ភពណិបទូន: គន្លងនិងការបង្វិល

គន្លងនិងការបង្វិល 
Neptune (ធ្នូក្រហម) បញ្ចប់គន្លងមួយជុំវិញព្រះអាទិត្យ (កណ្តាល) សម្រាប់គ្រប់គន្លង 164.79 នៃផែនដី។ វត្ថុពណ៌ខៀវស្រាលតំណាងឱ្យភពអ៊ុយរ៉ានុស។
ចម្ងាយជាមធ្យមរវាងភពណិបទូន និងព្រះអាទិត្យគឺ 4.5 ពាន់លានគីឡូម៉ែត្រ (ប្រហែល 30.1  ឯកតាតារាសាស្ត្រ (AU)) ហើយវាបញ្ចប់គន្លងជាមធ្យមរៀងរាល់ 164.79 ឆ្នាំម្តង ដោយអាស្រ័យលើភាពប្រែប្រួលប្រហែល ± 0.1 ឆ្នាំ។ ចម្ងាយ perihelion គឺ 29.81 AU; ចម្ងាយ aphelion គឺ 30.33 AU ។ 

នៅថ្ងៃទី 11 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2011 ភពណិបទូនបានបញ្ចប់ គន្លង ធរណីមាត្រ ពេញលេញជាលើកដំបូង ចាប់តាំងពីការរកឃើញរបស់វានៅឆ្នាំ 1846  ទោះបីជាវាមិនបានបង្ហាញនៅទីតាំងនៃការរកឃើញពិតប្រាកដរបស់វានៅលើមេឃក៏ដោយ ដោយសារតែផែនដីស្ថិតនៅទីតាំងផ្សេងគ្នានៅក្នុងគន្លងរបស់វា 365.26 ថ្ងៃ . ដោយសារតែចលនារបស់ព្រះអាទិត្យទាក់ទងទៅនឹង barycentre នៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ នៅថ្ងៃទី 11 ខែកក្កដា Neptune ក៏មិនមែនជាទីតាំងនៃការរកឃើញពិតប្រាកដរបស់វាទាក់ទងនឹងព្រះអាទិត្យដែរ។ ប្រសិនបើប្រព័ន្ធកូអរដោនេ heliocentric ទូទៅ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ នោះរយៈបណ្តោយនៃការរកឃើញត្រូវបានឈានដល់នៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2011។ 

គន្លងរាងអេលីបនៃភពណិបទូនមានទំនោរទៅ 1.77° បើប្រៀបធៀបទៅនឹងផែនដី។

ទំនោរអ័ក្សនៃភពណិបទូនគឺ 28.32°,  ដែលស្រដៀងទៅនឹងទំនោរនៃផែនដី (23°) និង Mars (25°)។ ជាលទ្ធផល ភពណិបទូន ជួបប្រទះការផ្លាស់ប្តូរតាមរដូវស្រដៀងគ្នាទៅនឹងផែនដី។ រយៈពេលគន្លងដ៏វែងនៃភពណិបទូន មានន័យថា រដូវមានរយៈពេលសែសិបឆ្នាំផែនដី។  រយៈពេលបង្វិលចំហៀងរបស់វា (ថ្ងៃ) គឺប្រហែល 16.11 ម៉ោង។  ដោយសារតែភាពលំអៀងអ័ក្សរបស់វាអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងផែនដី ការប្រែប្រួលនៃរយៈពេលនៃថ្ងៃរបស់វាក្នុងរយៈពេលនៃឆ្នាំដ៏វែងរបស់វាគឺមិនខ្លាំងជាងនេះទេ។

ដោយសារភពណិបទូនមិនមែនជារាងកាយរឹង បរិយាកាសរបស់វាឆ្លងកាត់ ការបង្វិលឌីផេរ៉ង់ស្យែល ។ តំបន់អេក្វាទ័រធំទូលាយបង្វិលជាមួយរយៈពេលប្រហែល 18 ម៉ោង ដែលយឺតជាងការបង្វិល 16.1 ម៉ោងនៃដែនម៉ាញេទិចរបស់ភពផែនដី។ ផ្ទុយទៅវិញ ការបញ្ច្រាសគឺជាការពិតសម្រាប់តំបន់ប៉ូល ដែលរយៈពេលបង្វិលគឺ 12 ម៉ោង។ ការបង្វិលឌីផេរ៉ង់ស្យែលនេះគឺជាការប្រកាសច្បាស់បំផុតនៃភពណាមួយនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ  ហើយវាបណ្តាលឱ្យមានខ្យល់បក់តាមឡាទីឌីនខ្លាំង។ 

