nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Haydar Diljen

Rojnamevan-nustox Haydar Diljen serrda 1951 di Sêwregi di, dewda Xerzinoy di ame dinya.  Mekteba destpakerdeni dewida Bilêrizî di qedênê. 1970 di Erxenî di wendişê mahlîmeyda mektebda destpakerdeni qedêna û dewênda Sêwregi di dest bi malîmey kerd. 1974 di kewt Enstîtuda Perwerdeyey ê Diyarbekirî. 1977 di na mektebi qedênê û bî malîmê dersda ziwan û edebiyatdê tirkî û Diyarbekir di dest bi kar kerd. Eynî serrê di zewijiya. 1980 di cûntaya eskerey ci kar ra eşt. 

Mabêndê serrandê 1971 û 1980 di çend finî kewt hepis û vijiya. Ci rê xeylê dawey abiyay.

Komelandê malîman  di zî aktif kar kerd. 1973-1974 di serokeya Şûbada TOB-DERi ê Sêwregi kerd. 1975 di bî sekreterê Şûbada TOB-DERi ê Diyarbekirî. 1978 di, Anqere di,  kongredê "TOB-DER"i di malîmê Diyarbekirî temsîl kerdî.

1982 di welat ra vijiya teber. Nezdiyê serê Sûriye di mend. Dima nîsanda 1983ni di şi Swêd û wija di ca bî. 

Haydar Diljen  1984î ya nata yo ki Swêd di mahlîmeya kurdkî keno. 

Heta nika  panc kitabê dersi nuştê. Nînan ra yew kitabê alfabada dimilî yo, Ziwanê Ma/Alfaba. Kovarandê Armanc, Berbang, Medya Güneşi, Çira, Vate, Avaşîn, Welat, Hîwa di, bi kirdaskî û dimilî (zazakî) ziwan, kultur û siyasetî ser o xeylê maqaley nuştî.
 
Haydar Diljen zewijiya yo û bi namedê Şîlan, Arjen û Diljenî ya hîrê qeçê ci estê. Haydar Diljen endamê redaksiyondê kovarda Vateyî yo. Bi kirdaskî û dimilkî ya mektebên da înterneti viraşta.

Girêdanên derve 
Antolojî 

(Bi destûr ji Antolojiya Hamdi Özyurt)

Nivîskar
Haydar Diljen
Mamoste û nustox Haydar Diljen serra 1951 de Sêwregi de, dewa Xerzinoy de ame dinya. dibistana destpakerdene dewa Bilêrize de qedênê. 1970 de Amed de wendişê mahlîmeyda dibistana destpakerdene qedêna û dewênda Sêwregi de dest bi mamosteyey kerd. 1974 de kewt Enstîtuda Perwerdeyey ê Diyarbekirî. 1977 de na wendegehe qedênê û bî malîmê dersa ziwan û edebiyatê tirkî û Diyarbekir di dest bi kar kerd. Eynî serrê de zewijiya. 
1980 de cûntaya eskerey ci kar ra eşt.
Mabênê serranê 1971 û 1980 de çend rey kewt hepis. Ci rê xeylê dawey abiyay.
Komelandê malîman de zî aktif kar kerd. 1973-1974 de serokeya Şûbada TOB-DERi ê Sêwregi kerd. 1975 de bî sekreterê Şûbada TOB-DERe ê Amedî. 1978 di, Anqere di, kongredê "TOB-DER"i di malîmê Amedî temsîl kerdî.
1982 di welat ra vijiya teber. Nezdîyê serrê Sûrîye de mend. Dima nîsana 1983ê de şi Swêd û wija de ca bî.
Haydar Diljen 1984î ya nata yo ke Swêd de mahlîmeya kurdkî keno.
Heta nika des kitabê dersa kurdkî nuştê. Înan ra yew kitabê alfabaya dimilî (zazakî, kirmanckî, kirdkî) yo, Xeylê kitabê domanan swêdkî ra çarnayê kirmanckî. Ziwanê Ma/Alfaba. Kovarandê Vate, Armanc, Berbang, Medya Güneşi, Çira, Avaşîn, Welat, Hîwa de, bi kirdaskî û dimilkî (zazakî, kirmanckî, kirdkî) zafêr ziwan ser o xeylê maqaley nuştî.
Heta nika bi seyana  panel û konferansan de ziwan û perwerdeyî sero semînerî dayê.
Haydar Diljen Serra 1996î û nata yo ke Grûba Xebate ya Vateyî de kirmanckî ser o  xebitêno.
Haydar Diljen zewijiya yo hîrê domanê ci estê.
J. Îhsan Espar

Rojnamevan-nustox J. Îhsan Espar 1956 de Pîran de maya xo ra bîyo. Ey 1979 de Dîyarbekîr de Înstîtuyê Perwerdeyî qedênayo. Kurdistan de demeyêko kilm mamostetîye (melimîye) kerdo. Semedê xebata xo ya sîyasî mehkûm bîyo û 1983 de ameyo Swêd.
 
Hetanî ewro, kurdkî (kirmanckî, kurmanckî), tirkî û swêdkî gelekî nuşteyî ey kovar û rojnameyan de neşr bîy. Bi kirmanckî (zazakî, kirdkî, dimilkî) şîîrî û hîkayey nuştî. Redaksîyonê kovara Vateyî de xebitiyêno.

Bi nameyê “Tanî Estanikî û Deyîrê Ma“ kitabêk ey esto.

Girêdanên derve 
Antolojî 

(Nuşteyê Roşan Lezgînî ra)

Espar, J. Îhsan

J. Îhsan Espar Kam o?

J. Îhsan Espar 1956 de Pîran de maya xo ra bîyo. Ey 1979 de, Dîyarbekir de Înstîtuyê Perwerdeyî qedênayo. Demeyêko kilm Kurdistan de mamostetîye kerda. Ameyîşê Cuntaya Eskerî ya 1980î ra pey, semedê xebata ey a sîyasî polîs ci geyrayo. Menga nîsana 1982 de Kurdistan ra vejîyayo, 1983 de şîyo Swêd û nika zî uca ciwîyêno. J. Îhsan Esparî Swêd de zî unîversîte de tarîx, îlmê cematkî û averşîyayîşê ziwanê ciwananê diziwaniyan wendo. 
Hetanî ewro gelek nuşteyê ey ê kurdkî (kirmanckî, kurmanckî), tirkî û swêdkî, hîkaye û şîîrî ey ê kirmanckî kovar û rojnameyan de neşr bîy. O, Grûba Xebate ya Vateyî reyra ziwanê kurdkî û bi taybetî lehçeya kirmackî ser o xebitîyêno. Û hûmara yewine ra hetanî nika redaktoriya kovara Vateyî keno.

Kitabê ey:

•	Tanî Estanikî û Deyîrê Ma, Çapa yewine Weşanên Rewşen, 1995 Berlîn, Çapa diyîne Weşanxaneyê Vateyî, 2004 Îstanbul 

•	Beyi Se Bena?, Weşanxaneyê Vateyî, 2004 Îstanbul 

•	Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî -Kirmanckî (Zazakî), çapa yewine 2001, çapa diyîne ya hîrakerdîye 2004 
Îstanbul, (No Ferheng, Grûba Xebate ya Vateyî reyra amade kerdo.)

•	Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), 2005 Îstanbul (No kitab, Grûba Xebate ya Vateyî reyra amade kerdo.)

