nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Klavyeya kurdî

Ji bo nivîsandina zimanê kurdî bi kompûteran, sûda klavyeyên kurdî heye. Çend malper ji bo vê pirsgirêkê çareseran pêşkêş dikin.

nefel.com
Nefel.com
http://www.nefel.com/font/klavye_latini.htm
http://www.nefel.com/font/klavye_erebi.htm

kurditgroup.org
Kurditgroup.org bernameyên gelek baş ji bo Windows XP pêşkêş dike.
Klavye û font 
Klavyeya Kurdî Latînî

Ernst Tremel
http://www.skytower.org/~ernstjtremel/
http://www.skytower.org/~ernstjtremel/OpenTypeFont_KurdishAllAlphabets.htm

gerdi.net
Keypanel
http://www.gerdi.net/keypaneld.html

chawg.org
 Klavyeya chawg

Binihêre
fontên kurdî

Girêdanên derve
 Daxistina Kurdî latinî  (kurditgroup.org)
 Windows Kurdish Support  (kurditgroup.org) (soranî)
 Tavultesoft Keymanager (nefel.com) (sorani+kurmancî))
 Keypanel  (gerdi.net) (soranî)

Komputer
Taceddîn Şahîn

Taceddîn Şahîn gerîlayekî Kurd e. Di sala 1999`an di şerekî li dijî artêşa Tirk de jiyana xwe ji dest da. 

Nav û Paşnav: Tacettin Şahin 
Navê Tevgerê: Ferhat Berwar
Cîh û Dîroka Jidayikbûnê: 1972 / Gundê Kotranûs ser bi Colemêrgê
Cîh û Dîroka Tevlîbûna Tevgerê: 1933 
Cîh û Dîroka Şahadetê: 5`ê Gulana 1999 / Başkale

Kuştiyên cengê (PKK)
Şoreşger
Mirin 1999
Arthur Henry Limpus

Arthur Henry Limpus di sala 1863an de hate dinê. Di sala 1876an de kete artêşa deryayê ya Îngîlîz. Di sala 1910an de bû amîralê mezin. Di sala 1912an de ji aliyê Bahriye Nazırı Churchill ve weke şêwirmend ji Artêşa Deryayê ya Osmanî re hate şandin û çû Stenbolê. Di dema vê wezîfeya xwe de, bi Serokên Partiya Îttîhad û Terakkî`yê ve kete têkîliyê û hewil da ku artêşa deryayê ya Osmanî modernîze bibe. Di sala 1914an de bi xerabûna têkîliyên Îngîlîz û Osmaniyan re, dawî da wezîfeya xwe û çû Londonê. Piştre li Maltayê hate wezîfedarkirin û di sala 1916an de xelata şovelyayê (knight) wergirt.

Leşker
Jidayikbûn 1863
Mirin 1931
Hubrî

Hubrî Navê simala pîrekan e diavêjin serê xwe ye. Hubrî wisa tê girêdan ;
Berê pîrek kumé xwe î bi destan çékirine dixine serê xwe
Dû re kitané péda dikin
Hubriyé jî li dora seré xwe digerînin
Hubriya herî navdar jê re dibêjin hubriyé binya xetê. Navé hubriyan jî hene. Wekî pitikhûr, sêvkî, pelbahcan û hubriya reş. Pîrekén yextiyar an jî pîrekén gedeyên wan, mêrê wan hwd. dimire hubriya reş bikartînin. 
Cil
Koma Dengê Azadî

Koma Dengê Azadî komeke muzikê ya ji Bakurê Kurdistanê ye. Di muzîka kurdî de yek ji komên kurdî yên herî navûdeng û kevin e.  Di sala 1990î de li bajarê Stembolê hate sazkirin. Vê muzîka kurdî bi awayekî modern pêşkêş kirin. Çar albûmên vê komê derketine.

Endam 
 Dilek
 Ibrahim Erdem
 Oemer Avci
 Serhat Karakas
 Nuri Erdem
 Serhat Baran
 Mehmet Atli
 Sema Yigit
 Ece Guner
 I.Halil Yildiz
 Hakan Ener

Dîskografî 
 1991: Hêvî
 1993: Em Azadîxwaz in
 1995: Welatê min/Roj wê bê
 1998: Fedî

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Gotinên Stranan
 Muzîk 

Komên muzîkê yên kurd
Şane (biyolojî)

Şane, ji  komek xaneyên hevşêwe û hevbeş pêk tê. Anko xaneyên şaneyê bi erk û pêkhatiyên xwe de nêzî hev in.  Ev xaneyên hevşêwe ji bo cihanîna erkek taybet di nav laş de kar dikin. Wekî mînak komên xaneyên lûsemasûlke ya gedê,  şaneya masûkeya gedê pêk tînîn. Gede endam e û ne ji yek lê ji pirtir cure şaneyan çêbûyî ye. Herwiha gede û hin endamên din ên wekî ziman, diran, rûvî, kezeb jî ji bo karê  herisînê dixebitin . Çalakiya komek endaman ji bo karek diyarî wekî  koendam(sîstem ) bi nav dibe. Laşê mirov ji koendamên wekî, koendama herisê, koendama demarî, koendama bergiriyê,  koendama gera xwînê, hwd. pêk tê. Ango bi kurtasî ji boy rêkxistina laşê mirov em dikarin wiha bibêjin; koma atoman dibin  gerde (molekul), koma gerdeyan endamokan çê dikin, endamok bi hev re kar dikin û dibin xane, koma xaneyên hevbeş dibin şane, koma şaneyan dibe endam, koma endaman dibe koendam, koma koendaman jî laşê mirov pêk tîne.
Şane ji komek xaneyan pêk tê lê ne pewîste ku ev kom ji yek cure xaneyan pêk were. Hin caran dibe ku çendin cureyên koma xaneyan jî bibin şane. Wekî mînak bestereşane ji gelek cureyên xaneyan pêk tê. Xaneyên xwînê, xaneyên hestî, xaneyên çewrî beşên bestereşaneyê pêk tînin, lê şeweya van xaneyan naşibin hevdu. Zanista ku li ser şaneyên zîndeweran dixebite ,jê re şanezanist (bi înglîzî:histology
) tê gotin.
Ji ber ku şane ji komek xaneyên hevşêwe pêk tê, şane di laşê gelemperiya zîndewerên firexaneyî de hene. Ajalên wekî Îsfenc(bi îngilîzî: sponge) û bûka deryayê(bi îngilîzî: jellyfish) jî firexaneyî ne, lê tu şaneyên îsfenç tune ye, herwiha bûka deryayê hinek cureyên şaneyan lixwe digire lê ne hemû cureyan. Zîndewerên yekxaneyî yên wekî bakterî û amîb ji ber ku ji xaneyek pêk tên, şane lixwe nagirin. Pêkhateya xaneya ajal û a riwekan ne yek e, herwisa Şaneyên ajal û yen rîwekan jî ne wek hev in.

Şaneyên ajalî 
Şaneyên hemî ajal û mirovan debeşî çar corên sereke dibe:
Rûkeşeşane (Epithelial tissue)
Bestereşane (Connective tissue)
Masûlkeşane (Muscle tissue)
Demareşane (Nervous tissue)

Şaneyên riwekî 

Şaneyên riwekan çar corên:
Şaneya Merîstematî (Meristematic tissue) 
Şaneya sergeh (Dermal tissue)
Şaneya borrî (Vascular tissue)
Şaneya bingeh (Ground tissue)

Çavkanî 
https://www.youtube.com/watch?v=iDyn0PZts_A

https://www.youtube.com/watch?v=YAe19rtIFUc&list=PLlR8ANNpYLZww4QthadY631mrGhoAYOHb&index=3&t=0s

Girêdanên derve 

 List of tissues in ExPASy 

Biyolojî
 

Anatomî
Sîdar Jîr

Sîdar Jîr, di sala 1980'î de li Şemrexa Mêrdînê ji dayik bûye, wergêrek û nivîskarekî kurd e.

Sîdar Jîr di sala 2004'an de li Zanîngeha Dîcleyê, Fakulteya Perwerdehiye kuta kiriye û paşê jî li Zanîngeha Andadolûyê fakulteya Îktîsadê beşa Têkiliyên Navneteweyî xwendiye. Çîrok û gotarên wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de belav bûne. Di dema xwendekariya xwe ya zanîngehê de yekemîn fanzîna xwerû ya kurdî li Bakurê Kurdistanê (li Amedê) bi navê Kulîlk ligel hevalê xwe Deştî Rewşen derxist û piştî wê bi navê Kulîlka Ciwan kovar derxist û edîtoriya wê kir. Di destpêka Kovara W'yê de wekî edîtor di nava komek nivîskarên kurd de cih girt. 

