តោង៑ងូក្សេត្រ: បំណែងចែករដ្ឋបាល

បំណែងចែករដ្ឋបាល

តំបន់ស្នូល
ស្រុកកំណើតដើមនៃរាជវង្សនេះគឺនៅតំបន់តោង៑ងូ ដែលមានរាជធានីតាំងនៅតោង៑ងូ។ ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣៩ មក ស្ដេចកំពូលបានអោយគេទូលហៅទ្រង់ថា “ស្ដេចនៃស្ដេច” បានរើរាជធានីទៅពគោ និងបានអភិបាលត្រង់អ្វីៗដែលធ្លាប់ជានគរហង្សាវតីកាលពីមុន។ Harvey 1925: 171 នេះគឺជាលើកដំបូងហើយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា ដែលរាជធានីមួយ មានអំណាចទៅលើអាងទន្លេឥរាវតីទាំងមូល និងស្ថិតនៅក្បែរឆ្នេរសមុទ្រនៃប្រទេស។ ស្ដេចតោង៑ងូបានទទួលយករចនាសម្ព័ន្ធខែត្រទាំងបីតាមប្រពៃណីនៃនគរហង្សាវតីបុរាណ ភុរង៑នោង៑ ក្រោយមកក៏បានដាក់បញ្ចូលខែត្រម្រឹតរបស់ស្យាមចូលទៅក្នុងរដ្ឋបាលស្នូលព្រោះតែចំណូលបានពីសមុទ្ររបស់ខេត្តនេះទទួលបានច្រើន។Lieberman 1984: 31The province was annexed at least by 1568 per (Maha Yazawin Vol. 2 2006: 295) when the governor of Tenasserim built a gate at the new Pegu city. Since the construction of the city began in 1565, the annexation may have taken place in 1565.

 ខែត្រ តិុង៑ះទេសក្រៃបច្ចុប្បន្ន ទីក្រុងសំខាន់ៗ ផាសី តិុង៑ះទេសក្រៃឥរាវតី ផាសី ម្រោង៑ះម្រ ពគោ តិុង៑ះទេសក្រៃរន៑កុន៑ តិុង៑ះទេសក្រៃពគោខាងត្បូង ពគោ សេង៑(សន៑ល្យង៑) ម៉ិហ៑តំ រដ្ឋមន តិុង៑ះទេសក្រៃតនង៑ស្រីខាងជើង រដ្ឋករង៑ខាងត្បូង ម៉ិហ៑តំ រេះ ម្រឹត តិុង៑ះទេសក្រៃតនង៑ស្រីខាងត្បូង ចង្វាតភូកេតុ ម្រឹត ជុងសីហលៈ

ខែត្រអស់ទាំងនេះ និង បំណែងចែកជាភាគៗរបស់ខែត្រត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកសាមន្តរាជOne exception was that the Martaban Province had a viceroy, Minye Sithu between 1552 and 1556 and another, Thiri Thudhamma Yaza, between 1581 and 1584. ដែលពួកគេអាចរស់រានទៅបានអាស្រ័យទៅលើហិរញ្ញវត្ថុបានមកពីដីស្រែព្រះរាជទាន និង ការហូតពន្ធដារក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ក្រុមមន្ត្រីរាជការក្នុងតំបន់ស្នូលគឺជាក្រុមមនុស្សចេញពីរាជវាំងហង្សាវតីចាស់។ ចៅហ្វាយស្រុកភាគច្រើន ក៏ដូចជា ពួកខ្ញុំរាជការ និង ពួកសេនាបតីនៅក្នុងរាជវាំងពគោ ឧ. ដូចជា ចៅលក្វន៑ះឥន្ទ ឝុឞ្មន៑បរូ ពញាទឡ្ហៈ ពញាលោ ទោពញា ពញាក្យន៑ថោ ភាគច្រើនប្រហែលជាជនជាតិមន។These were ethnic Mon titles, and the majority of them were likely ethnic Mons. But not all officials with Mon titles were ethnic Mons. For example, per (Maha Yazawin Vol. 2 2006: 280), the leader of the 1565 rebellion at Pegu, was styled as Binnya Kyan Htaw but was an ethnic Shan. Similarly, about two hundred years later, kings Smim Htaw Buddhaketi and Binnya Dala of the Restored Hanthawaddy, despite their Mon titles, were ethnic Burman and Shan, respectively. ពាក្យដែលត្រូវបានប្រើដោយពួកទស្សនកិច្ចអឺរ៉ុបនិយាយអំពីអ្នករាជការក្នុងវាំង តែងហៅថា សេមីនី (semini) ហើយបំណកប្រែជាភាសាអ៊ីតាលីនៃ ពាក្យ សុស្ម័ន ឝុឞ្មន៑ របស់មន ត្រូវនឹងពាក្យ លោកម្ចាស់ (lord)។Harvey 1925: 178

