nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Şêxê Sen'an

Şêxê Sen'an  an jî Şêxê Senaniyan yek ji berhemên Feqiyê Teyran e. Berhem li ser şêxekiye ku wekî Şêxê Sen'an tê danasîn.

Bi kurtî naveroka Şêxê Sen'an 
Şêxê Sen'an yê herdem di zikr û taeta Xwedê de serdarê 500 sofiyan e. Kar û xebata Şêx tev ji bo axretê ye. Elaqê wî qet ji xweşî û lezetên vê cîhanê tine. Ew ewlîyakî Xwedê ye. Şêt tên ser ji bo ku baş bibin, kor tên cem ji bo ku bi çav bibin, dîn tên cem ji bo ku saxlem bibin. Feqiyê Teyran kesayetiya Şêxê Sen'an  bi van rêzikan tîne ziman.

Dûr bû ji ev dinya fanî
Pir digrî kêm dikenî
Kul bû ji ber secdê enî
Di karê zewada axretê

Wî her zewade kar dikir
Zikrekî bê hejmar dikir
Ji dinyayê istixfar dikir
Dûr bû ji her ci sibhe tê

Temenê Şêx dibe 77. Sofî li hev dicivin û biryara çûna Hecê dikin. Şêxê Sen'an wekî rêberê karwanê 500 sofî tê hilbijartin û dikevine riya Hecê de.

Karwanê Heciyan li nêzîkê bajarê Tîflîsê, ji bo bêhndanê li baxekî rûdinin. Ev bax baxê qîza hukumdarê Gurcan e. Çavên Şêx di vî baxî de bi keça Gurcî dikeve. Piştî ku ew qîzê dibîne biryar dide ku li vira bimîne û xizmeta keça Gurcî bike. Sofî dikin nakin bisernakevin ku Şêx ji biryara wî vegerînin, ew mecbûr dev ji Şêxê xwe diberdin û bê rêber divegerin warê xwe.

Şêx li xwe nakit sitaran
Eşkere xwe gote yaran
Ax ji destê dohta kufaran
Bimre dînê şirketê

Bê mezheb û bê dîn kirim
Bê xwendin û yasîn kirim 
Ji yar û biran şermîn kirim
Werdek xeyala min ne tê

Lew nesîm werdan bixwûnim
Bejnekê nazik dibînim
Dîn dibim wer dimînim
Dil ji min bir qametê
..........
......
Şerm û edeb çû wê demê
Nalî ji tîra sertemê
Bûye kenînê alemê
Avêt kirasê rûmetê

Şêxê 77 salî, yê di riya Hecê de bi hêviya ku keça Îsawî işaretekê bidiyê dev ji her tiştî diberde. Dema Şêx ji keça Gurcî re evîna xwe diyar dike, keç xebera dawî jê re dibêje: Eger Şêx bibe Îsawî ewê mecal bide ku ew hevûdin bibînin. Şêx hemû şertên keça hikûmdarê Gurciyan ya xiristiyan dipejirînin e. Ew Şêxê ewliyayê Xwedê, rêberê karwanê Heciyan di 77 saliya xwe de dest bi vexwarina meyê dike û dibe gavanê berazan. Şêx serpêhatiya xwe wiha tîne ziman:

Hem no kirim, hem bed kirim
Ku ewê ez Îsawî kirim
Ji vê terîqê der kirim
Kafir kirim bê murwetê

Kafir kirim meyxur kirim
Dîwane û epter kirim
Balekê ji pêxember kirim
Ev reng bela li ser min tê

Sofiyên mirîdê Şêx di dawiyê de ji warê xwe cardin tên û Şêx bi xwe re dibin. Keça Gurcî jî li dûv Şêx diçe, lê dema ku ew digihîjin hev Azraîl ruhê herduyan distîne û ew bi bihiştê tên xelatkirin.

Çavkanî 

Helbestên kurdî
Feqiyê Teyran
Pirtûkên kurdî
Fînlenda

Fînlenda bi fermî Komara Fînlendayê (bi fînî: Suomi an Suomen tasavalta, bi swêdî: Finland an Republiken Finland), welatekî li bakurê Ewropayê di hêrema Skandînavyayê e. Welat li bakur-rojavayê bi Swêd, li bakur Norwêc, û li rojhilat bi Rûsyayê re, li rojava bi kendava Botniyayê  û li başûr jî bi kendava Fînlendayê re, li hemberê Estonyayê, sinor dike. Rûerda Fînlendayê 338,145 kîlometre çargoşe ye, û nifûsa wê 5,6 mîlyon e. Helsînkî paytext û bajarê herî mezin e. Fînî û swêdî zimanên fermî ne, ku swêdî zimanê dayikê yê %5,2 ê nifûsê ye.