Di sala 2004'an de berhema wî ya yekem bi navê Ariya Giyanên Stewr û di 2011'an de jî pirtûka wî ya çîrokan a duyem ji weşanxaneya Lîsê bi navê Dozdeh Çirk hatiye weşandin. Her wiha Sîdar Jîr ji zimanê îngilîzî gelek çîrok wergerandine bo zimanê kurdî. Ji çîrokên çîroknûsên gewre yên wekî O. Henry bi navê  Diyariya sersalê , Sharwood Anderson  Mêrikê Lal û Ernest Hemingway Berfa Çiyayê Klîmanjaro çîrokên bijarte wergerandiye û her wiha Guldesteya Çîrokên Bi Îngilîzî jî wergerandine û ev berhem jî bo çapê amade ne. Her wisa ji tirkî çîrokên Cezmî Ersoz ên bijartê bi navê Bi kurdî hezkirinekê bidî min wergerandiye zimanê kurdî. Edîtoriya kovara zarokan a bi navê Şemamok û kovara zarokan a bi navê Dergûş jî kir ên ku li Amedê derdiketin.
Li Akademiya Cegerxwîn li beşa Ziman û Wêjeya Kurdî mamoste ye.

Çavkanî
http://cetoyezedo.blogspot.com.tr/2014/11/weje-u-niviskari-sidar-jir.html

Nivîskar
Wergêr
Hunerkom

Hunerkom saziya hunermendên kurd li Ewropayê bû. Hunerkom wekî "Yekitiya Hunermendên Welatparêzên Kurdistan" di sala 1983'an de li Ewropayê hat damezrandin.

Çavkanî

Sazî
Hozan Xemdar

Hozan Xemdar  di sala 1971ê de li Bacina Midyadê ser Mêrdinê hatiye dinê, ji malbateke Êzîdî ye. Di salên biçukayiya xwe de muzîka kurdî bala wî kişandî serxwe û hê dî 13 saliya xwe de dest bi lexistina tamburê dike.

Bi hatina xwe re pêwendî ligel "Yekitiya Hunermenden Welatparêzên Kurdistan" (Hunerkom) çêdikê û di navê Koma Berxwedan de cih digire.

Berhem û albûmên wî
"Dayê"
"Ferman rabû"
"Dayika min"
"Keça delal"

Çavkanî

Hunermend
Xemgîn Bîrhat

Xemgîn Bîrhat (Dr. Zülfü Kızıldemir) hunermendê kurd e.

Dr. Xemgîn Bîrhat di sala 1961´an de, li Dêrsimê hate dinê. Di sala 1980´de xwendina lîseyê kuta kir û ji bo xwendina bilind diçe Elmanyayê. Hunera Kurd li vê derê hîn baştir naskir. Li ser muzîk û hunera Kurdî bi gelek hunermendên kurdre, weke Zozan, Çiya, Şehîd Sefkan û Mizgîn xebat kir û bi hevkariya  wan hunermendan yekemîn car Yekîtiya Hunermendên Welatparêz Kurdistan, HUNERKOM di sala 1983´an de ava kirin. Li vê derê weke endamekî çalak xebitî û di sazkirina Koma Berxwedan de cîhekî girîng girt. Dr. Xemgîn Bîrhat xebata xwe a hunerî, ji sala 1983´an heta niha, di nav xebatên  Koma Berxwedan de jî berdewam dike. Di nav Koma Berxwedande hem gelek stran şîrove kiriye û hem jî  besteyên ku li hemu welat deng dane, afirandiye û nivîsandiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat ji bilî tekoşîna civakî û hunerî, xwendina xwe ya akademîk jî domandiye û li zanîngeha bilind li bajarê Münster (Elmanya) li ser rojnamevaniyê xwendina xwe ya dawîn kuta kiriye û doktora xwe li ser Muzîka Kurdî stendiye.

Dr. Xemgîn Bîrhat heta nîha pênç kasêt tomarkirine. Di nav 16 berhemên Koma Berxwedan de ji Xemgîn Bîrhat gelek stran şîrove kiriye û nivîsandîye.

Girêdanên derve 
 Malpera Xemgîn Bîrhat 

Hunermendên kurd
Tîroj (kovar)

Tîroj, kovareke dumehî ya çandî û hunerî bû.
Kovara Tîroj carê yekemîn di 21'ê adara sala 2003'an de di weşanxana Evrensel de derket. Zimanê kovarê kurdî (zazakî û kurmancî) û tirkî ye. Kovar li Stenbolê dihat derxistin û çapkirin û li Tirkiyeyê, Kurdistana Bakur û Ewropayê dihat belavkirin. Xwediyê kovarê Cevriye Aydin bû.

Tîroj di 29ê cotmeha 2016an de Bi KHK'ê (Biryarname ya di Hukmê Zagonê de) berî ku hejmara wê ya 83emîn çap bibe hate girtin.

Girêdanên derve 
 Malpera Tîroj

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Mem Bawer

Mem Bawer di sala 1973’yan li Amedê, li navçeya  Bismilê, li gundê Safya ji dayik bûye. Di 1997an de Zanîngeha Dîjleyê, Fakulteya Perwerdehiyê qedandiye. Helbestên wî heta niha di kovarên bi navê Jiyana Rewşen, Pelîn, Kevan, Kulîlka Ciwan, Tîgrîs, Pîtoresk, Kovara Wenda û di Kovara Hewara Botan de weşiyane. Nivîsên wî yên rexneyî di kovara W, Kovara BÎR û di rojnameya Azadiya Welat de weşiyane.

Dîwanên wî           
 Monologên Evînên Kedîkirî, Weşanên Bajar,2004, nîsan 
 Melayîketa Dîl, Weşanên P, 2008, îlon, Pexşan Helbest                  
 Stêrka Sêvê, Weşanxaneya Ronahî, 2013, gulan, Helbest

Pirtûkên Zarokan      
 Mîro û Hevalên wî, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.
 Mîro û Paqijiyê Dike, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.
 Mîro û Laşê Mîro, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.
 Mîro û Rojbûna Mîro ye, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.
 Mîro û Çûn û Hatin, Weşanxaneya Hîva,2014, Amed.

6-Hirç û Rovî, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED

7-Masîkê, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED

8-Batirsok, Weşanxaneya HÎVA, 2015, AMED

Wergerên wî          
 Nîl, Enis Batur, Weşanên P, 2009, adar
 Qendîl, Enis Batur, Weşanên P, 2009, adar 
 Bayê Safîr, Azad Ziya Eren, Weşanên Pars, 2009, gulan

Gotinên muzîkê  
 Meşîn, di albuma” Evînên Şikestî ” ya Jan Axîn de.

Nivîskarên kurd
Weşanên Avesta

Weşanên Avesta yek ji weşanxaneyên ku kurdî û li ser kurdan pirtûkan diweşîne. Di sala 1995an ji aliyê rojnamevan Abdullah Keskin, Ruken Bagdu û Songul Duraker ve hatiye damezrandin. Di sala 1996an de bi awayekî fermî dest bi xebatê kir û di sala 1997an de bi awayekî Lîmîted Şîrket xebatên xwe domand.

Di Weşanên Avesta de gelek pirtûkên kurdî derketin. Di sala 2003an de helbestên Cegerxwîn ji nû ve hatin weşandin. Navenda Avestayê li Stenbolê ye her wiha li Amedê jî nûnergeh û pirtûkxaneyekê Avestayê heye.

Girêdanên derve 
 Malpera Weşanên Avestayê
 Hevpeyivîn bi Abdullah Keskin re, Hevpeyvîn: Husên Duzen, 24 sibat 2008, NETKURD 
Weşanxane
Ferhengên kurdî

Ferhengên kurdî ferhengên kurdî-kurdî an ferhengên kurdî û zimaneke din in. Çend ferhengên pirzimanî jî heye. Ferhengen kurdî wekî pirtûk, wekî bernameyên kompûteran û wekî bernameyên înternetê heye.

Pirtûk 
Binihêre: Lîsteya ferhengên kurdî

Bername 
 Ferhenga gerdi

Înternet 
 Ferheng.org
 Wîkîferheng
 Ferhenga Erdnigariyê
 Ferhenga rojev.com 
 Ferhenga Projeya ferhengên azad (linux-ku.com   / fdicts.com )
 FERHENGA KURDÎ-TIRKÎ(tê de 131.277 heb peyv bi kurdî heye)

Girêdanên derve 
 Ferheng.org 
 Danasîna ferhengên kurdî I 
 Danasîna ferhengên kurdî II 
 Listeya ferhengên kurdî 
 Ferhengên kurdî yên azad
Projeya ferhengên azad

dicts.info pêşkêşkera Projeya ferhengên azad e. Di dicts.info de ferhengên azad bi gelek zimanan hene. Ev proje wekî Wîkîpediya projeyeke vekirî ye, her kes dikare peyvên nû zêde bike.

Beşa kurdî û tirkî ve projejê ji aliyê Linux a kurdî tê rojane kirin û di malperên ferheng.org û freelang.com de jî tên dîtin.

