navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ឦសាន

ឦសាន ( សំស្ក្រឹត ៖ ईशान, IAST : Īśāna) គឺជា ព្រះហិណ្ឌូ និងជា ទិកបាល នៃទិសឦសាន។ ជារឿយៗទ្រង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទម្រង់មួយនៃ ព្រះសិវៈ   ហើយជារឿយៗក៏ត្រូវបានរាប់ក្នុងចំណោម 11 រុទ្រ ផងដែរ។  ព្រះអង្គត្រូវបានគោរពបូជាក្នុង សាសនាហិណ្ឌូ    សាលាខ្លះនៃ ពុទ្ធសាសនា  និង សាសនាជេន ។  នៅក្នុង Vastu Shastra ជ្រុងខាងជើងឆៀងខាងកើតនៃដីមួយត្រូវបានគេសំដៅថាជា "ឦសាន" ។  ឦសាន ក៏ចែករំលែកគុណសម្បត្តិជាមួយ Samhara Bhairava ហើយដូច្នេះជាផ្នែកមួយនៃ Ashta Bhairava ។
ឦសាន: រូបតំណាង

រូបតំណាង 
ឦសាន ត្រូវ​បាន​គេ​ពណ៌នា​ថា​មាន​ភ្នែក​បី រូបរាង​ស្ងប់ស្ងាត់ និង​សម្បុរ​ស ស្លៀកពាក់​ក្រណាត់​ស និង​ស្បែក​ខ្លា។  នៅលើក្បាលរបស់គាត់ ជត មកុដ ដែលមានព្រះច័ន្ទនៅពីលើ។ 

គាត់អាចអង្គុយលើគោពណ៌ស ឬជាធម្មតានៅក្នុង padmasana ទោះបីជាការអង្គុយនៅលើគោគឺត្រូវបានគេពេញចិត្ត។ Gopinatha Rao, T. A. (1916). 

ប្រសិនបើគាត់ត្រូវបានតំណាងដោយដៃពីរ ដៃរបស់គាត់ត្រូវកាន់ trident និង កបាល ឬដៃម្ខាង (ខាងឆ្វេងជាទូទៅ) ប្រហែលជានៅក្នុង វរទមុទ្រ ; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រសិនបើគាត់មានដៃបួន ផ្នែកខាងមុខពីរគួរតែត្រូវបានឆ្លាក់ដូចជាលេងនៅលើ ពិណ និងផ្សេងទៀតនឹងត្រូវធ្វើឡើងនៅក្នុង វរទ និង អភយមុទ្រ ។ Gopinatha Rao, T. A. (1916).  Gopinatha Rao ផ្តល់យោបល់ថា ការពិពណ៌នាប្រហែលជាមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះថា ពិណ ត្រូវតែកាន់ដោយដៃម្ខាងនៃដៃខាងមុខ ដែលជាដៃដែលចាំបាច់សម្រាប់ វរទមុទ្រ និង អភយ pose ។ 

នៅពេលដែលតំណាងនៅក្នុងទម្រង់ លិង្គ រួមជាមួយ បញ្ចព្រហ្ម ផ្សេងទៀត មុខរបស់គាត់ដែលមិនមានឆ្លាក់នឹងបែរមុខទៅខាងលើ។ 

ខគម្ពីរមួយរបស់ Linga Purana ពិពណ៌នាអំពី ឦសាន ថាមានជើងបី ដៃប្រាំពីរ ស្នែងបួន និងក្បាលពីរ  ខណៈដែលនៅក្នុងខគម្ពីរមួយរបស់ Shiva Purana គាត់ត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា "ស្រដៀងនឹងគ្រីស្តាល់"។ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា
ឦសានវរ្ម័នទី១

វ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ឬ ឦឝានសេនា ឬឦសានវរ្ម័នទី១  () (គ.ស ?-៦៣៥) រជ្ជកាល (គ.ស ៦១០-៦៣៥) ទ្រង់ជាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរនៃរាជាណាចក្រកម្វុជនៅក្នុងសតវត្សទី៧ ដែលក្រោយមកទៀតក្លាយជាអធិរាជាណាចក្រកម្វុជទេឝ។ ព្រះអង្គជាបុត្រ និង អ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីវ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម។

បន្ទាប់ពីវ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្មសោយទិវង្គតទៅ វ្រះបាទឦឝានវម៌្មទ្រង់បានប្រែឈ្មោះរាជធានីឝម្ភុបុរទៅជាឦឝានបុរវិញ។ សម្បូរព្រៃគុហ៍ សំណង់ប្រាសាទប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានគេបញ្ជាក់ថាជាឦឝានបុរ រាជធានីនៃកម្វុជនាសតវត្សទី៧។“Coedès‟ Histories of Cambodia”.page 11.
ប្រាសាទសំខាន់ៗនៅសម្បូរព្រៃគុហ៍ត្រូវបានគេនិយាយថាបានស្ថាបនាដោយវ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១។
សួយឝ៊ូ (វស្សប្បវត្តិនៃរាជវង្សសួយចិន) បានចងក្រងនៅឆ្នាំ៦៣៦នៃគ.ស ថ្លែងថានៅចំណាប់ផ្ដើមនៃសតវត្សទី៧ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ក្សត្រមួយអង្គ យីឝឹណាឝៀនតាយ (伊奢那先代)។ 
សិលាចារឹកនៅប្រាសាទតូច ប្រាសាទបាយ៉ង់ វត្តចក្រឹត ក្ដីអង្គជំនីក និង សម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ត្រូវបានគេសន្មតថានៅក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១។ សិលាចារឹកចុងក្រោយបង្អស់បានសន្មតថាព្រះអង្គដែលត្រូវចោះកាលបរិច្ឆេទដល់ឆ្នាំ៦២៧នៃគ.ស (ស័ក៥៤៩) ដែលសិលាចារឹកមានកាលបរិច្ឆេទតែមួយប៉ុណ្ណោះសន្មតថាត្រូវនឹងស្ដេចស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះអង្គ គឺវ្រះបាទភវវម៌្មទី២ ក្នុងឆ្នាំ៦៣៩នៃគ.ស។BEFEO 1904 .page 693. សិលាចារឹកជាច្រើនបានបញ្ជាក់ពីជោគជ័យរបស់ព្រះអង្គ។ នៅពេលដែលគេនិយាយពីព្រះអង្គ គេតែងនិយាយពីការធ្វើសឹកសង្គ្រាមពង្រីកទឹកដី។ នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ វិសាលភាពទឹកដីរីកធំទូលាយយ៉ាងខ្លាំង ដែលព្រំដែនខាងលិចទៅទល់នឹងជ្រលងខាងលើនៃទន្លេមេទឹក (ដែលពេលនោះគ្រប់គ្រងដោយរាជាណាចក្រទ្វារវតី) និងខាងជើងទៅដល់កណ្ដាលប្រទេសលាវ​បច្ចុប្បន្ន។
ឦសានវរ្ម័នទី១: រាជធានី