•	Dilopê Zerrî, Weşanxaneyê Vateyî, 2008 Îstanbul

Kitabê ke tadayê (tercume kerdê):

•	Beşîkçî, Îsmaîl, Çend gotin li ser ronakbîrên Kurd, 1992 Bonn (Tirkî ra kurmanckî, J. Îhsan Espar & Amed Tîgrîs)

•	Nordqvist, Sven, Dema Findo biçûk bû û winda bû, 2001 Stockholm (Swêdkî ra kurmanckî)

•	Defoe, Daniel, Robinson Crusoe, 2005 Îstanbul (Swêdkî ra kirmanckî)

•	Hugo, Victor, Notre – Damea Parîsî, 2005 Îstanbul (Swêdkî ra kirmanckî)

•	Wolde, Gunilla, Kreşa Emma, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)

•	Wolde, Gunilla, Tûte û Malîne, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)

•	Wolde, Gunilla, Emmaya Eksî, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)

•	Wolde, Gunilla, Tûte bi Pişê Kay Keno, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)

•	Wolde, Gunilla, Tûte Hurdî yo, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî) 

•	Löfgren, Ulf, Rindo kincanê xo şuweno, 2008 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî) 

•	Nordqvist, Sven, Xuşka min li ku ye? 2008 Stockholm (Swêdkî ra kurmanckî)
Hamdi Ozyurt

Hamdi Özyurt 1964, Mûş de maya xo ra bî. Nika Swêd de maneno. Yew rojnameyê Swêdî rê karîkaturan virazeno. Kirmanckî (zazakî) de yew kitab (Sedefe) nuşt.

Girêdanên derve 
Antolojî 

(Bi destûr ji Antolojiya Hamdi Özyurt)

Ozyurt, Hamdi
Ozyurt, Hamdi

Kitbên Hamdi Özyurt ê zazakî:
Dîvdîv
Lajeko zimbêlîn
Dergûs cira berbeno
Daka pîre û luya dizde
Sedefe
Tbîlîsî

Tbîlîsî, Tilbîs yan jî Tiflîs (bi gurcî: თბილისი), paytext û bajarê herî mezin ê Gurcistanê ye ku li peravên Çemê Kurayê hatiye avakirin û nifûsa bajarê bi qasî 1.5 milyon kes e. Tiblîsî di sedsala pêncan ê zayînê de ji aliyê Vakhtang I ê îberî ve hatiye avakirin û ji wê demê vir ve bajar bûye paytexta gelek qral û komarên Gurcistanê. Di navbera salên 1801 û 1917an de ku di vê demê beşek ji Împeratoriya Rûsî bû, Tiblîsî navenda Cîgirparêziya Kafkasyayê bû ku hem li bakurê û hem jî li başûrê Qafkasyayê serwerî dikir.

Ji ber ku cihê bajêr li ser xaçerêya di navbera Ewropa û Asyayê ye û ji ber nêzîkbûna bajêr a Rêya Îpekê, bi dîrokek demdirêj, Tiblîs di navbera hêzên cihêrengên cîhanê de bûye cihê nakokiyan. Heta roja îro cihê bajêr pozîsyona xwe wekî rêyek girîng a derbasbûnê ji bo projeyên enerjî û bazirganiyê misoger dike. Dîroka Tiflîsê di mîmariya bajêr de tê diyarkirin ku tevliheviyek ji avahiyên serdema navîn, neoklasîk, Hunerên Beaux, Art Nouveau û mîmariyên Stalînîst heye.

Her çend bajêr bi gelemperî xiristiyanên Ortodoks ên Rojhilatî jiyan kirine, ji hêla dîrokî ve Tbîlîsî bûye wargeha mirovên ji gelek çand, etnîkî û dînî. Di avahiyên geştyariyên girîng ê bajêr, Katedralên Sameba û Sioni, Qada Azadî, Kolana Rustavelî û Avenue Agmashenebeli, Keleha Narîkala ya Navîn, Şanoya Operaya pseudo-Moorish û Muzexaneya Neteweyî ya Gurcistanê hene. Avhewaya Tiblîsê di demsalên havînan germahî bi piranî ji 20 °C heta 32 °C û di zivistanê de -1 °C heta 7 °C (santîgrat) diguhere.

Wêne

Çavkanî

Girêdanên derve

Bajarên Gurcistanê
Paytextên Asyayê
Lêonîd Atabêkov

Lêonîd Atabêkov, dersdare konservatoriye ye di Moskva.

Hunermend
BIOS

BIOS kurtenavkirina Basic Input/Output System e û vek nasnameya kompûter te naskirin. BIOS qalikek biçûk bi qerta bingehîn ve zeliqîye û wezîfeya we wergirtina agahîyen kompûtere di heqê kijan teknolojîye bikartine tespît bike.

Çaxe ku kompûter vedibe her tim peşîn li BIOS dinere. Ji bo ku kompûter dikaribe hemû amrazên peytandi bitefsîlîne agahiyan ji BIOS dixwaze. Wek hejmar û kijan dîsk, kirar (processor), hafize, û vekîdi kijan giredayîye vek dîskxane, CD-Rom, CD-RW, DVD ûv...

Gûhertina agahîyen BIOS mimkûn e, le ne minasibe ku ne mecbûrî be, ji ber ku eyarkirina BIOS şixûlekî dijbare, gûhertinen careke xeletî pekhat, tene merîven şehraze dikari serast bike.

Piraniya kompûterên nû BIOS bi versiyonek FLASH hatiye xemilandin. Taybetmendiya flash meriv dikare BIOS hesanî rojane bike, Le çaxe ku tu versiyoneke rojane xelet dakîşîne talûka kompûter bi careke venebe heye.

Peşnîyazîyen hilberîne (Producent) kompûter bo BIOS binêre.

BIOS
Perl

Perl xweş vek "CGI" (Common Gateway Interface) te naskirin derdorê. Weşankarek peşketî ji bo avekirina tevnika malperaye, piranîye me pirî caran
ji bîr dike vî zimanê hêzdar. Ji xwere bifikir zimanek hemû başîtîyen hemû zimane guzîde wergirtiye nav xwe

1.Ware karanîne

Çaxe ku tû xwe hînî Perl bike, îhtîmalek mezinê ku tû ji bo malper çekirine bikarbîne wekî din Perl platforma Linux/Unix de bi haveyek din jî meriv dikari bikarbîne.

2.Çi pewîste bo ajotina scripten Perl?

Makînek Linux/Unix (ne mecbûrîye, le hesanîtire), û Perl standard hatibe avekirin
Dive tû dizanîbe çava belgedanek tekstnivîs li gor bikarhêner îmtiyaz bike.

Gelek caran vilo ye: chmod a+x fil.pl

3.Naveroka scripta Perl

Tişte ku dikeve hûndire naveroka Perl-script rastî ne geleke, kesen ku PHP dizane ve
hemşibandiya van hesanî bibîne, Rêza peşîn di belgedaneka *.pl ev e:

 /usr/bin/perl

Navnîşena rêgeha wergêrandine ye, di makînek Windows de tene #!perl bese.
Her script li gor zimane xwe hêjahîye van hene, Variable bi kurdî te manêya guhêrok
merîv bikar tîne çaxe ku hêjahîyekî bi nav bike, Munasîbe merîv data (dane) di $variable de qeyd bike.

Guhêrok an jî Variable bi herfa $(dolar) destpêdike, vek:
$naveMin = "OmeriKeles";
Hay jê hebe bi nuqtebêhnok ; davî dibe, ev sinyal dike fermana ve rêzdarê xelas bu.
Em niha dikarin mestereke bi çend rêzika bidin:
 #!/usr/bin/perl -w

 $NaveMin = "OmeriKeles ";

 print $NaveMin;
 print " $NaveMin ";
Ve veha be xûyakirin:

 OmeriKeles
 OmeriKeles

Bawerdikim niha tu ji xwere difikire gelo ew jî çiye. bele ne tiştekî zehmete.
Te maneya New Line (Rêzek nû), çaxe ku dibîne diqevizê rêza din.

Em dixwazin ve artîkele bi numûneyek WebScript davî bikin. 
Ev Script agahîyen bikarhêner, Server, û IP-adresa te daxûyanî dike.
#!/usr/bin/perl -w
#şîrove
#heger li vir ! dûvde hebe, ve rêzen dûvde jî berdewam bike.

print "Content-type: text/html "; # dîve bi internet ve gredayî be (Dokument type)

print "Server machine software: $ENV{'SERVER_SOFTWARE'}";
print "Server machine software: $ENV{'REMOTE_ADDR}"; 
 Gihaştin, Pêşxistin: Development
 Serdestpêk: Introduction
 Environment: Derdor 
 Weşankar: Editor
 Îmtiyaz: Privilege
 User: Bikarhêner
 Rêgeh: Path
 Guhêrok: Variable
 Semicolon: Nuqtebêhnok

Komputer
Partiya Jina Azad

Partiya Jina Azad (PJA) partiyeke şoreşgerî bû. Di sala 2004'an de navê xwe guherand û bû Partiya Azadiya Jin a Kurdistan

Binêre 
 Dîroka tevgera jinên kurd

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
OpenOffice.org

OpenOffice.org nivîsbariya azad ji bo ofîsê ye. OpenOffice.org dikare her tiştê ku Microsoft Office dike pêk bîne, lê belaş û azad e. Kurtenavê OpenOffice.org'ê OOo ye.