Fînlenda yekem car li dora sala 9000 BZ piştî Serdema Qeşayê ya paşîn ji mirovan bi cih bû. Ji dawiya sedsala 13an de, Fînlenda di encama Seferên Xaçperestên Bakur de bû beşek ji Swêdê. Di sala 1809an de, di encama Şerê Fînlendayê de, herêma Fînlenda bû beşek ji Împeratoriya Rûsî wekî Dukata Mezin a Fînlandiyayê ya xweser. Di vê serdemê de hunera Fînî geş bû û fikra serxwebûnê dest pê kir. Piştî Şorêşa Rûsyayê ya 1917, Fînlenda serxwebûna xwe ji hikûmdarê Rûsî ragihand. Di sala 1918an de neteweya ciwan ji hêla Şerê Navxweyî Fînlendayê ve hate dabeş kirin. Di Şerê Cîhanî yê Duyem de, Fînlenda di Şerê Zivistanê û Şerê Berdewam de li dijî Yekîtiya Sovyetê şer kir, paşê di Şerê Laponyayê de li dijî Almanyaya Nazî şer kir. Di encamê de beşek ji axa xwe winda kir lê serxwebûna xwe parast.

Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, ev zû pîşesazî kir û aboriyek pêşkeftî ava kir, bi dewletek refahê ku li ser modela bakurî (wekî welatên bakurê Ewropayê) hatî çêkirin. Di dema Şerê Sar de, Fînlenda bi fermî polîtîkaya bêalîbûnê qebûl kir. Ji hingê ve, ev di sala 1995an de bûye endamê Yekîtiya Ewropayê, di sala 1999an de bûye endamê Hêrema Ewro û di sala 2023an de bûye endamê NATO. Fînlenda endamê rêxistinên navneteweyî yên cuda ye, wek Neteweyên Yekbûyî, Konseya Bakur, Herêma Şengenê, Konseya Ewropayê, Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê, û Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê. Netewe di metrîkên performansa neteweyî de, di nav de perwerdehî, pêşbaziya aborî, azadiyên sivîl, kalîteya jiyanê, û pêşkeftina mirovî bi awayekî pir baş pêk tîne.

Erdnîgarî 

Nêzî 168,000 golan û 179,000 giravan li Fînlenda hene. Saimaa gol mezintirîn li Fînlenda ye û çarem mezintirîn li Ewropa ye. Pirraniya golê li herêm başûr-rojhilatê hene, ku jê re Gol Fînlenda (fînî: Järvi-Suomi) tê gotîn. Pirraniya giravê li başûr-rojavayê û li Derya Behra giravan, di navbera Fînlendaya parzemînî û girava serekî ya Ålenda de hene.

Herêmên Fînlendayê 
Fînlenda 19 herêman pêk dihê:

Deh bajaren herî mezin ev in (dem: kanûna pêşîn 2016) û li pey nifûsa wan:

 Helsinki: 650,058
 Espoo: 284,444
 Tampere : 235,615
 Vantaa: 228,678
 Oulu: 203,750
 Turku: 191,603
 Jyväskylä: 141,374
 Lahti: 120,081
 Kuopio: 118,667
 Kouvola: 83,149

Çavkanî

Girêdanên derve 

 
Endamên Konseya Ewropayê
Kab (lîstik)

Kab hestiyê kaba miyê ye. Bi van kaban lîstikeke bi heman navî heye. Mîna lîstika zarê tê lîstin.
Lîstik

Galerî
Çirrê

Çirrê lîstikek e ku tê de hilê heye.

Lîstik
Mîkroprosesor

Mîkroprosesor, yanî yekîneya xebatê ya navendî (YXN an jî CPU, central processing unit) parçeyê herî girîng ê komputerê ye. Çi fermanên di hundirê Pergala Xebatê de hebe, ji aliyê vî parçeyî ve tê xebitandin. Microprosesor jî CPU eke ku di hundirê tek yongayekê de ye. Di roja me de CPU bêhtir wekî Microprosesor e.

