navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893

វិបត្តិបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៨៩៣ ដែលគេស្គាល់ក្នុងប្រទេសថៃថា ឧប្បត្តិហេតុនៃរតនៈកូស៊ីន សករាជ១១២ គឺជាជម្លោះ រវាងសាធារណរដ្ឋទី៣បារាំង និងព្រះរាជាណាចក្រសៀម។ 

Auguste Pavie គឺ​ជា​អគ្គកុងស៊ុលបារាំងប្រចាំនៅហ្លួងព្រះបាងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៦ គឺជាភ្នាក់ងារសំខាន់ក្នុងការបន្តផលប្រយោជន៍បារាំងនៅក្នុងប្រទេសឡាវ។ នយោបាយ​របស់គាត់បានទាញយកផលប្រយោជន៍ពី ចំនុច​ខ្សោយរបស់សៀម និង​បានបង្កើនភាពតានតឹងរវាងទីក្រុងបាងកក និងក្រុង​ប៉ារីស។ ជម្លោះ​នេះ​បាន​បញ្ចប់​ដោយ​ឧប្បត្តិហេតុ​ផ្ទុះ​អាវុធ​​នៅ​ Paknam ដែល​កប៉ាល់​កាំភ្លើង​ធំ​​បារាំង​បាន​បើក​តាម​ទន្លេ​ចៅប្រាយ៉ា ដើម្បី​ព័ទ្ធ​​ទីក្រុង​បាងកក។ ក្រោយមកសៀមបានយល់ព្រមប្រគល់តំបន់ភាគច្រើននៃឡាវបច្ចុប្បន្នទៅឱ្យបារាំង ដែលជាទង្វើដែលនាំទៅដល់ការពង្រីកយ៉ាងសំខាន់នូវ​អំណាច​គ្រប់គ្រង​ឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង។

ជម្លោះ​នេះ​បាន​ទទួល​ជោគជ័យ​នូវ ​សង្គ្រាម​ហាវ (១៨៦៥-១៨៩០) ដែល​សៀម​បាន​ប៉ុនប៉ង​ធ្វើ​ឲ្យ​សៀម​ខាងជើង​និង​តុងកឹង​ស្ងប់។
វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893: បរិបទ

បរិបទ 

ធ្វេង|រូបភាពតូច|281x281ភីកសែល| គំនូរជីវចល របស់ទស្សនាវដ្តី Punch បង្ហាញ "ចចកបារាំង" សម្លឹងមើលឆ្លងទន្លេមេគង្គឆ្ពោះទៅរក "កូនចៀមសៀម"
រូបភាពតូច| រូបថ្លុកមួយពីកាសែតអង់គ្លេស The Sketch បង្ហាញទាហានបារាំងម្នាក់វាយប្រហារទាហានសៀម ដែលពណ៌នាថាជារូបឈើគ្មានគ្រោះថ្នាក់ ឆ្លុះបញ្ចាំងពីឧត្តមភាពបច្ចេកវិទ្យារបស់កងទ័ពបារាំង។
ជម្លោះបានចាប់ផ្តើមនៅពេលដែលអគ្គទេសាភិបាលឥណ្ឌូចិនលោក Jean de Lanessan បានបញ្ជូន លោក Auguste Pavie ជាកុងស៊ុលទៅកាន់ទីក្រុងបាងកក ដើម្បីចរចារសុំ​​ដាក់​ប្រទេសឡាវមកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ឥណ្ឌូចិន​។ រដ្ឋាភិបាល​ទីក្រុងបាងកក ដោយយល់ខុសថា ពួកគេនឹងត្រូវបានគាំទ្រដោយរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេស ដែល​កំពុង​ស្ថិត​នៅ​ប្រទេសភូមា​ ក៏​បានបដិសេធមិនព្រមទទួលយកសំណើរ​កាត់​ទឹកដីភាគខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គនោះ​ទេ​ ដោយ​ជំនួសមកវិញនូវ​ការ​បន្ថែម​វត្តមានយោធា​កាន់តែច្រើន​ និង​មន្ត្រី​រដ្ឋបាលរបស់ពួកគេផង។ 

ព្រឹត្តិការណ៍ដាច់​ដោយឡែក​២ ​ត្រូវ​បាន​ចងភ្ជាប់​គ្នា។ ទី​១ រដ្ឋាភិបាល​​សៀមនៅខាំមួន​ និង​ណងខៃ​ បានចាប់​​ឈ្មួញ​បារាំងបីនាក់នៅទន្លេមេគង្គកណ្តាល​ ក្នុងខែកញ្ញាឆ្នាំ១៨៩២ ដែលពីរនាក់ក្នុងចំណោមពួកគេគឺ Champenois និង Esquilot ដោយសង្ស័យពីការរត់ពន្ធអាភៀន។ រឿង​មួយ​ទៀត​គឺ​ ស្ថានកុងស៊ុលបារាំងនៅហ្លួងព្រះបាង​លោក​ Victor-Alphonse Massie បាន​កើត​​ជម្ងឺ​គ្រុនក្តៅ និងបាក់ទឹកចិត្តក៏​បានធ្វើអត្តឃាត​​ដោយ​មិន​ធ្វើ​តាមដំណើរឲ្យ​ត្រឡប់ទៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ។ នៅឯ​ប្រទេសបារាំងវិញ ឧប្បត្តិហេតុទាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយការបញ្ចុះបញ្ចូល​សភា​នៃ​អាណានិគមនិយម (Parti Colonial) ដើម្បីបញ្ឆេះមនោសញ្ចេតនាជាតិនិយម​បារាំង ប្រឆាំងនឹងសៀម ដែលជាលេសសម្រាប់អន្តរាគមន៍​​នៅ​ក្នុង​ជម្លោះ​។

ការស្លាប់របស់ Massie បានធ្វើ​ឲ្យ​លោក​ Auguste Pavie កាន់​តំនែង​ជាកុងស៊ុលបារាំងថ្មី។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៨៩៣ ប៉ាវវី បានទាមទារឱ្យសៀម​ដក​ទីតាំងយោធាទាំងអស់នៅត្រើយខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គភាគខាងត្បូងនៃខេត្តខាំមួន ដោយអះអាងថា ទឹក​ដីនោះជារបស់វៀតណាម។ ដើម្បីគាំទ្រការទាមទារទាំងនេះ បារាំងបានបញ្ជូនទូកកាំភ្លើងធំ Lutin ទៅ​​ព័ទ្ធ​ទីក្រុងបាងកក ដោយ​ចត​នៅ​លើ​ទន្លេរចៅប្រាយ៉ា ក្បែរជុំរំ​កងទ័ពបារាំង។
វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893: ការសម្លាប់អធិការ Grosgurin

