nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Rotînda

Rotînda Yetkiner, hunermendekî kurd e.

Di kasetekê de xwe bi vê rengê dide nas kirin:
Huner ji bo min reng û giyana jiyanê ye, lewra jî ji bo ku ez an jî kesên din vê giyanê û rengê xirab nekin, li gor hêz û zanyariya xwe çi ji destê min tê, pêk tînim. Min di sala 1963an de li Gimgimê ji dinê re got merhaba û ketim nava jiyana dijwar û bi aloz. Weke pirrî hunermedan, min jî di zarokatiya xwe de dil da hunerê û ez bawerim ku heya rih di canê min de hebe, wê dilê û mejûye min ji bo hunerê kar bike. Di nehsaliya xwe de, weke her zarokê Kurdan, ne bi daxwaziya xwe be jî, zimanê Tirkî fêrbûm û bi perwerdekê xurt li du 17 salan min Unîversîte qedand. Lê aliyekê dilê min tim bi jan û sikestî bû. Ji ber ku ez ne li gor xwezayiya eslê xwe, ne li gor nasnama netewa xwe û ne jî bi zimanê gelê xwe dijiyam. Min di gelek xebatên hunerî de cîh girt, lê heya ez neketim nava xebatên NÇM (Naveda Çanda Mezopotamya) nîvco mabûm. Tim aliyekê min kêm dima. Tekosîna Azadiyê weke her Kurdê giyanekê nû da min jî û min bi vê rihê di nava hunerê de ji xwe re qadekê nû avakir.Ez di wê baweriyê de me ku, kêmasiyên hunera min hebe jî, min di muzîka Kurdî de xwest ku ez rêçeke nû biafirînim. Lê textîr û dîtina herî rast ya we guhdêrên ezîz e. Di hunera min de giyana çiyayên asê, hêza gelê Kurd, daxwaz û keda min a bi hurmeta gelê min xemilandî, heye. Min dixwast ku ez muzîka gelê xwe û bingehên muzîka rojava û muzîka pêsketî bigihêjînim hev û sentezek avakim. Ji vê daxwaza min re, Têkosîna Azadiyê bû mînaka herî rast û berbiçav. Ji xebata ÇAR STÊRK, KEDKAR, SÎSER, NAYGOTIN û heya LI TE GERIYAM lêgerîna min a di nava hunerê de berdewam kir û wê ev lêgerîn bidome jî. Ji xwe huner lêgerîna xwesikbûn û evîna mirovhiyê ye.Kê/ kî dixwaze bi min re bikeve tkiliyek betir kur an jigermtir, dikare bi reya imeyla xwe bighejine min.

Nave xebata min a nu, AR_JAN bawerim u hevi dikim di ve xebata min de we her kes we jana dile xwe, kesera welat u esa gele me bibine.

Berhem 

 Çar Stêrk 1991
 (Lezkin)Gulen Mezrabotan 1992
 Kedkar 1993
 (Ji Dinere Asti) G.mezrabotan 1994
 Sîser 1996
 Naygotin 2001
 Li Te Geriyam 2003
 (Dayik) G. Mezrabotan 2004
 Jan-ar 2006
 (Koiro ) 2016
 (Jin u Jiyan) 2017
Koîro 216
Jin Û Jiyan 2017

Girêdanên derve 
 Malpera fermî

Stranbêjên kurd
Kesên ji Gimgimê
Curlie

Open Directory Project (ODP) projeyek ji bo çêkirina rêza înternetê ye. Navê din ê ODP "Komara WEB" e. Wateya navê vî bi kurdî Projeya Rêza Vekirî ye.

Di sala 1998 da Rich Skrenta û Bob Truel bi têv navê Gnuhoo hat çekirin. Xebata muhendîsî jî bi şîrketa Sun Microsystems bû. Gnuhoo, pir mezin bû, paşî hat guherandin bi navê Newhoo, 1999 dîsa hat guhartin û bû Open Directory Project. Naveke din a ODP jî Dmoz e.

Armanca vê proje, tevêkirin û rêzkirina hemû malperên ku bi kalîte ne. Çavkaniya daneyên hemû rêzên cîhan pê danî ji bo malperên lêgerîn. Bi vê rengê wek Google, Yahoo, Altavista û malperên lêgerînên din, daneyên ODP bikartînin, niha ODP çavkaniyeke herî girîng ji bo malperên lêgerînê ye.

Girêdanên derve 
 Malpera Dmoz 
 Adresêk ji bo bijartinên zimanên cîhan 
 Beşa kurdî ya ODP 
 Lîsansên Open Directory Project
 Kurdish World  Malpereke kurdî bi daneyên ODP

Malper
Partiya Sosyalîst a Kurdistanê

Partiya Sosyalîst a Kurdistan (PSK) di êvara sersala 1974an de li Bakûrê Kurdistanê hat damezirandin. Hingî navê partiyê Partiya Sosyalîst a Kurdistana Tirkiyeyê (PSKT) bû, lê di kongreya partiyê ya 3an de, ku di sala 1993an de hat lidarxistin, partiyê navê "Tirkiyê" rakir û tenê "PSK" hişt. Ji destpêka damezirandina xwe heta vê gavê PSKê her tim ji bo çareseriyeke li ser bingeha dewletike federal ji bo Gelê Kurd kar û xebat kiriye. Herwiha PSK terefdarê serxwebûna Gelê Kurd e jî. Bes di nav şert û mercên, ku îro Kurdistan tê de ye, îro ji bo çareseriya pirsgirêka kurdî federesyonê maqultir dibînê. Heta kongreya 4an, ku di dawiya sala 2003an de hat çêkirin, sekretêrê PSKê Kemal Burkay bû, lê di vê kongrê de Burkay xwe bi paş de kişand û cîh bi dev hevalên xwe ve berda. Ev gava ku Burkay avêt hê li ti derê Rojhilata Navîn nehatibû kirin, ne li Kurdistanê û ne jî li imûmê coxrafya Rojhilata Navîn de. Navê sekretêrê giştî yê PSKê yê niha Mesut Tek e. PSKê di 20.11.2004an de 30 saliya damezirandina xwe li Almanyayê bi şahiyeke bi beşdarbûna bi hezaran kurd pîrozkir.

Endamên PSK û çend partiyên din ên biçûk di sala 2002an de di Tirkiyê de HAK-PAR damezrand.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê
Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Gilgamêş (destan)

Gilgameş Serhatiya miriniyê ya di Mîtolojiya Mezopotamya kevin de ye. Ev mîta Sumerî, ji aliyê şahristaniyên Akad, Babîl û Asûriyan ve jî hatiye nivîsîn û bawer kirin.

Destana Gilgamêş destaneke navdar a Rojhilata Navîn e ku berî Îsa pêxember hatiye nivîsîn. Destan li ser çermê Xezalan hatiye nivîsîn. Faris îdia dikin Destana Gilgamêş bi di bingeha xwe de bi farisî ye, lê kurd jî îdia dikin ku di bingeha xwe de bi kurdî ye. Ji ber ku farisî û kurdî du zimanên Hint Ewropî ne û nêzî hev in, ev nîqaş jî bi salan e naqede.

Şeweyekî berfereh ya vê serhatiyê (mîtê) di nivîseke Akadî de heye, ku ev nivîs ji pirtûkxaneya Assûrbanipal li Nînovayê ye. Gilgameş ku ji sê para didu xweda ye û ji sê para yek mirov e, li ser welatiyê xwe li Urûkê desthilat e. Ji ber xwesteka mirovan, xwedayan weke hêza ku li dijî wî be Enkîdû afirand. Enkîdû dehbeyek e ku laşê wî bi pirç e û bi lawiran re dijî. Piştî têkiliyên wî bi rahbikekê re, nêzîkî şêweyên jiyana şahristanî dibe, „dibe mirov“. Paşê Gilgameş wî vedixwîne şerekî, di vê pevçûnê de herdu jî bi ser nakevin û dibine hevalên hev û din. Paşê herdu bi hev re karên mêranî dikin. Herdu diçin Humbaba dikujin. Humbaba dehbeyekî çiyayên Zagrosê ye. Piştî ku herdu heval vedigerin Urûkê, Îştar xwedaya jin (di nivîsên beriya Akadê de navê wê weke „Înanna“ hatiye nivîsîn) ji Gilgameş dixwaze ku bibe mêrê wê, lê Gilgameş ev xwesteka wê bi pozbilindî bi paş ve vegerand. Îştara hêrs bûyî, „gayê ezmanan“ dişîne şerê wî, lê Gilgameş bi alîkariya Enkîdû wî gayî dikuje.

