តោង៑ងូក្សេត្រ: រាជការ

រាជការ
ចក្រភពតោង៑ងូក្សេត្រនេះ “តាមទ្រឹស្ដី និង ភាពជាក់ស្ដែង គឺជានិម្មិតកម្មនយោបាយពហុជាតិសាសន៍។” ស្ដេចតោង៑ងូភាគច្រើន បានប្រើទំរង់រដ្ឋបាលអង្គការនយោបាយបែបសុរិយគតិរបៀបអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលត្រូវគេប្រើជាទូទៅនៅពេលនោះ ក្នុងនោះស្ដេចកំពូលបានគ្រប់គ្រងអំណាចស្នូលកណ្ដាល ខណៈពេលដែលរដ្ឋសួយពាក់កណ្ដាលឯករាជ្យទាំងឡាយ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកអនុរាជស្វយ័ត និងពួកចៅហ្វាយខែត្រ ដែលជាក់ស្ដែងពួកគេបានក្ដោបក្ដាប់រដ្ឋបាល និងកំលាំងមនុស្សជាអចិន្ត្រៃយ៍។Lieberman 2003: 35 ប្រព័ន្ធនេះដំណើរការមិនបានល្អសោះឡើយ បើទោះបីជារាជាណាចក្រអស់ទាំងនោះមានទំហំធំមធ្យមដូចជា អង៑ះវ និង ស្យាមក៏ដោយ។ នៅពេលនោះ ដោយសារតែទំហំដ៏ធំល្វឹងល្វើយនៃចក្រភព ប្រព័ន្ធបែបនេះរឹតតែធ្វើឱ្យអំណាចកណ្ដាលចុះខ្សោយ និង នាំអោយអំណាចកណ្ដាលកាន់តែរួមរឹតតូចនៅនឹងថ្កល់តែមួយកន្លែងមិនអាចរីកសាយភាយទៅណាបានទេ។ យ៉ាងណាក្ដី វាក៏ជាប្រព័ន្ធតែមួយគត់ ដែលស្ដេចតោង៑ងូបានស្គាល់បានដឹង ហើយពួកទ្រង់ "គ្មានជំរើសអ្វីផ្សេង ក្រៅពីយកវាមកប្រើប្រាស់សិននោះទេ។"ព្រះមហាក្សត្រជាច្រើនអង្គបានព្យាយាមធ្វើកំណែទំរង់រដ្ឋបាលតែវានៅតែមានកំរិត ដែលបង្ហាញឱ្យឃើញថាវាមិនគ្រប់គ្រាន់ថួនការដើម្បីគ្រប់គ្រងចក្រភពនេះ បន្តបន្ទាប់ពីព្រះបាទភុរង៑នោង៑ឡើយ។ តាមការពិត "គោលបំណងរបស់ព្រះបាទភុរង៑នោង៑ទ្រង់ចង់ត្រួតត្រាដីគោកទាំងមូលចេញពីរាជធានីពគោ ជាក់ស្ដែងទៅព្រះតំរិះបែបនេះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា វាពិតជាហួសវិស័យខ្លាំងណាស់។"Lieberman 2003: 275

បំណែងចែករដ្ឋបាល

តំបន់ស្នូល
ស្រុកកំណើតដើមនៃរាជវង្សនេះគឺនៅតំបន់តោង៑ងូ ដែលមានរាជធានីតាំងនៅតោង៑ងូ។ ប៉ុន្តែចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣៩ មក ស្ដេចកំពូលបានអោយគេទូលហៅទ្រង់ថា “ស្ដេចនៃស្ដេច” បានរើរាជធានីទៅពគោ និងបានអភិបាលត្រង់អ្វីៗដែលធ្លាប់ជានគរហង្សាវតីកាលពីមុន។ Harvey 1925: 171 នេះគឺជាលើកដំបូងហើយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រភូមា ដែលរាជធានីមួយ មានអំណាចទៅលើអាងទន្លេឥរាវតីទាំងមូល និងស្ថិតនៅក្បែរឆ្នេរសមុទ្រនៃប្រទេស។ ស្ដេចតោង៑ងូបានទទួលយករចនាសម្ព័ន្ធខែត្រទាំងបីតាមប្រពៃណីនៃនគរហង្សាវតីបុរាណ ភុរង៑នោង៑ ក្រោយមកក៏បានដាក់បញ្ចូលខែត្រម្រឹតរបស់ស្យាមចូលទៅក្នុងរដ្ឋបាលស្នូលព្រោះតែចំណូលបានពីសមុទ្ររបស់ខេត្តនេះទទួលបានច្រើន។Lieberman 1984: 31The province was annexed at least by 1568 per (Maha Yazawin Vol. 2 2006: 295) when the governor of Tenasserim built a gate at the new Pegu city. Since the construction of the city began in 1565, the annexation may have taken place in 1565.

 ខែត្រ តិុង៑ះទេសក្រៃបច្ចុប្បន្ន ទីក្រុងសំខាន់ៗ ផាសី តិុង៑ះទេសក្រៃឥរាវតី ផាសី ម្រោង៑ះម្រ ពគោ តិុង៑ះទេសក្រៃរន៑កុន៑ តិុង៑ះទេសក្រៃពគោខាងត្បូង ពគោ សេង៑(សន៑ល្យង៑) ម៉ិហ៑តំ រដ្ឋមន តិុង៑ះទេសក្រៃតនង៑ស្រីខាងជើង រដ្ឋករង៑ខាងត្បូង ម៉ិហ៑តំ រេះ ម្រឹត តិុង៑ះទេសក្រៃតនង៑ស្រីខាងត្បូង ចង្វាតភូកេតុ ម្រឹត ជុងសីហលៈ

ខែត្រអស់ទាំងនេះ និង បំណែងចែកជាភាគៗរបស់ខែត្រត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកសាមន្តរាជOne exception was that the Martaban Province had a viceroy, Minye Sithu between 1552 and 1556 and another, Thiri Thudhamma Yaza, between 1581 and 1584. ដែលពួកគេអាចរស់រានទៅបានអាស្រ័យទៅលើហិរញ្ញវត្ថុបានមកពីដីស្រែព្រះរាជទាន និង ការហូតពន្ធដារក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ក្រុមមន្ត្រីរាជការក្នុងតំបន់ស្នូលគឺជាក្រុមមនុស្សចេញពីរាជវាំងហង្សាវតីចាស់។ ចៅហ្វាយស្រុកភាគច្រើន ក៏ដូចជា ពួកខ្ញុំរាជការ និង ពួកសេនាបតីនៅក្នុងរាជវាំងពគោ ឧ. ដូចជា ចៅលក្វន៑ះឥន្ទ ឝុឞ្មន៑បរូ ពញាទឡ្ហៈ ពញាលោ ទោពញា ពញាក្យន៑ថោ ភាគច្រើនប្រហែលជាជនជាតិមន។These were ethnic Mon titles, and the majority of them were likely ethnic Mons. But not all officials with Mon titles were ethnic Mons. For example, per (Maha Yazawin Vol. 2 2006: 280), the leader of the 1565 rebellion at Pegu, was styled as Binnya Kyan Htaw but was an ethnic Shan. Similarly, about two hundred years later, kings Smim Htaw Buddhaketi and Binnya Dala of the Restored Hanthawaddy, despite their Mon titles, were ethnic Burman and Shan, respectively. ពាក្យដែលត្រូវបានប្រើដោយពួកទស្សនកិច្ចអឺរ៉ុបនិយាយអំពីអ្នករាជការក្នុងវាំង តែងហៅថា សេមីនី (semini) ហើយបំណកប្រែជាភាសាអ៊ីតាលីនៃ ពាក្យ សុស្ម័ន ឝុឞ្មន៑ របស់មន ត្រូវនឹងពាក្យ លោកម្ចាស់ (lord)។Harvey 1925: 178