Gredanên derve 
 Beşa kurdî-tîrkî Projeya ferhengên azad 
 Ferhenga Kurdî-Tirkî

Malper
Ziman
Navenda Çanda Mezopotamya

Navenda Çanda Mezopotamya (bi kurtahî: NÇM) di sala 1991ê de li bajarê Stembolê, di bin rêvebiriya çend rewşenbîrên kurd de hate sazkirin. Armanca sazbûna NÇMê ew bû ku huner û çanda kurd, bi pîvana hûner derxîne holê û bi gelê dinyayê re par bike. Bi vê felsefeyê, di serbana NÇMê de komên hûnerê hatin û tên avakirin.

Şaxên wê 
 Di sala 1993an de şaxa Amedê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê vebû.

Girtina Navenda Çanda Mezopotamya
Navenda Çanda Mezopotamya di çerçoveya Rewşa Awarte di 12ê çiriya paşîn a 2016an de ji aliyê Wezareta Karên Navxweyî ya Tirkiyeyê ve hat girtin.

Galerî

Çavkanî

Girêdanên derve 
Malpera NÇMê 

Navenda çandê
Murat Batgi

Murat Batgi yan jî Murad Batgî, şanoger û lîstikvanekî kurd e ku di 1971ê de li Amedê (Bakurê Kurdistanê) ji dayika xwe bûye. 

Batgî dibistanên sereta, navîn û lîseyê li Amedê qedandine. Di sala 1990î de jî beşa Iktisatê ya zanîngeha Marmarayê de dest bi xwendinê kiriye. Di heman salê de dest bi xebatên şanoyê dike. 16 salan jî li Navenda Çanda Mezopotamyayê xebatên xwe yên şanoyê didomîne.

Murat Batgî û şanogerî
Ji sala 2002an û vir ve jî bi şêweya stand-up xebatên şanoyê didomîne.

Lîstika xwe ya bi navê Zimandirêj (lîstik) cara yekem di 29ê gulana 2003an de li Amedê pêşkêş kiriye û heta niha 160 car vê lîstikê lîstîye. Di 14ê nîsana 2006an de li bajarê Stockholma Swêdê dest bi lîstika xwe ya bi navê Guhartim kiriye.

Nivîskarê Murad Batgî
Pirtûkeke wî ya bi navê Şûjin (pirtûk) heye.

Murad Batgî û TRT 6ê
Li demên dawî de bo çekirina bernameyan derbasê TRT 6ê bûye. Li wir di rêzefîlmek bi navê Cîran Cîran de aktoriyê dike.

Çavkanî

Hunermendên kurd
Şanogerên kurd
Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1971
Macîran

Macîran an Umraniye () girêdayî parêzgeha Sêwasê ye.

Di sala 1948ê de bûye navçe. Di tomarên Osmaniyan de navê wê wekî Hemîdabad, Çît jî derbas dibe. Li gundên Maciranê de Tirkî, Kurdî (Kurmancî) û carinan jî Rûsî tê axaftin. Li vê derê hema hema 90 tenê gundan tirkî diaxavî. Li vê navçeyê de 90 gundan û mezreyên van gundan elewî ne, tirkî û kurmancî diaxavîn. Li 10 gundanê de jî kurdî diaxavî. Di derûdora hêrema Maciranê de eşîrên Qoçgîrî dijî. Zimanê wan ê zikmakî tirkî û kurdî (Kurmancî) ye.

Hîn Eşirên Qoçgîriyê 

 Qoçgirî (ji herdê İran hatine vê derê.Di testên Genetikê da êşirên Qoçgirî ji hemû êşirê Dêrsîm û Anatolyayê cûda ne.Em dikarin bibêjin ku koka Qoçgirîyan bi koka Dêrsîmî û Îzolîyan yek nîne.)
 Zerikan (di Maciranê de  Zerikî, Zerikan  dibêjin)
 Şadan
 Xormekan
 Parçikan
 Kurmeşan
 Reşîkan
 Resûlan

Hin agahiyên bikêr 

 Gelhe: Navend 6.300 û bi giştî 20.000 (sala 2000î) (di van statîstîkên fermî de şik hene. Tê payîn ku hejmara niştecihên wê pir zêde ne).
 Bilindahiya navenda navçeyê ji rûyê avê: 1.600 m
 Navçe xwedî 1 nehiye, 102 gund û 21 mezreyê ye. Hin mezra jî ji aliyê dewletê ve bi fermî nayê pejirandin. Navçe 108 km ji Sêwasê dûr e.
 Navê gundekî Depeyê (Karakoçan) jî Macîran e.

Navdarên navçeyê 

 Elîşêr
 Zerîfe Xanim 
 Hasret Gültekin
Rizoyê Xerzî

Rizoyê Xerzî helbestvanekî kurd e. Xerzî di sala 1966an li bajarê Qamişlo hatiye dinyayê. Li zanîngeha Helebê beşa zimanê îngilîzî xwendiyê, lê xwendina xwe kuta nekiriye. 

Yek ji endamê komîteya amadekariya kovara Rojda bû. Ji sala 1988an ve dest bi weşandina helbestên xwe kiriye di kovarên mîna Zanîn, Gulistan, Nûdem, Buhar û gelek kovarên din de weşandine. Di sala 2000î de pirtûkeke helbestan bi navê Dema çavên te û di sala 2011 an de jî pirtûka bi navê Dilê min ne dîne daye çapkirin. Endamê Yekîtiya Nivîskarên PENa kurd e. Yek ji rojnamevanên rojnameya Azadiya Welat e; yek ji damezrînerê komeleya KARGER a lêkolîn û pêşxistina ziman e, yek ji edîtorê kovara zarokan Şemamok e. Endamê koma PCKurd e. Di sala 2021ê de pirtûka wî ya helbestan a bi navê Bêyî pêjna te ji weşanên Belkî derket. 

Ji sala 2006an heta sala 2016an di beşa çapemeniyê ya şaredariya Sûr a Amedê de xebitî. Di sala 2016an de piştî hatina qeyûman tevlî gelek kesên din dawî li karê wan hate anîn û ew ji şaredariyê derxistin. 

Di sala 2018an de derdora salekê li Weqfa Mezopotamyayê wekî midûrê karê weşanê xebitî. Di dawiya sala 2019an de bi destpêkirina rojnameya kurdî ya heftane (Xwebûn) li wir dest bi kar kir.

Çavkanî

Jidayikbûn 1966
Rojnamevanên kurd
Helbestvanên kurd
Kesên ji Qamişloyê
Newroz Saidpour

Newroz Saidpour nivîskarekî kurd e. 
Di romana Viyan de, nivîskarê wê Newroz Saidpour jiyana xwe ya pêşmergetiyê dinivisîne.

Ew bi zimanekî zelal û resen bûyer û rûdanên ku di nav de jiyan bûye şîrove dike.

Romanê ji 206 rûpelan pêk hatiye û Weşanên Sî ew weşandinye.

Nivîskarên kurd
Viyan (roman)

Di romana Viyan de, nivîskarê wê Newroz Saidpour jiyana xwe ya pêşmergetiyê dinivisîne.

Ew bi zimanekî zelal û resen bûyer û rûdanên ku di nav de jiyan bûye şîrove dike.  

Romanê ji 206 rûpelan pêk hatiye û Weşanên Sî ew weşandinye.
Roman
Ernst Tremel

Ernst Tremel zimannasekî alman e. Pisporê Zimanê hindî ye. Xebatên wî ser zimanê kurdî jî gelek heye.

Di malpera Ernst Tremel de gelek agahî ser alfabeyên kurdî, klavye û fontên kurdî hene.

Grêdanên dervê 

 Malpera Homepage Ernst Tremel
 Kurdish Computing Information (Penn State) 

Zimannas
Michael L. Chyet

Michael L. Chyet (z. 1957), mamoste û zimannasekî amerîkayî ye.

Ew fêhristsazê zimanên Rojhilata Navînê Kitêbxaneya Kongreyê (Library of Congress) ya Washingtonê ye. Berê ew sernivîserekî bilind bû di Rajeya Kurdî de ya Dengê Amerîkayê û profesorê zimanê kurdî bû li Zanîngeha Parîsê û li Dezgeha Kurdî ya Washingtonê.

Di 2003yan de ferhenga Michael Chyet ya bi navê Kurdish-English Dictionary Ferhenga kurmancî-inglîzî derket. Di 2020an de jî ferhenga wî ya "Birûskî" bi sê cildan hate çapkirin (Ferhenga Birûskî Kurmancî-Înglîzî, A-L, û Ferhenga Birûskî Kurmancî- Înglîzî, M-Z û Ferhenga Birûskî Înglîzî-Kurmancî).
Dibêjin 32 zimanan bi axavtin û nivîsandinê dizane û di nava van zimanan de kurdî weke zimanê duyemîn ji xwe re hilbijartiye

Nîmunek jî Ferhenga Birûskî
Rê =

Çavkanî

http://www.rupelanu.com/michael-chyet-ferheng-diyariya-heri-mezin-a-ji-bo-biruski-bu-9716h.htm

Zimannas
Baran Rizgar

Baran Rizgar an Mehmet F. Önen (1957 Dêrika Çiyayê Mazî) amadekarê ferhengeke kurdî-îngilîzî ye. Ev ferheng û pirtûka bi navê Uygulamalı Kürtçe Dersleri - Dersên Kurdî di sala 1993an de hatin weşandin. Dûre di 1996an de pirtûka xwe ya Dersên Kurdî bi zimanê Îngîlîzî - Learn Kurdish amade kir û da weşandin.