Xweda biryara kuştina Enkîdû didin ji ber ku tevil kuştina "Humbaba" û "gayê ezmanan“ dibe. Qedera Enkîdû dihêle ku Gilgameş ji rastiya mirinê haydar bibe û êdî dikeve ser gera li pey sirra jiyana bê dawî. Ew ji ava mirinê dibore, ji bo ku „Utnapîştîm" bibîne. Wî bi tenê heta hingî bêmirinî peyda kiribû. Ew jê re behsa giyayê bêmiriniyê di binê deryayê de dike. Gilgameş bi kelekvanê Utnapîştîm re diçe û wî giyayî dibîne, lê beriya ku karibe ji giyê bixwe marek tê û giyayî direvîne (ji ber vê yekê mar dikare xwe ciwan bike, dema kirasê xwe diguhere). Paşê Gilgameş vedigere Urûkê û bajarê xweyî gelekî xweş nişanî kelekvanî dike.

Helbestvan Kawa Nemir ev kevintirîn dastana cîhanê wergerandiye zimanê kurdî.
Ji aliyê din ve rojnamevan û nivîskar Rêşad Sorgul jî şanoya bi navê Gilgameş (ji aliyê Orhan Asena ve hatiye nivîsîn) wergerandiye Kurmancî.

Jêder 
 Willis, Roy; Mythen der Welt, Munix 1998
 van Dijk, Jan; Sumerische Religion, in: Jes P., Asmussen und J.Laessoe (hrsg.): Handbuch der Religionsgeschichte, Bd. 1, Göttingen 1971, s.449
 Gray, John; Mythologie des Nahen Ostens, Wiesbaden 1975

Girêdanên Derve 
 Destana Gilgamêş

Destan
Mîtolojî
Cîhan

Cîhan yan jî dinya, bi taybetî li gorî dîtina mirovî, ev erdzemîn (rûyê erdê) ye ku mirov, heywan û hemî nebat li ser dijîn. Di çarçoveya felsefî de, têgîna "cîhanê" tevahiya gerdûna fizîkî yan jî cîhana ontolojîk ("cîhana" kesek) vedibêje.

Mijarên têkildar
 Erd

Çavkanî 

Erdnîgarî
Erd
Ontolojî
Dîroka rojhilata navîn piştî zayînê

Emewî
 Ebbasî
 Selçûqî
 Dagîrkirinên Moxolan
 Safewî
 Eyûbî
 Mervanî
 Împaratoriya Osmanî

Dîrok
Împeratoriya Osmanî

Împeratoriya Osmanî (Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye,  Dewleta Berz a Osmanî), dewleteke misilman bû ku ji eşîrên tirk derketiye.

Dîrok

Osmanî bavikekî tirk ji oxizan e, navê bavê ku navê xwe dayê vî bavikî Osman bû. Di sedsala 13em û 14em de wekî mîrîtiyeke biçûk li sînorên Bîzansa ku êdî lawaz bû de bi cih bû. Di demeke kurt de li hemberî Bîzansê xwe birêxistin kir û serkeftinên leşkerî bi dest xistin. Dîsa bi riya siyaseta xwe ya bi bavikên cîran re erdê xwe mezin kir. Di nîşana 1453an de Konstantînopolîs (Stembol) bi dest xist û kir paytexta xwe.

Bi giştî 36 siltanên osmaniyan çêbûn. Osmanî di sedsala 16em û şûn de êdî bi pêş neketin. Di sedsala 18em û 19em de êdî gelekî lawaz bûn, herçend di sedsala 19em de hewl ji bo guhartinan hatiye dayîn û reform jî hatiye kirin êdî di dawiya sedsala 19em û di serê sedsala 20em de osmanî bi navê Zilamê Nexweş ê Ewropayê dihate nasîn. Bi derbeya Jontirkan (1908) desthilata osmaniyan kete bin destê Îtihad û Teraqî. Ew di şerê cîhanê yê yekem de di aliyê Elmanyayê de cih girtiye. Di dema şer de qirkirineke herî mezin ya cîhanê li dijî ermenî û mesîhiyên din pêk aniye. Piştî şer bi dawî dibe osmanî têk çûye û qedera wan ketiye destê hêzên serketî yên mîna Fransa û Brîtanyayê. Bi dûçûna yek ji avakerên dewleta Iraqê ya modern Abdulmuhsin Sadun, sedema mezintirîn ya parçebûna osmaniyan ew e ku tirkan heq û hiqûqa gelên din ên osmanî înkarkirin. Piştî şerê azadîxwaz ê tirkan komara Tirkiyeyê hate damezirandin û bi awayekî fermî împeratoriya osmaniyan di sala 1923an de bi dawî bû.

Xanedan

Kurdên osmanî

Alayên osmanî

Mijarên têkildar 
 Peymana Sevrê
Dewleta Sefewiyan
Mîrektiya Soran
Mîrektiya Botan

Girêdanên derve 
 Ottoman Resources in Internet

Çavkanî
Celal Talebanî

Celal Hisameddîn Şukrullah Talebanî Zengene (, Celal Talebanî; ) (jdb.  li gundê kelkanê, Silêmanî – m. li Berlînê, Almanya), siyasetmedarekî kurd û serokkomarê Îraqê bû.

Jînenîgarî 
Talebanî di sala 1933an de li Başûrê Kurdistanê li gundekî girêdayî Dokanê ji dayîk bûye. Xwendina xwe ya destpêkê û navîn li Koysinceq û ya lîseyê li Hewlêr û Kerkûkê qedand. Di sala 1945ê de hêj danzdeh salî di Newrozê de axiftineke bicoş dike.

Di ciwaniya xwe de Talebanî beşdarî xebata siyasî bûye, ew di sala 1951ê de weke endamê Komîteya Navendî ya PDKê hate hilbijartin. Di 1953an de wî li zanîngeha Bexdayê dest bi xwendina hiqûqê kir û li gel hinek hevalên xwe yên xwendekar bi dizîka Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê damezirand. Di sala 1956an de ji ber xebata xwe ya siyasî dest ji xwendinê berda.

Sala 1961ê ligel Mela Mistefa Barzanî dest bi şerê çekdarî kir. Piştre ji ber cudabûna bîr û baweriyên siyasî di navbera wî û Mela Mistefa Barzanî de di 1964an de ji PDK cuda bû û "Partiya Şoreşgerî ya Kurdistanê" damezirand.

Di sala 1970î de piştî peymana 11ê adarê careke din li Mela Mistefa Barzanî vegeriya. Piştî têkçûna peymana 11ê adarê di navbera kurdan û hikûmeta Îraqê de di sala 1975an de, Talebanî Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê ava kir.

Celal Talebanî bi keça nivîskarê navdar Îbrahîm Ehmed a Hêro Xanim re zewicî bû.

Di  de Talebanî bi hilbijartinê bû serokkomarê Iraqê.

Di 20ê kanûna paşîn a 2012an de ji ber tedawîbûna Talebanî, wî birine Almanyayê. Wextê ku nexweşiya wî di 19ê temûza 2014a baş bû vegera Silêmaniyê.

Ew di 11ê heyva neha ya sala 2017a de çûbû Almanyayê ji bo çavdêriyê û di 3ê heyva deha ya sala 2017a de siheta wî xirab bû û di komayê de çû rehma Xwedê.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Siyasetmedarên Iraqê
Siyasetmedarên kurd
YNK
Jidayikbûn 1933
Mirin 2017
Serokwezîrên Iraqê
Serokkomarên Iraqê
Buxarî

Ebû Ebdullah Muhemmed ibn Îsmaîl Elcûfî Elbuxarî an bi navê kurtî Buxarî 21ê Temûza sala 810an wek neviyê farisekî ji Buxarayê hate dinê. Hîn yanzdeh salî bû dest bi xwendina zanistiya hedîsan kir û şanzdeh salî çû Mekeyê û Medîneyê heca xwe kir. Li wê derê li zanistên herî bi nav û deng yên hedîsan guhdarî kir. Paşê çû Misirê û şanzdeh salan li Asyayê geriya, ji van şanzdeh salan pênc li Besrayê borandin. Ew vegeriya axa bav û kalê xwe û li wir 31ê tebaxa sala 870î mir. Ew bi pirtûka xwe ya hedîsan bi navê Camî us-sehîh bi nav û deng bûye. Di vê pirtûkê de wî ji hezaran hedîsên ku di dema gera xwe da naskiribûn tenê yên ku rastiya wan li gor îsnadê isbatbûyî bûn kom kirin. Ango eger ev hedîs li gor rêza kesên gotî bigihişta heta dema Muhemmed pêxember, wî hingî ev hedîs wekî rast dipejirand û kom dikir. Ev berhem yek ji şeş pirtûkên hedîsan e ku ji aliyê Îslam a sunnî tên pejirandin.

