គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន

ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន 
           ភិក្ខុគប្បីហ្វឹកហាត់នូវឤវជ្ជនាវសី សមាបជ្ជនាវសី អធិដ្ឋានវសី វុដ្ឋានវសី និងបច្ចវេក្ខណវសី[iii] ទាំងមុន និងក្រោយឤហារ ទាំងក្នុងុបឋមយាមនិងបច្ចិមយាម តាមការប្រាថ្នារបស់លោក។ បើសិនជាលោកចូលឈាន ជាញឹកញាប់ ចេញពីឈានជាញឹកញាប់ ហើយនិងទទួលបាននូវសេចក្ដីងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិបឋមជ្ឈាននោះ ភិក្ខុនោះនឹងឤចទទួលបាននូវសុខ:នៃភាពងាយស្រួល ធ្វើទុតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង និងឈានផុតពីបឋមជ្ឈាន។

           មួយវិញទៀត ភិក្ខុនោះគិតដូច្នេះថា៖ “បឋមជ្ឈាននេះនៅគ្រោតគ្រាត ឯទុតិយជ្ឈានល្អិតល្អជាង” ព្រម ទាំងមើលឃើញនូវទោសរបស់បឋមជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈាន។

បុ        អ្វីគឺទោស(ឤទីនវ:) របស់បឋមជ្ឈាន?

វិ        នីវរណ:ទាំងឡាយគឺជាសត្រូវដ៏ជិតរបស់ឈាននេះ តែងធ្វើឲ្យវិតក្ក:និងវិចារ:ច្របូកច្របល់ ធ្វើឲ្យរាងកាយ ស្ពឹកស្រពន់ និងធ្វើឲ្យចិត្តរវើរវាយ។ ហេតុទាំងនេះ ធ្វើឲ្យសមាធិមានសភាពគ្រោតគ្រាត និងមិនឤចធ្វើឲ្យ ការយល់ដឹងថ្នាក់ខ្ពស់កើតឡើងបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបបុគ្គលនោះមិនឤចរីករាយនឹងរសរបស់ បឋមជ្ឈាន និងសេពនូវគុណវិសេសក្នុងបឋមជ្ឈាននោះបានឡើយ។ ទាំងនេះគឺជាទោសរបស់បឋមជ្ឈាន[iv] ឯឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈានវិញ​ គឺស្ថិតនៅលើការយកឈ្នះលើទោសទាំងអស់នេះបាន។យើងទាំងឡាយ បានឃើញនូវទោសរបស់បឋមជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈានដោយប្រការដូច្នេះឯង។    ក្នុងទីនេះ ចិត្តរំលៀកខ្លួនចេញពីបឋមជ្ឈាន នឹងកាន់យកនូវកសិណនិមិត្ដទុកជាឤរម្មណ៍របស់ទុតិយជ្ឈាន ហើយ ឤស្រ័យនៅនឹងឤរម្មណ៍នោះ។ ចិត្តដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: មានការរីករាយព្រោះបីតិ និងសុខ:​ដែលកើតពីសមាធិ រមែងបានទៅដល់ទុតិយជ្ឈាន។ បើយោគីនៅតែព្យាយាមតទៅទៀត លោកនឹងឤច បំផ្លាញនូវវិតក្ក: និងវិចារ: បានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ យោគីនោះឤស្រ័យនៅដោយសប្បាយក្នុងបីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ នឹងធ្វើឲ្យចិត្តតាំងនៅបានយ៉ាងស្ងប់។

           ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងសំដែងនូវអង្គ៤របស់បឋមជ្ឈាន ដូចតទៅ៖   យោគីនោះបានសំរេចនិងឤស្រ័យនៅ ក្នុងទុតិយជ្ឈានហើយ ក៏ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព[v] ព្រោះការរម្ងាប់ ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: និងព្រោះមិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:នេះ ក៏កើត ឡើងនូវសមាធិដែលពោរពេញទៅដោយបីតិ និង សុខ:[vi] ។ នេះជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ។ ការធ្វើវិតក្ក: និងវិចារ:ឲ្យរម្ងាប់ទៅនោះ ជាការធ្វើឲ្យរម្ងាប់ទៅដោយ ឤស្រ័យការយល់ច្បាស់។ ហើយនេះឯងដែលហៅថាទីបញ្ចប់។

បុ        អ្វីគឺ “ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:”?

