nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Nâzım Hikmet Ran

Nâzım Hikmet Ran, bi kurtî Nâzım Hikmet (z. 15ê kanûna paşîn a 1902, li Tesalonîkiyê, Împeratoriya Osmanî (Yewnanistana îro) - m. 3ê hezîrana 1963, li Moskowê, Sovyet (Rûsyaya îro)), nivîskar û helbestvanê tirk bû ku di 1902an de li bajarê Salonîkiyê (Tesalonîkî) hatiye dinê.

Jiyan 
Gorî Nazim Hikmet bavê wî tirk bû û diya xwe bi eslê xwe alman, polon û gurcî bû. Lê bi rastî bavê xwe lawikê Çerkez Nazim Paşa ye û bi eslê xwe çerkez e. Dayîkê bapîra xwe Hasan Enver Paşa serb bû. Ji ber vê yekê ji malbateke çerkez hat, ew bi xurtî tevlî komên etnîkî yên din bû.

Nazım Hikmet di 15ê kanûna paşîn a 1902an de li Selanîkê ji dayik bûye. Helbesta xwe a bi navê Feryad-i Vatan di sala 1913an de nivîsandiye.

Nazım Hikmet wek helbestvanekî şoreşger hate naskirin û 15 salan wek penaber derveyî welatê xwe dijiya. Bêguman ev penabertî tesîreke mezin li ser helbestên wî daniye. Ew 13 salan jî di zindanên Tirkiyeyê de maye.

Hikmet xwediyê 27 pirtûkan e.

Nâzım Hikmet di 3ê hezîrana 1963an de li Moskowê koça xwe ya dawî kiriye.

Helbestên wî 
Jakond ile Sİ-YA-U, 1929
835 Satır, 1929
Varan 3, 1930
1+1=1, 1930
Sesini kaybeden şehir, 1931
Benerci kendini niçin öldürüldü, 1932
Gece gelen telegraf, 1932
Taranta Babu'ya mektuplar, 1935
Simavna kadısı oğlu Şeyh Bedrettin destanı, 1936
Kurtuluş savaşı destanı, 1965/1968/1973
Saat 21-22 şiirler, 1965
Rubaîler, 1966
Dört hapishaneden, 1966
Yeni şiirler, 1966
Son şiirleri, 1970
Tüm eserleri, 1980
Nâzım Hikmet ve seçme şiirleri, 1975

Şanoya Nâzım Hikmet 
Kafatası, 1932-66
Bir ölü evi yahut Merhumun hanesi, 1932 (Ocak başında, 1966)
Unutulan adam, 1935, 1966

Berhemên wî yên piştî mirinê 
Sabahat, 1965
İnek, 1965
Ocak başında - Yolcu, 1966
Yusuf ile Menofis, 1967

Berhemên wî yên din 
Kan konuşmaz, roman, 1965
İt ürür kervan yürür, hizir, 1965
Yaşamak güzel şey be kardeşim, roman, 1967,1970
Sevdalı bulut, çîrvanok, 1968
Kemal Tahir'e Mapusaneden mektuplar, 1968
Oğlum, canım evladım, Memedim, name, 1968
Vâ-Nû-lara mektuplar, 1970
Nâzım ile Piraye, name, 1976

Çavkanî 

Nivîskar
Helbestvan
Jidayikbûn 1902
Mirin 1963
Şoreşgerên tirk
Stokholm

Stokholm (bi swêdî: Stockholm), paytext û bajarê herî mezin ê Swêdê ye û mezintirîn devera bajarî ya Skandînavyayê ye. Li herêma şaredariyê nêzîkî 980.000 kes, li devera bajarî 2,1 milyon û li devera metropolê 2,4 milyon kes li bajêr jiyan dikin. Bajêr li çardeh giravên li Gola Mälarenê (Mälaren) ku diherike Deryaya Baltîk dirêj dibe. Li derveyî bajêr li aliyê rojhilat û li ser peravê, zincîra giravên Komgiravên Stokholmê heye. Navenda bajêr ji Serdema Kevirî ve, di hezarsala 6ê  de hatiye cihwarkirin û di sala 1252an de ji hêla dewletmendê swêdî Birger Jarl ve wekî bajarek hatiye damezrandin. Di heman demê de bajêr navenda Parêzgeha Stokholmê ye. Stokholm çend sed salan wekê beşek ji Swêdê paytextiya Fînlendayê kiriye (bi fînî: Tukholma).

Stokholm navenda çandî, medyayî, siyasî û aborî ya Swêdê ye. Herêma Stokholmê bi serê xwe ji sêyeka dahata welat pêk tîne û ji aliyê dahata kesane ve bajêr di nav deh herêmên herî pêşîn ên Ewropayê de ye. Stokholm wekî bajarekî alpha-global hatiye diyarkirin ku bajarê herî mezin ê Skandînavyayê ye û navenda sereke ya navendên pargîdaniyê yên li Skandînavyayê ye. Bajar cihê hinek zanîngehên payebilind ên Ewropayê ye ku zaningehên wek Enstîtuya Karolinska (Karolinska Institutet), Dibistana Aboriyê ya Stokholmê (Handelshögskolan i Stockholm), Enstîtuya Teknolojiyê ya KTH (Kungliga Tekniska högskolan) û Zanîngeha Stokholmê li bajêr in. Merasîmên Xelata Nobelê ya salane û şahiyên li bajêr li Salona Konserê ya Stokholmê (Konserthuset) û li avahiya Şaredariya Stokholmê (Stadshuset) tê lidarxistin. Yek ji muzexaneyên herî bi qîmet ê bajêr, Muzexaneya Vasayê (Vasamuseet) ye ku li Skandînavyayê muzeya ne-hunerî ya herî zêde ye ku tê dîtin. Metroya Stokholmê ku di sala 1950an de hatiye vekirin, bi dekora rawestgehên xwe tê zanîn. Metroya Stokholmê wekê dirêjtirîn galeriya hunerî ya cîhanê hatiye binavkirin.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Swêdê
Paytextên Ewropayê
Swêd
Sînema

Sînema, hunera fîlmê.

Çavkanî 

Çand
Parastina gelekî (pirtûk)

Parastina gelekî pirtûkeke siyasetmedarê kurd Abdullah Öcalan e. Di sala 2004an de derket. Öcalan tê de îktidar, şîdet û dewlet rexne dike û tezên xwe ser civaka demokratîk-ekolojîk eşkere dike.

Çavkanî

Girêdanên derve 
Parastina Gelekî di înternetê de  (html, dû beş)

Pirtûk
Abdullah Öcalan
WLAN

WLAN (wireless local area network) teknolojiyeke ji bo afirandina torên nav komputeran bê kablo e.'''

Em Dikarin Pé WLAN'é çi bikin ? 
 Dikarin Tor'a Cîhanî bi afirînî û dosyeyén xwe dikarin bar bikin.
 Ser Bingeha Tor'a Cîhanî Lehîstoka bilehîzî.

Di Kompîtûren Sermase û Serlingde WLAN 
Kompîturén Serling taybetîyén wireless kû li ser xwe amade dike bi saya wan li Tor a Cîhanî re Té girédan. Lé belé Kompîtûren Sermasede Gelek Caran Bi arîkarîya Qerteki Hundurde WLAN'é re té girédan.

Çeşîdén WLAN'é 
Peer to Peer(P2P)
Bridge (Pir)
Roaming

Teknolojî
Hamburg

Hamburg (elmaniya kevin: Hamborg) bajarekî Almanyayê û di heman demê yek ji 16 Eyeletên federal yê Almanyayê ye. Hamburg li paş Berlînê duyem mezintirîn bajarê Almanyayê ye. Di sala 2008'a de 1,7 milyon mirov li Hamburgê dijiyan.

Galerî

Girêdanên derve 

!
Herêmên Almanyayê
Bajarên Almanyayê
Frankfurt

Frankfurt bajarekî Almanya ye û mezintirîn bajarê eyaleta Hessenê ye. Frankfurt weke navenda bazirganiyê û bankayên Almanya tê naskirin. Navenda Bankaya Navendî ya Ewropayê jî li Frankfurtê ye. Bi 659.000 rûniştvanên xwe ev bajar li paş Berlinê, Hamburgê, Münchenê û Kölnê pêncemîn mezintirîn bajarê Almanya ye.

Galerî

Girêdanên derve 

Hessen
Bajarên Almanyayê
Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê

Di Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê bi giştî berhemên ji zemanê Hîtît, Asûr, Roma, Bîzans, Ertuq, Aqoyun û Osmaniyan ku li Diyarbekir û hawirdora wê hatine dîtin têde têne nîşandan. Her wiha die vê muzeyê de berhemên heyamên neolîtik jî peyda dibin û ji 10.000î zêdetir berhemên arkeolojîk û etnografîk têde hene.

