nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
23ê çiriya paşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1844 – Dukîtiya Schleswig-Holsteinê ji Danîmarkayê serxwebûna xwe bi dest xist.
 1938 – Adolf Hitler ji bo cihûyên ku xwediyê bêhtirî 5.000 mark zagona stendina baca ji sedî bîst derxist.
 1940 – Romanya, tevlî dewletên Peymana Sêalî bû. Di vê yekîtiyê de Almanyaya Nazî û Îtalyaya Mussolînî hebûn.
 1946 – Behriyeya Fransayê bajarê Hai Phong ê Viyetnamê topbaran kir. Di encamê de 6.000 sivîlan jiyana xwe ji dest da.
 1971 – Nûnerên Komara Gel a Çînê cara yekem tevlî civînên Neteweyên Yekbûyî û Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bûn.
 1980 – Li başûrê Îtalyayê erdhej pêk hat. Di encamê de 4.800 kesan jiyana xwe ji dest da.
 1996 – Balafireke Etiyopyayê hatiye revandin. Piştî ku sotemeniya wê xilas, balafir kete Okyanûsa Hindî û 123 kesên têde mirin.

Jidayikbûn 
 1837 – Johannes Diderik van der Waals, fîzîknasê holandî.
 1860 – Hjalmar Branting, serokwezîrê berê yê Swêdê.
 1920 – Paul Celan, helbestvanê alman ê cihû.
 1978 –  Tanja Bruske, nivîskar û rojnamevana alman.

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
24ê çiriya paşîn

Bûyer

Kurdistan 
 1925 – Li Erzeromê piştî îlankirina zagona şewqeyan xwepêşandanên nerazîbûnê pêk hatin. Li 13 xwepêşandêran cezayê darvekirinê hatiye birrîn û li Erzeromê heyvekê rewşa awarte hatiye îlankirin.
 1976 – Li Bêgiriya Wanê bi mezinahiya 7,2 a li gor pîvana Richterê erdhej çêbû. Di encamê de 3.840 kesan jiyana xwe ji dest da.

Cîhan 
 380 – Theodosiusê Mezin şahiya xwe ya fermî ya têketina bajarê Konstantînopolîsê pêk anî.
 1940 – Slovakya, tevlî dewletên Peymana Sêalî bû. Di vê yekîtiyê de Almanyaya Nazî û Îtalyaya Mussolînî hebûn.
 1976 – Firîna yekemîn a bi zeplînê ji aliyê endazyarê fransî Henrî Giffard ve pêk hat.
 1983 – Îsraîlê ji bo serbestberdana 6 leşkerên xwe 4800 Filistînî serbest berdan.
 2007 – Di hilbijartinan de partiya Kevin Rudd bi radeyeka dengdayîna bilind biserket û ew bû 26emîn serokwezîrê Awistralyayê.

Jidayikbûn 
 1632 – Baruch Spinoza, fîlozofê holandî yê bi eslê xwe cihû
 1926 – Tsung-Dao Lee, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1974 – Azad, rapvanê esilkurd ê Almanyayê

Mirin 
 1958 – Robert Cecil, dîplomatê xwediyê Xelata Nobelê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
25ê çiriya paşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1667 – Li Kafkasyayê erdhejek pêk hat. Bajarê Şemaxî xera bû û nêzîkê 80.000 mirovî jiyana xwe ji dest da.
 1703 – Bagera herî mezin a tomarkirî ya başûrê Îngilistan pêk hat. Di encamê de 9.000 mirov mirin.
 1759 – Li Deryaya Navîn erdhejek pêk hat. Di encamê de ziyana mezin giha Bêrût û Şamê. Herwiha di navbera 30.000-40.000î de mirov mirin.
 1936 – Almanya û Japonya, li dijî rejîma Bolşevîk peymana yekbûnê girêdan.
 1960 – Xwişkên bi navên Minerva, Maria Teresa û Patria Mirabel ku wekî perperok jî tên bîr anîn, hatin qetilkirin. Her sê li Komara Domînîkê li dijî dîktatoriya Trujillo li ber xwe dabûn.
 1973 – Li Yewnanistanê darbeya leşkerî pêk hat.
 1975 – Sûrînam, bû welatekî serbixwe.
 1992 -Parlemena federal a Çekoslovakyayê bi dengdanê biryar da ku welat di 1ê kanûna paşîn 1993an de weke Çekya û Slovakya bibin du dewlet.
 1999 – Dadgeha bilind a cezayê ya nehê ya tirk, cezaya mirinê ya li ser rêberê PKK Abdullah Öcalan pejirand.
 2000 – Li Azerbaycanê Bakuyê erdhejeke bi mezinahiya 7 a li gorî pîvana Richter pêk hat. Di encamê de 26 kes mirin.

Jidayikbûn 
 1917 – Alparslan Türkeş, siyasetmedarê neteweperest ê tirk (m. 1997)

Mirin 
 1903 – Sabin Arana nivîskarê baskî û damezrînerê  Partiya Neteweperest a Baskî (jdb. 1865)
 1950 – Johannes V. Jensen, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1873)
 1999 – Didier Anzieu, psîkoanalîstê fransî (jdb. 1923)
 2012 – Arşevê Oskan, helbestvan û nivîskarê kurd (jdb. 1967)

Cejn û salveger 
 Roja navneteweyî ya li dijî zordariya li ser jinan

Roj
26ê çiriya paşîn

Bûyer

Kurdistan 
 1971 – Şoreşgerê kurd Sait Kırmızıtoprak, bi du hevalên xwe re ji aliyê KDP ve hatiye kuştin.

Cîhan 
 1548 – Artêşa Osmaniyan bajarê Helebê dagir kir.
 1842 – Zanîngeha Notre Dame ya li dewleta Indiana ya DYA'yê hatiye damezrandin.
 1942 – Li Yûgoslavyayê Konseya Antî-Faşîst a Rizgariya Gel hatiye damezrandin.
 1944 – Şerê cîhanê yê duyem: Moşekeke naziyan a V-2 li Londonê li firoşgehekê ket. Di encamê de 168 kesên di dikanê de mirin.
 1944 – Şerê cîhanê yê duyem: Artêşa naziyan bi moşekên V-1 û V-2 êrîş birin ser bajarê Belçîka, Antwerpê.
 1950 – Tirkiye tevlî Şerê Koreyê bû.

Jidayikbûn 
 1909 – Eugène Ionesco,  şanonivîs û nivîskarê ê fransî (m. 1994)
 1931 – Adolfo Pérez Esquivel, çalakvanê xwediyê Xelata Nobelê

Mirin 
 1971 – Sait Kırmızıtoprak, şoreşgerê kurd 
 2010 – Palle Huld, nivîskar û aktorê danîmarkî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
28ê çiriya paşîn

Bûyer

Kurdistan 
 1998 – Li navçeya Çelê ya Colemêrgê firokeyeke artêşa tirk ji aliyê PKK ve hatiye daxistin. Di encamê de 16 leşker mirin.
 2015 – Tahir Elçi parêzerê kurd û serokê Baroya Amedê di dema çalakiya xwedîlêderkertina Minareya Çarling û sekinandina şerê li Kurdistanê de, bi guleyekê hatiye kuştin.

Cîhan 
 1893 – Pîrekan cara yekemîn di hilbijartinên Zêlanda Nû de deng dan.
 1936 – Japonya, dagirkirina Etiyopyayê ya ji aliyê Îtalyayê ve pêk hatibû pejirand.
 1958 – Çad, Gabon û Komara Kongo bûne komarên xweser.
 1960 – Morîtanyayê ji Fransayê serxwebûna xwe bi dest xist.
 1964 – Partiya alman NPD li bajarê Hannoverê hatiye damezrandin.
 1975 – Tîmora Rojhilat ji Portûgalê serxwebûna xwe îlan kir.
 1991 – Osetyaya Başûr ji Gurcistanê serxwebûna xwe îlan kir.

Jidayikbûn 
 1757 – William Blake, helbestvan û wênesazê îngilîz 
 1820 – Friedrich Engels, fîlozofê alman
 1881 – Stefan Zweig, nivîskarê Awistriyayî
 1950 – Russell A. Hulse, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1964 – Şêrko Fatah, nivîskarê kurd
 1979 – Sarah Perry, nivîskara îngilîz

Mirin 
 1954 – Enrico Fermi, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
1968 – Enid Blyton, nivîskarekî îngilîz.