Baran Rizgar li gel van berheman bi deh salan li Londonê li xwendegehên fermî û komelan mamostetiya zimanê kurdî kiriye, ji bo nasandin, belavkirin û di saziyên fermî de bicihkirina Kurmancî pêşengî kiriye, û wek encama van xebatên wî yên dûdirêj nuha li Brîtanyayê gelek şaredarî û saziyên dewletê di weşanên xwe de cih didin kurmancî û wergêrên kurmancî pêşkêş dikin.

Rizgar li Dêrika Mêrdînê hat dinyayê. Di sala 1988an de ji Tirkiyê derket û li Brîtanyayê bicih bû.

Berhem 
 Dersên Kurdî in English
 Kurdish-English, English-Kurdish Dictionary
 Uygulamalı Kürtçe Dersleri - Dersên Kurdî

Girêdanên derve 
 Bêtir Agahî: http://www.baranrizgar.co.cc 
 http://sites.google.com/a/baranrizgar.co.cc/azadiya-kurdistane 

Mamosteyên kurd
Livok

Livok (movik) di navbera du hestiyan da cih digrin. Fonksiyona wana ew e ku, mirov bikare perca bedena xwe wek ling, dest, pil, qore bilivinin. Du cins livokdi bedena mirovan da hene; livoke gulover u livoke menteseyi.

Livoken gulover li pile jor u u li kulimeke hene. Mirov dikare bi alikariya wan livokan pil u qora xwe li herali bicerxine. Le livoken weki livoke jinu (livoken coke), livoken menteseyi ne u mirov dikare organe xwe tene bi du aliyan ra bicerxine.

Binêre 
 Sîstema livînê

Çavkanî 

Anatomî
Kox

Kox çiyayekî Kurdistanê ye.

Çîyayê Bîngolê 3500 m bilinde û di navbera Kanîreşa Çewlîgê, Gimgima Mûşê Xinûsa Erziromê cih digre. Çîyayek bê dar daristane. Le zozane herêmê ên herî navdar li wirin. Di her derên wîda kaniyên sar diheriki. Ew avên sar ji Çemê Aras û Cemê Miradê ra dibin çavkanî.

Kox tûmê herî bilind ên çîye ra tê gotin. "Kox" gotinek farisî ye u wateya wi ji çiya ye. Li wir hilhatina rojê te temaşekirin. Van salên dawiyê hinik Şaredariya xwastine li wir festivalên Rojê çêbikin.le ev hin rûneniştîye.
Li gor efsana koroxlî li  wir wargehek çêkirîye, û hîna li wir kevirên ku mina hêm dixûyên hene û hespê Lawêkor an jî koroxlî li ser kanîyen (kul i wir bi hezaran kanî hene navê Bîngol-hezargol ji piraniya wan kaniyan hatiye) wi deri ava jiyane (abi-heyat) vexwarîye bûye bemirin

Çiya
Xinûs
Ahmed Arîf

Ahmed Arîf (jdb.  li Amedê; m.  li Enqereyê) helbestvanekî bi eslê xwe kurd e ku bi zimanê tirkî dinivîsî.

Jînenîgarî 

Navê wî yê rast Ahmed Önal e. Di 21ê nîsanê da li Amedê hatiye dinê. Navê bavê wî Arîf Hikmet, navê diya wî Sarê ye.

Zaroktiya wî li Amedê û Sêwrekê derbaz bû. Li Sêwrekê dibistana seretayî qedand.  Li Rihayê dest bi  dibistana navendî kir û  li Afyonê qedand. Bi dû re, li Enqereyê li Zanîngeha Enqereyê li fakulteya Ziman, Dîrok û Erdnasiyê, beşa felsefeyê dest bi xwandinê kir, lê ji ber girtinan xwandina xwe neqedand.

Ji ber helbestên xwe gelek caran hat girtin û şkencekirin.
Helbestên wî di navbera salên 1944-1955an da di kovarên demê da dihatin weşandin.
Kitêba wî ya navdar, bi navê Min ji hesreta te prange kevn kirin (Hasretinden Prangalar Eskittim) li sala 1968ê ji bo cara yekê hat weşandin, ew kitêba heya niha nêzîkî çil caran hatiye çapkirin û çend kesan jî paçveyî zimanê kûrdi kiriye anko wergerandiye.

Ahmed Arîf li  li Enqereyê ji çû ber dilovaniya Xudê.

Piştî mirina wî hinek helbestên wî ên ku berê di kovaran da hatibûn weşandin û hinekên nû ên ku qed nehatibûn weşandin bi keda Filinta Önal (lawê Ahmed Arîf) hatin berhevkirin û li sala 2003ê di bin navê Welatê Min Şahtamarê Min (Yurdum Benim Şahdamarım) da di nava Weşanên Everestê da hatin weşandin.

Ahmed Arîf her çiqas helbestên xwe bi tirkî nivisîbin jî, le ne şaş e ko bihêt gotin helbestên wî di hêla hûnandin û naverokê da jî tirkiyê zêdetir nêzîkî kurdiyê ne.

Kitêbên helbestan 

 Hasretinden Prangalar Eskittim. (Everest yayınları, 2006);
 Yurdum Benim Şahdamarım (Everest yayınları, İstanbul, 2005)
 Hasretinden Prangalar Eskittim  (1968-2008)

Binêre 
 Sî û Sê Gulle (helbest)

Kesên ji Amedê
Jidayikbûn 1927
Mirin 1991
Mêr
Nivîskarên zimanê tirkî
Helbestvanên kurd
Qirîs

Qirîs xwarinek e ku li Culemêrgê tê çêkirin. Mewîj, kakilê gûzan, goştê hestî, kiftik bi hev re tên kelandin û serwîs tê kirin.

Xwarin
Berçelan

Berçelan zozanekî Culemêrgê ye. Cihekî bi mêrg û kanî ye. Çerwarê wê (cihê çêrînê) xweş e. Li bakura Culemêrgê ye. Du çel (şikêrên bilind) lê hene. Jixwe navê xwe ji wan her du çelan digire. Li ser wan Çelan Destana "Memê Şivan" heye. Her wiha ji destana "Cembelî û Binevşa Narîn" re jî li malevanî (mazûvanî) kiriye. Du gol li Berçelan hene ku şûna wan ji demên volkanîk (agirpij) mane ku bedewiyeke cuda ya Berçelanê ne.

Zozan
Hekarî
Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan

Artêşa Rizgariya Gelê Kurdistan, ARGK navê artêşa bi awayê gerîllayî hatibû damezirandin a PKKê bû. Piştre xwe bi navê HPG ji nû ve birêxistin dike. 

Biryara damezirandina ARGKê di Kongreya 3. a PKKê de ku di kewçêra sala 1986ê hatibû lidarxistin de tê dayîn. Beriya wê hêzên çekdarî yên PKKê bi navê HRK (Hêzên Rizgariya Kurdistanê dihatin binavkirin.

ARGKê xwe li seranserê Kurdistanê bicih kiribû. Şerê klasîk ê gerîllayî bi hin taybetiyên gelê kurd ve dewlemend dikir, li gorî stratejî û taktîkên nûjen ên leşkeriyê tevdigeriya. Bingehê taktîka tevgerê şerê gerîllayî bû.

Baregehên wê yên ku nediketin keysa êrîşa firokeyên şer ên ji koma F (F5, F 16 ûêd), MIG û Mirrageyan hebûn. Bo mînak berageha Cudî wisa bû. 

Ji mêr û jinan pêk dihat. Ji her deverên Kurdistanê, ji her ol, bawerî û çînê şervanên wê hebûn. Gelek şervanên ji neteweyên din jî di nava xwe de dihewand. Bo mînak, ereb, rûs, fînlandî, alman, tirk, laz, terekeme, yewnan, spanî ûed.

Ûnîformên wan dişibiyan kincên folklorîk ên kurdî, bi taybetî yên herêma Botanê. Bi çekên biçûk ên bo şerê gerîllayî ne şer dikirin. Aboriya artêşê di destê PKKê de bû. Qismek çekên xwe ji di şer de ji leşkerên artêşên dijber (ên Tirkiye, Îran, Îraqê) bidestdixistin.

Bi gel û sîvîlan re bi awayê demokratîk têkilî dadianîn. Alîkariya gel dikirin. Pirsgirêkên gel ên wekî dadî, tenduristî jî didan ser xwe. Dîlên xwe bi normên nûjen xwedî dikirin.