រាជធានី
យើងទទួលបានព័ត៌មានឣំពីរាជធានីឦឝានបុរតាមរយៈ កំណត់ហេតុនៃរាជវង្សសួយ ដូចមានជាឣាទិ៍ ទីក្រុងនេះមានប្រជាជនរស់នៅជាងពីរមឺុនគ្រួសារ ហើយនៅចំកណ្ដាលទីក្រុងមានឣាសនៈធំសម្រាប់ព្រះរាជសវនការរបស់ព្រះរាជា។ នៅសតវត្សទី៧ ឣ្នកធម្មយាត្រាចិនដ៏ល្បីល្បាញមួយរូបឈ្មោះ ស្ឈៀនហ្សាង (玄奘 ថាងចេង រឺ ថាងស្ឈៀនហ្សាងប្អូនធម៌របស់ស្ដេចលីស៊ឺមិង ដែលមានព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យថាថាងថាយជុង) បាន ប្រើឈ្មោះរាជធានីឦឝានបុរ សម្រាប់សំគាល់ ប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលនាសម័យនោះ។ តំលៃផ្នែកនយោបាយនិងសាសនានៃរាជធានីឦឝានបុរស្ដែងឡើងតាមរយៈវិសាលភាពនៃសំណង់សាសនានិងការរៀបចំដែនដីនៅក្រោមរាជ្យ វ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១។ ក្នុងចំណោមប្រាង្គប្រាសាទទាំងឣស់ដែលមានចំនួនរាប់រយក្រុមប្រាសាទខាងត្បូង និងក្រុមខាងជើងមានសារៈសំខាន់ជាងគេ។
ឦសានវរ្ម័នទី១: សាសនា

សាសនា
ឯកសារ​សិលាចារឹក​ទាំង​នេះ បាន​រាប់រៀប​អធិប្បាយ​បញ្ជាក់​អំពី​ជំនឿ​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​ អ្នក​ដឹកនាំ និង​ប្រជារាស្ត្រ​ដែល​គោរពបូជា​ព្រហ្មញ្ញសាសនា តែ​ឲ្យ​តំលៃ​ទៅ​លើ​ព្រះហរិហរៈ។ ព្រះហរិហរៈ ជា​ព្រះបដិមា​មួយ​អង្គ​ដែល​មាន​ពាក់​កណ្ដាល​ជា​ព្រះវិស្ណុ និង​ពាក់​កណ្ដាល​ទៀត​ជា​ព្រះឥសូរ។ ដូច្នេះ ព្រះបដិមា​តែ​មួយ​តំណាង​ព្រះវិស្ណុ​ផង ព្រះឥសូរ​ផង។ ប៉ុន្តែ​ព្រះពុទ្ធសាសនា និង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា រួម​រស់​នៅ​ជាប់​ជាមួយ​គ្នា​ដោយ​សុខសាន្ត គ្មាន​ការ​ប្រកាន់ ឬ​ប៉ះទង្គិច​គ្នា​​ឡើយ។ នៅ​តាម​កន្លែង​គោរព​បូជា នៅ​តាម​សាលា ឬ​នៅ​ផ្ទះសំណាក់​តាម​ដង​ផ្លូវ​សម្រាប់​អ្នកដំណើរ គេ​ឃើញ​មាន​ព្រះពុទ្ធបដិមា និង​រូប​ព្រះអាទិទេពទាំងឡាយ​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​ដាក់​តាំង​លើ​ហ៊ឹង​លើ​អាសនៈជាមួយ​គ្នា។ ប្រាសាទដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃទីកក្រុងនេះឧទ្ទិសទៅព្រះសិវៈ (ព្រះហសិតេស្វរ)ហើយជាទីតម្កល់នូវរូបសិវលិង្គធ្វើរឣំពីមាសដែលជានិមិត្តរូបនៃព្រះឣាទិទេព។ លទ្ធិដែលចម្លងចេញមកពីប្រទេសឥណ្ឌានេះត្រូវបានគេប្រណិប័តន៍នៅក្នុងរាជវង្សខ្មែរចាប់តាំងពីរាជ្យវ្រះបាទចិត្រាសេនា-មហេន្ទ្រវម៌្មមកម្ល៉េះ។ ក្រៅឣំពីប្រាសាទដែលជាស្នាព្រហស្ថរបស់វ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ព្រះមហេសីរបស់ព្រះឣង្គព្រះនាមសករមន្ជរិ ក៏បានកសាងប្រាសាទមួយចំនួនដើម្បីឧទិ្ទសទៅព្រះសិវៈ និងឣាទិទេពផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ជាមួយគ្នានេះក៏មានការប្រណិប័តន៍ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយសំឣាងទៅ លើសិលាចារឹក ជាភាសាសំស្ក្រឹតមួយផ្ទាំង រៀបរាប់ឣំពីសេនាជំនិតព្រះមហាក្សត្រមួយរូបឈ្មោះវិទ្យយវិសេស ដែលជាជនប្រកបដោយចំណេះដឹងនិងប្រណិប័តន៍យ៉ាងខ្ជាប់ក្នុងវិស័យព្រះពុទ្ធសាសនា។ តម្រាមួយចំនួនពោលថា សាសនាព្រហ្មញ្ញលទ្ធិហរិហរៈកើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលនេះ ហើយក៍បានបៀតបៀនព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងខ្លាំងរហូតដល់ស្ទើរតែសាបសូន្យ។
ឦសានវរ្ម័នទី១: ព្រះញាតិវង្សចុះពីព្រះអង្គ

ព្រះញាតិវង្សចុះពីព្រះអង្គ
ផ្អែកលើសិលាចារឹកព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ មានបុត្រា ៣ ឣង្គព្រះនាមឝិវទត្តជាបុត្រាទីពីរដែលគ្រប់គ្រងនៅក្នុងតំបន់ឣរញ្ញប្រទេឝ (ប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃ) និងព្រះបាទភវវម៌្មទី២ ជាបុត្រាទី១ ដែលបន្ដសោយរាជពីព្រះឣង្គនៅសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ ចំណែកឯបុត្រាទី៣ ព្រះនាមមិនបានវែកញែកស្គាល់តែគោរម្យងារ យុវរាជ (ម្កុដរាជកុមារ)។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី១ត្រូវជាចៅព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ព្រះឣង្គបានផ្លាស់ប្ដូររាជធានីពីសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ទៅតំបន់ឣង្គរវិញបន្ទាប់ពីរាជ្យព្រះបាទភវវម៌្មទី២ដែលជាក្សត្រស្ថាបនិកក្រុមខាងជើងនៃប្រាសាទសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍។ នៅក្នុងសម័យចេនឡា មានព្រះមហាក្សត្រ ៣ ព្រះអង្គដែលមានព្រះកិត្តិនាមល្បីល្បាញគឺ ព្រះបាទភវវម៌្មទី១ វ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម និងព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ដែលបានសោយរាជ្យបន្តបន្ទាប់គ្នានៅរាជធានីមួយនេះ។ ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណនៃរាជវង្សថាង (ជីវថាងឝ៊ូ) រៀបរាប់អំពីចំណងមិត្តភាពរវាងអាណាចក្រខ្មែរ និងចាម ដែលបន្តតាំងពីរាជ្យព្រះបាទចិត្រសេនា-មហេន្ទ្រវម៌្ម រហូតដល់រាជ្យព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ដែលត្រូវជាបុត្រ។ សម្ព័ន្ធភាពនេះកាន់តែជិតស្និទថែមទៀតក្រោយពីអភិសេកបុត្រាស្ដេចចាម និងបុត្រីព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ព្រះនាមសុវណ៌ បន្ថែមលើទំនាក់ទំនងទៅវិញទៅមកផ្នែកវប្បធម៌។ រីឯសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអធិរាជចិនក៏ប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ដូចគ្នាដែរ។ ជាក់ស្ដែង បន្ទាប់ពីឡើងសោយរាជ្យភ្លាមព្រះអង្គបានបញ្ជូនរាជទូតទៅគាល់ព្រះចៅអធិរាជចិននៃរាជវង្សសួយ (៥៨១-៦១៨) ហើយដំណើរនេះបន្តរហូតមកដល់សម័យរាជវង្សថាង (៦១៨-៩០៧)។
ឦសានវរ្ម័នទី១: ប្រាសាទ