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
29ê çiriya paşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 800 – Karlê Mezin ji bo lêpirsînkirina îddayên di derbarê sûcdariyên Papa Leo III de giha Romayê.
 1922 – Mezela Tutankhamun ji bo gel hatiye vekirin.
 1944 – Komara Gel a Albanyayê hatiye damezrandin.
 1945 – Komara federal a Yûgoslavyayê hatiye damezrandin.
 1947 – Neteweyên Yekbûyî, parçekirina ji hev ya Filîstîn û Îsraêlê pejirand. Bi vê re dewleta Îsraêl hatiye damezrandin.
 1972 – Helbestvan Can Yücel, ji ber pirtûka xwe ya bi navê "Sosyalîzm û Mirov li Kubayê" ji bo cezayê lêbirrîn ê 7,5 salan kete girtîgehê.
 1978 – 913 endamên terîqeta bi navê Perestgeha Gel li daristanên Guyanayê bi hev re jehr xwarin û xwe kuştin.

Jidayikbûn 
 1825 – Jean-Martin Charcot, norlogê fransî
 1924 – Danielle Mitterrand, hevjîna serokkomarê Fransayê
 1932 – Jacques Chirac, serokkomarê berê yê Fransayê

Mirin 
 1932 – Evdila Cewdet, bijîşk, helbestvan û siyasetmedarê kurd

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
30ê çiriya paşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1872 – Yekemîn maça futbolê ya navneteweyî li Glasgowê hatiye leyistin (Skotland-0 Îngilistan-0)
 1908 – Li Marianna ya Pennsylvaniayê di encama teqîna tepînkekê de 154 kesan jiyana xwe ji dest da.
 1936 – Li Londonê Qesra Krîstal ango the Crystal Palace di encama şewatê de xera bû.
 1966 – Barbadosê ji Brîtanyayê serxwebûna xwe bi dest xist.
 1967 – Komara Gel a Yemena Başûr ji Brîtanyayê serxwebûna xwe bi dest xist.
 1982 – Albûma Michael Jackson ya li cîhanê herî gelek hatiye firoştin ''Thriller derket.

Jidayikbûn 
 1667 – Jonathan Swift, nivîskarê îrlandî
 1817 – Theodor Mommsen, dîroknasê xwediyê Xelata Nobelê
1835 - Mark Twain, nivîskarê amerîkan
 1865 – Rudyard Kipling, helbestvan brîtanî, romannivîs û çîroknivîs
 1869 – Nils Gustaf Dalén, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1874 – Winston Churchill, siyasetmedar û serokwezîrê Brîtanyayê

Mirin 
 1900 – Oscar Wilde, şanonivîs û helbestvanê îrlandî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
2ê adarê

Bûyer

Kurdistan 
 1925 – Hêzên Şêx Seîd dora Amedê girtin.
 1945 – Li bajarê Kurdistan Bedlîsê erdhej çêbû.
 1950 – Li bajarê Wanê 33 kurd ji aliyê artêşa tirk ve bi fermanê orgeneral Mustafa Muğlalı ve hatin gulebarankirin.
 1994 – Derbeya parlamenê pêkhat. Parlementerên DEPê Hatîb Dîcle, Leyla Zana, Ahmet Turk, Orhan Dogan, Selîm Sadak, Mahmut Alinak, Sirri Sakik li meclîsê mafê destnedana wan hate rakirin û hatin girtin.
 2012 – Li Amedê bi beşdariya nêzîkê 200 zimannasan Konferansa Ziman a Neteweyî destpê kir. Ev konferans sê rojan dom kir.

Cîhan 
 1836 – Komara Teksasê ji Meksîkayê veqetiya û serxwebûna xwe îlan kir.
 1910 – Li Washingtonê du trên li hev qelibîn û 118 kes mirin.
 1933 – Li Japonyayê, erdheja herî dijwar ya 133 salan qewimî.
 1943 – Li Sûtlûceya Stenbolê kargeha teqemeniyê teqiya, 27 kes mirin.
 1956 – Marokoyê ji Fransayê serxwebûna xwe bi dest xist.
 1992 – Ermenistan, Azerbaycan, Qazaxistan, Qirgizistan, Moldova, San Marîno, Tacîkistan, Tirkmenistan û Ûzbêkistan tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.

Jidayikbûn 
 1931 – Mîxaîl Gorbaçov, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
 1937 – Abdelaziz Bouteflika, serokdewletê Cezayirê
 1964 – Îsmet Elçî, nivîskar û derhênerê esilkurd
 1969 – Mesrûr Barzanî, serokwezîrê Başûrê Kurdistanê 
 1980 – Zuhal Demir, parlementera esilkurd

Mirin 
 2007 – Nedim Dağdeviren, helbestvanê kurd

Cejn û salveger 
 2ê adarê roja cejna Heftemal e.

Roj
Ûrmiye

Ûrmiye, Wirmê an Urmê (), bajarê didu ya herî mezin ê rojhilatê Kurdistanê paş bajarê Kirmaşan ê ye. Nifûsa bajarê Ûrmiyê li derdora 970.000 ye. Xelkê Ûrmiyê bi zaravayê kurdî kurmancî  û zimanê azerî dipeyivin. Bajar ji çend herêmên cuda ên kurdnişîn û azernişîn pêk tê:

Etîmolojî 

Heta niha gelek niqaş li ser vî navî hatine kirin. Hraç Martirosiyan (Hrach Martirosyan) di kitêba xwe bi navê  Studies in Armenian Etymology  di rûpela 681 de dibêje  Ormî  di zimanê Ermenî de wate divarê derûdora bajêr. Paşê dibêje  ormi  digel ὅρμος /  hormos  a Yewnanî bi wateya liman ya iskile, yek kok heye ku erdnîgarê jî vê peyt dike.

Ûrmiyê dîrokekî pir kevin heye. Pêşniyarê dîn ji bo koka navê Ûrmiyê ev in: Pourdavoud,  Ûr-  (bajerekî mîna di bêjeya Ûrşelîm, bajarê Silêman) û  -miye  (av); di zimanê Aramî de wate bajarê avan. Samuel Noah dibê ku  orum  digel  ho-ru-um  a di navê  horumkoraka  ya Sumêrê ku navê çiyayekî di  Efsaneya loqalbanda padişahê Sumerê  ye hevkok be. Minorsky, ji ber ku di hin nivîstekyên Sûryanî de ku li pal gola Ûrmiyê hatine dîtin navê  Armaitî Urmaitî  hatiye dibe ku ev nav Sûryanî be. Navê berê yê Ûrmiyê di serdema şah de Rizayiye bû ku ji navê Riza Şahê Pehlevî girtÎ bûn. Navê Ûrmiyê yê kevin di serdema Sasaniyan de Çîçist bû ye ku di nivîsteka Avestayê de jî hatiyê ku zadîgeha Pêxembera Zêrdeşt bû ye. Niha jî li kêlega Ûrmiyeyê gundek bi navê Çîçist heye.

Erdnîgar 
Ji aliyê erdnîgariyê de, bajarê Ûrmiyeyê ji aliyê rojhilat ve digehe gola Ûrmiyê û ji aliyê rojava ve digehe bakurê Kurdistanê û ji bakur ve digehe bajarê Selmasê û ji aliyê başûr ve digehe bajarên Nexede û Şino yê.

Ûrmiye navenda parezgeha Azerbaycana Rojava(bi kurdî parêzgeha Ûrmiye) yê, ku ji bajarên Mehabad, Xoy, Selmas, Makû, Çaldiran, Miyanduav, Bokan, Nexede, Şino, Pîranşar û Serdeştê pêk tê.
"Menda-Avdî"

Dabeşkirina bexşê

Dîrok 
Di vî bajarî de yek ji pêşengên tevgera Kurdayetiyê Dr. Qasimlo hatiye dinê.

Demografî 
Li herêmê êlên Begzade, Celalî, Dirî, Hinare, Herkî , Kirmanc, Kore Sunî, Seyîd û Evdoyî  û Kardarî dijîn.