នគរ (រាជាណាចក្រ)
នៅជុំវិញតំបន់ស្នូលគឺជាពួកនគរសួយ។ ពួកសាមន្តរាជទាំងអម្បាលម៉ានគឺនៅតែត្រូវគេទូលហៅថា ស្ដេច និងក៏ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យទទួលយកនូវលក្ខណៈសម្បត្តិជាក្សត្រទ្រង់រាជ្យពេញមុខពេញមាត់ទៀតផង។ ពួកសាមន្តរាជទាំងនោះតម្រូវឱ្យបញ្ជូនសួយសារទៅឱ្យក្សត្រធំ ប៉ុន្តែជាទូទៅពួកទ្រង់ក៏មានអំណាចធ្វើអីតាមព្រះទ័យក្នុងរាជការដែនដីរបស់ពួកទ្រង់ផងដែរ។ ពគោជាទូទៅមិនបានពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងរាជការដែនដីឡើយ ការទទួលខុសត្រូវរបស់ពគោស្ថិតក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ជាតិ។ ហ្លួងបានចេញនូវបមាណីយកម្មជំរុញឱ្យធ្វើឯកភាពច្បាប់ ទំងន់ និង រង្វាស់រង្វាល់ ប្រតិទិន និង កំណែទំរង់ពុទ្ធសាសនាទូទាំងចក្រភព។ ខាងវាំងធំក៏បានគូសព្រំសីមារវាងសាមន្តរដ្ឋនីមួយៗផងដែរ។Pegu kept Prome and Toungoo, traditional vassal states of Ava, as separate kingdoms. It also annexed Tennaserim from Siam to Hanthawaddy. The court also placed much contested regions between Lan Na and Lan Xang under the Chiang Mai administration. ប៉ុន្តែជំលោះចាស់ជាច្រើនសតវត្សមិនដែលសាបរលាបទាល់តែសោះ។ បណ្ដាសាមន្តរដ្ឋទាំងនោះបានងើបក្រោកឡើងភ្លាមៗ នៅពេលណាដែលអំណាចរបស់ពគោបានធ្លាក់ស្រុតចុះ ហើយបង្កជាសង្គ្រាមពហុភាគីចុះឡើងៗក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ និង ទសវត្សឆ្នាំ១៦០០។

 រដ្ឋ តំបន់សព្វថ្ងៃ ខែត្រសំខាន់ៗ អង្គក្សត្រ (សោយរាជ្យជាសាមន្តរាជ) អង៑ះវ ភូមាខាងជើង (តិុង៑ះទេសក្រៃចច៑កិុង៑ះ និង មន្ទារ) ធុណាប៉ារ៉ាន (ចច៑កិុង៑ះ តកោង៑ះ)   ធម្មទីប (អង៑ះវ បុកាំ បង៑ះយ ម្រង៑ចិុង៑ះ ញោង៑រម៑ះ បខុក្កូ) សត្វិវមង៑ះចៅ (១៥៥៥–៨៤)  មង៑ះរ៏ក្យៅច្វាទី២ (១៥៨៧–៩៣) ប្រន៑ ភូមាកណ្ដាលខាងលិច (តិុង៑ះទេសក្រៃមក្វេះ តិុង៑ះទេសក្រៃពគោភាគពាយព្យ) ប្រន៑ ចលង៑ះ សាយាវតី សត្វិវធម្មរាជាទី១ (១៥៤២–៥០)  សត្វិវធម្មរាជាទី២ (១៥៥១–៨៨)  សត្វិវធម្មរាជាទី៣ (១៥៨៩–៩៥) តោង៑ងូ ភូមាកណ្ដាលខាងកើត (តិុង៑ះទេសក្រៃពគោឦសាន រដ្ឋករង៑ខាងជើង) តោង៑ងូ មង៑ះរ៏សីហសូរទី១ (១៥៤០–៤៩)  មង៑ះខោង៑ទី២ (១៥៤៩–៥០; ១៥៥១–៨៤)  មង៑ះរ៏សីហសូរទី២ (១៥៨៤–៩៧) លាននា ថៃខាងជើង ជៀងថ្មី ជៀងរាយ ជៀងសែន នាន់ — ខែត្រសរុប ៥៧  មេកុដិ (១៥៥៨–៦៣)  វិសុទ្ធទេវី (១៥៦៥–៧៩)  អនិរុទ្ធមង៑ះចៅ (១៥៧៩–៩៧) ស្យាម ថៃកណ្ដាលនិងខាងត្បូង កម្ពុជាខាងលិច អយុធ្យា ពិឞ្ណុលោក សុខោទ័យ មហិន្ទ្រាធិរាជ (1564–68)  មហាធម៌រាជាធិរាជ (១៥៦៩–៨៤) លានជាង លាវ ថៃឦសាន យួននិរតី វៀងចន្ទន៍ ហ្លួងព្រះបាង ចម្បាសក្ដិ មង៑ះផាត់ចៅហ្វា (១៥៦៥–៦៨; ១៥៧០–៧២)  មហាឧបរាជ (១៥៧៤–៨៨)  សែនសុរិន្ទ (១៥៨៩–៩១)  អ្នកកែវគាំមួន (១៥៩១–៩៥)  វរបិតា (១៥៩៦–៩៩)

