nazimali/kurdish-wikipedia-articles huggingface dataset:
Weşanên Sî

Weşanên Sî yek ji weşanxaneyên kurdan ên li Stembolê ye. Edîtoriya weşanxaneyê ji aliyê Müslüm Yücel ve tê kirin.

Pirtûkên Weşanên Sî 
Dimenên Derizî-Îrfan Amîda (Helbest, Reşemî 2002, ISBN 975-6560-14-2)
Kakil - Dilawer Zeraq (Kurteçîrok, 2002)
Viyan - Newroz Saîdpour (Roman, 2002)
Li Qerexa Şevê Hîvron - Kemal Orgun (Roman, 2002)
Mistek Jiyan - Çiya Mazî (Kurteçîrok, 2003)
Xelat - Sedat Yurtdaş (Kurteçîrok, 2003)
Jidilara - Fewzî Bîlge - (Kurteçîrok, 2003)
Gera Pênûsê - Salihê Kevirbirî (2003)
Qeşem - Bêrî Bihar (Helbest, 2002) ISBN 975-7714-01-8)
Arzeba, m. zahir kayan (helbest,2001) 975-6560-04-5)

Çavkanî 

Weşanxane
Hêzên Parastina Gel

Hêzên Parastina Gel (HPG) navê gerîlaya kurd e. HPG di 7. kongreya PKK'ê di sala 2000'a de hatin damezarandin. Navê hêza leşkerî ya berê ARGK bû.

Di 1'ê heziranê 2004 agirbesta yekalî bi dawî bû. HPG di helwesta parastina rewa de ne.

Girêdanên derve 
 Malpera HPG a Nû 

Rêxistina leşkerî
Rêxistin (Kurdistan)
PKK
MySpell

MySpell bernameya ji bo kontrolkirina rastnivîsê ya OpenOffice.org e. Ji bo MySpell ferhengeke bi kurdî heye. Ji ber vê OOo bernameya ofîsa yekemîn bi kontrola rastnivîsa kurdî ye.    
   
Bernameyên din ji bo kontrolkirina rastnivîsê Ispell û Aspell in. Ferhengên MySpell ji bo Aspell jî tên weşandin. Ji ber vê ferhenga Aspell a kurdî jî heye.   
    
MySpell di asta ceribandinê ye. Guhertoya dawî ya MySpell a Kurdî 0.20 ye.

Sazkirina MySpell a kurdî

Sazkirina Jixweber   
Sazkirina MySpell êdî jixweber jî dibe, bi DicOOo 1.4.1 û jê pêşketîtir jixweber tê sazkirin.

Sazkirina bi Destan   
Di guhertoyên kevin (<1.9) de zimanê kurdî hîn di nav zimanên fermî yên OpenOffice.org de tune bû. Ji ber vê yekê divê mirov bi xwe saz bike. Pêşî bi DicOOo ferhenga MySpell a kurdî daxe. Heke sîstema te Microsoft Windows be, peldankeke (klasor) wekî   
"c:\program files\OpenOffice.org1.1.x\share\dict\ooo" bibîne. Di vê peldankê de dosyayeke bi navê   
"DICTIONARY.LST"    
jî heye. Tê de lîsteya ferhengên heyî heye. Vê dosyayê veke û rêza   
DICT af ZA ku_TR    
lê zêde bike. Êdî OpenOffice.org ji bo zimanê "Afrikaans" ferhenga kurdî bi kar tîne. Kompûtera xwe bigire û dîsa veke. Qediya. Ji bo pelgeyên bi kurdî zimanê "Afrikaans" bi kar bîne.

Dîroka versiyonên MySpell a kurdî   
0.20 - 21.01.2005   
0.12 - 12.09.2004   
0.11 - 04.09.2004   
0.1 - 03.09.2004

Girêdanên derve 
 Rastnivîs a ji bo Firefoxê
 Rastnivîs a ji bo OpenOffice.org 3'yê
Malpera MySpell a kurdî    
Projeya MySpell (di SourceForge de)   
bi DicOOo ferhenga kurdî daxe  sazkirina otomatîk bi DicOOo   
MySpell kurdî  versyona fermî wekî paketa ji bo sazkirina bi destê xwe
Lîsteya zimanan   
Nivîseke ser firehkirina MySpell a kurdî  - .sxw, bi OpenOffice.org veke   
Nivîsbariya azad   
Nivîsbariya kurdî
Aspell

Aspell bernameya kontrola rastnivîsê GNU ye. Ferhengên Aspell û MySpell bi hevre tên pêşxistin. Naveroka ferhenga kurdî ya Aspell û MySpell wekhev e. Aspell ji aliyê bernameyên wekî AbiWord tê bi kar anîn. Guhertoya niha 0.60.8-ê ya 15-ê cotmeha 2019-an e.

Dîroka Aspell a kurdî
Guherto 0.60.8 15.10.19
Guherto 0.20 12.03.05
Guherto 0.12 22.09.04
Guherto 0.1  04.09.04

Girêdanên derve
Ferhenga Aspell a kurdî
Malpera Aspell (îngilîzî)

Nivîsbariya azad
Peymana Nû

Peymana Nû navê beşeke pirtûkên pîroz ên xristiyanan e. Peymana Nû beşa diduyan a Kitêba Pîroz (Încîl) e; beşa pêşî Peymana Kevin e. Încîl ji qurmê (ra, kok) peyva EUANGELION a bi zimanê yewnanî tê. Mana wê Mizgînî ye. Încîl ji gelek pirtûkên cur bi cur pêk tê.

Peymana Nû bi kurdî 
Wergereke Peymana Nû tevî Peymana Kevin ji aliyê weşanxaneya GBV-DILLENBURG li Eschenburg, Almanya hat pêk anîn. Wergêr Mehmet Sait Alpaslan (Seîdê Dêwreş) û Resul Yildirim (Resûlê Qereqoçanî) bûn. Pirtûk di tebaxa 2004'an de derket û ji 1340 rûpel pêk te.

Încîl, yanî Mizgînî (Peymana Nû) di sala 2005'an de bi zimanê Kurmancî ji aliyê "Kitab-ı Mukkades Şirketi" ve li Stembolê hatiye derxistin. Wergêr Felat Dilgêş bû.

Girêdanên derve 

 Mizgînî (Încîl bi Kurmancî)
 Încîl bi soranî 
 Bingehên Incîlê
 http://kitabimukaddes.com
Tewrat

Tewrat (bi îbranî: תּוֹרָה, torah) pirtûkeke pîroz ya cihûyan e. 

Bi zimanê îbranî navê her pênc pirtûkên pêşî yên Peymana Kevin bi hev re Tewrat (yanî "hîndarî") e. Navê wan pênc pirtûkan jî ev in:

 Destpêkirin (; ; )
 Derketin an pirtûka Derketina Îsraêlê ji Misrê (; ; )
 Qanûna Kahîntiyê an pirtûka Lêwiyan (; ; )
 Hijmartin an pirtûka Hijmartinê (; ; )
 Dubarekirina Şerîetê an pirtûka Vegerandin li Qanûnê (; ; )
Di Tewratê de li ser afirandina dinyayê û li ser serhatiyên Adem, Qabîl û Habîl, Nûh, Îbrahîm, Îshaq, Îsmaîl, Yaqûb, Esaw, Yûsif, Mûsa, û Harûn tê gotin.

Ji bo Tewrat, Zebûr û Pirtûkên Pêxemberan, bi hevre "Peymana Kevin" tê gotin. Berî Zayînê di sedsaliya 14'an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yek kêm û zêde 700 salan dewam kiriye.

Girêdanên derve 
 Serhatiyên Tewratê / Peymana Kevin

Cihûtî
Pirtûk
Xirîstiyanî
Pirtûkên pîroz
Çiya Mazî

Çiya Mazî nivîskarekî kurd e ku di sala 1960î de li gundê Kufraga Şemrexa bi ser Mêrdînê ve hatiye dinyayê. 

Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi kurdî dinivîsîne. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, kurteçîrok, zargotin û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek Zend, Jiyana Rewsen, Welat, Azadiya Welat, Avaşîn, Hîwa, Mehname, Avesta, Amûdê, Nûbihar, Tîroj û Kevanê de weşiyane. Çiya Mazî demekê di kargeriya Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye. 5 zarokên wî hene û li navenda Mêrdînê dijî.

Xelat 
Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a NÇMa (Navenda Çanda Mezopotamya) li Stenbolê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.