នគរ (រាជាណាចក្រ)
នៅជុំវិញតំបន់ស្នូលគឺជាពួកនគរសួយ។ ពួកសាមន្តរាជទាំងអម្បាលម៉ានគឺនៅតែត្រូវគេទូលហៅថា ស្ដេច និងក៏ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យទទួលយកនូវលក្ខណៈសម្បត្តិជាក្សត្រទ្រង់រាជ្យពេញមុខពេញមាត់ទៀតផង។ ពួកសាមន្តរាជទាំងនោះតម្រូវឱ្យបញ្ជូនសួយសារទៅឱ្យក្សត្រធំ ប៉ុន្តែជាទូទៅពួកទ្រង់ក៏មានអំណាចធ្វើអីតាមព្រះទ័យក្នុងរាជការដែនដីរបស់ពួកទ្រង់ផងដែរ។ ពគោជាទូទៅមិនបានពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងរាជការដែនដីឡើយ ការទទួលខុសត្រូវរបស់ពគោស្ថិតក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ជាតិ។ ហ្លួងបានចេញនូវបមាណីយកម្មជំរុញឱ្យធ្វើឯកភាពច្បាប់ ទំងន់ និង រង្វាស់រង្វាល់ ប្រតិទិន និង កំណែទំរង់ពុទ្ធសាសនាទូទាំងចក្រភព។ ខាងវាំងធំក៏បានគូសព្រំសីមារវាងសាមន្តរដ្ឋនីមួយៗផងដែរ។Pegu kept Prome and Toungoo, traditional vassal states of Ava, as separate kingdoms. It also annexed Tennaserim from Siam to Hanthawaddy. The court also placed much contested regions between Lan Na and Lan Xang under the Chiang Mai administration. ប៉ុន្តែជំលោះចាស់ជាច្រើនសតវត្សមិនដែលសាបរលាបទាល់តែសោះ។ បណ្ដាសាមន្តរដ្ឋទាំងនោះបានងើបក្រោកឡើងភ្លាមៗ នៅពេលណាដែលអំណាចរបស់ពគោបានធ្លាក់ស្រុតចុះ ហើយបង្កជាសង្គ្រាមពហុភាគីចុះឡើងៗក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ និង ទសវត្សឆ្នាំ១៦០០។

 រដ្ឋ តំបន់សព្វថ្ងៃ ខែត្រសំខាន់ៗ អង្គក្សត្រ (សោយរាជ្យជាសាមន្តរាជ) អង៑ះវ ភូមាខាងជើង (តិុង៑ះទេសក្រៃចច៑កិុង៑ះ និង មន្ទារ) ធុណាប៉ារ៉ាន (ចច៑កិុង៑ះ តកោង៑ះ)   ធម្មទីប (អង៑ះវ បុកាំ បង៑ះយ ម្រង៑ចិុង៑ះ ញោង៑រម៑ះ បខុក្កូ) សត្វិវមង៑ះចៅ (១៥៥៥–៨៤)  មង៑ះរ៏ក្យៅច្វាទី២ (១៥៨៧–៩៣) ប្រន៑ ភូមាកណ្ដាលខាងលិច (តិុង៑ះទេសក្រៃមក្វេះ តិុង៑ះទេសក្រៃពគោភាគពាយព្យ) ប្រន៑ ចលង៑ះ សាយាវតី សត្វិវធម្មរាជាទី១ (១៥៤២–៥០)  សត្វិវធម្មរាជាទី២ (១៥៥១–៨៨)  សត្វិវធម្មរាជាទី៣ (១៥៨៩–៩៥) តោង៑ងូ ភូមាកណ្ដាលខាងកើត (តិុង៑ះទេសក្រៃពគោឦសាន រដ្ឋករង៑ខាងជើង) តោង៑ងូ មង៑ះរ៏សីហសូរទី១ (១៥៤០–៤៩)  មង៑ះខោង៑ទី២ (១៥៤៩–៥០; ១៥៥១–៨៤)  មង៑ះរ៏សីហសូរទី២ (១៥៨៤–៩៧) លាននា ថៃខាងជើង ជៀងថ្មី ជៀងរាយ ជៀងសែន នាន់ — ខែត្រសរុប ៥៧  មេកុដិ (១៥៥៨–៦៣)  វិសុទ្ធទេវី (១៥៦៥–៧៩)  អនិរុទ្ធមង៑ះចៅ (១៥៧៩–៩៧) ស្យាម ថៃកណ្ដាលនិងខាងត្បូង កម្ពុជាខាងលិច អយុធ្យា ពិឞ្ណុលោក សុខោទ័យ មហិន្ទ្រាធិរាជ (1564–68)  មហាធម៌រាជាធិរាជ (១៥៦៩–៨៤) លានជាង លាវ ថៃឦសាន យួននិរតី វៀងចន្ទន៍ ហ្លួងព្រះបាង ចម្បាសក្ដិ មង៑ះផាត់ចៅហ្វា (១៥៦៥–៦៨; ១៥៧០–៧២)  មហាឧបរាជ (១៥៧៤–៨៨)  សែនសុរិន្ទ (១៥៨៩–៩១)  អ្នកកែវគាំមួន (១៥៩១–៩៥)  វរបិតា (១៥៩៦–៩៩)

ហ្លួងនៅពគោមិនមានការិយាធិបតេយ្យដំណើរការពីមជ្ឈមណ្ឌលកណ្ដាល ដូចរាជវង្សតោង៑ងូស្ដារ និង កុន៑ះភោង៑ឡើយ ដែលរាជវង្សអស់ទាំងនេះបានខិតខំខ្នះខ្នែងត្រួតត្រាទៅលើបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋរបស់ខ្លួនខ្លាំងណាស់។ មិនដូចសម័យកាលក្រោយៗទេ ទោះបីពគោកាលណោះឡើងដល់ចំណុចកំពូលជាចក្រភពក៏ពិតមែន តែមិនបានទុកកងទ័ពប្រចាំការ រឺ អ្នកតំណាងជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅតាមបណ្ដាសាមន្តរដ្ឋដើម្បីឃ្លាំមើលពួកសាមន្តរាជក្នុងតំបន់នៅពេលដែលបង្ក្រាបសង្គ្រាមរួចរាល់អស់ហើយនោះទេ។Pegu maintained garrisons only for short durations: e.g., at Chiang Mai (1558–59, 1564–65), at Ayutthaya (1569–70), at Ava (1593–97). Vientiane was a costly exception. Pegu kept a garrison there throughout the 1560s and 1570s when the garrison was not overrun (1568, and 1571/72), or kept out (1568–69; 1572–74). ដោយហេតុនឹងហើយ ស្ដេចធំត្រូវរំពឹងយ៉ាងមុតមាំទៅលើពួកសាមន្តរាជទាំងភក្ដីភាព និង សមត្ថភាព។ ពួកសាមន្តរាជដែលគ្មានឫទ្ធិអំណាច ពួកទ្រង់ពុំអាចធ្វើឱ្យស្ដេចបរិវារថ្នាក់ក្រោមគោរពកោតខ្លាចពួកទ្រង់បានឡើយ ដូចជាពួកសាមន្តរាជនៅលានជាង និង នៅភូមាលើ បន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៥៨៤ មក មានតែនាំមកនូវបញ្ហាមិនចេះចប់មិនចេះហើយទៅដល់ហ្លួងធំតែប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ពួកស្ដេចដែលមានសមត្ថភាពដូចជា មហាធម៌រាជាធិរាជ (រជ.១៥៦៩-៩០) នៃប្រទេសស្យាម និង សត្វិវមង៑ះចៅនៃអង៑ះវ (រជ.១៥៥៥-៨៤) បានថែរក្សាព្រះនគររបស់ពួកទ្រង់ឱ្យស្ថិតក្នុងសន្តិភាពទុកសម្រាប់តែស្ដេចកំពូលដែលពួកទ្រង់ស្មោះត្រង់ចំពោះតែប៉ុណ្ណោះគឺ: ព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ផ្ទុយទៅនឹងអ្វីខាងលើ គឺថាពួកមេដឹកនាំដែលមានសមត្ថភាពក៏ទំនងប្រហែលជាបះបោរនៅពេលដែលស្ដេចធំមិនមែនជាព្រះបាទភុរង៑នោង៑ ហើយពួកទ្រង់ពិតជាបានធ្វើការបះបោរមែន។