Berhemên Buxarî 
 Et tarix el Kebir (Sixir tê gotin)
 Es Sulasiyat
 El Edeb el Mufred (Hedîsên li ser exlaq tê de hene)
 Xelqu-u Ef'ali'l îbad
 Raf'ul-Yedeyn fi's-Salah
 Kîtabu Duafaus-Sagîr
 Kîtabu'l Kuna
 Kîtabu'l-Kiraati Halfe'l-imam
 Halku'l-Ef'ali'l-ibâd ve'r-Redd Ale'l Cehmiyye
 El-Akîde yahut et-Tevhîd
 Abaru's Sifat

Jêder 
 Jockel, Rudolf (Hrsg.); Islamische Geisteswelt: Von Mohammed bis zur Gegenwart, München 1981
 Encyclopedia of Islam; I, 816-817: Al-Bukharî (C. Brockelmann)

Mirovê olê
Jidayikbûn 810
Hedîsvan
Hedîsvanên faris
Mirin 870
Celaledînê Rûmî

Celaledînê Rûmî an Mewlana Celaledînê Rumî an jî Mewlana Celaledînê Belxî (bi farisî مولانا جلال الدین محمد رومی‎, Mowlānā Jalāl ad-Dīn Muḥammad Rūmī) di 30ê îlonê 1207an da li bajarê Belxa Efxanistanê ji dayik bûye. Rûmî, ligel Senayî û Etar yek ji helbestvanên sofî yên mezin ên faris e. Malbata wî bi malbata mîrê Xarizmê mirovântî danî bû. Hî di temenekî biçûk de Rûmî bi bavê xwe re li dinyayê geriyaye û çûye Bexda, Meke û Şamê. Tê gotin ku di van geran de wî sê salî (di sala 1210an de) Etarê kal dîtiye û wî jî bo Rûmî gotiye ku ew dê bibe mirovekî gelekî bi nav û deng û mezin. Dîsa tê gotin ku wî berhemeke xwe diyariyî Rûmî kiriye. Bavê Rûmî Behaedîn Weled sala 1227an li Qonyeya Anatolyayê niştecî dibe. Siltanê selçûqiyan bavê wî kire profesor, piştî mirina bavê xwe di sala 1230an de Rûmî cîhê wî girt û heta mirina xwe di 17ê kanûna pêşîn 1273an de li Qonyayê jiya. Berhema wî ya here bi nav û den mesnewiya wî ye.

Çavkanî 
 Barks, Coleman (1996). The Essential Rumi. HarperSanFransisco.
 Cyril Glassé (1991). The Concise Encyclopedia of Islam. HarperCollins, San Francisco. ISBN 0-905743-65-2 (sererastkirinên bikarhêner MikaelF).

Jidayikbûn 1207
Mirin 1230
Mêr
Faris
Nivîskar
Fîlozofên misilman
Fîlozofên faris
Nivîskarên faris
Mirin 1273
Aram

Çend wateyên Aram hene:
Kes
 Aram (nav) (li gorî Încîla pîroz navê pêxamberekî ye)
 Aram Tîgran (hunermendeke kurd, bi eslê xwe ermenî bû)
 Aramo (stranbêjeke ciwan e, bi gelemperî popa kurdî dike)

Cih
 Aram (welat)
 Aram, gundekî Xelfetiyê ye

Yên din
 Gelê Aramiyan, navê gelekî li Mezopotamyayê
 Weşanên Aram

Rûpelên cudakirinê
Urûk

Urûk an Ûrûk (bi sumerî: Unug) bajarek li welatê Sumerê bû. Gilgameş Keyê Urukê bû. Xwedawenda Urukê Înanna (Îştar) bû. Navê Urûkê di Incîlê de Erex e û Sumerî jêre Unug dibêjin. Uruk, li ber firatê dimêne. Di deme xwe de, weke bajar-welatekî mezin û bi nav û deng bûya. Heta deme Babîilîyan jî, bi navê xwe re jîya ya. Tê gotin ku Xwûdayê urukê yê mezin Anu bûya. 

Bajerê Urukê, demeka dirêk jîya ya. Li gorî ku tê gotin, weke bajarekî antîkî ê dema sumerîyan jî bûya.

Çavkanî 

Dewletên dîrokî

Keyaniyên berê
Gabo d'Hirutho d'Bethnahrin

Gabo d'Hirutho d'Bethnahrin (Partiya Azadiya Mezopotamyayê, GHB) partiyekê çepgir a Suryanî bû. Ji bo demekê, gerîlayên GHB û HPG bi hev re tevger kir. Navê şehîdê yekemîn a GHB di sala 1999'an de George Francis (Abgar) b yê duyemîn Mihayel Kulan (Cûdî) di 11.01.2002'an de şehîd ket.

Piştî 2004'an nakokiyan di nav GHB'yê de derketin û GHB ji rexistinên kurdan dûr ketiye. GHB pişt re hatiye fesihkirin û di sala 2007'an de Konseya Neteweyî ya Bethnahrîn (MUB) hat damezrandin.

Çavkanî 

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Suryanî
Rêxistina leşkerî
Mezra

Çend cihên bi vî navî hene:

Bajar
 Mezra, navekî kevn ê Elezîzê

Gund
 Mazra, gundekî Pilemorê (navenda  nahiyeya Pirdo Sur ())

 Mezra, mezreyeke Geverê
 Mezra, gundekî Kemaxê
 Mezra, gundekî Keferdîzê
 Mezra, gundekî Milazgirê
 Mezra, gundekî Pasûrê
 Mezra, gundekî Pirsûsê
 Mezra, gundekî Xinûsê

 Mezra, gundekî Xelîfanê (Mehabad)
Lîsteya bajarên Kurdistanê

Herêmên Kurdistanê, bi navên berên erdnîgarî ve hatine binavkirin. Bakûr, başûr, rojava û rojhilat. Çar herêmên Kurdistanê yên sereke hene.

Herêm û navên bajaran

Kurdistana sor

Bakurê Kurdistanê

Başûrê Kurdistanê

Rojhilata Kurdistanê

Rojavaya Kurdistanê

Çavkanî

Bajar
Bajarên Kurdistanê
Nalî

Nalî an jî Nalî Şehrezûrî (b. 1791, Şehrezûr - m. 1855 Stembol, Tirkiye) matematîknas, helbestvan, û zimannasekî kurd e.

Navê wî yê resen "Xidir" e. Nalî Şarezûrî, lawê Ehmedê Şaweysê Mîkayîlî ye.Li ser sala jidayîkbûna Nalî dîtinên cihêreng hene. Dîroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî di pirtûka xwe ya bi navê “Kurtey Mêjûyî Kurd û Kurdistan” rûpelê 358'an de, wiha dinivîse: “Nalî di sala 1801'ê de li gundê Xakxolê ji dayîk bûye û sala 1857'an koça dawî kiriye. Mamoste Eladîn Secadî, di pirtûka xwe ya bi navê “Mêjûya Edebî Kurdî” de wiha dibêje: “Nalî di sala 1802'an de ji dayîk bûye û di sala 1859'an de çûye ser dilovaniya xwe.” Mamoste Dr. Marûf Xeznedar jî di destpêka "Dîwana Nalî" de wiha dinivîse: “Nalî di sala 1805'an de hatiye cîhanê û di sala 1859'an de, koça dawî kiriye.”
Mamoste Muhemmed Mele Kerîm di pirtûka bi navê “Le Pênawî Nalî” de, dibêje: “Ewên ku serpêhatiya Nalî nivîsîne, ti çavkanî ji bo dîrokê diyar nekirine. Kesek tine ku bibêje Nalî di vê salê de hatiye cîhanê. Tenê tişta diyar ev e ku Nalî, Mîkayîlî bûye û lawê çandînerekî Şarezûrî bûye. Ji ber ku li Şarezûrê kesekî xwende tinebûye, êdî kê dê rojbûna Nalî binivîsanda? Her wiha roja mirina wî jî.”
Mamoste Mesûd Mihemed di gotareke bi navê “Çepkêyek Le Gulzarî Nalî” de  wiha dibêje: “Hacî  Mele Evdileyê Celîzade vegotiye ku wî di sala 1871'an de Nalî li Mekeyê dîtiye û gelekî pîr bûye. Xuya bû ku wî çaxî heştê salî hebû.”

Li gor belgeyeke din ku ketî destê me, Nalî sala 1798'an jidayîk bûye û sala 1878'an koça xwe ya dawî kiriye. Li gor vê belgeyê Nalî di heştê saliya xwe de çûye ser dilovaniya xwe. Di gelek helbestên wî de jî xuya dike ku ew gelekî pîr bûye, her wiha ev salên dawî ku me li jor anîn zimên nêzîktirî rastiyê ne.

Nalî di helbesteke xwe de, pîrbûna xwe derdibire û wiha dibêje 

Çend malik ji dîwana Nalî:

Çavkanî 

Jîr Dilovan
Qanatê Kurdo (1983). Tarîxa Edebyeta Kurdî. Roja Nû, Stockholm.
Pirtûkeke Nalî

Jidayikbûn 1791
Mirin 1855
Kesên ji Şehrezûrê
Fîlozofên kurd
Helbestvanên kurd
Kurdên Başûrê Kurdistanê
Fîlozofên misilman
Nivîskarên zimanê kurdî
Jidayikbûn 1800
Mirin 1877
Kurdên sedsala 19an
Kurdên Împeratoriya Osmanî
Zanyarên kurd
Nuriye Kesbîr

Nuryie Kesbîr siyasetmedara kurd û êzîdî ye.