Berhem 

 Mistek jiyan (çirok, 2003). Weşanxaneya Sî, Stenbol. 
 Ferhenga Gotinên pêşiyanLêkolîn (2005). Elma, Stenbol.
 Ferhenga Gotinên PêşiyanLêkolîn (bi tîpên erebî, 2006). Spîrêz, Duhok. 
 Palûte (helbest, 2008). Do, Stenbol)
 Ahuzin (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008). Do, Stenbol.
 Mijarên Mîqro (çirok, 2009). Do, Stenbol.
  Bahol, çîrok 2011 weşanxane; Evrensel Basın, Stenbol.
 Peyarêk- Şêwirgeha Tenêtiyê, Çîrok Weşanxane; Berbang 2013 Stenbol
 Baxek Ji Folklora Kurdî-Ji Derdora Mêrdîn,Folklor/Lêkolîn;weşanxaneya Barbang 2014 Stenbol
 Ez Çûm Ku Neçûm Ku- Ger û geşt. Weşanxaneya Berbang 2015 Stenbol
 Baranên Çilesrî, helbest, weşanxaneya Berbang, 2017 Stenbol
 Tebatî, çîrok, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol.
 Bayê Zewêdiyan, helbest, weşanxaneya Berbang, 2019 Stenbol.

Çavkanî 

Nivîskarên kurd
Helbestvanên kurd
Kesên ji Şemrexê
Jidayikbûn 1960
Dilawer Zeraq

Dilawer Zeraq (jdb. 1965, li Farqînê, Diyarbekir Bakurê Kurdistanê), edîtor, wergêr, nivîskar û akademîsyenê kurd e. 

Dilawer Zeraq di sala 1965an de li Farqînê ji dayika xwe re çêbû. Ji sala 1996an û vir de ye bi kurdî çîrok û roman û di warê rexneanalîza wêjeyê de gotaran dinivîse. Zeraq, ji dibistana seretayî heta lîseyê xwendina xwe li Farqînê temam kiriye û di sala 1985an de Zanîngeha Dîcleyê Beşa Matematîkê qedand. Di kovarên wekî Jiyana Rewşen,  Rewşen Name, Kulîlka Ciwan, Kovara W, Tîroj û rojanmeya Welatê Me û Azadiya Welat de nivîsiye. Di sala 2004an digel komek nivîskar di derxistina Kovara W de cih girt û heta hejmara 13an edîtoriya vê kovarê kir. Digel ku berhevkariya biwêjên kurdî dike jî, pê re jî, li ser rênîşa kurmancî û standardîzasyona kurmancî xebatên lêkolînî dike û gotaran dinivîse. Di sala 2021ê de jî li ser ziman û wêjeya kurdî bawernameya doktorayê wergirt. 

Dilawer Zeraq li Amedê dijî.

Berhem
Kakil, kurteçîrok, Weşanên Sî, Stenbol, 2002. 

Bişirîna Şermînî, kurteçîrok, Weşanên Aram, Stenbol, 2003.

Şevên Winda Wêneyên Meçhûl (Sêyîneya Winda, pitûka yekemîn) roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2005.

Ferhenga Biwêjan, Tirkî-Kurdî, Weşanên Enstituya Kurdî ya Stenbolê, 2005.

Çilkên Pênûsê, kurteçîrok, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2009.  

Mirina Bêsî (Sêyîneya Winda, pirtûka duyemîn), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2011.   

Nexşên Li Giyan (Sêyîneya Winda, pirtûka sêyemîn), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2014.    

Rajena Kurdî, rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015.     

Ferhenga Termên Matematîkê (Bi Mem Wenda re), ferheng, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015. 

Ferhenga Biwêjan, Kurdî, (3. cild) ferheng, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015. 
 
Bêjara Neteweparêz Di Kovara Hawarê De Weşanên Lîs, (Analîza Sosyolojîya Wêje û Zimên), Diyarbekir, 2017

Bêhna Dara Sincê roman, Weşanên Lîs, Roman, Diyarbekir, 2018

Ruhe Xwebûnê, rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2021. 

Rengê Hebûnê, rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.

Wergerên wî 

Ejdehayê Sêserî (ji Leyla Erbîl), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.

Jiyanê Li Îstasyonê Dest Pê Kir (ji Jaklin Çelik), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.

Mirina Li Madrîdê (ji Oya Baydar), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.

Gelaciyên Bajarê Nû (ji Müge İplikçi), Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2007.

Şahiya Hêrsê (ji Jaklin Çelik), roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2012.

Bêsîber (H. Ali Toptaş) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir , 2019

Mirina Bêar ya Delal (Latife Tekin) Roman,Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022

Ji Dinyayê Jêrhêl (Gaye Boralıoğlu) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.

Çîyayê Digirî Çemê Dengbirî (Ayçegül Devecioğlu) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.

Serêşîya Dinyayê (Ayfer Tunç) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022. 

Li Dûr (Mine Soysal) Roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022.

Çavkanî 

Zeraq, Dilawer
Jidayikbûn 1965
Kesên ji Farqînê
Andrea Wolf

Andrea Wolf (Ronahî) ( li München - m.  li Şaxê, Wanê) çalakvana siyasî ya alman û gerîlaya PKKê bû.

Jiyana wê

Çalakiyên wê yên siyasî 
Di sala 1996an de Andrea Wolf tevlî PKKê bû û piştî demekê tevlî ARGKê bû û bû endama YAJKê. Piştî perwerdeya leşkerî Andrea Wolf tevlî şerê PKK û PDKê bû û paşê derbasî Bakurê Kurdistanê bû. Di  di encama şerekî navbera gerîlayên PKKê û hêzên artêşa tirk de Andrea Wolf dîl dikeve destê hêzên tirk û piştî demeke kurt tê kuştin.

Girêdanên derve 
 Rûpela Ronahî ya ISKU

Jinên alman
Şoreşgerên alman
Kuştiyên cengê (PKK)
Endamên PKKê
Miço Kendeş

Miço Kendeş  hunermend û stranbêjekî kurd e ku di sala 1966an de li Kobaniyê, li Rojavaya Kurdistanê ya bakurê Sûriyê, di nav perên malbateke kurd de ji dayik bûye.

Ji zaroktiya xwe ve li ber dengê dengbêj û stranvan û dastanebêjan û di nav şevbuhêrkên ahangane yên ko li malê dihatine saz kirin, perwerde bûye, piştre li ber dengê dapîra xwe hinî rewanbêjî û şêweyên strana-dastanî dibe. Îdî piştî vê qonaxê xwe hînî lêdana biziqê û tembûrê dike, hişyarî û zanîna xwe ya muzîkî berfirehtir dike, hem dest bi hînbûna ûdê dike û hem jî bi alîkariya hin muzîknasên Helebê zanebûna xwe di derheqa meqamên rojhilatê de kûrtir dike. Miço Kendeş, dest bi berhevkirina stranên kevin û yên gelêrî dike, li çavkaniyên wan yên resen û zelal digre, anuha jî, ji wê gencîneya ko bi sedan stran têde hene berhevkirin, dest bi hibijartina xwe dike da ko yên herî sipehî, herî narîn, bi dengê xwe yê pêldar û afsanewî û bi şarezayiya dastanbêjiya xwe, pêşkêş dike. Hêjayî gotinê ye ku Mico Kendes hemwelatiyên Swîsre û Fransayê hene.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 Malpera Miço Kendeş

Hunermendên kurd
Kesên ji Kobaniyê
Jidayikbûn 1966
Jan Axîn

Hunermendê kurd Jan Axîn di sala 1973'an de li gundekî Batman'ê hatîye dinyayê. Ji biçukatiya xwe de muzîk, hest û remanên Kurdî di gîyanê wî de cihekî girîng girtin.  

Di muzîka Kurdî' de klasîkên mîna Mihemed Şêxo, Tehsîn Taha, Mehmed Arifê Cizrawî û Miradko, li ser muzîka wî tesîr kirin. Ji biçûkatiya xwe de ji temburê hez kir û berhemên xwe bi tembura xwe afirand. Di sala 1997' an de beşa perwerdehiyê xelas kir. Berî berhema xwe, di nava xebat û organîzasyonên muzîka Kurdî de cîh girt. Li ser vê bingeha xwurt muzîka xwe ava kir û bi muzîka nujen ya cîhanê neqişand. 

Di muzîka cîhanê de jî li kom û kesên mîna Pink Floyd, Gary Moore, Nirvana, Bon Jovi   û kesên mîna wan guhdarî kir. Bîr û baweriya wî eve ku muzîka Kurdî jî di nava muzîka cîhanê de êdî rola xwe bileyîze, ji ber ku muzîka Kurdî jî di keskesora vê cîhanê de rengekî taybet û bêhempa ye.