ហ្លួងនៅពគោមិនមានការិយាធិបតេយ្យដំណើរការពីមជ្ឈមណ្ឌលកណ្ដាល ដូចរាជវង្សតោង៑ងូស្ដារ និង កុន៑ះភោង៑ឡើយ ដែលរាជវង្សអស់ទាំងនេះបានខិតខំខ្នះខ្នែងត្រួតត្រាទៅលើបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋរបស់ខ្លួនខ្លាំងណាស់។ មិនដូចសម័យកាលក្រោយៗទេ ទោះបីពគោកាលណោះឡើងដល់ចំណុចកំពូលជាចក្រភពក៏ពិតមែន តែមិនបានទុកកងទ័ពប្រចាំការ រឺ អ្នកតំណាងជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅតាមបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋដើម្បីឃ្លាំមើលពួកសាមន្តរាជក្នុងតំបន់នៅពេលដែលបង្ក្រាបសង្គ្រាមរួចរាល់អស់ហើយនោះទេ។Pegu maintained garrisons only for short durations: e.g., at Chiang Mai (1558–59, 1564–65), at Ayutthaya (1569–70), at Ava (1593–97). Vientiane was a costly exception. Pegu kept a garrison there throughout the 1560s and 1570s when the garrison was not overrun (1568, and 1571/72), or kept out (1568–69; 1572–74). ដោយហេតុនឹងហើយ ស្ដេចធំត្រូវរំពឹងយ៉ាងមុតមាំទៅលើពួកសាមន្តរាជទាំងភក្ដីភាព និង សមត្ថភាព។ ពួកសាមន្តរាជដែលគ្មានឫទ្ធិអំណាច ពួកទ្រង់ពុំអាចធ្វើឱ្យស្ដេចបរិវារថ្នាក់ក្រោមគោរពកោតខ្លាចពួកទ្រង់បានឡើយ ដូចជាពួកសាមន្តរាជនៅលានជាង និង នៅភូមាលើ បន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៥៨៤ មក មានតែនាំមកនូវបញ្ហាមិនចេះចប់មិនចេះហើយទៅដល់ហ្លួងធំតែប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ពួកស្ដេចដែលមានសមត្ថភាពដូចជា មហាធម៌រាជាធិរាជ (រជ.១៥៦៩-៩០) នៃប្រទេសស្យាម និង សត្វិវមង៑ះចៅនៃអង៑ះវ (រជ.១៥៥៥-៨៤) បានថែរក្សាព្រះនគររបស់ពួកទ្រង់ឱ្យស្ថិតក្នុងសន្តិភាពទុកសម្រាប់តែស្ដេចកំពូលដែលពួកទ្រង់ស្មោះត្រង់ចំពោះតែប៉ុណ្ណោះគឺ: ព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ផ្ទុយទៅនឹងអ្វីខាងលើ គឺថាពួកមេដឹកនាំដែលមានសមត្ថភាពក៏ទំនងប្រហែលជាបះបោរនៅពេលដែលស្ដេចធំមិនមែនជាព្រះបាទភុរង៑នោង៑ ហើយពួកទ្រង់ពិតជាបានធ្វើការបះបោរមែន។