Di salên 2008-2009'an de Muzeya Arkeolojiyê ya Amedê girtî ye.

Muze
Cihên dîrokî
Amed
Minareya Çarling

Minareya Çarling minareyeke bi nav û deng li Amedê ye.

Minareya Mizgefta Şêx Matar (Şêx Muteher) ji abîdeyên balkêş e ku di 1500'î de ji aliyê Qasim Xanê Aqoyunî ve hatiye çêkirin ku ev minare li ser çar stûnên yekpare kevir hatiyê danîn.

Pêşangeh

Çavkanî 

Amed
Cihên dîrokî
Pişika mirovî

Pişik , sî an jî siy (bi îngilîzî:lung) endama bingehin a  koendama henasê ye.  

Alûgorkirina gazan a di navbera xwînê û hewayê derve, di nav pişikan de rû dide.

Pekhateya pişikan ji aliyê derve  

Cotek pişikên mirov heye, di nav sîngekelênê de. Pişik bi şeweyê qoçekî ne. Aliyê jorê pişikê zirav û glover e, binê pişikê fireh û çal e û li ser qoqiza navpençikê de cih bû ye. Dilê mirov di navbera herdu pişikan, nezikê pişika çepê de cih digire. Loma pişika çepê ji ya rastê piçûktir e. Pişka rastê sê pil, pişka çepê du pil e. Her pilên(bi îngilîzî:lobe) pişkê jî di nav pişikê de dabeş dibin boy pilên hê hûriktir ên bi navê pilokn( bi îngilîzî: lobule).Dora pişikan bi perasûyan û navpençikê dagirtî ye.Pişik pêkhateyek nerm e, dişibe îsfencê û hertim bi hewayê tijî ye.Pişik rasterast bi sîngekelênê ve giridayî nin in, derveyê pişikan bi perdeya pilûr ve dapoşî ye. Perdeya pilûr ji du çînan pêk tê. Çînek pilûrê bi pişikan ve, çîna din jî bi diwarê sîngekelên û navpençikê ve girêdayî ye. Valahiya navbera çînên pilûrê, wekî kelêna pilûr bi nav dibe. Xaneyên pilûrê, şileyek der dide nav kelênê, ev şile di navbera pişik û derûdora pişikan de lêkxişandinê kêm dike. Liqê borîhewa, lûleyên lîmfê, xwînber û xwînhênerên pişikê di heman cih de dikevin nav pişikê  an jî ji pişikê derdikevîn, ev cih wekî devê pişikê kar dike, navê vê beşê, hîlûm e (bi latînî: hilum).

Pekhateya pişikan ji aliyê hûndir 

Borrîhewa di sîngekelenê de şax dide boy du liqên borrîhewayê. Her yekê liqê borrîhewayê dikeve nav pişikek. Liqên borrîhewayê di nav pişikan de şax dide boy liqê borrîhewayên ziravtir û hê ziravtir. Ev şaxdayîn di nav pişikê de 9-12 car dubare dibe. Bi her şaxdayinek, liqê borrîhewayan hê zirvtir dibin. Liqê borrîewayên ko tîreya wan ji yek mîlîmetreyê ziravtir e, êdî wekî borîkehewayê tê bi navkirin. Dîwarê liqê borrîhewa yên stûr, kirkirkî ye, lê yên borrîkehewayan bêkirkirkin. Di kotahiya borrîkehewayê de sikildanokên hewayê hene. Sikildanok pêkhateyên bi şeweya guşiya tirî ne. Bi lûleyên xwînê dorpêçî ne.Tîreya sikildonakan 0.25- 0.5 mîlîmetre ye. Herdu pişik bi qasî 300 milyon sikildanok li xwe digirin. Ji ber hebûna borrîkehewa û sikildanokan rûyê navî yên pişikan bi qasî 70 m2 fireh dibe. Ev rûyê fireh alûgora gazan hêsantir dike.

Erka pişikan 
Guhaztin û alugorkirina gazên oksîjen û karbona dîoksîdê di navbera xwîn û hewayê de, karê sereke yê pişikan e. Ango oksîjena hewayê di pişikanda derbasî xwînê dibe, herwiha karbona dîoksîd a nav xwînê jî ji pişikan derbasî hewayê dibe. Xwîna kêmoksîjenî, bi navbeynkariya xwînber û xwînberokên pişikê, ji dil digihîje sikildanokan. Xwîna têroksîjenî jî ji pişikan bi rêya xwînhênerok û xwînhênerên pişikê ber bi dil ve tê guhaztin. Pişik ne bi tena serê xwe, lê bi alîkariya navpençik û masûlkeyên parsûyan, guhaztin û alûgorkirina gazan dike. Henase girtin û henase dayîn di bin kontrola koendama demare de rû dide.

Çavkanî 

Endam (biyolojî)
Çiyayê Cûdî

Çiyayê Cûdî (navê kevn: Çiyayê Qardû yan jî Qardo, Kardû, Kardo) yek ji çiyayên mezin ên Bakurê Kurdistanê ye ku dikeve navbeyna Şirnex û Silopiyê.

Çiyayê Cûdî û temenê wê yê jeolojîk 
Çiya Cûdî beşeke ji çiyayên başûrê rojhilat ên Torosê ye û bi gelemperî ji kevirên kilsê (kalker) û dolomî pêk tê û dema wî ya çêbûnê ji serdema triyasî ya navîn û heta di serdema kretasî ya navîn ve xwe dirêj dike.

Çiyayê Cûdî û Nûh Pêxember 

Li gorî bawerîya olên birahîmî, Cûdî ji wextê Nûh Pêxember, ku keştîya wî heta îro jî meşhur e û niha çîyayek gelekî giring e. Tê bawerkirin, ku heta keştîya Nûh Pêxember di wextê Tofana Nûh de liser çiyayê Cûdî sekiniye. Ji hingê û heta niha, Cûdî wekî çiyayek bi xêr tê naskirin. Her sal ji gelek derdorê Kurdistanê û heta ji derveyê Welat jî mirov dihatin ku herin ser Sefîneya çiyayê Cûdî. Mehek an jî heyvek sax diman liser Sefîneya çiyayê Cûdî.

Çiyayê Cûdî û operasyonên leşkerî yên dewleta tirk 

Di navbera salên 1995an heta 2013an de çiyayê Cûdî hatiye qedexekirin, ji ber ku eve 10 sal bûye dewleta tirkî operasyonên xwe yên leşkerî di vê menteqê û heremê de bicih anîne.

Çiyayê Cûdî û daristanên wê di nav sala 2006an de gelek caran ji aliyê leşkerê tirk ve hatiye şewitandin. Wextê ku xelkê herêma Şirnex, Cizîr û Silopî nerazîbûna xwe li dijî agiberdana çiyayê Cûdî nîşan didan, leşkeran ne dihêlan ku agir werde vemirandin. Di sala 2006an de heta çar û pênc caran ji aliyê leşkeran ve agir berdane Cûdî.

Cûdî di helbestan de 

Çiyayê Cûdî

 Serê çiyayê Cûdî tu raweste û binêr.
 Axa welatê kurdan hemû zîv û tev zêr.
 Ji wê dê tu dibînî Şernex, Zaxo û Cizîr
 Sed heyf û sed mixabin hemî bê hakim û mîr 
   Berwarî û Sindî, Silopî weko eynê diyar e Bêspin, Bêþêr û Hevler hatin bi yadîgar e Berde, Dêrgul, Herekol, heta bicit Piştkever Tor û Singar û Bêxêr kêla Memê Beranber Hemî qesta te dikin ey Cûdiyê miradan Tu qiblegah î îro ji bo vî qewmê kurdan Çendî xweşî, bilind î tu ey çiyayê Cûdî Te çend nav û nîşan hişt ji bo vî qevmê kurdî Bejna te bejna Zînê, mêranî wek Memê Al Dinalim ser te îro, ji qehran bûme evdal Taca serê te zêrîn, tu serbilinê Eyran Wextek hebî te zû da hemî ji bo te heyran Heke nîzîk heke dûr, weko Mekeh Medînê Ev ji cihek meqedes werin da em herinê Ko roj hate rasta te, heval heyv û stêr in Li vê rewş û xemla te hemî pêkve dinêrin Selam û erzi hirmet ji bo Cudî Nûh-Nebî Tu misteheq î fexr î bibêjî ma kî hebî Botî bo te dibêjit hero sed car ezbenî Taqê eywanan Kesra li pêş te her dikenî
 M.E. Botî, Antolojiya Edebîyata Kurdî

Çavkanî 

Cûdî
Çiyayên Kurdistanê
Silopiya
Ferhadê Içmo

Ferhadê Içmo (jdb. 1960, Qamişlo - m. 8ê xizîrana 2017, Qamişlo) helbestvanekî kurd bû.