ប្រាសាទ
ប្រាសាទសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិសំបូរ ស្រុកប្រាសាទសំបូរ ដែលមានចម្ងាយ ២៥ គ.ម ពីទីរួមខេត្តកំពង់ធំ តាមផ្លូវជាតិលេខ៦៤ បត់ស្តាំតាមផ្លូវកូនត្នោត។ សំបូរព្រៃគុហ៍ជារាជធានីចាស់បុរាណ ឈ្មោះ ឦឝានបុរ ដែលកាលពីសម័យនោះជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃសាសនា ឧទ្ទិសថ្វាយដល់សិវនិយម។ ក្រុមប្រាសាទនេះ សាងសង់អំពីឥដ្ឋតាន់ ថ្មបាយក្រៀម និងថ្មភក់​ ដែលលំអដោយចម្លាក់ពីលើឥដ្ឋ ឬ ចាក់ពុម្ពដោយបាយអ ជាផ្ទាំងៗលើជញ្ជាំងឥដ្ឋ តែត្រូវរបេះអស់។ ក្បាច់ផ្តែរ និងសសរពេជ្រ ប្រអប់ទ្វារធ្វើអំពីថ្មភក់ទាំងអស់។ ប្រាសាទ នេះកសាងឡើងនៅរជ្ជកាលវ្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ ក្នុងសតវត្សទី៧។ ក្រុមប្រាសាទសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ត្រូវបានបោះបង់ចោលតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧១ មកម៉្លេះ ហើយត្រូវបានរៀបចំសាជាថ្មី នៅឆ្នាំ១៩៨០។ ក្នុងការកាប់ឆ្ការព្រៃ គេរកឃើញប្រាសាទទាំងអស់ចំនួន ១៤០ ប្រាសាទ។
រមណីដ្ឋានសម្បូរណ៍ព្រៃគុហ៍ ចែកចេញជា៤ក្រុមធំៗគឺ៖
១.ក្រុមប្រាសាទខាងជើងៈ ហៅថាប្រាសាទសំបូរ នៅចំកណ្តាល និងព័ទ្ធជុំវិញ ដោយប្រាសាទតូចៗជាច្រើន ប្លែកៗគ្នា។
២.ក្រុមប្រាសាទកណ្តាលៈ ហៅថាប្រាសាទតោ ប្រាង្គប្រាសាទកណ្តាលមានទ្វារចូលពីខាងជើង ឯទ្វារបីទិស ទៀតជាទ្វារបញ្ឆោត។ នៅគ្រប់ក្បាលជណ្តើរទាំង ៤ មានរូបតោអង្គុយបញ្ឈរជង្គង់ពីរក្នុងទិសនីមួយៗ។ នៅភាគ ខាងលិចនៃប្រាសាទតោមានក្រុមប្រាសាទតូចៗមួយចំនួនទៀត។ ប្រាសាទទាំងនោះត្រូវបានកសាងឡើងនៅសតវត្សទី៩។
៣.ក្រុមប្រាសាទខាងត្បូងៈ ហៅថាប្រាសាទយាយព័ន្ធ ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលហ៊ុំព័ទ្ធ ដោយប្រាសាទ ជាច្រើន មានកំពែងពីរជាន់ ដែលកំពែងខាងក្នុងមានគោបុរៈចូលទាំង ៤ ទិស។ ក្រុមប្រាសាទនៅជាអតីតរាជធានី។
៤.ក្រុមប្រាសាទក្រោរមាស: មានទីតាំងនៅខាងជើងចម្ងាយ ២ គ.ម ពីប្រាសាទសំបូរព្រៃគុហ៍ មានតួប្រាសាទតូចៗធ្វើអំពីឥដ្ឋ និងខាងលិចមានប្រាសាទមួយធ្វើអំពីថ្មបាយក្រៀម។
ឦសានវរ្ម័នទី១: ព្រះរាជពង្សាវលី

ព្រះរាជពង្សាវលី
ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម ព្រះបាទវីរវម៌្ម ជាអតីតព្រះមហាក្សត្រនៃអតីតទឹកដីចេនឡា។
ព្រះបិតាព្រះនាម មហេន្ទ្រវម៌្ម, ព្រះបិតុលា ព្រះនាម ភវវម៌្មទី១
 ព្រះមាតុលា មិនស្គាល់ព្រះនាម មានស្វាមីជាព្រាហ្មណ៍ សោមសម៌ន
ព្រះអគ្គមហេសី សករមន្ជរិ
មានក្សត្រមួយអង្គព្រះនាម ហិរណ្យវម៌្ម ជាបុត្ររបស់ព្រះមាតុលា របស់ទ្រង់ ជាព្រះភាតាអយ្យកោមួយ
បុត្រមានព្រះនាម ព្រះឝិវទត្ត ព្រះភវវម៌្មទី២ ព្រះយុវរាជ និង ម្ចាស់ក្សត្រីសុវណ៌
ព្រះនត្តា ដែលគេស្គាល់ព្រះនាមត្រូវជា ព្រះមហាក្សត្រនៃនគរចាម្បា ព្រះនាម វិក្រាន្តវម៌្មទី១
ឦសានវរ្ម័នទី១: តំណខាងក្រៅ

តំណខាងក្រៅ 
 the Vat Chakret temple inscription of Ishanavarman 
 Cambodian rulers

Category:ក្សត្រនៃកម្វុជ
Category:ក្សត្រនៃឦឝានបុរ
Category:ព្រហ្មញ្ញសាសនិកខ្មែរ
Category:ក្សត្រព្រហ្មញ្ញសាសនា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សកៅណ្ឌិន្យវម៌្ម
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់ឥណ្ឌា
ឦស្វរ

រូបភាពតូច| ព្រះវិស្ណុ និង ព្រះសិវៈ ដែលជាអ្នកកាន់វត្ថុបឋមនៃអេពីថេត ឦស្វរ អង្គុយនៅលើភ្នំជាមួយមហេសី លក្សីម និង បវ៌តិ អមដោយ Vinayaka
ឦស្វរ (  ) គឺជាគោលគំនិតក្នុង សាសនាហិណ្ឌូ ដែលមានអត្ថន័យយ៉ាងទូលំទូលាយ ដែលអាស្រ័យលើសម័យកាល និងសាលាសាសនាហិណ្ឌូ។   នៅ​ក្នុង​អត្ថបទ​បុរាណ​នៃ​ទស្សនវិជ្ជា​ហិណ្ឌូ អាស្រ័យ​លើ​បរិបទ ឦស្វរ ​អាច​មាន​ន័យ​ថា​ជា​កំពូល​ខ្លួន​ឯង អ្នកគ្រប់គ្រង ម្ចាស់ ស្តេច មហាក្សត្រី ឬ​ស្វាមី។  នៅក្នុងយុគសម័យមជ្ឈិមសម័យ អត្ថបទហិណ្ឌូ អាស្រ័យលើសាលាសាសនាហិណ្ឌូ ឦស្វរ មានន័យថា ព្រះ ឧត្តមគតិ ព្រះផ្ទាល់ខ្លួន ឬ ខ្លួនឯង ពិសេស។  Ian Whicher, The Integrity of the Yoga Darsana, State University of New York press, , pages 82–86  នៅក្នុង Shaivism ឦស្វរ គឺជា epithet របស់ សិវៈ ។  James Lochtefeld, "Ishvara", The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing. , page 306   នៅក្នុង Vaishnavism វាមានន័យដូចនឹង ព្រះវិស្ណុ ដូចជានៅក្នុង epithet របស់គាត់ Venkateswara ។ Oliver Leaman (2000), Eastern Philosophy: Key Readings, Routledge, , page 251 នៅក្នុងចលនា Bhakti ប្រពៃណី ឦស្វរ គឺជាអាទិទេពមួយឬច្រើននៃចំណង់ចំណូលចិត្តរបស់បុគ្គលម្នាក់ ( Iṣṭa-devatā ) មកពីសាសនាហិណ្ឌូ canon polytheistic នៃអាទិទេព។ នៅក្នុងចលនានិកាយសម័យទំនើបដូចជា Arya Samaj និង Brahmoism ឦស្វរ យកទម្រង់នៃព្រះ monotheistic ។ RK Pruthi (2004), Arya Samaj and Indian Civilization, , pages 5–6, 48–49 នៅក្នុងសាលា យូហ្គា នៃសាសនាហិណ្ឌូ វាគឺជា "អាទិទេពផ្ទាល់ខ្លួន" ឬ "ការបំផុសគំនិតខាងវិញ្ញាណ" ។ Lloyd Pflueger, Person Purity and Power in Yogasutra, in Theory and Practice of Yoga (Editor: Knut Jacobsen), Motilal Banarsidass, , pages 38–39 នៅក្នុង Advaita Vedanta, ឦស្វរ គឺជា ទម្រង់នៃព្រាហ្មណ៍ ។
ឦស្វរ: និរុត្តិសាស្ត្រ