Yekîneya Xebatê ya Navendî xwedî bikêriyea arîtmetîk û mentiqî ye. Di navbera yekîneyên têketin û derketinê Û bernameya ku hatiye dayin de xebateke pêkan derdixe holê. YXN an jî CPU bi zimanê makîneyê, ango pergala kêmast a kodkirinê dixebite. Ev pergala kodkirinê ji kodên operasyonê pêk tên ku komputer dikare têbigihîje.

Yekîneya xebatê ya navendî karê arîtmetîk û mentiqî bi riya ALU pêk tîne. Her wiha FPU heye da ku bi hejmarên bibêhnok jî bikaribe hesaban bike. Her wiha parçeyekî wê jî BIU ye ku têkiliya YXN bi cîhana derve re çêdike. Di hundirê YXN de hinek derên hiş ango bîrê hene ku jê re register tê gotin.

Komputer
Hîvî Berwarî

Hîvî Berwarî helbestvaneke kurd e.

Jiyana wê 
Berwarî di sala 1963an de, li Başûrê Kurdistanê, ji dayîk bûye. Li Dihokê xwendiye û her li wêrê xwendegeha mamostetiyê bi dawî aniye. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî de belav kirine. Di mîhrecanên edebî de helbest xwendîne.

Berhemên wê
Binavê vegera hîviyek windabûyî.
Meşa bokan. Ji aliyê Êketiya Nivîserên Dihokê ve hatiye çapkirin. (2006).
Kesatiya jinê di dîrokê da. Spîrêz, Duhok (2008).

Çavkanî 

Helbestvanên kurd
Jidayikbûn 1963
Jinên kurd
Nivîskarên kurd
Hesen Silêvanî

Hesen Silêvanî (jdb 1957'an li gundê Tirkija, devera Silêvaniya, nêzîkî bajarê Zaxoyê, Başûrê Kurdistanê, ji dayîk bûye). Niviskar û helbestvanê kurd û serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd ê Dihokê ye.Karê wergêranê jî dike .

Jiyan 
Hikûmeta faşîst a berê ya rejîma Be's her zû gundên wan wêran kirin û ereb anîne deverê. Lewre çûne bajêrê Mûsilê. Di sala 1982'an de, dest bi nivîsînê kiriye. Çîrok û helbest jî nivîsêne. Berhemên xwe di rojname û kovarên kurdî, erebî de, belav kirîne. Serokê Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Dihokê (Êketiya Nivîserên Kurd a Dihokê) ye li Başûrê Kurdistanê. Xudiyê kovara Peyv e, kovara nivîskarên kurd li Dihok. Endamê çivata parêzgeha Dihokê ye ji sala 2001'an were bi hilbijartinan.

Berhemên wî yên bi kurdî
Heta niha, wî ev berhemên xwe çap kirine:  

Dîwaneka helbestan bi navê Hozanên sava di sala 1993'an de, bi tîpên latini çap kiriye. 

Balûlka şekirê, kurteçîrok di sala 1994'an de li Stokholma Swêdê, bi tîpên latînî, li weşanxana APEC'ê derxistiye. 

Gulistan û şev, kurteromana wî, bi latînî çapa yekê di 1996'an de li Duhokê, çapa duyê di 2000'î de li Duhokê bi tîpên erebi û çapa siyê jî di 1997'an de li Amedê li weşanxana Lîs dîsan bi pîtên latînî derketiye. 

Dara û nisrîn, çîrokeke perwerdeyî bi hevkarî di gel niviser Arif Hîto, di sala 1997'an de bo UNICEF'ê hatiye çapkirin.

Pirtûka wî ya herî nû ya bi navê Ew Xanima Henê bi tîpên erebî di 2010'an de li Duhokê derketiye, dû re çapa yekê ya bi tîpên latînî jî di heman salê de di weşanên Lîs hatiye çapkirin.

Eger xwêvizangî gotiba min 2019 Hawar- Duhok . helbestên erebîne bo 26 helbestvanan wergerandîne ser zimanê kurdî