Dîskografî 
Kaseta hunermend ya bi navê "Bajar", ji productîona bi navê Ares'ê   
derket. Ev kaset ji deh stranan pêk tê. Gotin û muzîkên neh stranan jî, ji    
aliyê Jan Axîn ve hatiye amadekirin. Jan Axîn di berhema xwe de       
enstrumanan bi tarza Rock bi kar aniye. Şêrîniya zimanê kurdî hîs kiriye û  
berhemên xwe li ser vê bingehê afirandiye. Em dikarin wekî  mînakek      
binîşînin ku, helbesta Baba Tahîrê Uryan,  ya bi navê "Delal", hezar sal 
berê hatiye nivîsandin. Lê Jan Axîn, vê helbesta klasîk bi muzikek  nûjen 
biriqandiye. Wekî din cudatiya vê berhemê û taybetmendiya wê, ji 
helbestên ku di naveroka vê kasetê de hatine bikaranîn tê. Helbesta 
helbestvanê Frensî Louîs Aragon, ya bi navê "Evîna bextewar tuneye" û ji 
helbestvanê Yewnanî Konstantînos Kawafîs, helbesta bi navê "Bajar", bi 
melodiyên Kurdî hatine neqişandin û ev herdu stran, ji bo guhdarvanên 
muzîka kurdî jî, wê rêgaheke nû vebike. Ji bo strana "Kerîm  lawo 
çekilmast" jî em dikarin bibêjin ku, di stranê de motîfên Rock, bi awayeke 
bingeh hatiye bikaranîn. Melodî di nav muzîkê de hatiye mehandin. Û her 
wiha stranên kasêtê, yên din jî, bi kirasê motîfên rock, li rihê gotin û 
melodiyên kurdî kiriye. Bi taybet strana "Keçikê bimeş" bi melodiyên 
kurdî yê otantîk, bes bi şêwazeke nu hatiye xwendin.     

Hunermend
Hannover

Hannover ( []), bajareki li bakurê Almanya Federale û payitextê Saksonya Jêrîn e. Nêzikayi 700.000 kes lê dijin. Hannover gelek zanîngehan hene, wekî Zanîngeha Leibniz Universität Hannover, Zanîngeha Veterinary Veteran Hannover û Dibistana Nexweş ya Hannover. Mêkarên sereke li herêmê Volkswagen, Continental, Nord LB, VHV û Talanx.

Gîrêdanên derve 

Saksonya Jêrîn
Bajarên Almanyayê
15ê tebaxa 1984an

Di 15ê tebaxa 1984an de Partiya Karkerên Kurdistan (PKK)ê yekem çalakiya xwe ya çekdarî li Dih û Şemzînanê pêkanî û bi awayekî fermî şerê çekdarî da destpêkirin. 15ê tebaxê di nava gelê kurd de wekî destpêka şoreşa vejînê tê pejirandin.

Mijarên têkildar 
 Dîroka Kurdistanê

Çavkanî 

Dîroka Kurdistanê
PKK
Roja Aştiya Cîhanê

1'ê îlon Roja Aştiya Cîhanê ye. Di 1'ê îlona sala 1939'an de Artêşa Hitler ya Almanya Polonyayê dagir kir û şerê duyemîn ê cîhanê de ku bû sedema mirina 50 mîlyon mirovanî dest pê kir. 
Ev roj, li hemû cîhanê weke "Roja Aştî ya cîhanê" tê pîrozkirin û di vê rojê de herkesê aştîxwaz bendewariyên xwe yên aştiyê tîne ziman.  Di 1ê Îlonê sala 1939 de Naziyan di bin fermandariya Adolf Hitler de, bi dagirkirina Polonyayê Şerê Cîhanê yê Duyêm da destpêkirin.

Di Şerê Cîhanê yê duyêm de 7 milyon kes di kampên mirinê de bi tevahî 50 milyon mirov jiyana xwe ji dest dan. 

Şer, çawa ku roja 1ê Îlonê dest pê kir, her wisa-jî di heman rojê de, di sala 1945an de bi dawî bû. Piştî şer, Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ji bo ku careke din şer destpênekin û aştiyeke gerdûnî pêk were, 1ê Îlonê weke "Roja Aştiya Cîhanê" îlan kir. Û edî ev roj, ango 1ê Îlonê, li navênden cihanê yên curbecur bi pîrozbahiyên cihêreng tê pîrozkirin.

Salveger
Şeva Çaran

Di şeva 17'ê gulanê sala 1982'a de çar şoreşgerên Kurd, Ferhat Kurtay, Necmî Oner, Eşref Anyik û Mahmut Zengin li zîndana Amedê şehîd ketin. 
Ji sala 1980'an û pê ve li gelek deveran çalakiyên şewitandina bedena xwe destpêkirin. Ji van çalakiyan ya yekemîn di 21 adara sala 1982an çêbû. Di vê dîrokê de yek ji kadroyên serokatiya PKKê Mazlum Dogan, xwe li zîndana Amedê bi dardekir. Di 18 Gulana sala 1982an de jî ji girtiyên PKKê Ferhat Kurtay, Eşref Anyik, Necmî Onen û Mahmut Zengîn ên di heman zîndanê de jî xwe şewitandin. Ev şêwazê protestoyê di 21 Adara 1990î de careke din diyar bû. Di vê dîrokê de Zekiye Alkan li ser bedena Amedê ji bo şermezarkirina qedexekirina Newrozê canê xwe da ber agir.

Dîrok
Salveger
Ferhat Kurtay

Ferhat Kurtay (jdb. 1949 Qoser - m.18ê gulanê, 1982 Amed) şoreşgerkekî Kurd e. Li gundê Xursê, Qoserê  ji malbateke hebûn ji dayika xwe bûye.

Perwerdehiya wî

Dibistana, Dibistana Navîn û Dibistana Amadehiyê li Qoserê, Mêrdînê berdewam kir. Li Trabzonê beşa Zanîngehe Qesirbendî Endezyarê qedand. Di vê navbêrê de zewicî û demekê peywir endezyar kir.

Xebatên û Salên Partîgiriyê wî

Di salên dibistanê de nêrînên şoreşgerî nas kir. Ji tevgerên şoreşger ên Tirkiye û cîhanê bi bandor bû. Piştî sala 1978an de bi rêya têkîliyên fermî bi awayekî çalak beşdarî partiyê bû. Di rêxistin kirina herêma Mêrdîn ê de di avakirina lijneyên amadekar de rasterast peywir wergirt. Wekî din endamên weşanên fermî li vê herêmê belav dikir û bi cîh dikir.

Şehîda wî

Roja 23ê çiriya paşîn 1979an de tevî Durmuş û hevalên xwe yên din li mala ku lêdiman hatin girtin. Şewa ku 17ê gulanê bi 18ê gulanê ve girê dide, li nivîngeh 33an xwe şewitandin û gîhîştin nîşankê.

Çavkanî

http://www.madiya.net/index.php?option=com_content&view=article&id=513:pkk-yi-kimler-kurdu-2&catid=40:portreler&Itemid=59

Wêne

Kuştiyên cengê (PKK)
Jidayikbûn 1949
Mirin 1982
Kesên ji Qoserê
Necmi Öner

Necmî Oner (z. ? − m. 18'ê gulanê, 1982), li Çêrmikê ji malbateke dewlemend hate dinê. Hîndekariya xwe ya sereta, navîn û lîseyê li Çermîkê qedand. Hê di dema dibistanê de bû xwedî xisletên vekirîbûna ji nêrînên nû re, nîqaş, lêpirsîn û têgîhîştinê. Destpêkê bi şêweyekî sempatiyê girêdana wî ya bi DDKDyê re hebû, paşê ji axaftin û xebata kadroyên PKKê Ahmet Kurt û Huseyin Durmuş bi tesîr dibe û PKKê nas dike û di demeke kin de tevlî xebatên li Çermîkê dibe. 

Bi xebatên xwe yên serkeftî yê di nava ciwanan de, di girseyîbûna têkoşînê de rolekî girîng lîst. Berî were girtin bi demeke kin, di Komîteya Amadekar de berpisyartiya Ciwanan wergirtibû. Ji ber bûyereke ku li dibistanê derdikeve, di sala 1979an de tê girtin. Bi awayekî fîîlî cîhê xwe yê di berxwedanan de her wext parast. Şeva ku 17'ê gulanê bi 18'ê gulanê ve girê dide, Şeva Çaran, li zîndana leşkerî ya Amedê, di qoxûşa 33an di çalakiya ÇARan de cîhê xwe girt.

Kuştiyên cengê (PKK)
Kurd
Mirin 1982
Eşref Anyik

Eşref Anyik (1960-1982) yek ji çar endamên PKK'ê bû ku di Çalakiya Çaran şehîd ketine.