Ji bo kontrolkirina rastnivîsê OOo bernameya "MySpell" bi kar tîne. Ji bo MySpell ferhengeke bi kurdî heye. Lewma OOo bernameya yekemîn bi kontrola rastnivîsa kurdî ye. Bi DicOOo mirov dikare ferhenga rastinvîsa kurdî daxe.

OpenOffice.org bi piranî li kurdî hatiye wergerandin. Kurdîkirina wê ji aliyê Komeleya Karger û Koma PcKurd ve hatiye kirin. Yekem car OpenOffice.org 2.1 bi awayê ceribandin bi kurdî hate weşandin. OOo ji bo Microsoft Windows û Linux heye.

Girêdanên derve 

 Rûpelên kurdî yên OpenOffice.org 
 Malpera MySpell a kurdî 
 bi DicOOo ferhenga kurdî daxe  Paketa rastnivîsa kurdî ji bo OpenOffice.org
 Agahiyên bi kurdî

Nivîsbariya azad
GIMP

GIMP nivîsbariya azad ji bo karên bi wêne û fotografan e. GIMP dikare her tiştê ku programên wekî Adobe Photoshop dike, pêk bîne. Lê belaş û azad e.

Girêdanên derve 
 Malpera projeya GIMP
 GIMP Professional Presets Archives 

Nivîsbariya azad
KDE

KDE (K Desktop Enivironment, Derdora Sermaseya K'ê) derdoreke sermasê a Linux ê. Armanca KDE'yê û Gnome yek e, lê herdu hinekî ji hevdu cuda ne.

Dîstrîbusiyona Kubuntu KDE'yê bi kar tîne.
KDE nivîsbariya azad e.

Girêdanên derve 
 Malpera KDE

Derdora sermasê
Komputer
Mozilla

Mozilla nivîsbariya ji bo înternetê ye. Mozilla nivîsbariya azad e û heta niha li kurdî nehatiye wergerandin. Li gor statîstikên sala 2005'an ên der barê gerokan (browser)de, li dinyayê textê ku di destê [Internet Explorer]] de ye bi tenê ji aliyê Mozilla ve tê hejandin û hejmara kesên ku wê bi kar tînin bi ser 50 milyon kesî ketiye.

Binihêre 
 Mozilla Firefox
 Mozilla Thunderbird
 NVU

Girêdanên derve 
 Malpera projeya Mozilla

Komputer
Mozilla Thunderbird

Mozilla Thunderbird (bi kurtasî: Thunderbird) programek ji bo e-peyam (e-mail) e. 

Thunderbird nivîsbariya azad e. Thunderbird hîn nehat wergerandin bi kurdî.

Nivîsbariya azad
Gerok
GNOME

Gnome (GNU Network Object Model Environment) derdoreke sermasê (desktop) ji bo Linux e. Bi vî rengî Gnome dibe beşeke gelek bingehî ji bo Linuxê. Gnome ji bo hemû rengên Linuxê heye.

Guhartoya Gnome ya nû her şeş meh (adar û çiriya pêşîn) dedikeve. Ev plansazî û plansaziya Ubuntuyê paralel in. Di Gnome de, guhartoyên wekî 2.10, 2.12, 2.14, 2.16 û hwd. biistîkrar in, guhartoyên 2.13, 2.15 û hwd. ji bo testê ne.

Gnome nivîsbariya azad e. Çend beşên GNOME hatine wergerandin li kurdî.

Girêdanên derve 
 Malpera GNOME

Derdora sermasê
Nivîsbariya kurdî
Osman Öcalan

Osman Öcalan (jdb. 1958 li Emeran, Xelfetî - 15 çiriya paşîn 2021, li Hewlêrê, Herêma Kurdistanê) siyasetmedarekî kurd bû.

Osman Öcalan birayê biçûk ê Abdullah Öcalan bû. Demeke dirêj di nav yek ji birêveberên Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Di sala 2004an de ji refên Kongra-Gelê qetiya û bû yek ji damezrînerên Partiya Welatparêzên Demokrat. Piştî damezirandina PWD di navbera wî û hevalên wî de nakokî derketin û Osman Öcalan ji partiyê vediqete. Zewiciya û li Başûrê Kurdistanê bi cih bûye.

Çavkanî 

Öcalan (malbat)
Jidayikbûn 1958

Neteweperwerên kurd
Endamên PKKê
Kesên ji Xelfetiyê
Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Kurdên sedsala 20an
Kurdên sedsala 21ê
3ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

Mirin 
 1904 –Theodor Herzl ,  nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-macarî yê ji Cihûtiyê bû.
2000 – Kemal Sunal, yek ji aktorên sînemê yê Tirkiyê da, li Stenbol mir.

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
Îmralî

Îmralî () giraveke di nava Deryaya Marmara de ye. Zindanek lê heye.

Adnan Menderes û Abdullah Ocalan 
Siyasetmedar Abdullah Ocalan ji sala 1999an pê ve di girtîgehê Îmraliyê de girtî ye. Di zindana girava Îmraliyê de beriya niha jî gellek kes bi mebesta îzolekirinê hatine girtin. Yek ji wan serokwezîrê Tirkiyeyê yê berê Adnan Menderes bû ku 17ê îlona sala 1961ê hat darvekirin.

Giravên Tirkiyeyê
Girtîgeh
10ê tebaxê

Bûyer

Kurdistan 
 1920 – Peymana Sêwrê ku Kurdistan û Ermenîstaneke serbixwe dixwest li dar ket.

Cîhan 
 BZ 612 – Şahê Asûriyan Sînşarîşkun hatiye kuştin. Bajarê Nînewayê ji aliyê Med û Babîliyan ve bi tevahî hat wêrankirin û ji bo demeke dirêj careke din nehate avakirin. Ereb di sala PZ 637an de ketin Nînewayê û li aliyê din ê çema Dîcleyê bajarê Mûsilê ava kirin.
 610 – Kitêba Pîroz Quran, ji Hezretî Mihemedê re dest pê kir peyabûnê.
 1675 – Çavdêrxaneya Greenwichê li bajarê Londonê hatiye damezrandin.
 1702 – Şoreşa Fransayê: Seraya Tuileriesê hatiye talankirin. Louis XVI hatiye girtin.
 1809 – Paytexta Ekuadorê Quito, serxwebûna xwe ya ji Spanyayê îlan kir.
 1821 – Missouri bû eyaleta 24em yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.
 1893 – Yekemîn tirimpêla bi motorê dîzel ya mûcîd Rudolf Dieselê kete xizmetê.
 1904 – Di navbera keştiyên şerê yên rûs û japonan de Herba Behra Zer derket.
 1945 – Şerê Cîhanê yê Duyem: Japonya teslîm bû û şerê cîhanî yê duyem, li Pasîfîkê xilas bû.
 1997 – Komara Afrîkaya Başûr, ji ber binpêkirina mafên mirovan û pirsgirêka Kîprosê firoştina helîkopterên eskerî yên ji bo Tirkiye da sekinandin.
 2000 – Nifûsa cîhanê gihîşt 6 milyarê.

Jidayikbûn 
 1874 – Herbert Hoover, endezyar û siyasetmedarê amerîkî, serokê Amerîkayê ya 31em
 1960 – Antonio Banderas, aktor û fîlmçêkerê spanî
1962 – Suzanne Collins, nivîskara amerîkan

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Roj
Kanûna paşîn

Kanûna paşîn (rêbendan an çile an çileya paşîn an jî kanûna mezin), meha pêşîn a salnameya gregoryen e. Kanûna paşîn 31 roj e û meheke zivistanê ye.