វិ        គឺជាការបំផ្លាញនូវទោសរបស់វិ់តក្ក:និងវិចារ: ដែលជាចំណែកសំរាប់(ការកើតនូវ)បឋមជ្ឈាន។ គឺជាការ បំផ្លាញនូវឫសគល់ទាំងឡាយរបស់វិតក្ក:និងវិចារ:។ គឺជាការបំផ្លាញព្រមគ្នានូវទោសទាំងឡាយទាំងរបស់ វិតក្ក:និងវិចារ: នូវឫសគល់ទាំងឡាយរបស់វិតក្ក:និងវិចារ: និងជាការបំផ្លាញព្រមគ្នានូវវិតក្ក:និងវិចារ: ផ្ទាល់ តែម្តង។ នេះគឺជា “ការធ្វើឲ្យវិតក្ក:និងវិចារ: រម្ងាប់ទៅ”។ 

           ម៉្យាងទៀត ក្រោយពីការចេញចាកឈានដែលគ្រោតគ្រាតថ្នាក់ទាបហើយ យោគីរមែងបានសំរេច នូវឈាន ដែលហ្មត់ហ្មងនិងខ្ពស់ជាង ហើយនិងធ្វើឲ្យឈានថ្នាក់ទាបនោះរលត់បាត់ទៅ។

           គប្បីជ្រាបនូវពាក្យថា“ខាងក្នុង” ដូចតទៅ។ អ្វីដែលជារបស់ផ្ទាល់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា “ខាងក្នុង”? “ខាងក្នុង” មាន៣ប្រការគឺ ទី១ “ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល; ទី២ សមាធិខាងក្នុង និងទី៣ ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង។

           អ្វីគឺ“ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល? គឺឤយតន:ខាងក្នុង៦។ អ្វីគឺ“សមាធិខាងក្នុង”? គឺការសម្លឹងមើល សភាវ: ក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន។ អ្វីគឺ“ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង”? គឺការគិតនៅខាងក្នុង ការគិតដែលមិនលេចចេញទៅ ខាងក្រៅ និង ធម្មជាតិដែលត្រូវដឹង ហៅថាឤរម្មណ៍ខាងក្នុង។ ក្នុងគម្ពីរនេះ ពាក្យថា“ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល មានន័យថា “នៅ ក្នុងភាវ:នៃសេចក្តីសុខ”។

           សទ្ធា សម្មាសទ្ធា និងសទ្ធាដែលធ្វើឲ្យចំរើនដល់ឈានហៅថា“សេចក្ដីស្ងប់”។ ក្នុង “សមាធិខាងក្នុង” នេះជា “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង” នេះឯង។

           អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋានរបស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”? ការមិនរវើរវាយជា លក្ខណ: របស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ ការឈប់ស្ងៀមជារសរបស់“សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ ការមិនមានកិលេស ជាបច្ចុបដ្ឋាន របស់“សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ វិតក្ក:និងវិចារ: ជាបទដ្ឋានរបស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។

           គប្បីជ្រាបនូវពាក្យថា “ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុងនិងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព[vii] ” ដូច តទៅនេះ៖ ការឤស្រ័យនៅរបស់ចិត្តក្នុងសម្មាសមាធិ ហៅថា“ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ: ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។ អ្វីទៅជាន័យរបស់ពាក្យថា “ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែល ជាអធិកភាព”? ពាក្យថា“ចិត្ត” មានន័យដល់ការនឹកគិត។ ពាក្យថា“ដែលជាអធិកភាព” ជាឈ្មោះសំរាប់ហៅសតិ ពាក្យ ថា“សភាវ:” មានអត្ថន័យដូចគ្នានឹងពាក្យថា“សភាវ:ធម្មជាតិ” ដែលលោកសំដែងទុកក្នុងសទ្ទសាស្ដ្រ។ ពាក្យថា“សភាវ:” មានន័យថា“ជាធម្មជាតិ”។ ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: និងការកើតឡើងនៃសភាវ:ចិត្តដែល ជាអធិកភាព ព្រោះ ឯកគ្គតារបស់ចិ់ត្ត ហៅថា “ការរីកចំរើននៃសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។

           អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់ “សភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”?                                 ភាពត្រឹមត្រូវបរិសុទ្ធជាលក្ខណ: ការឈប់ស្ងៀមជារស ការមិនរញ្ផួយជាបច្ចុបដ្ឋាន និងការរម្ងាប់ទៅ នៃវិតក្ក: និងវិចារ: ជាបទដ្ឋាន។

បុ       លោកបានពោលទុកថា “យោគីធ្វើឲ្យចំរើននូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។ បើ សិនជាដូច្នេះមែន តើហេតុដូចម្តេចបានជាធម៌ទាំងនេះមិនមានរួមនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន?