រដ្ឋអង្គម្ចាស់
រដ្ឋសក្ដិភូមិស្ថិតនៅថ្នាក់ក្រោមនគរសាមន្តរាជ គឺជារដ្ឋបែបព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលគ្រប់គ្រងដោយ ចៅហ្វា។ លើកលែងតែមណិបុរមួយចេញ បណ្ដារដ្ឋទាំងនោះគឺជាមឿងរបស់ឝានទាំងអស់ ដែលព័ទ្ធជារង្វង់ជុំវិញជ្រលងទន្លេឥរាវតីភាគខាងលើ (ឧ.អង៑ះវក្សេត្រ) ចាប់ពីរដ្ឋកលេះនៅភាគពាយព្យដល់មឿងផៃនៅភាគអាគ្នេយ៍។ មណិបុរមិនមែនជារដ្ឋឝានទេ និងអ្នកគ្រង់គ្រងរបស់រដ្ឋនេះបានតាំងខ្លួនឯងថាជា រាជា ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពគោបានចាត់ រាជា ចូលជា"ចៅហ្វា" មួយដែរ ហើយបានរាប់មណិបុរ ថាជារដ្ឋអង្គម្ចាស់មួយផ្សេងទៀត បើទោះបីថាវាជារដ្ឋដ៏ធំមួយយ៉ាងណាក្ដី។ រដ្ឋធំពីរផ្សេងទៀតគឺជៀងតុង និង មង៑ះកោង៑ះ ដែលអ្នកដឹកនាំរបស់រដ្ឋទាំងនោះបានទទួលឋានៈជាខត្តិយវង្សពេញមុខពេញមាត់។

ចំពោះការសម្រេចខាងរដ្ឋបាល ខាងរាជការបានចងរដ្ឋទាំងនោះជាក្រុមទៅជាខែត្រ (តិុង៑ះ (တိုင်း))។ កំឡុងរជ្ជកាល ភុរង៑នោង៑ អង៑ះវត្រូវប្រើជាអន្តររដ្ឋរវាងពគោ និង បណ្ដារដ្ឋតាមតំបន់ភ្នំ។ ប៉ុន្តែក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនន្ទ រាជការបានព្រួយបារម្ភចំពោះចំណងមេត្រីភាពយ៉ាងស្អិតល្មួតហួសហេតុរវាងសត្វិវមង៑ះចៅ និង ពួកចៅហ្វា អស់ទាំងនោះយ៉ាងខ្លាំង។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៥៨៤ មក លើកលែងតែឆ្នាំ១៥៨៧-៩៣ ព្រះបាទនន្ទបានបន្តគោលនយោបាយបន្ទេរអំណាចទៅភាគខាងលើប្រទេសក្នុងនោះដែរ តួនាទីរបស់អង៑ះវក៏ត្រូវបានបិទបញ្ចប់ជាសារវន្ត។ ការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់គ្មានប្រសិទ្ធិភាពទាល់តែសោះ ដូចបានឃើញស្រាប់តាមរយៈអវត្តមានស្ទើរតែទាំងស្រុងនៃការចូលរួមចំណែកពីបណ្ដារដ្ឋឝាន និងមណិបុរចំពោះការតស៊ូសង្គ្រាមរបស់ពគោនៅប្រទេសស្យាម។

 ខែត្រ តំបន់សម័យបច្ចុប្បន្ន រដ្ឋសំខាន់ៗ មណិបុរ មណិបុរ មណិបុរ ម៉ាវ្រីយ៉ា តិុង៑ះទេសក្រៃចច៑កិុង៑ះពាយព្យ រដ្ឋខ្យង៑ះ កលេះ សងសិប ម្យេតហ្ណាមេ(ជួរភ្នំខ្យង៑ះ) ម៉ិះញុង៑ះ-មង៑ះកោង៑ះ រដ្ឋកខ្យង៑ ម៉ិះញុង៑ះ មង៑ះកោង៑ះ ខន្តីះ (បូតាអ៊ិ) ពន៑ះមៅ សិរីរាស្ត្រ រដ្ឋឝានភាគខាងជើង សែនហ្វី គណ្ឌលរាស្ត្រ មឿងឝានភាគពាយព្យ មង៑ះមិត៑ះ កៅឝានប្រន៑ អ្យូនណាននិរតី (តឺហុង ប៉ោឝាន លិនត្សាង) ជៀងម៉ែ មឿងម៉ាវ ម៉ូវុន លសា ហសា ចន្ទា ម៉ូណា មឿ
ងល្យិន ស៊ីគ្វីន មហានគរ អ្យូនណានខាងត្បូង (សិបសងបាននា) ជៀងរុង ខេម៉ាវ៉ារ៉ា មឿងឝានខាងត្បូង ជៀងតុង កម្ពោជ មឿងឝានខាងលិច រដ្ឋកយាះ សីបោ(អនបោង) យ្វង៑គូល៑ុះ មឿងនាយ មឿងផៃ

