តោង៑ងូក្សេត្រ: ការវាតទី

ការវាតទី
thumb|left|300px|យុទ្ធនាការកងទ័ពសំខាន់ៗ និង ការវាតទីទឹកដីរបស់តោង៑ងូក្សេត្រ (១៥៥០-៦៥)
thumb|ព្រះរូបនៃព្រះបាទភុរង៑នោង៑នៅពីមុខសារមន្ទីរជាតិនៅរន៑កុន៑
ដោយឡែកចក្រភពដែលទើបតែនឹងកើតថ្មីមួយនេះបានបែកបាក់គ្នាបន្ទាប់ពីតបង៑រ្វេថីះត្រូវបានគេធ្វើគតក្នុងឆ្នាំ១៥៥០។ សាមន្តរាជជាច្រើនក៏បានប្រកាសឯករាជ្យភ្លាមៗ បង្ខំឱ្យអ្នកស្នងរាជ្យដែលបានតែងតាំងហើយដោយព្រះបាទតបង៑រ្វេថីះ  ព្រះចៅភុរង៑នោង៑ (រជ.១៥៥០-៨១) ត្រូវតែបង្រួបបង្រួមនគរនេះឡើងវិញក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំតែប៉ុណ្ណោះ។ ភុរង៑្មនោង៑ក្រោយមកបានរុលឡើងទៅលើដល់ដងទន្លេឥរាវតីក្នុងព្រះរាជបំណងដើម្បីភ្ជាប់ភូមាលើ និង ភូមាក្រោមជាលើកដំបូង បើរាប់ចាប់ពីចក្រភពបុកាំបានដួលរលំរួចមក។ ជ័យជំនះនៅភាគខាងជើង "បានធានាពង្រឹងដល់ការគ្រប់គ្រងចាត់ចែងមាសប្រាក់កែវកងក្នុងផ្ទៃប្រទេស ហើយវាបានផ្ដល់ឱ្យមានកំលាំងមនុស្សបន្ថែមដល់ការកេណ្ឌកងទ័ព។"Lieberman 2003: 151–152 ក្នុងឆ្នាំ១៥៥៥ ភូមាភាគខាងលើបានធ្លាក់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់កងទ័ពភាគខាងត្បូង។ មួយទសវត្សជាងតមកទៀត “យុទ្ធនាការដ៏ខ្លាំងក្លាជាបន្តបន្ទាប់” បានបញ្ចុះឋានៈមណិបុរ និង ពិភពទៃ-ឝានទាំងមូលមកត្រឹមជាឋានៈរដ្ឋសួយទាំងអស់: នៅឯម្ខាងទន្លេសំល្វង៑ វិញមាន ពួកមឿងឝាន (១៥៥៧), លាននា (១៥៥៨), ជៀងតុង (១៥៦២), ពួកមឿងឝានចិន (១៥៦៣), ស្យាម (១៥៦៤) និង លានជាង (១៥៦៥)។

ជ័យជំនះទាំងប៉ុន្មានអាចកើតមានទៅបានអាស្រ័យទៅលើការបង្វឹកកងទ័ពបានល្អ និង បទពិសោធការប្រឡូកក្នុងសមរភូមិច្រើនលើកនៃកងទ័ពតោង៑ងូ កាំភ្លើងរបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ និង កំលាំងមនុស្សដ៏ច្រើនដែលបានកៀរមកជាមួយក្រោយពេលច្បាំងឈ្នះរាល់លើក។ ”ការសញ្ជ័យជាច្រើនបានបិទបញ្ចប់ភ្លាមៗ នូវការវាយឆ្មក់របស់ពួកឝានអស់ជាងពីរសតវត្សចូលមកតំបន់ភូមាលើ ហើយវាក៏ "បានពង្រឹងពង្រីកអំណាចគ្រប់គ្រងពីតំបន់វាលទំនាបមកកាន់តែឆ្ងាយជាងអ្វីដែលចក្រភពបុកាំធ្លាប់បានស្រមៃទុកថាអាចនឹងធ្វើបានទៅទៀត:" ពគោកាលណោះ “បានលាតសន្ធឹងអំណាចអធិរាជ្យរបស់ខ្លួនចាប់ពីមណិបុររហូតដល់ព្រំសីមាប្រទេសកម្ពុជាធិបតី និង ចាប់ពីព្រំប្រទល់រក្ខៈដល់អ្យីនណាន។”