Di sala 1960an de weke zarokê malbateke xîzan li gundekî Wêranşarê jidayikbû. Ji ber xîzaniyê incex dibistana sereratayî karî bixwîne. Hê di temenên biçûkbûna xwe de ji bo debara malbatê ketibû bin berpirsyariyeke mezin. Bi malbata xwe re li Edenê karên emeletî û li metrepolan di gelek karan de xebitî. Eşref Aynık, bi bandora pêşkeftinên gelemperiya welêt û bi taybetî bi bandora têkoşîna Hîlwanê di nava refên PKKê de cîh girt. Di nava çalakiyên çekdarî yên dijî çeteyên feodal cîh girt û êdî hêzên dewletê lêdigeriyan. Di têkoşîna Hîlwanê de dema ku di nava şerekî li dijî hêzên leşkerî yên dewletê de bû, hate zeftkirin. Li hemberî hemu kirinên xiyanetê ku yek ji generalên Tirk Esat li ser wan ferz dikir, bi hevalên xwe re tevgeriya. Li Zîndana Amedê şeva 18'ê gulanê di  de cîhê xwe girt.

Endamên PKKê
Şoreşger
Mahmut Zengîn

Eslê xwe ji Sêweregê ye, lê belê ji ber ku kalkê wî barkirin Hîlwanê beşeke mezin ê jiyana wî li Hîlwanê derbas bû. Dibistana sereta û navîn li vir qedand. Malbata wî feqîrbû. Li hemberî zextên feodal ku di wê demê de li ser herêmê dihate ferzkirin, hîn di temenê xwe yê biçûk de bubû xwedî nerazîbûnê. Li Hîlwanê di sala 1978an de li hemberî çeteyên feodal yên bi navê " Sülaymaniyan" hizkirina wî ji têkoşîna çekdarî ku di wê demê de di pêşengiya APOCIyan de pêşdiket, çêbû û di nava tevgerê de cîhê xwe girt. Di nava yekemîn xebatên ciwanan de cîh girt. Her wiha di nava xebatên weke xebata girseyê, propanda û hwd. de cîh girt. Piştre li herêma bejayî ya Hîlwan û Sêweregû li hemberî çeteyên Süleymaniyan û Bucakan di fermandariya kadroyê PKKê Cuma TAK de di nava têkoşîna çekdarî de cîhê xwe girt. 7 Tîrmeha sala 1979an di şerekî ku di dawiyê de ketê, hewil dida hevalekî xwe yê di çeperê de rizgar bike,  dîl kete destên hêzên artêşa Tirk û ew birin zîndana leşkerî ya Amedê. Di çalakiya ÇARan a xwe şewitandinê de rawestineke bi biryar nîşan da.

Kuştiyên cengê (PKK)
Şoreşger
Halil Çavgun

Halil Çavgun, an jî Xelîl Çavgun endamê Komîta Navendî ya PKK'ê bû. Ew di 19'ê gulana 1978'an de li Hîlwanê hate kuştin.

Jiyana wî
Xelîl Çavgun, dibistana seretayî li Hîlwanê xwend, dibistana navîn û lîseyê jî li Rihayê bi li dibistanên ku mirov bi şev û roj lê dimînin, qedand. Paşê hîndekariya xwe di înstûtiya perwerdeyê de berdewam kir û jiber sedemên siyasî naçar ma dibistanê terk bike. Xelîl Çavgun di qonaxa 71'ê de dest bi jiyana siyasî kir û piştî ku têkoşîna rizgariya neteweyî li Hîlwanê pêşkeft, di nava têkoşînê de cîh girt. Çavgun, yek ji nûnerê têkoşîna rizgariya neteweyî ya herêmê bû. 

Çavgun, roja ku hate qetilkirin, yanî roja 19 gulana sala 1978an de, çi li Hîlwanê û çi jî li hemu Kurdistanê ev roj weke roja berxwedanê hate pejirandin. Xelîl Çavgun, di çalakiya daliqandina nivîsan ya di yekemîn salvgera qetilkirina Hakî Karer de, di encama şerê ku bi polês re destêkir, jiyana xwe ji dest da.

Çavkanî

Kuştiyên cengê (PKK)
Şoreşger
Mirin 1978
Mehmet Hayri Durmuş

Mehmet Hayri Durmuş, (1955-1982) nojdar û siyasetmedarek kurd e ku yek kesên damezrandina Partiya Karkere Kurdistan (PKK) bû.

Perwerdehiya wî

Durmuş, perwerdehîya xwe yê dibistana sereke, dibistana davîn û lîseyê li Çewlîgê xwendiye.  Xwendina xwe ya zanîngehê li Zanîngeha Bijîşkî ya Hacettepe Enqere xwendiye.

Xebatên siyasî 

Li wê derê dixwaze beşdarî sazîyên Şoreşgerên Kurdistanê bibe.
Li sala 1977an de dev ji Zanîngehê ber dide û vedigere Kurdistanê. Li Riha, Mêrdîn û Amedê xebatên xwe birêvedibe. Li 30'ê tîrmehê 1978an li gundek Licê ku navê wê Fîs e, daxuyanîyek di derbarê avakirina Partiya Karkerên Kurdistanê de didin. Ew, yek ji kesên endamê konseya birêvebir ya navendî tête hilbijartin.  12'ê rezberê 1980 berê darbeyê, rêhevalên wî Cemîl Bayik, Ahmet Bayık deşîfre dibin û xwe ji qadê paşve dikişînin, lê berpirsiyarê PKKyê ê parêzgeha Mêrdînê; Ferhat Kurtay tê binçav kirin. 
Endamên konseya birêvebir ya PKK, bi  mebesta Kurdistana yekgirtî tevdigerîyan. Mehmet Hayrî, yek ji pêşengên Zindana Amedê bû.

Mirina wî

Ji kadroyên sazî û mankarên Partiya Karkerên Kurdistanê Durmuş di 12'ê rezberê sala 1982an de, di rojiya mirinê ya 14'ê tîrmeha 1982'ande şehîd ket. Durmuş û hevalên xwe li dijî rêzanî û pêkanînên derveyê mirovahî bîryar girtin ku dest bi rojiya mirinê bikin, li gel vê jî di 14 Tîrmeha 1982an de çalakîya rojiya mirinê dest pê kir. Di roja 60mîna Berxwedanê de Durmuş jiyana xwe ji dest da. Roja 14'ê tîrmehê 1982 êşkenceyên ji bo dawî û mafê parêzname ji bo bidest xistinê  rojiya mirinê, darizîn xwe li dadgehe leşkerî bihevra destpêkirin. Roje 12'ê rezberê 1982 jîyane xwe winda bûn. Gorî, nêzîkî Düzağaç, Çewlîg. Meytê wî kîpe  ewlekarî  bergirîyên li bin heta gundê wî yê wan birinê wî kû tevî welatparêz; gelê Çewlîg û Dep bitunîyek wan hatin bûn wî, digel ayîne axê bi cîh kirin û dîsa jî, wî, gelê pêşeng rastîyek qewimîn bêtir carek peytandin bûn.

Wêne; Dema Rojî Mirinê û wan Endamên Partîgirîye Encamdan Çalakîyê Xwekujî

Çavkanî

http://www.madiya.net/index.php?option=com_content&view=article&id=513:pkk-yi-kimler-kurdu-2&catid=40:portreler&Itemid=59
http://www.sosyalistforum.net/biyografi/36504-m-hayri-durmus-biyografi-ve-savunma.html 

Endamên PKKê
Durmuş, Mehmet Xeyrî
Mirin 1982
Mehmet Karasungur

Mihemed Karasûngûr (Mehmet Karasungur) (jdb. 1947 li  gund Darebî ya parêzgeha Çewlîgê, m.  li Başûrê Kurdistanê) yek ji endamên komîteya navendî ya PKKê bû, bi tevî Îbrahîm Bîlgîn di qirêjiya birakujiyê ya ku ji aliyê welatên Kurdistan kirine bin desthilata xwe ve tê birêvebirin de, jiyana dide der.

Karasungur di sala 1947an de li Gêxiyê li gundê Darebiyê tê jiyanê.
Dibistana seretayî li gundê xwe, dibistana navîn û lîseyê jî li Çewlîgê qedand. Beşa matematîkê ya Înstîtuta Perwerdeyê ya Erzîromê bidawî dike.

Di sala 1972an de dema ku li Gurgumê mamostetiyê dike, ji ber xebatên şoreşgerî sirgûnî Colemêrgê tê kirin. Salên pişt re dema ku li Şebinkarahisarê wezîfeya xwe ya mamostetiyê berdewam dike, di sala 1975an de tayîna wî ji bo Dibistana amadeyî ya Çewlîgê derdikeve. Karasungur, du vekirina Komeleya Töb-Der, şaxa Çewlîgê de  pêşengiyê dike û di rêvebiriyê de cihdigire.