Çavkanî

Girêdanên derve 

Bajarên Rojhilatê Kurdistanê
Rojhilata Kurdistanê
Ûrmiye
Soma Biradost (nahiye)

Soma Biradost, yek ji nahiyeyên ku bi navçeya Ûrmiye ve girêdayî ye. Nahiye dikeve parezgeha Azerbaycana Rojava a Rojhilata Kurdistanê. Ev bexş  Ji du gundistanên Soma û Biradostan pêk tê navenda wê jî bajarê Sêroyê ye. Rûniştvanên wê bi giştî kurdên kurmanc in. Ev bexş hemû çiya ne û zêdetir li 1600 metro ser asta deryayên azad e.

Dabeşkirina nahiyeyê 
Yek bajar û sê gundistan li vê nahiyeyê hene;
Bajar: Sêro
 Somaya Serî 
 Somaya Binî 
 Biradost

Çavkanî 

Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)
Îlam (parêzgeh)

Parêzgeha Îlamê yek ji parêzgehên dewleta Îranê ye ku li rojavayê Îranê ye. Axa vê parêzgehê gelek hişk e û i nav parêzgehên Îranê de kêmtirîn daristan li vê parêzgehê hene. Bakurê parêzgehê çiyayî ye û başûrê parêzgehê bi giştî ji deştan pêk tê. Navenda parêzgeha Îlamê bajarê Îlamê ye. Parêzgeha Îlamê ji rojava ve cîranê Iraqê, ji başûr ve cîranê parêzgeha Xûzistanê, ji rojhilat ve cîranê parêzgeha Loristanê û bakur ve jî cîranê parêzgeha Kirmaşanê ye.

Parêzgeha Îlamê ji layê neft û gazê gelek zengîn e.

Nav

Dîrok

Gel
Îlam ji gelên cûrbecûr tê de dijîn, bi piranî Kurd digel 89.6%, li dû Lurs bi 6.4%. Li Abdanan, Dehloran û Mehran pirraniya niştecîyan bi rêzdarî bi Kurdî û Lûrî diaxivin. Li Darreh Shahr, piraniya niştecî di Laki û Lurish de diaxivin, û di heman demê de hin eşîrên Lurs mîna Shuhans, Seleyverzis û Kaydkhordeh ku li deverên başûr û rojhilatê parêzgehê dijîn hene. Bakur bi piranî ji eşîrên Kurd ên ku bi du zaravayan diaxivin dijîn: Kalhuri û Feyli. [13] Piraniya wan Feylî ne, wek yên wan Kurdên Malekshahi, Khezel, Arkawâzi, Beyrey û (Ali şanêrwan). Piraniya nişteciyan li parêzgeha Ilam misilmanên şiî ne.

Ziman
Pirraniya ziman xelkê îlam Kurd in.Zarava gelê îlam kelhorî û feylîyê

Şaristanên Îlamê 
 

Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 

 Awdanan (navçe): Abdanan, Serabbax, Mormorî
 Çerdawel (navçe): Asmanawa, Serawellê, Şewaw, Towhîd (Çerdawel)
 Îlam (navçe): Husênawa an jî Îlam, Çwar
 Eywan (navçe): Eywan, Zerne
 Bedre (navçe): Bedre (Îlam), Çeşme Şîrîn
 Dereşar (navçe): Dereşar, Majîn
 Dêluran (navçe): Dêluran, Pehle, Mîme, Mûsiyan
 Sîrwan (navçe): Lomar
 Melekşahî (navçe): Erkewazî, Melekşahî, Mehr
 Mehran (navçe): Mehran, Salihawa
 Heleyran (navçe): Towhîd (Heleyran)

Parêzgehên kurdnişîn

 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Rêvebirina îdarî
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye:

Çavkanî 

 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997.
 Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan.
Aliakbari, Mohammad; Gheitasi, Mojtaba; Anonby, Erik (2015). "On Language Distribution in Ilam Province, Iran". Iranian Studies. 48 (6): 835–850. doi:10.1080/00210862.2014.913423
Aliakbari, Mohammad; Gheitasi, Mojtaba; Anonby, Erik (2015). "On Language Distribution in Ilam Province, Iran". Iranian Studies. 48 (6): 835–850. doi:10.1080/00210862.2014.913423
Luristan (parêzgeh)

Luristan an jî Loristan (bi Luri: Lûrrisu, bi Farisî: Lorestān) parêzgeheke li Îranê ye. Ev parêzgeh ji  Hersîn û Kengawer li parêzgeha Kirmaşan dest pê dike û heta Endîmişka Xûzistanê diçe. 

Piraniya xelkê wê eyaletê kurdên Lur û Lek in.

Dabeşkirina parêzgehê 
Bi dûçûna rêvebirina îdarî ya Îranê, navên parçeyên dabeşkirî û rêvebirên parçeyan wiha ye :

Navçeyên parêzgehê û bajarên parêzgehê ev in : 
 Ezna (navçe): Ezna, Momenabad
 Elîguderiz (navçe): Elîguderiz, Şuleabadî Elya
 Borûcerd (navçe): Borûcerd, Oştoryan
 Pulîduxter (navçe): Pulîduxter, Memulan
 Çegnî (navçe): Veysiyan, Serab Dowre
 Xurremabad (navçe): Xuremabad, Beyranşehr, Sepîddeşt, Zaxe
 Dilfu (navçe): Nûrabad, Heft Çeşme
 Dorûd (navçe): Dorûd, Çalençûlan
 Rûmeşkan (navçe): Çeqabol
 Silesile (navçe): Eleştir, Fîruzabad
 Kûhdeşt (navçe): Kûhdeşt, Derbgonbed, Gerab, Kûnanî

Parêzgehên kurdnişîn

 Çarmihal û Bextiyarî (parêzgeh)
 Kurdistan (parêzgeh)
 Azerbaycana Rojava (parêzgeh)
 Xorasana Bakur (parêzgeh)
 Hemedan (parêzgeh)
 Kirmaşan (parêzgeh)
 Îlam (parêzgeh)
 Luristan (parêzgeh)
 Xûzistan (parêzgeh)
 Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)
 Fars (parêzgeh)
 Bûşehr (parêzgeh)
 Tehran (parêzgeh)

Çavkanî 

Luristan (parêzgeh)
Erdelan

Erdalan yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê ye.

Ev herêm ji Seqiz dest pê dike û heta Kamyaran dom dike. Di vê herêmê de serdema qacar 18 Bluk ( Navçe)hebu.

1.bajarê Sine

2.Esfend Awa

3.Seqiz

4.Bane

5.Marîwan

6.Hewraman Text

7.Hewraman Lon

8.Cewanrû

9.Xorxore

10.Keraftu

11.Ubatû

12.Leîlax

13.Klaterzan

14.komasí

15.Rewanser

16.Qerarure,Saral,HusainAwa

17.Bêlewar,MirAwa,Palingan

Erdnîgariya Îranê
Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Bakur (herêm)

Herêma Bakur yek ji herêmên Rojhilata Kurdistanê (Îran) ye.

Ev herêm ji çemê Aras dest pê dike û heta Deştebêl dom dike. Di vê herêmê de navçeyên Bazirgan, Makû, Şot, Urmiye û Selmasê û Xoy hene. Bajarê Urmiyê mezintirîn bajarê herêma bakurê rojhilata Kurdistanê ye û ji aliyê hukûmeta navendî ve wek navenda wîlayeta Urmiyê hatiye nasîn.

Erdnîgariya Îranê
Erdnîgariya Rojhilata Kurdistanê
Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê

Partiya Azadiya Jinê ya Kurdistanê (PAJK) di kongreya pêncem a PJA'yê di sala 2004'an de hat damezrandin.

Binihêre 
 Lîsteya tevgerên jinên kurd

Girêdanên derve
 Malpera PAJK'ê

Partiyên siyasî yên Kurdistanê
Adil Duran

Adil Duran hunermend û nivîskarekî kurd e. 

Adil Duran sala 1955'an di Dêrsimê de li Kurdistana bakur hatiye dinyayê. 1968an de bı karê şano dest bı jiyana huneri kıriye. piştre bi rojnamevani u helbest nivisiyê, çê kirina wêne u xêzikan jiyana xwe berdewam kiriye. 1971 cara yekem ew tê girtin. 1978 an jı ber sedem zor û zilma Romi tê Berlinê ciwar dibe. Li Tirkiyê û derweyi welat di gelek kovar u rojnameyan de berhemên wi tên weşandın, 1984 ligel hunermend û ronakbîrên kurd  Navenda çanda amojgariya Kurdi  sazî û man dikin u ew dibe berpırsiyarê karê çandi. 1976 an dı wari helbestan de li Tirkiyê xelata yekem distine. di karê xêzıkan de 1977 xelateke taybetî u sala 1979 an de ji lı Kuba yê xelateke mezin ya Navnetewi distine.