ភុរង៑នោង៑បានចាត់ទុកថាការគ្រប់គ្រងបណ្ដារដ្ឋឝានជាភាពចាំបាច់ខាងយុទ្ធសាស្ត្រខ្លាំងជាងគេបំផុតសម្រាប់ការក្ដោបក្ដាប់ប៉ែកខាងលើនៃផ្ទៃប្រទេស។ ការវាយឆ្មក់ដោយពួកមឿងឝាននៅតាមតំបន់ភ្នំក្បែរៗខាងគឺជាកង្វល់គំរាមកំហែងដល់របបគ្រប់គ្រងដែលស្ថិតនៅដីទំនាបជាបន្តបន្ទាប់ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៤ មក។ រដ្ឋគួរឱ្យភ័យខ្លាចបំផុតគឺម៉ិះញុង៑ះ និង មឿងកោង៑ះ រដ្ឋឝានទាំងពីរនេះហើយ ដែលបានដឹកនាំការវាយឆ្មក់ច្រើនជាងគេបំផុត។ ភុរង៑នោង៑បានដាក់បញ្ចូលកំណែទំរង់រដ្ឋបាលជាគន្លឹះមួយ ដែលវាបានក្លាយជាកេរ្តិ៍ដំណែលដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុតរបស់ទ្រង់ ហើយវាក៏បន្តមានវត្តមានយូរជាងគេបំផុតផងដែរ។ Htin Aung 1967: 117–118 ស្ដេចអង្គនេះក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យ ពួកចៅហ្វា ទទួលបានសិទ្ធិអំណាចសក្ដិភូមិទៅលើអាណាប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្លួនផងដែរ។ តំណែង ចៅហ្វា  នេះ នៅតែជាតំណែងសួពូជ។ ប៉ុន្តែ ចៅហ្វា កំពុងកាន់តំណែងស្រាប់ទៅហើយនោះ អាចនឹងត្រូវដកហូតតំណែងចេញដោយស្ដេចអង្គនេះភ្លាមបើសិនជាមានការប្រព្រឹត្តិខុសឆ្គងហួសហេតុពេក ទោះបីយ៉ាងណាការជ្រើសរើសអ្នកស្នងបន្តគឺព្រះអង្គរើសតែក្នុងរង្វង់សមាជិកគ្រួសាររបស់ ពួកចៅហ្វា តែប៉ុណ្ណោះទេ។ នវានុវត្តន៍ដ៏សំខាន់គឺថា ព្រះអង្គតម្រូវឱ្យរាជបុត្រនៃពួកសាមន្តរាជទាំងប៉ុន្មានឱ្យគង់នៅរាជវាំងជារាជបំរើ ដែលទុកសម្រាប់គោលបំណងពីរយ៉ាង: យកពួកទ្រង់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំងសម្រាប់ឱ្យព្រះបិតារបស់ពួកទ្រង់កុំឱ្យប្រព្រឹត្តិខុសវៀចវេរ ហើយពួកទ្រង់ក៏ទទួលបានមកវិញនូវការហ្វឹកហាត់សំខាន់ៗនៅពេលកំពុងគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងរបស់ភូមាផងដែរ។ គោលនយោបាយឝានរបស់ទ្រង់ត្រូវបានដង្ហែតាមដោយព្រះមហាក្សត្រភូមាទាំងអស់ចាប់ពីពេលនោះរៀងដរាបដល់ការធ្លាក់ព្រះរាជាណាចក្រនេះជាចុងក្រោយទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់ពួកប៊្រីថេនក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥។