Ferhadê Içmo di sala 1960î de li bajarê Qamişlokê hatiye dinyayê. Li dibistanên bajarê Qamişlo xwendina xwe bi dûmahî aniye. Di sala 1984 an de bawernameya bakaloryos di endazyariya şaristaniyê de ji zaningeha Helebê wergirtiye. Berî helbestê dil ketiye muzîkê û di sala 1970î de dest bi lêdana tembûr û gîtar û cumbişê kiriye, lê di 29ê tîrmeha 1978an de helbesta xwe ya pêşî bi navê Ey Zeman daniye. Di piraniyên kovar û rojnameyên kurdî de helbestên xwe weşandine û nêzîka çil helbestên wî bi dengê Mihemed Şêxo, Beha Şêxo Adil Hiznî, Selahê Osê, Ismaîl Cuma, Gulistana Sobarî û Şeyda bûne sitiran.

Helbestvan di 8ê xizîrana 2017an de li Qamişlokê çû ber dilovaniya Xwedê.

Berhem 
 Lêmişta Zozan, 1988
 Pişti Çi, 1995
 Evîna te, 1998
 Landik I, Helbestên zarokan, 1998
 Pelên Sipî, 2000
 Landik II

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Çend helbestên Ferhadê Içmo 
 Roka evînê 
 Gotareke ser wî 

Jidayikbûn 1960
Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Kesên ji Qamişloyê
Kemal Xoşnav

Rektorê Zanîngeha Silêmaniyê û Endamê Mekteba Siyasî ya YNKê yê kevn Prof Dr. Kemal Xoşnav, 12.12 2004an de li Amerîkayê çû ser dilovaniya xwedê.

Kurtejiyan
Xoşnav, di sala 1939an de li bajarê Şeqlawayê hatiye dinê. Ji mala begzadeyê Şeqlawayê ye. Xoşnav, dibîstana serate û ya navîn li Şeqlawayê xwendiye. Dibistana amadehiyê jî, li Hewlerê xwendiye.

Li Zanîngeha Bexdayê, Beşa Zanîngeha Çandinê xilas kiriye. Li Yugoslavya yê doktora xwe xilas kiriye. Paşê dîsa vegeriya ye zanîngeha Bexdayê li Kuliya çandiniyê  mamostetî kiriye.

Xoşnav, di dest pê ka sala 1960 î de beşdarê Şoreşa Îlonê bûye.
Di sala 1975'an de di vê şoreşê de birîndar bûye û çûye Ewropayê ji bo dermankirinê.

Di sala 1968 a de Zanîngeha Sileymaniyê avakiriye (damezrandiye).

Di sala 1976 ê de li Sûriyeyê tevê hinek hevalên xwe (Mam Celal) YNKê avadikin.
Di van dema de li hinek li Lîbyayê jî, dimîne.

Xoşnav, ji sala 1976an heta sala 1985an wek endamê dibistanê ramyarî di nav YNKê de cîh girt.
Di sala 1982 a heta 1985 a wek berpirsê malbenda 4 emîn ya YNKê li herêma Hewlêr karkir.
Di sala 1988 a heta 1989 a berpirsê giştiyê YNKê yê Îranê bû.
Di sala 1989 a heta 1993 a berpirsê têkliyên giştiya YNKê ya Sûriyeyê bû.

Di sala 1993 a de vegeriya Başûrê Kurdistanê. Di van salan de mamostetiya Kolîca Koştokalê (Zanîngeha Çandinê) ya Zanîngeha Selahedinê kir.

Di sala 1996 a de heta ku çû li ser dilovaniya xwe Rektorê Zanîngeha Silêmanîyê dikir

Xoşnav, ji sala 1978 a heta ku çû ser dilovaniya xwe, di nav şoreşa Kurdistan de wek pêşmergeyekî cîh girtîye. Xoşnav, dema ku çû ser dilovaniya xwe, bi navê Zervan û Zinar du keçê wî hebûn.

Çavkanî 
Siyasetmedarên kurd
Kurd
Profesor
Hefte

Hefte yan jî heftî heyamek ango demek/wextek e ku ji heft rojan pêk tê.

Rojên hefteyê 
Şemî
Yekşem
Duşem
Sêşem
Çarşem
Pêncşem
În

Bide ber 
demsal, heyv, meh, roj, sal

Salname
Brader

Brader muzîkvan û wênesazekî kurd e. Brader ango Brader Mûsîkî di 1958an de li gundê Mûsîka, herêma Mêrdînê hatiye dinyayê. Bavê wî dengbêj bû. Zarotiya xwe li civata bavê xwe li ber stran û serpêhatiyên kurdî derbas kiriye.

Jiyan
Brader dibistana seretayî û navîn li herêma Mêrdînê xwendiye. Lîseya tenduristiyê li bajarê Wanê xwendiye.Ji ber xebata xwe ya muzîkê dikeve zindana Wanê û 3 meh û nîvan ceza werdigire. Piştî ji dibistanê derdikeve mudurê dibistanê wî saleke ji dibistanê bi dûr dixe. Helbesta xwe ya yekem li zindanê dinivisîne.

Ji sala 1986an û vir ve li Holendayê jiyana xwe berdewam dike. Heta niha 10 albûm çêkiriye. Piraniya stranên xwe bi xwe çêdike. Xwe di nava dengbêjî û muzîka modern de mîna pirekê dibîne.

Di gelek film û rêzefilman de jî li gel produktionên kurd û holendî leyistiye. Weka li Medya TV de, Dengê Defê, Kolanên Xerîbiyê û De Jonge Die Niet Mer Praaten van Godlos niha jî di xebateka nû ya filmekî holendî de ye. Herwiha di filmê Meşê de jî bi roleke çûçûk xuya bûye. Brader li gel xebatên muzîk û sinemayê xebatên wênekariyê jî dike. Gelek caran li malper û rojnameyan de nivîsên wî hatine weşandin.

Piştî 18 salan cara yekem di sala 2004 de vegeriya welêt. Li seranserê welêt nêzîkî 30-40 konser dan. Albûma talî di 2005an de bi navê Pepûlê derxistiye.

Girêdanên derve 
Malpera Brader 
Hevpeyvîn Bi Brader Mûsîkî re/Beş 1-NETKURD

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Wênesazên kurd
Rojnamevan (pirtûk)

Rojnamevan romaneke Lokman Polat e.

Kitêb behsa rojnemavan Karîn dike ku diçe Libnanê ji bo ku li ser Rojhilata Navîn binivîse. Pişt re, ew bi tesadufî pêrgî kurdekî tê. Hevalê Karîn yê nû tewsîye lê dike ku ew biçe Kurdistanê jî. Rojnamevan ew vedigere Swêdê û piştre diçe Stenbolê, da ku ew xwe ji wir bighîne herêma kurdan ya li Tirkiyê.

Destpêka salên 1990î ye dema ku Karîn diçe Amedê. Gel hewl dide ku sersala nû, Newrozê, pîroz bike, tiştekî ku qedexe ye. Leşker hewl didin ku pîrozkirinê asteng bikin û çend kes têne kuştin dema ku ew mudaxele dikin.

Ew rojnamevana bi meraq gelek tesîr lê tê kirin û biryar dide ku gera xwe bidomîne. Hema bibêje ew li nîvê welêt digere. Ew li her derî dibe şahidê çewsawandinê û belangaziyê û bêriya gelê kurd ya ji bo azadiyê. Di dawiya romanê de, sampatîyeke mezin ya gel bi Karîn re peyde / çê dibe û ew destpê dike ku bîr û baweriyên xwe li ser binivîsîne.

Kitêb bi rêk û pêk hatîye nivîsandin û di derbarê bûyerên dehsalên dawî yên li Tirkiyê û Kurdistanê adahiyan dide.

Pirtûk
Anahîta

Anahita navê Gelawêjê di Mîtolojiya Îranê de ye.

Mîtolojiya îranî
Michel Foucault

Michel Foucault (15.10.1926-25.04.1984) fîlozofekî fransî ye. Li Parîsê profesorê dîroka pergalên zanînê bû.Di felsefeya wî de têgeyên wekî hêz, serdestî, biyo-îktîdar û zanîn cîhekê girîn digrin.

Abdullah Ocalan di pirtûka Parastina Gelekî de çend tezên xwe li der barê hêzê ser bingeha teoriyên Foucault ava kir. Pirtûkên Foucault bi zimanê kurdî hîn derneketin e.