វិ        ព្រោះហេតុថា រលកនៃវិតក្ក:និងវិចារ: បានធ្វើឲ្យចិត្តល្អក់ក់ករនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។

           ពាក្យថា “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព” មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា មកពីមាន រលកទើបធ្វើឲ្យទឹកល្អក់កករ មិនឤចឆ្លុះឃើញនូវស្រមោលអ្វីៗទាំងអស់ ធ្វើឲ្យស្រមោលនោះរលាយបាត់ទៅ យ៉ាងណាម៉ិញ ក្នុងបឋមជ្ឈានក៏ដូចគ្នាឥចឹងដែរ ព្រោះតែភាពល្អក់ដែលបណ្តាលមកពីរលកនៃវិតក្ក:និងវិចារ:នេះ ឯង ទើបសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព មិនច្បាស់លាស់។ ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបធម៌ ទាំងនោះមិនរួមចូលនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។

           ពាក្យថា “មិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:” អធិប្បាយថា បន្ទាប់ពីវិតក្ក:រម្ងាប់ទៅហើយ ទើបមិនមានវិតក្ក:។ ក្រោយពីវិចារ:រម្ងាប់ទៅហើយ ទើបមិនមានវិចារ:។

បុ         ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: គឺសភាពដែលប្រាសចាកនូវវិតក្ក:និងវិចារ:។ ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និង វិចារ: មាន២ប្រភេទមែនឬទេ? ចុះព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងទុកជា២ប្រភេទ?

វិ          ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:ធ្វើឲ្យកើតសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង។ សភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាពនេះ បាន ក្លាយទៅជាហេតុនៃសភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ព្រោះមកពីការលេចឡើងនៃលក្ខណ:ពិសេស របស់បីតិនិងសុខ: ដែលកើតមកពីវិវេក។

           ម៉្យាងវិញទៀត ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារនោះ នៅមានអត្ថាធិប្បាយតទៅទៀតដូចនេះ៖ យោគី កាលបើ ពិចារណាឃើញវិតក្ក:និងវិចារ: ឃើញទោសរបស់វិតក្ក:និងវិចារ:ហើយ ក៏លះបង់ធម៌ទាំងពីរនេះចេញ។ សភាវ:ដែល ប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ក៏គឺការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: នៃរូបធាតុនោះឯង។

           ម៉្យាងទៀត នៅក្នុងសភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ:នោះ មានបែងចែកជាពីរចំណែកទៅទៀតគឺ: ទី១) សភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ដែលមិនកើតមកពីការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:; ទី២)សភាវ:ដែល ប្រាសចាក វិតក្ក:និងវិចារ: ដែលកើតមកពីការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ដូច្នេះ ព្រោះពុំមាននូវការរម្ងាប់ទៅនៃ វិតក្ក:និងវិចារ: នេះឯង ទើបអភិញ្ញា៥ និងតតិយជ្ឈាន ពុំមានវិតក្ក:និងវិចារ:។ ទុតិយជ្ឈានពុំមាននូវវិតក្ក:និងវិចារ: ទេ ព្រោះការចាក ចេញទៅដ៏វៃឆ្លាតនិងការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ចំណែកទាំងពីរនេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយ ដោយប្រការដូច្នេះ ឯង។

           ពាក្យថា “កើតពីសមាធិ” បានដល់សមាធិ។ បឋមជ្ឈានកើតចេញពីសតិ ឯទុតិយជ្ឈានកើតពីបឋមជ្ឈាន។ ម៉្យាងទៀត “សមាធិ” មានន័យថា ទុតិយជ្ឈានកើតឡើងព្រមជាមួយនឹងចិត្ដដែលរួមគ្នាតែមួយ[viii] ។ 

           ពាក្យថា “បីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ ” បានអធិប្បាយរួចរាល់មកហើយ។

           ពាក្យថា“ទុតិយជ្ឈាន” បានជាហៅថាយ៉ាងដូច្នេះ ព្រោះវាកើតឡើងក្នុងុលំដាប់បន្ទាប់ពីបឋមជ្ឈាន។

           ពាក្យថា“បានសំរេចទុតិយជ្ឈាន” អធិប្បាយថា យោគីនោះបានចូលទៅដល់ទុតិយជ្ឈាន។

           ពាក្យថា “ឈាន” បានដល់សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង; បីតិ និង សុខ: និង ឯកគ្គតា ហៅថាឈាន។