Nuriye Kesbîr di sala 2000an de hat Holendayê. Li vê derê hat girtin. Di 7'ê gulana 2004'an de bîryarê îadekirina wê ji dewleta Tirkiyê re hat standin. Kesbîr ji bo protestokirina hemberê vê bîryarê ket greva birçîbunê. Kesbîr endama konseya birêvebirina Kongra-Gel'ê ye.

Di 7'ê rezbera 2004 Wezareta Dadê ya Holendayê biryara teslîmkirina Nuriye Kesbîr erê kir.

Girêdanên derve 
  Agahiyên ser Nuriye Kesbîr (bi elmanî)
 Kampanya "Azadiya ji bo Nuriye Kesbîr  (bi elmanî)

Siyasetmedarên kurd
Jinên kurd
Girtiyên siyasî

Girtiyên siyasî, ev kesên in ku ji sedemên siyasî hatin girtin. Girtiyên siyasî, ji bo girtiyan nasnameyeke girîng e.

Girtiyên siyasî li gorî Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî

Girtiyên siyasî yên kurd ên Tirkiyeyê
Girtiyên Siyasî di sala 1980'î de bêhtir ketin rojeva kurdan û bi taybetî jî kurdên bakura Kurdistanê. Lewre di sala 1980'ê jî de artêşa tirk li Tirkiyeyê darbeyeke leşkerî pêk anîbû û kurdên muhalîf hemû hatibûn girtin. Bi taybetî di girtîgeha Amedê ya leşkerî de bi hezaran girtiyên siyasî hebûn ku ji gelek partiyên kurdan bûn. Di nav wan girtiyan de koma herî mezin ji girtiyên PKK'yî pêk dihat.

Girtiyên Siyasî di dema îşkenceyên mezin ê girtîgeha leşkerî ya Amedê de bi navê Hawar kovarek diweşandin ku bi desta dihate nivîsîn.
 
Li Kurdistanê tevî ew qas şoreş û têkoşînan jî, hemû girtiyên ku ji vê dozê hatin girtin, li Sûriye, Tirkiye, Îran û Iraqê wekî girtiyên siyasî nehatin dîtin û pejirandin. Cara yekem di 14'ê tîrhema 1995'an de girtiyên siyasî dest bi gireva birçîbûnê kirin ku nasnameya girtiyên siyasî bigirin. Ev çalakiya herî mezin a Girtiyên salên 1990-2000'an bû.

Girtiyên siyasî yên kurd ên Îranê

Girtiyên siyasî yên kurd ên Îraq û Başûrê Kurdistanê

Girtiyên siyasî yên kurd ên Sûriyê

Çavkanî 

Kom
Folklor

Folklor (peyv ji îngilîzî folklore tê) an jî zargotin (peyveke hevdûdanî ye; ji "zar" (ziman) û "gotin" (peyv) ê pêk tê), edebiyata gelêrî û zanista gel e. Roja îro ji aliyê zargotinzan û zanyarên gelêrî ve tê berhevkirin, nivîsandin û belavkirin. Berhevkarên giring ên zargotina devkî ya kurdî nivîskarên wekî Ordîxanê Celîl, Celîlê Celîl, Zeynelabidîn Zinar, Hîlmî Akyol û gelekî kesên din in. 

Li welatekî, di nava gelekî/neteweyekî de, yan jî li herêmekê, ew çalakiyên taybet ên ku xasê bi xelkê ve lê ji aliyê xelkê ve bi nêvekarî têne bikaranîn, bi piranî jî di nava xelkê de ji tiştên mîna çîrok, meselok, stran, leyztik, dîroka devkî, evsane, serpêhatî, destan, henek û laqirdî, gotinên pêşiyan, tore u hwd re tê gotin. 

Lê belê peyvika ”folklor” bi vî hawayê li jorê ku di nava xelkê ku tenê ji van tiştan re tê gotin, ne rast e. Lewra folklor bi wateya xwe ya ferhengî, gelek fireh e û ji hemû tiştên ku têkiliya xelkê bi wan tiştan re heye re tê gotin. 

Peyvika ”folk” wateya xwe bi kurdî ango gel/xelk, peyvika ”lor” jî bi wateya ”zanîn/zanist”. Îcar dema ev herdu peyvik gihane hev, wateya ”zanistiya gel” dide û di kurdî/kurmancî de jî ”gelêrî” tê gotin. 

Peyvika ”folklor” cara pêşî li Londrayê sal 1846, ji aliyê William Thomasî (1803-1885) ve di kovara ”Athenaeum”ê de hatiye bikaranîn. Vî camêrî wek “Folk-lore” bi kar aniye. Piştre jî Elmaniyan peyvika “folklore/volklore”yê bi kar aniye. Hin bi hin ev peyv li dinyayê (xasma jî li nava neteweyên ku zimanê wan Hinoewrûpî ye) belav bûye u ketiye nêv zimanê kurdî jî.

Zargotina kurdî 

Zargotina Kurdî pir dewlemend e. Zargotin cureyekî wêjeya devkî ye. Ji çîrçîrok (mesel), gotinên pêşiyan, biwêj, tiştanok, efsane, çîrok, meselok, klam, stran , xwezgînî, zugotinok ê  pêk tê. 

Di nava 40 milyon kurd de pir kêm rewşenbîr hene ku xebata wan li ser Zargotina Kurdî çêbûye. 

Li Yekîtiya Sovyetan Eskerê Boyîk û çend kesén din, xasma jî malbata Calîl (Prf. Ordîxanê Celîl, Prf. Celîlê Celîl, Celîla Celîl) xebateke héja kirine, her yekê çend berhemên folklorî amade kirne. 

Li Swêdê jî Zeynelabidîn Zinar 1.710 perçeyên folklorî berhev kirine û di deh cildên XWENÇEyê   de dane weşandin. 

 Govend
 Cil û Berg

Çavkanî 

Çand
Cil û berg

Cil û bergên jina kurd-êzîdî ya Qafqasya

Çand
Kerem Tahar Gerdenzerî

Kerem Tahar Gerdenzerî muzîkvanekî kurd ê ezdî ye ku di 6ê adara 1952an de li bajarê Tiblîsê (Gurcistan) hatiye dinyayê. Bavê wî Taharê Hacî Gerdenzerî, dayîka wî Redîfa Nacîvbeg Reşî bû.

Basgîtarîst Kerem Gerdenzerî li dibistana mûzîkê hîn bûye. Ew yek ji dahênerên koma muzîka nûjen a bi navê Koma Wetan e.

Çêkirina koma Wetan

Ew di 1974an de  çêdike koma kurdî ya muzîka modern. Sazbendê komê hev dahatin guhastin heta tîva 1976. Navê komê danîn Koma Wetan.

Sazbendê Koma Wetan

 Derfan – Rafaêlê Şamilê Dasinî
 Keyboard – Lêvon Grîgorî Şaxbazyan
 Sologîtarîst, vokal – Omarê Sebriyê Recevî
 Berpirsyarê komê, basgîtarîst, vokal – Keremê Taharê Gerdenzerî

Koma Wetan hertim derdket konkûrsa her wisa ji festîvala, kîjan derbas dibûn di Gurcistanê.

Tîva 1977 “Wetan” bû lauryatê konkûrsa “Stranên modêrn”.

Repertuara Koma Wetan

Repertuara Koma Wetan da xêncî arence strasnên kurdî yên gelerî cî girtibûn stranên K. Gerdenzerî.

Tîva 1990 li fabrîka Aprêlêvskî Ordêna Lênîn hate çapkir albûma Koma Wetan, lê fonograma wê albûmê hatibû nivîsandin sala 1979 bi fîrma “Mêlodîya” di bajarê Tibîlîsî.

Tîva 1991 Koma Wetan hev belabû. K. Gerdenzerî sala 1992 de derbasî Moskvayê bû.

Sala 1996 - 1998 K. Gerdenzerî dixebite ser albûma nû - Azadî, bi alîkariya Lêonîd Atabêkov, Nîkolay Şêstov û Alêksandir Vorobyov.

Sala 1999 - 2001 K. Gerdenzerî çêdike alboma nuh "Hewar". Her wisa jî di wê salê derdkive alboma "Sitranên Kerem T. Gerdenzerî bi Orkestor".

Sitranên hilbijartî ji albûmên Kerem T. Gerdenzerî derket sala 2002.

Albûm 

 Bayê paîzê (1979)
 Azadî (1998)
 Hewar (2001)
 Sitranên Kerem T. Gerdenzerî bi Orkestor (2001)
 Sitranên hilbijartî ji alboman Kerem T. Gerdenzerî (2002)

Girêdanên derve 
 Malpera Kerem Gerdenzeri 
 klib

Gerdenzerî, Kerem Tahar
Kurdên Gurcistanê
Êlih

Êlih anku  Êliḧ () bajarekî Bakurê Kurdistanê ye.