Cavkanî

Girêdanên derve 
 Michel Foucault – 1926-1984 - Ji Malpera Felsefevan  

Jidayikbûn 1926
Mirin 1984
Fîlozofên fransî

Civaknasên fransî
Rojnameyên alman

Li Almanyayê çend rojnameyên netewî û gelek rojnameyên heremî hene. Rojnameyên netewî di siyasetê de rolekî girîng dileyîzin, lê rojnameyên heremî zêdetir tên firotin.

Rojnameyên netewî ên rojane 

Bild - Rojnameya bulvar
Frankfurter Allgemeine Zeitung - Rojnameya mezin a  rastgir
Süddeutsche Zeitung - Rojnameya mezin 
Die Welt - Rojnameya mezin a rastgir
Frankfurter Rundschau - Rojnameya navenda-çep

Çapemeniya almanî
Die Welt

Die Welt (Cîhan) yek ji rojnameyên mezin ên Almanyayê ye. Xizika wê rast e.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 

Rojnameyên almanî
Frankfurter Allgemeine Zeitung

Frankfurter Allgemeine Zeitung (Rojnameya Frankfurt a Giştî) yek ji rojnameyên mezin ên Almanyayê ye. Xizika wê rast-muhafazakar e.

Rojnameyên almanî
Süddeutsche Zeitung

Süddeutsche Zeitung(Rojnameya Almanyaya Başûr) yek ji rojnameyên mezin ên Almanyayê ye. Xizika wê lîberal an çep-lîberal e.

Rojnameyên almanî
Siyonîzm

Siyonîzm yan Seyhonîzm nave tevgera dewletparêz a cihuyan e. Tevger piştgirî dide avakirina welatek ji bo gelê Cihû li Filistînê, herêma ku li gorî kevneşopiya cihûyan bi axa Îsraêle ya dîrokî re têkildar e. Îro siyonîzm, piştî damezrandina Îsraêlê, wek îdeolojîyek ku piştgirîya "pêşketin û parastina Dewleta Îsraîlê" dike tê dîtin.

Wekî bavê tevgera siyonîzmê Theodor Herzl tê dîtin. Siyon navê tepeyeke Orşelîmê/Qudsê e û şuna navê bajêr tê bi kar anîn. Wekî encamê siyonîzme di sala 1948'an de dewleta Îsraêl hat damezrandin.

Jî bibînin 

 Dagirkirina hikûmetên ji aliyê siyonîstan

Siyaset
Siyonîzm
Köln

Koln (bi almanî: Köln) yek ji bajarên Almanyayê ye. Ev bajar piştî Berlînê, Munîhê û Hambûrgê jibo mezinahiyê bajarê 4ê yê Almanyayê ye. Ew mezintrîn bajarê wîlayet ya federal ya Rayna Bakur-Vêstfaliya ya Almaniyayê ye. Hêşeta Kolnê ji 1 milyon kesan zêdetir e.

Koln yek ji kevnartirîn bajarên Ewropayê ye û li sala 38ê B.Z. bi destê Romanan hatiye avakirin. Zanîngeha Kolnê jî yek ji kevnartirîn zanîngehên Ewropayê ye.

Köln bi dêra xwe a mezin a katolîk (Kölner Dom) naskirî ye. 
Koln mezitrîn navenda weşanên Elmanyayê ye. Bingehê serekî yê televizyonên mîna VOXê, Westdeutscher Rundfunk (WDR) û RTLê li vî bajarî ye.

Li Koln' e li 40000 zêdetir Kud dijin. Piranîyan Kurdên ji Kurdistana Bakur in.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Nordrhein-Westfalen
Bajarên Almanyayê
Karapêtê Xaço

Karapêtê Xaço (), dengbêjê kurdî yê ku bi eslê xwe ermenî  bû, ji gundê Kolhoza Êrîvanê bû û wî di 103 saliya xwe de sala 2005an jiyana xwe ji dest da. Xaço di dûmahika 90 salên jiyana xwe de bi kurdî stran çêkirin û gotin. Xaço ku 15 salan di artêşa Fransayê de leşkerî kir, 55 salan di Radyoya Êrîvanê de xebitî. Xaçoyê ku di tevahiya jiyana xwe de rastî gelek ta'dehiyan hat, bi dehan dengbêj gihandin.

Karapêtê Xaço bavê 5 zarokan bû û 15 neviyên wî jî hebûn.

Film û pirtûk 
Pirtûka Salihê Kevirbirî a bi navê Bir Çığlığın Yüzyılı: Karapetê Xaço, Sedsala Qêrînekê: Karapetê Xaço heye. Ev pirtûk piştî çapê bi mehekê hate desteserkirin û qedexekirin.

Fîlmê Mehmet Aktaş ê bi navê Dengekî zemanê berê: Karapêtê Xaço, Voice from the Past heye.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 http://www.semskiasireti.com/?Bid=505326

Dengbêj
Ermenî
Mirin 2005
Radyoya Êrîvanê
Kurd
Jidayikbûn 1900î
Mg

Mg (ya mg) kurtenavê
 Magnezyûm e.
 Mîlîgram e.
 Madagaskar di lîsteya kodên ISO yên dewletan da ye.

Kurtenav
Cr

Cr kurtenavê Krom ye. Ev pir ji Kîmya ra mihume.

Hên seke 
Kîmya

Kurtenav
Rûpelên cudakirinê
Co

Co kurtenavê Kobaltê ye. Ev pir ji Kîmya ra mihume.

Hên seke 
Kîmya

Kurtenav
Rûpelên cudakirinê
Ge

Ge kurtenavê Germanyûm ye. Ev pir ji Kîmya ra mihume.

Hên seke 
Kîmya

Kurtenav
Rûpelên cudakirinê
Rb

Rb kurtenavê 
Rûbîdyûm
e.
Kurtenav
Sr

Sr kurtenavê 
Stronsiyûm, metalekê ye.
Kurtenav
Li

Pir manên Li ya li hene.
 Li kurtenavê lîtyûme.
 Di Lîsteya kodên ISO yên dewletan da li kurtenavê Liştinştayîn ne.

Kurtenav
Sc

Sc kurtenavê 
Skandiyûm
e.
Kurtenav
Ti

Ti kurtenavê 
Tîtanyûm
e.
Kurtenav
Mn

Mn kurtenavê 
Manganez
e.
Kurtenav
Mangan

Mangan (, carina wek manganez jî tê nivîsandin ji , , ji ) metalek û elementek e.

Element
Zû dişewte
Cs

Cs kurtenavê  Sezyûm (lat.:Caesium) ye. Ev pir ji Kîmya ra mihume.

Hên seke 
Kîmya

Kurtenav
Rûpelên cudakirinê
Sb

Sb kurtenavê 
Stîbyûm (Antîmon, element)
e.
Kurtenav
Pt

Pt kurtenavê 
Platîn
e.
Kurtenav
Hs

Hs kurtenavê  Hassiyûm ye. Ev pir ji Kîmya ra mihume.

Hên seke 
Kîmya

Kurtenav
Rûpelên cudakirinê
Ba

Binihêre:
Baryûm
Ba (hewa)
Ba (albûm)
Sportske novosti

Sportske novosti () rojnameyeke werzîşê ya rojane ya kroatî ye ku li Zagrebê ye.

Çavkanî 

Rojname
Pd

Pd kurtenavê 
Palladyûm
e.
Kurtenav
Rûpelên cudakirinê
Sg

Sg kurtenavê 
Seaborgiyûm
e.
Kurtenav
H

H herfa 10. a alfabeya kurdî ye. Binihêre: H (tîp).

Wekî din H kurtenavê 
 Hîdrojenê ye.
 Saetê ye.
N

Pir manên N (ya n) hene.
 Herfe N, seke N (tîp).
 Di matematîkê da  kurtenavê hejmarên xwezayî ye.
 N di fîzîk da kurtenavê Newtonê ye.
 N di kîmya da kurtenavê nîtrojenê ye.
 N di cografiya da kurtenavê bakurê ye.

Kurtenav
Hereketa Îslamiya Kurdistanê

Hereketa Îslamî ya Kurdistanê partiyake siyasî ye, ku di sala 1993an de hat damezrandin. Serokê HÎK'ê Seyda Mele Abdullah bû. Pîştî wî Mele Şafîî di meha Gulanê 1995 de ji bo Serokatiya Civaka Îslamiya Kurdistan hat helbijartin.

Girêdanên derve 
 Malpera HÎK 
 baweri

Îslam
Rêxistinên kurdan
Rêxistinên îslamî yên kurd
Tahoma

Tahoma navê fontekê ye.