Dı wari xebata Wêne an de 1976 dı festivala Yarımca, 1984-85 li Berlinê, 1993 li Siwisreyê, 1996 li Almanya li Kalrsruhe yê u bi alîkariya organizasyonên mirovhez pêşanidaneki mezin rêxist.

Adil Duran Pirtukek bi kurdi  Destana Dersim  çapkır. 1985 an de çû Swêd û 3 salan li wir ma û federasyona komelên kurdî de xebat kir u demeke kin kete nav redaksiyona Kovara Berbang ê. Piştre jı sedema pêwistiya kar û barên Netewi berê xwe da welat. Di 4'ê nîsanê sala 1989an de hate girtin 15 roj ê şevan êşkence lê hate kirin û 3 salan gırtigehên Romî de ma. Di 1992an de careke dîn derket derve î nefiyê jiyana bû. 

Duran jî di kovaran wek Nûdem û Helwest de nivîsand û destwêneyên ji bo pirtûka Çend Şêweyên Efsaneya Şahmaran çêkir. 

Duran li Basel (Swîsre) dimîne û ê digel Şanoya Bajar a Baselê xebata şano dıke û karê xwe yi huner u çandi dıdomine.(listıkek bı navê  Bajarê bi dil  ji bo şano amadeye...)

Duran di Wîkîpediayê de li ser mijarên çandî û hunerî dinivîse.

Berhem 
 Destana Dersim

Nivîskarên kurd
Hunermendên kurd
Kesên ji Dêrsimê
Jidayikbûn 1955
Mêr
1ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan 
 2000 – Kurdsatê dest bi weşanê kir.
 2009 – Li Zanîngeha Mêrdînê  Enstîtuya Zimanên ku li Tirkiyeyê Dijîn hatiye damezrandin.

Cîhan 
 1402 – Tîmûrleng, bajarê Izmîrê dorpêç kir.
 1640 – Portûgalê ji Spanyayê serxwebûna xwe îlan kir.
 1867 – Bingeha bajarê Cheyenne bi çêkirina rêya hesin hatiye avêtin.
 1918 – Keyaniya serbî, slovenî û kroatî (ku piştre weke Keyaniya Yûgoslavya tê nasîn) hatiye damezrandin.
 1925 – Peymana Lokarnoyê di navbera Fransa, Almanya, Brîtanya, Îtalya, Polonya, Belçîka û Çekoslovakyayê de li bajarê Londonê hatiye îmzekirin.
 1964 – Malawî, Malta û Zambiya tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
 1976 – Angola tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1981 – Vîrusa AIDSê bi awayê fermî hatiye nasîn.
 1983 – Papûa Gîneya Nû ji Awistralyayê serxwebûna îlan kir.
 1988 – Benazîr Butto weke serokwezîra Pakistanê hatiye peywirdarkirin.

Jidayikbûn 
 1943 – Evelyn Gressmann, lîstikvana alman
 1943 – Wolf-Rüdiger Eisentraut, mîmarê alman
 1962 – Sadık Yalsızuçanlar, helbestvanekî tirk
 1966 – Hozan Diyar, stranbêjekî kurd

Mirin 
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
15ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1256 – Hulagû Xanê mongolî keleha Heşhaşiyan a li Îranê ya bi navê  Elemût zemt kir û xera kir.
 1914 – Şerê Cîhanî yê Yekem; Artêşa serb bajarê Belgradê ji destê Awistriya-Mecaristanê stend.
 1923 – Li Stenbolê di navbera Tirkiye û Mecaristanê de peymana dostaniyê hatiye îmzekirin.
 1941 – Hêzên naziyan li geliyekî nêzî bajarê Xarkiv (Kharkiv) a Ûkraynayê 15.000 cihû kuştin.
 1972 – Ji ber ku pasaport nedane Yaşar Kemal, ew neçû civîneke navneteweyî. Lê ji sedema nerazîbûnan, dewletê piştî 15 rojan pasaport da Yaşar Kemal.
 1976 – Welatê Samoa tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1978 – Serokdewletê DYA'yê Jimmy Carter da zanîn ku ewê Komara Gel a Çînê nas bikin û hemû pêwendiyên xwe yên bi Taywanê re bibirrin.
 1994 – Welatê Palaû tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.

Jidayikbûn 
 1852 – Henri Becquerel, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1945 – Nacî Sebrî Akreyî, nivîskar û rojnamevanê kurd

Mirin 
 1890 – Gayê Rûniştî, yek ji serokên navdar ên çermsorên DYA'yê
 1958 – Wolfgang Pauli, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
2ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1804 – Napoleon Bonaparte, li Parisê li Katedrala Notre Dame, bi tevlîbûna papayê wê demê taca împeratoriya Fransayê da serê xwe.
 1908 – Li Çînê kurikê 2 salî yê bi navê Pu Yi bû împerator.
 1914 – Awistriyayê bajarê Belgradê dagir kir.
 1939 – Li bajarê New York City Balafirgeha La Guardia hatiye vekirin.
 1956 – Fidel Castro, Che Guevara û 80 hevalên wan ên din bi Yata Granma gihane Kubayê.
 1961 – Serokê Kubayê Fidel Castro dan zanîn ku ew xwediyê ramana Marksîst-Lenînîst e û Kuba wê bi komunîzmê werê birêvebirin.
 1971 – Ebû Zebî, Ajman, Dubaî, Fujairah, Sharjah û Umm al-Qaiwainê dewleta Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî pêk anîn.
 1988 – Benazîr Butto weke serokwezîra Pakistanê sond xwar. Bi vê re, ew bû pîreka yekemîn ku bûbû serokê dewleteke îslamî.
 1993 – Bazirganê tilyakê yê Kolombiyayî Pablo Escobar ji aliyê hêzên ewlekariyê ve hatiye kuştin.

Jidayikbûn 
 1816 – Amadeo Preziosi, wênesazê maltî

Mirin 
 1547 – Hernán Cortés, dahênerê spanî
 1814 – Marquis de Sade, romannivîsê fransî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
3ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1818 – Illinois bû 21emîn dewleta DYA'yê.
 1912 – Bulgaristan, Yewnanistan, Montenegro û Serbistanê ji bo xilaskirina şerê Balkanê yê yekem bi dewleta Osmaniyan re agirbestek îmze kirin.
 1956 – Brîtanya û Fransayê daxuyand ku ewê ji Kanala Suweyşê vekişin. 
 1971 – Şerê di navbera Pakistan û Hindistanê de destpê kir.
 1976 – Êrîşeke sûîkastî li hemberî Bob Marley pêk hat. Di encamê de du gule lê ketin, lê Bob Marley piştî vê bi du rojan derkete konserê.
 1989 – Serokê DYA'yê George H. W. Bush û serokê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst  Mikhail Gorbaçov, li Maltayê civînek pêk anîn. Di encamê de hatiye ragihandin ku şerê sar bi dawî bû.

Jidayikbûn 
 1886 – Manne Siegbahn, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1895 – Anna Freud, psîkoanalîsta Awistriyayî
 1973 –   Holly Marie Combs, lîstikvan û hilberînera televîzyonê yê amerîkan

Mirin 
 2000 – Gwendolyn Brooks, helbestvana amerîkan

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
4ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1881 – Hejmara yekem a rojnameya Los Angeles Timesê derket.
 1897 – Di navbera Osmaniyan û Yewnanistanê de peymana agirbestê hatiye îmzekirin.
 1918 – Serokê DYA'yê Woodrow Wilson, ji bo hevdîtinên aştiyê yên ji bo şerê cîhanê yê yekem çû Ewropayê. Ev cara pêşî bû ku serokdewletekî amerîkan serdana fermî li welatên Ewropayê pêk anîbû.
 1945 – Senatoya DYA'yê bi dengdana 65 li hemberî 7 dengan biryar da ku tevlî Neteweyên Yekbûyî bibe.
 1954 – Restorana Burger Kingê ya yekem li Miami, Florîda, ya DYA'yê hatiye vekirin.
 1975 – Sûrînam tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1980 – Koma rockê ya bi navê Led Zeppelin ji sedema mirina daholvanê wan John Bonham da zanîn ku koma wan belav bû.
 1982 – Komara Gel a Çînê makezagona xwe ya îroyîn pejirand.
 1992 – Ji sedema şerê navxweyî dewleta DYA'yê 20.000 leşker şandin Somaliyayê.