Nav 
Navê bajêr ê kevn Êlih e. Di sala 1957an de navê bajar bûye "Batman".

Dîrok

Kronolojiya bajêr

Berî Îsa (zayîn) 
 800 - 612 dema asûriyan
 612 - 550 Împeratoriya medan

Piştî Îsa (zayîn) 
 350 Dema mekedoniyan
 700 Dema ereban
 927 Dema bîzansiyan
 1107 Dema selçukiyan
 1243 dema mogolan
 1514 Dema osmaniyan
 1894 Serhildana Sasonê li dijî osmaniyan

Erdnîgar

Cihên erdnîgarî û sînorên bajêr 

Bajar di nav parelelên 42° 54´ û 40° 59´ bakûr û merîdiyenên 38° 34´ û 37° 22´ rojhilat de ye. Bajar li bakûr bi Bidlîs û Mûşê, li rojhilat bi Sêrtê, li başûr bi Mêrdînê û li rojava jî bi Amedê hatiye dorpêçkirin.

Taybetiyên erda bajêr 
Erda herêmê ji 75,7% ji çiyayan pêk tê. Zozan û deşt ji 24,3% e. Ji wî erdî ji 91,7% ê wî ji bo çandiniyê tê bikaranîn. Li herêmê bi tenê nîsk, genim, tûtin, pembo, tirî û zebeş, pîvaz tên çandin. Gwîz, berrû, incaz, beîv, hîjîr û wez jî li wêre tên şitlandin.

Avûhewa 
Li herêmê avhewaya reşahiyê serdest e. Havînan germ û zuha, zivistanan jî sar û berf û payîz  baranî derbas dibe.

Çiyayên herêmê 
Sason (2.973 m), Zupser (2.044 m), Raman (1.263 m)

Deşt û zozanên herêmê 
Deşta Batmanê (10.000 ha), Deşta Qubînê (dirêjahî 15–20 km, firehî 2–3 km ye).

Geliyê Çemê Batmanê û qismek ji geliyê Çemê Dîcle, geliyên herî mezinên li herêmê ne.

Çem û gol 
Gol li herêmê tune ne. Çemê Batmanê û Dicleyê yên herî mezin in ên ku li herêmê diherikin. Çemê Xerzan jî dikeve nav sînorên bajêr.

Cureyên heywanan 
Xwedîkirina heywanên kedî mijûliyeteke mezin e li herêmê. Li herêmê heywanên kovî, wekî rovî, kew, kîvroşk û gur jî peyde dibin.

Binerdên bajêr 
Li Qubînê, li Çiyayê Ramanê petrol derdikeve. Wekî din li herêmê xwê, krom, asfalt û sifir jî ji bin erdê derdikeve.

Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê 
Kela Hezoyê û bajarê berê yê Heskîfê ciyên gerê yên ji bo turîstan e.

Çand û huner

Ol û civak 
Piranîya serjimarê ji misilmanan pêk tê. Li gundên li derûdora Qubînê êzîdî gelheyeke mezin dinimînin. Xiristiyan pir kêm li herêmê peyde dibin. Piranîya gelheyê ji kurdan pêk tê. Van salên dawî bi saya Rafînera Petrolê tirk jî li herêmê bi cih bûne. Ereb û suryanî jî civakên din ên herêmê ne.

Xwarênên herêmê 
Keşkek, biryan, kifta bi mast û "Kitel" xwarinên herî naskirîne ku li herêmê tên xwarin.

Kincên herêmê 
Şelwar ji alî zilaman ve tê li xwe kirin. Bi ser de îşligek ku milê wî dirêj û nexş kirî (celehu) tê li xwe kirin. Di nigan de gorên ji hirî çêkirî û pêlavên ku jê re dibêjin "reşik" hene.

Jinên herêmê fîstanên hevreşim yên rengîn ku dibiriqîn li xwe dikin. Şelwarek fireh û gorên ji hirî li xwe dikin. Kefî yan jî puşî jî didin serê xwe. Pêlavên lastîk yan jî çarox ji li nigên xwe dikin.

Li heremê kincên modern ji, bi taybetî wan salên dawî tên li xwe kirin.

Çavkanî

Girêdanên derve
Perwerde

Perwerde, têgehek tevlihev, bi rengek cûda, ku di bingeh de dikare wekî pîvanek hevahengiya zanîna kesane û cîhanbîniya kesek bi rastiyê re were fam kirin. Asta perwerdehiyê çi qas bilindtir be, ew qas şiyana pêşvebirina têgihîştina têkiliyan û bidestxistina têgihîştina rastîn mezintir dibe. Îfade hem ji bo pêvajoya perwerdehiyê ("Perwerkirin") hem jî ji bo rewşa perwerdehiyê ("pekbikin") ya kesek tê bikar anîn. Li ser asta perwerdehiya ku bi gelemperî di nav nifûsek de tê hêvî kirin, em behsa perwerdehiya gelemperî dikin.

Di wateyek firehtir de, perwerdehiyê pêşkeftina mirov di warê kesayetiya wî de ji bo "mirovek" nîşan dide ku bi gelemperî bi taybetmendiyên rewşenbîrî, civakî û çandî ve girêdayî ye ku dikare wekî îdealê mirovê bi tevahî pêşkeftî di civakê de were hesibandin. wekî îdeala perwerdehiyê ya Humboldtian. Taybetmendiyek perwerdehiyê ya ku hema hema di hemî teoriyên perwerdehiyê yên nûjen peyda dibe, dikare wekî pêwendiya ku bi xwe re, bi kesên din re û bi cîhanê re xuya dike were ravekirin.

Perwerde, berevajî perwerdehiya pîşeyî an jî bi mebest, teşekirinek çandî ya bingehîn û bingehîn a mirovî vedibêje. Teknîkên çandî yên seretayî yên wekî fêrbûna bi dil, xwendin, nivîsandin û jimartinê hewce ne, heya ku ew kêm caran têne destnîşan kirin. Teknîkên weha yên çandî her tim di çarçoveyek civakî de, pergala perwerdehiyê di wateya herî berfireh de têne vegotin. Sîstema perwerdehiyê saziyên taybetî yên wekî dibistan û zanîngeh û her weha hemî têkiliyên din ên hînkirin û fêrbûnê, wekî di nav malbatê de, li ser kar an jî bi însiyatîfa xwe, dihewîne.

Têgîna perwerdehiyê ya nûjen, dînamîk û tevdeyî ji bo pêvajoya pêşkeftina jiyanî ya mirovan berbi kesayetiya ku ew dikarin bibin, lê hêj nebûne radiweste. Lêbelê, sînorên vê pêvajoyê hene: ji hêla hewcedariyên kesane ve - di warê aqil, motîvasyon, şiyana konsantrekirinê de, jêhatîyên bingehîn - û her weha ji hêla şert û mercên demkî, mekan û civakî ve - astengiyên pratîkî, hebûna materyalên hînkirinê û mamosteyan. Lêbelê, pêvajoyek perwerdehiyê ne bi saziyên perwerdehiyê ve girêdayî ye, lê di heman demê de dikare bixwe jî were fêr kirin.

Teoriya perwerdehiyê mijara bingehîn a pedagojiyê ye.

Çavkanî 

Perwerde
Gotarên mijarên sereke
Feryad Fazil Omar

Feryad Fazil Omar (jdb. 11 îlon 1950, li Silêmanî, Başûrê Kurdistanê), nivîskar û zimannasekî kurd e.

Omar li Silêmaniyê hatiye dinyayê. Ew li Berlînê dimîne. Omar ferhengeke kurdî-almanî amade kir.

Berhem
Kurdisch-Deutsches Wörterbuch = Ferhenga Kurdî-Almanî, Nordkurdisch - Kurmancî; Berlin: Verlag für Wissenschaft undBildung, Kurdische Studien, 1992, ISBN 3-927-408-45-X
Wörterbuch Kurdisch-Deutsch (Zentralkurdisch/Sorani), Verlag Institut für kurdische Studien Berlin  2005, ISBN 3-932574-10-9

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Zimannasên kurd
Lîsteya zimannasên kurdî

Va ye lîsteya zimannasên kurd ên ku perwerdeya bilind a zimannasiyê dîtiye.

Çavkanî

Lîste
Zimannas

Zimannas, pisporê ku di asta xwendina zimannasiyê de xwedî perwerdeya bilind û akademîk e, wekî asta xwendinê doktora (PhD). Mînakên hin zimannasên pêşeng ên roja îro Noam Chomsky, Joyce Blau, Emîr Hesenpûr, Michael Chyet, Samî Tan, Geoffrey Haig û Ergin Öpengin in.