Navên meha kanûna paşîn

Çile

Rêbendan 
Navê rêbendan ji bendkirina riyan hatiye girtin. Dewra berê çara berfavêtin û vekirina riyan tune bû. Ji ber vê yekê, gava qasek berf dibariya, pêşî li riyan dihat girtin. Ango dibû mîna bendan û bi hesanî riya derketinê ne dida. Ji xwe di mehên zivistanê de, li Kurdistanê zêde barîna berfê, tundiya bager û bapêçê û ketina şapan (aşîd) tê zanîn. Ev bûyer hemî ji sedemên bendkirina riyan bûn.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meh
Sibat

Sibat (şiwat an jî reşemî) meha duyem e.

Navên meha sibatê

Reşemî 
Ev nav ji meha reş hatiye himatê. Her çiqas peyva reş bi têgiha peyvî ya ferhengî, rengdêra rengê reş e, lê bi biwêjkî bi têgiha xwerû, saf, sade tê bikaranîn. Wekî, mêrê reş, jina reş, leşkerê reş, zivistana reş û hwd.

Sibat, şiwat û çilê piçûk 
Gelê Serhedê ji vê mehê re dibêje şiwat. Meheke gelek sar e bi teqwîma miladî bîst rojê meha şiwatê çilê piçûk tên hesabkirin. Çilê piçûk ji çilê mezin sartir e. Serma vê mehê meriv dişewêtine. Ber wê yekê gotine meha şewatê paşê bûye şiwat.

Girêdanên derve 

Meh
Adar

Adar (avdar an jî axlêve), meha sêyem a salnameya mîladî ya gregoryen e.

Navên meha adarê

Avdar 
Adar kurtkirina avdarê ye. Ji xwe hinek herêm avdarê bi kar tînin. Têgiha bi av, xwedî av, têrav dide. Him jî têgiha "av dikeve daran" dide.

Axlêve

Rojên taybet 
21'ê adarê Newroz û destpêka biharê ye.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meh
Nîsan

Nîsan (an jî avrêl) meha çarem ya gregoryen e. Nîsan 30 roj diajo 

romania favoritii sunteti voi si cantece pentru cei dragi luna aprilie 2022 este cu bine paste fericit!! A la calendar? Da

Navên meha nîsanê

Avrêl 
Ji peyvên av û rêl (daristana çiyan) hatiye himatê. Di vê mehê de av dikeve rêlan jî; ango rêl jî şiyar dibin.

Girêdanên derve 

Meh
Gulan

Gulan meha pêncem ya gregoryen e. Li Kurdistanê di vê mehê de gul tên çinîn

romania favoritii sunteti voi luna mai 2022 este cu bine paste fericit!! A la calendar? Da 

Yekê gulanê roja karkerên cîhanê ye.

Girêdanên derve 

Meh
Çiriya pêşîn

Çiriya pêşîn (kewçêr an cotmeh an çirî an jî çiriyê êkê), meha dehem ya gregoryen e.

Navên meha çiriya pêşîn

Kewçêr 
Ji çêrîna kewan hatiye hevedudanîkirin. Di vê mehê de kewên koçber ber bi zivistanwarên xwe ve difirin û bi şev diçêrin. Li gor wê, ev meh weha hatiye bi nav kirin.

Cotmeh

Tişrîn/Teşrîn 
Ev nav li Torê tê şuxilandin û ji zimanê siryaniyên Torê tê. Ji vê heyvê re "tişrîna pêşî" tê gotin.

Bûyer

Kurdistan 

 Çiriya pêşîn a 1882 - Şêx Ubeydûllahê Nehrî ji terefê Osmaniyan surgunî Mekkeyê bû.
 1ê çiriya pêşîn 1962 - Rojnameya Dicle-Fırat li Stembolê derket.
 2ê çiriya pêşîn 1908 - Kurd Teavun ve Terakî Cemiyetî hate damezrandin.
 9ê çiriya pêşîn 1956 - Şêx Mehmudê Berzencî çû ber dilovaniya Xwedê.
 11ê çiriya pêşîn 2007 - Nîviskarê kurd Mehmed Uzun li Amedê çû rehmetê.
 22ê çiriya pêşîn 1984 - Şaîrê kurd ê mezin Cîgerxwîn li Stockholmê çû ber dilovaniya Xwedê.
 23ê çiriya pêşîn 1897 - Nîvîskarê kurd, bavê romana kurdî, Ereb Şemo ji dayik bû. 
 23ê çiriya pêşîn 1913 - Kovara "Hatevî" derket. Xwediyê wê Babanzade Ebdulezîz bû.
 30ê çiriya pêşîn 1918 - Peymana Mondrosê hate îmzekirin
 31ê çiriya pêşîn 1985 - Pisporê zimanê kurdî Prof. Qanadê Kurdo di 76 saliya xwe de çû ber dilovaniya Xwedê.

Cîhan

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meh
Çiriya paşîn

Çiriya paşîn (sermawez an mijdar an teşrîn an jî çiriya duwê), meha yanzdehem a salnameya gregoriyen e. Çiriya paşîn 30 roj dajo.

Navên meha çiriya paşîn

Sermawez 
Têgiha navê wê li ser e; sermayê tîne.

Mijdar

Tişrîn/Teşrîn 
Ev nav li Torê tê şuxilandin û ji zimanê siryaniyên Torê tê. Ji vê heyvê re "tişrîna talî" tê gotin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meh
Kanûna pêşîn

Kanûna pêşîn (berfanbar an çileya pêşîn an kanûn an berçile an jî kanûna biçûk),  meha dozdehem ya gregoryen e. Kanûna pêşîn 31 roj diajo.

Navên meha kanûna pêşîn

Berfanbar 
Ji barîna berfê ev nav lê hatiye kirin. Di vê mehê de gelek berf dibare, hişkî dikeve, serma zêde dibe û di serê mehê de çile zivistanê dest pê dike.

Berçile

Çavkanî

Girêdanên derve 

Meh
8ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
1829 – Pierre Alexis Ponson du Terrail, nivîskarê fransayî 
1923 – Didier Anzieu, psîkoanalîstê fransî

Mirin 
 1979 – Sin-Itiro Tomonaga, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
9ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
 Di sala 2000î de, xebatkara Ozgur Halkê Nesrîn Teke ku ji bo protestokirina zilm û bêdengiya agir berdabû canê xwe, li Edeneyê jiyana xwe windakir. 
 Di sala 2000î de, Mehmûd Yener ku ji bo protestokirina komploya navneteweyî agir berdabû canê xwe, li Edenê Mir.

Cîhan 
 Di sala 711an de, fermandarê hêzên Îslamê Tariq bin Ziyad bakûrê Spanyayê dagir dike.
 Di sala 1816an de, Arjentîn ji Spanya cûda dibe û serxwebûna xwe radigihîne.
 Di sala 1850î de, Millard Fillmore dibe serokê sêzdehem yê Amerîkayê. 
 Di sala 1900î de, Keybanûya brîtanî Victoria biryara bi navê keyaniya Brîtanî derdixe Comonwiltha Awistralya were damezirandin. Li vê biryarê mêtîngehên parzemîna Awistralya hemuyan dibin ala hikûmeteke federal dibin yek. 
 Di sala 1952an de, Hikûmeta Norî El Saîd ya Iraqî radighîne ku ew xwe ji kar dişînin.
 Di sala 1963an de, piştî ku Malezya ji Brîtanyayê rizgar dibin, yektiya xwe radigihînin û  Delweta Malezya ya Yekgirtî tê damezirandin.
 Di sala 1991ê de, piştî salên qutbûnê careke din Başûrê Afrîkayê tevlî Olompyada werzişê bû.
 Di sala 2002an de, li patexta Etiyobiya Edîs Ebaba navenda Yekîtiya Afrîkayê tê damezirandin. 
 Di sala 2004an de, Dadgeha Dada Nevdewletî ne rewabûna dîwarê ku Îsraêl li Şerîa Rojava avakirî radigihîne.
 Di sala 2006an de, Tîma Îtalyayê bi panaltî zora taxima Fransayê dibe û 18mîn kasa cîhanê ya goka lingan FIFA bi dest dixe.