ការសម្លាប់អធិការ Grosgurin 
អធិការ ហ្គ្រោសហ្គូរិន គឺជាអធិការបារាំង និងជាមេបញ្ជាការកងជីវពលវៀតណាមនៅប្រទេសឡាវ។ ដូចលោក Auguste Pavie ដែរ គាត់ធ្លាប់បានចូលរួមក្នុងបេសកកម្មរុករកជាច្រើននៅក្នុងតំបន់។ គាត់គឺជាសមាជិកនៃជួរកងទ័ពបារាំងមួយដែលត្រូវបានបញ្ជូននៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨៩៣ ដោយ Lassenan ចូល​មក​អាណ្ណាម និង​ហួស​មក​កាន់​​ឡាវ​ ក្នុង​ខេត្ត​ខំាមួន​ (បច្ចុប្បន្ន​ ខេត្ត​ថាខេត​) ដើម្បីកាន់កាប់ទឹកដីដែលមានជម្លោះ។ កងទ័ព​​ដំបូង​ទទួល​បាន​ជោគជ័យ​ក្នុង​ការ​បណ្ដេញ​ស្នងការ​សៀម​នៅ​ខាំមួន​ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី ២៥ ខែ​ឧសភា។

ប៉ុន្តែ​នៅថ្ងៃទី៥​ ខែមិថុនា ទាហ៊ាន​សៀមបានរៀបចំការវាយឆ្មក់ដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលមួយនៅលើជំងឺ​គ្រុនចាញ់​។ ការ​វាយ​ឆ្មក់​នេះ​បាន​បណ្តាល​ឱ្យ​មាន​ការដុត​​បំផ្លាញ​ភូមិ និង​សម្លាប់​លោក ហ្គ្រោសហ្គូរិន និង​ជនជាតិ​វៀតណាម ១៧​នាក់​ផ្សេងទៀត​​។

ឧបទ្ទវហេតុនិងការស្លាប់របស់លោក ហ្គ្រោសហ្គូរិន ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ​វិបត្តិ​របស់ខេត្ត​ខាំមួន (ខៀនខេត្ត​) ហើយទីបំផុតត្រូវបានគេប្រើជាលេសសម្រាប់ការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់បារាំងយ៉ាងខ្លាំង​ចំពោះ​សៀម​។

យ៉ាងណា​ក៏ដោយ ក្នុង​ប្រតិបត្តិការណ័វាយឆ្មក់ និងសម្លាប់​អធិការបារាំង​រូប​នេះ ត្រូវ​បាន​សៀម​ទទួលខុសត្រូវ និង​បាន​ដាក់​ទោស​មន្ត្រី​ស្រុក​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ ប្រាយុទ្ធ ឲ្យជាប់​ពន្ធនាគារ២០ឆ្នាំ​ ប៉ុន្តែ​គាត់ត្រូវ​បានដោះលែង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៩៤ ក្រោម​កិច្ច​ការពារ​ក្តី​ដោយ​មេធាវី ស៊ីលូនេ វីលៀម​ អាល់ហ្វ្រេត ទីលីកេ​ និង​បានស្លាប់នៅ២ឆ្នាំក្រោយ ដោយសារជម្ងឺ​។
វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893: ឧប្បត្តិហេតុ Paknam

ឧប្បត្តិហេតុ Paknam 

ជាលទ្ធផល បារាំងបាន​ទាមទារសំណង និង​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​ភាពតានតឹងជាមួយអង់គ្លេសលើការគ្រប់គ្រងសៀម។ អង់គ្លេសបានបញ្ជូននាវាកងទ័ពជើងទឹកចំនួនបីទៅកាន់មាត់ទន្លេចៅប្រាយ៉ា ដើម្បីត្រៀម​ជម្លៀសពលរដ្ឋអង់គ្លេសក្នុងករណីចាំបាច់​។ ក្រោយមក បារាំងបានឈានទៅមុខមួយជំហានទៀតក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៣ ដោយបញ្ជាកប៉ាល់ពីររបស់ពួកគេគឺ ស្លូប អ៊ីនខនសិន និង កាណូត កូមតេ ទៅ​ទន្លេចៅប្រាយ៉ា​ក្រវែង​ក្រុង​បាងកក ដោយគ្មានការអនុញ្ញាតពីសៀម។ ពួកគេបានរងការបាញ់ប្រហារពីបន្ទាយនៅ Paknam នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៩៣។ បារាំងបានបាញ់​តប​ត្រលប់ទៅ​វិញ ហើយបានបង្ខំធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងបាងកក។

ជាមួយនឹងកាំភ្លើងដែលបានដាក់បញ្ឈរ​នៅ​លើ​ មហាវិមាន ហ្គេនផាលេស​ ក្នុងទីក្រុងបាងកក បារាំងបានដាក់ឱសានវាទដល់សៀមនៅ​ត្រឹម​ថ្ងៃទី ២០ ខែកក្កដា ដើម្បីប្រគល់ទឹកដីភាគខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គ និងដកទ័ពរបស់ពួកគេនៅទីនោះឲ្យ​អស់​ និង​សងសំណងចំនួនបីលានហ្វ្រង់ជាសំណងសម្រាប់ការប្រយុទ្ធនៅ Paknam និងដើម្បីដាក់ទោសអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការសម្លាប់នៅក្នុងទឹកដីមានជម្លោះ។ នៅពេលដែលសៀមមិនព្រមធ្វើតាមឱសានវាទភ្លាមៗ បារាំងក៏​បានបិទច្រក​សមុទ្ធ​សៀមភ្លាម​។ 

នៅទីបញ្ចប់ សៀមបានយល់​ព្រម​តាម​លក្ខខណ្ឌទាំងស្រុងរបស់​​បារាំង បន្ទាប់ពីមិនមាន​​ការអន្តរាគមន៍​ពីអង់គ្លេស ដែលខ្លួន​បាន​ស្នើ​សុំ​។ លើសពីនេះ បារាំងបានទាមទារជាធានាការកាន់កាប់បណ្តោះអាសន្ននៃ ខេត្ត​ចន្ទបុរី និងតាម​បណ្តោយ​ព្រំដែននៃ​ ខេត្ត​បាត់ដំបង សៀមរាប និងតំបន់ទទឹង ២៥ គីឡូម៉ែត្រ នៅត្រើយខាងលិចនៃទន្លេមេគង្គ។ 

ជម្លោះ​បាន​ឈាន​ដល់​ការ​ចុះ​ហត្ថលេខា​នៃ​សន្ធិសញ្ញា​បារាំង-សៀម នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៣ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៨៩៣។
វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893: ការសាកល្បងបារាំង-សៀម

ការសាកល្បងបារាំង-សៀម 
បន្ទាប់ពីការសម្លាប់ Grosgurin ស្នងការស្រុក Khammuan លោក Phra Yot ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់ថាជាអ្នកទទួលខុសត្រូវ ទោះបីជាគាត់ត្រូវបានដោះលែងពីការធ្វើខុសដំបូងនៅក្នុងការកាត់ក្តីក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1894 ក៏ដោយ។ The Peoples and Politics of the Far East (1895) by Sir Henry Norman, p.480-481   "តុលាការចម្រុះបារាំង-សៀម" ត្រូវបានកោះប្រជុំជាបន្តបន្ទាប់នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ 1894។  តុលាការបានកំណត់ថា ប្រាយ៉ុត បាននាំកម្លាំងបន្ថែមទៅឡោមព័ទ្ធផ្ទះនៅគៀនខេត ដែលកាន់កាប់ដោយ ហ្គ្រេសហ្គូរិន ដែលមានជម្ងឺ លើសពីកងជីវពលវៀតណាមតូចរបស់គាត់។ ថា Grosgurin និងជនជាតិវៀតណាមដែលរត់គេចមិនរួចនោះត្រូវបានសម្លាប់ ហើយផ្ទះត្រូវបានដុតជាបន្តបន្ទាប់តាមបញ្ជារបស់ Phra Yot ។  