Ev font di monîtoran de baş tê xwendin. Ji bo soranî Tahoma girîng e, ji ber ku herfên taybet ên alfabeya kurdî baş nîşan dide. Ji ber vê Tahoma wekî Unikurd Web di malperên soranî gelek tê bi kar anîn.

Ji aliyê kurditgroup.org versiyoneke Tahoma ya taybet ji bo kurdî heye.

Girêdanên derve 
 Daxistina Tahoma Font Kurdish

Font
Alfabe

Alfabe koma sembolên standard (tîp) yên di zimanekî de ji bo nivîsandinê tên bikaranîn e. Peyva alfabe ji zimanê grekên berê tê. Alfabe ji navên herdu tîpên grekî yên pêşin, Alfa û Beta, çêbûye. Paşê jî ereban alfabeya xwe çêkirin û navên wan tîpên siftê Elif û Be bûn. Wê lewma şûna Alfabe, berê digotin Elifba. 

Di alfabeyê da, pir hindik, her dengek bi sembolekê tê nivîsandin. Di dîrokê re û heta niha hin systemên din, mina logografî û sîlabarî jî ji bo nivîsandinê hatin bi kar anîn. Alfabe ji wan sisteman yek e. Gorî bi kar anînê dengdêrên zimên alfabe di sê koman da topdibin.

 Alfabeya rastî: Dengdêr mina dengdaran tên nîvisandin, (mn. kurdî).
 Abûgîda: Dengdêr ji guhartinên dengdaran çêdibin, (mn. hindî).
 Ebced: Dengdêr bi tenî xwe tunene, (mn. erebî).
 
Li cîhanê gelek cureyên alfabeyên mîna alfabeya latînî, alfabeya erebî, alfabeya kîrîl (sîrîlîk), û hwd hene.

Ji bo alfabeyên ku kurd bi kar tînin binihêre: alfabeyên kurdî

Nivîs
Alfabe
Francis Bacon

Francis Bacon (tê xwendin: Fransis Beykin) (22ê kanûna paşîn, 1561 - 9ê nîsanê, 1626) fîlozof, mirovê dewletê û nivîskarê înglîz bû.

Bacon ceribandin û mantik diparast.

Girêdanên derve 

Îngilîz
Fîlozofên îngilîz

Jidayikbûn 1561
Mirin 1626
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 16an
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 16an
Romannivîsên îngilîz ên sedsala 17an
Nivîskarên îngilîz ên sedsala 17an
Ensîklopedî

Ensîklopedî, ji zimanê yewnanî enkyklios paideia, ango daîreya perwerdehiyê,  yan jî zanistname hewla berhevkirina hemû zanîna ser mijarekê an hemû zanîna cîhanê ye.

Dîrok 

Di dîrokê de gelek zanistname hatin nivîsandin. Zanistnameyên bi nav û deng ji aliyê Arîstotelês, Îbn Sîna, Francis Bacon (Dara Zanîna), Jean Baptiste le Rond d’Alembert û Denîs Dîderot (Encylopédie) hatin weşandin.

Îro Zanistname ên Ensîklopedîa Britannica, Encarta, Brockhaus û Wîkîpediya ensîklopediyên girîng in.

Zanistnameyên kurdî 
Wîkîpediya kurdî zanistnameya yekem a bi zimanê kurdî ye, derve vê Ansîklopediya Zarokan jî heye.

Li Bêrûtê di sala 2009'an de zanistnameyeke kurdî bi 10 berg û 18 beş hate amadekirin. Serokê Komîsyona Bilind a Amadekirina Ansîklopediya Kurdî Ebdullah Elyawayî bû.

Çavkanî 

Zanîn
Pirtûk

Berhemên li ser dîrokê
Fîs

Di bin navê Fîs de du cih hene:
 Fîs, herêmeke Liceyê ye. 
 Fîs, gundekî ser Liceyê ye.
Fîs, Licê

Fîs () li başûrê rojavayê Licê li ser riya Amedê 60 km ji Licê dûr e. Gund li başûrê deşta Fîsê hatiye avakirin. Gundekî bejî ye. Fîs bi xerabeyên Daqnanos tê nas kirin. Li ser riya Licê û Amedê qehweya Deşta Fîsê heye. Ciyê sekna rêwiyan e.  Xwarinxane û çayxane li wir hene. Partiya Karkerên Kurdistanê jî li gundê Fîsê hatiye damezrandin. Wek îdare Fîs bi nehiya Hezanê ve girêdayî ye. Gundî bi kurmancî dipeyîvin. Ji salên 50 yî ve li gund dibistan heye. Dewletê navê Ziyaret lê kiriye.

Li gundê Fîsê di roja 27ê çiriya paşîn a 1978an de PKK hat damezrandin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Qora Berber

Qora Berber, herêma rojavayê Licê ku ji Eqro, Tilê, Zirext, Xweylîn û heta Korxayê ye. Herêmeke dîrokî û stratejîk e. Li Biryas, Xana Kelê û Birqleynê xeraba û ciyên dîrokî hene. Herêmeke bilind û avî ye. Sebze û hişînayên wê gelek in. Di zemanê berê de, bi tenê dianîn li Licê difrotin. Piştî çêkirina rê bi kamyonan dibın bazara Amedê. Gûzên qaşil tenîk û baş li Qora Berber hene.

Tilê, li rojavayê Licê, li herêma Qora Berber e û 6 km ji Licê dûr e. Ji rojava ve gundê herî nêzîkî Licê ye. Ji bo ku gund nêzîkî girekî tûjik hatiye avakirin, jê re dibêjin Tilê. Tilê bi bayê xwe yê sar û dijwar bi navûdeng e. Bi navê Biryas û Kanîspî du gomên wê hene. Li gund dibistana sereta heye. Bi zaravayê kurmancî dipeyîvin. Dewlet jê re dibêje Dernek.

Dizdênî, li bakurê rojavayê Licê, li Qora Berber, li kontara çiyê ye û 18 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Bi firingiyê xwe bi navûdeng e. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Ji bo li qontara çiyê ye, dewletê navê Yamaçlı lê kiriye.

Zirext: Li Qora Berber gundekî biçûk e û 20 km ji Licê dûr e. Goma Qilêder li ser e. Li gund dibistan heye û dewletê navê Kiralan lê kiriye.

Xweylîn, li bakurê rojavayê navenda Licê, li herêma Qora Berber e û 23 km ji Licê dûr e. Navê xwe ji kanên xwê digire. Li nêzîkî gund kanên xwê hene. Di dema Osmanî de dewletê ji wir xwê derxistiye. Hîn îro jî kanalên xwê yên xerabe hene. Piştre ji ber sedema ku ev kanên xwê mesrefa xwe dernexistine, girtine. Dîsa kanên cisê jî li herêma Xweylînê hebûn. Xelkê ji wir kevirên cisê danîn, di kûreyan de dişewitand û cis çêdikir. Gundiyê Xweylînê cis danî li Licê difrotin. Xweylîn gundekî avî ye. Firing, xiyar û sebzeyên Xweylîne li bazara Amedê bi navûdeng in. Gûzên Xweylînê yên qaşil tenik û kakil spî ne. Ava Licê ji Xweylînê tê. Çend aşên xweylîne hene. Bi tenê Gomeke wê heye û navê wê Soxa ye. Li gund dibistana sereta heye. Xelkê gund bi zaravayê dimilî dipeyîve. Dewletê navê Tuzla lê kiriye. 

Xana Kelê, li rojavayê Licê, li meydana derbenda (boxaza) Kelê ye û19 km ji Licê dûr e. Ji vî gundî re Kelê û Çeper jî dibêjin. Derbenda Kelê ji zemanê berê ve rê û warê karwan û bazirganên herêmê bûye. Bi taybetî karwanên Amed û Erzorumê di wir re derbas bûne. Ji wê demê ve xan û karwanseray li wir hatine çêkirin ku îro bi tenê dîwarên wan li piyan mane. Herweha îro jî riya Amed û herêma Serhedê bi tenê di wir re derbas dibe. Ji derî vê derbendê çiyayên bilind, dijwar û zencîre rênadin karwan û rêwiyan. Xana Kelê hîn îro jî gundekî stratejîk, dîrokî û mezin e. Li gund nexweşxanek û dibistanek hene. Du gomên wî hene: Pûneyn û Hasbegan li ser Xana Kelê heye. Ziyaretekê Xana Kelê bi nav û deng e. Bi kurmancî dipeyîvin. Bi tirkî jêre Çeper dibêjin.