រដ្ឋអង្គម្ចាស់
រដ្ឋសក្ដិភូមិស្ថិតនៅថ្នាក់ក្រោមនគរសាមន្តរាជ គឺជារដ្ឋបែបព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលគ្រប់គ្រងដោយ ចៅហ្វា។ លើកលែងតែមណិបុរមួយចេញ បណ្ដារដ្ឋទាំងនោះគឺជាមឿងរបស់ឝានទាំងអស់ ដែលព័ទ្ធជារង្វង់ជុំវិញជ្រលងទន្លេឥរាវតីភាគខាងលើ (ឧ.អង៑ះវក្សេត្រ) ចាប់ពីរដ្ឋកលេះនៅភាគពាយព្យដល់មឿងផៃនៅភាគអាគ្នេយ៍។ មណិបុរមិនមែនជារដ្ឋឝានទេ និងអ្នកគ្រង់គ្រងរបស់រដ្ឋនេះបានតាំងខ្លួនឯងថាជា រាជា ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពគោបានចាត់ រាជា ចូលជា"ចៅហ្វា" មួយដែរ ហើយបានរាប់មណិបុរ ថាជារដ្ឋអង្គម្ចាស់មួយផ្សេងទៀត បើទោះបីថាវាជារដ្ឋដ៏ធំមួយយ៉ាងណាក្ដី។ រដ្ឋធំពីរផ្សេងទៀតគឺជៀងតុង និង មង៑ះកោង៑ះ ដែលអ្នកដឹកនាំរបស់រដ្ឋទាំងនោះបានទទួលឋានៈជាខត្តិយវង្សពេញមុខពេញមាត់។

ចំពោះការសម្រេចខាងរដ្ឋបាល ខាងរាជការបានចងរដ្ឋទាំងនោះជាក្រុមទៅជាខែត្រ (តិុង៑ះ (တိုင်း))។ កំឡុងរជ្ជកាល ភុរង៑នោង៑ អង៑ះវត្រូវប្រើជាអន្តររដ្ឋរវាងពគោ និង បណ្ដារដ្ឋតាមតំបន់ភ្នំ។ ប៉ុន្តែក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនន្ទ រាជការបានព្រួយបារម្ភចំពោះចំណងមេត្រីភាពយ៉ាងស្អិតល្មួតហួសហេតុរវាងសត្វិវមង៑ះចៅ និង ពួកចៅហ្វា អស់ទាំងនោះយ៉ាងខ្លាំង។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៥៨៤ មក លើកលែងតែឆ្នាំ១៥៨៧-៩៣ ព្រះបាទនន្ទបានបន្តគោលនយោបាយបន្ទេរអំណាចទៅភាគខាងលើប្រទេសក្នុងនោះដែរ តួនាទីរបស់អង៑ះវក៏ត្រូវបានបិទបញ្ចប់ជាសារវន្ត។ ការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់គ្មានប្រសិទ្ធិភាពទាល់តែសោះ ដូចបានឃើញស្រាប់តាមរយៈអវត្តមានស្ទើរតែទាំងស្រុងនៃការចូលរួមចំណែកពីបណ្ដារដ្ឋឝាន និងមណិបុរចំពោះការតស៊ូសង្គ្រាមរបស់ពគោនៅប្រទេសស្យាម។

 ខែត្រ តំបន់សម័យបច្ចុប្បន្ន រដ្ឋសំខាន់ៗ មណិបុរ មណិបុរ មណិបុរ ម៉ាវ្រីយ៉ា តិុង៑ះទេសក្រៃចច៑កិុង៑ះពាយព្យ រដ្ឋខ្យង៑ះ កលេះ សងសិប ម្យេតហ្ណាមេ(ជួរភ្នំខ្យង៑ះ) ម៉ិះញុង៑ះ-មង៑ះកោង៑ះ រដ្ឋកខ្យង៑ ម៉ិះញុង៑ះ មង៑ះកោង៑ះ ខន្តីះ (បូតាអ៊ិ) ពន៑ះមៅ សិរីរាស្ត្រ រដ្ឋឝានភាគខាងជើង សែនហ្វី គណ្ឌលរាស្ត្រ មឿងឝានភាគពាយព្យ មង៑ះមិត៑ះ កៅឝានប្រន៑ អ្យូនណាននិរតី (តឺហុង ប៉ោឝាន លិនត្សាង) ជៀងម៉ែ មឿងម៉ាវ ម៉ូវុន លសា ហសា ចន្ទា ម៉ូណា មឿ
ងល្យិន ស៊ីគ្វីន មហានគរ អ្យូនណានខាងត្បូង (សិបសងបាននា) ជៀងរុង ខេម៉ាវ៉ារ៉ា មឿងឝានខាងត្បូង ជៀងតុង កម្ពោជ មឿងឝានខាងលិច រដ្ឋកយាះ សីបោ(អនបោង) យ្វង៑គូល៑ុះ មឿងនាយ មឿងផៃ

ភុរង៑នោង៑បានចាត់ទុកថាការគ្រប់គ្រងបណ្ដារដ្ឋឝានជាភាពចាំបាច់ខាងយុទ្ធសាស្ត្រខ្លាំងជាងគេបំផុតសម្រាប់ការក្ដោបក្ដាប់ប៉ែកខាងលើនៃផ្ទៃប្រទេស។ ការវាយឆ្មក់ដោយពួកមឿងឝាននៅតាមតំបន់ភ្នំក្បែរៗខាងគឺជាកង្វល់គំរាមកំហែងដល់របបគ្រប់គ្រងដែលស្ថិតនៅដីទំនាបជាបន្តបន្ទាប់ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៤ មក។ រដ្ឋគួរឱ្យភ័យខ្លាចបំផុតគឺម៉ិះញុង៑ះ និង មឿងកោង៑ះ រដ្ឋឝានទាំងពីរនេះហើយ ដែលបានដឹកនាំការវាយឆ្មក់ច្រើនជាងគេបំផុត។ ភុរង៑នោង៑បានដាក់បញ្ចូលកំណែទំរង់រដ្ឋបាលជាគន្លឹះមួយ ដែលវាបានក្លាយជាកេរ្តិ៍ដំណែលដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុតរបស់ទ្រង់ ហើយវាក៏បន្តមានវត្តមានយូរជាងគេបំផុតផងដែរ។ Htin Aung 1967: 117–118 ស្ដេចអង្គនេះក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យ ពួកចៅហ្វា ទទួលបានសិទ្ធិអំណាចសក្ដិភូមិទៅលើអាណាប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្លួនផងដែរ។ តំណែង ចៅហ្វា  នេះ នៅតែជាតំណែងសួពូជ។ ប៉ុន្តែ ចៅហ្វា កំពុងកាន់តំណែងស្រាប់ទៅហើយនោះ អាចនឹងត្រូវដកហូតតំណែងចេញដោយស្ដេចអង្គនេះភ្លាមបើសិនជាមានការប្រព្រឹត្តិខុសឆ្គងហួសហេតុពេក ទោះបីយ៉ាងណាការជ្រើសរើសអ្នកស្នងបន្តគឺព្រះអង្គរើសតែក្នុងរង្វង់សមាជិកគ្រួសាររបស់ ពួកចៅហ្វា តែប៉ុណ្ណោះទេ។ នវានុវត្តន៍ដ៏សំខាន់គឺថា ព្រះអង្គតម្រូវឱ្យរាជបុត្រនៃពួកសាមន្តរាជទាំងប៉ុន្មានឱ្យគង់នៅរាជវាំងជារាជបំរើ ដែលទុកសម្រាប់គោលបំណងពីរយ៉ាង: យកពួកទ្រង់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំងសម្រាប់ឱ្យព្រះបិតារបស់ពួកទ្រង់កុំឱ្យប្រព្រឹត្តិខុសវៀចវេរ ហើយពួកទ្រង់ក៏ទទួលបានមកវិញនូវការហ្វឹកហាត់សំខាន់ៗនៅពេលកំពុងគង់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងរបស់ភូមាផងដែរ។ គោលនយោបាយឝានរបស់ទ្រង់ត្រូវបានដង្ហែតាមដោយព្រះមហាក្សត្រភូមាទាំងអស់ចាប់ពីពេលនោះរៀងដរាបដល់ការធ្លាក់ព្រះរាជាណាចក្រនេះជាចុងក្រោយទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់ពួកប៊្រីថេនក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥។