អំណាចរបស់ភុរង៑នោង៑ត្រូវរងការប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សបន្ទាប់មកទៀត។ កងទ័ពរបស់ទ្រង់មិនដែលធ្វើឱ្យសាបរលាបអោយអស់នូវការតស៊ូរបស់លានជាងនៅតាមព្រៃភ្នំនៃប្រទេសលាវឡើយ ហើយនៅឆ្នាំ១៥៦៨ ស្យាម ដែលជាសាមន្តរដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលជាងគេបំផុតក៏បានបះបោរឡើង។Harvey 1925: 168–169 ដោយប្រើប្រាស់កំលាំងមនុស្សដ៏ច្រើននៃតំបន់ដីគោកខាងលិច និង ភាគកណ្ដាល ព្រះអង្គក៏អាចបញ្ជាកងទ័ពបង្ក្រាបការបះបោររបស់សៀមបានយ៉ាងលំបាកលំបិនក្នុងឆ្នាំ១៥៦៩។Harvey 1925: 170 នៅឡើយតែ ការបង្ក្រាបចលនាតស៊ូទ័ពព្រៃនៅបណ្ដារដ្ឋភ្នំដាច់ស្រយាលម៉ិះញុង៑ះ និង មង៑ះកោង៑ះឯចុងខាងជើងបំផុត ដែលបានបះបោរក្នុងឆ្នាំ១៥៧១ វាកាន់តែលំបាកខ្លាំងជាងនេះទៅទៀត។ កងទ័ពតោង៑ងូរងទុក្ខដោយការស្លាប់និងរបួសជាច្រើនដោយសារជំងឺ និង ការដាច់ស្បៀង ក្នុងយុទ្ធនាការជារៀងរាល់ឆ្នាំដែលគ្មានបានលទ្ធផលអ្វីទាល់តែសោះ ដើម្បីរុករកក្រុមបះបោរដែលជាក្រុមពូកែខាងបង្វែងដាន។ ពគោអាចចាក់គ្រឹះឡើងវិញនូវរបៀបរបបគ្រប់គ្រងមួយចំនួន មកលើលានជាងវិញមានតែក្នុងឆ្នាំ១៥៧៥Maha Yazawin Vol. 3 2006: 44–45 ហើយម៉ិះញុង៑ះ និង មង៑ះកោង៑បានតែក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦ ប៉ុណ្ណោះ។Maha Yazawin Vol. 3 2006: 48–50

យូរណាស់ទំរាំតែពិភពទៃ-ឝានបានប្រែមកស្ងប់សុខវិញ ក្សត្រអង្គនេះក៏បានផ្ដោតព្រះទ័យងាកមកមើលគោបកៈរបស់ព័រទុយហ្កាល់ ហើយទ្រង់ក៏បានរុលចូលទៅកាន់សម្រាជ្យមុគលដែលនៅភាគខាងលិច។ ឆ្លើយតបនឹងសំណើប្រជែងគ្នា របស់នគរសីហឡៈ កោដ្ដេ និង មហនុវរ សុំឱ្យមានជំនួយកងទ័ពពីព្រះអង្គ នៅទីបំផុតទ្រង់ក៏បានបញ្ជូនកងទ័ពឆ្នើមក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦នោះ ឱ្យទៅរាជធានិយកោដ្ដេ ដែលព្រះអង្គចាត់ទុកថាជាដែនអាណាព្យាបាលមួយរបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់បានអះអាងថាការធ្វើដូចនេះគឺដើម្បីការពារព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទនៅប្រទេសដែនកោះនោះពីការគំរាមកំហែងរបស់ព័រទុយហ្កាល់។Harvey 1925: 174 គោបកៈបានចាត់ទុកកោះនឹងតាមបច្ចេកទេសថាស្ថិតក្នុងសង្គ្រាមជាមួយពគោ បើទោះបីថាគ្មានសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងម្ដងណាក្ដី។ នៅកៀកក្បែរនឹងមាតុនគរ ព្រះអង្គដើម្បីតបតទៅនឹង ការដាក់បញ្ចូលពង្គលនៅឆ្នាំ១៥៧៦ របស់ពួកមុគល ដែលពួកនោះបានចាត់ទុកថាកំណាត់ដីទាំងមូលនៃឥណ្ឌាភាគឦសានសព្វថ្ងៃ ចាប់ពីខាងលិចឆ្ងាយរហូតទៅដល់ទន្លេគង្គាជាទឹកដីរបស់ខ្លួនមក ទ្រង់ក៏បានបញ្ជូនកងទ័ពលុកលុយមួយកងទៅរក្ខៈនៅឆ្នាំ១៥៨០ផងដែរ។

ចក្រភពរបស់ភុរង៑នោង៑ "ទំនងជាចក្រភពដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍"Lieberman 2003: 152 ហើយក៏ជាចក្រភពមួយដែលពួកព័រទុយហ្កាល់ចាត់ទុកថាជាចក្រភព "រាជាធិបតេយ្យដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅអាស៊ីបើគេរាប់ផាត់អធិរាជាណាចក្រចិនចេញ"។Tarling 1999: 72–73 ស្ដេចអង្គនេះបានធ្វើបមាណីយកម្មក្បួនច្បាប់ ប្រតិទិន  រង្វាស់រង្វាល់ និងការបដិបត្តិខាងព្រះពុទ្ធសាសនាទូទាំងប្រទេស។Htin Aung 1967: 127Harvey 1925: 171 ដោយឡែកព្រះអង្គក៏បានដាក់បញ្ចូលនូវកំណែទំរង់រដ្ឋបាលផងដែរ ប៉ុន្តែអ្វីទាំងនេះអនុវត្តទៅនៅមានកំរិត។ ចក្រភព "ដែលមានវិសាលភាពធំធេងហួសមាឌមួយនេះ" បានវេញរមួលចូលគ្នាដោយចំណងមេត្រីភាពជាលក្ខណៈបុគ្គលជាមួយពួកសាមន្តរាជ ជាច្រើនអង្គដែលមានភក្ដីភាពទៅនឹងព្រះអង្គ មិនមែនស្មោះត្រង់ទៅនឹងប្រទេសភូមារបស់រាជវង្សតោង៑ងូនោះឡើយ។Lieberman 2003: 154–155