អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក): [[ការរស់នៅ]] និង[[សេដ្ឋកិច្ច]]

ការរស់នៅ និងសេដ្ឋកិច្ច
ការរស់នៅរបស់អាណាប្រជានុរាស្ត្រក្នុងគ្រាស្រុកមានសន្តិភាព និងក្នុងគ្រាស្រុកមានចម្បាំងរាំងជល់ ឃើញថាមានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នាឆ្ងាយណាស់ ។

សេចក្ដីស្រង់ខាងក្រោមនេះពីសៀវភៅ Le Sdach Kan របស់លោក Adhemard Leclere អាចបញ្ជាក់ពីលក្ខណៈនេះបានខ្លះ : 

Le royaume avait retrouve la paix d'autrefois et les habitants se disaient plus heureux sous le roi Kan qu'ils ne l'avaient jamais ete sous les rois de l'ancienne monarchie ។

ជាទូទៅ គេឃើញថាអាណាប្រជានុរាស្ត្រមានកាតព្វកិច្ចត្រូវ បង់ពន្ធជូនរាជការ ប៉ុន្តែក្នុងករណីខ្លះព្រះរាជា ទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើកលែងមិនយកពន្ធបាន ដូចព្រះធម្មរាជា ទ្រង់បានបញ្ជាអោយលើកលែងពន្ធរាជការខ្លួន និងពន្ធព្រះរាជធានី អស់រយៈកាល៣ឆ្នាំ ។ ចំណែកឯ ព្រះបាទស្រីជេដ្ឋាធិរាជ (ស្ដេចកន) កាលចម្បាំងឈ្នះព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ ហើយធ្វើពិធីរាជាភិសេកឡើងសោយរាជ្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្គាប់អោយរាជការ លើកលែងអាណាប្រជានុរាស្ត្របានសម្បូណ៌សប្បាយ ។ 

ម្យ៉ាងទៀត អាណាប្រជានុរាស្ត្រតែងតែត្រូវកែនអោយបំពេញកិច្ចការធំៗ ដូចជាលើកផ្លូវ សង់ស្ពាន ជីកព្រែក ជីកអូរ លើកទំនប់ ។ល។ សម្រាប់បម្រើប្រយោជន៍រួម និងកិច្ចការខ្លះទៀតសម្រាប់បម្រើផលប្រយោជន៍របស់ព្រះរាជា ។

ក្រៅពីកិច្ចការទាំងប៉ុន្មានដែលត្រូវបំពេញដូចបានរៀបរាប់រួចមកហើយនេះ ពួកយុវជនក្នុងព្រះរាជាណាចក្រត្រូវជាប់កំណែនជាទាហានក្រៅកំណែនទៀត ។ នៅពេលណាស្រុកមានចម្បាំង ពួកទាហានប្រភេទនេះ ត្រូវគេកែនអោយចូលបម្រើកងទ័ពភ្លាមៗ ។ 

ក្នុងករណីស្រុកកើតចម្បាំង ទោះជាចម្បាំងគ្នាឯងក្ដី ចម្បាំងការពារជាតិក្ដី អាណាប្រជានុរាស្ត្រត្រូវជួបប្រទះនឹងទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះក្រៅពីកាតព្វកិច្ចទាំងប៉ុន្មានដែលត្រូវបំពេញខាងលើ រាស្ត្រត្រូវប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិ ស្បៀងអាហារផ្គត់ផ្គង់អោយកងទ័ពថែមទៀត ។ ពិសេសទៅទៀតក្នុងចម្បាំងនៅសម័យណាក៏ដូចនៅសម័យណាដែរ អាណាប្រជានុរាស្ត្ររមែងតែងតែស្លាប់ដោយខ្មាំងសត្រូវប្រហារផង ដោយជំងឺតម្កាត់ផ្សេងៗផង ។ ឆ្លៀតឱកាសដែលមានការវឹកវរដូច្នោះ ចោរខ្មួញតែងតែកម្រើកថ្លើមធំ ប្លន់កាប់ចាក់នៅគ្រប់ស្រុកគ្រប់តំបន់ ។

ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច គេសង្កេតឃើញមានសកម្មភាពផ្សេងៗ ដូចតទៅ:
កសិកម្ម : កសិកម្មទំនងជាសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ជាងគេ ព្រោះគេបានសង្កេតឃើញថាអ្នកដឹកនាំជាតិ តែងតែយកចិត្តទុកដាក់នឹងបញ្ហាទឹកណាស់ ។ ក្នុងការស្ថាបនារាជធានីថ្មីម្ដងៗ ព្រះរាជាតែងនឹកគិតទៅដល់ដីធ្លីសម្រាប់អោយរាស្ត្រធ្វើស្រែចម្ការ និងការជីកអូរ ជីកប្រឡាយ ជីកព្រែកសម្រាប់យកទឹកផ្គត់ផ្គង់ដល់មុខរបរនេះទៀត ។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះ ចន្ទរាជា ព្រះអង្គទ្រង់បានបញ្ជាអោយកាប់ឆ្ការព្រៃ ដើម្បីពង្រីកទំហំដីស្រែចំការ ។ ក្នុងគ្រាមានចម្បាំងគ្នាឯងក្នុងស្រុក តែកាលណាដល់រដូវវស្សាគេតែងតែស្រុះស្រួលគ្នាទាំងសងខាង ដើម្បីរំសាយកងទ័ពផ្អាកសង្គ្រាម អោយទាហានត្រឡប់ទៅកាន់ទីលំនៅរៀងខ្លួន និងប្រកបរបរស្រែចម្ការ ។ ធ្វើយ៉ាងនេះឃើញថា ដូនតាយើងលោកយល់ច្បាស់ណាស់នូវសារៈសំខាន់របស់សេដ្ឋកិច្ចក្នុងពេលចម្បាំងគឺ ធ្វើស្រែនឹងទឹក ធ្វើសឹកនឹងបាយ ។ យ៉ាងណាមិញប្រសិនបើគ្មានបាយទេ ទាហាន និងអាណាប្រជានុរាស្ត្រទូទៅនឹងត្រូវដាច់ពោះស្លាប់ ហើយគេក៏គ្មានលទ្ធភាពនឹងធ្វើចម្បាំងតទៅទៀតដែរ ។

ក្នុងសម័យលង្វែក គឺនៅពេលដែលព្រះរាជាខ្មែរបានទាក់ទងជាមួយអ្នកផ្សាយសាសនាព័រទុយហ្គាល់ និងអេស្ប៉ាញ ព្រះអង្គតែងបានផ្ដល់ទេយ្យទានជាអង្ករដល់ពួកអ្នកទាំងនោះដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសខ្មែរផង និងដល់អង្គការធំខាងផ្សាយសាសនានៅ ម៉ាឡាកា(Malacca) ផង ។

ពាណិជ្ជកម្ម : ដោយសារទន្លេមេគង្គជាផ្លូវគមនាគមន៍មួយយ៉ាងសំខាន់ ក្រុងចតុមុខក៏ក្លាយទៅជាកំពង់ផែមួយដែលមានឈ្មួញបរទេសចេញចូលលក់ដូរតាំងពីរជ្ជកាល ព្រះបរមរាជាទី២ ចៅពញាយ៉ាត ម្ល៉េះ ។ ដល់មកសម័យព្រះចន្ទរាជា និង ស្ដេចកន ច្បាំងគ្នាឯង គេឃើញមេទាំងពីរនេះសុទ្ធតែបានបញ្ជាអោយដឹកទំនិញយកទៅលក់ឯបរទេស ហើយទិញយកគ្រឿងសស្ត្រាវុធមកវិញ ។ តាមឯកសារអឺរ៉ុប ព្រះបរមរាជាទី៤ កាលដែលទាក់ទងជាមួយជនជាតិអឺរ៉ុបនោះ ព្រះអង្គទ្រង់មានសង្ឃឹមថាសកម្មភាពខាងជំនួញនឹងកើតមានឡើង បន្ទាប់ពីការមកដល់របស់ពួកបព្វជិត តែព្រះអង្គពុំបានទទួលផលល្អក្នុងវិស័យនេះឡើយ ។ ក៏ប៉ុន្តែបើតាមប្រភពដដែលនោះ ឃើញថាក្នុងរជ្ជកាលក្រោយៗមកទៀតមានឈ្មួញបរទេសជាច្រើនគឺ ចិន ជប៉ុន ជ្វា បានមកធ្វើជំនួញក្នុងប្រទេសខ្មែរតាមផ្លូវទឹក ជាពិសេសនៅកំពង់ផែចតុមុខនេះឯង ដែលជាផ្សារលក់គ្រឿងទេស ភ្លុកដំរីស្បែកសត្វ ជ័រកំញាន ។ ល ។

សិប្បកម្ម និង ឧស្សាហកម្ម : ឧស្សាហកម្មដែលសំខាន់ជាងគេទំនងជាការស្លដែកនេះ ។ ឧស្សាហកម្មប្រភេទនេះ មានសន្ទុះខ្លាំងដោយមានការទំនុកបម្រុង ពីព្រះចន្ទរាជា ។ ប៉ុន្តែរបរប្រើដែកជាវត្ថុធាតុដើម មានរបរដំដែកជាដើម ឃើញមានសកម្មភាពរួចទៅហើយ តាំងពីរជ្ជកាលព្រះបាទ ចៅពញាយ៉ាត ម្ល៉េះ ។