មណ្ឌលឥទ្ធិពល
តាមរយៈប្រភពសហសម័យ ពគោក៏បានអះអាងទឹកដីដែលនៅឆ្ងាយពីបណ្ដារដ្ឋអង្គម្ចាស់ទាំងនោះថាក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសួយ រឺ ដែនអាណាព្យាបាលរបស់ខ្លួនផងដែរ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញមិនបានទទួលស្គាល់ការអះអាងអំណាចគ្រប់គ្រងដូច្នេះឡើយ បណ្ដារដ្ឋដែលពគោបានរាប់បញ្ចូលនោះ វាគ្រាន់ត្រឹមតែជាមណ្ឌលរងឥទ្ធិពលរបស់ពគោតែប៉ុណ្ណោះទេ។ ដែនដីដែលបានអះអាងថាជារបស់ខ្លួនទាំងនោះរួមមាន:

 រដ្ឋ តំបន់សម័យបច្ចុប្បន្ន កំណត់ តាម៉្មាឡេត្តាតិុង៑ះ កាឆាឫ និង ឥណ្ឌាឦសាន ខែត្រតាម្ម៉ាឡេត្តានេះលាតសន្ធឹងទៅខាងលិចឆ្ងាយរហូតដល់ទន្លេគង្គាបើតាមដឹង។Yazawin Thit Vol. 2 2012: lxxxx ពង្សាវតារបាននិយាយថាពួកអ្នកដឹកនាំ កាឆាឫ កោលកាតា និង គោលកោណ្ឌាក៏បានលើកសួយសារអាករមកដែរ។Maha Yazawin Vol. 3 2006: 76Hmannan Vol. 3 2003: 67 ការអះអាងវិសាលភាពនេះប្រហែលជាព្រះរាជបំណងរបស់ភុរង៑នោង៑ដើម្បីត្រួតពិនិត្យមើលសម្រាជ្យមុគលដែលកំពុងតែរីកធំធាត់នៅពេលនោះ។(Phayre 1967: 118–119): Bayinnaung sent an embassy to Emperor Akbar in 1579 after Mughals' annexation of Bengal in 1575–76. The 1580–81 Toungoo invasion of Arakan may have been in response to the Moghul takeover of Bengal. ពួកស្ដេចតោង៑ងូស្ដារប៉ុន្មានអង្គចុងក្រោយបានអះអាងទឹកដីនៅត្រឹមមណិបុរតែប៉ុណ្ណោះ ដែលការពិតទៅពួកទ្រង់មិនដែលបានគ្រប់គ្រងទឹកដីនោះបានម្ដងណាសោះឡើយ។Than Tun Vol. 1 1983: 18–19 ចិនតិុង៑ះ អ្យូណានខាងត្បូង ខែត្រចិនរួមបញ្ចូលទាំងដែនដីក្រៅពីកៅឝានប្រន៑ទៀត បើតាមសេចក្ដីរាយការណ៍។ ព្រំដែនជាក់ស្ដែងមិនត្រូវបានវែកញែកកំឡុងរជ្ជកាលភុរង៑នោង៑ និង រជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទនន្ទទេ (ទោះយ៉ាងណា ទន្លេមេគង្គប្រហែលអាចប្រើជាព្រំដែនធម្មជាតិ)។ ក្រោយឆ្នាំ១៥៩៤ ចិនបានបង្កើត “របងដែក” តាមជាយដែនប្រាំបីកន្លែង នៅខាងក្នុងអ្យូណានHarvey 1925: 323 ដែលពួកស្ដេចតោង៑ងូស្ដារបានចាត់ទុកថាជាព្រំប្រទល់ដែនជាក់ស្ដែង។(Than Tun Vol. 1 1983: 18–19, 181–182): The royal order dated 14 November 1598 (1st waning of Tazaungmon 960 ME) by King Nyaungyan says that the extent of Nyaungyan's domain included the Iron Bridge in the east, Siam in the south, the sea coast in the west, and Manipur and northern Shan states (Kachin State) in the north. តាមពិតទៅ រាជវង្សមិងចិនមិនបានបង្ហាញថារបងទាំងប៉ុន្មាននោះជាវិសាលភាពរបស់អាណាចក្ររបស់ខ្លួនឡើយ ហើយចិនក៏បានអះអាងដែនដីដែលនៅក្រៅរបងទាំងនោះថាជាទឹកដីរបស់ខ្លួនផងដែរ។ កំណត់ត្រាចិនបង្ហាញថាមឿងទាំងប្រាំបីក្នុងចំណោមមឿងប្រាំបួននៃកៅឝានប្រន៑បានថ្វាយសួយសារអាករមកប្រទេសចិនរៀងដរាបមកដល់សតវត្សទី១៩។(Yule 