មណ្ឌលឥទ្ធិពល
តាមរយៈប្រភពសហសម័យ ពគោក៏បានអះអាងទឹកដីដែលនៅឆ្ងាយពីបណ្ដារដ្ឋអង្គម្ចាស់ទាំងនោះថាក៏ធ្លាប់ជារដ្ឋសួយ រឺ ដែនអាណាព្យាបាលរបស់ខ្លួនផងដែរ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញមិនបានទទួលស្គាល់ការអះអាងអំណាចគ្រប់គ្រងដូច្នេះឡើយ បណ្ដារដ្ឋដែលពគោបានរាប់បញ្ចូលនោះ វាគ្រាន់ត្រឹមតែជាមណ្ឌលរងឥទ្ធិពលរបស់ពគោតែប៉ុណ្ណោះទេ។ ដែនដីដែលបានអះអាងថាជារបស់ខ្លួនទាំងនោះរួមមាន:

 រដ្ឋ តំបន់សម័យបច្ចុប្បន្ន កំណត់ តាម៉្មាឡេត្តាតិុង៑ះ កាឆាឫ និង ឥណ្ឌាឦសាន ខែត្រតាម្ម៉ាឡេត្តានេះលាតសន្ធឹងទៅខាងលិចឆ្ងាយរហូតដល់ទន្លេគង្គាបើតាមដឹង។Yazawin Thit Vol. 2 2012: lxxxx ពង្សាវតារបាននិយាយថាពួកអ្នកដឹកនាំ កាឆាឫ កោលកាតា និង គោលកោណ្ឌាក៏បានលើកសួយសារអាករមកដែរ។Maha Yazawin Vol. 3 2006: 76Hmannan Vol. 3 2003: 67 ការអះអាងវិសាលភាពនេះប្រហែលជាព្រះរាជបំណងរបស់ភុរង៑នោង៑ដើម្បីត្រួតពិនិត្យមើលសម្រាជ្យមុគលដែលកំពុងតែរីកធំធាត់នៅពេលនោះ។(Phayre 1967: 118–119): Bayinnaung sent an embassy to Emperor Akbar in 1579 after Mughals' annexation of Bengal in 1575–76. The 1580–81 Toungoo invasion of Arakan may have been in response to the Moghul takeover of Bengal. ពួកស្ដេចតោង៑ងូស្ដារប៉ុន្មានអង្គចុងក្រោយបានអះអាងទឹកដីនៅត្រឹមមណិបុរតែប៉ុណ្ណោះ ដែលការពិតទៅពួកទ្រង់មិនដែលបានគ្រប់គ្រងទឹកដីនោះបានម្ដងណាសោះឡើយ។Than Tun Vol. 1 1983: 18–19 ចិនតិុង៑ះ អ្យូណានខាងត្បូង ខែត្រចិនរួមបញ្ចូលទាំងដែនដីក្រៅពីកៅឝានប្រន៑ទៀត បើតាមសេចក្ដីរាយការណ៍។ ព្រំដែនជាក់ស្ដែងមិនត្រូវបានវែកញែកកំឡុងរជ្ជកាលភុរង៑នោង៑ និង រជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទនន្ទទេ (ទោះយ៉ាងណា ទន្លេមេគង្គប្រហែលអាចប្រើជាព្រំដែនធម្មជាតិ)។ ក្រោយឆ្នាំ១៥៩៤ ចិនបានបង្កើត “របងដែក” តាមជាយដែនប្រាំបីកន្លែង នៅខាងក្នុងអ្យូណានHarvey 1925: 323 ដែលពួកស្ដេចតោង៑ងូស្ដារបានចាត់ទុកថាជាព្រំប្រទល់ដែនជាក់ស្ដែង។(Than Tun Vol. 1 1983: 18–19, 181–182): The royal order dated 14 November 1598 (1st waning of Tazaungmon 960 ME) by King Nyaungyan says that the extent of Nyaungyan's domain included the Iron Bridge in the east, Siam in the south, the sea coast in the west, and Manipur and northern Shan states (Kachin State) in the north. តាមពិតទៅ រាជវង្សមិងចិនមិនបានបង្ហាញថារបងទាំងប៉ុន្មាននោះជាវិសាលភាពរបស់អាណាចក្ររបស់ខ្លួនឡើយ ហើយចិនក៏បានអះអាងដែនដីដែលនៅក្រៅរបងទាំងនោះថាជាទឹកដីរបស់ខ្លួនផងដែរ។ កំណត់ត្រាចិនបង្ហាញថាមឿងទាំងប្រាំបីក្នុងចំណោមមឿងប្រាំបួននៃកៅឝានប្រន៑បានថ្វាយសួយសារអាករមកប្រទេសចិនរៀងដរាបមកដល់សតវត្សទី១៩។(Yule 1857: 88–89): The "Nine Shan States" (Ko Shan Pyay) paid tribute to both China and Burma down to the 19th century. Only Kaingma (north of Theinni, in China today) was absent from the Chinese list. អណ្ណាម និង កម្ពុជាធិបតី  វៀតណាម កម្ពុជា ពង្សាវតារអះអាងថាបណ្ដារដ្ឋនៅចុងខាងកើតដូចជាអណ្ណាមបានមកថ្វាយសួយសារអាករ។Than Tun 1985: xiv តាមរយៈលោកហាវ៉េយ អណ្ណាម និង កម្ពុជាធិបតីប្រហែលជាសម្ដែង “អភិវន្ទនាការដោយស្ម័គ្រចិត្ត” តែប៉ុណ្ណោះទេ។Harvey 1925: 151 តាមរយៈលោកសៅកោង៑ះ កងទ័ពទាំងនោះបានទទួលសួយសារពីសាមន្តរដ្ឋតាមព្រំដែននៃលានជាង ដែលឥឡូវជាប៉ែកនៃទឹកដីវៀតណាមសព្វថ្ងៃនេះ។Thaw Kaung 2010: 113 យ៉ាងម៉េចក៏ដោយ សួយសារអាករនេះ បើទោះបីវាជាការពិត ជាក់ស្ដែងទៅវាមិនបានបង្ហាញថាជាការគ្រប់គ្រងអំណាចជាប់លាប់ណាមួយនៅទីនោះឡើយ។ តាមពិត អំណាចអាជ្ញាសឹករបស់ពគោបានបាត់បង់ទៅ ពេលណាដែលកងទ័ពរបស់ខ្លួនបានដកចេញទៅវិញ។ ការបាត់បង់អំណាចអាជ្ញាសឹកជាក់ស្ដែងលើលានជាងបែបនេះគឺជាមូលហេតុ នាំឱ្យមានយុទ្ធនាការគ្មានផ្លែផ្កាជាច្រើនលើកច្រើនសាត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅមួយឆ្នាំហើយមួយឆ្នាំទៀតតាំងពីចាប់ផ្ដើមនៃយុទ្ធនាការនេះមក។ សិង្ហលៈ ស្រីលង្កានិរតី ពង្សាវតារពោលថា ភុរង៑នោង៑បានចាត់ទុកកោដ្ដេជាដែនអាណាព្យាបាល ហើយទ្រង់បានចូលទៅពាក់ព័ន្ធក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងនៃកោះនោះព្រោះតែ ស្ដេចទ្រង់មានព្រះរាជបំណងចង់ការពារពុទ្ធសាសនាថេរវាទនៅលើកោះនេះពីពួកព័រទុយហ្កាល់។(Harvey 1925: 172–173) Bayinnaung had been greatly concerned about the Portuguese effect on the health of Theravada Buddhism since the Portuguese Archbishop of Goa grounded the Buddha Tooth Relic of Ceylon to powder in 1561. ព្រះអង្គបានប្រឡងប្រជែងជាមួយគោបកៈនៃព័រទុយហ្កាល់ ដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នានៅលើកោះជាមួយបណ្ដារាជាណាចក្រសិង្ហលដទៃទៀត។ ក្រោយឆ្នាំ១៥៧៦ គោបកៈបានចាត់ទុកកោះនេះតាមក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រថា កំពុងតែច្បាំងគ្នាជាមួយពួកភូមាពីព្រោះតែការជ្រៀតជ្រែករបស់ខ្លួននៅសិង្ហលៈ។Phayre 1967: 118–119