Korxa, li bakurê rojavayê Licê li dawiya herêma Qora Berber e û 23 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Bêtir çandiniya firingî û îsotê dikin. Bi zaravayê dimilî diaxivin. Li gund dibistanek heye. Dewletê navê Abalı lê kiriye.
Herêm
Licê
Sîwan (herêm)

Sîwan, dikeve rojavayê Qora Berber û ji Xana Kelê şûn ve dest pê dike. Herêma Sîwanê gelek fireh ye, bi tenê beşeke biçûk li ser Licê ye. Zevî û axa Sîwanê ji çandiniyê re dest nade. Herêmeke feqîr û çiyayî ye. Sîwan bi tûwên xwe bi navûdeng e. Ji derî xwarina tûwên teze şîreya tûwên teze jî derdixin û pê bastêx çêdikin. Yên mayî jî hişk dikin û jê e qawindên tûwan dibêjin. Di zemanê berê de qawindên tûwan dibirin di herêmên din û Licê de, bi genim re diguhartin. Niha dibin bajêr difroşin.

Li herêma Licê ev cureyên tûwan hene: tûyên malote, mircik, paloyî, reş, romî, sor, sîpanî, spî, şekirik, xurme…

Gund
Elikan, li bakurê rojavayê Licê, li herêma Sîwanê ye û 23 km ji Licê dûr e. Sê gomên wê hene. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewlet jê re dibêje Birlik.

Herek, li bakurê rojavayê Licê li herêma Sîwanê dikeve û bi sînorê Hênê ve ye û 20 km ji Licê dûr e.  Sê gomên li ser hene. Bi zaravayê dimilî dipeyivin. Dewletê navê Şenlik lê kiriye.

Markê, li bakurê rojavayê Licê  li ser riya Licê û Darahênê ye û 20 km ji Licê dûr e. Gundekî avî ye. Firingî û xiyarên Markê di bazara Amedê de bi nav û deng in. Korxa li ser markê ye. Bi zaravayên dimilî û kurmancî dipeyîvin. Dewletê navê Ergin lê kiriye.

Mala mihê Biro, li Bakurê rojavayê û 40 km ji Licê dûr e. Di sînorê Çewlîgê de ye. Neh gomên wê hene: Xerabe, Elik, Bermal, Kanîspî, Birmak, Dereşel, Dersal, Reşeciya û Tût. Li gund dibistanek heye û demek Mala Mihê Biro ji bo mamostan ciyê sirgûnê bû. Gund dûr e û berf li çiya pir dibare. Bi qasî çend mehî çûyîn û hatin tune. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Ecemiş lê kiriye.
Herêm
Karincak

Karincak (), li bakurê li Licê li herêma Dimbiliyan ji gundên herî nêzîk yek e û 10 km ji Licê dûr e. Du gom li ser in: Merk û Medrese. Bi zaravayê dimbilî dipeyîvin. Dewletê di van salên dawî de li gund dibistanek çêkiriye û navê Bayirli lê kiriye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Zengesor

Zengesor  (), gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîcê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Zengesor, li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e. Li sînorê Darahênê ye û 35 km ji Licê dûr e. Heft gomên wê hene: Botiyan, Mehmedo, Selmono, Qaso, Varmono, Helezîn û Dergî. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Akçabudak lê kiriye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Heşedere

Heşedere (), li bakurê Licê li herêma Dimbilyan e û 39 km ji Licê dûr e. Bi dimilkî Heşdere dibêjin. Di sînorê Darahênê li nav newaleke kûr e. Di zemanê berê de, li derdorê hirç gelek bûne. Ji xwe navê xwe jî ji newala hirçan digire. Goma Miho li ser e. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Ulucak lê kiriye.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Xosor, Licê

Gundê Xosor (), li bakurê Licê, li herêma Dimbiliyan e û 27 km ji Licê dûr e. Gund bi gomên xwe ve cîranê gundên Darahênê ne. Heşt gomên wê hene: Lêxosor, Keşkware, Dewaxê, Horsel, Mezra Eliyo, Baxşo, Xaso û Mezra. Bi zaravayê dimilî dipeyîvin. Dewletê navê Yalımlı lê kiriye. Hingivê Mezra Eliyo bi nav û deng e. Li serê çiyayê Koz zîyarete heye û jê re bi dimbilî dibêjin Ziyara Koz. Xelkê herêmê rojên înê diçin û ziyaretê tewaf dikin.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Lîceyê
Nexweşiyên koendama zaûzê ya nêran

Kulbûna çûkê

Kulbûna mîzerê

Nişîvnebûyîna gunan

Girbûna prostatê

Şêrpenceya prostatê

Şêrpenceya gun

Stewrî

Çavkanî

Koendama zaûzê ya nêran
Sîstema livînê

Sîstema livînê an koendamê masûlkeyan, sîstemek biyolojîk e ku ji girdik an masûlkeyê kakûtî, masûlkeyê nerm û masûlkeyê dil çêdibe. Ew lebata laşê mirov û lawiran rêdan dike , rewşa laşê radigire an diparêze û xwînê seranserê laşê digerîne. Sîstema rehikan di laşên mirov û lawirên movikdaran kontrola masûlkeyan dike tevî ku hinek masûlkeyên laşê wekî masûlkeyê dil ku tev serbixwe ye.

Masûlke

Anatomiya masûlkeyên mirov

Nêzî 639 masûlkeyên kakûtî di laşê mirov de hene

Ev lîsteyk hinek girdik an masûlkeyên gelemper di laşê mirov de:

Çalakiyên ayrobîk û neayrobîka masûlkeyan

Masûlkeyê dil

Masûlkeyê nerm

Kontrola kişandina masûlkeyan

Çavkanî 

Complete Human Muscle Tables

Girêdanên derve 

Online Muscle Tutorial 
GetBody Smart 
MedBio.info   

Sîstema livînê
Reh

Reh beşa jêrîn ji riwekan ya ku di bin erdê(zevî) de ye.

her visa dibêjne lûleyên xwînê jî reh.(rehê xwînê)
riwek
Endamên zayendî

Endamê zayendî, ew beşên anatomî ji laşê ku erka wî di pirbûna zayendî ye. Nimûneyê endamên zayendî li ba riwêkan ew e, kulîlk.

Lawir

Guhandar

Endamên zayendî di guhandaran ji yên din çêdibin wekî li ba mirovan:

Zuhariyên mirov

Riwêk

Kûlîlkirina riwêkan

Têgehnasî

Hinek têgehên anatomî ku têkiliyên xwe bi zayenditî hene 
 Çiçik
 Zîlik
 Quz
 Kîr
 Gun

Endamên zayendî

Herwiha binihêre 
Endamên zayendî yên mêran
Endamên zayendî yên jinan
Avisî

Çavkanî

Girêdanên derve 

Endamên zayendî
Zayenditî
Zagrosê Haco

Zagrosê Haco nivîskar û lêkolînerê kurd e.

Girêdanên derve 
 Malpera Zagrosê Haco

Nivîskarên kurd
Zanîngeha Dihokê

Zanîngeha Dihokê  zanîngeheke dewletê li bajarê Dihoka Başûrê Kurdistanê ye.

Di 14ê îlona 1992an de Parlamena Kurdistanê biryara damezrandina Zanîngeha Dihokê ya ji du kolejan stand: Koleja Bijîşkiyê û Koleja Çandiniyê. Di despêka sala akademî ya 1992/1993 de xwendekaran dest bi xwendinê kir. Kursa pêşî di 31ê çiriya pêşîn a 1992an de vebû. Piştre gelek kolejên din jî vebûn. Bo hevtewawkirina struktûra zanîngehê di van salên dawî de gelek navendên zanistî hatine avakirin.

Girêdanen derve 
 Malpera Zanîngeha Dihokê 

Dihok (navend)
Dihok
Zanîngehên Iraqê
Zanîngeha Selahedînê

Zanîngeha Selahedînê, ango Zanîngeha Selahedînê (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî Zankoy Salahaddin), berê Zanîngeha Silêmaniyê di sala 1968an de hate damezrandin û sala akademî 1982/1983 bi cihê bû. Ew ji nav her sê zanîngehên Kurdistana Îraqê zanîngeha herî mezin e. Ew li herêma paytextê Hewlêrê ye. Zanîngeha Selahedînê endamê Civata Zanîngehên Navneteweyî ye. Niha 12 kolejên wê hene.