1857: 88–89): The "Nine Shan States" (Ko Shan Pyay) paid tribute to both China and Burma down to the 19th century. Only Kaingma (north of Theinni, in China today) was absent from the Chinese list. អណ្ណាម និង កម្ពុជាធិបតី  វៀតណាម កម្ពុជា ពង្សាវតារអះអាងថាបណ្ដារដ្ឋនៅចុងខាងកើតដូចជាអណ្ណាមបានមកថ្វាយសួយសារអាករ។Than Tun 1985: xiv តាមរយៈលោកហាវ៉េយ អណ្ណាម និង កម្ពុជាធិបតីប្រហែលជាសម្ដែង “អភិវន្ទនាការដោយស្ម័គ្រចិត្ត” តែប៉ុណ្ណោះទេ។Harvey 1925: 151 តាមរយៈលោកសៅកោង៑ះ កងទ័ពទាំងនោះបានទទួលសួយសារពីសាមន្តរដ្ឋតាមព្រំដែននៃលានជាង ដែលឥឡូវជាប៉ែកនៃទឹកដីវៀតណាមសព្វថ្ងៃនេះ។Thaw Kaung 2010: 113 យ៉ាងម៉េចក៏ដោយ សួយសារអាករនេះ បើទោះបីវាជាការពិត ជាក់ស្ដែងទៅវាមិនបានបង្ហាញថាជាការគ្រប់គ្រងអំណាចជាប់លាប់ណាមួយនៅទីនោះឡើយ។ តាមពិត អំណាចអាជ្ញាសឹករបស់ពគោបានបាត់បង់ទៅ ពេលណាដែលកងទ័ពរបស់ខ្លួនបានដកចេញទៅវិញ។ ការបាត់បង់អំណាចអាជ្ញាសឹកជាក់ស្ដែងលើលានជាងបែបនេះគឺជាមូលហេតុ នាំឱ្យមានយុទ្ធនាការគ្មានផ្លែផ្កាជាច្រើនលើកច្រើនសាត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅមួយឆ្នាំហើយមួយឆ្នាំទៀតតាំងពីចាប់ផ្ដើមនៃយុទ្ធនាការនេះមក។ សិង្ហលៈ ស្រីលង្កានិរតី ពង្សាវតារពោលថា ភុរង៑នោង៑បានចាត់ទុកកោដ្ដេជាដែនអាណាព្យាបាល ហើយទ្រង់បានចូលទៅពាក់ព័ន្ធក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងនៃកោះនោះព្រោះតែ ស្ដេចទ្រង់មានព្រះរាជបំណងចង់ការពារពុទ្ធសាសនាថេរវាទនៅលើកោះនេះពីពួកព័រទុយហ្កាល់។(Harvey 1925: 172–173) Bayinnaung had been greatly concerned about the Portuguese effect on the health of Theravada Buddhism since the Portuguese Archbishop of Goa grounded the Buddha Tooth Relic of Ceylon to powder in 1561. ព្រះអង្គបានប្រឡងប្រជែងជាមួយគោបកៈនៃព័រទុយហ្កាល់ ដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅលើកោះជាមួយបណ្ដារាជាណាចក្រសិង្ហលដទៃទៀត។ ក្រោយឆ្នាំ១៥៧៦ គោបកៈបានចាត់ទុកកោះនេះតាមក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រថា កំពុងតែច្បាំងគ្នាជាមួយពួកភូមាពីព្រោះតែការជ្រៀតជ្រែករបស់ខ្លួននៅសិង្ហលៈ។Phayre 1967: 118–119

មណ្ឌលឥទ្ធិពលដ៏ធំធេងទាំងនេះបានរួញរួមតូចយ៉ាងខ្លាំងក្រោយពីការសោយទិវង្គតរបស់ ព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ព្រះបាទនន្ទ តាមរយៈសិលាចារឹកឆ្នាំ១៥៩៣មួយផ្ទាំងចារថា ទ្រង់បានបន្តដណ្ដើមទាមទារដែនអំណាចរបស់បិតារបស់ទ្រង់មកវិញ ហើយបន្ទាប់ពីនោះមកទ្រង់ក៏បរាជ័យចុងក្រោយបង្អស់នៅស្រុកស្យាម។ ជាក់ស្ដែង ទ្រង់មិនបានគ្រប់គ្រងឱ្យពេញព្រហស្ថនៅប៉ែកខាងលើប្រទេស ហើយទ្រង់ក៏មិនបានខ្វាយខ្វល់ពីបណ្ដារដ្ឋបរិមណ្ឌលរបស់ខ្លួនអស់ទាំងនោះថែមទៀតផង។