Jidayikbûn 
1936 – Richard Wilson , lîstikvan , derhênerê şanoyê û moderatorê skotlendî

Mirin 
 1937 – Zerîfe Xanim, hevjîna rêberê serhildana Qoçgiriyê
 1937 – Elîşêr, rêberê serhildana Qoçgiriyê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
10ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1856 – Nîkola Têsla jidayîk bû.

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
11ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

Mirin 
 1989 – Sir Laurence Olivier, aktor Brîtanî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
12ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1904 – Deng Xiaoping, siyasetmedarê Çînî
 1904 – Pablo Neruda, nivîskar, 1971 Xelata Nobel a Wêje
 1976 –  Anna Friel, lîstikvana îngilîz

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
13ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
14ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
 1982 – Li zîndana Amedê rojiya mirinê hat dan dest pê kirin. Tê de Kemal Pîr, Mehmet Xeyrî Durmuş, Elî Çîçek ve Akîf Yilmaz jiyana xwe winda kir.
 2007 – VÎN TV, kanela muzîka kurdî dest bi weşanê kir.

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
1988 –  Ria Antoniou, modela yewnan

Mirin 
2016 – Bavê Selah, hunermendê kurd

Cejn û salveger 
 Roja 14'ê tîrmehê ji bo rojiya mirinê ya 14'ê tîrmehê tê bîr anîn.

Roj
Lîsteya êlên kurdan

Li Kurdistanê gelek êl an eşîrên kurdan hene, Çend ji wan ev in:

Dîrok 
Bi dûçûna Mikhail Semenovich Lazarev navên eşîrên kurd %66 ji zimanê Hurîyan e

Çavkaniyên îslamî 
Êl û eşîrên kurdan di çavkaniyên Îslamî de bifirehî yekem di sedsala 14'emîn de derbas dibin. Di pirtûka Şîbabedîn Omerî ya bi navê Masalik al Absar de lîsteyeke eşîrên kurdan mewcut e. Di vê lîsteye de ji çend eşîrên kurdan bi cîhwar û gelheye wan ve têye qalkirin:
 Gûranî an Kûranî, Cengawer û cotkar in (li Kurdistanê bi van herdû navan eşîr hebin jî, Mînorsky "al-Kûranî" yên Omerî wek êla îroyî ya Gûran terîf dike).
 Gilalî, hinek ji wan koçberê Sûrî bibûne. Mîrê wan, Şerefedîn, di dema moxolan de waliyê Hewlêrê bû ye. Ji aliyê moxolekî ve hatibûye kuştin.
 Zengalî (Zengene)
 Kusa, li Şarezûr, koçberê Misirê û Sûrî bûne.
 Mabir, li Şarezûrê dijîn, bêşeke wan jî koçbere Misirê û Sûrî bûye.

Rojava 

 Hesnan
 alian
 berazî
 sêxan
 Mîran
 Dazwanî (Eşîrên Millî)
 Fikriderin
 Mala Zoro
 Mala Haco

Bakûr
Brûkî, Sipkî, Dazwanî, Ertoşe, Sînemilî, Redkî, Mîlan, Koçgirî, Zîlan, Zirkî, Celalî, Cibran, Hevêrkan, Hesenan, Berazî, Motikan, Hemikan, Mehelmiyan 

Mijarên têkildar:
 Lîsteya eşîrên Botan
 Lîsteya eşîrên Dêrsimê
 Lîsteya eşîrên Serhed
 Lîsteya eşîrên Anatoliya Navîn

Başûr
Binihêre: Lîsteya eşîrên kurd ên Kurdistana Iraqê 
 HesnanHesni)
 caf
 mzurî
 Zebari
 barzani
 talabani
 dezeyî 
 berwarî
 zirarî
 sindi
 nehêlî
 gulî
 surçî
 doskî
 Rêkani
 şerwanî
 nerwaî
 Ertuşî

Eşîrên kurden êzdiyan 
Binihêre: 
Eşîrên kurden êzdiyan
Lîsteya eşîrên êzîdî li Başûrê Kurdistanê kurden kurdistane 
Kurdi kurmanci 
Kurdistan

Xoresan 
 Lîsteya êl û aşîrên kurdên xoresan

Ên esilkurd 
 Lîsteya êl û eşîrên esilkurd

Her wisa binêre 
 []

Pirtûk 
 Aktör, Müttefik, Şaki Kürt Aşiretleri, Weşanên İletişimê, Tuncay Şur&Yalçın Çakmak

Çavkanî 

Civaknasî
Civaka Kurdistanê
Lîste
Eşîr
Gulfiroş (helbest)

Gulfiroş yek ji helbestên Cegerxwîn ên bi nav û deng.

 Ez ji xew rabûm, gulfiroşek dî,
 Pir gelek şa bûm, gul bi dil didî.
 Gul bi dil didî.
 
 Hebû me yek dil, tev jan û kul bû,
 Ne bûme bawer, gul bi dil bidî.
 Gul bi dil bidî.
 
 Bazar me kir go, ser bi ser nadim,
 Ê gulperest bî, can û dil didî.
 Dil bi kul didî.
 
 Min go kî didî. Can û dil bi gul,
 Go ev bazar e, dil bi kul didî.
 Dil bi kul didî.
 
 Min can û dil dan, dil kiriye qêrîn,
 Go ho Cegerxwîn, dil bi gul didî.
 Dil bi gul didî.

Helbest
Bûyera Sî û Sê Guleyan

Komkujiya Sî û Sê Guleyan navê bûyerekê ku tê de di 30ê tîrmeha 1943an de bi fermana Mustafa Muglali li Qelqeliya Wanê 33 gundî hatin kuştin.
 
Di 28ê tîrmeha 1943an de 40 merivên esîra Mîlan bi îddîa li ser sînoran qaçaxçîtî kirine, ji gundên wan hatibûn gerten û hatibûn darizandin. Di dadgehê da, ji vî çil kesî tenê pênc meriv ji alî dadgehê ve tewanbar hatibûn dîtin û avêtibûn hundir, her çiqas bê tewaniya ên din tê hatibû dîtin û berdabûn jî, Orgeneral Mustafa Muglali hatibû navça Qerqeliyê, ferman dabû ku ev 33 gundî bên girtin, û li ser sînor bên gulle kirin. Li ser bicihanîna "fermanê" ya ji alî leskeran ve, 33 merivê ku tu sûcekî wan tunne bû, bê pirsiyarî li ser çiyayekî hatibûn gulle kirin; di nav da yekî ku kustî hatiye hesibandin û li wir hatiye histin, bi birîndarî reviyabû Îranê, li ser vê bûyer hatibû bihîstin. Ji bûyerê haydarbûna raya gistiya Tirkiyayê û destpêka dadgehkirina Mustafa Muglali ancax ber bi dawiya desthilatdariya sazûmana yek partîtiyê, di 1949an da pêk hatibû. Di 11ê îlona 1949an dest bi darizandina Mustafa Muglali hat kirin, 2yê adara 1950î dadgehê 20 sal ceza dayê. Biryar ji alî Dadgeha Bilind a Leskerî ve hat betal kirin û ji nû ve darizandina Muglali hat rojevê, lê berî ku darizandin dest pê bike di 11ê kanûna paşîn a 1951î da li girtîgeha ku tê da dima mir. "Bûyera 33 Berik" di serê gelê kurd da wek mînakek ji mînakên herî berbiçav ên ramyariyên qirr kirinên berî dayêne cih girt. Va qirkirinaê bibûya çavkaniyek mafdarbûna tevgera netewî, û ew dê nifs bi nifs bihata gotin. "Bûyera 33 Gulle" ji alî helbestvanê kurd Ahmed Arîf ve bi helbestî hatiye hûnandin û sahberhemek wejeyî ya nahletê li vê bûyerê dibarîne derketiye holê.

Ciwan Haco albûmeke ser Sî û Sê Gule derxist.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Dîroka Tirkiyeyê
Dîroka Bakurê Kurdistanê
Komkujiyên li dijî sivîlan
Komkujî li Tirkiyeyê
Roja Welat (rojname)

Roja Welat rojnameya kurdî ya rojane ye. Hejmara yekemîn di  de di înternetê de derket.