Tevlîbûn bi biryara azad bû. Çend caran ARGKê kampanyayên tevlîbûna mecbûrî lidarxistibe jî, prînsîp nedihat guhertin. Kê bixwesta dîsa jî dikaribû "zagona eskeriya mecbûrî" nepejirîne.

ARGK sala 2000'î bi navê HPGê ji nû ve tê saz kirin, navê wê dibe Hêzên Parastina Gel.

Gotarên têkildar 
 HPG
Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur

Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur, bi kurtî PDK-Bakur partiyeke Bakurê Kurdistanê ye, ya ku li tîrmeha sala 1965an de li Diyaribekir bi şêweyeke weşartî hat damezrandin. Serokê pêşîn ê rêxistinê Faîq Bucax bû. 

Navê pêşîn ê partiyê Partiya Demokrat A Kurdistana Tirkiyeyê bû. Wekî din, Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê jî ji aliyê Sait Kırmızıtoprak ve hatibû avakirin. Divê tevlîhev nebin.

Binêre
PDK
Hemreş Reşo
 Dîroka Bakurê Kurdistanê

Girêdanên derve
http://www.pdk-bakur.org

Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê
Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Made (kîmya)

Di zanistên fîzîk û kîmyayê de, made an keriste binestir a hemî tiştên fîzîkî ye ko ne berdewamî a wize (enerjî) an hêzqadan (force-fields) bit. Ev herduyên dawiyê koma bariste yê tiştan pêkdiînin lê bi xwe madde nahên hesibandin. Bi gotineka dî, keriste wekî hemî gîhana berçav anko hebûna ko ji mirovan ra xweya ye dihêt pênasekirin, herçend e ko ruhnahî bi xwe ne keriste ye. Bi vî awayî, pênaseya zanistî ya keristeyî hindekê nezelal e.

Pênase 
Keriste pêkhata hemî tiştan e û ji binestirên kîmyayî pêk dihêt. Keriste ji atoman û atom jî ji notron, proton û elektronan pêk dihên. Bi vî awayî, madde an keriste ne enerjî ye û enerjî wekî xweyabûn anko nimiyana keristeyî dihêt pênasekirin.

Di fîzîkê da keriste an madde gelek bi zelalî nehatiye pênasekirin, lewma li herdera ko hûrbûn û ramaneka zanistiyanetir pêdivî bit zarav anko termên zelaltir, mîna bariste, enerjî û keriyan dihên bikaranîn. Lê hindek fîzîkzanistvan her nebit li ser vê pênase a keristeyî lihevhatine: her tiştê ko ji fermionên hîmanî pêkhatibit. Ev lepton (bi elektronan ve) û kuarkan (bi proton û notronan ve)vedigirit. Ji ber hindê ko proton û notron û elektron kom dibin da atomê pêkbiînin, atom û molekûl û hemî tiştên ko ji wan pêkdihên madde an keriste ne. Coreyên baryon û mesonan jî madde ne. Tiştên ko ne keriste ne ruhnahî (foton) û bosonên pîvikî yên dî ne.

Lê dîsa jî ev pênas hemî caran têrker nîne, her nebit di van kaûdanan û rewşan da:

 Bosonên W û Z bariste heye, lê ji fermionên hîmanî nîne.

 Her du fotonên ko ne bi awayekê ne paralel dimeşin, dema wekî pergal an sîstem lê bihên nihêrîn, xwedî yên baristeyê neberguhêr in.

 venîsogokan anko glueballan jiber enerjiya ko wan bi hev ra dibestit bariste heye, lê di gel baristeyê xwe çi kerî an fermionên hîmanî nîne.

Û hindek caran jî keriste anko madde heye û çi bariste nîne, mîna:

 Piraniya baristeyê notron û protonan ji enerjiya bestinê di navbera kuarkan e, ne ji baristeyê kuarkan bi xwe.

 Yek ji sê coreyên notrînosan mumkine bê bariste bit.

 Kuarkên berjor mumkin e bê bariste bin.

Çavkanî 

Fizîk
Serhed

Serhed herêmeke Bakurê Kurdistanê ye. Bajarên Çewlîg, Erzirom, Mûş, Agirî û Qers (Serhed) li Bakûrê Kurdistanê û herêma sersînorî ya li parêzgeha Azerbaycana Rojava dikevin nav tixûbe vê herême. Navê xwe ji “serxet“ê digre.

Cîvak 
Gelê Serhedê di pirraniya xwe de Kurd in, belê hin komên ecem (azerî), terekeme (qerepapax), romî û ereb (li Mûşe) jî li herême dijîn. Zêdeya kurdên serhedî misilman in, gelek gundên kurdên qizilbaş jî li Wan, Erzîrom, Erdêxan, Mûş û Çewlîgê hene. Kurd bi devoka Serhedê ya kurmancî û kirmanckî diaxivin.

Xwarinên Serhed û deşta Rewanê 
Avsîra goşt
Avsîra hêka
Avsîra nîska
Arxavk
Avanît
Babaxanûç
Biraşka şîşê
Bêdirav
Bîco
Bîstan
Bîşî (kate)
Cehzêr
Deverûn
Dewliser
Etora hişk bi penîrê qaşarê
Fesalî (kilor)
Fetîr
Girara kardiyê
Goştekelem
Girar
Girara Dew
Harşo
Helawa ardikê
Helîmeya ard û qeliyê
Hesîde
Hêkerûn
Hêyavka goşt û kixseyê
Hêyavka çavmarkê
Jajerûn
Karêberg
Keledoş
Kesmaşî
Keşk
Kilora çavbelek
Kirdo
Kufteya Evdîgor
Kulîçeya dapîrê
Kutilka dîlanê
Meftuneya kerengê
Narîn (xwarin)
Pitî
Qelî
Qelandina goştê berxê û kartolê
Seleteya Bazîdê
Savarê heliz
Xaşîl
Xurîsk

Binêrin 

 Lîsteya eşîrên Serhedê

Herêmên Kurdistanê
Xinûs
Bazamir

Ava Bazamir an jî robarê Bazamir çemek ji çemên Kurdistanê ye. Robarê Bazamir dikeve navbeyna robarên mezin Dîcle û Firatê û di axa Mezopotamya de ye.

Ava Bazamir ji qontara çiyayê Cûdî ji gundê Girê Çolya derdikeve anjî diherike û tê ser Ava Mezin. Di ber vê Ava Bazamir de gelek dehil, bexçe, bîstan, fêkî dihatin çandin. Yek ji van gundan, gundê Girê Çolya, gundigê Remo, Şemga, Germgê, Xirabreşik, Şerefxana, Kurtik û Hurisya bîn.

Bes weke em dizanin ev gund behra bêhtir ji aliyê hikûmeta Tirkî ve hatine xirakirin û pişre jî ne mixabin ev dehil, bexçe û bîstan jî şewitand in.

Çemên Kurdistanê
Silopiya
Nezîr Silo

Nezîr Silo (z. 1972, Dêrika Hemko) nivîskarekî kurd e. 

Silo li Rojavaya Kurdistanê li gundekî girêdayî Dêrika Hemko, di sala 1972 an hatiye dine. di sala 1998an de bi komek rewşenbîr re kovara Rojda dan weşandin. 

Di rojnama Azadiya Welat de u gelek kovaren di ên bi zimanê kurdî diweşin de dinivîse, her weha bi zimanê erebî jî di gelek malperan de gotaran dinivise.

Berhem 
 Wêjeya Kurdî doh û îro (lêkolîn), 2001.
 Bawer (çîrok), 2002

Gotar û nivîsên wî yên hatine weshandin:
 NÛJENÎ Û ÇAND
 Kurd li Ukrayina û Kurtedîroka Kurdistan.
 XELÎL Û CELÎL (kurteçîrok)
 MARÎ (kurteçîrok)

Her weha di malpera PEN a Kurd de gelek nivisen wi hatine weshandin.

Nivîskarên kurd
Jidayikbûn 1972
Dêrik

Çend cihên bi vî navî hene:

Navçe 

 Dêrika Hemo, navçeyeke Hesîçê
 Dêrika Çiyayê Mazî, navçeyeke Mêrdînê

Gund 

 Dêrik, gundekî ser Kerboranê ye. 
 Dêrik, gundekî ser Pîranê ye. 
 Dêrik, gundekî ser Şirnexê ye. 
 Dêrik, gundekî ser Xinûsê ye. 
 Dêrik,  gundekî girêdayê  Milazgirê ye.
 Dêrik, gundekî ser Xozatê ye. 
 Dêrika Mukûrê, gundekî ser Farqînê ye.  
 Dêrik, gundekî li Ermenistanê ye

Gundê Gimgimê 

 Dêrika Anêrê,  gundekî nahiyeya navenda Gimgimê ye.
 Dêrik, gundekî nahiyeya Gimgimê Qerekoyê ye.
Bêwar Brahîm

Bêwar Brahîm nivîskar û helbestvaneke kurd e, bi kurdî û erebî dinivîsêne.