និរុត្តិសាស្ត្រ 
ឫសគល់នៃពាក្យ ឦស្វរ មកពី īś- (ईश्, ឦស) មានន័យថា "មានសមត្ថភាព" និង "ម្ចាស់, អ្នកគ្រប់គ្រង, ប្រធាន" ។  ផ្នែកទីពីរនៃពាក្យ ឦស្វរ គឺ វរ ដែលមានន័យថាអាស្រ័យលើបរិបទ "ល្អបំផុត, ល្អឥតខ្ចោះ, ស្រស់ស្អាត", "ជម្រើស, បំណងប្រាថ្នា, ពរជ័យ, អំណោយ" និង "អ្នកប្តឹង, គូស្នេហ៍, អ្នកដែលសុំក្មេងស្រីក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍" ។ Arthur Anthony Macdonell (2004), A Practical Sanskrit Dictionary, Motilal Banarsidass, , page 270 ពាក្យផ្សំ ឦស្វរ មានន័យត្រង់ថា "ម្ចាស់នៃល្អបំផុត, ស្រស់ស្អាត", "អ្នកគ្រប់គ្រងជម្រើស, ពរជ័យ, boons" ឬ "ប្រធាននៃ suitor, lover" ។

ជាគោលគំនិត ឦស្វរ នៅក្នុងសំស្រ្កឹតបុរាណ និងមជ្ឈិមសម័យ មានន័យផ្សេងៗគ្នាថា ព្រះ ឧត្តម ឧត្តមគតិ ព្រះសិវៈ ជាស្តេច ឬអ្នកគ្រប់គ្រង ស្វាមី ជាព្រះនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ មួយនៃ Rudras និងលេខ ' ដប់មួយ ' ។ "Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary". IITS Koeln. p. 171. Archived from the original on 9 March 2023. Retrieved 13 January 2021. James Lochtefeld, "Ishvara", The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing. ISBN 0-8239-2287-1, page 306 Apte Sanskrit-English dictionary, Search for Izvara , University of Cologne, Germany
ឦស្វរកុមារ

ស្វាមិនឦស្វរកុមារ (គ.ស ប្រហែលសតវត្សទី៧) រជ្ជកាល (ប្រហែលសតវត្សទី៧) សិលាចារឹកទីពីរមកពីតំបន់អរញ្ញប្រទេឝ (K.៥០៦) បានចុះកាលបរិច្ឆេទត្រូវនឹងឆ្នាំ៦៣៧ និយាយថាឦស្វរកុមារ ដែលជាខ្ញុំរាជការរបស់ព្រះបាទឦសានវម៌្មទី១ បានក្លាយជា ស្វាមិននៃជ្យេស្ថបុរ។ កាលបរិច្ឆេទនៃសិលាចារឹកប្រហែលធ្លាក់ចូលមកក្នុងរជ្ជកាលដ៏ទន់ខ្សោយរបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២។ សម្រាប់យើង ព័ត៌មាននេះបានផ្ដល់នូវសាច់រឿងនៃគម្រូមណ្ឌលនេះ។ យើងឃើញមានការអនុវត្តអោយបុត្រមួយអង្គអាចគ្រប់គ្រងលើបុរជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងនាមបិតារបស់ព្រះអង្គ ហើយយើងក៏ឃើញមានបរិវារម្នាក់ (ឦស្វរកុមារ បានហៅខ្លួនឯងថា ភ្ឫយ "អ្នកដែលចិញ្ចឹម រឺ ថែទាំ [ដោយឦសានវម៌្ម]") ក្រោកឡើងយ៉ាងឯករាជ្យនៅពេលឱកាសល្អបានមកដល់ យើងយល់ថាក៏មានអ្នក "កំពុងគ្រប់គ្រង" ក្សត្របុរីនានាក្នុងសម័យតែមួយនោះ នោះដែរ។
ឧកញ៉ា

ពាក្យ ឧកញ៉ា ជា គោរម្យងារ នៃមន្ត្រីដែលមានបណ្ដាសក្ត័ថ្នាក់ខ្ពស់ ក្នុងជួររាជការ ឬនាហ្មឺនមន្ត្រីធ្វើការថ្វាយហ្លួងប្រចាំព្រះរាជវាំង នាសម័យបុរាណ ដែលងារ "ឧកញ៉ា/លោកឧកញ៉ា" នេះមាន២ប្រភេទ ដែលសុទ្ធតែទទួលបានការតែងតាំងដោយព្រះរាជក្រឹត្យពីព្រះមហាក្សត្រ។
ឧកញ៉ា: អត្ថន័យ

អត្ថន័យ
ឧកញ៉ា ជាងារនៃបណ្ដាសក្ត័មន្ត្រីថ្នាក់ខ្ពស់ក្នុងជួររាជការ និង ភាគច្រើនជានាហ្មឺនមន្ត្រីដែលនៅបំរើការប្រចាំព្រះរាជវាំង ធ្វើកិច្ចការថ្វាយព្រះមហាក្សត្រស្ដេចផែនដី និងជាអ្នកដែលចេះដឹងជ្រៅជ្រៈ ដឹកនាំកម្មវិធីផ្សេងៗក្នុងព្រះរាជវាំងមានស្នាដៃល្អជោគជ័យក្នុងកិច្ចការងារជូនរាជការ ហើយទទួលបានគោរពស្រលាញ់ពីនាហ្មីនមន្ត្រីខ្ញុំរាជការនៅជុំវិញខ្លួន។
ឧកញ៉ា: មុខងារ

មុខងារ 
អ្នកឧកញ៉ា ជាងារកិត្តិយស ដែលព្រះករុណាម្ចាស់ផែនដី ស្ដេចទ្រង់សព្វព្រះទ័យ ប្រទានដល់កូនចៅប្រជារាស្ត្រដែលជាអ្នកមានអាជីវកម្មសុច្ចរិត មានទ្រព្យសម្បត្តិស្ដុកស្ដម្ភច្រើនលើសអស់បណ្ដាជនដទៃ ហើយដែលបានរួមបរិចាគទ្រព្យធន វិភាគទានចូលរួមចំនែកច្រើនជួយកសាងជាតិ ជួយប្រជារាស្ត្រ ជួយផ្នែកមនុស្សធម៌សង្គម ក្នុងព្រះនគរ ហើយទទួលបានការគោរព ស្រលាញ់ពីបណ្ដាជន ប្រជារាស្ត្រទូទៅ ទើបទទួលបានងារកិត្តិយស ជាឧកញ៉ា
ឧកញ៉ា: តម្លៃ