ក្នុង​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​រួម​រវាង​សៀម​និង​បារាំង ប្រាយ៉ុត​ត្រូវ​បាន​ផ្ដន្ទាទោស​ឱ្យ​ជាប់​ទោស​២០​ឆ្នាំ។ The Peoples and Politics of the Far East (1895) by Sir Henry Norman, p.480-481  មេធាវីការពារក្តីគឺ លោក William Alfred Tilleke មេធាវី ជនជាតិ Ceylonese ដែលក្រោយមកត្រូវបានតែងតាំងជា អគ្គមេធាវី នៃប្រទេសសៀម ហើយត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រផ្តល់សិទ្ធិឱ្យធ្វើជាសាក្សី។    កងទ័ព​ភូមិន្ទ​ថៃ​វាយ​បន្ទាយ Phra Yot Muang Khwan ក្នុង ​ខេត្ត Nakhon Phanom ជាប់​ព្រំដែន​ថៃ និង​ឡាវ ប្រារព្ធ​ពិធី​រំលឹក​វិញ្ញាណក្ខន្ធ Phra Yot។
វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893: ផលវិបាក

ផលវិបាក 
រូបភាពតូច|276x276ភីកសែល| ភាគថាសសៀមមុនឆ្នាំ ១៨៩៣ (១៨៩៣)
រូបភាពតូច|236x236ភីកសែល| ភាគថាសសៀមក្រោយឆ្នាំ ១៨៩៣ (១៩០០)
នៅទីបំផុត សៀមយល់ព្រមប្រគល់ទឹកដី​ឡាវ​ទៅឱ្យបារាំង ដើម្បី​ពង្រីកដែន​ឥណ្ឌូចិន។ នៅឆ្នាំ១៨៩៦ បារាំងបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាជាមួយអង់គ្លេស​ដើម្បី​កំណត់ព្រំដែនរវាងឡាវ និងទឹកដីអង់គ្លេសនៅភូមាខាងលើ។ ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ​បានក្លាយទៅជា​ទឹក​ដី​​​​ក្រោមអណាព្យាបាល​របស់បារាំង​ ដែលដំបូងឡើយ​នៅក្រោមអគ្គទេសាភិបាលឥណ្ឌូចិននៅទីក្រុងហាណូយ។

បារាំង​និង​អង់គ្លេស​ទាំងពីរ​នាក់ ទទួលបាន​​​​ផលប្រយោជន៍​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្នុង​ការគ្រប់គ្រង​ផ្នែក​នៃ​ឥណ្ឌូចិន។ ពីរដងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៩០​ ពួកគេបានឈានទៅដល់សង្រ្គាមលើផ្លូវពីរផ្សេងគ្នា​ ដើម្បីឆ្ពោះ​ទៅ​កាន់​​ខេត្តយូណាន។ ភូមិសាស្ត្រ​នៃ​ដី​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ការ​ចល័ត​ទ័ព​មាន​ការ​លំបាក​ ធ្វើ​ឲ្យ​ការចំណាយក្នុងសង្គ្រាម​កាន់តែច្រើន​ និង​មិន​សូវ​មាន​ប្រសិទ្ធភាព។ ប្រទេសទាំងពីរបាន​ប្រយុទ្ធនឹងជម្លោះដ៏លំបាក​នៅ​​ក្នុង​ទឹក​ដី​អាណានិគមរៀងៗ​​របស់​ខ្លួន។ ទីបំផុត ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែល​គេ​តែង​តែ​ស្រមើស្រមៃ គឺនៅតែមិនអាច​គ្រប់គ្រង​បាន​។ នៅឆ្នាំ១៩០៤​ បារាំងនិងអង់គ្លេសបានបន្សល់​ទុក​នូវ​ភាពខុសគ្នាជាច្រើនរបស់ពួកគេជាមួយ​សន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្ត​ Entente Cordiale ដោយបញ្ចប់ជម្លោះនេះនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។

បារាំង​បាន​បន្ត​កាន់កាប់​ខេត្ត​ចន្ទបុរី និង​ត្រាត ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩០៧ ដែល​សៀម​បាន​ប្រគល់​អតី​តទឹក​ដី​កម្ពុជា គឺ​​ខេត្ត​បាត់ដំបង សៀមរាប និង​បន្ទាយមានជ័យ ឲ្យ​​​ស្ថិ​ត​ក្រោម​រដ្ឋ​បាល​ឥណ្ឌូចិន ដែល​ស្ថិត​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក​។
វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893: សូម​មើល​ផង​ដែរ

សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 ការ​បាត់​បង់​ទឹក​ដី​ថៃ ​សម្រាប់​ទឹក​ដី​ទាំង​អស់ ថៃ​បាន​បាត់​បង់​ជាតិ​សាសន៍​ដទៃ។
វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893: តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ

តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ 

 onwar.com
 mongabay.com
 san.beck.org
 កេរ្តិ៍ដំណែលនៃការប៉ះទង្គិច Paknam
វិបស្សនាកម្មដ្ឋាន: វិបស្សនាកម្មដ្ឋាន និងវិបស្សនូបកិលេស

វិបស្សនាកម្មដ្ឋាន និងវិបស្សនូបកិលេស 
ក្នុងគម្ពីរ​វិសុទ្ធិមគ្គ ភាគ ៣ មានសេចក្តីពោលអំពី វិបស្សនាបញ្ញាថា ៖ កឋំ ភាវេតព្វា ប្រែថា តើវិបស្សនាបញ្ញា ព្រះយោគីគប្បីចម្រើន យ៉ាងដូចម្តេច?

