Amed

Amed yan jî bi navê dîrokî Amîda, () (1928: دياربكر/Diyarbekir; ) yek ji bajarê herî mezin ên Bakurê Kurdistanê ye. Amed li derdora deşteke bilind ê li kêleka Çemê Dîcleyê û li kêleka kelheya dîrokî ya Sûra Amedê hatiye avakirin. Amed ji aliyê Kurdên Bakûrê Kurdistanê ve wek navend û pozîsyonek polîtîk tê pênaskirin û yek ji bajar û navendên girîng û dîrokî ya erdnîgariya Kurdistanê ye. Li gorî daneyên kanûna sala 2021an nifûsa bajêr 1.791.373 kes bû ku ji wan 1.129.218 li qada navendî (an metro) ya ku ji 4 navçeyên navendî (Rêzik, Payas, Sûr û Bajarê Nû) pêk tê dijîn.

Amed di navbera Kurdan de bûye navendeke sereke û ji aliyê gelek Kurdan ve wekê paytexta defakto ya Kurdistanê tê dîtin. Dihat xwestin ku bajar piştî Peymana Sêvrê bibe paytexta Kurdistaneke serbixwe lê piştî geşedanên siyasî yên paşerojê ev yek hatiye paşguhkirin.

Etîmolojî 
Bajar 1300 sal  de bi navê Amîda hatiye naskirin. Navê Amîd (Amîda) di belgeyên erebî de jî derbas bûye. Amîd (Amîda) di belgeyên fermî yên Împaratoriya Trepzonê de di sala 1358an de hatiye dîtin.

Erdnîgarî

Cihê erdnîgarî û sînorên bajêr 
Bajar di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi Batmanê û Sêrtê, li başûr bi Mêrdînê, li başûrê rojava bi Rihayê û Semsûrê û li bakûr jî bi Elezîz û Çewlîgê ve tê girêdan.

Taybetiyên erda bajêr 
Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye . Ji vê erdê, çiya 37,0%, deşt 30,6% û plato jî 30,4% e. Erda herêmê 95%´ê wê ji bo ziraetê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin.

Avûhewa 
Li herêmê klîmayek reşayî hikum dike. Havînan pir germ û ziha, zivistanan jî li gora bajarên din hinek hêniktir derbas dibe.

Dîrok 

Li Amedê gelek cîhên dîrokî hene. Yen herî bi nav û deng Bedena Amedê û bircên wê ne.

Kronolojî

Berî îsa
 ~7250-6750 dema neolîtîk
 ~5000-4000 dema kalkolîtik
 ~3000 dema dema tunc
 ~2000 dema hurî û mîtaniyan
 ~1200- 600 dema aramiya û urartiyan
 550- 331 dema persan

Piştî Îsa (zayîn)
 226-395 dema romayiyan
 395-639 Dema bîzansiyan
 639 dema ereban
 661 dema emewiyan
 750 Dema ebasiyan
 984 dema merwaniyan
 1085 dema selcûqiyan
 1102-1232 dema Ertuqiyên Heskîf û Amedê
 1232 dema eyubiyan
 1335 dema Xanedana Zirkan
 1507 dema sefewiyan
 1515 dema osmaniyan
 1923 dema Komara Tirkiyeyê

Şaredarî 

Şaredarê Amedê ji hilbijartinên 31'ê adarê 2014an û vir ve Gültan Kışanak e.

Nexweşxaneyên Amedê
Nexweşxaneya Dewletê ya Amedê
Nexweşxaneya Fakulteya  Bijîşkiyê ya Zanîngeha Dîcleyê
Nexweşxaneya Lêkolîn û Sepanê ya Amedê

Çand û huner

Navendên çandê yên Amedê
Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn
Komeleya Çand û Hunerê ya Dîcle û Firatê
Navenda Hunerê ya Amedê
Pirtûkxaneya Bajêr a Mehmed Uzun
Rojeva Cihkî 21 a Bajarê Mezin
Salona Şanoyê ya Şaredariya Bajarê Mezin
Konservatiwara Bajêr a Aram Tîgran

Ol û civak 
Nifûsa bajêr piranî misilman in. Wekî din êzîdî û xiristiyan jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên şafiî, henefî û elewî pêk tê. Tarîqeta Naqşîbendî li herêmê ya herî xurt e. Turbeyên ku ji aliyê gel ve tên ziyaret kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "Siltan Silêman", li Pîranê turbeya "Pîr Xetab", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî kurd in, ji bilî kurdan, suryanî, ereb û ermenî jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene.