តម្លៃ 
ឆ្នាំ ២០១៧ រាជរដ្ឋាភិបាល​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បាន​សម្រេច​ធ្វើការ​ផ្លាស់​ប្តូរ ឬ​តម្លើង​ថ្លៃ​ចំពោះ​គោរមងារ «​ឧកញ៉ា​» ខណៈ​ពី​មុន​គោរមងារ «​ឧកញ៉ា​» តម្រូវ​ត្រឹមតែ​១០​ម៉ឺន​ដុល្លារ​ប៉ុណ្ណោះ ។ យោង​តាម​អនុក្រឹត្យ​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាល​ដែល​បោះត្រា និង​ចុះហត្ថលេខា​ដោយ​សម្ដេច​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន កាលពី​ថ្ងៃ​ទី​២០ ខែមីនា ឆ្នាំ​២០១៧ ​សប្បុរស់ជន​ណា​ដែល​មាន​បំណង​ចូលរួម​កសាងនិង​អភិវឌ្ឍ​ន៏​ប្រទេស​ជាតិ​ដោយ​មាន​តម្លៃ​ចាប់ពី​៥០​ម៉ឺន​ដុល្លារ​សហរដ្ឋអាមេរិក​ឡើង​ទៅ​ត្រូវ​បាន​ទទួល​គោរមងារ​ជា «​ឧកញ៉ា​» ។ កោះសន្តភាព ៖ រាជរដ្ឋាភិបាល​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បាន​សម្រេច​ធ្វើការ​ផ្លាស់​ប្តូរ ឬ​តម្លើង​ថ្លៃ​ចំពោះ​គោរមងារ «​ឧកញ៉ា​», ០២ ខែ មេសា ឆ្នាំ ២០១៧
ឧកញ៉ា: ការវិវត្តន៍

ការវិវត្តន៍ 
ឧកញ៉ា គឺជាគោរមងារសម្រាប់បុគ្គលណា ដែលបានបរិច្ចាគធនធានផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងបរិមាណកំណត់ ដើម្បីកសាងសមិទ្ធផលជាប្រយោជន៍ដល់សង្គមជាតិ។ នៅ​កម្ពុជា បុគ្គលដែលបានទទួលងារជាឧកញ៉ា មានបរិមាណកើនឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ប៉ុន្តែទន្ទឹមនឹងការកើនឡើងនេះ គេសង្កេតឃើញថា តម្លៃនៃបុគ្គលជាឧកញ៉ា ក៏ធ្លាក់ចុះគួរឲ្យកត់សម្គាល់ដែរ។ ទង្វើ​មិន​គប្បី​​របស់​ឧកញ៉ា​មួយ​ចំនួន ឬ​ការ​ចោទ​ប្រកាន់​ទៅ​លើ​ឧកញ៉ា​មួយ​ចំនួន​ថា​ប្រព្រឹត្ត​ខុស​ឆ្គង បាន​​ធ្វើ​ឲ្យ​តម្លៃ​របស់​ឧកញ៉ា​នៅ​កម្ពុជា​ធ្លាក់​ចុះ​។ អ៊ឹម រចនា, "អតិផរណា​ឧកញ៉ា​នៅ​​កម្ពុជា​​៖ បរិមាណ​​កើន​ឡើង តែ​តម្លៃ​ធ្លាក់​ចុះ", RFI Khmer, ចុះផ្សាយ​នៅ​ថ្ងៃ៖ 14/07/2015
ឧកញ៉ា: ឧកញ៉ាដ៏ល្បីល្បាញ

ឧកញ៉ាដ៏ល្បីល្បាញ 
ព្រះមហាក្សត្រក៏ទ្រង់សព្វព្រះទ័យ ប្រទានងារឋានៈសក្ដ័ខ្ពស់ ជា "ឧកញ៉ា" ដើម្បីជាកិត្តិយសបន្ដែម ដែលងារឧកញ៉ាទាំងនោះមានដូចជា÷ 
 ឧកញ៉ាវៀងសូរ
 ឧកញ៉ាស្រាលមាន់
 ឧកញ៉ាលំពាំងទេព
 ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង ជាដើម​៕
ឧកញ៉ា ទេព​ ផន

លោកឧកញ៉ាទេព ផន ធ្លាប់បានធ្វើជាចៅហ្វាយស្រុកព្រៃកប្បាស បានប្រហែល៣ឆ្នាំចាប់ឆ្នាំ១៩៣៣​-១៩៣៦ ដែលស្ថិននៅក្នុងសម័យអាណានិគមន៍និយមបារាំង។ នៅកាលសម័យនោះសាលាស្រុកព្រៃកប្បាស មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងឃុំព្រៃផ្តៅ ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ។ នៅសម័យបច្ចុប្បន្ននៅមានបន្សល់ទុកស្រះទឹកមួយ ដែលគេតែងតែហៅថា ស្រហលោកចៅហ្វាយ មកទល់សព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៦ លោកឧកញ៉ាត្រូវបានប្តុរការងារចេញពីស្រុកព្រៃកប្បាស។ បន្ទាប់មកលោកបានក្លាយជាចៅហ្វាយក្រុងភ្នំពេញប្រហែលនៅឆ្នាំ១៩៦០-១៩៦៨ ដោយបានរៀបចំក្រុងភ្នំពេញបានល្អគួរឱ្យសរសើរ និងបានបង្កើតតំបន់ទួលគក ដោយចែកដីឡូធំឱ្យលោកធំ និងពួកអភិជន។ លោកឧកញ៉ាជាចៅហ្វាយស្រុកព្រៃកប្បាសចុងក្រោយគេ ដែលមានសាលាស្រុកនៅទីប្រជុំជនព្រៃផ្តៅ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៦ សាលាស្រុកព្រៃកប្បាសត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅផ្សារព្រៃល្វាវិញ ដែលមានលោក ស៊ិន បុប្ចកោ ធ្វើជាចៅហ្វាយស្រុកព្រៃកប្បាសមុនគេនៅផ្សារព្រៃល្វា បន្ទាប់ុមកលោកក៏បានឡើងធ្វើជាចៅហ្វាយខេត្តក្រចេះវិញនៅឆ្នាំ១៩៦៥-ឆ្នាំ១៩៦៨។
ឧកញ៉ាចតុរង្គយស (ប្រលោមលោក)

thumb|ក្របមុខនៃសៀវភៅប្រលោមលោក
ប្រលោមលោកនេះគឺជារឿងមួយដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គមខ្មែរកាលឆ្នាំ១៨៨៤ ដែលសាច់រឿងនិយាយពីមន្ត្រីមួយរូបដែលជាអ្នកស្នេហាជាតិ ប៉ុន្តែហៀបនឹងត្រូវស្លាប់ដោយស្នាដៃនៃព្រះរាជារបស់ខ្លួន ហើយវាក៏ជារឿងប្រវត្តិសាស្ត្រពិតមួយដែលកើតក្នុងសម័យរបស់ក្រឡាហោមគង់ដែរ។ សាច់រឿងប្រលោមលោកនេះត្រូវបានសរសេរឡើងដោយលោកគុយ ឡូត។
ឧកញ៉ាចតុរង្គយស (ប្រលោមលោក): មូលបញ្ហា រឿង ក្រឡាហោមគង់