យស្មា ឥមាយ បញ្ញាយ ខន្ធាយតនធាតុឥន្រ្ទិយសច្ចប្បដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទា ធម្មា ភូមិ សីលវិសុទ្ធិ ចេវ ចិត្តវិសុទ្ធិ ចាតិ ឥមា ទ្វេ វិសុទ្ធិយា មូលំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សណវិសុទ្ធីតិ ឥមា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ សរីរំ តស្មា តេសុ ភូមិភូតេសុ ធម្មេសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន ញាណ បរិចយំ កត្វា មូលភូតា ទ្វេ វិសុទ្ធិយា សម្បាទេត្វា សរីរភូតា បញ្ច វិសុទ្ធិយា សម្បាទេន្តេន ភាវេតព្វា ។

(ប្រែ) ធម៌មានប្រភេទគឺៈ ខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ ឥន្រ្ទិយ សច្ចៈ បដិច្ចសមុប្បាទ ជាភូមិរបស់ វិបស្សនា ។ វិសុទ្ធិ ២ គឺ សីលវិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ ជា​ឬសគល់របស់វិបស្សនា ។ វិសុទ្ធិ ៥ ទៀតគឺ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ជាសរីរៈ គឺតួរបស់បញ្ញានោះ ព្រោះហេតុណា ហេតុនោះគឺព្រះយោគី កាលធ្វើនូវការសន្សំនូវញាណ ដោយអំណាចនៃការរៀន និងការសាកសួរក្នុងធម៌ ដែលជាភូមិនោះ ត្រូវញ៉ាំងវិសុទ្ធិ ២ ដែលជាឬសគល់ឲ្យដល់ព្រម ហើយញ៉ាំងវិសុទ្ធិ ៥ ដែលជាសរីរៈឲ្យដល់ព្រម គប្បីចម្រើន ។

រីឯធម្មបរិយាយពិស្តាមួយ អំពី វិបស្សនាកម្មដ្ឋាននេះ មានក្នុងសៀវភៅដែលមានចំណងជើងថា "ពន្លឺនាវាត្រៃលោកនិងនាវាត្រៃលក្ខណ៍" ។ លោកអ្នកដែលមានបំណងនឹងសិក្សាវិបស្សនាក្មដ្ឋាន ដើម្បីចម្រើនវិបស្សនាបញ្ញា​ អាចសិក្សានិង​ប្រតិបត្តិតាមសៀវភៅនេះបាន ព្រោះសៀវភៅនេះត្រូវបានពិនិត្យ ដោយអ្នកចេះដឹង​ពីក្រុមជុំនំព្រះត្រៃបិដក នៃពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ កាលពីឆ្នាំ១៩៦៥ រួចហើយ ថាជាសៀវភៅត្រឹមត្រូវតាមត្រៃសិក្ខា ។ 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គន្ថធុរៈ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះធម៌

ឧបកិលេសដែលកើតដល់​អ្នកចម្រើន​វិបស្សនា។ វិបស្សនូបកិលេស ទាំង ១០ គឺ ៖

 ពន្លឺដែលកើតពីវិបស្សនា 
 វិបស្សនាញាណ 
 បីតិក្នុងវិបស្សនា
 សេចក្ដីស្ងប់ក្នុងវិបស្សនា​
 សេចក្ដីសុខដែលប្រកបព្រមដោយវិបស្សនាចិត្ត
 សទ្ធាដែលប្រកបព្រមដោយវិបស្សនា
 សេចក្ដីព្យាយាមដែលមិនធូរពេក មិនតឹងពេក ដែលប្រកបព្រមដោយវិបស្សនា
 សតិដែលប្រកបព្រមដោយវិបស្សនា 
 ឧបេក្ខា
 សេចក្ដីត្រេកអរក្នុងវិបស្សនា
វិបុលរាជសម

ឧកញ៉ាវិបុលរាជសម រឺ គាំ (កាន់.គស.១៥១៦-ប្រ.១៥៦៧) ជាមន្ត្រីក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសម្ដេចបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជា។ ហើយក៏ជាព្រះភីលៀងជំនិតនៃសម្ដេចព្រះភាគិនេយ្យោយសរាជាកាលទ្រង់យាងនិរទេសទៅស្រុកសៀម។ កាលណោះលោកមានយសសក្ដិជា ម៉ឺនវិជិតសិទ្ធិរស។
វិភង្គ: វិភង្គ

វិភង្គ

 ១. ខន្ធវិភង្គ 

 សុត្តន្តភាជនីយ៍ 
រូបខន្ធ

វេទនាខន្ធ

សញ្ញាខន្ធ

សង្ខារខន្ធ

វិញ្ញាណក្ខន្ធ

 អភិធម្មភាជនីយ៍ 
រូបខន្ធ

វេទនាខន្ធ

សញ្ញាខន្ធ

សង្ខារខន្ធ

វិញ្ញាណក្ខន្ធ

 បញ្ហាបុច្ឆកៈ 
ខន្ធ​៥

តិកមាតិកាបុច្ឆា ទុកមាតិកាបុច្ឆា

តិកមាតិកាវិសជនា ទុកមាតិកាវិសជនា

 ២. អាយតនវិភង្គ 

 ៣. ធាតុវិភង្គ 

 ៤. សច្ចវិភង្គ 

 ៥. ឥទ្ធរិយវិភង្គ 

 ៦. បច្ចយាការវិភង្គ 

 ៧. សតិបដ្ឋានវិភង្គ 

 ៨. សម្មប្បធានវិភង្គ 

 ៩. ឥទ្ធិបាទវិភង្គ 

 ១០. ពោឈង្គវិភង្គ 

 ១១. មគ្គវិភង្គ 

 ១២. ឈានវិភង្គ 

 ១៣. អប្បមញ្ញាវិភង្គ 

 ១៤. សិក្ខាបទវិភង្គ 

 ១៥.​ បដិសម្ភិទាវិភង្គ 

 សុត្តន្តភាជនីយ៍ 
បដិសម្ភិទា ៤

 បភេទវារ ៥ 
សច្ចវារ

ហេតុវារ

ធម្មវារ

បច្ចយាការវារ

បរិយត្តិធម្មវារ

 អភិធម្មភាជនីយ៍ 
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយកាមាវចរកុសលចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយរូបាវចរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយអរូបាវចរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយលោកុត្តរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយអកុសលចិត្ត ១២

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអហេតុកកុសលចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយកាមាវចរវិបាកចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយរូបាវចរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអរូបាវចរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយលោកុត្តរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអកុសលវិបាកចិត្ត ៧

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអហេតុកកិរិយាចិត្ត ៣

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយកិរិយាចិត្ត ៣ ប្រភេទ

 បញ្ហាបុច្ឆកៈ 
បដិសម្ភិទា ៤

តិកមាតិកាបុច្ឆា-ទុកមាតិកាបុច្ឆា

តិកមាតិកាវិសជ្ជនា

ទុកមាតិកាវិសជ្ជនា

 ១៦. ញាណវិភង្គ 

 មាតិកា 
ឯកកមាតិកា

ទុកមាតិកា

តិកមាតិកា

ចតុកមាតិកា

បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តក-អដ្ឋក-នវកមាតិកា

ទសកមាតិកា

 និទេស 
ឯកកនិទេស

ទុកនិទេស

តិកនិទេស

ចតុកនិទេស

បញ្ចកនិទេស

ឆក្កនិទេស

សត្តកនិទេស

អដ្ឋកនិទេស

នវកនិទេស

ទសកនិទេស

 ១៧. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ 

 មាតិការ 
ឯកកមាតិកា

ទុកមាតិកា

តិកមាតិកា

ចតុកមាតិកា

បញ្ចកមាតិកា

ឆក្កមាតិកា

សត្តកមាតិកា

អដ្ឋកមាតិកា

នវកមាតិកា

ទសកមាតិកា

 ឯកកនិទេសជាដើម 
ឯកកនិទេស

ទុកនិទេស

តិកនិទេស

ចតុកនិទេស

បញ្ចកនិទេស

ឆក្កនិទេស

អដ្ឋនិទេស

នវកនិទេស

អដ្ឋារសកនិទេស

ទិដ្ឋិ ៦២

 ១៨. ធម្មហទយវិភង្គ 
សព្វសង្គាហិកវា

ឧប្បត្តានុបត្តិវារ

បរិយាបន្នាបរិយាបន្នវារ

វិជ្ជមានាវិជ្ជមានវារ

ភុម្មន្តរវារ

ឧប្បាទកម្មអាយុបមាណវារ

អភិញញេយ្យាទិវារ

អារម្មណវារ

ទិដ្ឋាទិវារ

កុសលតិកវារ

វេទនាតិកវារ

វិបាកតិកវារ

ឧបាទិននុបាទានិយតិកវារ

វិតក្កតិកវារ

ឧបាទិន្នុបាទានិយតិកវារ

វិតក្កតិកវារ

រូបទុកវារ

លោកិយទុកវារ

 ឯកសារយោង 
ព្រះត្រៃបិដក > វិនយបិដក 

ព្រះត្រៃបិដក > សុត្តន្តបិដក

ព្រះត្រៃបិដក > អភិធម្មបិដក
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះត្រៃបិដក
វិភង្គ: '''១. ខន្ធវិភង្គ'''

១. ខន្ធវិភង្គ 

 សុត្តន្តភាជនីយ៍ 
រូបខន្ធ

វេទនាខន្ធ

សញ្ញាខន្ធ

សង្ខារខន្ធ

វិញ្ញាណក្ខន្ធ

 អភិធម្មភាជនីយ៍ 
រូបខន្ធ

វេទនាខន្ធ

សញ្ញាខន្ធ

សង្ខារខន្ធ

វិញ្ញាណក្ខន្ធ

 បញ្ហាបុច្ឆកៈ 
ខន្ធ​៥

តិកមាតិកាបុច្ឆា ទុកមាតិកាបុច្ឆា

តិកមាតិកាវិសជនា ទុកមាតិកាវិសជនា
វិភង្គ: សុត្តន្តភាជនីយ៍

សុត្តន្តភាជនីយ៍ 
រូបខន្ធ

វេទនាខន្ធ

សញ្ញាខន្ធ

សង្ខារខន្ធ

វិញ្ញាណក្ខន្ធ
វិភង្គ: អភិធម្មភាជនីយ៍

អភិធម្មភាជនីយ៍ 
រូបខន្ធ

វេទនាខន្ធ

សញ្ញាខន្ធ

សង្ខារខន្ធ

វិញ្ញាណក្ខន្ធ
វិភង្គ: បញ្ហាបុច្ឆកៈ

បញ្ហាបុច្ឆកៈ 
ខន្ធ​៥

តិកមាតិកាបុច្ឆា ទុកមាតិកាបុច្ឆា

តិកមាតិកាវិសជនា ទុកមាតិកាវិសជនា
វិភង្គ: '''១៥.​ បដិសម្ភិទាវិភង្គ'''

១៥.​ បដិសម្ភិទាវិភង្គ 

 សុត្តន្តភាជនីយ៍ 
បដិសម្ភិទា ៤

 បភេទវារ ៥ 
សច្ចវារ

ហេតុវារ

ធម្មវារ

បច្ចយាការវារ

បរិយត្តិធម្មវារ

 អភិធម្មភាជនីយ៍ 
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយកាមាវចរកុសលចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយរូបាវចរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយអរូបាវចរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយលោកុត្តរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយអកុសលចិត្ត ១២

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអហេតុកកុសលចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយកាមាវចរវិបាកចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយរូបាវចរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអរូបាវចរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយលោកុត្តរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអកុសលវិបាកចិត្ត ៧

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអហេតុកកិរិយាចិត្ត ៣

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយកិរិយាចិត្ត ៣ ប្រភេទ

 បញ្ហាបុច្ឆកៈ 
បដិសម្ភិទា ៤

តិកមាតិកាបុច្ឆា-ទុកមាតិកាបុច្ឆា

តិកមាតិកាវិសជ្ជនា

ទុកមាតិកាវិសជ្ជនា
វិភង្គ: អភិធម្មភាជនីយ៍

អភិធម្មភាជនីយ៍ 
ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយកាមាវចរកុសលចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយរូបាវចរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយអរូបាវចរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយលោកុត្តរកុសលចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៤ ដោយអកុសលចិត្ត ១២

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអហេតុកកុសលចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយកាមាវចរវិបាកចិត្ត ៨

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយរូបាវចរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអរូបាវចរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយលោកុត្តរវិបាកចិត្ត

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអកុសលវិបាកចិត្ត ៧

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយអហេតុកកិរិយាចិត្ត ៣

ចេកបដិសម្ភិទា​ ៣ ដោយកិរិយាចិត្ត ៣ ប្រភេទ
វិភង្គ: បញ្ហាបុច្ឆកៈ

បញ្ហាបុច្ឆកៈ 
បដិសម្ភិទា ៤

តិកមាតិកាបុច្ឆា-ទុកមាតិកាបុច្ឆា

តិកមាតិកាវិសជ្ជនា

ទុកមាតិកាវិសជ្ជនា
វិភង្គ: '''១៦. ញាណវិភង្គ'''

១៦. ញាណវិភង្គ 

 មាតិកា 
ឯកកមាតិកា

ទុកមាតិកា

តិកមាតិកា

ចតុកមាតិកា

បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តក-អដ្ឋក-នវកមាតិកា

ទសកមាតិកា

 និទេស 
ឯកកនិទេស

ទុកនិទេស

តិកនិទេស

ចតុកនិទេស

បញ្ចកនិទេស

ឆក្កនិទេស

សត្តកនិទេស

អដ្ឋកនិទេស

នវកនិទេស

ទសកនិទេស
វិភង្គ: មាតិកា

មាតិកា 
ឯកកមាតិកា

ទុកមាតិកា

តិកមាតិកា

ចតុកមាតិកា

បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តក-អដ្ឋក-នវកមាតិកា

ទសកមាតិកា
វិភង្គ: និទេស

និទេស 
ឯកកនិទេស

ទុកនិទេស

តិកនិទេស

ចតុកនិទេស

បញ្ចកនិទេស

ឆក្កនិទេស

សត្តកនិទេស

អដ្ឋកនិទេស

នវកនិទេស

ទសកនិទេស
វិភង្គ: '''១៧. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ'''