Dema wezîfeya xwe ya li Çewlîgê Mehmet Hayri Durmuş nas dike. Li qereqola ku di sala 1976an de lê tê girtin, jiber ku li midurê ewlekariyê daye, heta ku dikeve komayê rastî êşkenceyên tund tê.

Karasungur, ji ber xebatên polîtîk deşîfre dibe û di sala 1978an de li Çewlîgê wezîfeya xwe ya mamostetiyê berdide û dest bi şoreşgeriya profesyonel dike. Sala 1980an de derbasî herêma Libnanê dibe. Di sala 1982an de derbasî Başûrê Kurdistanê dibe û ji bo sazkirina yekîtiya neteweyî û dawîdayîna nifaq û neyartiya di navbêra rêxistinên Kurd de, her wiha ji bo sazkirina xeta yekîtî û têkoşîna hevbeş, gelekî dixebite.

Dîsa ji bo wezîfeyeke wiha diçe biryargeha PDKê. Lê belê di wê demê de hêzên Yekîtiyê davêjin ser biryargehê û di encama vê êrîşê de di 2ê gulana sala 1983an de tevî hevalê xwe Îbrahîm Bîlgîn şehid dikeve.

Di demên dawiyê de rêxistin û hêzên polîtîk ên kurd, êdî xwe ji şerên birakujiyê dûr digirin. Mirina Karasungur ji aliyê YNK, PDK û hêzên din ên kurd ve jî bi xemgînî hat pêşwazîkirin. Lewra şîdeta navxweyî zirarê dide daxwazên kurdan û ji aliyê dewletên li ser Kurdistanê hikmê dikin ve tê lidarxistin.

Kuştiyên cengê (PKK)
Endamên PKKê
Siyasetmedarên kurd
Mirin 1983
Jidayikbûn 1947
Akif Yılmaz

Akif Yılmaz (jdb. 1956 – m. 15ê îlona 1982an), çalakdarê siyasî yê kurd û endamê tevgera Partiya Karkerên Kurdistanê bû. Di sala 1982an de di çalakiya rojiya mirinê ya 14ê tîrmehê jiyana xwe ji dest da.

Akif Yılmaz, di sala 1956an de li gundê Micica Erdêxanê ji dayik bûye. Tevî ku rewşa malbata wan ya maddî ne baş bû jî, bavê wî xwest ku bixwîne. Akif Yılmaz, berî ku PKKê nas bike jî xwediyê nêrînên çep û pêşverû bû, piştî ku têkoşîn ji bo welat tê veguhestin, di nav refan de cihê xwe digire.

Di 2ê gulanê sala 1980an de tê girtin û wî dişînin zîndana leşkerî ya Amedê. Piştî çalakiya Mazlum Dogan 21ê adarê û çalakiya çar lehengên 18ê gulanê, di 14ê tîrmehê sala 1982an de di pêşengiya Mehmet Xeyrî Durmuş de rojiya mirinê tê destpêkirin û Akif Yılmaz jî di vê çalakiya rojiya mirinê de cî digire û di roja 63em ya çalakiyê de roja 15ê îlonê sala 1982an de jiyana xwe ji dest dide.

Çavkanî 

Kuştiyên cengê (PKK)
Şoreşger
Jidayikbûn 1956
Mirin 1982
Zeynep Kınacı

Zeynep Kınacı, bi bernavkê xwe Zîlan dihat naskirin, (z. 1972 li Elmalî, Meletî − m. 1996 li Dêrsimê) endameke gerîlaya PKKê bû.

Kurtejiyana wê
Zîlan, di sala 1972an de li gundê Elmalî (Mamurek) yê Meletiyê hatiye dinyayê. Ew zaroka malbateke rewşa wê asayî bû. Zîlan, ji Zanîngeha İnönü ya Meletiyê ji beşa şêwirmendiya psîkolojîk destûryar bû û berî ku tevlî nav refên gerîla bibe, li nexweşxaneya dewletê ya Meletiyê dixebitî.

Dema ku li dibistana amadehiyê dixwend, bû xwediyê nêrînên çep û têkiliya wê ya bi fikrên kurdîtiyê zêde bû. Lê belê Zîlan di vê demê de nêzî ti rêçê nebûbû.
Di salên zanîngehê de sempatiya wê ya ji PKKê re pêş ket.

Zîlan, di sala 1994an de li Edeneyê dest bi meşandina xebatên girseyî kir û di sala 1995an de tevlî nav PKKê bû. Di 30 hezîrana 1996an de li Qada Komarê ya Dêrsîmê li hemberî leşkerên tirk ku derindêze alayê dikirin, Zîlan çalakiyeke cangorî pêk anîn.

Çavkanî 

Şoreşger
Jinên kurd
Endamên PKKê
ARGK
Jidayikbûn 1972
Mirin 1996
Che Guevara

Ernesto Che Guevara (1928-1967) şoreşgerekî arjentînî yê navdar e.

Che Guevara, di sala 1928'an de li bajarê Arjentînê Rosarioyê ji dayîk bû. Bi eslê xwe ji spanî, baskî û îrlendî ye. Di sala 1953an de li Buenos Airesê, bû bijîşk. Che, bi tevgerên çep ên şoreşger ên li welatên Amerîkaya Latînî ji nêz ve eleqedar dibû. Dûre, dema ku çû Meksîkê Fidel Castro naskir. Ew bi tevî Castro, li dijî rêvebiriya dîktator Batîsta, tevlî têkoşîna Rizgariya Kûbayê bû. Salên dirêj di nava şerê gerîlla de cîh girt. Piştî rizgarbûna Kûbayê weke Wezîrê Sanayiyê hate wezîfedarkirin. Lê wî ev wezîfe qebûl nekir û ji bo rizgarkirina gelên din ên bindest berê xwe da çiyayên Bolîvya yê. 	

Li Bolîvyayê leşkerên Barrientos şeva 7ê çiriya pêşîn 1967an Che li nêzî li Higuerasê asê dikin. Ji lingê xwe birîneke giran girt û wî di zîndaneke Hiegurasê de hepis kirin. Che, li hemberî ti kesî serî netewand. Gotinên dawî yên Che, bi qasî ku bikeve lîteratura dîrokê ya cîhanê bi wate bûn. "Mirina li ser pêyan ji jiyana li ser çogan çêtir e". Roja 9 çiriya pêşîn 1967an, saet 13:10an de bi fermana Dewletê Yekbûyî yê Amerîkayê û servîsa îstîxbarata wê û bi erêkirina serokkomarê Bolîvyayê Rene Barientos, ji aliyê Mario Tuzan ku yek ji mêrkûjê kirêgirtî yên Barrientos bû, bi neh guleyan can da.

Piştî kuştina Che, Rêvebiriya Bolîvyayê bi biryareke wiha poşman dibe, ji ber ku Che, êdî bibû efsane. Ew bibû efsaneya şoreşgeriyê û îlhama rihê têkoşeriyê. Dijminên wî difikirîn ku eger sax bimaya, dibe ku bandora wî ew çend li cîhanê belav nebûya.

Wisa jî -ji SNCCyê Juius Lester, daxûyaniyeke pir balkêş dide derbarê mirina Che de. Ew wiha dibêje: "Mirina Che, ne girînge, ya girîng ewe ku mirovekî wisa jiya ye. Ji bo tunekirina Che, divê hûn me hemû xelkên xîzan tune bikin; ev yek jî bê îmkane."

Bi yek gotinê, ew xewna şevan ya zordar û mêtingeran bû û hîn jî wisa ye. Ew bi kesayetiyeke xwe ya bi utopya dagirtî, bi azwerî û xwestika têkoşînê û alîgiriya neteweyên bindest, di nava dilê herkesî de cîh girt.

Piştî 35 salan jî ew hîn ciwanekî 39 salî ye di dilê hemû mirovatiyê de ye. Ya girîng jî, meşa mirovên ku bi vê felsefeyê dimeşin, berdewam dike. Di gotineke xwe de serok Apo wiha digot, "Heta ku mirovatî berdewam bike wê meşa mirovê ber bi kamilbûn û gîhîştinê ve jî berdewam bike". 
Di felsefeya Che de jiyaneke tijî û dagirtî heye. Ew dibêje, divê jiyana mirovan hertim bi têkoşînê derbas bibe. Ew bi romantîzma şoreşgerî dijî û dixwaze ku tim mirov ji bo rastiyê têkoşînê bike. Rastî li kû be mirov li wir be.

Rêzedîroka jînenîgarî 
Rêzedîrok a Che Guevara

Ernesto Che Guevara di 9ê çiriya pêşîn a sala 1967an de li çiyayên Andê ji aliyê çawişekî Bolîvyayî ve hate kuştin.