មូលបញ្ហា រឿង ក្រឡាហោមគង់
ឧកញ៉ា​ចតុរង្គ​យស ជា​មន្ត្រី​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម ត្រួតត្រា​នៅ​បន្ទាយ​ចាក់​អង្ករ ក្នុង​ស្រុក​កងមាស ។ ថ្ងៃមួយ សេនា​មុខ ប៉ែន ដែល​ជា​មិត្ត​ស្និទ្ធស្នាល​របស់ ឧកញ៉ា​ចតុរង្គ​យស និង​ជា​សេនា​ការពារ​ប្រចាំ​រាជវាំង បាន​ធ្វើដំណើរ​ចេញពី​រាជធានី​ចតុមុខ ទៅ​ជួប​លោកឧកញ៉ា​ចតុរង្គ​យស ដល់​បន្ទាយ ។ លោក​បាន​និយាយ​ពី​ផែនការ​របស់​លោក​ប្រាប់ឧ​ញ៉ាច​តុរង្គយស ដែល​មាន​បំណង​ប្រឆាំង​អាណានិគម​បារាំង ។ ដោយ​មានគំនិត​ដូច​គ្នា មិត្តភក្តិ​ទាំង​ពីរ​នាក់​នេះ​បាន​ព្រមព្រង​គ្នា​ និង​ចាប់ផ្តើមអ​នុវត្ត​គម្រោ​ង ដោយ​សេនាមុខ ប៉ែន ទទួលបាន​ទាហាន និងសម្ភារៈ​សឹក​មួយចំនួន​ពី​ឧកញ៉ា​ចតុរង្គយស ហើយ​បាន​បោះជំរំ​កងទ័ព​នៅ​ភូមិ​ថ្មី ម្តុំ​ពាមជីកង ។ ទាំង​ពីរ​នាក់​នេះ​បាន​ដើរ​បំបះបំបោរ​ប្រជាជន​ឱ្យមាន​ស្មារតី​ស្នេហា​ជាតិ ងើបឡើង​តស៊ូ​ប្រឆាំង​បារាំង រហូត​បាន​កម្លាំង​មួយចំនួន​ល្មម​នឹង​តស៊ូ​បាន ។ ក្នុង​សម័យ​នោះ លោក​មេទ័ព​ឯក ធាតុ ក៏​ជា​អ្នក​បដិវត្តន៍​ប្រឆាំង​បារាំង​ដែរ ។​
​     ថ្ងៃមួយ ឧកញ៉ា​ចតុរង្គយស ទទួល​បាន​លិខិត​មួយ​ច្បាប់​ពី​ឧកញ៉ា​នគរបាល ប្រចាំ​រាជវាំង ឱ្យ​បញ្ឈប់​សកម្មភាព​ជា​បន្ទាន់ និង​ប្រគល់​សេនា​មុខ ប៉ែន ដើម្បី​ទទួល​ទោស ។ ប៉ុន្តែ​ឧកញ៉ា​ចតុរង្គយស បាន​បដិសេធ ហើយ​បញ្ជាក់ថា ឥឡូវនេះ​សេនាមុខ ប៉ែន បាន​កសាង​មូលដ្ឋានទ័ព​មួយ​នៅ​ឯ​ភូមិ​ថ្មី ។​
    ​ប៉ុន្មាន​ថ្ងៃ​ក្រោយមក ទាហាន​បារាំង​ពីរ​កប៉ាល់ បាន​ទៅ​វាយ​បន្ទាយ​របស់​លោកសេនា​មុខ ប៉ែន ។ ទ័ព​សេនាមុខ ប៉ែន ដែល​ខ្វះ​បទពិសោធន៍​សង្គ្រាម និងសម្ភារៈ​សឹក​មិន​គ្រប់គ្រាន់​ ក៏​ចាញ់ ហើយ​នាំគ្នា​ទៅ​លាក់ខ្លួន​ក្នុងព្រៃ​ក្រោយ​ភូមិ ហើយ​សេនាមុខ ប៉ែន បាន​ចាត់​ឱ្យ​ស្នើសុំ​កងទ័ព​ជំនួយ​ពី​ឧកញ៉ា​ចតុរង្គយស ។ នៅពេល​ដែល​ទ័ពបារាំង​កំពុង​ឡោមព័ទ្ធ និងបាញ់ប្រហារ​ទៅលើ​ទាហាន​របស់​សេនាមុខ ប៉ែន នាំឱ្យ​មាន​របួស​ និង​ស្លាប់​អស់​ជាច្រើន​នោះ កងទ័ព​ជំនួយ​របស់​ឧកញ៉ា​ចតុរង្គយស ក៏​បាន​ទៅ​ដល់ ហើយ​ឡោមព័ទ្ធ​ទ័ព​បារាំង វាយប្រហារ​ពីក្រោយ ធ្វើឱ្យ​ទ័ពបារាំង​បាក់ទ័ព​រត់​ត្រឡប់​មក​ភ្នំពេញ​វិញ ។ ប្រជារាស្ត្រ​ក៏​មាន​សន្ទុះ​ចិត្ត​តស៊ូ​ជាមួយ​កងទ័ព​ទាំង​ពីរ​ក្រុម​នេះ​ច្រើនឡើង ។​
​     រដូវវស្សា ទ័ពបារាំង​បាន​លើកគ្នា​មក​វាយ​ទ័ព​របស់​ឧកញ៉ា​ចតុរង្គ​យសម្តងទៀត ហើយ​មួយ​ផ្នែក​ទៀត​ទៅ​ឡោម​ព័ទ្ធ​វាយ​កងទ័ព​របស់​សេនាមុខ​ប៉ែន ។ ទ័ពបារាំង​ក៏ត្រូវ​បរាជ័យ​ក្រោម​ការ​វាយបក​នៃ​កងទ័ព​បះបោរ​នោះ​ម្តង​ទៀត ។ សភាពការណ៍​ច្របូកច្របល់​បាន​ស្ងប់​មកវិញ​មួយរយៈ ។​
​    ពេល​សេនាមុខ​ប៉ែន និង​ឧកញ៉ា​ចតុរង្គ​យស​កំពុង​ជប់លៀង ក៏​មាន​សេនា​រាជវាំង​សុំ​ចូល​ជួប​ប្រគល់​រាជសារ ។ ក្នុង​រាជសារ​នោះ​បាន​បញ្ជាក់ថា សូម​ឱ្យ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​ប្រកាស​រំសាយទ័ព ហើយ​ចូល​វាំង ដ្បិត​បារាំង​បាន​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​មកឱ្យ​ខ្មែរ​វិញ​ហើយ ។ គិតពិចារណា​នឹង​គ្នា​អស់​មួយ​យប់​រួចមក មេដឹកនាំ​ទាំង​ពីរ​ក៏បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ប្រកាស​រំសាយ​ទ័ព ហើយ​ចូល​ទៅក្នុង​រាជ​វាំង ។​ពេល​អ្នក​ទាំង​ពីរ​កំពុង​សម្រាក​ពេលយប់​ក្នុង​រាជវាំង​នោះ ឧកញ៉ា​នគរបាល និងកម្លាំង​របស់​គាត់​បាន​នាំគ្នា​មក​ឡោម​ព័ទ្ធ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​ឧកញ៉ា​ចតុរង្គ​យស និងសេនាមុខ​ប៉ែន វាយ​ទម្លាយ​ការឡោមព័ទ្ធ ហើយ​រត់ចេញ​រួច​ត្រឡប់​ទៅ​ផ្ទះ ​បាន​នាំគ្នា​នាំ​កូនចៅ​ផ្លាស់​ទីលំនៅ ហើយ​រស់នៅ​ជា​ប្រជារាស្ត្រ​លុះ​អស់​សង្ខារ​រៀងៗ​ខ្លួន ៕​
ឧកញ៉ាផ្លុង