Bêwar Brahîm di sala 1973 an de li gundê Girbawî, yê nêzîkî Qamişlo hatiye ser rûyê dinyayê. Berhemên wê di piraniya kovar û rojnameyên kurdistanî de hatine weşandi,ji piçûkanî ve meyla wê li ser xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî ve  hebû, di destpêkê de dîwana Melayê Cizîrî, Mem û Zîna Ehmedê Xanî û piştre dîwanên Cegerxwîn xwendine û bandora wan di mêjiyê wê de hatiye çandin. Di her deh salên dawî de gelek caran bi Seydayê Tîrêj re giftûgo kirine û jê fêrî hûnandina helbestên klasîk bûye, lê helbestên xwe yên kilasîk çapnekirin û di van salên dawîn de bêhtir berê xwe da nivîsandina pexşan û gotaran.

Berhemên çapkirî 
 evînê bibûre tu bê wateyî; helbest bi zimanê erebî, Şam 1999 (Asife eyûhe elhub leyse leke meena)
 Nameyek ji bo qederê; helbest bi zimanê kurdî, Şam 2001
 Payîzokine çavşil ji dilê xewnê Roman bi zimanê kurdî, Amed 2014, ji weşanên Lîs ê

Çavkanî 
 http://www.gavle.to/~zagros/dost/bewar.htm 

Jinên kurd
Helbestvanên kurd
Nivîskarên kurd
Rezoyê Osê

Rezoyê Osê, Ebdulrazaqê Eliyê Îsayê Osê (10ê çiriya pêşîn a 1950yî li gundê Dekşûriyê, li herêma Hesîçeyê -  li Qamişlokê) nivîskar û lêkolîner e. Wî di gelek kovar û rojnameyên kurdî de weke Armanc û Dugir û yên din de nivîsandiye û hêjî bi pênûsa xwe ya çalak û zimanê xweyî bilind û resen dinivîse û ew ji damezrênerên kovara Stêr û Pirs e.

Xwendina xwe li gundê Tenûrî kuta kiriye, a navendî û lîsa li bajarê Qamişlo bi dest xistine. Bi navê: Aro, Rezo, Stêr, Azad, Pirs, Ebdulrazaq Osê û Rezoyê Osê di gelek kovar û rojnaman de nivîsiye (wilo jî di malperan de) ji wan: Stêr, Armanc, Digir, Azadî û Zanîn. Sala 1970 dest bi nivîsandinê kiriye. Gelek gotar û lêkolîn belav kirine. Wilo jî helbesta (kevneşop û nûjen) nivîsiye û şano di kovaran de belav kirine, folklor daye hev û belav kiriy, kurteçîrok nivîsîne, çîrokên zaroka dane hev û pênc pirtûk nivîsandiye. Li deverên cuda kursên fêrbûna zimanê Kurdî vekiriye, Pênc pirtûkên (Dîk-Dîko, Libhinarê, Bavê Hepûn, Şengê û Pengê, Finda Şemal) wî bi zimanê kurdî û erebî hatine çapkirin. Çîrokên gelêrî yên zarokan Merganê, Pirtûka wî ya helbestan Kevoka min, Bîranînên wî yên bê kêş û bend Xilmaşî, Pirtûka wî rexneya wêjeya Kurdî, Rexne li Rexnê û pirtûka wî ya gotar û nivîsên Tûjik ji bo çapê têne amadekirin. 

Ronakbîrê kurd Rezoyê Osê di  de li Qamişlokê çû ber dilovaniya xwedê.

Çavkanî
http://hem.passagen.se/zagros/dost/rezo.htm 
Ose Rezo
Konê Reş

Konê Reş (Selmanê Osmanê Evdo) ( li Qamişloyê), nivîskar û helbestvanê kurd e.

Jiyan 
Di sala 1953an de li li gundê Doda ya Qamişloyê ji dayik bû. Li Qamişlo û Hesekê bakaloriya standiye û gelek hewl dane xwe da xwendina bilind jî bidawî bîne, lê ew pê re neçûye serî, ta ko di Almanya ve derketiye.

Ji mêj ve bi dûv ziman, folklor û toreya gelê xwe de ye û gelek dostaniyên wî bi rewşenbîrên kurdistanî re hene û di tev kovar, rojname û belavokên kurdî de beşdariya wî heye. Hem jî xwediyê kovara Gurzek Gul e, ew kovara ko di nav salên 1989 û 1992'an de li nav kurdên başûrê Kurdistanê dihate belav kirin.

Konê Reş ji ber xebatên xwe yên li ser çand, ziman û wêjeya kurdî Xelata Şerefnamê ya 2020an, ya ku ji aliyê Enstîtuya Çanda Kurdî ya Viyanayê ve tê dayîn, wergirtiye.

Berhemên çapkirî 

 Serpêhatiyên Mîran (1); Beyrût 1991
 Mîr Celadet Bedir-Xan, bi Erebî; Şam 1992; bi Kurdî Stokholm 1997
 Sîpan û Jîn (helbestên zarokan: 1); Beyrût 1993
 Serhildana Sasonê: 1925-1936; Şam 1995
 Şagirtê Bedirxan im (helbestên zarokan: 2); Beyrût 1996
 Osman Sebrî: 1905-1993; Şam 1997
 Xwedî û Berpirsiyarê kovara (Gurzek Gul) di navbera salên 1989-1992
 Her weha xwediyê stoneke rojnemevanî bû bi navê (Hindik Rindik) di heft nameya (Peyman) de li Dihokê û bi dehan gotar, lêkolîn, pexşan û helbest di kovar û rojnameyên Kurdistanî belav kirin
 Welato! Konê  Reş; 1998; Beyrût, Libnan.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Welato! 

Reş, Konê
Reş, Konê
Kesên ji Qamişloyê
Xelatgirên Xelata Şerefnamê
Avaşîn (kovar)

Kovara Avaşîn ji hêla Înstîtuya Kurdî li Stockholmê (Swêd) di sala 1996an da dest bi weşanê kir. Kovareke demsalî bû û ji sê mehan carê dihat weşandin, 13 hejmar hatin weşandin. Kovarek wêjeyî, çandî û ramanî bû.

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Deng (kovar)

Kovara Deng li Istenbole tê weşandin. Kovarek siyasî û Çandî ye. Mehê da carek derdikeve. Bi Kurdî û Tirkî ye. Heya niha 74 hijmar hatîye weşandin. Kemal Burkay, Ibrahim Güçlü, Ekserê Boyik, Mahmut Kilinç di nav nivîskarên kovarê da cîh digrin.

Girêdanên derve 
 Malpera Kovara Deng

Çavkanî 

Kovarên kurdî
Lêkolîn (kovar)

Kovara Lêkolîn  weşanê Înstîtûta Kurdî ye û li Berlîne di Adara sala 1995an dest bi weşanê kir. Di kovarê de lêkolînên li ser zanyariyên civakî  weke ziman, felsefe, dîrok, civaknasî dihate weşandin.

Redaksîyona Kovarê 
Prof. Dr. Îsmet Şerîf Wanlî, Selim Ferat, Îzedîn Nasso, Şükrü Alkan û Hüseyin Kartal

Çavkanî

Girêdanên Derve 
Malpera Kovara Lêkolîn 

Kovarên kurdî
Hêvîdar Zana

Hêvîdar Zana di 29ê kanûna pêşîn a 1976an de li bakurê Kurdistanê li bajarê Nisêbînê hatiye dinyayê. Piştî kuştina birayê wê Zana di 14 saliya xwe de tevlî gerîla dibe û derdikeve çiya.

Di sala 1993an de di redaksiyona radyoya Dengê Kurdistana Serbixwe de cihê xwe digire û nûçe û bernameyan pêşkêş dike.

Di sala 1996an de di televîzyona MEDê de nûçeyên kurdî pêşkêş dikir û moderatoriya bernameyan dikir.
Demekê nûçgihaniya radyoya SBS kir, ku ji Awistralya bi zimanê kurdî weşana xwe dike.
Gelek çîrok, gotar û serpêhatiyên wê di gelek kovar û rojnameyên kurdî de hatine weşandin.
Niha di Kurdistan TV'yê de bernameya Ji Ewropa pêşkêş dike.

Girêdanên derve 
 Nivîseke Hêvîdar Zana; DIL BÛ MECNÛNÊ KEZEBÊ 
 Al Hayat hevpeyvînek ligel rojnamevana Kurd Hêvîdar Zana çêkir

Zana, Hêvîdar
Zana, Hêvîdar
Welatê Min Şahtamarê Min

Pirtûka Ahmed Arîf a dudyane.
Ev pirtûk piştî mirina helbestvan, di hêla lawê wî da hinik helbestên nû hinik ên ku berê di kovaran da hatîye weşandin di vê pirtûkê da hatîye berhevkirin.