Bêje wan bila min nekujin .2020 çîrokên ji zimanê Erebî wrgêrayn kurdî

Berhemên wî yên bi erebî
Bi zimanê erebî jî, ev pirtûk hene: 
 Dami al-ladhi sayadhhak, دمي الذي سيضحك. Helbest, 1995, Duhok.
 Laylat al-matar, ليلة المطر. Çîrok, 1997, Duhok.
 Qasa'id min bilad al-narjis, قصائد من بلاد النرجس. Helbestên wergêray ji kurdi, 1999, Duhok.
Qisas min bilad al-narjis,   قصص من بلاد النرجس. Çîrokên wergêray ji kurdî, 2002 û  2005 çapa duyê.
 Gulistan we l-layl,  كولستان والليل. Kurteroman wergêray erebi, 2009, Duhok.
qesayid teşequlşems قصائد تعشق الشمس  helbestên kurdî wergêrayne ser zimanê Erebî 2012
Mesaolananas مساء الاناناس 2013 helbest bi zimanê Erebi 2013
Xubz Muhela Bilsuker  خبز محلى بالسكر  çîrok bi Erebî 2019

Çavkanî

Girêdanên derve
 Malpera Yekîtiya Nivîskarên Kurd a Duhokê

Silêvanî, Hesen
Silêvanî, Hesen
Kesên ji Dihokê
Jaro Duhokî

Jaro Duhokî helbestvanê kurd e. Navê wî yê rast Celal Mihemed e. 

Di sala 1959-an de, li bajarê Duhokê ji dayik bûye. Her li Duhokê xwendîye û di sala 1985-an de, zanîngeh Mîsil bi dawî anîye. Helbestên xwe di rojname û kovarên kurdî da belav kirîne. Endamû Yeketiya Nivîskarên Kurd e li Kurdistana Îraqê. Sala 1985-an, ji ber terora faşiyên Bexda revîye û gehaye şoreşa kurdî. Heta niha jî pêşmerge ye. Niha jî li kurdistanêye.

Du dîwanên helbestan çap kirîne:
Sirgûm. 1986.
Ragirtin. 1987.
Duhokî, Jaro
NVU

NVU bernameyeke ji bo çêkirina rûpelên înternetê ye. Bi îngilîzî ji van bernameyan re "HTML Editor" jî tê gotin.

NVU ji malbata Mozilla ye û wekî Mozilla Firefox û Mozilla Thunderbird azad û belaş e.

Girêdanên derve
Malpera NVU
Nivîsbariya azad
Belçîka

Belçîka an jî Belcîka, Keyaniya Belçîkayê (wekî Beljîka, Beljîk û Beljîkistan jî tê naskirin, bi holendî (flemenî): Koninkrijk België, , ) welatek li rojavayê Ewropayê ye ku dikeve ser sinorên çar welatan: li rojhilatê welat Almanya, Lûksembûrg dikeve başur-rojhilat û Holenda jî dikeve bakurê vî welatî. Beşeke mezin ê Belçîkayê dikeve ser sinorê Fransayê. Herwisa beşeke biçûk a vî welatî dikeve ser Deryaya Bakur. 

Desthilata vî welatî demokratî û federalî ye, lê şahîtî (melik) jî hêj heye. Belçîka ji deh parêzgehan pêk hatiye.   Paytextê Belçîkayê Bruksel e ku dikeve navenda Belçîkayê.  Bajarên dî yên giring ev in: Antwerpen, Gent, Charleroi, Luik û Brugge. Zimanên fermî yên Belçîkayê (holendî (60%), fransî (40%) û almanî (< 1%) ne.

Herêmên Belçîkayê 

Herêmên Belçîkayê deh in. Ji van pênc flemen (holendîaxêv) û pênc jî walon (fransîaxêv) in. Bruksel ne tevî van herêman e.

Berberiya herêman 

Belçîka ji dû gelên sereke pêk tê: ew jî flemen (60%) û walonî (40%) ne. Flemen bi zimanekî (anjî dîalektek) nezîkî holendî û walonî jî bi fransî diaxifin. Li Brukselê 80% ji rûniştvanên bajêr bi fransî û ên din jî bi flemenî diaxifin, eger biyaniyên ku li Brukselê kar dikin li ber çavan neyên girtin. Ji aliyê cografîk ve Bruksel li navenda Belçîkayê dikeve û bajar weke giravekê di nav herêma flemenan de ye. Lê çiqasî bajar dikevê nav herêma flemenan jî, dîsa piraniya niştecihên bajêr ne bi flemenî, lê bi fransî diaxifin. Sedemen vê yeke jî dîrokî ne û bî tesîra zimanê fransî di sedsalên borî de girêdayî ye.