Jidayikbûn 
 1875 – Rainer Maria Rilke, helbestvana alman
 1943 – Volker Storch, biyologê alman
 1943 – Björn-Hergen Schimpf, pêşkêşkerê alman

Mirin 
 1123 – Omer Xeyam, helbestvan û fîlozofê îranî
 1679 – Thomas Hobbes, fîlozofê îngilîz
 1952 – Karen Horney, psîkoanalîsta alman

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
5ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1492 – Krîstof Kolomb, Haîtî û Komara Domînîk keşf kirin.
 1878 – Li New York City di şewata Şanoya Brooklynê de 278 kesan jiyana xwe ji dets da.
 1908 – Rojnameya Kürt Teavün ve Terakki (Alîkarî û Pêşketina Kurd) li Stenbolê dest bi weşanê kir.
 1932 – Fîzîknasê esilalman ê ji Swîsreyê Albert Einstein vîzeya amerîkan stend.
 1941 – Şerê cîhanê yê duyem; Keyaniya Yekbûyî li dijî Fînlenda, Mecaristan û Romanyayê şer da destpêkirin.
 1957 – Serokdewletê Îndonezyayê Sukarno hemû mirovên holendî ji welatê xwe derxistin. 
 1977 – Misirê têkiliyên xwe yên dîplomatîk bi Sûrî, Lîbya, Cezayir, Iraq û Yemena Başûr re birrîn.
 1978 – Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst bi Komara Demokratîk a Efxanistanê re peymaneke 20 salî ya bratiyê îmze kir.
 1993 – Şaredarê Viyanayê Helmut Zilk bi êrîşa nameya bombeyî brîndar bû.

Jidayikbûn 
 1901 – Werner Heisenberg, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1903 – Cecil Powell, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1936 – Václav Havel serokkomarê pêşî yê Çekyayê

Mirin 
 1791 – Wolfgang Amadeus Mozart, bestekarê Awistriyayî
 2013 – Nelson Mandela, yekemîn serokkomarê reşik ê Afrîkaya Başûr

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
6ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1790 – Kongreya Amerîkayê ji New Yorkê barkirin bajarê Fîladelfiya.
 1865 – Xala qedexekirina bendîtiyê li makezagona Amerîkayê hatiye zêdekirin.
 1877 – Thomas Edison cara pêşîn dengê xwe tomar kir.
 1897 – London di cîhanê de bû bajarê yekemîn ku xwediyê taksiyên bi lîsans bû.
 1916 – Şerê cîhanê yê yekem; Hêzên Navend bajarê Bûkareştê zemt kirin.
 1917 – Fînlandê ji Rûsyayê serxwebûna xwe îlan kir.
 1917 – Li bajarê Halifax a Kanadayê cebilxaneyek teqiya. Di encamê de bêhtirî 1900 kesî jiyana xwe ji dest da û beşek ji bajar xira bû.
 1922 – Parêzgeha Serbixwe ya Îrlendayê hatiye damezrandin.
 1940 – Yewnanistanê bajarê Albanya yê bi navê Premete dagir kir.
 1991 – Li Kroatyayê artêşa gel a Yûgoslavyayê bajarê Dubrovnîkê bombebaran kir.

Jidayikbûn 
 846 – Hesenê Eskerî, yek ji dozdeh îmamên şia

Mirin 
 1981 – Haşim Öztunç, zana û şoreşgerekî kurd

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
7ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 43 b.z. – Siyasetmedar û fîlozofê Romayî Marcus Tullius Cicero hatiye kuştin.
 1787 – Delaware, bû dewleta yekemîn ku makezagona DYA'yê pejirand.
 1917 – Şerê cîhanê yê yekem; DYA'yê li dijî Awistriya-Mecaristanê şer îlan kir.
 1946 – Li Atlantayê hotelek şewitî. Di encamê de 119 kesan jiyana xwe ji dest da.
 1975 – Îndonezyayê, Tîmora Rojhilat dagir kir.
 1987 – Li Kalîforniyayê balafireke amerîkî ket. Di encamê de 43 kes mirin.
 1988 – Li Ermenistanê bi mezinahiya 6,9 a li gorî pîvana Richterê erdhej çêbû. Di encamê de bêhtirî 25.000 kesî jiyana xwe ji dest da, 15.000 kes brîndar bûn û 400.000 kes bêmal ma.
 1999 – Düzce, bû bajarê 81emîn ê Tirkiyeyê.
 2002 – Li Bengladeşê di encama çar êrîşên li dijî şanogehan de 18 kes mirin û 200 kes jî brîndar bû.

Jidayikbûn 
 1928 – Noam Chomsky, zanyarê amerîkî

Mirin 
 43 b.z. – Cicero, siyasetmedarê Romayî
 1906 – Élie Ducommun rojnamevanê xwediyê Xelata Nobelê
 1947 – Nicholas Murray Butler, fîlozofê xwediyê Xelata Nobelê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
8ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1808 – Artêşa Napoleon Bonaparte kete bajarê Madrîdê.
 1941 – Piştî êrîşa Pearl Harborê dewleta DYA'yê li dijî Japonyayê îlana şer kir û bi vî awayî tevlî Şerê cîhanê yê duyem bû.
 1966 – Keştiya Yewnanistanê ya bi navê SS Heraklion li Deryaya Egeyî noqav bû. Di encamê de bêhtirî 200 kesî jiyana xwe ji dest da.
 1980 – John Lennon (damezrînerê koma muzîkê ya bi navê The Beatles) li devê mala xwe ji aliyê heyranekî xwe yê nexweş ve hatiye kuştin.
 1994 – Doza Partiya Demokrasiyê (DEP) bi dawî bû. Parlementerên ku cezaya darvekirinê ji wan re dihate xwestin yên bi navê Hatip Dicle, Orhan Doğan, Leyla Zana, Selîm Sadak, Sırrı Sakık ve Mahmut Alinak bi tevahî bi 89 sal û 6 mehan hatin cezakirin. Lê ji ber li berçavgirtina rojên di girtîgehê de yên Mahmut Alinak û Sırrı Sakık ew serbest hatin berdan.
 1996 – PKK, 6 leşkerên dîlgirtî li Kurdistana Başûr teslîmî parlementerê Wanê yê Partiya Refahê Fethullah Erbaş, serokê giştî yê Komeleya Mafên Mirovan Akın Birdal û serokê şaxa Izmîrê ya Mazlum-Derê Halit Çelik kirin.
 2009 – Di êrîşeke bombeyî de li Bexdayê 127 kes mirin û 448 kes jî brîndar bûn.

Jidayikbûn 
 1832 – Bjørnstjerne Bjørnson, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
 1911 – Nîkos Gatsos, helbestvanê yewnan

Mirin 
 1864 – George Boole, matematîknasê dahêner
 1955 – Hermann Weyl, fîzîknas û fîlozofê alman
 1980 – John Lennon, stranbêjê îngilîz

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
9ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1856 – Hêzên îranî, li bajarê Bûşêhr hêzên brîtanî dorpêçkirin.
 1905 – Li Fransayê zagona ji hev veqetandina karê dewletê û karê dînê hatiye pejirandin.
 1917 – Hêzên dewleta Brîtanyayê, bajarê Orşelîmê zemt kirin.
 1941 – Şerê Cîhanî yê Duyem; Komara Gel a Çînê, Kûba û Guatemala li dijî Japon û Almanyayê şer îlankirin.
 1961 – Herêm Tanganyîka ya Tanzanyayê ji Brîtanyayê serxwebûna xwe bi dest xist.
 1966 – Barbados tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1971 – Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1987 – Pirsgirêka Îsraêl-Filîstînê; Întîfadaya yekem li  Şirîta Xezeyê destpê kir.
 1990 – Serokê Solidarnośćê (Tevgera Hevkariyê) Lech Wałęsa li Polonyayê di hilbijartinan de biserket.