មណ្ឌលឥទ្ធិពលដ៏ធំធេងទាំងនេះបានរួញរួមតូចយ៉ាងខ្លាំងក្រោយពីការសោយទិវង្គតរបស់ ព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ព្រះបាទនន្ទ តាមរយៈសិលាចារឹកឆ្នាំ១៥៩៣មួយផ្ទាំងចារថា ទ្រង់បានបន្តដណ្ដើមទាមទារដែនអំណាចរបស់បិតារបស់ទ្រង់មកវិញ ហើយបន្ទាប់ពីនោះមកទ្រង់ក៏បរាជ័យចុងក្រោយបង្អស់នៅស្រុកស្យាម។ ជាក់ស្ដែង ទ្រង់មិនបានគ្រប់គ្រងឱ្យពេញព្រហស្ថនៅប៉ែកខាងលើប្រទេស ហើយទ្រង់ក៏មិនបានខ្វាយខ្វល់ពីបណ្ដារដ្ឋបរិមណ្ឌលរបស់ខ្លួនអស់ទាំងនោះថែមទៀតផង។

ទំហំ
ទំហំចក្រភពនេះប្រហែលមានផ្ទៃក្រឡាចន្លោះរវាង ១,៥ និង ១,៦ លាន គម២ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលបណ្ដាមណ្ឌលឥទិ្ធពលឆ្ងាយៗដែលគេធ្លាប់បានពោលអះអាងទាំងប៉ុន្មាននោះចេញ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញយល់ស្របថាចក្រភពនេះបានគ្រប់គ្រងភាគច្រើនត្រឹមមីយ៉ាន់ម៉ាទំនើប (លើកលែងរក្ខៈខាងជើង), ស្យាម (កាលពីក្នុងសតវត្សទី១៦ រួមមានកម្ពុជាភាគខាងលិច ហើយក៏ប្រហែលជាមានម៉ាឡេស៊ីភាគខាងជើងនាសម័យទំនើបនេះផង), លាននា (ថៃខាងជើង), លានជាង (លាវទំនើប និង ថៃឦសាន), មណិបុរ និង បណ្ដាមឿងឝាននៅចិន (អ្យូណានខាងត្បូងសម័យថ្មី)។Harvey 1925: 151
 ផ្ទៃក្រឡាសរុបនៃរដ្ឋស្នូល (មីយ៉ាន់ម៉ា ថៃ លាវ និង មណិបុរ) ប្រើប្រាស់ព្រំដែនសម័យថ្មី និង មិនបានរាប់ដែនដីចំណុះរបស់សៀម នៅកម្ពុជា រឺ ដែនដីចំណុះរបស់លានជាងនៅវៀតណាម និង កម្ពុជា គឺមានផ្ទៃ ១,៤៥ លាន គម២។ ដោយដកផ្ទៃពាក់កណ្ដាលនៃផ្ទៃដីរបស់រក្ខៈចេញទៅនៅសល់ត្រឹម ១,៤៣ លាន គម២។The sum of Myanmar, Thailand, Laos and Manipur is 1,448,825 km², where Myanmar=676,578 km²; Thailand=513,120; Laos=236m800; Manipur=22,327. Subtracting half the modern Rakhine State (36,778) yields the total of 1,430,436.
 ដោយបន្ថែមខាងអាណាខេត្តនៃអ្យូណានខាងទន្លេមេគង្គខាងត្បូង (អ្នីជៀង ប៉ោឝាន តឺហុង លីនត្សាង ភូអឺរ និងសិបសងបាននា) កើនផ្ទៃដីដល់ ១,៥៦ លាន គម២។Modern borders of southern Yunnan adds up to 131,931 km²: Nujiang=14,703 km²; Baoshan=19,064; Dehong=11,171; Lincang=23,621; Pu'er=44,265; Xishuangbanna=19,107. យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកប្រាជ្ញកំណត់ត្រឹមប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃតំបន់ម្ខាងទន្លេមេគង្គរហូតដល់តោង៑ងូភូមាតែប៉ុណ្ណោះSee (Harvey 1925: 151) for his estimate of the border of Chinese Shan states in Yunnan. ដែលមានទំហំសរុបប្រហែល ១,៥ លាន គម២។
 ដោយបញ្ចូលទឹកដីចំណុះរបស់សៀមដែលជាទឹកដីកម្ពុជាទំនើបនៅភាគខាងលិច និង ដែនដីទាំងប៉ុន្មាននៃមណិបុរ ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាភាគឦសាននាសម័យទំនើបនេះ បានធ្វើឱ្យផ្ទៃក្រឡាសរុបឡើងដល់ ១,៦ លាន គម២។The total size of western Cambodian province totals to 49,359 km²: Battambang=11,702 km²; Pailin=803; Banteay Meanchey=6679; Oddar Meanchey=6158; Preah Vihear=13,788; Siem Reap=10,229. See (Harvey 1925: 151) for his estimate of Manipur's 16th century borders.

បមាណីយកម្មច្បាប់ និង ពាណិជ្ជកម្ម
ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ភុរង៑នោង៑ ស្ដេចអង្គនេះបានដាក់បញ្ចូលវិធានការនៃការធ្វើឯកភាពច្បាប់ដោយការកោះហៅព្រះសង្ឃ និងមន្ត្រីចេះដឹងពីទូទាំងវិជិតរាជ្យទាំងអស់ចាត់ចែងសមូហកម្មក្បួនគម្ពីរច្បាប់ជាផ្លូវការ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញបានចងក្រង ធម្មសាស្ត្រក្យៅ និង កូសោងចូក ពឹងផ្អែកទៅលើគម្ពីរធម្មសាស្ត្ររបស់ព្រះបាទហ្វារ័វ។ សេចក្ដីសម្រេចវិនិច្ឆ័យត្រូវទុកឱ្យខាងព្រះបរមរាជវាំងដែលគេប្រមែប្រមូលចងក្រងទុកក្នុង ហង្សាវតីហ្ស៊ីនផ្យាត-ទន។ តាមរយៈលោកហ៊ុច្សឡេយ នីតិនិយមបែបភូមានៅសតវត្សទី១៦ "ពិតជាខុសប្លែកដោយឡែកពីក្បួនច្បាប់នៅប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនដែលនៅអាស៊ីខាងកើត និងអាស៊ីខាងត្បូង" ហើយទិដ្ឋភាពខ្លះ "គឺជាសំណេះសំណល់នៃការមកដល់របស់ពួកអឺរ៉ុបខាងលិចចូលមកនៅខាងក្នុងក្បួនច្បាប់ និង របបរាជានិយមរបស់ប្រទេសនេះ។"Huxley 2012: 230 ភុរង៑នោង៑បានលើកតម្កើងច្បាប់ថ្មីឱ្យមានប្រើទូទាំងចក្រភពរហូតដល់វាអាចសម្របជាមួយនឹងទំនៀមទំលាប់ និង ការប្រណិប័តក្នុងសង្គមសហគមន៍នៅតាមភូមិស្រុក។ ការទទួលយកច្បាប់ទំនៀមទំលាប់ភូមា និង ប្រតិទិនភូមាក្នុងប្រទេសស្យាមក៏បានចាប់ផ្ដើមកើតមានឡើងក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ផងដែរ។Htin Aung 1967: 127 ព្រះអង្គក៏បានធ្វើបមាណីយកម្មទំងន់ និងរង្វាស់រង្វាល់ ដូចជាហត្ថ បាត្រ ជាល ទូទាំងព្រះរាជាណាចក្ររបស់ទ្រង់។

