Dêrsim (herêm)

Dêrsim herêmeke bakurê Kurdistanê ye. Hemû gelê Dêrsimê kurd e. Li bakurê û nava Dêrsimê kirmanckî tê axaftin, li başûrê Dêrsimê kurmancî tê axaftin.  Di navînê vê herêmê de bajarê Mamekî (bi tirkî: Tunceli) heye. Di dîrokê de Dêrsim ji başûrê Erzinganê dest pê dike, li rojava digihijê Sêwasê, li rojhilat cîranê Mûş û Bîngolê ye, li başûrê Dêrsîmê sînorên Amed û Elezîzê dest pê dikin. Li Dêrsimê bi piranî kirmanckî (zazakî, dimilî) tê axaftin, lê ji bilî dimilî, kurmancî jî tê bikaranîn. Piraniya gelê Dêrsimê elewî ye.

Nav 

Ji ber madenên herêmê navê Dêrsimê ji gotina (Der- sîm: Dera Sîmê yan jî zîv) tê. Di serhildana Dêrsimê de, tevgera leşkeri ya Tirkan bi navê  Tunceli  li dijî Kurdan dest bi şêr kirin. Navê bajar jî wek Tunceli ji alî Tirkan ve wê demê hatiye guhertin. Hinek kes ji bajarê heremê rê Kalan jî dibêjin.

Dîrok

Demnasî 
Berî Îsa(zayîn)
 1200 - 612 Dema Mushkiyan
 612 - 550 Dema Medan
 332 Dema Mekedoniyan

Piştî Îsa (zayîn)
 17 - 395 Dema Romayiyan
 395 Dema Bîzansiyan
 639 Dema Ereban
 648 Dema Bîzansiyan ya duyemîn
 651 Dema Ereban duyemîn
 699 Dema Bîzansiyan ya sêyemîn
 1226 Dema Selçûkiyan
 1243 Dema Moxoliyan
 1373 Dema Osmaniyan
 Adar 1916 Serhildana Dêrsim ya yekemîn
 Adar 1921 Serhildana Koçkirî
 1937 Serhildan Dêrsim ya duyemîn
 30 Hêzîran 1996 Çalakiya Zîlan

Erdnîgarî

Avhewa 

Li herêmê av û hewayeke reşayî heye. Havînan kin û hênik lê zivistanan sar û dirêj derbas dibe.

Çiyayên herêmê 

Mûnzir (3.071 m), Kirklar (2.033 m), Topatan (2.234 m), Karaoğlan (2.422 m) û Yilandax (2.950 m)

Deşt, zozan û gelî  

Deşta Zerenik:  1.350 m ji behrê di navbera çiyayê Munzir û Çemê munzirê de ye li Zerenikê bilind e.

Gelyê Mizûr/Mûnzir: Ji Çiyayê Mizûr/Mûnzir dest pê dike heta Gola Kebanê dirêj dibe. Geliye Pilemorî û Perê jî geliyên din ên herêmê ne.

Çem û Gol  

Çemê Pêrê; şaxek çemê Miradê ye ji Çiyayên Şeytên li Çewligê dest pê dike diherike gola bendava Kebanê.

Çemê Mizûr/Mûnzir; Ji çiyayên Mizûr/Mûnzûr dest pê dike û diherike gola Kebanê. Çemê Pilemorî jî şaxê çemê Munzûrê ye.

Gola bendava Kebanê dikeve hundirê sînorên Dêrsimê jî. Li ser çiyayan hinek golên biçûk jî peyde dibin. Gola Kebanê heta binê pira Mêzgirê tê.

Babetên ajalan 

Herêm ji alî ajalên kovî û çiyayî pir dewlemend e. Kûze, darbir (semasî), ruvî, keroşk, bizin û pez kovî, qertel, gur, baz, kew yên herî pirin ku peyde dibin. Li herêmê nêçira ajalan bi zagonan tê kirin.

Aborî

Samanên binerdî 

Li hêla Zerenikê, sifir, asbest, xwê û mangenez hatiye dîtên. Li Pilemorî jî krom, manganez, ji bin erdê dertê.

Cîhên geştyarî, dîrokî û gerê 

Germavên herêmê: Haçik (Mamekiye), Mêzgir, Harik (Qisle)

Geliya Mûnzûr ji bo gerê û Seyranan ji alî xwezayê ve pir guncaw e. Kela Pêrtagê jî ji alî gel ve tê ziyaret kirin

Çand û huner 
Hemû gelê Dêrsimê kurd e. Piranî kirmanckî (dimilî/zazakî) qise dikin. Lê jî pir kurmancî qise dikin. Dêrsim bajarekî Elewî ye.

Ol û civak 

Piraniya nifûsa herêmê ji kurdên zaza pêk tê. Ji aliyê olî ve piraniya gelê herêmê ji elewiyan pêk tê, lê muslumanên sunnî jî li herêmê hene.

Kincên herêmê 

Jinên herêmê etegek ku jê re dibêjin  Pêshî  û bi serde ji îşligek li xwe dikin. Li pişta xwe kêfiyek û bi li ser kêfiyê de jî şerîdek rengîn ku jê re dibêjin  Kejik  girê didin. Di nigan de qonderên Qapik bilind û gorên hirî tê li xwe kirin. Keçên ciwan şarpe yên tul, jinên pîr jî yên hevreşim û rengtarî didin serê xwe.

Şalwar, îşlik û çakêt kincên herêmî yên zilaman e. Sê newên goran yên zilaman heye  galik (bi çarox tê li xwe kirin)  , dîzleme (heta li ser çongê dirêj e)  û  konçî ''

Xwarênên herêmê 
Lop kufte: Ji arvanê nîsk û cûlbantê (cure baqilek e) tê çêkirin. Nîsk û cûlbant tevlihev dibe û tê şilkirin, pîvaz û bexdenûsa hûrkirî dikeve navê. Şiklê rûlo tê dayîn û tê kelandin, piştre rûnê sorkirî bi îsota sor bi ser tê reşandin û tê xwarin.
 Bastêq, dims, penîrê tulim jî li herêmê pir tên xwarin. Nan li ser sêlê tê çêkirin.
 Biraşka sêvaxînê
 Bîşî (kate)
 Deverûn
 Fesalî (kilor)
 Fetîr
 Gulol
 Helîmeya ard û qeliyê
 Keçika dê
 Keşk
 Kufteya Norxanê
 Nanê tîr
 Patîle

Navdarên Dêrsimê 
 Seyid Riza
 M. Nûrî Dersîmî
 Dr. Şivan (Sait Kırmızıtoprak)
 Alî Haydar Kaytan
 Kemal Burkay
 Mazlum Doğan
 Alî Baran
 Bêrîtan
 Zîlan
 Dr. Baran (Muslim Dursun)
 Şiyar
 Diyar
 Hozan Comert
 Mikaîl Aslan
 Ahmet Aslan
 Metin û Kemal Kahraman
 Kazim Öz
 Alî Heyder Yildiz