Jidayikbûn 
 1895 – Dolores Ibárruri, nivîskara baskî (m. 1989)
 1926 – Henry Way Kendall, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (m. 199)
 1968 – Kurt Angle, gemşkarê profesyonel ê amerîkî

Mirin 
 1916 – Théodule-Armand Ribot, fîlozof û psîkologê fransî (jdb. 1839)
 1937 – Nils Gustaf Dalén, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1869)
 1955 – Hermann Weyl, matematîknasê alman (jdb. 1885)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
11ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1816 – Indiana weke dewleta 19em tevlî DYAyê bû.
 1907 – Avahiyên parlemena Zêlanda Nû ji sedema şewatê bi tevahî xera bûn.
 1941 – Bi daxuyaniya Adolf Hitler û Benito Mussolini dewletên Almanya û Îtalyayê li dijî DYAyê şer îlan kirin.
 1946 – Fona Alîkariya Zarokan a Neteweyên Yekbûyî (UNICEF) hatiye damezrandin.
 1964 – Che Guevara,li New Yorkê di Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de axaftinek kir. Di dema axaftinê de êrîşeke bi hewanan pêk hat.
 1994 – Ji ber ku Çeçenistanê bi yekalî serxwebûna xwe îlan kir hêzên leşkerî yên Rûsyayê bi fermana Borîs Yeltsîn ketine Çeçenistanê.
 1997 – Îmzekirina Protokola Kyotoyê destpê kir.
 2001 – Dewleta Çînê tevlî Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê bû.
 2009 – Partiya Civaka Demokratîk, ji aliyê dadgeha makezagonê ya Tirkiyeyê ve hatiye girtin.

Jidayikbûn 
 1803 – Hector Berlioz,  avazdaner û nvîskarê fransî (m. 1869)
 1843 – Robert Koch, kîmyagerê xwediyê Xelata Nobelê (m. 1910)
 1882 – Max Born, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (m. 1970)
 1911 – Necîb Mehfûz, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê (m. 2006)
 1918 – Aleksandr Soljenîtsin, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê (m. 2008)
1981– Nikki Benz, modela kanadî, pornostêrk û derhênera fîlman yê bi eslê ûkraynî ye.

Mirin 
 1938 – Christian Lous Lange, aştîxwaza xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1869)
 1975 – Nihal Atsız, yek ji pêşengên îdeolojiya tirkperestiyê (jdb. 1905)

Cejn û salveger 
 Damezrandina yekîtiya afretên kurd

Roj
10ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1817 – Mississippi, bû 20emîn dewleta DYA'yê.
 1901 – Xelatên Nobelê yên yekemîn hatine dayîn.
 1902 – Li Tazmanyayê mafê dengdanê dane jinan.
 1923 – Helbestvanê îrlandî William Butler Yeats, Xelata Nobelê ya Wêjeyê stend.
 1927 – Fîlozofê fransî Henri Bergson, Xelata Nobelê ya Wêjeyê stend.
 1929 – Nivîskarê alman Thomas Mann, Xelata Nobelê ya Wêjeyê stend.
 1964 – Keşeyê afro-amerîkan Martin Luther King, Xelata Nobelê stend.
 1970 – Nivîskarê rûs Aleksandr Soljenîtsin, Xelata Nobelê ya Wêjeyê stend.
 1975 – Fîzîknas û ronakbîrê rûsî Andrey Saxarov, Xelata Nobelê ya Aştiyê stend.
 1978 – Enwer Sedat û Menaxem Begîn Xelata Nobelê ya Aştiyê stend.
 1979 – Mader Teresa, Xelata Nobelê ya Aştiyê stend.
 1993 – Hêzên ewlekariyê yên dewleta tirk bi ser navenda rojnameya Özgür Gündemê ya li Stenbolê de girtin û hemû xebatkar kirin binçavan.
 2003 – Dadnasa îranî Şîrîn Ebadî, Xelata Nobelê ya Aştiyê stend. Bi vê re ew bû yekemîn pîreka misilman ku ev xelat wergirtibû.

Jidayikbûn 
 1830 – Emily Dickinson, helbestvana DYA'yî
 1891 – Nelly Sachs, helbestvan û nivîskara alman

Mirin 
 1198 – Îbn Ruşd, fîlozof û matematîkzanê berberî
 1896 – Alfred Nobel, kîmyager û karsazê swêdî
 1936 – Luigi Pirandello, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
 1968 – Karl Barth, teologê swîsreyî

Cejn û salveger 
 Her sal piştî hilbijartina berendamên xelatê, ji aliyê keyê Swêdê ve Xelata Nobelê ya Kîmyayê tê dayîn.

Roj
12ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan 
 627 – Şerê Nînewayê: Artêşa Bîzansiyan a di bin fermandariya împerator Herakliyo de li Nînewayê artêşa Sasaniyan têk bir.
 1980 – Sekreterê giştî yê rêxistina KAWA, Hüseyin Aslan û 15 hevalên wî di encama operasyoneke leşkerên tirk de li Qamişloyê hatin kuştin.

Cîhan 
 1098 – Sefera xaçperestan a yekem: Hêzên xaçperestan li bajarê Marat el-Numan komkujiyek pêk anîn. Li vî bajarî 20.000 niştecih kuştin û piştî ku birrçî bûn laşê mirovan xwarin.
 1901 – Dahênerê îtalî Guglielmo Marconi, cara pêşîn di ser Okyanûsa Atlantîk re sînyalên radyoyê bi dest xistin.
 1911 – Bajarê Delhî ji dêla Kolkatayê bû paytexta Hindistanê.
 1941 – Şerê cîhanê yê duyem: Keyaniya Yekbûyî li dijî Bulgaristanê, Mecaristan û Romanyayê li dijî DYA'yê, Hindistanê jî li dijî Japonyayê îlana şer kir.
 1958 – Gîne tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1963 – Kenyayê ji Keyaniya Yekbûyî serxwebûna xwe bi dest xist.
 1979 – Di erdhejeke li Kolombiyayê pêk hatî de 259 kesan jiyana xwe ji dest da.
 1979 – Li Korêya Başûr derba leşkerî pêk hat.
 1991 – Li Îndonezyayê di encama erdhejê de 1500 kesî jiyana xwe ji dest da.

Jidayikbûn 
 1938 – Connie Francis, stranbêja amerîkan

Mirin 
 2003 – Heydar Eliyev, serokdewletê azerî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
13ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1642 – Deryavanê holendî Abel Tasman, Zelanda Nû vedît.
 1942 – Li bajarê Tirkiyeyê Çorumê erdhej çêbû. Di encamê de 25 kes mirin û 589 xanî xera bûn.
 1949 – Dewleta Îsraêlê bajarê Orşelîmê weke paytext hilbijart.
 1974 – Li Maltayê komarî hatiye îlankirin.
 1996 – Kofi Annan bû heftemîn sekreterê giştî yê Neteweyên Yekbûyî.
 2002 – Yekîtiya Ewropayê da zanîn ku di 1ê gulana 2004an de welatên Kîpros, Çekya, Estonya, Mecaristan, Letonya, Malta, Lîtvanya, Polonya, Slovakya û Slovenya wê bibin endamên yekîtiyê.
 2003 – Dîktatorê berê yê Iraqê Sedam Huseyn li Tikrîtê di encama operasyonekê de hatiye girtin.
 2005 – Li dijî parlamena Hindistanê êrîşa terorî pêk hat. Di encamê de 15 kes mirin.