Roja Welat jî navê rojnameyê ye ku Kemal Burkay û Partiya Sosyalîst a Kurdistan di sala 1977an de di Enqere de derxistibû. Rojnameyeke panzdeh rojî bû, nîv nîvê bi kurdî û tirkî bû. 20-40 hezar çap bûn. Roja Welat, heya ku bi destê hukma leskerî hate girtin 12 hejmar derket.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Roja Welat

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdî
21ê adarê

Bûyer

Kurdistan 
 1590 – Li Stembolê di navbêra Sefewî û Osmanan de peymanek hate mohrkirin. Li gorî vê peymanê, Loristan û Şarezor dikeve bin destê Osmaniyan. 
 1938 – Destpêkirina serhildan û jenosîda Dêrsimê. 
 1946 – Kovara kurdî ya Ciwanên Kurd li bajarê Başûrê Kurdistanê Bûkanê ya bi navê «Hellale« yekemîn hejmara xwe weşand. Kovarê tenê 3 hejmar belav kir.
 1979 – Rêxistina bi navê Bizotnewey Sosyalîstî Kurdistan BSK ji Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê YNK cihê bû. 
 1982 – Ji kadroyên sereke yê PKK'ê û di heman demê de endamê komîta navendî ya PKKê Mazlum Dogan di roja Newrozê de li zîndana Amedê bi 3 darikên kuftikê Newroz pîroz kir û ji bo protestokirina kirinên dewletê xwe feda kir. 
 1983 – Kovara „Stêr" li Sûriyê dest bi weşanê kir. 
 1985 – Eniya Rizgariya Netewa Kurdistan ERNK hate damezirandin. 
 1986 – Dewleta Sûriyê êrîşî ser xwepêşandanên Newrozê yên li Şam û Qamişloyê kir.
 1990 – Zekiye Alkan, li Amedê xwe di roja Newrozê de şewitand. 
 1992 – Endamê HEP'a Şirnexê Mahmut Ertak hate binçavkirin û hîn jî windaye.
 1992 – Endamê HEP'a Şirnexê Halil Baysal di pîrozbahiya Newrozê de bi gûleyên tîmên taybet hate qetilkirin. 
 1992 – Rahşan Demirel bi navê xwe yê kodî Sosin li Qedîfeqeleya Izmîrê xwe di roja Newrozê de şewitand. 
 1992 – Di serhildanên Nisêbîn û Cizîrê de 93 kes şehîd ketin. 
 1994 – 6 Mebûsên DEP'ê hatin girtin.
 1994 – Bêrîvan û Ronahî xwe di roja Newrozê de li bajarê Mannheim a Almanyayê şewitandin.
 1995 – Rêxistina Yekîtiya Netewî ya Demokrata Kurdistan YNDK hate damezirandin ku Doktor Sîrwan sekreterê rêxistinê bû. Her wiha ev rêxistin ji bo Başûrê Kurdistanê yekîtiyeke xurt ava kir û piştî 3 salan bi dawî bû. Di dirêjahiya xebatên xwe de, ev rêxistin gelek caran bû hedefa êrîşên tarî û xêrnexwaz. 
 1995 – Dewleta Tirkiyeyê, ku heta wê rojê cejna Newrozê qedexe dikir û kesên rengê kesk û sor û zer hildigirtin êrîşî wan dikir, îlan kir ku cejna Newrozê ya tirkan e û ev bi deh salane tê pîrozkirin. 
 2001 – Cejna Newrozê di serî de li Amedê û li gelek bajarên Kurdistan û Tirkiyeyê bi beşdariya zêdetirî 500 hezar kesî hate pîrozkirin.

Cîhan 
 1799 – Êrîşa Napolyon Bonapart ya Akkayê bi binkeftinê encam da. 
 1907 – Ev roj weke Roja Dayikên Cîhanê hate pejirandin.
 1918 – Tevgera Biharê ya Almanan destpêkir. 
 1968 – Îsraîlê êrîşî bajarê Karamehê kir.

Jidayikbûn 
 1626 – Pedro de Betancur, ezîz û mîsyonerekî xiristiyan e.
 1949 – Slavoj Žižek, felsefevan û psîkoanalîstê slovenî
 1957 – Youssef Rzouga, helbestvanê tûnisî

Mirin 
 1973 – Aşik Veysel Şatiroglu, hozan û helbestvanê tirk
 1982 – Mazlum Doğan, yek ji kadroyên sereke yên PKK'ê
 1990 – Zekiye Alkan, keça kurd
 1992 – Halil Baysal, endamê HEP'a Şirnexê 
 1992 – Birsen Özcan, endama HEP'a Şirnexê
 1994 – Bêrîvan, keça kurd 
 1994 – Ronahî, keça kurd
 2008 – Çerkezê Reş, helbestvan û nivîskarê kurd

Cejn û salveger 
 Cejna neteweyî ya kurdan û destpêbûna biharê Newrozê
 Roja Dayikên Cîhanê
 Roja Têkoşîna li dijî Nijadperestiyê

Ya navneteweyî
 21-28 adar Hefteya Qehremantiyê

Roj
Kurdistan Report

Kurdistan Report kovareke siyasî-çandî ser Kurdistanê ye. Bi zimanê almanî ji sala 1982'an heta tîrmehê sala 2004'an 114 hejmar derket. Kurdistan Report bi çend ziman wek îtalî, îngilîzi, yewnanî jî derket. Îro bi almanî û îtalî derdikeve.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Malpera Kurdistan Report
Gotar der barê Wîkîpediya

Kovarên kurdî
Özgür Politika

Özgür Politika, rojnameyeke rojane ye ku li Elmanyayê bi zimanê tirkî derdikeve. Wêşandina Özgür Politika piştî bombakirina rojnameya Özgür Ülke li Stembolê di sala 1995an de dest pê kir. Özgür Politika wek dengê kurdên li Ewropayê dihate dîtin. Ji ber sedema ku rojnameya ya PKKê ye, rojname di 5ê îlona 2005a ji aliyê Wezareta hundir ya Almanya hate girtin. Di daweya ku rêvebirên rojnameyê li dijî biryara Wezareta hundir ya Almanya vekirin de, xwediyên rojnamê bi ser ketin û biryara girtinê hate betalkirin, lê rojnameyê dîsa dest bi weşêne nekir, ji ber ku di kanûna paşîn a 2006a rojnameyeke din a rojane bi navê Yeni Özgür Politika cihê wê girtibû.

Mijarên têkildar 
 Özgür Ülke
 Yeni Özgür Politika

Çavkanî 

Rojnameyên rawestandî
Rojnameyên kurdan bi zimanê tirkî
Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê

Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê, bi kurtî PJAK, li Rojhilata Kurdistanê (Îranê) çalak e. PJAK di sala 2004'an kongreya xwe ya yekem pêk anî. Serokê PJAK'ê Hecî Ehmedî ye.

PJAK di Kongreya xwe ya yekem de xwe weke rêkxistinekê ku rêbaza Şaristaniya demokratîk bingeh digre plana xwe darişt. Piştî zêdetirî salek û nîv di kongreya duyem de bi pejirandina Sîstema Konfedralîzma Demokratîk ku ji aliyê Ebdulla Ocalan ve hatibû pêşkeşkirin derbazî pêvajo û asteke nû bû di xebatên xwe de. Ev Kongre di payîza 2005'an de li çiyayên Qendîl li başûrê Kurdistan hat li dar xistin.

Kampên leşkerî yên PJAKê li Çiyayên Qendîlê ne. Her çend PJAK xwe ji PKK cûda bihesibîne jî têkiliyeke xurt heye. PJAK li gor bernameya xwe qada têkoşînê Rojhilatê Kurdistanê bijartiyê. Lê DYA PJAKê wek PKKê wek organîzasyoneke terorîst binav dike. Dibe ku tesîra têkiliyên 
Tirkiye û DYA yê bibe sedema vê binavkirinê.

Hêjayî gotinê ye ku PJAK yek ji endamên KCKye

Newroz TV (rojhilat) kenala televîzyonê ye ya nêzîkî vê tevgerê.