Belçîka di nav wan sînorên kû em îro dibînin di sala 1831ê de hat damezrandin. Di navbera flemenan û waloniyan de hertim raqîbiyet û tengezarî hebûn, lê evyek tucara nebû sebeba şer û bihevçûnên çekdarî, ku hêjayî gotinê bin. Piştî pevajoyek dirêj ku Belçîka di nav de gelek caran bi parçebûne rûbirû ma û munaqeşeyên kûr li ser pirsa Brukselê di salên şêstî de, di sala 1970î de biryar hat girtin ku Belçîka bibê dewletek federal kû ji sê herêman pêk bê: herêma flemenan, herêma waloniyan û bajarê Bruksel. Bruksel ji ber wê yekê kirin herêmek otonom, ji ber ku herdû aliyan nekarîbûn li hev bikin, ka bajar bikêvê nav herêma kijan alî: ji bo flemenan Bruksel bajarekî ji aliyê dirokî ve bajarekî flemenî bû û herweha diket nav herêma flemenan, lê li gor waloniyan Bruksel bajarekî fransî bû û hejmara niştecihên bajêr jî evjek nîşan dida. Û ji aliyê din ve, sedemek herî giring jî ew bû, ku pêwistî bi baytextek ne di bin desthilatdariya yekî ji herdû aliyan de dihat dîtin. Ji bo van sedeman dawiya dawî -çiqasî biryar di sala 70`yî de hatibê stendin jî- di sala 1989 de Bruksel bû herêmek otonom. Ji xeynî herêmên otonom, kû xwedî dezgehen fermî ne, her komek civakê (flemen, walon û alman) jî xwedî statû û dezgehên fermî ne. Yanî li hêlekê parlamena herêma Walonya heye û li aliyê din parlamena gelê walonî jî heye. Wek nimûne parlamena herêma Walonya tenê li ser gelê di nava sînorên herêma xwe da hukumdare, lê parlamena gelê walonî ji bo hemû mirovên walonî berpirsyare, ew li kudera Belçîka bijîn bila bijîn.

Galeriya Wêneyan

Girêdanên derve 

 Malpera bajarê Brukselê

 
Keyanî
Endamên Konseya Ewropayê
Macintosh

Macintosh modeleke kompûteran e ku ji aliyê fîrmeya Apple ve tê çêkirin.

Çavkanî

Girêdanên derve

Komputera Macintosh
The Sharezoor

The Sharezoor navê ferhenga kurdî (Soranî)- İngilîzî ye ku ji aliyê Şefîq Qezzaz (Shafiq Qazzaz) ve hatiye nivîsandin. Navê ferhengê ji navê bajarê Kurd Şarezor hatiye wergirtin.

Mezintirîn ferhenga soranî-inglîzî 

Ferhengî Şarezor Kurdî-Îngilîzî (The Sharezoor Kurdish-English Dictionary) mezintirîn ferhenga kurdî-îngilîzî ye ku ta niha heye. 
Ev ferheng ji alî wezîrê karûbarên mirovanî yê Başûrê Kurdistanê Dr. Şefîq Qezaz (Shafiq Qazzaz) ve hatiye danîn û sala 2000ê li Hewlêrê ji weşanxaneya Aras belav bûye. 

Qezaz ji salên 1960î ta derketina wê li ser vê ferhenga 600-rûpelî xebitiye.

Pergala ferhengê 

Pergala ferhengê wa ye ku peyvên serekî li gor alfabeya kurdî-erebî hatine rêzkirin û di bin wan de hemû bêje û biwêjên têkildarî wan hatine dan. Her peyva serekî herwa bi alfabeya kurdî-latînî jî hatiye nivîsîn.

Nirxandin 

Gelek sedem hene bêt gotin ku ev baştirîn ferhenga zimanê kurdî ye ku li ber destê xwendevanan e. Lê kêmasiyên wê jî pirr in. Ferheng tenê zaravaya soranî ji xwe re bingeh girtiye. Tevî ku hin peyvên kurmancî hatine dan jî, ew pirr kêm in û li ser bikaranîna wan jî daner zêde ranewestiye. Herwa eger heman peyvê di soranî de wateyek û di zaravayek din yê kurdî de maneyek dî hebe, tenê wateya soranî hatiye dan.