១៧. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ 

 មាតិការ 
ឯកកមាតិកា

ទុកមាតិកា

តិកមាតិកា

ចតុកមាតិកា

បញ្ចកមាតិកា

ឆក្កមាតិកា

សត្តកមាតិកា

អដ្ឋកមាតិកា

នវកមាតិកា

ទសកមាតិកា

 ឯកកនិទេសជាដើម 
ឯកកនិទេស

ទុកនិទេស

តិកនិទេស

ចតុកនិទេស

បញ្ចកនិទេស

ឆក្កនិទេស

អដ្ឋនិទេស

នវកនិទេស

អដ្ឋារសកនិទេស

ទិដ្ឋិ ៦២
វិភង្គ: មាតិការ

មាតិការ 
ឯកកមាតិកា

ទុកមាតិកា

តិកមាតិកា

ចតុកមាតិកា

បញ្ចកមាតិកា

ឆក្កមាតិកា

សត្តកមាតិកា

អដ្ឋកមាតិកា

នវកមាតិកា

ទសកមាតិកា
វិភង្គ: ឯកកនិទេសជាដើម

ឯកកនិទេសជាដើម 
ឯកកនិទេស

ទុកនិទេស

តិកនិទេស

ចតុកនិទេស

បញ្ចកនិទេស

ឆក្កនិទេស

អដ្ឋនិទេស

នវកនិទេស

អដ្ឋារសកនិទេស

ទិដ្ឋិ ៦២
វិភង្គ: '''១៨. ធម្មហទយវិភង្គ'''

១៨. ធម្មហទយវិភង្គ 
សព្វសង្គាហិកវា

ឧប្បត្តានុបត្តិវារ

បរិយាបន្នាបរិយាបន្នវារ

វិជ្ជមានាវិជ្ជមានវារ

ភុម្មន្តរវារ

ឧប្បាទកម្មអាយុបមាណវារ

អភិញញេយ្យាទិវារ

អារម្មណវារ

ទិដ្ឋាទិវារ

កុសលតិកវារ

វេទនាតិកវារ

វិបាកតិកវារ

ឧបាទិននុបាទានិយតិកវារ

វិតក្កតិកវារ

ឧបាទិន្នុបាទានិយតិកវារ

វិតក្កតិកវារ

រូបទុកវារ

លោកិយទុកវារ
វិភាគចិត្តវិទ្យា

សេចក្តីវិភាគគឺជាការសិក្សាអំពីចិត្ត ហើយនឹងការបែកចែកយល់អោយបានច្បាសលាស់ពីចិត្តអ្នកដែលនៅជុំវិញខ្លួន ទាំងនេះគឺ
+
ការបង្ហាញបន្តិចបន្តចអំពីការវិភាគចិត្ត។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ចិត្តវិទ្យា ជាអ្វី ?

*ចិត្តវិទ្យា ជាអ្វី ?
ចិត្តវិទ្យា គឺ ជាវិទ្យាសាស្រ្តដែលសិក្សាពីបាតុភូតចិត្ត ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ហេតុអ្វីបានជាគេនិយាយថា ចិត្តវិទ្យាជាវិទ្យាសាស្រ្ត ?

*ហេតុអ្វីបានជាគេនិយាយថា ចិត្តវិទ្យាជាវិទ្យាសាស្រ្ត ?
ព្រោះ ចិត្តវិទ្យាមានកម្មវត្ថុសិក្សាច្បាស់លាស់មានវិធីសិក្សាច្បាស់លាស់ និង  នាំមកនូវផលប្រយោជន៍ដល់សង្គមមនុស្ស ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ដូចម្តេចដែលហៅថា បាតុភូតចិត្ត?

*ដូចម្តេចដែលហៅថា បាតុភូតចិត្ត?
គឺជាបាតុភូតទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅក្នុងខួរក្បាលរបស់មនុស្ស និង សំដែងចេញមកក្រៅតាមរយៈ អំពើ និង អាកប្បករិយា (កាយវិការ  ទឹកមុខ  ពាក្យសំដី ……) ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ដូចម្តេចដែលហៅថាធម្មជាតិនៃបាតុភូតចិត្ត?  មានអ្វីខ្លះ?

*ដូចម្តេចដែលហៅថាធម្មជាតិនៃបាតុភូតចិត្ត?  មានអ្វីខ្លះ?
គឺ ចិត្តជារូបភាពអត្តនោម័ត នៃ តថភាពបរានុម័តក្នុងខួរក្បាលរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ។ វាមានចរិតសង្គមប្រវត្ថិ ។
មានៈ  
-   តថភាពបរានុម័ត    
-  ចរិតអត្តនោម័តរបស់ចិត្ត
- ចិត្តជាមុខងាររបស់ខួរក្បាល  
- ចិត្តជាបទពិសោធន៍ដែលមានចរិត  សង្គមប្រវត្តិ ហើយដែលមនុស្សបានប្រែក្លាយជាសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ដូចម្តេចដែលហៅថាតថភាពបរានុម័ត ឬ ពិភពបរានុម័ត?

*ដូចម្តេចដែលហៅថាតថភាពបរានុម័ត ឬ ពិភពបរានុម័ត?
គឺជាអ្វីៗទាំងអស់ “ រូបធាតុក្តី  គំនិតក្តី  “ ដែលនៅក្រៅខ្លួន  ហើយមិនចំណុះញាណ និង ឆន្ទៈយើងទេ ។ វាត្រូវបានឆ្លុះ បញ្ចាំងចូលក្នុងខួរក្បាលរបស់មនុស្ស ហើយបង្កើតបានជារូបភាពចិត្ត ។ រូបភាពចិត្តផ្សារភ្ជាប់តថភាពបរានុម័តយ៉ាងជិតស្និតទៅនឹងខួរក្បាល ។ ហើយដោយសារតែមនុស្សមានទំនាក់ទំនងជាមួយមជ្ឈដ្ឋានជុំវិញ  ដូចនេះ រូបភាពចិត្តកកើតមានឡើងគ្រប់ពេលវេលា ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ចរិតអត្តនោម័តរបស់ចិត្តជាអ្វី ?

*ចរិតអត្តនោម័តរបស់ចិត្តជាអ្វី ?
រូបភាពចិត្តនៃ វត្ថុមួយ ឬ បាតុភូតមួយ មានភាពខុសប្លែកគ្នាពីមនុស្សម្នាក់ទៅមនុស្សម្នាក់ទៀតពីព្រោះ ការឆ្លុះបញ្ចាំងតាមខួរក្បាលនេះ វាផ្លាស់ប្តូរទៅតាមបទពិសោធន៍ និង វិសេសភាពរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ។
ឧៈ  គំហើយខុសគ្នានៃផ្លែស្វាយមួយ ដោយមនុស្សធម្មតាមនុស្សឈឺក្រពះ  និង  ស្រ្តីមានពោះ  ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *តើចិត្តមានមុខងារប៉ុន្មានយ៉ាង? អ្វីខ្លះ ?

*តើចិត្តមានមុខងារប៉ុន្មានយ៉ាង? អ្វីខ្លះ ?
មានមុខងារ ៣ យ៉ាង គឺៈ
-     តំរង់ទិស  ណែនាំ  ដឹកនាំអំពើរបស់មនុស្ស ។
ឧៈ  អ្នកប្រមាញ់សំដៅទៅកន្លែងដែលសត្វយំ ។
-     រុញច្រាន  ធ្វើអោយកាន់តែខ្លាំងនូវអំពើ  ទាំងឡាយ ។
ឧៈ  ទឹកចិត្តឪពុកម្តាយស្រឡាញ់កូន ធ្វើអោយកូនហ៊ានតស៊ូ ខិតខំ ប្រឹងប្រែងក្នុងការការរៀនសូត្រ  ការងារ ។
-     តំរែតំរង់  កែតំរូវអំពើៈ  នៅក្នុងសកម្មភាព  គេអាចភាន់ច្រលំ ។
គោលបំណងដែលបានកំនត់ជួយអោយមានភាពត្រឹមត្រូវពិតប្រាកដ និង មានប្រយោជន៍ ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *បាតុភូតចិត្តមានប៉ុន្មានប្រភេទ ? អ្វីខ្លះ ?