កងទ័ព

thumb|300px|ការចល័តព្រះរាជកងយោធពលភូមា (១៥៣០-៩៩)
រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយជា "រាជវង្សពូកែផ្សងព្រេង និង មានជោគជ័យបំផុតខាងយោធាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ប្រទេសនេះ។" រាជវង្សនេះបង្កើតបានចក្រភពដ៏ធំបំផុតមួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលស្ថិតនៅពីក្រោយនោះគឺមានការសញ្ជ័យខាងយោធា “ដ៏គួរឱ្យស្ញើបស្ញប់ស្ញែង” ជាច្រើន។ ជោគជ័យទាំងនេះត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានថា បានដោយសារតែ "ភាពរីកចម្រើនខាងវិស័យសឹកសង្គ្រាម" នៃតោង៑ងូ ការរីកចម្រើនអស់ទាំងនោះរួមមានកាំភ្លើងព័រទុយហ្កាល់ និង ពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេស ហើយនិងកំលាំងកងទ័ពច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ជាងមុន។ ប៉ុន្តែទោះបីជាវាឈានដល់ចំណុចកំពូលក៏ដោយ ក៏កងទ័ពតោង៑ងូដ៏ក្អេងក្អាងនៅតែមានបញ្ហាជំពាក់វាក់វិនជាមួយសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ និងប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាដឹកជញ្ជូនភស្តុភារក្នុងការវាយបង្ក្រាបការបះបោរនៅតាមបណ្ដារដ្ឋភ្នំដាច់ស្រយាលនានាដដែល។

អង្គការចាត់តាំង
អង្គការចាត់តាំងយោធាតោង៑ងូបានយកលំនាំតាមគំរូចាត់តាំងកងទ័ពរបស់អតីតរដ្ឋនៅភូមាភាគខាងលើកាលពីមុន។ កងទ័ពត្រូវបានគេរៀបចំជាកងទ័ពឈរជើងតូចមួយមានចំនួនទាហានពីរទៅបីពាន់នាក់ ដែលទុកជាកងទ័ពការពាររាជធានី និង រាជវាំង ហើយកងទ័ពនៅពេលស្រុកកើតសង្គ្រាមគឺពឹងផ្អែកទៅលើកងទ័ពកំណែនដែលមានចំនួនកងទ័ពច្រើនជាងនេះ។ កងទ័ពពេលមានសង្គ្រាមរួមមាន កងទ័ពថ្មើរជើង កងទ័ពសេះ កងទ័ពដំរី កងកាំភ្លើងធំ និង កងទ័ពជើងទឹក។ កងទ័ពជើងទឹកគឺជាកំលាំងដឹកជញ្ជូនតាមទន្លេដ៏សំខាន់ និងភាគច្រើនទុកសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូនកងទ័ព និងភស្តុភារតែប៉ុណ្ណោះ។ កំណែនកងទ័ពពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធអមូថម៑ះ (, "ការចូលបម្រើហ្លួង") ដែលតម្រូវឱ្យមេតំបន់ផ្គត់ផ្គង់ចំនួនមនុស្សដែលគេបានកំណត់អាស្រ័យទៅតាមដែនអំណាចរៀងៗខ្លួនលើមូលដ្ឋាននៃអត្រាប្រជាជនក្នុងខណៈពេលមានសង្គ្រាម។Lieberman 2003: 154–156 ពួក អមូថម៑ះ គឺជាវណ្ណៈពួកមនុស្សមួយក្រុម ដែលបានរួចផុតពីការបង់ពន្ធខ្លួន ភាគច្រើនដោយសារតែការដោះដូរមកវិញតាមរយៈការបម្រើទៀងទាត់ រឺ ការបម្រើកងទ័ពថ្វាយហ្លួង។ បរិមាណភាគនៅកំណត់ថេរដដែលរហូតដល់សតវត្សទី១៧ ដែលកាលណោះ ស្ដេចតោង៑ងូស្ដារបានដាក់បញ្ចូលបរិមាណភាគឱ្យមានការប្រែប្រួលទៅតាមស្ថានភាពនៃដំណើរប្រែប្រួលនៃចំនួនប្រជាសាស្ត្រវិញ។Lieberman 2003: 185

កំណត់ត្រាដែលនៅស្ថិតស្ថេរមុនគេបង្អស់នៃអង្គការចាត់តាំងកងយោធពលភូមិន្ទភូមាចុះកាលកំណត់ឃើញមានតែក្នុងឆ្នាំ១៦០៥ តែប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែរចនាសម្ព័ន្ធនៃអង្គការចាត់តាំងក្នុងសម័យដើមដំបូងគេនៃចក្រភពតោង៑ងូក្សេត្រទីមួយនោះ មើលទៅក៏ប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ហាក់បីដូចជាគ្មានអ្វីគួរឱ្យកត់សម្គាល់ប្លែកគ្នាទាល់តែសោះឡើយ។ រាជបញ្ជារបស់ស្ដេចក្នុងឆ្នាំ១៦០៥ បានត្រាស់ថាកងវរសេនាធំនីមួយៗគប្បីមាន ទាហានថ្មើរជើង ១០០០ នាក់ ស្ថិតនៅក្រោមមេក្រុម ១០០ នាក់ដែលគេហៅថា អក្រប៑ () មេកងវរសេនាតូច ១០ នាក់ ហៅថា អឆៅ () និងមេបញ្ជាការ ១ នាក់ហៅថា អក៏ () និងរេហ៍ពលទាំងអស់ត្រូវបំពាក់ដោយអាវុធរួមមានកាំភ្លើងដៃ និង កាំភ្លើងធំ។ កងវរសេនាធំនាសតវត្សទី១៧មួយកង ជាធម្មតា ត្រូវប្រដាប់ដោយកាំភ្លើងធំ ១០ ដើម, កាំភ្លើងហត្ថ ១០០ ដើម និង ធ្នូ ៣០០ ដើម។Dijk 2006: 35–37