Çavkanî 

Husein Muhammed: Kovara Mehname, hejmar 40, 5/2003 

Ferhengên kurdî
Qizilce

Qizilce (), gundekî piçûk û şîrin ê di herema Oxiyê da ye. Deşta ku bajarê Depê bi xwe jî di tê de cîh digire bi navê Oxî yê tê navkirin. Oxî bi xwe navê heremê ye. Depe bi navê fermî Karkoçan e ku qezayek girêdayî bajarê mezin Mezre yê ye. Mezre bi navê fermî Elaziğ e. Di navbera Mezre û Depê 100 km ye. Dep alîyê rojhilat dikeve. Navbera Depê û Çewlîgê/Bîngolê 50 km ye. Qizilce li bakûrê Depê dikeve. Navbera Depê û Qizilcê 5–6 km ye. Gundên ku bi sinorên xwe cîranên Qizilcê ne avana ne: Hemzelîyan, Cobir, Oxçîyan, Mêrga Mendê, Badiran, Alikana Jorin û Alikana Jêrin. Der û dora Qizilcê, yanê herema Oxi yê, havînê gelekî germ e. Lomaye ku Hozan Zinar Sozdar di stranek xwe de wusa dibêje:
« Erdê Depê erdekî germ e, hêkê dayînî hêk dipêjî. »

Erdê Qizilcê mîna navê wê sor e û pirr berdan e. Gundî û cotkar li zeviyên mezin nîsk, genim, lazût, gulên berbîro, zebeş û qultixan (qawûnên piçûk) diçînin/dajon.
 
Li deşta gundê Qizilcê mermerekî delal û has derdikeve. Bi demekî dirêj hinek fîrmayên li vê derê bi kepçan û kamyonan mermer derdixistin û dibirin bajarên din difirotin. Lê derxistina vî mermera Qizilcê pirr bi zexmete û di nav de tîş derdikevin. Lomaye ku êdî di derxistina wî dest hatîye berdanê. 
  
Qizilce bi ava xwe yê şor û bi germika xwe yê li gola şorê û gola kûpik meşhûre. Va ava ji bona mirovên ku kevir li gurçikên wan da hene baş e. Germik jî ji bona pirzik û xurê şîfayekî mezin e. Ji ber vî yekê her sal ji derdora Oxiyê bi sedan mirov tên erdê Qizilcê, ava şor vedixwin û dikevin germikê.

Zîyareta Qizilcê, Şengul Baba, jî li wî heremê bi nav û deng e. Zîyaret di navbera Qizilcê û Mêrga Mendê da li ser tepikekî ye. Mezela Şengul Baba di nav darên Qizbanan da bi kevirên sipî hatîye çê kirin. Hinek caran mirov tên li ser zîyaretê û dûa dikin, quranê dixînin, mûman vedixinin û xaliya zîyaretê dixwin, yan jî bi tev xwe dibin mal. Gava ku roj kurt dibin û hêdî hêdî payîz tê qizbanên zîyaretê mîna xwînê sor dibin û mirov bi xwerina wan têr nabe.

Li Qizilcê jî mîna gund û bajarên din yên Kurdistanê pirr mirov li tê da nemane. Gundîyan malên xwe li ber şerê devleta romê  bar kirin, koçber bûn, çûn bajarên mezin mîna Mezreyê, Stenbolê, yan jî welatên Evrûpa yê mîna Elmanya yê û Hollanda yê. Tenê kal û zarok man bi serî xwe li gundê Qizilcê.

Gelhenasî

Çavkanî 

Gundên Depê
Dep

Dep () girêdayî Mezrayê / Elezîzê ye. Dep bi rêbejahî 102 km dûrî  bajarê Elezîzê ye. Navbera Depê û Çewlîgê (Bîngol) jî bi rêbejahî 50 km ye. Reya ku ji Elezîzê tê û aliyê Çewlîgê heya Wanê diçe, ber Depê rê derbaz dibe. Dema hîna bajêr biçûk bû va reya bajêr 4 km dûr bû. Lê niha bajer berî bi aliyê rê de jî çûye û xwe gihandiye rê.

Erdnîgarî

Cî û tixûbên bajêr 

Sînorên Depê li bakur bi Gêxiyê ve, li rojava bi Mêzgirtê ve, li başûr bi Qowanciyan re û li rojhilat jî bi Bîngolê ve tê girêdan. Pîvana erdê Dep ê 1.085 km² ye û bajêr ji rûyê avê 1.090 m bilind e. Rewşa hewayê bi havînan pir germ û ziwa, zivistanên jî sar derbas dibe.