Çavkanî

Girêdanên derve 

 Che, Guía y Ejemplo:  Photos , Songs(mp3)  and Videos 
 Malpera "Che lives" 

Guevara, Che
Kuştiyên cengê
Bêrîtan

Gülnaz Karataş, bibernavk Bêrîtan (jdb. 1971ê Bongilan, Çewlîg - m. 1992an Şemdînan), çalakdara ciwan a siyasî û gerîlaya PKKê bû.

Jiyan
Bêrîtan di sala 1971ê de li Bongilan hatiye dinyayê. Di sala 1986an de ew di zanîngeha Stembolê dest bi hînbûna aborînasê kir. Heta sala 1990î Berîtan nizanîbû ku ew kurd e. Ew di sala 1991ê de gerîlaya ARGKê bû û di şerê Başûrê Kurdistanê de wek fermandara tîmê cihê xwe girt.

Mirin 
Berîtan, di sala 1992an de, di dema dageriya yekem ya Başûr de ji bo nekeve destê hêzên kevneperest, dawî li jiyana xwe anî.

Di hunerê de 
Derhênerê kurd Halîl Uysal di sala 2006an de fîlmeke bi navê "Bêrîtan" li ser jiyana Bêrîtan kişand.

Sipan Xelat di sala 2006an de stiraneke bi navê "Bêrîtan" berdan.

Çavkanî

Girêdanên derve 
 shehidan.com Agahdarî li ser jiyana Bêrîtan 

Kuştiyên cengê (PKK)
Şoreşger
Endamên PKKê
Kesên ji Bongilanê
Jidayikbûn 1971
Mirin 1992
Kurdên Bakurê Kurdistanê
Zîlan

Zîlan (êl)
 Zîlan (ba)

Wan 
 Geliyê Zîlan
 Komkujiya Zîlanê

Kes 
 Zeynep Kinaci (Zîlan)
 Hozan Zîlan
Pirtûkxane

Pirtûkxane an jî kitêbxane cihê ku pirtûk lê tê hilanîn e. Ev dibe ku di hundir mala mirov de odeyek be, dibe ku di hundir odeya mirov de beşek taybet be û dibe ku di hundir bajêr de xaniyekî taybet ji bo pirtûkan be.

Çend pirtûkxaneyên kurdî li cihanê 
 Kitêbxaneya Kurdî, Stockholm, Swêd
 Kitêbxaneya Sara, Stockholm, Swêd
 Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî, Parîs, Fransa

Çavkanî 

Çand
Pirtûkxane
Lok

Lok navê hêştirê nêr e. Di erebî de camel, di tirkî de deve tê gotin. Li gelek herêmên Kurdistanê jî ji hêştiran re deve tê gotin. Lok jî hêştirê nêr e.

Guhandar
Pênûs

Pênûs an jî qelem, alava ku pê tê nivîsandin û xêzkirin e. 

Tê gotin ku gotina kalem jî ji kelemê tê ku kelem jî tê wateya darikê serê wî tûj an jî dirî. Ji bilî va tiştan pênûs tê wateya pê nûsandinê.
Pênûs dibe ku amûrên yekemîn bûn yê mirov bi kar anî. Danîşanên kevintirîn ji serdema kevirê ye li kû bi darên normal ve li ser axesork dihat selixandin û tim tim  bi  wêneyên şkeftê dihat dîtin. Bi hatina çandên bilind yê berê li şûn dara nivîsandinê çîxên nivîsandin dihatin bi kar aniyê. Ew jî paşê bi raborîna demê bi firçe û perrê nivîsandinê cih girt. Firçe û perrê nivîsandinê wekî şageste dihat dîtin û yek jî meriv dikar bû li ser kaxiz jî  binivîse. Di serdema kevnara dereng tek hinek nivîsên runê û nivîsên mixî û peykersaz pênûsan bi kar anîn. 

Di serdema navîn  de meriv pênûsên  ji zirêç , zîv an jî sêhl bi kar anîn yê ema xêzên zirav   û rengavêtî davîtin Di dawiya serdema navîne de meriv destpê dikir bi çêkirina pênûsa zirêc yê bi forma darê bi parçeyek  zirêç  dorgirtî bû. 
Di sedsala 16 ne zirêç lê hema grafît dihat bi kar anîn . Grafît xêzek daha qalind boyax dikir û  ji ber ku daha hêsan di hat bi kar anîn  çinkî meriv pêwîste ne dibû eyne berê li ser kaxiz bidewsîne.

Çavkanî 

Teknolojî
Famîleya sihoran

Sihor (bi latînî Sciuridae), famîleyekî kojeran (Rodentia)e.

Şayes

Reftar û hawidor 
Sihor gûz, berû û hwd., dixwe; ji bo zivistanê jî birçî nemîne gûz û berûyan di hundir daran de vedişêre. 
Sihor di hundir koka daran de ji xwe re cih çêdike û di binê koka daran de dijî.

Di kurdî de jê re sihorîk, sivorî, sihorik , simore, çekeloz û pilûr jî tê gotin.

Taksonomî 
Gelek cins û cureyên sihoran hene

Çavkanî

Girêdanên derve 

Sihor
Faunaya Kurdistanê
Havîn

Havîn (carina wekî tavistan, hawîn an jî hamîn tê nivîsin), demsaleke salê ye û ji mehên hezîran, tîrmeh û tebaxê pêk tê. Li Kurdistanê havîn demsala herî germ e.

Girêdanên derve 

Demsal
Payîz

Payîz (carina wekî pehîz, peyîz, peyiz an jî peîz tê nivîsandin),  demsaleke salê ye û ji mehên îlon, çiriya pêşîn û çiriya paşîn pêk tê. Payîz li Kurdistanê destpêka serma û baranê ye. Di demsala payizê de li Kurdistanê dar pelên xwe diweşîne û giha hişk dibin.

Girêdanên derve 

Demsal
Zivistan

Zivistan (carina wekî zîstan, ziwistan, zimistan an jî zistan tê nivîsandin), demsaleke salê ye û ji mehên kanûna pêşîn, kanûna paşîn û sibatê pêk tê. Demsala Zivistanê li Kurdistanê demsala herî sar e. Li gelek derên Kurdistanê berf bi metreyan dibare û riyên gelek navçeyan tê girtin.

Girêdanên derve 

Demsal
Bihar (demsal)

Bihar (carina wekî behar an buhar an jî bahar tê nivîsandin), demsaleke salê ye û ji mehên adar, nîsan û gulanê pêk tê. Li Kurdistanê demsala biharê bi taybetî bi cejna Newrozê her dem hatiye pîrozkirin. Bihar demsala herî xweş a Kurdistanê ye û di vê demsalê de giha hêşîn dibe, pelên daran vedibin, kulîlk û gul erdnîgariyê geş dikin.

Girêdanên derve 

Demsal
Demsal

Demsal, beşeke ji çar beşên salê ye. Li Kurdistanê salek ji çar demsalan pêk tê. Navên van demsalan jî bihar, havîn, payîz û zivistan in.

Girêdanên derve 

Demsal
Duşem

Duşem, rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Duşem anegorî Îslamê roja sêyem a hefteyê ye; lê li gor Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî roja duşemê roja pêşîn a destpêka hefteyê ye.

Girêdanên derve 

Roja hefteyê
Sêşem

Sêşem, rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Sêşem anegorî Îslamê roja çarem a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî roja sêşemê roja duyem a hefteyê ye.

Girêdanên derve 

Roja hefteyê
Çarşem

Çarşem, rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Çarşem anegorî Îslamê roja pêncem a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî çarşem roja sêyem a hefteyê ye. Navê rojê ji gotina çar û şemî tê.

Girêdanên derve 

Roja hefteyê
Pêncşem

Pêncşem, rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Pêncşem anegorî Îslamê roja şeşem a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî çarşem roja çarem a hefteyê ye. Navê rojê ji gotina pènc û şemî tê. Zimannas didin zanîn ku gotina şemî jî dibe ku ji gotina "şems" a erebî tê, ku tê wateya rojê.

Girêdanên derve 

Roja hefteyê
În

În an înî yan cume, (bi soranî heynî, zazakî îne) rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Roja înê anegorî Îslamê roja heftem a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî în roja pêncem a hefteyê ye.

Girêdanên derve 

Roja hefteyê
Şemî

Şemî (bi çend devokan sebt an jî paşînî jî dibêjin), rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Şemî anegorî Îslamê roja pêşîn a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî şemî roja şeşem a hefteyê ye. Gotina şemî li gor hinek zimannasan dibe ku ji gotina "şems" a erebî tê, ku tê wateya "rojê".

