Mûş

Mûş, () bajarekî herêma Bakurê Kurdistanê ye û bajêr li başûrê rojavayê Deşta Mûşê hatiye avakirin.

Nav 
Mûş bajarekî zehf kevn e. Li çavkaniyên asûriyan de tê behskirin ku navê herêmê ji Şaristaniya Mûşkiyan tê. Îbraniyan navê herêmê "Mûşa" (erdên avî) danîne. Navê herêmê dema Îslamê de wek "Tarûn" hatiye bikaranîn. Mûş niha li Tirkiyeye li herêma Rojhilatê ye.

Dîrok

Kronolojî 

Berî Îsa (zayîn):
 900 - 609 dema ûrartiyan
 609 - 550 dema medan
 550 - 334 dema persan
 68 dema domayiyan

Piştî Îsa (zayîn):
 217 - 637 dema Sasaniyan
 637 dema bîzansiyan
 641 dema ereban
 1071 dema selçûkiyan
 1191 dema eyûbiyan
 1495 dema osmaniyan
 1655 mîrîtiya şerefxanan
 1916 dema rûsan
 1917 dema tirkan

Erdnîgarî

Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr 
Bajar di nav parelelên 39° 29' û 38° 29' bakûr û meridyenên 41° 06' û 41° 47' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi Erziromê ve, li rojava bi Bîngolê ve, li başûr bi Diyarbekir, Sêrt û Bidlîsê ve û li rojhilat jî bi Agiriyê ve tê girêden.

Taybetiyên erda bajêr 
Pîvana erda bajar 8.196 km² ye. Çiyayê herêmê 34,9% , deşt 27,2% û platoyên herêmê jî 37,9% teshkil dike. Li Mûşê tene, nok, tutûn û kixsên şekir tê çandin.

Avhewa 
Li herêmê îklîmek reshayî û sar derbas dibe. Zivistanan sar u bi berf, havînan jî hênik derbas dibe. carna çemên herêmê zivistanan diqerisin.

Çiyayên herêmê 
Çiyayê kurtikê bilindtir yê herêmê ye (2.950 m), Avnî (2.754 m), Xamirpêt (2.500 m) û Otluk (2.155 m) jî çiyayên din yê herêmê ne.

Deşt, zozan û gelî 
Deşta Mûşê, deşta mezintir ji yên Kurdistanê ye. Dirêjbûna wî 80 km û firehbûna wî jî 30 km ye. Mezinbûna deştê 1.650 km² ye. Deşt di navbera çiyayên Nemrûd (Bidlîs), Şerefdîn, Qereçawûş û çemê Muradê de ye.

Deşta Kopê (525 km²),  deşta Lîz (160 km²) û deşta Milazgirê (450 km²) mezin in.

Çem û Gol 
Çemê Mûradê ji bakûrê dikeve herêmê. Mûrad şaxek çemê Firatê ye. Çemê Reş, Lîz, Çolboxir, Heronek û Memanlî ji çemên din yê herêmê ne.

Li herêmê hinek golên siruştî û biçûk jî hene. Wek Gola Bûlanix (10 km²), Sekî (Xamurpet) 83 km²).

Babetên heywanan 
Li herêmê ruvî, gur, semasî, kewroşk û kew hene. Li gol û çemên herêmê masî jî peyde dibin.

Serjimar û Navçeyên Bajêr (2013) 

 Mûş (Navend) (bi tirkî, Muş), 182.883 rûniştvan
 Kop, 84.128 
 Dêrxas, 27.589 
 Tîl, 26.833 
 Milazgir 57.934 
 Gimgim, 33.186

Tevahiya serjimara herêmê (tevlî gundan) 412.553 e.

Aborî

Serwetên bin erdê 
Herêm ji alî madenan ne dewlemend e. Li herêmê tenê çîmento, barît û xwê ji bin erdê dertê.

Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê 
Piştî zivistanek dirêj û sar li Mûşê tabîat xwe duguhere û her der şîn dibe. Ji Kela Mûşê her derê deşta Mûşê tê xwuyakirin. Rezên Mangok bi ava xwe yê sar û şinahiya xwe bi nav û deng e li herêmê.

Germavên herêmê wek Gola Şor, bazikan jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.

Çand û huner

Dîn û civak 
Elewî û Sunni ciwakê teşkîl dikin. Ciwak ji kurdan û hinek azerî, Çeçen ên ku dewletê anîne bicihkirine pêk tê. Li navçeya Kopê hinde Terekeme hene.

Xwarênên herêmê 
Li herêmê zuhakirina sebze û fîkiyên havinê ji bo zivistanê di nav gel de pir tê çêkirin. Jê vê zuhakirinê re gel dibêje "kak", "jax" jî ji zuhakirina şînahiyên kovî, wek kereng re tê gotin. Mirov dikarin jaxê û kerengan ji bo zivistanê tekin ava şor jî.

Qirçik: qaşilkên zuha yên xiyaran di nav rûn de bi pîvaz û îsotan re tê sorkirin. Îşkene bi ser tê reşandin û bi sosa ji mast, sîr û rûn çêkirî tê xwarin.

Li herêmê tirşî jî ji alî gel ve pir tê çêkirin. Qavûrme, çavbelek, mirtoxe û herse xwarinên din yên herêmê ne ku ji alî gel ve tên xwarin.

Heftadirek: bulxur bi hêk tê li hevxistin. Di siniyek din de kifteyên ji qîme, pîvaz, ava hinaran û birinca kelandi hatiye çêkirin tê sorkirin. Bulxur wek perçên biçûk hundirên wan tê wekirin û kiftên sorkirî dikeve hundirê van û di avê de tê kelandin. Rûnê sorkirî bi ser tê reshandin û serwîs dibe.

Kincên herêmê 
Fîstanên jinan dirêj û qedîfe ne. Îşlikên hundir (melekof) li gundan tê li xwe kirin. li bajaran carna çend fîstan bi ser hevde jî tê li xwe kirin. Fîstanê ser, ber wê vekirî ye. Ji kefiya pishtê re dibêjin "şehre". di serî de şalek (kirap) tê girêdan. Di serê keçên ciwan de "leçek" yên pîr de jî "kofî" hene. Carna pere yan jî zêr li serî tê girêdan.

Zilamên herêmê şal (pantolonê fireh) bi îşlig li xwe dikin. Êleg û çakêt li ser şal de li xwe dikin. Cîzme, karox, pilava lastîk ya reş jî di nigan de heye. Di bêrîka êlegên zilamên pîr de saet heye. Li hinek gundan şal û şapik jî tê li xwe kirin.

Çavkanî

Malperên  Mûşê 
 http://www.mus.gen.tr/  Muş Web Portal - Li vê malperên Mûşê temaşe bikin...
 http://www.ademsonmez.com/ Malpera Hunermend Adem Sönmez ji Mûşê...
 http://www.bulvargsm.com/mus_resimleri/  Albuma Mûşê. Li virda resimê Mûşê temaşe bikin...