Herêma ku bajêr di tê de ye bi Kurdî Oxî tê binavkirin. Dep heya sala 1936'î gundekî Oxiyê bû û di sala 1936'î de bûye bajêrok navçe. Berê bajêrokbûna Depê melbenda Çanê girêdayî Gêxiyê, melbenda Oxî û Lexanê jî girêdayî Paloyê bû. Van hersê melbend bi navê bî Tirkî Karakoçanê dibe bajêrokê Xarpêtê

Çiya û çem 

Çiyayên herî bilind ê Depê li rojhilatê çiyayê Qirûcê (2.372 m) û çiyayê Qizildağê (1.538 m) ne. Li rojavayê jî çiyayê Tor (1.615 m), çiyayê Celo (1.594 m) û Dîyarê Gazê (1.690 m) bilind dibin.

Çemê Pêrê: çavkaniya Pêrê li bajarê Gêxiyê ye. Çemê Pêrê wekî sînorê di navbera Depê û Nazmiye (Qisle) û Mêzgirtê di başûr de diherike gola Kebanê. Li ser çemê Pêrêyê sê pirê ji beton û sê pirê ji dar hene. Di bihar û payîzê de ne gengaz e ku, mirov derbazî hêla din bibe. 

Çemê Oxîyê li gundê Sarican derdikeve, ji nav Depê re derbaz dibe û li nêzikê gundê Golanê dikeve nav çemê Pêrê.

Aborî û civak 

Aboriya Depê li ser çandinî û ajaldariyê ye. Pir kes ji welêt diçin dewletên Ewropa ji bo karkirinê. Ew ji lêzimên xwe re pereyan dişînin û di warê aborî de alîkarî dikin. Erdê ku ji çandiniyê re munasîb e 417.000 dekar e. Ew jî ji sedî 38 (38 %) erdé Depê ye. Tenê 10 %ê vê axê avî, yên din bej e.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 www.karakocan.info
Gabar Çiyan

Gabar Çiyan (Zarathustra Acat) parêzvanê mafê mirovan, polîtîker, rojnamevan- nivîskarekî kurd e. Di 1960î de li Tora Evdînê, li Nisêbînê hatiye dinyê. Bi eslê xwe ji Darê ye. Ji 1978an ve rojnamevaniyê dike. Di rojnameyên rojane û lokal de kar kiriye û perwerdeya rojnamevaniyê girtiye.

Ji ber xebatên rojnamevaniyê, mecbûr ma, welat bi cî hişt û 1988an de derket derveyî welêt, li Stockholmê dijî. 

Di qonaxa avakirina YRWK-Yekîtiya Rewşenbîrên Welatparêzên Kurdistanê de beşdarî kir. Di kongreya yekem ya YRK-Yekîtiya Rojnamevanên Kurdistanê de, di rêvebiriya wê de wezîfe girt. Di Enstîtuya Kurdî li Stockholmê de xebitî. Ji bo avakirina Enstîtuya Mezopotamya li Swêdê di gel rewşenbîrên asurî/suryaniyan kar kir.   

Birêvebiriya kovarên Şano û Sînema û Cîhana Weşanan û niwêneriya rojnameya Yeni Ülke li bakurê Ewropayê kir. Di kovara Rewşenê de edîtorî kir. Nivîsên wî di gelek rojname û kovarên kurdî de belav bûne... 

Kar û xebatên wî derbarê mafê mirovan de:
 2009-2012 Cîgirê Serokê Giştî yê saziya  “Kurdocide Watch-CHAK”
 2018-2020 Cîgire Serokê “Amnesty International Stockholm”
 2017- ... Serokê “Amnesty International Koma Turkiye li Swêd”
2021-2022 Serokê “Komîteya Rawêj (hilbijartinê) Amnesty Intenational herêma Stockholm”
2022-2024 Endamê esîl “Komîteya Rawêj Amnestya Swêd”

Xelatên girtine:
 1993, Lêkolîna derbarê kurdên Anadolê, Xelata rojnamevaniyê ya Musa Anter 
 2017, Amnesty 06 Koma Turkiye,  "Xelata Amnesty Stockholm a aktivism"
 2018, Amnesty 06 Koma Turkiyê,  "Xelata mezin a Amnesty Swêd"
ji hêla polîtîk ve:

. 2018-2020 Rêvebirê MP (Partiya Keska li Swêdê) taxa Skärholmen 

. 2018-2020 MP Stockholm, Endamê Komîteya Rawêj Şaredariya Mezin Stockholm

. 2019-2021 MP Ombudê Stockholmê

. 2021-2022 MP Huddinge, endamê komîteya karger

. 2022-… MP Endamê Komîteya Rawêj Herêma Stockholm

Berhem
 Bexçeya zarokan 1-2, Norsborg: Nûçevaniya Swêd: Istanbul : Rojnameya Welat, [1992]. - 66 s. : ill., kartor. - ISBN 91-630-1453-X
 Şanoyên zarokan - Stockholm, [1992]. - 32 s. : ill.
 Êsa Zirav, "ji kehniya sanoya Brîna Res", Norsborg: Çand-Kültür, [1993]. - 26 s. - ISBN 91-972106-2-5
 Melayê Meshûr, (şano), Norsborg: Çand-Kültür, [1993] - 40 s. - ISBN 91-972106-1-7
 Pêkenokên me: ji dîna dîntir : lêkolîn. - Norsborg : Çand-Kültür, [1993]. - 57 s. - ISBN 91-972106-0-9
 Pirsa sînema Kurd û Yilmaz Guney - Norsborg: Wesanxaneya Çand, [1993]. - 53 s.
 Süryani-Kildani 1, 2, 3, 4, 5, Asurlar-Asûrî, Norsborg-Södertalje, Nsibin Yayinları, [1993-96]
 Kurdiska ordspråk och talesätt, Norsborg: [G. Çiyan], [1994]. - 41 s. - ISBN 91-972388-0-5
 Bîrova çavan, Çapa 1, Hägersten: Jîndan bokförl./Wesanxaneya Jîndan, 1995. - 92 s. - ISBN 91-972436-1-2
 Şorbe / Gabar Çiyan, Bekir Yildiz- Norsborg: Çand-Kültür, [1993]. - 36 s.
 Dengê jar û evîndaran hunermend Ehmed Salih Silo, jiyana wî, çavpêketin, hunera wî, ed. by Beşîr Botanî (Stockholm, 1994), 36 p.
 Evîna şahmeran, îlon 1997, ISBN 91 972338880, Swêd
 Mehmed Uzun Anlatıyor, ISBN 978-605-9183-13-0, Do yayınları, İstanbul
 Sewdanameya winda, 2017, ISBN 978 605 2356 09 8, Weşanxaneya J&J, Amed

Çiyan, Gabar
Jidayikbûn 1963
Mêr
Hoser

Hoser, bajarokê bi ser Cizîrê ve ye. Şêniyên wê ji êla Memanê ne.

Li rojhilatê bi Zêwikê ve, li bakurê bi Sinatiyê ve, li başûrê bi Batilê ve li rojavayê jî bi Herbakê ve cînar e. Gundên ku dikevin tenişta Hoser ji ev in: bi bakur-rojava ve Mizgeftok, bi başûr-rojava ve Kavlêbana û bi başûr-rojhilat ve jî Serdehle.

Nêzî 2.000 kes li Hoserê dijîn. 208 malî, dibistanek, nexweşxaneyek, çar dikan, goristaneke mezin û goristaneke biçûk jî û du mizgeft li Hoserê hene.

Herêma Hoserê 
Tiştên herî navdar yên Hoserê deşt û kaniyên wê ne. Hinek ji kaniyên Hoser ev in: Kaniya Keşe, Kaniya bi Şirik, Birka Mirêd, Kaniya Mêwê, Kaniya Sulavê, Eyngenav, Eyndêr (Kaniya Dêrê) û bi dihan kaniyên din. Li Hoserê gelek cihên seyrangeha jî hene.

Teybetmendîyeke  Hoser a herî mezin jî ew e ku Hoser bixwe deşte lê dikevê pêşberî çiyayên bilind û bi nav û deng mîna çiyayê Cudî ku ne tenê di dîroka kurdan de, di dîroka mirovahiyê de jî cihekî zor girîng heye.

Mirov dikarê ji Hoser, çiyayê Cûdî, çiyayê Dêra û gelek çîyayên din ê biçûk jî bi bînê ku ew jî bi xwe re giringiya bergehê Hoser tênê ber çavan.

Cemawerên gundê Hoser, ji hêla çandinî û werzevanîyêve gelekî kêrhatî û jîrin û Hoser jî, ji vêre pir mûsaid e.  Li cihên weke Bêlingir, Seqlan, Sulav, Çêlok, Heso Mîrza û Şehwikê, şiltûk û sewze tê çandin; li deştên weke deşta Bêlingirê û deşta Şekulê, rêya bajêr, kavlê bana û gelek cihên din ji genim, ce, nîsk, nok, garis, zebeş û gindor (petîx) jî têne çandin.

Çavkanî 

Gundên Cizîrê