêdeng

Alfabe

Rêziman

Edebiyata herî pêşî

Pirtûkên pîroz ên êzdiyan 
Cilwe û Mishefa Reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.

Şerefxanê Bedlîsî 
Şerefxanê Bedlîsî yekem dîlok nivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike.

Eliyê Herîrî 
Eliyê Herîrî yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de.

Ehmedê Xanî 
Ehemedê Xanî yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.

Erebê Şemo 
Erebê Şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.

Dastanên herî peşî 
Memê Alan, Mem û Zîn, Xec û Siyemend û Derwêşê Ebdî û Zembîlfiroş ji wan dastanên kevin ên kurdî û kurmancî ne.

Navgînên ragîhandinê

Med TV 
Med TV yekemîn kanala televîzyonê ya kurdî û kurmancî bû, ko li sala 1995an hatiye damzirandin, ji bilî kurmancî Med TV bi zaravayên din ên kurdî jî bexiş dikir wek zazakî û soranî u kalholî, herwisa yekemîn Radyoya kurdî ya kurmancî jî pişî Radyoya Êrîvanê bû.

Mijarên têkildar 
 Zayenda navan di zimanê kurdî de
qertafa van
qertafa der
 Kirmanckî
 Soranî
 Lûrî
 Hewremanî
 Kurdiya Başûrî
 Başkurdî

Çavkanî 

 

 
Zimanên Îranê
Zimanên Tirkiyeyê