Fakûlteyên Zanîngeha Selahedînê
Fakûlteya Zanistê
Fakûlteya Çandiniyê
Fakûlteya Endezyariyê
Fakûlteya Birêvebirin û Aboriyê
Fakûlteya Hunerên Ciwan
Fakûlteya Perwerdeyê
Fakûlteya Zagon  û Ramyariyê
Fakûlteya Ziman
Fakûlteya Zanista Dînî
Fakûlteya Zanistên Mirovan

Girêdanên derve 
 Malpera zanîngehê

Zanîngehên Kurdistanê

 Malpera Nû ya zanîngehê

Zanîngehên Kurdistanê
Bijîşkî

Bijîşkî , pizişkî, bijîşkarî, dextorî an jî nojdarî, zanist û kiryarkîkirina veniyasîn, çareserkirin û pêşgirtina ji nexweşiyan e. Ew hijmareka karên sexbêrîya saxlemîyê bi xwe ve digire ko armanca tevan hêlan û vegerrandina saxlemîyê bi rêya çareserkirin û pêşgirtina ji nexweşiyan e.

Pizişkî huner û zanist e. Ew bi hizaran salan e ko heye û di pirraniya vî demê dirêj da jî wekî huner bûye û bi rijdî bi dîn û felsefeyê ra dihat girêdan. Ji bo mînakê, kesê ko karê pizişkîyê dikir dibû ko giya ji bo merema çareserkirina nexweşiyan bi kar înaban û her di wê demê da jî ji bi nivêjan ji Xudê an xudêyan daxwaza çareserê kiriba. An feylesofekê pizişk bi xwînberdanê bizava çareserkirina nexweşiyan daba, ji ber ko bawerîyeka felsefî li cem wî hebû ko sedema nexweşîyan belxem in. Lê di van çend sed salên bihurî da pizişkî zêdetir wekî huner û zanist bi hev ra peyda bû. Hêşta jî dirûna birînekê wekî hunerekê destan e û pizişk dibê xwe li ser rabhînin, lê ka di astê şaneyan û gerdîleyan da çi diqewimin heta birînek sax ve dibit, hewcedara zanistî ye.

Pizişkîyên kevnar ên berê niha wekî pizişkîyên kevneşopî an pizişkîyên gelêrî dihên niyasîn. Her çend e ko ew êdî ne pizişkî bi xwe ne, lê gellek caran wekî tivavkerên karên pizişkîyê dihên dîtin û pizişkîyên berdêl anko tivavker ji wan ra dihêt gotin.

Dîroka bijîşkiyê

Şaxên bijîşkiyê

Çavkanî

Girêdanên derve
Erdnasî

Erdnasî yan jî jeolojî zanisteke li ser qemûşka erdê di lêkolîn û xebatan dike. Jeolojî gelek beşan di bin xwe de dihewîne. Stratîgrafî, paleontolojî, statîk û dînamîk, mînerolojî, hemet rakirin, jeolojiya bajaran, sedîmanter petrografî û hwd.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Zanist
Kompûternasî

Kompûternasî, lêkolîna komputer û hejmartinê, di nav de bingehên wan ên teorîk û algorîtmîkî, hardware û software, û karanîna wan ji bo hilberandina agahdariyan.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Zanist
Klimatolojî

Keşnasî , Keşzanî an jî Klîmatolojî  zanîna li ser keş û seqayê û guhertinên wê di heyameke dirêj de

Zanist
Matematîk

Matematîk, werze, bîrwarî yan jî bîrkarî, (ji yewnanî μάθημα, máthēma bi wateya "zanîn, hêmbûn"), zanîna li ser rewş û mercên çendatî kwantatîv û peywendiyan û li ser formên gewdên jiyana objektîf e. Bîrwarî di tevahî zanistên pozîtîv de tê bikaranîn. Li gora zanyaran bîrwarî 200 sal zêdetir li pêşiya fizîkê dimeşe.

Wateya peyva matematîk 
Peyva matematîk ji μάθημα (máthēma) ya yewnanî tê. Wateya wê di yewnaniya kevn de mîna zanîn û hêmbûnê bû. Di zimanê wan ê anahîn de wek ders tê bikaranîn.
fhfjvygijgygihuyhihubib ubib7bobu8blguygkgugkgu7ggikbugkvbuybik

Dîroka bîrkariyê 
Matematîka pêşdîrokî ji ber ku delîlê nivîsî tune ye, mirov kane bibêje a bi devkî ye. Bê guman pêşve çûna pêşîn divê pêkanîna jimareyan û jimartinê be. Tête texmîn kirin ku vê pêşveçûnê ji pêwîstîyên jîyanê derketî. Îhtîyacên komeleyan herçî zêde bûn jê re matematîkek bilindtir jî lazim bû.

Li çar şaristanên cîhana kevn (Mezopotamya, dora çemên Nîlê, Hindûs û Ganjê, Hwang Ho û Yangtsê) mirovan aboriya xwe bi ajotina erdan dikir. Bo bikaranîna erdên xwe û debrên xwe kontrol bikin matematîk bikar dianîn.

Zimanê bîrkariyê

Bîrkarên kurd 
Koçer Bîrkar

Çavkanî

Girêdanên derve 
 www.matematikakurdi.com 
 Ankara Özel Ders 

Zanistên formal
Gotarên mijarên sereke
Derûnnasî

Derûnnasî yan jî psîkolojî, zanîna li ser qanûn, pêşveçûn û rûdan û çalakiyên derûnî yên mirov e. Derûnnasî zanîstiyeke nû ye li dinyayê. Heya destpêka serdema 20em wekî dîsîplîneke biyolojîk, felsefe, bîjîşkî hwd bû. Wilhelm Wundt, Sigmund Freud, Carl Gustav Jung û derûnnasên Emerîkayî ku rêbaza tevgerzaniyê bi kar anîn. Hêdî hêdî bi serê xwe bû zanîstiyek. Di demên dawî de bi navê derûnnasiya kognîtîv şaxekê din jî lê zêde bû.

Psîkolojiya bingehîn an hîmê derûnnasiyê 

 Perwerdeya metodên derûnnasiyê, dibistanên derûnnasiyê
 Derûnnasiya giştî
 Derûnnasiya biyolojîk
 Derûnnasiya gihîştinê
 Derûnnasiya civakî
 Derûnnasiya kesayetî û cudatiyê

Derûnnasiya bi zanîstiyên din re kar dike 

 Derûnnasiya klînîkê
 Derûnnasiya aborîzaniyê
 Derûnnasiya perwerdeyê

Girêdanên Derve 

 Danasîna derûnnasiyê 
 Bineşaxên derûnnasiyê  
 Di Psîkolojîyê De Rêbaz û Teknîkên Lêkolînê 
 Têkiliya Psîkolojî û Zanistên Din 
 Nêzîkayîtêdanên Psîkolojîk û Taybetmendiyên Wan

Destewajey serekî saykolojî (alfûbêy) 
lê ra xiştekêk le desrewajey serekî dete nîşandan, ke derwanête buarêkî Frewan le têoryekan û bernamey xwêndinekan. Desitnîşan bo babete têorîyekan, taybete bo têoriyek yan têoriyekan. 

 Hest
 kesayetî
 Nasname
 Xud
 Bîrkirdinewe
 Peresendin

!
Teknîk

Koma çalakiyên mirovatî yên şêweyên kar û navgînên afrandina berhemên madî bo civaka mirovatî û pakkirina mercên bikaranîna hêzên xwezayî û hebûnên xwezayî. Bi wate xwe re, ji du awayan ve heya. Heyak ji aliyê kirinî (piretîk) û ya din jî ji aliyê amûrên ku tên bikarhanîn ve wate wê heya. Her amûrekîku em bikardihênin, weke teknîkekê ya. Lê kêrhatîya bikarhanîna wê jî, teknîkîtîyê dihêne ser ziman. Zanînên di derbarê bikarhanînê de, ên weke "zanîn pêwîst" ku tê bi navkiirn, bi navê teknî û ankû "zanîna teknîkî" tê bi nav kirin. 

Zanist
Sîstema hormonan

Sîstema hormonan , koendamê livikên endokrîn an destgehê toşpiyên kerr , ew endamê ku hormonan çêdikin e. Ji organên ku hormonên xwe didin xwîne re em organên endokrîn jî dibejin.

Toşpiyên navrijîner 
Hormon di gelek organên mirovan de tên çêkirin. Hormon xebatên bedenê regule dikin. Organên hormonan girîngtirîn ji jor ber bi jêr ev in:

 Hîpofîz
 Livika troîd
 Livika paratroîd
 Livika tîmus
 Pankreas
 Bergurçik
 Livika bergurçik ya dorîn
 Livika bergurçik ya navçeyin
 Hêkdank (jin)
 Livika gun an batî (mêr)

Erka toşpiyên navrijîner

Tîpên hormonan  
Me dû tîpên Hormonan hene ew jî Pîptîdî û Stîroyid in. Yên Pîptîdî ji pirotînên guhorî pêk dehêt ku dişên gorînê di xanêda biken bi harîkariya wergiran yên li ser Perida xanê heyn. Hormonên Stîroyid ew hormonene yên ji esîdî çewrî guhorî pêk dehên ku ew dişên biçin dinav xanêda û bi wergirên dinav Saytosolêda heyn yan Navkêda heyn bimînin da guhorîne di xanêda biken. 