Jidayikbûn 
 1797 – Heinrich Heine,  helbestvan, nivîskar û rojnamevanê alman
 1923 – Philip Warren Anderson, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

Mirin 
 1048 – Bîrûnî, fîlozof, matematîknas û fîzîknasê îranî
 1721 – Alexander Selkirk, deryavanê skotlendî ku romana Robinson Crusoe ji jiyana wî hatiye girtin

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
14ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1819 – Alabama bû 22emîn dewleta DYA'yê.
 1900 – Zanyarê navdar Max Planck, li Berlînê xebata xwe ya li ser mekanîka kuantumê pêşkêşî civîna fizîkê kir.
 1911 – Roald Amundsenê norwêcî bû mirovê yekem ku gihaşte Cemsera başûr.
 1941 – Şerê Cîhanî yê Duyem; Japonyayê bi Taylandê re peymana yekîtiyê îmze kir.
 1950 – Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî hatiye damezrandin.
 1955 – Albanya, Awistriya, Bulgaristan, Kamboçya, Srî Lanka, Fînlenda, Mecaristan, Îrlenda, Îtalya, Urdun, Laos, Lîbya, Nepal, Portûgal, Romanya û Spanya tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
 1960 – Li Tengava Stenbolê tenkerên yûgoslav û yewnan li hev ketin. Di encamê de 52 kes mirin.
 1999 – Kirîbatî, Nauru û Tonga tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
 2002 – Civîna çarem a komîteya giştî ya Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê pêk hat.
 2008 – Rojnamevanekî bi navê Muntazar el-Zeydî di dema axaftina George W. Bush a li Bexdayê de, pêlava xwe avête serokdewletê DYA'yê.

Jidayikbûn 
 1895 – Paul Eluard, helbestvanê fransî
 1922 – Nîkolay Basov, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1970 – Anna Maria Jopek, stranbêja polon

Mirin 
 1799 – George Washington, serokdewletê yekem ê DYA'yê
 1943 – John Harvey Kellogg, bijîşk û karsazê amerîkan
 1984 – Vicente Aleixandre, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
 1989 – Andrey Saxarov, fîzîknas û rewşenbîrê xwediyê Xelata Nobelê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
16ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1707 – Li Japonyayê çiyayê Fuji yê volkanîk teqîna dawî ya tomarkirî pêk hat.
 1914 – Şerê cîhanî yê duyem; Keştiyên şer ên almanan bendergehên bajarên îngilîz ên Hartlepool û Scarborough bombebaran kirin.
 1920 – Li Haiyuana Çînê bi mezinahiya 8,6 ya li gorî pîvana Richter erdhej çêbû. Di encamê de nêzîkî 200.000 kesî jiyana xwe ji dest da.
 1932 – Rêhesina di navbera bajarên Samsun û Sêwasê de vebû.
 1946 – Taylenda tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1991 – Qazaxistan, ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst serxwebûna xwe bi dest xist.
 1998 – Li bajarê Êlihê kurda bi navê Gulistan Taş bi sedema protestokirina zexta li ser serokê PKK'yê Abdullah Öcalan bedena xwe da ber agir.

Jidayikbûn 
 1770 – Ludwig van Beethoven, bestekarê alman

Mirin 
 1914 – Ivan Zajc, derhêner û bestekarê kroatî
 1922 – Elîezer Ben-Yehuda, jînkerê zimanê îbranî

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
17ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan 
 1946 Alayê Kurdistanê bo yekemîn car li Mehabadê li rojhilatê Kurdistan hatiye heldan.

Cîhan 
 Îro roja Ala Kurdistanê ye.
 1399 - Li Ewropayê dagiriya mongolan dest pê kir.
 1637 - Li Japonê serhildanên Shimabarayê dest pê kir.
 1718 – Brîtanyayê li dijî Spanyayê îlana şer kir.
 1777 – Fransayê bi awayê fermî dewleta DYA'yê nas kir.
 1903 - Birayên Wright bi balafira xwe yên bi navê Wright Flyer ve fira pêşîn pêk anîn.
 1918 – Artêşa Fransayê bajarên Edene û Mersinê dagir kirin.
 1967 – Serokwezîrê Awistralyayê Harold Holt dema xwe soba dikirn, winda bû.
 1981 – Li Polonyayê polîsan gule barande ser xwepêşandêran. Di encamê de karker mirin.
 1983 – Li Madrîdê di klubeke şevê de şewat derket. Di encamê de 82 kes mirin.
 1989 – Li Brezîlê piştî nêzîkê 30 salan hilbijartin pêk hatin.
 2010 – Kesekî bi navê Mihemed Buezîzî li Tûnisê bedena xwe da ber agir. Bi vê bûyerê re gelê Tûnisê dest bi xwepêşandanan kirin û hikûmeta Zeynel Ebîdîn Bîn Elî hatiye hilweşandin. Herwiha vê bûyerê bandorek li gelên ereb ên li welatên din jî kir.
 2013 - Li Tirkiyê operasyona bêrêtî dest pê bû.

Jidayikbûn 
 1797 - Joseph Henry, fizîknasê amerîkî.
 1937 - John Kennedy Toole, nivîskarê amerîkî.
 1948 – Kemal Kılıçdaroğlu, siyasetmedarê tirk.

Mirin 
 1273 – Celaledîn Rûmî, mitesewifê îslamê (jdb. 1207)
 1830 – Simón Bolívar, têkoşerê Venezuelayî (jdb. 1783)
 1964 – Victor Francis Hess, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê (jdb. 1883)
 1986 – Mihemed Arif Cizîrî, dengbêjê kurd (jdb. 1912)
 2011 – Kim Jong-il, serokê Korêya Bakur (jdb. 1941)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
 Roja Alaya Kurdistanê

Roj
18ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1787 – New Jersey, bû dewleta sêyem ku makezagona DYA'yê pejirand.
 1865 - Li DYAyê koletî hatiye rakirin.
 1917 – Di navbera Rûsya û Tirkiye de peymana Ezirganê hatiye îmzekirin.
 1956 – Japonya tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1954 – Li Kîprosê li dijî Tirkiye, Brîtanya, û DYA'yê xwepêşandan pêk hatin. Di encama gule reşandina leşkerên îngilîz de, du kîprosî mirin û 42 hatin binçavkirin.
 1969 – Parlementoya Brîtanyayê ji nav cezayê kuştinê cezayê darvekirinê betal kir.
 1978 – Domînîka tevlî Neteweyên Yekbûyî bû.
 1996 – Li Perûyê gerîlayên Tupac Amaru li paytext Lîmayê bi ser konsolxaneya japon de girtin û 500 kes kirin rehîne.

Jidayikbûn 
 1839 – Théodule-Armand Ribot, fîlozof û psîkologê fransî
 1856 – Joseph John Thomson, fîzîknasê brîtanî xwediyê Xelata Nobelê
 1878 – Josef Stalin, serokdewletê Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst
 1913 – Willy Brandt, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
 1963 - Brad Pitt, aktorê amerîkî
1978 - Josh Dallas aktorê amerîkî
 1985 – Hana Soukupová, modela navdar a çek

Mirin 
 1111 - Îmam Xezalî, ramangêrê Îslamê 
 1996 – Eyşe Şan, stranbêja kurd
 1999 - Robert Bresson, derhênerê fransî.
 2011 – Václav Havel serokkomarê pêşî yê Çekyayê (jdb. 1936)

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
19ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan 
 2006 – Partiya Demokrasiya Beşdar hatiye damezrandin.

Cîhan 
 1805 – Artêşa Napoleon Bonaparte kete bajarê Warşovayê.
 1984 – Çîn Û Brîtanya li ser dewrkirina Hong Kongê li hev hatin. Biryar hatiye dayîn ku Hong Kong di 1997an de tevlî Çînê bibe.
 1986 – Hikûmeta Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst da zanîn ku, wan mişextiya hundirîn a li ser dijberê rejîmê Andrey Saxarov rakiriye û hevjîna wî Yelena Bonner jî efû kirine.
 1997 – Li Endonezyayê balafirek kete çemê Musiyê. Di encamê de 104 kesan jiyana xwe ji dest da.
 2001 – Li Arjentînê ji sedema qeyrana aborî alozî derket. Li bajarê Buenos Aires û gelek deverên din talan destpê kir.
 2011 – Artêşa amerîkî piştî 8 salan bi awayê fermî ji Iraqê vekişiya. Di navbera heşt salan de 4.474 leşkerên amerîkî li Iraqê hatin kuştin.

