Meletî

Meletî yan jî Meledî (1928: ملاطيه / Melatiye; bi tirkî, Malatya) bajarekî Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve tixûbên Tirkiyeyê.

Nav 

Navê bajar di çavkaniyên asurî û Urartû de wek Maldiye, Melite, Melid, Melide û di dema Împeratoriya Romê de jî wek Melita û Melidena hatiye gotin. Nav piştre wek Meletî, Meladya û Malatya hatiye guhertin.

Kronolojiya bajêr

Berî zayînê
 1650-1200, dema hîtîtiyan
 1100-824, dema asûriyan
 804-743, dema urartiyan
 743-612, dema asûriyan (II)
 612-550, dema medan
 550-331, dema persan (farisan)
 66, dema romayiyan

Piştî zayînê
 385, dema bîzansiyan
 656, dema ereban
 740-980, bajar di navbera ereb û bizansiyan pir caran dest diguhere.
 985 dema Merwaniyan
 1095, dema selçûkiyan
 1191 dema Eyûbiyan
 1399, dema osmaniyan

Erdnîgarî

Avûhewa 

Li herêmê îklîmek reşhayî heye. Zivistanan sar, havînan jî germ û zuha derbas dibe. Li hrla deşta Melediyê seqayeke wek Behra Spî (zivistanan hênik) jî hikum dike.

Çiyayên herêmê 

Çiyayên bilind yê herêmê li ser çiyarêzên Melediyê, çiyayê Şîlan e (2.545 m). Bilindbûna Çiyayê Derbendê jî 2.428 m ye ku çiya li ser çiyarêzên Nûrhaq ê ye. Kepez (2.140 m), Gayrik (2.306 m )

Deşt, zozan û gelî 

Deşta Melediyê: di navbera geliya Toxma û Firatê de ye. Mezinbûna wî 830 km² ye.
Deştên Îzoliyan: ji deştên ku li derudore çemên Feradê kom bûne pêk tên.
Geliya Firatê (li derudore çemê Firatê) ye, geliya Toxma jî li derudore çemê Toxma yê ye.

Çem û Gol 

Çemê Firatê û piraniya şaxên Firatê di nav sinorên herêmê de diherêkin.

Çemê Firat: ji gola Kebanê dertê. Çemê herî dirêj ê Kurdistanê ye. Di nav sê welaten de diherêke û dikeve behra Basrayê.
Çemê Toxma: ji çiyayê taxtali dertê û li deşta Melediyê yê bi Firatê ve xwe girê dide.

Li herêmê gol tunene, tenê li serê çiya, ciyên ku çavkaniyên çeman jê dertên hinek golên biçûk ava bûne.

Babetên heywanan 

Li herêmê pir babetên teyrên kovî dijên. Wek werdek, qaz, kew, leglek, qertel û baz. Li herêmê gur, rûvî, keroşk û berazên kovî jî hene. Li herêmê gel bi kedîkirina heywanan ji mijûl dibe.

Sermijar û Navçeyên Bajêr (2013) 

 Meledî (navend) (bi tirkî, Malatya), 565.171 rûniştvan
 Arga, 32.260
 Arabkîr an ji Erebgir, 11.041
 Erxewan, 9.038
 Meledî Kevn, (Navçe Navend Nû), 297.806
 Darende, 28.978
 Wêranşar, 41.006
 Keferdîz, 4.720
 Hekîmxan, 22.181
 Qale an ji Îzolî, 5.975
 Aywalî an ji Tirsekan, 8.885
 Şîro, 17.986
 Yazixan, 15.297
 Çirmik, (Navçe Navend Nû) 267.365

Tevahî sermijarî herêmê (tevlî gundan) 504.965 e.

Aborî

Serwetên bin erdê 

Li herêmê alûmîniyûm, sifir, hesin, krom, asbest û lînyît ji bin erdê dertên.

Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê 

Li herêmê şînahî pir zêde tuneye. Lê hinek deveran wek baxçeyên Tacde, Gunduzbeyî û Xorata ji bo seyranan musaîd in. Germavên herêmê (wek Rotûkan û Îspendere) jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. Ciyên dîrokî wek girên Cafer, Degirmentepe, Pîrot û kela Melediyê û mizgeftên kevn yê herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.

Çand û Hûner

Ol û Civak 
Sermijar Misilman in û ji Zerdeştîtî/Êzdîtî ango Elewî û Sûnnîyan pêk tê. Di nav gel de li cem Sûnnîyan şêxîtî û li cem Elewîyan ango Zerdeştîtî/Êzdîtî jî pîrîtî rolek mezin dilîze. Sermijar herêmê ji Kurd û Tirkan pêk tê.

Xwarênên Herêmê 

Kaxiz kebab bi balîcan: di siniyek de balîcan tên rêz kirin. Bi serde goştê ku di nav kaxiz de pêçayî tê danîn. Di firnê de 2 saet tê kelandin û bi nanê loş tê xwarin.

Kincên Herêmê 

Jinên herêmê li hinek deveran çarşeve reş li xwe dikin. Carna jî pêştemalek ku jê re dibêjin "bervanik" li serê xwe girê didin. Ji şarpa keçên ciwan re dibêjin "çinko". Di hundirê çarşefê de kincek ku jê re dibêjin "zibûn" û di binî de jî şalwar li xwe dikin. Pêlavên lastîk û gorên ji hirî di nigan de hene.

Zilam kum didin serê xwe. Di ser şalwar de jî îşlik û êlek li xwe dikin.

Navdarên bajar 

 Doğan Erbaş, Parêzer û Siyasetnamedar bi eslê xwe Kurd bû
 Abdullah Cewdet, Siyasetmedar bi eslê xwe Kurd bû
 Turgut Özal, Siyasetmedar, Serokkomarê berê yê Tirkiyê bi eslê xwe Kurd bû
 İsmet İnönü, duyemîn kesê navdar ê Komara Tirkiyê bi eslê xwe Kurd bû
 Hrant Dink, Rojnamevanê ku bi eslê xwe ermenî bû
 Ahmet Kaya, Hozan bi eslê xwe Kurd bû
 Ayse Polat, Derhênera Almanî 
 Belkıs Akkale, Stranbêj bi eslê xwe Kurd bû
 Gregoryûs Bar Hebraeûs, Oldarê Mezin ê Dêra Ortodoks a Sûrî 
 İlyas Salman, aktorê kînoya (sînemaya) Tirkiyê bi eslê xwe Kurd bû
 Kemal Sunal, Aktorê kînoyê bi eslê xwe Kurd bû
 Kenan Işık, Aktor 
 Mehmet Ali Ağca, sûcdarê sûîkasta Papa

Girêdanên derve 
 Malpera Komeleya Malatyaspor (bi zimanê tirkî)

Çavkanî