 សន្ទុះគន្លង 
អត្ថបទដើមចម្បង៖ ខ្សែ ក្រ វ៉ាត់ Kuiper វត្ថុ trans-Neptunian resonant និង Neptune trojan
ដ្យាក្រាមដែលបង្ហាញពីការអនុលោមតាមគន្លងសំខាន់ៗនៅក្នុង ខ្សែក្រវាត់ Kuiper ដែល បង្កឡើងដោយភពណិបទូន៖ តំបន់ដែលបានបន្លិចគឺ 2:3 resonance (plutinos) ដែលជា "ខ្សែក្រវាត់បុរាណ" ដែលមិនមានសំឡេង (cubewanos) និង 1:2 resonance ( twotinos )។
គន្លង​របស់​ភពណិបទូន​មាន​ឥទ្ធិពល​យ៉ាង​ខ្លាំង​ទៅ​លើ​តំបន់​នេះ​ដោយ​ផ្ទាល់​ហួស​ពី​វា ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​ខ្សែក្រវាត់ Kuiper ។ ខ្សែក្រវាត់ Kuiper គឺជារង្វង់នៃពិភពទឹកកកតូចៗ ស្រដៀងនឹង ខ្សែក្រវាត់អាចម៍ផ្កាយ ប៉ុន្តែមានទំហំធំជាង ដោយលាតសន្ធឹងពីគន្លងរបស់ភពណិបទូននៅចម្ងាយ 30 AU ដល់ប្រហែល 55 AU ពីព្រះអាទិត្យ។  ដូចគ្នាដែរ ដែលទំនាញរបស់ភពព្រហស្បតិ៍ គ្របដណ្ដប់លើខ្សែក្រវាត់អាចម៍ផ្កាយ បង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរបស់វា ដូច្នេះទំនាញរបស់ភពណិបទូន គ្របដណ្ដប់លើខ្សែក្រវាត់ Kuiper ។ លើសពីអាយុនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ តំបន់មួយចំនួននៃខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper បានក្លាយជាអស្ថិរភាពដោយទំនាញរបស់ភពណិបទូន ដែលបង្កើតឱ្យមានចន្លោះប្រហោងនៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធរបស់វា។ តំបន់ចន្លោះពី 40 និង 42 AU គឺជាឧទាហរណ៍មួយ។ 

មានគន្លងគោចរនៅក្នុងតំបន់ទទេទាំងនេះ ដែលវត្ថុអាចរស់បានសម្រាប់អាយុនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ភាពប្រែប្រួល ទាំងនេះ កើតឡើងនៅពេលដែលរយៈពេលគន្លងរបស់ភពណិបទូនគឺជាប្រភាគជាក់លាក់នៃវត្ថុដូចជា 1:2 ឬ 3:4។ បើនិយាយថា វត្ថុមួយគោចរជុំវិញព្រះអាទិត្យម្តង រាល់គន្លង Neptune ពីរ វានឹងបញ្ចប់ត្រឹមតែពាក់កណ្តាលគន្លងប៉ុណ្ណោះ នៅពេលដែលភពណិបទូនត្រឡប់ទៅទីតាំងដើមវិញ។ សំឡេងរោទ៍ដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅក្នុងខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper ជាមួយនឹងវត្ថុដែលគេស្គាល់ជាង 200  គឺ 2: 3 resonance ។ វត្ថុនៅក្នុង resonance នេះបានបញ្ចប់គន្លងចំនួន 2 សម្រាប់រាល់ 3 នៃភពណិបទូន ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា plutinos ដោយសារតែវត្ថុធំបំផុតនៃខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper ដែលគេស្គាល់គឺ Pluto គឺស្ថិតក្នុងចំណោមវត្ថុទាំងនោះ។ ទោះបីជាភពភ្លុយតូឆ្លងកាត់គន្លងរបស់ភពណិបទូនជាទៀងទាត់ក៏ដោយ ក៏សំឡេង 2:3 ធានាថាពួកគេមិនអាចប៉ះទង្គិចគ្នាបានឡើយ។  សំឡេងរោទ៍ 3:4, 3:5, 4:7 និង 2:5 មានប្រជាជនតិច។ 

Neptune មាន វត្ថុ Trojan ដែលគេស្គាល់ជាច្រើន ដែលកាន់កាប់ទាំង ព្រះអាទិត្យ -Neptune L 4 និង L 5 Lagrangian ចំណុច - តំបន់ទំនាញទំនាញដែលនាំមុខនិងតាមពីក្រោយ Neptune ក្នុងគន្លងរបស់វារៀងគ្នា។  Neptune trojans អាចត្រូវបានគេមើលឃើញថានៅក្នុង 1: 1 resonance ជាមួយ Neptune ។ តេរ៉ូនណិបទូនខ្លះមានស្ថេរភាពគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងគន្លងរបស់វា ហើយទំនងជាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅជាប់នឹងភពណិបទូន ជាជាងការចាប់យក។ វត្ថុទីមួយដែលត្រូវបានគេកំណត់ថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹង ចំណុច L 5 Lagrangian របស់ណេបទូនគឺ ឆ្នាំ 2008 LC 18 ។  នេបតិន ក៏មាន បច្ច័យដែរ។quasi-satellite , (309239) 2007 RW 10 .  វត្ថុនោះជាផ្កាយរណបមួយរបស់ណិបទូន ប្រហែល ១២.៥០០ ឆ្នាំ ហើយវានឹងស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពថាមវន្តនោះសម្រាប់រយៈពេល ១២.៥០០ ឆ្នាំទៀត។