*បាតុភូតចិត្តមានប៉ុន្មានប្រភេទ ? អ្វីខ្លះ ?
មានបីប្រភេទ គឺៈ
-     លំនាំចិត្តៈ ជាបាតុភូតទាំងឡាយណា ដែលប្រព្រឹតទៅក្នុងរយៈ  ពេលមួយខ្លី  វាអាចចាប់ផ្តើម  ការប្រព្រឹត្តទៅ  និង  ការបញ្ចប់ ។
-     សភាពចិត្តៈ ជាបាតុភូតចិត្ត ដែលប្រព្រឹត្តទៅអស់រយៈពេលយូរបន្តិច ។ ជាធម្មតាសភាពចិត្តដើរតាមលំនាំចិត្តដទៃទៀត  ដោយ យកលំនាំចិត្តទាំងនោះធ្វើជាបង្អែក ។
-     លក្ខណៈចិត្តៈ ជាបាតុភូតចិត្តទាំងឡាយដែល ប្រព្រឹត្តទៅអស់រយៈពេលយ៉ាងវែង  ជួនកាលរហូតអស់មួយជីវិត  ហើយមានសភាពនឹងនរ  ចំពោះបុគ្គលមួយជាក់លាក់  ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *តើវិធីសិក្សាចិត្តវិទ្យាមានប៉ុន្មានយ៉ាង ? អ្វីខ្លះ ?

*តើវិធីសិក្សាចិត្តវិទ្យាមានប៉ុន្មានយ៉ាង ? អ្វីខ្លះ ?
មាន ៦ យ៉ាង គឺៈ
 វិធីសង្កេតៈ ជាវិធីគេប្រើច្រើនជាងគេក្នុងចិត្តវិទ្យា ។ វិធីនេះ   សិក្សាអំពីសកម្មភាព  (កាយវិការ  ទឹកមុខ  ពាក្យសម្តី …..) របស់មនុស្សម្នាក់ៗ  ដើម្បីស្គាល់ពីគុណសម្បត្តិ  និង គុណវិបត្តិ  របស់ មនុស្សនោះ  ។
    ឧៈ  សង្កេតទៅលើចណូលចិត្ត និង តំរូវការរបស់អតិថិជន ។
 វិធីវិភាគផលិតផលសកម្មភាពៈ នៅពេលដែលមនុស្សបង្កើតផលិតផលគឺ ពួកគេបាន បន្សល់ទុកនូវស្នាកស្នាមបុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់ពួកគេក្នុងលទ្ធផលនេះ  ។  ដូចនេះ  ឆ្លងកាត់តាម ផលិតផលយើងនឹងដឹងពីអត្តចរិត  ឬ  ឫកពារបស់មនុស្សបាន ។
     ឧៈ  តាមរយៈប្រាសាទ អង្គរ វត្ត ដែលបានបន្សល់ទុក នាំអោយយើងដឹងពីស្នាដៃរបស់បុព្វបុរសខ្មែរសម័យនោះថាជាមនុស្សឧស្សាហ៍ និងជាមនុស្សដែលមានការបំរុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ ។
 វិធីសន្ទនាៈ ជាលំនាំសួរនិងឆ្លើយដោយផ្ទាល់  រវាងអ្នកស្រាវជ្រាវ ។ ហើយដោយសារសំនួរទាំងឡាយដែលបានគ្រោងទុកមុនយើងអាចស្គាល់បានពីចិត្តកំនិតអាថ៌កំបាំងរបស់មនុស្សតាម ការវិភាគលើប្រតិកម្មសំដីរបស់មនុស្សដែលយើងសន្ទនាជាមួយ ។
 វិធីអង្គេតៈ យើងរៀបរាប់កំរងសំនួរដាក់ក្នុងក្រដាសមួយ ហើយចែកអោយកម្មវត្ថុស្រាវជ្រាវ និង អនុញ្ញាតអោយគេបំពេញរាល់សំនួរដែលមាននោះ  បន្ទាប់មកទើបយើងប្រមូលចំលើយហើយធ្វើការបូកសរុប ។
 វីធីតេស្តៈ តេស្តជាប្រភេទលំហាត់ដែលគេដាក់អោយកម្មវត្ថុធ្វើ
 វិធីពិសោធន៍ៈ វិធីនេះមានបំណងបង្កបាតុភូតចិត្តដែលត្រូវសិក្សា ដើម្បីអាចសង្កេតពី បំរែបំរួលធាតុផ្សេងៗរបស់បាតុភូតនោះ ។  វិធីនេះអាចប្រព្រឹត្តទៅក្រោមរូបភាពពីរ គឺ ពិសោធន៍ធម្មតា  និង  ពិសោធន៍នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *តើសកម្មភាពពុទ្ធិមានប៉ុន្មានយ៉ាង ? អ្វីខ្លះ ?

*តើសកម្មភាពពុទ្ធិមានប៉ុន្មានយ៉ាង ? អ្វីខ្លះ ?
ចំៈ មានពីរ គឺៈ
-  ពុទ្ធិឥន្រ្ទីយ៍ៈ ជាលំនាំពុទ្ធិដែលឆ្លុះបញ្ចាំងតថភាពបរានុម័ត   ដោយប្រើឥន្ទ្រីយ៍ ។
ពុទ្ធិឥន្រ្ទីយ៍មាន   ឥន្រ្ទីយារម្មណ៍  និង  ប្រត្យក្សារម្មណ៍ ។
-     ពុទ្ធិវាចារៈ ជាលំនាំពុទ្ធិដែលឆ្លុះបញ្ចាំងដោយប្រយោពីលក្ខណៈ                       ខាងក្នុងនៃវត្ថុ ឬ បាតុភូត ដែលកន្លងហួសមកហើយ ឬ ដែលស្ថិតនៅចំពោះមុខ ឬ នៅអនាគត  ហើយបង្កើតបានជា
សញ្ញាណអរូបី និង ទូទៅ ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ដូចម្តេចដែលហៅថាឥន្រ្តីយារម្មណ៍ ?

*ដូចម្តេចដែលហៅថាឥន្រ្តីយារម្មណ៍ ?
គឺជាលំនាំចិត្តសាមញ្ញបំផុតដែលឆ្លុះបញ្ចាំងលក្ខណៈដាច់តែឯងនៃវត្ថុ ឬ បាតុភូតទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តផ្ទាល់មកលើសរីរាង្គ ឥន្រ្ទីយ៍។  ឥន្រ្ទីយារម្មណ៍ឆ្លុះបញ្ចាំងផងដែរនូវសភាពខាងក្នុងនៃសារពាង្គកាយ ។
ឧៈ  ហូបនំ  ច្រមុះដឹងក្លិន អណ្តាតដឹងរសជាតិ .
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ដូចមេ្តចដែលហៅថាប្រត្យក្សារម្មណ៍ ?