ឧកញ៉ាផ្លុង លោកមានងារថា ចៅពញារាជាមេត្រី ចៅហ្វាយស្រុកកោះឫស្សីកែវ (តែបើតាមពង្សារតំកល់ក្នុងបណ្ណាល័យក្រុងភ្នំពេញ លោកគឺឧកញ៉ាវង្សាអនុជិត ជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តបាទីទៅវិញ) សក្ដិ ចៅពញា (ចៅព្រះញ៉ា) ងារជា រាជាមេត្រី គោរម្យងារនេះជាងារសំរាប់ចៅហ្វាយស្រុកដែលកាន់កាប់ ខែត្រកោះឫស្សីកែវ រឺ​ ភ្នំពេញសព្វថ្ងៃ។
ឧកញ៉ាផ្លុង: ប្រវត្តិក្នុងរាជ្យព្រះញ៉ាយ៉ាត

ប្រវត្តិក្នុងរាជ្យព្រះញ៉ាយ៉ាត
ព្រះបាទបរមបពិត្រ ពញាយ៉ាត ព្រះអង្គគង់នៅព្រះរាជវាំងថ្ម។ ក្នុងគ្រានោះទឹកលិចរាជធានីជ្រៅក្រៃលែង។ អស់ខ្ញុំរាជការ និង ព្រះបរមរាជវង្សានុវង្ស មានក្ដីលំបាកជាច្រើន នឹងសាងជាព្រះនគរពុំបាន។ លុះទឹកស្រកក្នុងឆ្នាំនោះអស់ ព្រះបរមបពិត្រ ព្រះអង្គនាំរាជសេវកាមាត្យ មកសាងព្រះរាជវាំង នៅភូមិឫស្សីកែវ។ ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ ចៅពញាតេជោ ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តសំរោងទង ឲ្យកេណ្ឌរាស្ត្រលើកដី ទៅចាក់បំពេញក្នុងរាជវាំង។ ទីដែលចៅពញាតេជោ ឲ្យរាស្ត្រជីកដីនោះ ធំជ្រៅទូលាយណាស់ ទើបបានជាមានឈ្មោះ ហៅបឹងតេជោ រៀងមក។ ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ ចៅពញារាជាមេត្រីផ្លុង ចៅហ្វាយស្រុកកោះឫស្សីកែវ (តាមព្រះរាជពង្សាវតារ ដែលតំកល់ទុកនឹងព្រះរាជបណ្ណាល័យក្រុងភ្នំពេញ​ មានសេចក្ដីថា : ឧកញ៉ាផ្លុង នេះជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តបាទី ដែលមានងារជាឧកញ៉ាវង្សាអនុជិត ទៅវិញទេ) ឲ្យជីកព្រែកទំលាយទឹក ពីបឹងពោងពាយមក កុំឲ្យនៅឆ្អេះឆ្អាបស្អុយល្អក់។ ព្រោះហេតុនេះហើយ បានជាមានពាក្យ ហៅថា ព្រែកពាមផ្លុង រៀងមក។ រួចហើយទ្រង់ត្រាស់ឲ្យធ្វើស្ពាន រៀបផ្លូវក្រាលថ្មល្អស្រេច ទើបទ្រង់តាំងព្រះរាជពិធី ស្ថាបនាព្រះរាជវាំង សង់ប្រាសាទ ព្រះរាជមន្ទីរត្រឡែងកែង ខ្វាត់ខ្វែងទាំងក្នុងក្រៅ ព្រមទាំងដំណាក់តូចធំ សំរាប់ស្នំស្រឹង្គារស្រាប់ស្រេច។ ទ្រង់ឲ្យតាំងមុខ ព្រះរាជវាំង បែរទៅបូព៌ាទិស ហើយទ្រង់ឲ្យលើកដីទប់ តាំងជាសើនជាបន្ទាយក្រៅទៅទិសឧត្តរ តាំងពីមាត់ទន្លេនៅខាងលិច។ ទ្រង់ឲ្យជីកជាអូរ ជាអូរអមប៉មកំពែង ហើយឲ្យលើកបន្ទាយព័ទ្ធជាវង់ ខាងទិសបស្ចិម ត្រឹមតែទិសទក្សិណ។ ទ្រង់ឲ្យទុកបឹងតេជោជាទីធ្វើស្រែ ក្នុងព្រះនគរតទៅដល់ទិសនិរតីហើយកាត់ត្រង់ទៅឯកើតដល់មាត់ទន្លេ ត្រឹមព្រែកតាកែវ។ ទ្រង់ឲ្យលើកដីជាបន្ទាយ តាមឆ្នេរមាត់ទន្លេ ជាកំពែងព្រះនគរជុំវិញទល់នឹងមុខព្រះលាន។ ឯទីព្រះវិហារទាំងប៉ុន្មាន ទ្រង់ឲ្យបូកកំបោររៀបឥដ្ឋ ព្រមទាំងសាងព្រះវិហារ ចេតិយ កុដិ សាលា បានជាច្រើន ទ្រង់ឲ្យកសាងខ្លោងមឿងមួយ (ខ្លោងមឿង គឺអ្នកតាចាំស្រុក។ យើងសព្វថ្ងៃច្រើននិយាយថា ឃ្លាំងមឿង) ឈ្មោះអ្នកតាប្រាជ្ញ តាំងនៅជាអាគ្នេយ៍ព្រះរាជវាំង ខាងវត្តពាមផ្លុង។ លុះស្រេចការហើយ ស្ដេចឡើងគង់លើព្រះរាជនិវេសន៍ថ្មី តាំងនាមទន្លេបួនមុខ ហៅថា ទន្លេចតុមុខ។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចៅពញាសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧកញ៉ាសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជាមេត្រីសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វង្សាអនុជិតសម័យចតុមុខ
ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង

ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនង អ្នកនិពន្ធខ្មែរ ស.វទី១៨ (ឧកញ៉ា គឺជាស័ក ព្រះឃ្លាំង គឺជាងារ (តំណែង) និង នង គឺជាឈ្មោះគាត់ ) ។
ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ 

តាមឯកសារខ្លះ មានព្រះរាជពង្សាវតារនៃប្រទេសកម្ពុជា និងឯកសារបរទេសខ្លះបានពោលត្រួសៗនូវជីវប្រវត្តិនៃអ្នកនិពន្ធរូបនេះ។ អ្នកឧកញ៉ា ពិទូឈឹមក្រសេមបានពោលថា ឧកញ៉ាវង្សា ពេជ្ញ នង ជាប្អូនបង្កើតរបស់ព្រះមាតានៃព្រះបាទនរោត្ដម។ 