Xwarinên herêmê 
 Meftune: goştê parçekirî di quşxane yan beroşê de tê sorkirin. Bacanreşk (balîcan), sîr û fringî (yan jî ava fringiyan) têkel dibe. Ava simaqê bi ser de dibe û tê kelandin. 
 Mehîr: mast (dew), hêk û xwê di beroşê de tê li hevxistin. Dan dikeve navê û tê kelandin. Li ser agirê heta bikele tê lihevxistin. 
 Kalek, qedayîf, peqlewe, kutilkên dagirtî, balîcanên dagirtî jî xwarinên herêmî ne ku herî pirtir tên xwarin.
 Biraşka tîkegoştê
 Biraşka şîşê
 Boranîk
 Boreg
 Bêran
 Bûmbar
 Cîgerkebaba Amedê
 Elînazîk
 Gebola kundirê mîranî û savarê
 Girara bi xêlî
 Hebenîska Amedê
 Hêyavka bamyeyê
 Hêyavka goşt û kixseyê
 Kartol û mast
 Keledoşiya masiyê
 Kutilka bacanreşkê
 Lebzîne
 Loqmeya bexdenûsê
 Lêvenî
 Nêrgîzyanî
 Nûriye
 Pirtik (şîranî)
 Ponponkiya parxanê ya Amedê
 Pîlakiya Amedê
 Qedayîfa rêsî
 Qereş
 Xaşîla çortanê

Kincên herêmê 
Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êleg li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene û gelek ji wan Kum, şewqe yan jî kefiya sipî didin serên xwe. 

Jinên Diyarbekirî (Amed) fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranîya jinên zewicî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan yan serqot in (serî pas) yan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên herêmî li xwe dikin, û piraniya gel kincên modern li xwe dike.

Çanda xwedîkirina kevokan
Li Amedê xwedîkirina kevokan digihe zêdeyê 500 salî. Îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin. Ji kevokên Amedê re dibêjin "boran".

Ciyên tûrîstîk û gerê 
Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. Bedena Amedê piştî Kela Çînê ya herî dirêj e li cîhanê. Mizgeft û medreseyên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser Gola Xezarê ku di hundirê tixûbên Elezîzê de ye. Wekî din baxçeyên Ben-û-Senê jî ciyên gerê ne ji bo gel. Germava Çirmûgê jî ciyê vehêsanê ye.

Cihên dîrokî yên girîng 
 Bedena Bajêr
 Pira Dehderî an Pira Belek an jî Pira Dîcleyê
 Qesra Xazî
 Baxçeyên Hewselê

Deriyên Amedê 
 Deriyê Xerpûtê an Deriyê Çiyayî an jî Deriyê Bakur
 Deriyê Rihayê an Deriyê Rûm an jî Deriyê Rojava
 Deriyê Mêrdînê an Deriyê Başûr
 Deriyê Nû an Deriyê Rojhilat
 Deriyê Serayê

Bircên Amedê 
 Birca Bizinê
 Birca Heft Birayan
 Birca Evlî Bedenê 
 Birca Melikşah

Mizgeftên Amedê

Medreseyên Amedê 
 Xwendegeha Mesûdiyê
 Xwendegeha Zîncîriye

Hemamên dîrokî yên Amedê
Hemama Çardaklî
Hemama Deva
Hemama Melik Ehmed
Hemama Paşa
Hemama Qazî
Hemama Vahap Axa

Dêrên Amedê 
 Dêra Meyremokê
 Dêra Surp Gregos a Ermeniyan

Xanên dîrokî yên Amedê 
 Xana Delîlan
 Xana Hesen Paşa
 Xana Borsayê (Cotxan, Çîftexan), îro wêran e.

Muzexane 
 Muzeya Arkeolojiyê
 Muzeya Ziya Gökalp
 Muzeya Cahit Sıtkı Tarancı
 Koşka Sem'an (Koşka Xazî)
 Koşka Erdebîlê (Qesra ber Derê Pirê)

Seyrangeh û parkên Amedê
Parkorman
Sumerpark
Kuçeya Hunerê

Navdarên Amedê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Amedê (bi tirkî)
 Şaredariya Amedê  (bi tirkî)
 Amedê  (bi tirkî)
 Xabere Amed'e  (bi tirkî)
 Xabere Diyarbakirspor - Amedspor (bi tirkî)

 
Bajarên Kurdistanê
Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê
Kelepora Cîhanê li Kurdistanê