Binêre 
Fîlolojî
Zimannasî

Rûpela girêdayî
Listeya zimannasên kurd

Ziman
Partiya Maf û Azadiyan

Partiya Maf û Azadiyan, bi tirkî Hak ve Özgürlükler Partisi (HAK-PAR), partiyeke siyasî li dewleta Tirkiye ye. Di sala 2002an de hat damezrandin. HAK-PAR li Tirkiyeyê çalak e. Serokê HAK-PAR ê kevn Abdulmelîk Firat bû û cîgirên wî Îbrahîm Güçlü, Fehmî Demîr û Necdet Gündem bûn. Duzgun Kaplan ji sala 2022yan vir ve serokê partiyê ye.

HAK-PAR zêdetir ji kesan pêk tê ku berê endamên partiyên wekî PSK, PDK-Bakur û Rizgarî bûn.

HAK-PAR niha li gelik cihan civînan lidar dixe ta ku xala li ser daxwazkirina federasyonê ji bo çareserkirina pirsgirêka kurdî li Bakurê Kurdistanê têxe destûra (programa) xwe.

Serokên Giştî yên HAK-PAR'ê 
 Abdulmelîk Firat (2002 - 2006)
 Sertaç Bucak (2006 - 2008)
 Bayram Bozyel (2008 - 2012)
 Kemal Burkay (2012 - 2014)
 Fehmî Demîr (2014 - 2015)
 Refîk Karakoç (2016 - 2019)
 Abdullatîf Epozdemîr (2019 - 2022)
 Duzgin Kaplan (2022 - ...)

Girêdanên derve 
Malpera HAK-PAR (bi tirkî)

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Hernepêş

Sirûda Hernepêş ji aliyê gelê kurd gelek tê hez kirin.Ev helbest ya Mela Ehmedê Namî ye û bi destê wî hate nivisandin. Di vekirina konsera 4'emîn Mîhrîcana Çand û Hunerê ya Amedê de, Hozan Brader ji ber ku di konserê de Sirûda 'Hernepêş' xwend, ji aliyê polîsan ve hate binçavkirin.

Gotinên Hernepêş ev in:

Sirûd

ca:Herne Pêş
tr:Herne Pêş
Sirûd

Sirûd an jî marş muzîkek e ku pir rîtmik e. Ji bo gelek neteweyên sirûdên netewî hene.

Mijarên têkildar:
 Ey Reqîb
 Hernepêş

Muzîk
Howto

Howto (îng: çawa) belgeyek e ku  bi programên kompûterê tê belavkirin, em nikarin bejin lisans, le ew ne lisanse.

Howto dokumana programe, nasnama wî ye.

Teknolojî
Wêneya ISO

ISO (en: ISO image) kopiya CD an DVD'yeke di yek pel (file) de li gorî pergala ISO 9660. 

Wekî mînak, CD'yên Linux ser înternetê bi formata .ISO tên belavkirin., .ISO yek em dikarin bêjin "image" ji, bi formeya .ISO belavkirina sistema Linux gelek bê zehmet e û hin zu dibe. Dema em dakişînin va .ISO yan bi ajokerê CD-Niviskar (cd-writer) Em Vê .ISO ye (image a wî) li sêr CD yan dinivîsînin. 

Komputer
Partition

Partiton ew perçeye Diskê, em dikarin diska xwe bi çend perça bikin, her perçe navi wi partition e.

Diskê eke em nikarin bi 5 û 6 perçe bikin le ew ne baş e ji bo şixulandina kompûtera we, ji bo boot kirina kompûterê 5 û 6 partition ne baş e!.

Diskê ku em bi 4 parça zedetir qut nekin komputera we hin zu dişuxule.

Komputer
Kernel

Kernel dendika sistema şixulandine ya Kompûter e. Em dikarin bêjin kernel mêjiye sistema şixulandine ye.

Komputer
Ethernet

Ethernet standartek ji bo Tora-lokal e, ji alîye Xerox, Digital û Intel di sala 1973-76 de bi destnîşana Bob Metcalfe hatîye afirandin. çeşîdek Tora-lokal ku îroj herî pir te bikaranîn. Ethernet ji topolojiya Bus an jî Star îstifededike û zemîna xwe de metodek gihiştine bikartîne (access-metod) CSMA/CD (Carrier Sense Multiple Access/Collision Detection). Ew jî te maneya ku her nodek di tore de "guhdarî" xeta tore dike û heger xet ne meşgûlbe destpêkirina dane (data) dike. Vekîdi heger du node bi hevre li ser eynî xetê dane bişînin vî çaxî "collision" lihevketin derdikeve, çaxe ku lihevketinek derket, herdû alî disekinin û demek rasthatî dîsa dicerbînin.

Dataye ku li ser Ethernet tên şandin jihev tên parçekirin û dibin çerçîfe (frame). Mezinbûna her çerçîfe neqeba 64 û 1518 bytê û ji van 46 û 1500 byte daneye ku be şandin bixweye.

Ethernet bingeha spesifikasyonê IEEE 802.3 hatîye standartkirin û gelek lêzen cûdayî mevcûde 10 û 100 Mbps îroj herî pir te bikaranîn, lê Gigabit Ethernet jî hene, li ser versiyonen 10 û 100 Gbps te xebatkirin. piranîyen spesifikasyonen îroj bi bingeha 10Base-T ye.

Têbinî: Bi rastî ez gelekî li ser Ethernet sekinîm û xwest navekî je re bi kurdî bibînim, le mixabin navek hêsan ku li Ethernet û Local network minasib peydenekir.

Girêdanên derve 

Malpera Kurdmcse
Termen Kompûter
IEEE
ISO (International Organization for Standardization)

Înternet
Enstîtuya Kurdî ya Parîsê

Enstîtuya kurdî ya Parîsê () di 24ê sibata 1983an de ji alî Kendal Nezan, Yekta Uzunoglu û Remzî Raşa ve  hatiye damezrandin. Yek jî avakeran û serokê enstîtuya rojanî îro Kendal Nezan e.

Kurmancî (kovar)
Ji 1987an heta îro rojnameya Kurmancî li ser pirsên zaravayê kurmancî diweşîne. 66 hejmar li ser malpera enstîtuyê bi formata PDF bi hêsanî têne dakişandin. Naveroka 66 hejmarên Kurmancî li ser malperê îmkana lêgerîne jî dide.

Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
Enstîtu li Parîsê de xwedan pirtûkxaneya herî girîng a kurdî cîhana rojavayî ye û wan berhêm û belgeyên serekî li ser tora înternetê hatine bicîh dike.

Binêre 
 Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî
 Enstîtuyên kurdî

Girêdanên derve 
 Enstîtuya Kurdî ya Parîsê

Parîsê
Rêxistinên kurdan
Kurmancî (rojname)

Kurmancî rojnameya Enstîtuya Kurdî ya Parîsê ye. Ji îlona 1987an heta sala 2020an her şeş mehê ji bo standardkirina Kurmancî civînek dihate çêkirin. Ji bo her civînekê hejmarekê dihate derxistin.

Hinek kesên ku beşdariya civînan bûne: 
 Xosro Abdullahî (Selmas)
 Salih Akin (Xerzan)
 Mistefa Aydogan (Mêrdîn)
 Lutfî Baksî (Xerzan)
 Husên Binavî (Berwarîbala)
 Michael Chyet (Washington)
 Elîşêr (Wan)
 Rojan Hazim (Hekarî)
 Newzad Hirorî (Dihok)
 Emîn Narozî (Batman)
 Selam Nûman (Cizîr)
 Hemîd Kiliçaslan (Mêrdîn)
 Mehmûd Lewendî (Qerejdax)
 Emîn Narozî (Batman)
 Kendal Nezan (Diyarbekir)
 Cemal Onursal (Cizîr)
 Zinar Soran (Dêrik)
 Behroz Şucaî (Kotol)
 Newzad Şukrî (Dihok)
 Têmûrê Xelîl (Rewan)
 Reşo Zîlan (Agirî)

Çavkanî

Mijarên têkildar 
Komxebata Kurmancîyê
Konferansa Zanistî ya Zimanê Kurdî (2011-2012)
Rêbera Rastnivîsînê (2012)
Wîkîpediya Kurdî
Bingehên Rastnivîsandina Kurdiyê (kirmancî)} (1997)
Semînera Kurmancî
Hawar

Girêdanên derve 
 Kovara Kurmancî

Konferansên Zimanê Kurdî
Rojnameyên kurdî
Standardkirina zimanê kurdî
Eşîrên êzdiyan

Eşîrên êzdiyan wek Eşîrên Kurdanên mayî heyîn û yekîtiya xwe ne parastine. Eşîrk nîne ko bavek an hêlek jê, ji ber sebebên ko em dê li jêr bêjin di Êzdîxanê  an ola Êzdiyan da bi derneketî be. Heger em du-sê gundên êzdiyên Kurdaxê û çend gundên li Kurdistana bakûr jê biderxin, hemî eşîrên Êzdiyan li Îraqê û di êrdîmên (menteqe) Şengal û Şêxan da dimînin.