Pirtûk di sala 2003 da di nav weşanên Everest da derketîye.

 Min evîna te hêdî hêdî
 Min evîna te mirse-misre
 Li  ser diranên margîskan neqisand,
 Li diranên bi jehr,
 Biçiranek, kertik…

 Li ser simêla werşeq
 Ku çavên wî cotek dojeh
 Bêhna xwîne ketîye poz 
 Û bengî…

 Min evîna te hêdî hêdî
 Min evîna te mirse-misre
 Li ser dilên pola ên çiya neqişand
 Li ser gûzana çîl-hîşîn a birûska
 Lo min di girtîgehan da ji te hezkirîye
 Di sirgûnan da.
 Welatê min şahtamarê min…

 Li bilindayiyên te cemed
 Û berf,
 Kêrgûyên hişîn ên çîyayî
 Marên zemheri 
 Ku gava tavê le dida sor dibû
 Û Eyloyên herî rind ên dinyaye 
 Ku bi xişmek yaqûtî
 Diçîrûskîn 

……………………….
……………………….

 Tu li ser ser û ser çavê min e
 Tu li ser bêdengî û ser qerîna min e……
 Li tu dosyayên dizî
 Li tu pirtûken vekirî
 Ji navê te bêtir sîleh
 Ji qedera te bêtir guneh
 Nehatîye  nivisandin

 Li dû te harên
 Dravên bi xwîn
 Yanî seyên dolaran
 Gurên sterlîn û zêran
 Û Nemrûdên neftan
 Û Yezîdên zirîçan….

………………
………………

 Tu li revê da, li mişextiyê da
 Di hewla can da yê…..
 Û miriyên zarokan
 Hatiye perçekirin
 Ku hîn bêhna şîr jêdihat.
 Û miriyên dayîkan
 Dayîkên bejn zirav, cîwan
 Çav vekirî.
 Gelê min
 Li ber sêdaran aşît…. 

Helbest: Ahmed Arîf
Wergerandin: Jiyan Alpîranî
Helbest
Naz Xweşnav

Nas Xweşnav di sala 1974an de ji dayik bû. Ji Başûrê mezin ê Kurdistanê ye. Xwîşk û birayekî birêz Xweşnav hene. Li Zaningeha Salahaddin a li Hewlêr, beşa aborî xwendi ye. Niha li Roj TV spîkeriya beşa soranî dike. Birêz Xweşnav dibêje: 
"Spîkertî karekî neteweyî ye û ez jî hewl didim ku, vî nirxî baş biparêzim û nirxên kurdan baş pêşkêşî kurdan bikim."

Rojnamevan
Xalîd Begê Cibirî

Xalîd Begê Cibirî (jdb. 1882 Gimgim - m. 14'ê avrêlê 1925, Bidlîs) damezrîner û serokê Rêxistina Azadîyê bû.

Di sala 1882an de li Gimgima Mûşê hatiye cîhanê. Ji eşîra Mala Sur (Mala Sûwar) e.

Di dibistanên leşkerî yên Osmanîyan de dixwîne, dibe Mîralay. Ew û Şêx Seîd him lav xaltiyê hev in him jî ew bûrayê Şêx e.

Demekî li Filistînê dixebite. Şerê Cîhanê yê yekem de li Xinûsê û Agiriyê, dijî rûsan şer dike. Piştî Komkujiya Ermeniyan dikeve nav hewldana rêxistina kurd. Di sala 1920an de wek mîralay li Erzîromê dest bi xebatê dike.

Di sala 1921ê de rêxistina Azadiyê dadimezirînin. Di vî rêxistinê de gelek şêx û mîrên kurdan cîh digirin. Bi taybetî jî, mebûsê Bidlîsê Ûsiv Ziya di warê birêxistinkirina gel de ristek mezin dilîze. Ji xwe ber vê yekê jî di gelek çavkaniyan de Xalid Beg him wek serok him jî wek berpirsiyarê leşkerî, Ûsiv Ziya jî wek berpirsiyarê siyasî tê ravekirin. 

Di 14ê nîsana 1925an de li Bidlîsê bi tevî û Ûsiv Ziya çar hevalên xwe yên din tên dardekirin.

Ew heya çileya dawî ya 1925an, ango heya dawiya jiyana xwe ji bo Kurdistana serbixwe xebitî û goncan bi kemalîstan re qebûl nekir. Gorî rojnameyên tirkan ên wê demê û qeydên fermî, li Bidlisê beriya ku wî li sêdarê bidin wiha digot:

“Ez li hemberê we ne tenê me. Li pişta min, li Îranê, li Mezopotamyayê û li Tirkiyeyê neteweyeke mezin, kurd dijî. Hûn îro min ji holê radikin lê baş bizanin ku sibê, wê sibê neviyên me we ji nav bin”.

Çavkanî

Leşkerên Împeratoriya Osmanî
Siyasetmedarên kurd
Jidayikbûn 1882
Mirin 1925
Kesên ji Gimgimê
Çalakvanên kurd ên serxwebûnê
Nûdem (kovar)

Nûdem kovarek demsalî û xweser kurdî bû. Sala 1ê kanûna paşîn a 1992an de li Swêdê dest bi weşana xwe kir. Kovarek hunerî, wêjeyî û çandî bû. Piştî hijmara xwe a 40em di sala 2001an de xatir ji xwendevanên xwast û hat girtin. Ji hêla Firat Cewerî ve dihat derxistin.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Nûdemê

Kovarên kurdî
Degaga, Merîwan

Degaga, dekewet rojhelaty kurdistan we le parezgay Kurdistan daye ke serbe berwebary (fermandary) şary Merîwan.

Jadekey asfalte u telefun keşrawe bu naw malekanu aw u brqy heye qtabxaney nawendy heye ke derw bery 300 malew u lewaneye 1000 kes nfusy hebe. xelkî em deye pter sergerm jutyaryyn ke be hwy jegyry em gwnde le ser re Merîwan, Kamyaran u Kirmaşan ptr xelkî xeryky homardary ew ştumekany wek jay brenj u shakru. hytren ke le meriwanewe rewaney Kamyaran dekren. 
Gundên Merîwanê
Albistan

Albistan an jî Olbistan navçe û bajarekî Mereşê (Gurgumê) a Bakurê Kurdistanê ye

Li Albistanê sê elên (eşirên) kurdan hene: Sinemillî, Alxasî û Atmî. Kurdên vê navçeyê hemû/gişt bi lehceye kurmancî qise/deng dikin. Kurdên vê herêmê piranî elewî ne. Bi devokê kurmancî yê herêmê wek "Olbiston" tê telafûzkirin û nivîsandin.

Li Albistanê kurdên sunî jî hene. Ev zêdetir li bakurê Albistanê dijîn û eslên wan ji Kifriyê hatina û eşireta wan ji Qurniyê ne. Qasî 20 gund in. Lê hinek ji wan jî li hela Afşîn û Edeneyê hatine.

Gundên navçeyê 
 Alçiçek-Sinemilli
 Hançiplak-Sinemilli
 Kaniya dizan
 Mîralli
 Qantarma-Sinemilli
 Gucük-Sinemilli
 Nergele-Sinemilli
 Karahasanan-Atmi
 Kangal-Atmi
 Koşk-Sinemillî
 Sevdilli-Alxasi
 Devreşcıvan

Gundên navçeya Albistanê 

Lîsteya gundan

Gundên Qurnî 
 Li mintika Sultankorusu
Gundên ku eslên wan Qurniya ne: Sugul, Hoplak, Karamagra, Kecemaxa, Akkaya, Korpinar, Evcihoyik, Elmalî, Saricicek, Fakoglu, Ferhatpinarî, Seliman, Erikan, Kalecik, Alkayolu, Alipinari, Palavar, Cevirma, Akarca, Tekepinarî.

Navdar 

 Fidan Doğan, çalakvaneke kurd

Çavkanî 

 Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934).
 "Köylerimizin adlari" (1928).

Navçeyên Gurgumê
Albistan
Hesenelîlî

Hesenelîlî gundekî navçeya Elbistanê ye. Gundî hemû elewî ne û bi zaravayê kurmancî diaxivin. Toton, Remik û Gundê Orte mezrayên gund in.

Gundên Albistanê
Mihelemî

Mihellemî yan jî erebên mihellemî yan jî erebên mardellî (bi sûryanî ܡܚܠܡܝ̈ܐ‎, Mḥallamāye,  bi zimanê erebî: المحَلَّمِيّة, al-mhallamiya bi maneya "gelê mihellemî"), gelekî erebî ye Ji  Erebên Banû Hilal û erebên Banû Şeybanin.

Esasê xwe ji herêma Tur Abdînê ne li welatê Mezopotamyayê a ku bi navê Herêma Mihellemîyan tê naskerîn.