*ដូចមេ្តចដែលហៅថាប្រត្យក្សារម្មណ៍ ?
គឺជាលំនាំចិត្តដែលឆ្លុះបញ្ចាំងទាំងស្រុងនូវលក្ខណៈ ឬ បាតុភូត  ដែលប្រព្រឹត្តផ្ទាល់មកលើសរីរាង្គឥន្រ្ទីយ៍ ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ប្រៀបធៀប ឥន្ទ្រីយារម្មណ៍ និង ប្រត្យក្សារម្មណ៍ ?

*ប្រៀបធៀប ឥន្ទ្រីយារម្មណ៍ និង ប្រត្យក្សារម្មណ៍ ?
+ លក្ខណៈដូចគ្នាៈ
-     ឆ្លុះបញ្ជាំងពីវត្ថុ ឬ បាតុភូតដែលប្រព្រឹត្តផ្ទាល់មកលើសរីរាង្គឥន្ទ្រីយ៍ ។
+ លក្ខណៈខុសគ្នា
ឥន្ទ្រីយារម្មណ៍ ប្រត្យក្សារម្មណ៍
-     ផ្តល់នូវលក្ខណៈទោលនៃវត្ថុ           -     ផ្តល់នូវលក្ខណៈទាំងស្រុង               ឬបាតុភូត                                                     នៃវត្ថុទាំងមូល
-     លទ្ធផលឥន្រ្ទីយារម្មណ៍ផ្សេងៗ       -      លទ្ធផលរូបភាព ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ដូចម្តេចដែលហៅថាលំនឹក ?

*ដូចម្តេចដែលហៅថាលំនឹក ?
គឺជាលំនាំចិត្តដែលថតយក ផ្តិតយក រក្សាទុកស្គាល់ឡើងវិញ និងបង្កើតឡើងវិញនូវរូបភាពនៃវត្ថុ ឬ បាតុភូតដែលគេបានជួប ប្រទះពីមុន និង បទពិសោធន៍ទាំងឡាយដែលមនុស្សម្នាក់ៗបានឆ្លងកាត់ក្នុងអតីតកាល ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ការគិតជាអ្វី ? មានប៉ុន្មាន ? អ្វីខ្លះ ?

*ការគិតជាអ្វី ? មានប៉ុន្មាន ? អ្វីខ្លះ ?
គឺជាលំនាំចិត្តដែលឆ្លុះបញ្ជាំងនូវលក្ខណៈសំខាន់ៗ ទំនាក់ទំនងខាងក្នុង ដែលមានចរិតជាក្រឹតក្រមនៃវត្ថុ ឬ បាតុភូតដែលពុទ្ធិឥន្ទ្រីយី៍ ពុំអាចឆ្លុះបញ្ចាំងបានពីលក្ខណៈទាំងនោះ ។
-     ការគិតមានបីប្រភេទគឺៈ
+ ការគិតរូបីដោយដៃ
+  ការគិតរូបីដោយរូបភាព
+  ការគិតអរូបី
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ដូចម្តេចដែលហៅថារូបារម្មណ៍ ?

*ដូចម្តេចដែលហៅថារូបារម្មណ៍ ?
ចំៈ     គឺជាលំនាំចិត្តដែលឆ្លុះបញ្ចាំងវត្ថុទាំងឡាយដែលពុំទាន់កើតមាននៅឡើយ ក្នុងបទពិសោធរបស់បុគ្គល ។
លំនាំនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយបង្កើតរូបភាពថ្មីៗ ដែលចាប់ផ្តើមពី                            រូបតំណាងចាស់ៗទំាងឡាយ ។
 មូលដ្ឋានរូបធាតុនៃបាតុភូតចិត្តគឺ  ខួរក្បាល  និង សំបកខួរក្បាល ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ភាសាជាអ្វី ?

*ភាសាជាអ្វី ?
ចំៈគឺជាការប្រមូលផ្តុំនៃប្រព័ន្ធសញ្ញាទាំងឡាយដែលជាគ្រឹះក្នុងការធ្វើទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្សក្នុងសង្គម ។ ភាសាជាការសម្តែងសកម្មភាពដោយនិមិ្មតរបស់មនុស្សពោលគឺ សម្បទារបស់គេ ក្នុងការសម្តែងចិត្តគំនិត និង ជាហេតុការណ៍នានាតាមសូរសំលេង និង កាយវិការ ។
សរុបមក ភាសាគឺជាឧបករណ៍នៃគំនិតដែលមនុស្សបង្កើតឡើងសំរាប់បញ្ជូលទំនាក់ទំនងក្នុងសង្គម ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ចូរអោយនិយមន័យចិត្តរំភើប សញ្ចេតនា ?

*ចូរអោយនិយមន័យចិត្តរំភើប សញ្ចេតនា ?
គឺជាឥរិយាបថចំពោះវត្ថុ ឬបាតុភូតបរានុម័តទំាងឡាយដែលទាក់ទងទៅនឹងការពេញចិត្ត ឬ មិនពេញចិត្តនៃតំរូវការផ្នែកសំភារៈ និង ស្មារតី ។
វិភាគចិត្តវិទ្យា: *ឥន្ទ្រីយារម្មណ៍ក្រៅមាន ៥

*ឥន្ទ្រីយារម្មណ៍ក្រៅមាន ៥
-     ចក្ខុឥន្ទ្រីយារម្មណ៍ ឬ  ចក្ខុវិញ្ញាណ
-     សោតិន្ទ្រីយារម្មណ៍  ឬ  សោតវិញ្ញាណ
-     ឃានិន្ទ្រីយារម្មណ៍ ឬ  ឃានវិញ្ញាណ
-     ជីវ្ហិន្ទ្រីយារម្មណ៍  ឬ  ជីវ្ហាវិញ្ញាណ
-     កាយិន្ទ្រីយារម្មណ៍  ឬ  កាយវិញ្ញាណ
មូលដ្ឋានសរីរៈមានៈ
-     សរីរាង្គទទួល         -    សរសៃប្រសាទ ប្រទាញ
-     ផ្នែកមួយដែលទាក់ទងនឹង អឌ្ឍគោលខួរ
ច្បាប់នៃឥន្រ្ទីយារម្មណ៍ មានបួន គឺ
-     ច្បាប់ព្រំ        -    ច្បាប់បន្ស៊ាំ
-     ច្បាប់អំពើប្រតិឃាដរវាងឥន្រ្ទីយារម្មណ៍នានា
-     ច្បាប់ផ្ទុយគ្នានៃឥន្រ្ទីយារម្មណ៍  ។
ច្បាប់ផ្សេងៗនៃប្រត្យក្សារម្មណ៍ មានៈ
-     ច្បាប់ជំរើស                -      ច្បាប់អត្ថន័យ
-     ច្បាប់ស្ថិរភាព             -      ច្បាប់មាយាការ