           ពាក្យថា “សំរេចនិងឤស្រ័យក្នុងទុតិយជ្ឈាន” អធិប្បាយថា យោគីនោះបានសំរេចនូវទុតិយជ្ឈាន ដែលរួចផុតពីអង្គ២ ប្រកបដោយអង្គ២ មានសេចក្ដីល្អ៣យ៉ាង ប្រកបដោយលក្ខណ:១០ប្រការ ព្រមទាំងប្រកប ដោយឤនិសង្ស២៣[ix] ។ នេះជាទិព្វភូមិ ជាបុណ្យ ជាការកើតក្នុងជាន់អភស្សរព្រហ្ម[x] ។ សេចក្ដីនេះ បានអធិប្បាយយ៉ាងពិស្តាររួចមកហើយក្នុងវគ្គពីដំបូង។

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក 
           ពាក្យថា“ទិព្វភូមិ” មានន័យថា យោគីនោះនៅក្នុងភូមិដែលហួសពីភូមិរបស់មនុស្ស ព្រោះបីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ។ ដូច្នេះឯងទើបបានជាហៅថាទិព្វភូមិ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទៅ កាន់ភិក្ខុទាំងឡាយថា៖ “ឧបមាដូចជាទឹកស្រះដែលមានទឹកផុស ស្រះនោះពុំដែលមានទឹកហូរចូលមកពីទិសទាំង៤ ទេ ពុំដែលមានភ្លៀងបង្អុរចុះមកទេ មានតែទឹកថ្លាឆ្វង់ដ៏ត្រជាក់ដែលផុសឡើងពីក្នុងស្រះមកពេញប្រៀប និងហៀរ ចេញទៅក្រៅស្រះដ៏ឆ្ងាយយ៉ាងណាម៉ិញ  បីតិនិងសុខ:ដ៏ត្រជាក់និងបរិសុទ្ធដែលផុសឡើងចេញពីសមាធិនោះ ក៏ ជ្រួតជ្រាបពោរពេញទៅទាំងរាងកាយនិងចិត្តរបស់ភិក្ខុ[xi]យ៉ាងនោះដែរ។ បីតិដែលកើតចេញពីសមាធិ ហើយជ្រួត ជ្រាបពោរពេញទាំងរាងកាយនិងចិត្ដ មានសេចក្ដីឧបមាយ៉ាងនេះឯង។

           យោគីដែលជាអ្នកចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន គួរពិចារណានូវកាយរបស់ខ្លួនដោយប្រើការឧបមាទៅនឹងស្រះ ទឹកដែលមានទឹកផុសឡើងមកពីខាងក្នុងុ។ ការបាត់ទៅនៃក្រសែឤរម្មណ៍ផ្សេងៗដែលហូរមកពីទិសណាមួយនៃ ទិសទាំង៤ បណ្ឌិតគប្បីយល់ថាជាការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ទឹកដែលផុសឡើងពីខាងក្នុងុរហូតដល់ពេញ ស្រះ ដោយមិនធ្វើឲ្យមានរលកក្នុងស្រះទឹកនោះយ៉ាងណា បីតិនិងសុខ:ដែលផុសឡើងពីសមាធិក៏ដូចគ្នាយ៉ាង នោះដែរ គឺធ្វើឲ្យចិត្តនិងកាយឆ្អែតឆ្អន់ និងគ្មានការរវើរវាយក្នុងចិត្ត។ ទឹកត្រជាក់រមែងធ្វើឲ្យកាយត្រជាក់យ៉ាងណា បីតិនិងសុខ:ដែលកើតពីសមាធិក៏ដូចគ្នាយ៉ាងនោះដែរ គឺធ្វើឲ្យអង្គនៃចិត្តនិងកាយទាំងអស់មានសេចក្ដីសុខស្រួល។

           ផលរបស់ការបំពេញសមាធិមានដូចតទៅនេះ៖ យោគីនោះរមែងទៅកើតនៅក្នុងអភស្សរព្រហ្ម។ សមាធិ ផលនេះមាន៣ប្រភេទ ដែលទាក់ទងទៅនឹងថ្នាក់ទាំង៣របស់ទុតិយជ្ឈានគឺ ថ្នាក់ទាប ថ្នាក់កណ្តាល និង ថ្នាក់ខ្ពស់។ យោគីអ្នកបំពេញឈានថ្នាក់ទាប ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មី តិចជាង (បរិត្តាភាព្រហ្ម) មានឤយុប្រមាណ២កប្ប[xii] ។ បើបំពេញឈានថ្នាក់កណ្តាល ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏ នឹងទៅ កើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មីប្រមាណមិនបាន(អប្បមាណាភាព្រហ្ម) មានឤយុប្រមាណ៤កប្ប[xiii] ។ បើ បំពេញ ឈានថ្នាក់ខ្ពស់ ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មីរុងរឿង(អភស្សរា ព្រហ្ម) មាន ឤយុប្រមាណ៨កប្ប[xiv] ។