លទ្ធភាពកេណ្ឌកងទ័ពគឺផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើអំណាចរបស់ស្ដេចកំពូលលើបណ្ដាពួកសាមន្តរាជរបស់ទ្រង់។ ភុរង៑នោង៑តម្រូវឱ្យរដ្ឋដែលសញ្ជ័យបានថ្មីៗទាំងប៉ុន្មានផ្ដល់នូវបរិមាណភាគនៃកំលាំងមនុស្សទុកសម្រាប់យុទ្ធនាការក្រោយៗមកទៀត។ តាមរយៈពួកអ្នកប្រាជ្ញ នៅពេលចក្រភពឡើងដល់ចំណុចកំពូល កងទ័ពរបស់ចក្រភពនេះប្រហែលអាចកើនឡើងដល់ចំនួន ១០០០០០ ប្លាយនាក់Harvey 1925: 164 និង កងទ័ពនាំមុខសម្រាប់យុទ្ធនាការយោធាមួយគឺមានចំនួនច្រើនបំផុតប្រហែលជា ៧០០០០ នាក់។Harvey 1925: 334Chronicles claim over 500,000 troops for a single campaign. But (Harvey 1925: 333–336) rejects the claim, saying that Bayinnaung at most could have raised 300,000 men, based on the size of the population but such "so high a figure is improbable: he had no transport, and could not have fed them." (Lieberman 1984: 98) concurs: "Military mobilizations were probably more of a boast than a realistic estimate. Modern industrial states have difficulty placing 10% of their people under arms." ភាពចុះខ្សោយគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃប្រព័ន្ធមួយនេះគឺថាភាគច្រើននៃកំណែនកងទ័ពប្រកបដោយសក្ដានុពលដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ទាំងនោះបានមកតែពីតំបន់ខាងក្រៅរាជធានីតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងឆ្នាំ១៥៨១ ២១% ចំណោមអ្នកតាំងទីលំនៅអចិន្ត្រៃយ៍  ក្នុងរង្វង់បរិវេណ ២០០ គ.ម. ជុំវិញ ពគោ គឺជា "ពួកអមូថម៑ះ" (ចំណែកនៅឆ្នាំ១៦៥០ ក្នុងសម័យតោង៑ងូស្ដារ "ពួកអមូថម៑ះ" មានចំនួនលើសពី ៤០ %  ស្ថិតនៅក្នុងរង្វង់ ២០០ គ.ម. ជុំវិញបរិវេណ រាជធានីអង៑ះវ)។ Lieberman 2003: 163 វាបានសឱ្យឃើញថាស្ដេចធំក្នុងសម័យតោង៑ងូទីមួយត្រូវតែពឹងផ្អែកកំណែនពីពួកសាមន្តរាជរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនចំនួនកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គថែមទៀត។ ភាពថមថយនៃចំនួនកងទ័ពត្រូវបានគេឃើញលេចឡើងយ៉ាងជាក់ច្បាស់នៅពេលស្ដេចធំមិនមែនជាព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ កងទ័ពរបស់ព្រះបាទនន្ទសរុបទៅទាំងអស់ប្រហែលមិនដែលលើសចំនួន ២៥០០០ នាក់ម្ដងណាឡើយ។

កាំភ្លើង 
កត្តាសំខាន់មួយក្នុងជោគជ័យរបស់តោង៑ងូគឺជាការដាក់បញ្ចូលកាំភ្លើងព័រទុយហ្កាល់មុនដំបូងគេក្នុងរបបកងទ័ព (កាំភ្លើងឆ្នួន ថ្ពក់ និងកាំភ្លើងធំកាំភ្លើងចុកគ្រាប់លោហៈតាមមាត់ត្រែ) និងការបង្កើតកងឯកភាពកាំភ្លើងរំសេវ និង កាំភ្លើងធំជាច្រើនកងទៀត។ សព្វាវុធព័រទុយហ្កាល់បានបង្ហាញនូវសមត្ថភាពខ្ពស់បាញ់បានត្រង់ មានសុវត្ថិភាព គ្រាប់ផ្លោងមានទំងន់ធ្ងន់ និង ល្បឿនក្នុងការបាញ់ចេញលឿនជាងសព្វាវុធរបស់គូបដិបក្សដែលធ្វើឡើងនៅអាស៊ី។Lieberman 1984: 28–29 កងឯកភាពកាំភ្លើងរំសេវ និងកាំភ្លើងធំពិសេសដំបូងគេត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំភាគច្រើនដោយពួកទាហានស៊ីឈ្នួលជាជាតិព័រទុយហ្កាល់ និងពួកមកពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា (ភាគច្រើនពួកឥស្លាម) ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅចុងទសវត្ស១៥៣០។ ពួកភូមាក្រោយមកចេះច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាងកាំភ្លើងឆ្នួនចូលទៅក្នុងកងទ័ពថ្មើរជើង និង កងទ័ពដំរី។ ក្នុងយុទ្ធនាការចុងសតវត្សទី១៦ ចំនួនពី ២០-៣០ ភាគរយនៃកងទ័ពត្រូវបានបំពាក់ដោយកាំភ្លើងចុករំសេវ។Dijk 2006: 35–37Lieberman 2003: 153 មានតែ កងកាំភ្លើងធំទេដែលត្រូវបានបន្តកាន់ការដោយពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេសពេញមួយសតវត្សទី១៦។ កងកាំភ្លើងធំតោង៑ងូមិនដែលយកកាំភ្លើងដៃអឺរ៉ុបច្រើនដើមយកទៅធ្វើការឡោមព័ទ្ធក្រុងឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេ "បានប្រើកាំភ្លើងធំរបស់ពួកព័រទុយហ្កាល់ប្រកបដោយប្រសិទ្ធិភាពជាងមុនដោយលើកវាដាក់តាំងលើដីលើក រឺ ប៉មសើនខ្ពស់ៗ ហើយបាញ់តម្រង់ចុះចូលទៅកាន់ទីក្រុងដែលពួកគេបានឡោមព័ទ្ធ"។ គ្រឿងកាំភ្លើងពួកព័រទុយហ្កាល់បានបង្ហាញប្រសិទ្ធិភាពយ៉ាងវិសេសវិសាលតទល់នឹងបណ្ដារដ្ឋភាគខាងក្នុងដូចជាពួកមឿងឝាន។ យ៉ាងណាមិញ អានុភាពនៃកាំភ្លើងត្រូវបានសាបសូន្យពេលប្រឈមមុខនឹងប្រទេសស្យាម ដែលជាមហាអំណាចឆ្នេរដ៏រីកចម្រើនមួយរួមជាមួយនិងកងទ័ពបំពាក់ទៅដោយគ្រឿងបរិក្ខាល្អៗ។ 