Girêdanên derve 

Roja hefteyê
Yekşem

Yekşem (li hin herêman lehd an bazar jî dibêjin), rojeke ji heft rojên hefteyê ye. Yekşem anegorî Îslamê roja duyem a hefteyê ye; lê li gorî Rêxistina Navneteweyî ji bo Standardkirinê (ISO) û salnameya Gregorî yekşem roja heftem a hefteyê ye.

Girêdanên derve 

Roja hefteyê
Peldank

Peldank ji gotina pel danîn û qertafa k pêk tê. Tê wateya cihê ku mirov pelan tê de hiltîne. Peldank gotineke lîteratura teknîkê ye û di şûna klasorê de tê bikaranîn.

Teknolojî
Sepan

Sepan gotineke zimanê teknîk a kurdî ye. Di şûna "uygulama" ya tirkî û "application" a îngilîzî de tê bikaranîn.

Teknolojî

Çavkanî
Dîmender

Dîmender gotineke teknîk a zimanê kurdî ye û di şûna "monitor" a îngilîzî û "ekran" a tirkî de tê bikaranîn. Mînak dîmendara televizyonê û dîmendera kompûterê heye ku em pê dikarin lê temaşe bikin.

Teknolojiya dîmenê
Dûresaz

Dûresez amûra ji dûr ve sazkirina televizyon û hwd ne. Mînak ji bo mirov ji dûr ve kanala televizyonê biguherîne, mirov dûresazê bi kar tîne.

Teknolojî
Kamera

Kamera, amûra girtina wêneyan e. Mirov bi alîkariya kamerayê wêneyan digirin û dûv re derbasî ser kartan, an jî derbasî kompûterê dikin û wekî bîranîn hiltînin. Di sedsala 21em de bêhtir kamerayên digital tên bikaranîn.

Dîrok 

Kamerayên di sedsala 19em de bi yekbûna teknolojîyê optîk û kîmya hat derketin. Kamerayên kevn, mekanîk bû zehf giran bû û nehat kişandin. Di van sala de wêneyên li ser lewhe tên pêl kirin. Wêneyên kevn bê reng bû, reş û sipî bû. Wêneyê herî pêşîn, di sala 1827 de, lewheya metal bi madeya kîmyawî hat rû kirin. Paşê, bi şewl wêne li ser lewhe çêdibe.

Kamerayên nûjen 
Kamerayên nûjen bi peresîn dewreyên elektronîk bu erzantir. Ji bo cihên tarî, Filaşê Wênekêş jî hat veserkirin.

Çavkanî 

Teknolojî
Şoreşa Kûbayê

Şoreşa Kûbayê, navê serhildana Bizava 26'ê Tîrmehê ya şoreşgerê kubayî Fidel Castro li dijî dîktatorê Kubayê Fulgencio Batista ye. Serhildan di navbera salên 1953 û 1959'an de çêbû.

Di 26 Tîrmeha 1953'an de komên di pêşengiya Fidel Castro de, avêtin ser qereqola Moncada ya li Santiagoyê. Serdegirtin bi serneket. Gelek kesên ku tevlî serdegirtinê bûn, mirin, yên sax jî bi Kastro re hatin girtin. Di sala 1955ê de Fidel Castro bi şêweyekî surgunê çû Meksîkayê. Kastro ji bo ku li Kûêbayê şerê gerîlla bide dest pê kirin, dest bi amadekariyan kir. Cengewarên di bin fermandariya Kastro de, di 25 mijdara sala 1956an de bi keştiyeke biçûk ya bi navê "Granma" ku tê de cil, xwarin, çek, lewazim û hi pêwîstiyên leşkerî yên pir kêm bi hêviya pêk anîna şoreşê ji Meksîkê, da rê û berê xwe dan Kûbayê.
Piştî rêwîtiyeke 7 rojan 82 şervan, çawa ku gava xwe avêtin Kûbayê rastî êrîşekê hatin. Pir ji wan hatin qetinkirin. Yên mayî jî xwe gîhandin hev û gîhîştin Sîera Maestrayê. Sîera Maestra, bû biryargeha esasî ya mezinbûna artêşa gerîlla. Gerîllayên Kûbayî, di 14 Çileya 1957an de, yekem car êrîşeke serkeftî li ser garnîzona leşkerî ya li ber çemê La Plata li darxistin. 
Artêşa gerîla her ku çû mezinbû. Li jêr fermandariya Camilo Cienfuegos, Raul Castro ve Che Guevara de yekîneyên nûh hatin sazkirin û şerê gerîlla li herêmên nûh belav bû. 

Bahoza Şoreşê li hemu welêt digeriya. 
Hêz û taqeta hukumeta Batîsta jî her ku diçû diqediya. 
Hukumetê li Sîerra Meastra dest bi êrîşa dawî kir. Lê belê ev êrîş jî bi ser neket û bû êrîşa dawiyê. 

Êdî gel, li cem şoreşê bû. 
Di vê navberê de artêşa di bin fermandariya Che Guevara û Camîlo de, destpê kirin, ber bakûrê giravê ango ber bi Havanayê ve pêş de çûn. 
Batîsta, şensê xwe yê dawiyê lîst û beyan kir ku bila hilbijartinên serokkomariyê werin kirin û ewê tevlî hilbijartinan nebe. 

Lê belê gel, hilbijartinan boykot kirin û ev pêşniyaz qebûl nekirin. 
Şer, ji du eniyan ve berdewam dikir. Yekîneyên girêdayî Fîdel li Orîentê, yekîneyên girêdayî Che jî ber bi herêma Las Vîlasê ve diçûn, rêyên çûn û hatinê dihatin girtin, hêzên Batîstiyan her diçû tengezar dibû.

Di 1 çileya 1959ê de, li Sîerra Meastrayê Fîdel, bi şîara "hemu desthilatdarî û destur a milletê serhildêre" gelê Kûbayê vexwend greva giştî. 
Di heman rojê de Batîsya reviya Emerîkayê. 
Li ser vê yekê artêşa gerîlla ya girêdayî Fîdel, ji greva giştî îstîfade kirin û bêyî ku rastî kelemek tenê jî werin ketin Havanayê. 
Bi vî awayî dîktatoriya bi xwîn a Batîsta ku di 1952an de ji aliyê Emerîkayê ve hatibû ser desthilatdariyê, bi dawî bû. Serketin, bû ya gelê Kûba ya li jêr serokatiya artêşa şoreşê de.

Çavkanî 

Şoreş
Kûba
Şerê Sar
Mamlê

Muhemmedê Mamlê (z. 1925 − m. 23yê kanûna paşîn a 1999, Mehabad, Rojhilatê Kurdistanê (Îran)), hunermendekî kurd e.
 
Muhemmed Mamlê di sala 1925an de li bajarê Mehabadê ji dayik dibe, di serdama Komara Mehabadê de bi stran û srûdên xwe yên nazenîn, tê naskirin. Hunermendê kurd ji ber kar û barê kurdayetiyê gelek caran tê girtin û di zindanan de jiyana xwe derbas dike. Mamlê endamê Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê bû.

Muhemmedê Mamlê di 74 saliya xwe de, roja 23yê çileya sala 1999an piştî nîvro, li Rojhilatê Kurdistanê li bajarê Mehabadê jiyana xwe ji dest da. Mamlê li goristana Mehabadê ya bi navê Bûdak Siltan hate definkirin.

Çavkanî 

Hunermendên kurd
Jidayikbûn 1925
Mirin 1999
Kesên sedsala 20an
Kurdên Rojhilata Kurdistanê
Kesên ji Mehabadê
Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê
Şerê Kendavê 1991

Şerê Kendavê an jî Şerê Kendavê yê yekem di 17ê kanûna paşîn a sala 1991an de bi navê bahoza çolê destpê kir û meh û nîvekê berdewam kir.

Şerê duyem yê Kendavê ji ber ku Sedam Huseyn li ser daxwaza Neteweyên Yekbûyî xwe ji Kuweyta dagirkiribû paşve nekişand, destpêkiribû. Balafirên şer û roketên Amerîka û welatên hevgirtî, di encama bombardûmaneke 40 rojan de, Îraqê wergerandin moxilê. Şerê Kendavê, di 28ê sibata sala 1991î de, bi teslîmbûna Îraqê re, bi agirbestekê, bi dawî bû.  Niştecihên paytext Baxdayê û hin bajarên Îraqê, di 17ê Çileya sala 1991an de danê Sibê bi awaz û dengên balafir, roket û çekên ezmanparêz re, çavên xwe ji xewa şîrîn vekirin.