Berî sê sed salî Êzdî ji îro gelekî pirtir bûn. Çi gava Êzdî ji Êzdîxanê da biderketine û li Kurdistanê belav bûne; gelek bavên pir eşîran hin bi tevayî û hinek jî bi malbatî bûne misilman.

Di dema xîlafeta Osmaniyan de hikûmeta caran bi leşkerine mezin û xurt bi ser Êzdiyan da girti bû. Her carekê ji van caran, çawan ku bi sedan êzdî dihatin kuştin; hin eşîr û bavên gelek eşîran jî Êzdîxanê berdidan û li nav Kurdistanê belav dibûn. Tirk têkilî van eşîrên derketî ne dibûn. Wan dizanî ko herçî eşîrên ko ji Kurdistanê bi derkevin û bi nav eşîrên Îslam da herin; demekî dûr najo dê îslam bibin. Dawî jî her wekî wan texmîn kirî bi derket. Ji van bav û eşîrên ko ji Êzdîxaneyê bi derketî ji sedî heştê bûne Îslam. Dinan, Dêlikan û Gevozan ji van êşîran in.

Osman Sebrî (di Hejmara Ronahî ya 21an de hatiye weşandin)

Binere 
 Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê
Qulp, Îdir

Qulp an jî Elîdizk () navçeyeke ku bi girêdayî bajarê Kurdistana Bakûr Îdirê ye. Nêziki navenda bajêr ciyayên Koyê hene mirovan ji bo ku xoya (sol, xwêy, xwê) paqij derxînin çiya kolane di encama kolandinê de qulpen mezin derketine holê, navçeyê navê xwe ji van qulpan hilgirtiye û bûye Qulp. Navçeyê da û gunden girêdayi navçeyê temamî kurd in, gelek hindik azerî jî hene belam gelek hindik in. Hejmara navçeyê 15 hezar e, %52 kurd in, ên mayîn ji azerî ne.

Qulp heta sala 1992 ya tevî Îdirê ew jî girêdayî Qersê bû. Rêya Ermenistan û Tirkiyeyê li vê navçeyê de diçe. Di Qulp ê de her cûre fêkî şîn dibin. Di Serhildanên Agiriyê de ew jî heremeke rizgarkirî bû û ala rengîn li vir jî pêl dida.

Di navçêde şikeftên xwê hene û xwêya wê boy her cure nexwaşiyan şîfaye. 81 gundê vê navçeyê hene.

Navê Qulpê di sala 1934'î de bi fermaneke nivîskî ya Mustafa Kemal Atatürk wekî cezayê tevlîbûna gelê herêmê ya Serhildana Agiriyê hatiye guhertin û kirine Tuzluca. 81 gund, 20 mezreyên wê hene. 8 mezre jî bi fermî nayên pejirandin. 39 km ji Îdirê dûr dikeve.

Çavkanî
Hatîb Dicle

Hatîb Dicle () di sala 1954'ê li Amedê ji dayika xwe bûye.Dicle siyasetmedar û parlementerekî kurd e. Di sala 1991'ê de li ser lîsta partiya SHP'ê wekê parlementer hat hilbijartin û ket meclîsa Komara Tirkiyeyê. 
Dicle, Leyla Zana, Orhan Doğan û Selîm Sadak 10 sal di zîndanê de man . 

Siyasetmedarên Tirkiyeyê

Jidayikbûn 1954
Siyasetmedarên Partiya Herêmên Demokratîk
Parlamenterên Diyarbekirê
Mirovên zindî
Siyasetmedarên girtî li Tirkiyeyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Ferheng

Ferheng (peyvname, bêjename) pirtûkek yan qeydek dî ye ku peyv û bêje tê de hatine rêzkirin û şîrovekirin. Ev şîrovekirin dibe bi heman zimanî be yan jî bi zimanek din be. Ferheng dibe ji bilî bi peyvan, bi wêneyan jî bên dîyarkirin. Di ferhengan peyv bi piranî li gor alfabeyê tên rêzkirin lê rêzkirin dikare bi gor babetan jî bibe.

Yek cûn parvekirina ferhengan jî wiha ye: Ferhengên giştî û ferhengên taybet.

Ferheng dikarin ferhengên yekzimanî, ferhengên duzimanî yan jî ferhengên pirzimanî bin.

Wekî din ferheng dikare di wateya çandê de jî were bikaranîn, ji xwe ev gotin di zimanê Farisî de tê wateya çandê.

Mînakeke ji bo ferhengek Wîkîferheng e.
Binêre:
 Ferhengên kurdî
 Wîkîpediya:Ferqên nav Ensîklopedî û Ferhengan

Girêdanên derve 
 Wîkîferheng - Ferhenga azad
 Kategoriya "Ferheng" a dmoz  - Lîsteya ferhengan 
 Ferheng.org - Mala ferhengên kurdî
 Ferhenga Kurdi
 Ferhenga herî zirt û tirt yekemîn bi Kurdi 
 Ferheng - Ferhengên kurdî, agahî û grêdan.

 
Ferhengnasî
Barzanî

Eşîra Barzaniyan
 Idrîs Barzanî
 Mesûd Barzanî
 Mele Mistefa Barzanî
  Nêçîrvan Barzanî
 Peyrewên Barzanî

Mijarên têkildar 
 Barzan
PalTalk

PalTalk programeke belaş e ji bo axaftinê û nivîsandinê ye.

NivîsbarîÎnternet
Tîrmeh

Tîrmeh an temûz an coxînan navê meha heftem ya gregoryen e. Meha tîrmeh 31 roj diajo

romania favoritii sunteti voi si cantece pentru cei dragi luna iulie 2022 este cu bine vacanta vara!! A la calendar? Da 

Tîr naveke ji bo Sirius e. Tîr stêrka herî ronî de ezmanan e. Navê mehê 'tîrmeh' ji vê sterkê tê, ji ber ku di dawiya vê mehê derdikeve.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meh
Hezîran

Hezîran (xizîran, cehzeran an jî pûşper), meha şeşem ya gregoryen e.

Navên meha hezîranê

Pûşper 
Hevedudaniya ji peyva "pûş" û "per" e. Ji giyayê ne diriyê hişkolek re "pûş" tê gotin. Di vê demê de giyayê çiyan wisa hişk dibe her wekî bi per in, ba lê dixe û difirîne. Lewra bi navê "pûşper" hatiye binavkirin. Pûş, bixwe jî, navê şînatîya ku zûwa û hişk bûya ya. Gaye, di dema ku hişk dibe zer dibe. Malbatên ku sawalên wan hene, wî pûşî lev didina li hevdû didina sawalên xwe. Pûş, weke Kaya ku ji genim û nîskan derdikeve ya. Lê ferqîya wê ew a ku gaye hişk û zûwa ya. Pûş, kengi dibêt? Pûş, di dema ku palayî tê kirin de derdikeve. Lê pûş, pirr cûreyên ku dibin hene. Pûşê ku hinekî stûr a, ew ji aliyê jinan tê levdayîn li hevdû û ji bo pêxistina tanûran û şîncirandina wê tê bikarhanîn. Lê pûş pirr hûr jî, weke kaya sawêl tê levdayîn li hevdû û tê kirin li Kadîna Kayan de û piştre weke Rêsîyan tê dayin li sawalan. Di vê mehê de gaye hişk û zûwa dibêt û dibêt pûş.

Hezîran (xizîran)

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meh
15ê tebaxê

Bûyer

Kurdistan 
 1984 – Bi êrîşên li Şemzînan û Dihê tekoşîna çekdarî a PKKê dest pê kir. (bnr.:15ê tebaxa 1984an)
 2004 – Li Amedê Qûrsa Zimanê Kurdî hatiye vekirin.
 2007 – Li başûrê Kurdistanê, lî bajarokê Qahtaniya ku girêdayî navçeya Mûsilê Şengalê ye, êrîşa reşekujî (terorîstî) pêk hat. Di encamê de nêzîkî 500 Kûrdên Êzîdî jiyana xwê ji dêst dan. Hata kîpkirin ku di êrîşê dê du ton bomba hatiyê teqandin.

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1892 – Louis de Broglie, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê
1953 – Wolfgang Hohlbein, nivîskarê alman
1977 – Nicole Paggi, lîstikvana amerîkan

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
Tebax

Tebax (an jî gelawêj), meha heştem ya gregoryen e.

Navên meha tebaxê

Gelawêj 
Tê gotin ku navê mehê ji navê stêrka Gelawêj (Venus) tê, lê ev gerstêrk her sal di mehên cuda de derdikeve.
حسنسسن نأ والله අෙ

Tebax

Bûyer

Kurdistan 
 10ê tebaxê 1920an - Peymana Sewrê hate îmzekirin
 15ê tebaxê 1984an - Partiya Karkerê Kurdistan PKKê bi pêngavekê dest bi şerê çekdarî kir.
 12ê tebaxê 1960an - Girtina rêberên kurd endamên partiya yekem.
 20ê tebaxê 1920an  - Bajarê Qamişlo bi destê frensiyan hate avakirin.
 16ê tebaxê 1946an - Partiya Dîmokrata Kurdistanê (Başûrê Kurdistanê) hate damizerandin li Mehabadê, rojhilata Kurdistanê.