 ការបង្វឹកជំនាញធ្វើសង្គ្រាម 
thumb|រូបសំណាកព្រះចៅភុរង៑នោង៑ពីមុខបណ្ឌិត្យសភាការពារជាតិ
កត្តាគន្លឹះផ្សេងមួយទៀតគឺ "ការបង្វឹកជំនាញធ្វើសង្គ្រាមដ៏ខ្លាំងក្លា" និង "របៀបដឹកនាំដ៏តឹងតែង" របស់តោង៑ងូ។Lieberman 2003: 274 តោង៑ងូគឺជាសមិទ្ធផលនៃសង្គ្រាមឥតឈប់ឈរកាលពីប៉ុន្មានសតវត្សមុននៃតំបន់ភូមាភាគខាងលើ។ ក្នុងយុគសម័យនៃការបះបោររបស់ពួកចៅហ្វាយខែត្រដ៏រំជើបរំជួល គ្រប់មេបះបោរទាំងប៉ុន្មានយល់ថាដើម្បីដឹកនាំនគរបានត្រូវតែចេះកាន់ការបញ្ជាកងទ័ព។ ព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានបណ្ដាសក្ដិខ្ពស់ៗនៃរាជវង្សតោង៑ងូទទួលបានការហ្វឹកហ្វឺនផ្នែកកងទ័ពតាំងពីកុមារភាព ហើយដោយរំពឹងថានឹងបានចូលប្រឡូកក្នុងសមរភូមិដោយផ្ទាល់។Sein Lwin Lay 2006: 109 ពួកមេដឹកនាំតោង៑ងូនៅសម័យនោះ រួមមាន តបង៑រ្វេថីះ ភុរង៑នោង៑ នន្ទ មង៑ះរ៏សីហសូរ និង នត៑ស្យង៑នោង៑ ដំបូងបានចូលប្រឡូកក្នុងសមរភូមិក្នុងព្រះជន្មទសវ័យដូចគ្នា។ ប្រពៃណីហាត់ក្បួនពិជ័យសង្គ្រាមបែបនេះជាធម្មតាមិនដែលមាននៅក្នុង "បណ្ដានគរធំៗ ដែលប្រកបដោយសុខសន្តិភាពជាងតោង៑ងូនោះទេ" ដូចជាប្រទេសស្យាមជាដើម។ (ជាការពិតទៅ ការសព្វព្រះទ័យបែបនេះ បានស្រុតស្រកលែងមានទៀតហើយចំពោះពួកស្ដេចតោង៑ងូស្ដាររជ្ជកាលក្រោយៗ ដែលពួកទ្រង់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៦៥០ រៀងមក បានឈប់យាងប្រឡូកក្នុងសមរភូមិ ព្រោះពេលនោះប្រទេសមានស្ថេរភាពពេញលេញទៅហើយ។) ការហ្វឹកហាត់ក្បួនពិជ័យសង្គ្រាមច្រើន និង ភាពជោគជ័យក្នុងសមរភូមិច្រើនលើកច្រើនសាបានធ្វើឱ្យកងទ័ពក្រោមបញ្ជាការរបស់តោង៑ងូទទួលបាននូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងសមរភូមិកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ រីឯកងទ័ពបញ្ជាការក្រោមដៃរបស់ពួកបច្ចាមិត្រក្នុងតំបន់វិញតាមមើលទៅមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាននឹងតោង៑ងូឡើយ។ តាមរយៈលោក លីបឺរមែន នេះគឺជាកត្តាគន្លឹះមួយដែលអាចឱ្យអង្គនយោបាយដីគោកភាគខាងលិចមួយនេះ "អាចសញ្ជ័យយកដីគោកភាគកណ្ដាលបានដែលមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីអង្គនយោបាយផ្សេងៗទៀត"។

ដែនអំណាចយោធា
ទោះបីជាអំណាចយោធាបានឡើងដល់ចំណុចកំពូលយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏កងទ័ពតោង៑ងូនៅតែមានភាពលំបាកលំបិនជាទីបំផុតក្នុងការគ្រប់គ្រងបណ្ដាពួករដ្ឋតាមដងភ្នំដាច់ស្រយាលជាដដែល។ ពួកគេមិនអាចដោះស្រាយបញ្ហាការដឹកជញ្ជូនភស្តុភារឱ្យដាច់ស្រេច ហើយនិងការផ្ដល់ស្បៀងដល់កងទ័ពមានចំនួនដ៏ធំសម្បើមដែលស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលតស៊ូស្វិតស្វាញបានឡើយ។ ការមានះព្រះទ័យរបស់ព្រះបាទភុរង៑នោង៑ក្នុងការបញ្ជូនកងទ័ពជារៀងរាល់ឆ្នាំទៅទីនោះ បានធ្វើឱ្យបាត់បង់ជីវិតទាហានរាប់មិនអស់ ត្រង់ចំណុចនឹងហើយដែលធ្វើឱ្យពួកមហាមាត្យរបស់ទ្រង់ខ្សឹបខ្សៀវអេចអូចអំពីការដឹកនាំរបស់ទ្រង់។Phayre 1967: 116 ក្សត្រចម្បាំងអង្គនេះមានភព្វសំណាងល្អ នៅពេលមេដឹកនាំទ័ពព្រៃដែលមានគេស្រលាញ់ពេញចិត្តច្រើនដូចជា ព្រះបាទជេឞ្ឋាធិរាជនៃលានជាង (រ. ១៥៤៨-៧២) ត្រូវបានធ្វើគតដោយសត្រូវក្នុងប្រទេសរបស់ទ្រង់។ ក្រោយពីសម័យព្រះបាទភុរង៑នោង៑កន្លងផុតទៅ ភូមាក្រោមក៏បានបាត់បង់ធនធានមនុស្សទៅខាងសៀមដែលធ្វើឱ្យប្រទេសស្យាមកាន់តែមានប្រជារាស្ត្រកាន់តែ ច្រើនទៅៗជាងមុន។ កងទ័ពដែលបំពាក់ដោយអាវុធយុទ្ធភណ្ឌល្អៗធំសម្បើមជាងមុនរបស់អយុធ្យា មិនត្រឹមតែអាចរុញច្រានការឈ្លានពានដែលគ្មានកំលាំងទ័ពគ្រប់គ្រាន់របស់ព្រះអង្គនន្ទឱ្យដកថយត្រឡប់ទៅវិញបានប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏បានបិទបញ្ចប់ការក្ដោបក្ដាប់ឆ្នេរតនាវឝ្រីរបស់ទ្រង់នៅពេលបន្ទាប់មកទៀតផងដែរ។

កេរ្តិ៍ដំណែល
អង្គការចាត់តាំងនិងយុទ្ធសាស្ត្រកងទ័ពរបស់រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយត្រូវបានយកលំនាំតាមដោយរដ្ឋស្នងសំខាន់ពីររបស់វាគឺ: តោង៑ងូស្ដារ និង ស្យាម។ ព្រះមហាក្សត្រតោង៑ងូស្ដារចេះប្រើក្បួនតំរាខាងយោធាដ៏ខ្លាំងពូកែរបស់តោង៑ងូទីមួយ កាំភ្លើងទំនើបៗ និង កំលាំងមនុស្ស (បើប្រៀបធៀបទៅច្រើនជាងមុន) ដើម្បីស្ដារចក្រភពនេះ បន្តិចម្ដងៗក្នុងរយៈកាលពីរទសវត្សបន្តបន្ទាប់មក។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ប្រព័ន្ធចូលបម្រើកងទ័ពរបស់ស្យាម "ព្រៃហ្លួង" ត្រូវបានរៀបចំយកតាមគំរូ ប្រព័ន្ធ "អមូថម៑ះ" ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៧០ ជាក់ស្ដែងប្រព័ន្ធនេះកើតមានព្រោះតែដើម្បីបំពេញនូវតម្រូវការកងទ័ពរបស់ព្រះបាទភុរង៑នោង៑តែប៉ុណ្ណោះ។ ដូចគ្នានោះដែរ យុទ្ធសាស្ត្រ និង បច្ចេកទេសខាងយោធារបស់រាជវង្សតោង៑ងូទីមួយ ប្រហែលជាត្រូវបានយកមកប្រើដោយពួកមេដឹកនាំជំនាន់ថ្មីរបស់ស្យាមដូចជា នរេឝ្វរ និង ឯកាទឝរថ ដែលធ្លាប់បានធំធាត់នៅពគោ ហើយភាគច្រើនវាអាចមាននៅខាងក្នុងក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រកងទ័ពរបស់តោង៑ងូ។ ជិតកៀកនឹងឆ្នាំ១៦០០ ស្យាមមិនត្រឹមតែបានឆ្នេរតនាវឝ្រីពីភូមាមកវិញតែប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏បានវាតទីទឹកដីចូលមកកាន់តែជ្រៅមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាធិបតីផងដែរ។ ក្រោយឆ្នាំ១៦១៤មក សមតានៃបញ្ហាត្រូវបានសម្របសម្រួលដោយរដ្ឋស្នងទាំងពីរ។ រដ្ឋណាមួយក៏ដោយ ឱ្យតែបានពង្រីកវិសាលភាពទៅគ្រប់ទិសទីហើយ ត្រង់ចំណុចនឹង ខ្សែបណ្ដាញគ្រឿងភស្តុភារផ្គត់ផ្គង់របស់រដ្ឋមួយនោះក៏ត្រូវតែពង្រីកឱ្យកាន់តែច្រើនជាងខាងបណ្ដារដ្ឋបច្ចាមិត្រដែលនៅជិតខ្លួនបំផុតផងដែរ។