Di sala 2005’an de yekemîn koma endamên PJAK’ê wekî(osman caferî, şîva karger, hebîb tehmasbî, Yusif hatemî u....) ji partiyê veqetiyan û Yekîtiya Demokrat a Kurdistanê (YDKurdistan) ava kirin.

Binêre 
Şoreşa Rojhilatê Kurdistanê

Girêdanên derve 
 Malpera PJAK

Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê
Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Partî (Îran)
Rêxistinên Rojhilatê Kurdistanê
Rêxistinên kurdan
Lîsteya tevgerên jinên kurd

Rêxistinên siyasî yên jinên kurd 
 Yekitiya Jinen Welatparezen Kurdistan (YJWK, 1987)
 Tevgera Azadiya Jinên Kurdistan (TAJK)
 Yekîtiya Azadiya Jinên Kurdistan (YAJK, 1995-1999)
 Bîrdoziya Rizgariya Jinê (8 Adar 1998)
 Partiya Jinên Karkerên Kurdistan (PJKK, 1999-2000)
 Partiya Jina Azad (PJA, 2000-2004)
 Partiya Azadiya Jin a Kurdistan (PAJK, 2004)
 Yekîtiyên Jinên Azad STAR (YJA STAR, 2004)
 Koma Jinên Bilind  (2005)
  Komelgaya Jinen Azad e Rojhilate Kurdistane KJAR 2014

Alên rêxistinên siyasî yên jinên kurd 

Dîrok
Jinên kurd
Bajarên Komara Tirkiyeyê

Bajarên Komara Tirkiyeyê li vê derê gora sîstema îdarî ya Komara Tirkiyeyê (hejmara plaqayê)û bi navên tirkî hatin lîstekirin.

Dabeşkirinên îdarî li Asyayê
Dabeşkirinên îdarî li Ewropayê
Dabeşkirina îdarî ya asta yekem li gorî welatan
Parêzgehên Tirkiyeyê
Dabeşkirina Tirkiyeyê
15ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1410 – Bi yekîtiya Mîrîtiya Mezin a Lîtvanya û Keyaniya Polonyayê li hemberî Şovalyeyên Tîtonî li gundê Grunwaldê şer qewimî.

Jidayikbûn 
 1918 – Bertram Brockhouse, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê.
1963 – Sezai Temelli  ramyar, hevdamezrîner û hevserokê HDP

Mirin 
 1951 – Celadet Bedirxan, siyasetmedar, rojnamevan û zimannasê kurd

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
16ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 

 1980  – Jesse Jane, pornostêrk û modela amerîkî.
1989  – Gareth Bale, gogbazê walesî

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
17ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

Mirin 
 1912 – Henri Poincaré, matematîknas û fîzîknasê fransî.

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
18ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1853 – Hendrik Lorentz, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1918 – Nelson Mandela, yekemîn serokkomarê reşik ê Afrîkaya Başûr

Mirin 
 1991 – Ebubekir Pamukçu, alîgirê MHP'ê û sîxûrê dewleta tirk

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
19ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
 2012 – Gelê Kurd bajar û bajarokên kurdî li rojavayê Kurdistanê xistin di bin bandora xwe.

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1893 – Mayakovskî, helbestvanê rûs

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
20ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1864 – Erik Axel Karlfeldt, helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
 1919 – Sir Edmund Percival Hillary, çiyavan û kaşîf

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
21ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
 1930 – Serhildana Oremar

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
22ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
1980 – Kate Ryan, stranbêja belçîkayî

1992 –  Selena Gomez, stranbêj û aktrîsa amerîkî

Mirin 
 1908 – William Randall Cremer siyasetmendê Brîtanî xwediyê Xelata Nobelê
 1999 – Hozan Serhat, hunermendê kurd

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
23ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
1989 – Daniel Radcliffe, lîstikvanê brîtanî

Mirin 
 1955 – Cordell Hull, dadnas û siyasetmedarê amerîkî.

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
24ê tîrmehê

Kurdistan 
 1923 – Îmzekirina Peyama Lozan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1883 – Victor Francis Hess, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1970 – Hozan Serhat, hunermendê kurd

Mirin 
1981: Dengbêj EIî Merdan li Kerkûkê jiyana xwe ji dest da.

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
25ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1974 – Ceylan Avcı, stranbêj

Mirin 
 2005 – Kazim Koyuncu, stranbêjê laz (jdb. 1971)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
26ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
1930: Îsmaîl Axayê Şikakî (Simko) li ser efûyekê ku ji bo wî hatibû derxistin çû Îranê û li wir hat kuştin.

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
 1847 – Lîberya komarek azad bû.

Jidayikbûn 
 1829 – Auguste Beernaert, dadnas û siyasetmedarê belçîkî
 1855 – Ferdinand Tönnies, civaknas û fîlozofê alman

Mirin 
1930: Îsmaîl Axayê Şikakî (Simko)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
27ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
 1921 – Komeleya Xwendekarên Kurd " Hêvî" li Stembolê hat avakirin.
 1958 – Abdulkerîm Qasim ku di 14ê mehê de dest danîbû ser rêveberiya Iraqê bi serokên başûrê Kurdistanê re hevdîtin pêk anî.

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1878 – August Aichhorn, pedagog û psîkoanalîst.
 1984 – Taylor Schilling, lîstikvana amerîkî

Mirin 
 1946 – Gertrude Stein, nivîskara amerîkî
 1980 – Mihemed Reza Pehlevî, şahê Îranê.
 1970 – Antonio Salazar, dîktatorê Portugalê.
 2021 — Saginaw Grant, aktorekî amerîkî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
28ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

Mirin 
 1794 – Maximilien Robespierre, parêzer û siyasetmedarê fransî (jdb. 1758)

Cejn û salveger 
Roja Zerikê ya Cîhanê

Roj
29ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1830 – Li Fransayê Şoreşa Tîrmehê pêk hat, Charles X ji textê anîn xwar, Louis Philippe anîn şûna wî.
 1900 – Keyê Îtalyayê Umberto I, ji alî anarşîtek bi navê Gaetano Bresci ve hate kuştin.
 1921 – Adolf Hitler bû seroka Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst.
 1957 – Saziya Navneteweyî ya Atomê (International Atomic Energy Agency - IAEA) hate damezrandin.
 1958 – NASA (Daîreya Feza û Hewavaniya Neteweyî ya DYAyê) hate damezrandin.
 1958 – Serokê DYAyê Dwight D. Eisenhower Qanûna Feza û Hewavaniya Neteweyî yê ku ji alî NASAyê ve hate amadekirin da qanûnî kirin.
 1981 – Li Keyaniya Yekbûyî Prensa Walesê Charles, bi Lady Dianayê re zewicî.
 1989 – Li Îranê hilbijartina serokatiyê  Elî Ekber Haşimî Refsencanî kar kir.
 1999 – Cara yekemîn bû ku serokek Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê gava ku li ser karê xwe bû cezayek hilda. Serok Bill Clinton ji sûca îfadeya derew danê ji 90.000 dolar cezayê re hate mehkûmkirin.
 2005 – Stêrnas dan zanîn ku ewana gerstêrkek biçûk keşf kirine û jê re navê Erîsê dane.

Jidayikbûn 
 1805 – Alexis de Tocqueville, siyasetmedar, weşankar û dîroknasê fransî
 1883 – Benito Mussolini, pêşengê faşîzmê yê îtalî
 1898 – Isidor Isaac Rabi, fîzîknasê amerîkî, xwediyê Xelata Nobelê
 1900 – Antoine de Saint-Exupéry, firokevan, helbestvan, rojnamevan û nivîskarê fransî 
 1900 – Eyvind Johnson, nivîskarê swêdî, xwediyê Xelata Nobelê
 1905 – Dag Hammarskjöld, siyasetmedarê swêdî, xwediyê Xelata Nobelê
 1910 – Muzafer Şerif, avakerek psîkolojiya komî yê esilkurd
1972 – Wil Wheaton, lîstikvan û nîvîskarê amerîkî

Mirin 
 1890 – Vincent van Gogh, wênesazê holendî
 1913 – Tobias Asser, dadnas û polîtîkerê hollandî, xwediyê Xelata Nobelê
 1974 – Erich Kästner, nivîskar û helbestvanê alman

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
30ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
 1943 – Bûyêra 33 gule: Bi fermana Mustafa Muglali li Ozalpê 33 gundî hatin kuştin.
 1983 – Hêzên Rejîma İraqê ji Eşîra Barzanî 8 hezar kes girtin û êdî tu agahî nehat bidestxistin
2021 – Li bajarê Qonyayê nîjadperestên tirk êrîşê malbatekî kurd kirin ji malbatê 7 kes hatin kuştin.