Cîhan

Girêdanên derve 

Meh
Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê

Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ji aliyê komek rewşenbîrên kurd ve roja 18ê nîsana 1992yan li Stembolê hate damezirandin. Armanca damezirandina enstîtuyê, bi awayekî zanyarî li ser dîrok, çand, huner, ziman û hwd., rawestîn bû. Koma damezirandina Enstîtuya Kurdî ya Stembolê ji van kesan pêk dihat: Musa Anter, Yaşar Kaya, Feqî Huseyîn Sagniç, İsmail Beşikçi, Abdurrahman Dürre, İbrahim Gürbüz, Cemşîd Bender û Süleyman İmamoğlu.

Di weşanên enstîtuyê de ferhengên tirkî-kurdî û kurdî-tirkî a Zana Farqînî derketin.

Girtina Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê
Enstîtuya Kurdî ya Stembolê di çerçoveya Rewşa Awarte di 31ê kanûna pêşîn a 2016an de ji aliyê Wezareta Karên Navxweyî ya Tirkiyeyê ve hat girtin.

Mijarên têkildar 
Lîsteya enstîtuyên kurdî li cihanê

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê 

Stenbolê
Çanda kurdî
Rêxistinên kurdan
Lîsteya enstîtuyên kurdî li cihanê

Va ye lîsteyeke peymangehên kurdî li cîhanê.

 Enstîtuya Kurdî ya Parîsê (Paris, 1983)
 Enstîtuya Kurdî ya Bonnê, 1983-1989
 Enstîtuya Kurdî ya Brukselê (Bruxelles, 1989)
 Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê (İstanbul, 1992)
 Enstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê (Berlin, 1994)
 Înstîtuya Kurdî li Stockholmê (Stockholm, 1996)
 Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê (Washington, 1996)
 Enstîtuya Çanda Kurdî ya Tehran (Tehran, 2001)
 Enstîtuya Kelepora Kurdî (Slêmanî, 2003)
 Enstîtuya Kurdî ya Amedê (Amed, 2004)
 Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê (Viyana, 2017)

 
Sazî
Lîste
Înstîtuya Kurdî li Stockholmê

Înstîtuya Kurdî li Stockholmê (ÎKS) ango Peymangeha Kurdî li Stockholmê di sala 1996an de hat damezrandin. Serokê peymangehê Dr. Hûsên Xelîqî ye. Navê kovara peymangehê "Avaşîn" e.Rewşen weşanxaneya ÎKSê ye. 

Di Peymangeha Kurdî ya Stockholmê de Mehmed Uzun jî di nav de gelek nivîskar cih girtin. Nivîskarê kurd Mehmûd Baksî ku di 19ê Kanûna 2000î de li Swêdê wefat kir, di wesyetnameya xwe de hemû arşîv diyarî Peymangeha Kurdî ya Stockholmê kir. 

Pirtûka ku Peymangeha Kurdî ya Stockholmê bi Egitim-Senê re amade kiribû, di navbera Şaredarê Sûrê yê Amedê yê DTPê Abdullah Demirbaş û Midûrê Perwerdehiya Neteweyî ya Amedê Mustafa Tekdemir de ku li dijî belavkirina pirtûkê derketin bû sedema gotûbêjan.

Peymangehê di 16ê îlona 2000ê  de bi Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Enstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê û Enstîtuya Kurdî ya Brukselê re daxuyaniyeke hevpar da û xwest ku pevçûnên di navbera Kurdan de bên rawestandin û aştiya navxweyî pêk were.

Di Cotmeha 2006an de di encama xebatên hevpar ên Koperatîfa Jinan a Umut Işıği de yekemîn pirtûkxaneya zarokan a Tirkiyeyê Navenda Pirtûk û Pêşdebirina Çanda Zarokan Astrid Lindgren hat vekirin. Enstîtuya Swêdê, Şaredariya Payasê û Navenda Olof Palme ya Navneteweyî jî di warê aborî û civakî de alîkariya projeya Pirtûkxaneya Zarokan kirin.

Her wiha binihêre 

Enstîtuyên kurdî 

Stockholmê
Swêd
Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê

Înstîtuta Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê, anku Peymangeha Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistî li Almanyayê, di sala 1994an de li Berlînê hat damezrandin. Navê kovara peymangehê "Lêkolîn" e. Pirtûkên enstîtuyê di weşanxaneya Weşanên Înstîtûta Kurdî de derdikevin. Di sala 2007an de cihê enstîtuyê bû Köln.

Mijarên têkildar 

 Lîsteya enstîtuyên kurdî li cihanê

Girêdanên derve 
 Înstîtûta Kurdî li Almanyayê

Almanya
Lîsteya serhildanên kurdan

Lîsteya serhildanên kurdan lîsteyeke serhildanê ye ku li gorî dîrokên cûrbicûr jiber sedemên dagirkeriya Kurdistanê ji aliyê Kurdan ve pêk hatiye.

Berî Zayînê 
521, 12ê kanûna paşîn - Serhildana Ferwertîşê Medî
522, 11ê adarê - Serhildana Gomada - Gomada

Sedsala 17an
 1609 - Emîrxan Lepzêrîn, dijî îranê.

Sedsala 19an 

 1806 - Serhildana Baban - Ebdurehman Paşa
 1808 - Serhildana Bingazê, berdewama Sehildana Baban bû - Şêx Ebdulselamê Barzanî
 1829-1890 - Serhildanên Cizîrê
 1832 - Şerê Mîr Muhemmed bi osmaniyan re.
 1837 - Serhildanên Êzidiyan, Serhildana Sîncarê
 1843 - Serhildana Botan a yekem, Serhildana Bedirxan
 1843 - Serhildana Colemêrgê
 1846 - Serhildana Yezdanşêr
 1855-1958 - Serhildana Botan a duyem
 1871-1881 - Serhildana Şêx Ubeydulayê Nehrî

Sedsala 20an

Qonaxa Osmaniyan 
 1916, Adar - Serhildana Dêrsim ya yekem
 1919, 11ê gulanê - Elî Bati
 1919, 21ê gulanê - Tevgera Serxwebûna Kurdistan dibin rêbertiya Şêx Mehmudê Berzencî de.
 1919-1922 - Serhildana Îsmaîl Simko Axa yê Şikak li Rojhelatê Kurdistan.
 1921, 6ê adarê - Serhildana Koçgiriyê

Qonaxa Komara Tirkiyeyê 
 1924, 4 Êlûn - Berxwedana Elkê
 1925, 14ê sibatê-31ê gulanê - Serhildana Şêx Seîdê Pîranê
 1925, 10ê hezîranê - Serhildana Nehriyê
 1925, 7ê tebaxê-1926 - Serhildana Raman û Reşkotan
 1926, 21ê kanûna paşîn - Serhildana Hazro
 1926, 16 gulan-17 hezîran - Serhildana Agiriyê ya yekem
 1926, 7ê çiriya pêşîn - Serhildana eşîra Qozû/Qoçan li Dêrsimê
 1927, 26 gulan-25 tebax - Serhildana Motkiyê
 1927, 13ê îlonê - Serhildana Agiriyê ya duyem
 1927 - Serhildana Biçar
 1928 - Serhildana Sason-Perwarî-Kozluk
 1929, 22ê gulanê-3ê tebaxê - Serhildana Zîlanê
 1929, 6ê tîrmehê - Asi Resul
 1929 - Serhildana Tendûrekê
 1930, Serhildana Seyîdan û Berazan
 1930, 26ê gulanê - Serhildana Stewrê
 1930, 20ê hezîranê - Zeylan
 1930, 21ê tîrmehê - Serhildana Oremarê
 1930, 7-14 Êlûn - Serhildana Agiriyê ya sêyem
 1930, îlon - 2. Mahmut Berzenciî
 1930, 24ê çiriya pêşîn - Pilemoriye
 1931, çiriya paşîn - Şêx Ehmed Barzanî
 1937, 21ê adarê-1938, 16ê îlonê - Serhildan Dêrsimê ya duyem û jenosid (qirkirin).

Qonaxa Dewleta Îranê 
 Serhildana Şêx Ûbeydulahê Nehrî
 Serhildana Simkoyê Şikak

Serhildanên dawî
 1946, Damezrandina Partiya Demokrat ya Kurdistanê, PDK.
 1961, 11 Êlûn - Li Kurdistana Başûr şerê çekdarî li hember rejîma Îraqê dest pê kir
 1984, 15ê tebaxê - Destpêka şerê gerîla yê PKK'yê
 1991, bihar - Serhildana Gel a li Başûrê Kurdistanê
 2005, Serhildana Şemzînan û Gever piştî bûyera Şemzînan
 2006, Serhildana Amedê

 
Lîste