Di yekemîn şeva şer de, bi sedan balafirên şer li ezmanên Baxdayê ref bi ref xuyakirin û bombeyên xwe barandin. Di heman demê de, keştiyên şer yên Amerîka û keştiyên hin welatên hevgirtî ji Kendavê û derya Spî ya naverast, Baxdat dan ber roketan.  Artêşa Îraqê, beriya êrîşa Amerîka û hêzên hevgirtî li Kuweytê 4 meh û nîvên xwe tijî kiribû. Artêşa Îraqê bi alîkariya welatên rojava û bi taybetî-jî bi hevkariya Amerîka, di dema şerê Îraq û Îranê de bûbû artêşeke mezin û nûjen. Di wê demê de, hefsarê artêşa Îraqê bi destgirtin li derveyî derfetan bû. Neteweyên Yekbûyî, bang li Iraqê kir ku heta 15ê Çile xwe ji Kuweytê paşve bikşîne. Lêbelê digel banga navnetewî, biryarên Neteweyên Yekbûyî, gefên hêzên hevgirtî û leşker komkirina wan li Kendavê, Sadam Huseyn razî nekir ku xwe ji Kuweytê paşve bikşîne. Balafirên şer yên welatên Hevgirtî, heta 24ê sibata sala 1991an ji ezmanan, erda Îraqê bohist bi bohist bombebarankirin. Di encama bomberdûmanê de Îraq bi dehan sala paşve zivîrî û wergeriya çolekê. Hêzên Hevgirtî di 25 sibata heman salê de, di erdê re êrîşî ser leşkerên Îraqê kir û di encama şerekî 100 saetî de, leşkerên Îraqê ji Kuweytê derxistin. Şerê Kendavê bêyî ku dawî li desthilatiya Saddam Husên bîne di 28 sibatê de bi teslîmbûna desthilatiya Baxdayê û bi agirbestê dawî lê hat. Di dema şer de serokê wê demê yê Amerîka George W. Bush gelê kurd û gelên Îraqê ji bo serhildanê xiste nava heyecan û xwîngermiyekê. Lêbelê Amerîka, piştî serhildana gelên Iraqê, di serî de gelê kurd, hemû însanên Îraqê li ber dergahê mehdera desthilatiya Baxdayê hişt. Ev helwesta Washington bi giranî li ser gelê kurd û gelên Îraqê bi nebaşî bandora xwe kir. Herwiha rêxistinên kurd yên li Başûrê Kurdistanê ji ber polîtîkayên xwe yên bi derve girêdayî ketin nava aloziyekê.

Şer
Iraq
Serhildan

Lîsteya serhildanên kurdan
Sema Yüce navê kod ê Sema Yüce bû.
Weqfa Wîkîmedyayê

Weqfa Wikimedyayê (bi îngilîzî: Wikimedia Foundation Inc.), saziyeke ku bi alîkariya diravî ya dilxwaziyên Wîkîpediyayê ve tê fînansekirin.  Navenda saziyê li bajarê San Francisco ya Kalîforniyayê ye. 
Ev bingeh di Hezîrana 2003an de ji aliyê Jimmy Wales ve hat avakirin. Ji Adara 2016an û vir ve rêvebera giştî ya weqfê ye Katherine Maher e. Weqfa Wîkîmediyayê 12 projeyên ku li jêr hatine lîstekirin bi rê ve dibe. Ev proje jibo  piştevaniya pêşvebirina projeyên din têne bikaranîn. Projeya herî girîng ya saziyê wîkîpediya ye.

Projeyên weqfê

Girêdanên derve 
 http://wikimediafoundation.org

Çavkanî
Xetên avestayî

Ariyan ji bilî tîpên bizmarî elfabeyeke din a bi navê "Alfabeya Avestayî" jî hebûne. Ew alfabeya ku 53  tîpên wê hebûn ji aliyê rastê ve bo aliyê çepê dihate nivîsîn.

Ev alfabe di her warî de bi pêş ketibû û tu kêmasiyek tê de nedihat dîtin. Pirtûka pîroz "Avesta" bi vê xetê hatiye nivîsîn. Hemû şareza û rojhilatnas li ser vê baweriyê ne ku zimanê Avestayê ew ziman e ku Med pê axivîne. Mamoste mihemed Teqî Behar di berhema xwe ya bi navê "Rêbaznasî", rûpela 65'an de dibêje: "Alfabeya bizmarî ya medan" 42 tîp bûne ku ji wan tîpan 36 tîp ji tîpên bizmarî yên aşûriyan wergirtine û 6 tîpên din jî bi xwe danîne ser û xebitandine.

Piştî ku Hexamenişî hatine ser kar û bûne deshilat, wan jî ew alfabeya medan bi kar aniye û li ser keviran bi tîpên medî nivîsandine.

Pêwist e bê gotin ku Dewleta Medê bi destên parsiyan û Kûrişê Pars têk çû û dema ku wan dît cih û warê medan ji yên wan xweşiktir in hewl dane xwe ku wan cih û warên medan xerab û kavil bikin, her wiha nakokiyên di nav medan de bûne sedem ku ew bigihîjine armanca xwe û bi ser bikevin. Heredot ku berî mîladê di sala 450'yan de li Rojhilata Navîn û Îranê geriyaye, dibêje:
"Ez çûme Îranê û min dîtiye ku nav û bang û cih û warên medan di nav gel de kêm deng vedaye û gelê bûyerên berê di bîra gel de nemabûn? bi baweriya min reng e hemû şûn û war û kevirên nivîsî yên medan ji holê rakiribin û êdî tiştek di dest de nemabe."

Kurdî - Avestî 
Hindik Tîpên Latînî (Kurdî) û Avestî:

Aa - 
Bb - 
Cc - 
Çç - 
Dd - 
Ee - 
Êê - 
Ff - 
Gg - 
Hh - 
Ii - 
Îî - 
Jj - 
Kk - 
Ll - 
Łł - 
Mm - 
Nn - 
Oo - 
Pp - 
Qq - 
Rr - 
Řř - 
Ss - 
Şş - 
Tt - 
Uu - 
Ûû - 
Vv - 
Ww - 
Xx - 
Ẍẍ - 
Yy - 
Zz -

Ziman
Pirtûk
Alfabe
Xetên pehlewî

Îraniyan alfabeyeke bi navê "Alfabeya Pehlewî" hebûye ku 24 tîp bûne û ji aliyê rastê ve bo aliyê çepê dihate nivîsîn. Kevintirîn belgeyên vî zimanî ku heta niha bi dest ketine, çend qeware ne ku li Hewremanê peyda dibin. Li jêrr 24 tîpên pehlewî hatine nivîsandin.
Alfabe
Xetên masî soratî

Alfabeya Masî Soratî yek ji alfabeyên kevnareye ku ji aliyê kurdan ve hatiye bikaranîn. Ev alfabe xwediyê 37 tîpan bû. Ibn Wehşiye di berhema xwe ya bi navê Şûq el-mistiham fî me'irifet rimûz el-aqlam (bi îngilîzî An Explanation of Ancient Alphabets and Hieroglyphics) de ku di sala 241ê koçî / 855ê zayînî de ji bo Evdilmelîkê Merwan nivîsiye, dibêje: 
"Gelê kurd piraniya nivîsên xwe bi tîpên masî soratî dinivîsin. Min di Naûsiya Bexdayê de sê pirtûkên kurdî ku bi tîpên masiya soratî hatibûne nivîsîn dîtin. Niha jî li Şamê du cild ji wan pirtûkan li ba min in ku ji wan yek dabaşa perwerde û çeqandina dara xurmê û darên dinê dike û yek jî dabaşa peydakirina avê di herêmên hişk, dêmîn û bêav de dike. Min ev her du pirtûk wergerandine ser zimanê erebî, da ku her kes kelk (havil) û sûdê (kar) jê werbigire. Ew alfabeya ku bi masî soratî bi nav û deng e, piştî ku ji wê tîpên ebcedî wergirtin û ji elîf heta xeyna erebî jê derxistin, lê çend tîpên din ên zêde man, piştî ku tîpên 'p'  û 'ç' jî jê derxistin, lê belê dîsa jî heft tîpên dinê zêde man ku di tu zimanê din de tune ne. Her wiha deng û fonetîka wan di tu alfabeyeke din de nayê dîtin.

Me ji bo 6 tîpan ji wan ti deng û wêneyek di nav ti alfabe û zimanekî de nedît. Diyar e ku dengên pir seyr û balkêş hene û bi alîkariya wan tîpan xwendina her nivîsekê bi her cure zimanî ji bo kurdan hêsan e. Herwiha Quranê jî wekî erebên deştê dixwînin û belkî baştir jî dixwînin. Pêwist e bê gotin ku gelek peyv û bêje di bingeh û koka xwe de bi kurdî ne û ereban ji kurdan wergirtine û niha bi navê ereban tên bikaranîn lê di rastiyê de koka wan tenê û tenê di zimanê kurdî de tê dîtin.

Alfabe

Çavkanî