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
1818 – Emily Brontë, nivîskara brîtanî
1863 – Henry Ford, hilberînerê otomobîlan
1999 – Joey King, lîstikvan û modelekî amerîkî

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

 1286 - Bar Hebraeus, metranekî suryanî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Çavkanî 

Roj
31ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
 1986 – DGMê ji ber ku bi kurdî axivîn, li hinek endamên SHPê doz vekir.
 1992 – Nûçegihanê Ozgur Gundemê Yahya Orhan hate qetilkirin. 
 1992 – Xebatkarê Ozgur Halkê Çetîn Ababay li Êlihê hat şehîdkirin.
 1999 – Medya TV dest bi weşana xwe kir.

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1912 – Milton Friedman, aborînasê amerîkî, Xelata Nobel a aboriyê li sala 1976ê (m. 2006)
 1939 – Susan Flannery, lîstikvan  û derhênereka amerîkî
1965 – J. K. Rowling, nivîskara brîtanî

Mirin 
 1784 – Denis Diderot, nivîskar û fîlozofê fransî
 2017 – Chris Kutschera (Paul Maubec), lêkolîner, nivîskar û rojnamevanê fransî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
1ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1878 – Kanada beşdarê Yekîtiya Posteyê ya Navneteweyî bû.
 1908 – "SOS" wekî sînyala tengasiyê ya navnetewî hate pejirandin.
 1921 – Partiya Komunîst a Çînê hate avakirin.
 1960 – Serxwebûna Somalyayê.
 1962 – Serxwebûna Rwanda û Burundiyê.
 1979 – Sony, Walkmanê da naskirin.
 1997 – Çîn, hukimdariya bajar-dewleta Hong Kongê piştî 156 salan ji Keyaniya Yekbûyî bi dest xist.
 2002 – Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî hate avakirin.
 2013 – Kroatya bû endama Yekîtiya Ewropayê ya 28em.

Jidayikbûn 
 1646 – Gottfried Wilhelm Leibniz, fîlozof û matematîknasê alman.
1780  – Carl von Clausewitz, serhêz, reformîstê artêşê, zanyar û rewîşdarê leşkeri yê prûsî
 1879 – Léon Jouhaux, sendîkavanekî fransî, xwediyê Xelata Nobelê ya aştiyê
 1976 – Ruud van Nistelrooy, gogbazê holandî
1986 –  Şîfa Gerdî,  bêjer û rojnamevaneke kurd

Mirin 
 1925 – Erik Satie, komponîst û piyanîstê fransî
 1944 – Elî Latîf, wênesaz û werzîşkarê kurd
 1971 – William Lawrence Bragg, fizîknasê Brîtanî xwediyê Xelata Nobelê
 1974 – Juan Peron, serokê berê yê Arjantînê
 1998 – Orhan Kotan, siyasetmedar û nivîskarê kurd
 2001 – Nîkolay Basov, fîzîknasê rûs, xwediyê Xelata Nobelê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
2ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan 
 1993 – Li Sêwas ê 36 rewşenbîr bi rengê şewitandinê hatne qetil kirin.

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1857 – Karl Gjellerup, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê.

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
4ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1776 – Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê serxwebûna xwe îlan kirin.

Jidayikbûn 
(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

Mirin 
 1826 – Thomas Jefferson, serokdewletê sêyem ê DYA'yê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
5ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1857 –  Clara Zetkin , ramyar û parêzvana mafên jinan ku alman  bû. 
 1889 – Jean Cocteau, nivîskar, wênesaz û derhênerê fransî
 1900 – Dennis Gabor, endazyarê xwediyê Xelata Nobelê
 1911 – Georges Pompidou, serokkomarê Fransayê

Mirin 
 1952 – Safiye Ali , 
2020 – Seyidxanê Boyaxçî, dengbêjê kurd

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
6ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
1980 – Eva Green, lîstikvan û modela fransayî

Mirin 
 2005 – Claude Simon, nivîskara xwediyê Xelata Nobelê.

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
7ê tîrmehê

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

Jidayikbûn 
 1979 – Ferîd Xan, helbestvanê kurd.
 1985 –  Greta Martini , pornostêrka romanyayî

Mirin 
1930  – Arthur Conan Doyle di 71 saliya xwe de wefat kir.

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
Omer Dilsoz

Omer Dilsoz nivîskarê kurd e. Di havîna 1978ê de li zozanên Gûzereşê çavên xwe li vê dinyayê vekirin. Dilsoz, destek roman nivîsîn, komek werger kirin û celebên cihê cihê yên nivîsê ceribandin. Dilsoz, bi şêwaza xwe ya taybet tê nasîn. Di berhemên wî de war û welat, dîmenên reşkurmanciya nayab pir aşkere tên kifşê û giyanê zeviya nekêlayî ya kurmanciyê bi gîsnê xwe yê şareza gav bi gav dikêle. Zimanekî lîrîk, vehênaneke şidyayî û tekûz, xeyaleke bêsînor û coş û evîneke mîna robarên geliyan hêc û sermest. 

Omer Dilsoz, li ber sîbera warekî ji warên me, bi dû pêjna çîrokên nayab digere.

Berhem

Berhemên wî ji weşanxaneyên cur bi cur 
 Hêviyên Birîndar Çapa 1. 2003. Aram. Stembol. Roman  
 Bêhna Axê Çapa 1. 2005 Berçem. Stembol. Roman 
 Bila Gotineke Min û Te Hebe Çapa 1. 2007 Berçem. Stembol. Helbest  
 Neynika Dilî Çapa 1. Aram. 2009. Stembol. Roman   
 Berbiska Zer Çapa 1. Avesta. 2011.Stembol. Roman 
 Hevrazên Çiyan Çapa 1. J&J 2013 Amed. Roman   
 Ez û Min Çapa 1. J&J 2015 Amed. Roman  
 Kundê Dadger Çapa 1. Hîva 20016 Amed. Fabl 
 Gêjevang Çapa 1. Lîs 2018. Amed. Roman  
 4kotra 4çela Çapa 1. Lîs 2020. Amed. Roman

Berhemên wî ji weşanxaneya Peywend

Çapa Nû 
Gûzereş/Derza l’Parsûyê, Çapa Nû, 2022. Peywend. Wan. Roman   
Bêhna Axê, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman  
Neynika Dilî, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman   
Berbiska Zer, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman  
Hevrazên Çiyan, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman   
Ez û Min, Çapa Nû, 2022 Peywend. Wan. Roman

Yên nû 
 Kanûnkuj Çapa 1. Peywend. Wan. Bîranîn  
 Işık Çapa 1. Peywend. Wan. Novel  
 Morîbeşkê Êntel Çapa 1. Peywend. Wan. Şano  
 Şair Dibê Çapa 1. 2022 Peywend. Wan. 
 Helbest  Siwar û Peyar Çapa 1. 2022. Peywend. Wan. Roman  
 Li Dû Bihûşta Berze Çapa 1. 2022 Peywend. Wan. Roman  
 Serpêhatiyên Mîro û Simore Çapa 1. 2022 Peywend. Wan. Roman
 Dinyaya Me ya Germ/Dinyaya Wan ya Sar Çapa 1. 2022. Peywend. Wan. Roman

Wergerên wî 
Diyariya Sersalê
Etlesa Erdên Mijdar
Fira Şeva
Pîlotê Şer
Keybanûya Firinde
Sihêrbendê Ozz
Pîrê û Tûtî
Qaştanka/Soro
Masîreşa Biçûk
Mîrzayê Biçûk

Çavkanî

Nivîskarên kurd