Êgizampil bo Hormonên Piptîdî: Adrînalîn, Însulîn, Gilokagon, ...htd.                         

Êgizampil bo  Hormonên Stîroyid: Tîstostîron, Projêstiron, Êstrojên, ...htd.

Çavkanî 

Sîstema hormonan
Toşpiyên navrijîner
Rijênê zençelokê

Rijênê zençelokê an rijênê tiroîd lebatek ji  sîstema rijênên kor (endokrîn) yan sîstemê hormonan e.

Di wê organ an endamê de hormonên triyodtîronîn (T3) û tetrayodtîronîn (tîroksîn, T4) têne çêkirin. Ew hormonana ji bo telefkirina enerjî û ji livînê girîng in. Ger ew hormona tunebin, mirov her tim diweste, naxwaze xwe bileqîne û karbike. Gava pir ji wan hormonan hebin, dilê mirovan pir zû lêdixe, mirov nikanê di şûna xwe de bimîne û dixwaze hertim bilive.

Çavkanî 

Toşpiya zençelokê
Sîstema hormonan
Anatomiya mirov
Rijênê paratîroîd

Rijênê paratiroîdê an toşbiya paratiroîdê endamek sîstema hormonan e.

Li dora rijênê tiroîdê çar rijênên piçûk bi navê paratiroîd hene. Ew jî ji bo rêkxistina kalsiyûma nav xwînê hormonan çêdikin. Kalsiyûm ji bo hestiyan gelek girîng e. Ger ew hormonana di xwînê de pir hebin, di laş de pir kalsiyûm tê komkirin. Ew kalsiyûmê ji lûleyên xwînê dide girtin. Gava hindik be, hestiyên mirovan dihelin.

Anatomî
Biyolojî
Hîpofîz

Hîpofîz an jî rijênê hîpofîz (bi ingilîzî: pituitary gland). 

Hîpofîz rijênek biçûk e, bi qasî habika nokê ye. Lê hîpofîz rijênêk gelek bibandor e, hormonên vî rijênê gelek rijên û şaneyên laş ji xwe re dike armanc. Çalakiya rijênê hîpofîzê bi hîpotalamusê ve girêdayî ye. Hîpofîz li gor  hormonên hîpotalamusê, hin hormonan berhem dike û der dide nav xwînê. Ango hîpotalamus bi navbeynkariya hormonan, çalkiya hîpofîzê rêk dixe. Rijenê hîpofîzê ji du pişikên sereke pêk tê, loba pêş û loba paş. (Hin caran wekî hîpofîza pêş û hîpofîza paş jî tê navkirin). Hormonên hîpofîzê an rasterast bandor li ser endam û şaneyan dike an jî bi navbeynkariya hormonên hander (teşwîqer), bandor li ser rijênên din dike da ko ew rijên hormon berhem bikin. Wekî mînak; hormona geşê bandor li hemû xane û şaneyen hestî û masûlkeyan dike. Hormona handera rijênê tîroîdê, bandor li ser rijênê tîroîdê dike ko ev rijên hormona tîroksînê berhem bike.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 
  

Sîstema hormonan
Vejetaryanîtî

Vejetaryanîtî parêz û şêwaza jiyanê ya ku dev ji xwarinên ku ji ajalên kuştî tên digire dike. Ev goşt, masî (ajalên avî yên din jî tê de), û her weha hilberên ku ji wan têne çêkirin in. Bi tevlêkirina xwarinên ku ji ajalên zindî wekî hêk, şîr û hingiv hatine girtin, gelek bin-formên gihaştîparêziyê têne veqetandin. Di veganîzmê de, ji hemî xwarin û kelûmêlên xwerû yên bi koka ajalan têne dûr xistin. Kesên ku goşt naxwin, vejeteryan in.

Girêdanên derve
[ Îlankirina rûmeta vejetaryanan]

Xwedîbûn
Sebze
DicOOo

DicOOo (ji Dictionary=ferheng û OOo=OpenOffice.org) bernameyeke ji bo daxistina ferhengên OpenOffice.org'ê ye. DicOOo bi kurdî hat wergerandin.

Armanca DicOOo'ye, daxistin û sazkirina ferhenga rastnivîsa MySpell a kurdî ji bo OpenOffice.org'ê ye. Di versyonên 1.9 û 2.0 yên OOo'ye de mirov dikare kurdî wekî zimanê nivîsê hilbijêre û kontrola rastnivîsê wê bike. 

DicOOo 1.4.1 bi xwe jî bi kurdî ye. Nivîskarê wê Laurent Godard e.

Vêkirina DicOOo
DicOOo bi xwe belgeyeke OpenOffice.org'ê ye. Ji bo vekirina wê gel te OpenOffice.org hebe. Dema tê vekirin, divê destûr ji bo makroyan bê dan ("Enable macros").

Girêdanên derve
DicOOo 1.4.1 daxe  (bi bernameya OpenOffice.org veke)
Nivîsbariya azad
Nivîsbariya kurdî
Herbak

Gundê Herbak girêdayi Hezexê ye. Li rojhilat bi Hoser ve, li bakur bi Cirehi ve, li başûr bi Sirsirk ê ve li rojava jî bi Kovex û Girê Sira

Navdarên Herbakê 

Gundên Hezexê
Kontrola rastnivîsa kurdî

Ji bo kontrola rastnivîsa kurdî ferhenga rastnivîsa kurdî ya bernameya MySpell hatiye derxistin. Cihê MySpell îro Hunspell digire. Her dû bername bi gelek bernameyên nivîsbariya azad re dixebitin, wekî Firefox û OpenOffice.org.

Girêdanên derve 
 Rastnivîs a ji bo Firefoxê
 Rastnivîs a ji bo OpenOffice.org 3'yê

Komputer
PhpBB

phpBB (php Bulletin Board) sîstemeke ji bo avakirina foruman e. phpBB bi kurdî hat wergerandin.

Girêdanên derve 
 Malpera phpBB

Nivîsbariya kurdî
Nivîsbariya azad
Rastnivîsa kurdî

Rastnivîsa kurdî yan rastnivîsandina kurdî rêzikên nivîsandina bi zimanê kurdî ne. Ji ber ku saziyeke fermî tune, ji aliyên cuda rêzikên cuda tên esas girtin.

Bernameyên kontrola rastnivîsê ya kurdî hene. Ev MySpell, Ispell û Aspell in.

Pirtûkeke Samî Tan a bi navê Rêziman û Rastnivîsa Zaravayê Kurmancî ser vê mijarê heye.

Binêre 
 Kontrola rastnivîsa kurdî
 MySpell

Girêdanên derve 
 Malpera MySpell a kurdî 
 E-pirtûka Arif Zêrevan: Bingehên rastnivîsandina kurdiyê  (pdf)

Rêziman
Zimanê kurdî
Hêviyên Birîndar

Hêviyên Birîndar romana yekem a Omer Dilsoz e ku ji 164 rûpelan pêk tê. Weşanxaneya Berçem diweşîne.

Bûyera romanê li ser felsefeya "Heke tu pişta êşan neşkênî dê êş pişta te bişkênin" ava bûye. Salên lixwegerîn û aloz ên 1988-1994'an bi çavên hin zarokên ku bêyî dilê xwe bi nav pêlên jiyanê ketine, li jiyan, civak û têkoşînê dinêre. Roman bi zimanekî rewan î bi kurmanciya Hekarî hatiye hûnandin. Wekî gencîneyeke nedîtî ya peyvên resen û birîndar a Kurdî ye. 

Her wiha roman bi du milan diherike. Her aliyekî wê pêlî birîneke civakî dike. Tê de gelek mijar bi aloziya demê, di dîtina zarokên ku zaroktiya xwe nikarîne bijîn, xwendevanan li nav civaka Kurdî digerîne. Bûyer pir aloz di nav hev de derbas dibin. 

Mirov bêhemdê xwe dikeve nav xeleka aloz a bûyerên cuda cuda ku hemû jî berxwedana li dijî xeman in. Herçend hêvî tê birîndarkirin jî lehengên romanê hewl didin ku van birînên xwe bipêçin û dest bi destpêkeke nû bikin. Roman bi destpêkekê diqede; ango roman cihê lê dest pê dike, bi dawî tê. Dawîlêanîna romanê ji xwendevan re hatiye hiştin. Yanî ew naqete tam ji nû dest pê dike..

Girêdanên derve 
(Jînenîgarî bi tirkî)

Roman