 ប្រវត្តិសិក្សា 

ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនង បានបួសរៀនបរិយត្តិធម៌ដែរ តែមិនឃើញមានឯកសារណានិយាយបញ្ជាក់ឲច្បាស់ថាលោកបានសិក្សាដល់ថ្នាក់ណានោះទេ។ ព្រះឃ្លាំងនងដែលស្ថិតក្នុងភាពជាភិក្ខុ បានធ្វើជាចៅអធិការវត្តចតុទិសក្រុងឧត្តុង្គ។ លោកបានទទួលសមណសក្តិជា មហាព្រហ្មមុនី។ នៅពេលដែលលោកបានទទួលសមណសក្តិ លោកបានធ្វើជាព្រះរាជគ្រូនៃព្រះរាជបុត្ររបស់ សម្តេចព្រះនរាយណ៍រាមាធិបតី ៤ព្រះអង្គគឺ ព្រះអង្គចន្ទ ព្រះអង្គស្ងូន ព្រះអង្គអឹម និងព្រះអង្គឌួង។ លោកមិនត្រឹមតែជាគ្រូប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានធ្វើជាព្រះរាជឧបជ្ឈាយ៍បំបួសព្រះអង្គឌួង ជាសាមណេរនៅឆ្នាំមមែ ត្រីស័ក គ.ស១៨១០។ នៅឆ្នាំវក ចត្វាស័ក គ.ស១៨១១ ព្រះអង្គអឹម និងព្រះអង្គឌួងយាងទៅបាងកក ព្រះមហាព្រហ្មមុនីនង​ បាននិមន្តជូនដំណើរព្រះរាជបុត្រា ទាំង២ ហើយគង់នៅបាងកកជាមួយព្រះបុត្រាទាំង២រហូតដល់ត្រលប់មកវិញ លោកក៏និមន្តត្រលប់មកវិញដែរ។ លោកមកគង់នៅស្រុកមង្គលបុរី ខេត្តបាត់ដំបង។ លោកមិនដឹងជាចាក សិក្ខាបទនៅឆ្នាំណានោះទេ តែនៅក្នុងពង្សាវតារក្រុងកម្ពុជាធិបតី ឃើញមានងារ មហាព្រហ្មមុនី បានទៅលើភិក្ខុ១អង្គផ្សេងទៀតព្រះនាម ភិក្ខុ ម៉ា(ម៉ាង?)នៅឆ្នាំខាល ឆស័ក គ.ស១៨៥៤។
ដូចនេះ យើងអាចសន្និដ្ឋានបានថា​ ព្រះមហាព្រហ្មមុនីនង បានលាចាកសិក្ខាបទមុនឆ្នាំ១៨៥៤។ ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនង លាចាកសិក្ខាបទមករៀបការជាមួយនាង មាស ហើយបានកូនប្រុស ២នាក់ ស្រី៤នាក់។ លុះក្រោយមកព្រះហរិរក្សរាមា បានប្រទានអ្នកម្នាងតូច ឲធើ្វជាភរិយា១ទៀត ហើយអ្នកម្នាងនេះមានកូនប្រុស ២នាក់ ស្រី១នាក់។
ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង: ប្រវត្តិសិក្សា

ប្រវត្តិសិក្សា 

ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនង បានបួសរៀនបរិយត្តិធម៌ដែរ តែមិនឃើញមានឯកសារណានិយាយបញ្ជាក់ឲច្បាស់ថាលោកបានសិក្សាដល់ថ្នាក់ណានោះទេ។ ព្រះឃ្លាំងនងដែលស្ថិតក្នុងភាពជាភិក្ខុ បានធ្វើជាចៅអធិការវត្តចតុទិសក្រុងឧត្តុង្គ។ លោកបានទទួលសមណសក្តិជា មហាព្រហ្មមុនី។ នៅពេលដែលលោកបានទទួលសមណសក្តិ លោកបានធ្វើជាព្រះរាជគ្រូនៃព្រះរាជបុត្ររបស់ សម្តេចព្រះនរាយណ៍រាមាធិបតី ៤ព្រះអង្គគឺ ព្រះអង្គចន្ទ ព្រះអង្គស្ងូន ព្រះអង្គអឹម និងព្រះអង្គឌួង។ លោកមិនត្រឹមតែជាគ្រូប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានធ្វើជាព្រះរាជឧបជ្ឈាយ៍បំបួសព្រះអង្គឌួង ជាសាមណេរនៅឆ្នាំមមែ ត្រីស័ក គ.ស១៨១០។ នៅឆ្នាំវក ចត្វាស័ក គ.ស១៨១១ ព្រះអង្គអឹម និងព្រះអង្គឌួងយាងទៅបាងកក ព្រះមហាព្រហ្មមុនីនង​ បាននិមន្តជូនដំណើរព្រះរាជបុត្រា ទាំង២ ហើយគង់នៅបាងកកជាមួយព្រះបុត្រាទាំង២រហូតដល់ត្រលប់មកវិញ លោកក៏និមន្តត្រលប់មកវិញដែរ។ លោកមកគង់នៅស្រុកមង្គលបុរី ខេត្តបាត់ដំបង។ លោកមិនដឹងជាចាក សិក្ខាបទនៅឆ្នាំណានោះទេ តែនៅក្នុងពង្សាវតារក្រុងកម្ពុជាធិបតី ឃើញមានងារ មហាព្រហ្មមុនី បានទៅលើភិក្ខុ១អង្គផ្សេងទៀតព្រះនាម ភិក្ខុ ម៉ា(ម៉ាង?)នៅឆ្នាំខាល ឆស័ក គ.ស១៨៥៤។
ដូចនេះ យើងអាចសន្និដ្ឋានបានថា​ ព្រះមហាព្រហ្មមុនីនង បានលាចាកសិក្ខាបទមុនឆ្នាំ១៨៥៤។ ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនង លាចាកសិក្ខាបទមករៀបការជាមួយនាង មាស ហើយបានកូនប្រុស ២នាក់ ស្រី៤នាក់។ លុះក្រោយមកព្រះហរិរក្សរាមា បានប្រទានអ្នកម្នាងតូច ឲធើ្វជាភរិយា១ទៀត ហើយអ្នកម្នាងនេះមានកូនប្រុស ២នាក់ ស្រី១នាក់។
ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង: ប្រវត្តិការងារ

ប្រវត្តិការងារ 

 បេសកកម្ម 

នៅឆ្នាំវក ទោស័ក គ.ស១៨៦០ ស្តេចនរោត្ដមបានបញ្ជាឲឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង ដែលក្នុងងារជាឧកញ៉ាធិរាជមន្ត្រី។ ធើ្វជាប្រតិភូជាមួយឧកញ៉ាស្រីធម្មរាជ ហែម និងឧកញ៉ាសន្ធររចនា សៅ ឲទៅបាងកក ដើម្បីនាំរាជសារក្រាបបង្គំទូលព្រះចៅ ចមក្លាវ អំពីការចូលទីវង្គតនៃព្រះអង្គឌួង។
ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង: បេសកកម្ម

បេសកកម្ម 

នៅឆ្នាំវក ទោស័ក គ.ស១៨៦០ ស្តេចនរោត្ដមបានបញ្ជាឲឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង ដែលក្នុងងារជាឧកញ៉ាធិរាជមន្ត្រី។ ធើ្វជាប្រតិភូជាមួយឧកញ៉ាស្រីធម្មរាជ ហែម និងឧកញ៉ាសន្ធររចនា សៅ ឲទៅបាងកក ដើម្បីនាំរាជសារក្រាបបង្គំទូលព្រះចៅ ចមក្លាវ អំពីការចូលទីវង្គតនៃព្រះអង្គឌួង។
ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំងនង: ងារស័ក

ងារស័ក 

កាលនៅភិក្ខុ ឧកញ៉ា ព្រះឃ្លាំងនងបានធើ្វជាចៅអធិការវត្តចតុទិស, ឧត្តុង្គ។
 ធើ្វជាព្រះឧបជ្ឈាយ៍បំបួសព្រះអង្គឌួង
 មានសមណស័កជា ព្រះមហាព្រហ្មមុនី
កាលនៅជាគ្រហស្ថ មានងារស័ក៖
 ឧកញ៉ាវង្សាក្សត្រិយ
 ឧកញ៉ាធិរាជមន្រ្តី
 ឧកញ៉ាព្រះឃ្លាំង
 ឧកញ៉ាវង្សាពេជ្ញ