Jidayikbûn 
 1833 – Vital Cuinet, erdnîgarzanê fransî
 1852 – Albert Abraham Michelson, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1934 – Pratibha Patil, siyasetmedara hindî
 1961 – Eric Allin Cornell, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 1973 – Müge Anlı, spîker û rojnamevana tirkperest

Mirin 
 1848 – Emily Brontë, nivîskara îngilîz
 1953 – Robert Andrews Millikan, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
 2000 – Mehmûd Baksî, nivîskarê kurd

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
20ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1917 – Li Rûsyaya Sovyet yekem rêxistina polîsan a nependî ya bi navê Çeka hatiye damezrandin.
 1924 – Serokê naziyan Adolf Hitler ji girtîgehê serbest hatiye berdan.
 1924 – Li Tirkiyeyê navê bajarê Kırkkilise weke Kırklareli hatiye guhertin.
 1942 – Şerê cîhanê yê II.; Bajarê Kolkatayê ji aliyê hêzên japonî ve hatiye bombebarandin.
 1946 – Li Nankaidō, ya Japonyayê erdhejeke bi mezinahiya 8,1 MW (li gorî pîvana momentê) bû sedema  tsunamiyê. Di encamê de bêhtirî 1.300 kesan jiyana xwe ji dest da û 38.000 xanî xera bûn.
 1955 – Bajarê Cardiffê weke paytexta Walesê hatiye ragihandin.
 1977 – Cîbûtî û Viyetnam tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
 1995 – Balafireke amerîkan 50 dûrî bakurê bajarê Cali ya Kolombiyayê pêçavê çiyayekî ket: 160 kesî jiyana xwe ji dest da.

Jidayikbûn 
 1841 – Ferdinand Buisson, siyasetmedarê xwediyê Xelata Nobelê
 1890 – Jaroslav Heyrovský,kîmyager û dahênerê xwediyê Xelata Nobelê
 1915 – Aziz Nesin, nivîskar û helbestvanê tirk

Mirin 
 1968 – John Steinbeck, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
 1984 – Stanley Milgram, psîkologê amerîkan

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
21ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan 
 2011 – Li nêzîkî gundê Seletê ya li ser rêya Amed-Êlihê kamyonekê li pêçavê mîdîbusekê da. Di encamê de 25 kes mirin û 8 kes jî brîndar bûn.

Cîhan 
 1832 – Şerê Misirî û Osmaniyan; Li nêzîkê bajarê Qonyeyê artêşa misirî zora artêşa Osmaniyan bir.
 1937 – Galaya yekem xêzefîlmê rengîn Heft qambost û prensesa berfîn pêk hat.
 1968 – Apollo 8 ji bo heyvê hatiye şandin.
 1979 – Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîstan welatê Efxanistanê dagir kir.
 1987 – Duyem hikûmeta Turgut Özal hatiye damezrandin. Ev hikûmeta 46emîn a Tirkiyeyê bû.
 1988 – Balafira Boeing 747 ya sefera navbera London-New Yorkê dikir li Skotlendayê teqiya. Di encamê de 270 kesan jiyana xwe ji dest da.
 1991 – Rûsya, Belarûs, Ûkrayna, Qazaxistan, Moldova, Azerbaycan, Ermenistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Tirkmenistan û Qirgizistanê yekîtiyeke bi navê Koma Dewletên Serbixwe damezrandin.
 1995 – Rêveberiya bajarê Betlehemê ji destê Îsraêlê derket û kete destê Filîstînê.
 2005 – Li Înglistanê destûra zewaca di navbera hevcinsan de pêk hat. Bi vê destûrdayînê re Elton John û David Furnish zewicîn.

Jidayikbûn 
 1917 – Heinrich Böll, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
 1937 – Frank Billings Kellogg, dadnas û dîplomatê xwediyê Xelata Nobelê
 1967 – Mîxeîl Saakaşvîlî, serokê Gurcistanê

Mirin 
 1375 – Giovanni Boccaccio, nivîskar û helbestvanê îtalî
 1940 – F. Scott Fitzgerald, nivîskarê amerîkan

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
22ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan 
 1978 – Li Mereşê bûyerên komkujiyê destpê kirin. Di van bûyerên ku heta 26ê kanûna pêşîn domîn de 111 kes hatin kuştin û 176 kes jî brîndar bûn.

Cîhan 
 1831 – Trêna baran a yekem li bajarê Rûrkî ya Hindistanê xebitî.
 1885 – Samurayekî bi navê Itō Hirobumi bû yekemîn serokwezîrê Japonyayê.
 1932 – Li Hindistanê hikûmeta brîtanî, 28 hezar girtî serbest berdan. Di nav wan girtiyan de Mahatma Gandî jî hebû.
 1940 – Şerê cîhanê yê duyem; Herêma Hîmarê ya Albanyayê ji aliyê artêşa yewnanî ve hatiye dagirkirin.
 1942 – Şerê cîhanê yê duyem; Adolf Hitler fermana pêşvebirina weke çekê ya moşeka V-2 îmze kir.
 1944 – Şerê cîhanê yê duyem; Artêşa Gel a Viyetnamê ji ber ku li dijî dagirkirina Japonyayê li ber xwe bide hatiye damezrandin.
 2011 – Li Bexdayê di encama çendek êrîşên bombeyî de, herî kêm 57 kes mirin û 176 kes jî brîndar bûn.

Jidayikbûn 
 1856 – Frank Billings Kellogg, dadnas û dîplomatê xwediyê Xelata Nobelê
 1930 – Dr. Ebdulrehman Qasimlo siyasetmedarê kurd

Mirin 
1870 – Gustavo Adolfo Bécquer, nivîskarê spanî
1951 – Mihemed Şerîf Paşayê Babanî, siyasetmedarê kurd
 1989 – Samuel Beckett, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
23ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan

Cîhan 
 1914 – Şerê cîhanê yê yekem; Hêzên Awistralya û Zêlanda Nû gihane bajarê Qahîreya Misirê.
 1947 – Cara pêşîn danasîna transîstorê ji aliyê Laboratuarên Bell ve hatiye kirin.
 1972 – Li paytexta Nîkaraguayê, Managua erdhejeke 6.5 a li gorî pîvana Richter çêbû. Di encamê de ji 10 hezaran bêhtir mirovan jiyana xwe ji dest da.
 1973 – Li Fasê balafira rêwiyan ket. Di encamê de 106 kes mirin.
 1979 – Artêşa Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîstan bajarê Kabûlê dagir kir.
 1985 – Şoreşgerê kurd Mehmet Nazif Aktaş li Parîsê ji aliyê endamên partiyeke kurd ve hatiye kuştin.
 1990 – Li Slovenyayê referandûm pêk hat. Di encamê de xwesteka gel a veqetînê ya ji Yûgoslavyayê biser ket.
 2002 – Li Îranê bajarê Ardistanê balafira Ûkraynayê ket. Di encamê de 46 zanyarên rûs û ûkraynî mirin.

Jidayikbûn 
 1938 – Migirdîç Margosyan, nivîskarê ermenî
 1975 – Yasmîn Levy stranbêja ji cihûyên sefardî

Mirin 
 668 – Mor Gabriel, metran û ezîzê Mêrdînî
 1985 – Mehmet Nazif Aktaş (Celal), şoreşgerê kurd

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj
24ê kanûna pêşîn

Bûyer

Kurdistan 
 1144 – Îmadedîn Zengî bajarê Rihayê zemt kir.
 2008 – Li Şirnexê gerîlayên PKK'yê li dijî maşîneke leşkerên tirk êrîş li dar xistin. Di encamê de 3 leşker mirin û 12 brîndar bûn.

Cîhan 
 1919 – Li bajarê Bayburtê serhildana ji aliyê Şêx Eşref ve li dijî rêveberiya Ataturk hatibû destpêkirin, têk çû.
 1924 – Li Albanya rêveberiya komarî hatiye îlankirin.
 1941 – Şerê cîhanê yê duyem; Bajarê Kuching ê Malezyayê ji aliyê hêzên japon ve hatiye dagirkirin.
 1951 – Lîbyayê ji Îtalyayê serxwebûna xwe îlan kir.
 1964 – Li Srî Lanka û Hindistanê bager çêbû. Di encamê de nêzîkê 7 hezar kesan jiyana xwe ji dest da.

Jidayikbûn 
 1881 – Juan Ramón Jiménez, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
 1956 – Hemîd Kerzeî, serokdewletê Efxanistanê
 1961 – Îlham Eliyev, serokdewletê Azerbaycanê
 1981 – Xatar, rapvanê kurd

Mirin 
 1469 – Vasco da Gama, kaşîfekî navdar ê portugalî
 1982 – Louis Aragon, nivîskar û helbestvanê fransî
 2008 – Harold Pinter, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

Cejn û salveger 
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

Roj