ទំហំ
ទំហំចក្រភពនេះប្រហែលមានផ្ទៃក្រឡាចន្លោះរវាង ១,៥ និង ១,៦ លាន គម២ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលបណ្ដាមណ្ឌលឥទិ្ធពលឆ្ងាយៗដែលគេធ្លាប់បានពោលអះអាងទាំងប៉ុន្មាននោះចេញ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញយល់ស្របថាចក្រភពនេះបានគ្រប់គ្រងភាគច្រើនត្រឹមមីយ៉ាន់ម៉ាទំនើប (លើកលែងរក្ខៈខាងជើង), ស្យាម (កាលពីក្នុងសតវត្សទី១៦ រួមមានកម្ពុជាភាគខាងលិច ហើយក៏ប្រហែលជាមានម៉ាឡេស៊ីភាគខាងជើងនាសម័យទំនើបនេះផង), លាននា (ថៃខាងជើង), លានជាង (លាវទំនើប និង ថៃឦសាន), មណិបុរ និង បណ្ដាមឿងឝាននៅចិន (អ្យូណានខាងត្បូងសម័យថ្មី)។Harvey 1925: 151
 ផ្ទៃក្រឡាសរុបនៃរដ្ឋស្នូល (មីយ៉ាន់ម៉ា ថៃ លាវ និង មណិបុរ) ប្រើប្រាស់ព្រំដែនសម័យថ្មី និង មិនបានរាប់ដែនដីចំណុះរបស់សៀម នៅកម្ពុជា រឺ ដែនដីចំណុះរបស់លានជាងនៅវៀតណាម និង កម្ពុជា គឺមានផ្ទៃ ១,៤៥ លាន គម២។ ដោយដកផ្ទៃពាក់កណ្ដាលនៃផ្ទៃដីរបស់រក្ខៈចេញទៅនៅសល់ត្រឹម ១,៤៣ លាន គម២។The sum of Myanmar, Thailand, Laos and Manipur is 1,448,825 km², where Myanmar=676,578 km²; Thailand=513,120; Laos=236m800; Manipur=22,327. Subtracting half the modern Rakhine State (36,778) yields the total of 1,430,436.
 ដោយបន្ថែមខាងអាណាខេត្តនៃអ្យូណានខាងទន្លេមេគង្គខាងត្បូង (អ្នីជៀង ប៉ោឝាន តឺហុង លីនត្សាង ភូអឺរ និងសិបសងបាននា) កើនផ្ទៃដីដល់ ១,៥៦ លាន គម២។Modern borders of southern Yunnan adds up to 131,931 km²: Nujiang=14,703 km²; Baoshan=19,064; Dehong=11,171; Lincang=23,621; Pu'er=44,265; Xishuangbanna=19,107. យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកប្រាជ្ញកំណត់ត្រឹមប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃតំបន់ម្ខាងទន្លេមេគង្គរហូតដល់តោង៑ងូភូមាតែប៉ុណ្ណោះSee (Harvey 1925: 151) for his estimate of the border of Chinese Shan states in Yunnan. ដែលមានទំហំសរុបប្រហែល ១,៥ លាន គម២។
 ដោយបញ្ចូលទឹកដីចំណុះរបស់សៀមដែលជាទឹកដីកម្ពុជាទំនើបនៅភាគខាងលិច និង ដែនដីទាំងប៉ុន្មាននៃមណិបុរ ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាភាគឦសាននាសម័យទំនើបនេះ បានធ្វើឱ្យផ្ទៃក្រឡាសរុបឡើងដល់ ១,៦ លាន គម២។The total size of western Cambodian province totals to 49,359 km²: Battambang=11,702 km²; Pailin=803; Banteay Meanchey=6679; Oddar Meanchey=6158; Preah Vihear=13,788; Siem Reap=10,229. See (Harvey 1925: 151) for his estimate of Manipur's 16th century borders.