Gelê Mihellemî ji eşîrên wekî qertmînî û Saîedî û Salaxî û omerî û zînî û raşdî û mîxaşnî û Xatûnî û Jarudî û kosê û sûrkî û perîxanî û ramanlî pêk tên. 

Hejmara Mihellemîyan a herî kêm li cîhanê 2,8 - 3,5 milyon e.

Mihelemî li Tirkiyeyê 
Mêrdîn, Mehserte, Stewrê, Midyat, Nisêbîn, Qoser, Diyarbekir, Silîva, Bismil, Riha, Sêrt, Batman, Xetay, Stembol û Enqere.

Mihelemî li Sûriyê  
Qamişlo û bi taybetî li taxa Qedûr Bek, taxa mehmeqiya, taxa Xerbî, taxa Hileliye, taxa Başîriye, taxa Korniş, taxa Westa û her weha li hemû Gund û bajarên parêzgeha Hesîçe, Dêrik, Rimêlan, Tirbespî, Girkê Legê, Til Koçer, Amûde, Dirbêsî, Serê Kaniyê û Helebê, şêx maqsûd, Eşrafiye û Şamê.

Mihelemî li Iraqê 
Bi taybetî li bajarê Mûsil dijîn. Lê belê Mihelemî yên ku li Başiqa û Bahzanî dijîn bi eslê xwe Mihelemî yen ku li ser dînê êzidî ne.

Mihellemî li Libnanê    
Li Beyrut û Trablus û Eddahiya û Elbikaa û Burc Hamûd dijîn.

Mihellemî li Almanyayê  
Li Berlîn, Bremen, Essen, Hamburg, Düsseldorf û gelek bajarên din dijîn.

Her weha li hemî welatên erebî û Holenda û Belçîka û Fransa û Swêd û Norwêc û Fînlenda û Danîmark û Awisturya mehelmî hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 https://www.youtube.com/watch?v=RIgyddxiPQA

Gel
Mêrdîn
Mihelemî
Celkî

Eşîreta Celkî li navçeya Konya ye Kulu diminîn li gundê bi tirki Kırkpınar, Yeşilyurt u Hisar. Kesen xwe pir ji li gunde Kutukusağı dijînin. Hejmarê wan kêmzêde 7500 e. Li Mêrdînê û Shengale gelekî ji wan bi eslê xwe êzîdî  ne. 
Eşîr
Ehmedê Huseynî

Ehmedê Huseynî helbestvanekî navdar ê kurd e. Wî bandoreke mezin li helbestvanên ciwan kiriye. Di Roj TVê de bernameya wî heye.

Ehmed Huseynî di sala 1955’an de li Amûdê ji dayik bû. Amûdê bajarekî Kurdistana Başûrê Rojava ye. Huseynî dibistana seretayî, navendî û amadeyî li bajarê Amûdê qedand. Piştre li Zanîngeha Şamê ya Sûriyê beşa Felsefeyê qedandiye.

Hikûmeta Sûriyê nehişt ku Ehmed Huseynî bi dîplomeya xwe bixebite. Ew neçar ma ku karên ne li gorî xwe bike. Lewra Huseynî jî mîna gelek xortên kurd berê xwe da Ewropayê.

Huseynî di sala 1989an de çû Swêdê. Niha jî li Îngilistanê dijî. Gelek pirtûkên Ehmed Huseynî hatine çapkirin.

Di sala 2002’yan de berhemên wî yên giştî yên bi navê Dîwan ji aliyê Weşanxaneya Avestayê ve hatin çapkirin.

Berhem 
 Mistek ji şîna bêcir, Stockholm, 1990 Weşanên Komeleya Jinên Kurdistanê
 Bi xewna we pênûsê dilorînim, Stockholm, 1993, Weşanên Jina Nû
 Rono û sirûdên bêrîkirinê, Stockholm, 1994, Weşanên Jina Nû
 Sîriskên hesinî (Selîm Berekat) Wergerandin, Stocholm, 1997, Weşanên Apecê
 Dîwan (Berhemên Giştî), Stenbol, 2002, Weşanên Avestayê
 Bajarê Dirinde, 2003, Weşanên belkî
 Çend Dîmenên Xemgîn ên Kurmanciya Nivîskî 2004, Weşanên Aram

Çend mînak ji helbestên wî

Girêdanên derve 
 Malpera Ehmedê Huseynî 

Helbestvanên kurd
Kesên ji Amûdê
Werger

Werger, karê ji zimanekî wergerandina li ser zimanekî din e. Ji kesên ku ji zimanekî werdigerîne zimanekî din re wergêr dibêjin.

Girêdanên derve 

Pîşe
Zimannasiya sepandî
Ragihandin
Wergerandin
Orhan Kotan

Orhan Kotan (jdb. 1944 - m. ) siyasetmedar û nivîskarê kurd bû. Kotan serokê DDKO bû.

Orhan Kotan, sala 1944î de li Milazgira a Mûşê hatiyê jiyanê. Perwerdeya xwe ya seretayî û navendî li Kurdistanê bidawî dike. Piştre diçe Enqerê û di Fakûlteya Ziman-Dîrok û Erdnîgariyê de dixwîne.

Bi bidawîkirina perwerdeyê re dikeve nav tevgera Dr. Şivan. Sala 1974î de tevlî nava refên DDKOyê, di heman demê de jî ew û hevalên xwe Weşanxaneya Komal dadimezirînin û dibe berpirsîyarê wê.

Sala 1976î de tev li lijneya nivîsarên Rizgarî (kovar) dibe û dibe teorîsyenek Rizgarî (tevger)ê. Her ew salê li Enqereyê tê girtin û heşt mehan di girtîgehê de dimîne.

Sala 1980î, beriya cûntaya leşkerî ya 12ê Îlonê ji welat derdikeve û diçe Ewropayê.

Li Ewropayê weşanxaneya Dengê Komal û Yekîtî (kovar)ê organîze dike. Di damezirandina Partiya Rizgariya Kurdistanê de cihdigire û redaktoriya Kurdistan Pressê dike. Heman salê, bo cara yekemin bi navê xwe dest bi nivîsandinê dike.

1991î de ji partî û hevalên xwe vediqete. Di tîrmeha 1998î de hezkiriyên xwe li pey xwe dihêle û jiyana xwe jidestdide.

Berhem

Gururla Bakıyorum Dünyaya  Çapa 1., 1975, Weşanên Komal Stenbol - Bi serbilindî li cîhanê dinêrim
Sancı Çapa 1. 1984, Dengê Komal Stockholm - Azar
Bi Serbilindî Li Cîhanê Dinêrim (Werger:Bedîrxan Epözdemîr) , Çapa 1. adar 2003, Weşanên Afîş Medya  Hollanda

Girêdanên derve
 Gotareke ser Orhan Kotan  ji gelawej.org

Siyasetmedarên kurd
Nivîskarên kurd
Fêrgîn Melîk Aykoç

Fêrgîn Melîk Aykoç nivîskarê kurd e.

Aykoç di meha 12 a 1951'ê de li gundê navçeya Baskan Gimgim ê tê dinê. Ji ber ku kalikê wî bi destê leşkerên Tirk hatî bû kuştin, bavê wî sêwî dimîne, bi diya ji xwe rê ji Depê diçe Gimgimê. Li wir şivanî û xulamî dike. Jiwê zaroktiya Fêrgîn di nav belengazî de derbaz dibe. Fêrgîn Melîk Aykoç bi erdheja ji Gimgimê rê di dibîstanên internat de dixwêne. Sala 1972an de dest bi mamostetî dike. Di sala 1980'î de tê girtin û 17 roj di êşkencê de dimîne. Li pey tê berdan, mamostetî ji destê ji dest wî tê girtin. Neçar dimîne, derdikeve, tê Elmanyayê. Bi salan di warê polîtîkayê de bi çalakî dixebite. Di van salan de giraniya xwe dide ziman. Cara yekem di kovara  Rewşen  de gotarekî bi sernivîsa  Têgînên Zimanê Kurdî  dinivîse. Di gin konferensên ziman de gotarên li ser zaravayên Kurdî pêşkêş dike.

Berhem

Di eluna sala 1996an de pirtûka wî ya bi navê  Kurdîzan (rûberîna zaravên Kurdî)  bi aliyê Instîtûta Kurdî ji bo lêkolîn û zanist ve tê çap kirin. Romana wî ya yekemîn  Mamostên Zinaran  (bi devoka Serhedê) jî weşanên Rewşen di sala 1999'an de çap dike. Romana wî ya duyemîn  Dîlên li ber pûkê  çila 2002'an de hat çap kirin. Ev bi giranî ji bîranînên kesên ji qetlîamê filitîne pêk tê. Romana wî ya sêyemîn û xebata wî ya li ser rêzmana Kurdî jî li ber çapê ne. Bi salan e, di kovara  Hîwa  de dinivîse. Niha di li ser çavkaniyên çandê dixebite.

Çavkanî

Aykoç, Ferqîn