navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: កំណែទម្រង់វិស័យអប់រំ

កំណែទម្រង់វិស័យអប់រំ

ព្រះរាមាទី៦ គឺជាស្តេចសៀមដំបូងគេបង្អស់ដែលបានបង្កើតនូវគំរូរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ព្រះអង្គចង់ដឹងថាតើប្រទេសសៀមនឹងដើរទៅមុខដូចម្តេចនៅក្រោមប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងបែបបស្ចឹមលោក។ ព្រះអង្គក៏បានប្រទះឃើញនូវគុណសម្បត្តិនៅក្នុងប្រព័ន្ធនោះហើយគិតថាសៀមអាចឈានទៅមុខបន្តិចម្តងៗបាន ប៉ុន្តែមិនអាចទទួលយកបានភ្លាមៗនោះទេ ព្រោះថាប្រជាជនខ្លួនភាគច្រើនមិនមានចំណេះដឹងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីយល់ពីបម្លាស់ប្តូរបែបនេះនោះឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ វិស័យអប់រំជាន់ខ្ពស់ក៏ចាប់ដំណើរការនៅប្រទេសសៀម។ ព្រះរាមាទី៦ បានបើកមហាវិទ្យាល័យរជិរាវុធ ហើយនិងសកលវិទ្យាល័យដំបូងគេបង្អស់នៅប្រទេសថៃគឺសកលវិទ្យាល័យចុល្លាង្ករណ៍។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: សង្គ្រាមលោកលើកទី១

សង្គ្រាមលោកលើកទី១

170px170pxព្រះបាទរាមាទី៦ នៃសៀម បានចេញព្រះរាជបញ្ជានៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ថាឱ្យផ្លាស់ប្តូរទង់ជាតិថៃពីទង់ក្រហមដែលមានដំរីសនៅពីលើទៅទង់ដែលមានឆ្នូតពណ៌។
thumb|កងកម្លាំងបេសនកម្មសៀមនៅឯទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩១៩។

ដើម្បីធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងសៀមនឹងអង់គ្លេសកាន់តែជិតស្និទ, នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ប្រទេសសៀមក៏បានប្រកាសសង្គ្រាមលើប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ និងអូទ្រីស-ហុងគ្រី។ ការចូលរួមរបស់សៀមនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានបណ្តាលឱ្យសៀមទទួលបានអាសនៈមួយនៅឯសន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងវែសៃ។ រដ្ឋមន្រ្តីការបរទេសរបស់សៀមឈ្មោះតេវ៉ាវង្ស៍បានប្រើឱកាសនេះដើម្បីបដិសេដទៅនឹងសន្ធិសញ្ញាទាំងប៉ុន្មានដែលសៀមបានចុះនាសតវត្សទី១៩ និងការស្តារអធិបតេយ្យភាពរបស់សៀមទាំងស្រុងឡើងវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានយល់ស្របទៅនឹងសំណើរបស់សៀមនៅឆ្នាំ១៩២០ ហើយក្រោយមក បារាំងនិងអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ១៩២៥។ ជ័យជម្នះរបស់សៀមនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកនោះបានផ្តល់នូវប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំងដល់ព្រះរាជា ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន វាក៏រំសាយទៅវិញដោយសារតែបញ្ហាផ្សេងៗទៀតមានដូចជា ការចំណាយប្រាក់ចំណូលជាតិហួសប្រមាណទៅលើសង្គ្រាមលោកដែលជាហេតុនាំឱ្យកើតមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៩។ ជាតិសៀមក៏កើតមានការព្រួយបារម្ភមួយទៀតបន្ទាប់ពីបានដឹងឮថាព្រះរាជាគឺពុំមានបុត្រាស្នងតំណែង។ រឿងនេះបានបណ្តាលឱ្យមានអស្ថេរភាពដល់រាជាធិបតេយ្យសៀមនាពេលនោះព្រោះតែអវត្តមាននៃរជ្ជទាយាទ។

រជារិវុធ (ព្រះរាមាទី៦) ក៏ចូលព្រះទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៩២៥ ក្នុងព្រះជន្មាយុត្រឹម ៤៤ ព្រះវស្សា។ ការចូលទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យរាជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសសៀមមានភាពចុះខ្សោយជាខ្លាំង។ តែទោះបីជាយ៉ាងណា រជារិវុធត្រូវបានប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាមប្រជាធិផុកឡើងស្នងរាជ្យសម្បត្តិបន្តពីទ្រង់។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: បដិវត្តន៍

បដិវត្តន៍
thumb|left|ក្រុមទាហានថៃកំពុងឈររងចាំទទួលបញ្ជានៅឯទីលានព្រះរាជវាំងឌូស៊ីតនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣២។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ ដោយសារតែប្រទេសសៀមកំពុងមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ ឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាក៏ចេញសេចក្តីសម្រេចកាត់បន្ថយការចំណាយរបស់ជាតិហើយក្នុងនោះរួមមានទាំងថវិកាយោធាផងដែរ។ ប្រជាធិផុកទ្រង់ដឹងថាការប្រកាន់គោលនយោបាយបែបនេះនឹងបង្កើតការមិនពេញចិត្តច្រើន ជាពិសេសគឺនៅក្នុងជួរកងទ័ព។ ដូច្នេះហើយបានជាព្រះអង្គបានកោះប្រជុំក្រុមមន្រ្តីពិសេសដើម្បីពន្យល់ពិភាក្សាអំពីមូលហេតុអ្វីបានជាការកាត់បន្ថយការចំណាយនោះគឺជារឿងចាំបាច់និងសំខាន់។ នៅក្នុងសុន្ទរកថារបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានថ្លែងថា៖ "ខ្លួនខ្ញុំនេះផ្ទាល់គឺមិនដឹងអ្វីអំពីរឿងហិរញ្ញវត្ថុនោះទេ ខ្ញុំគ្រាន់តែស្តាប់តាមយោបល់របស់អ្នកដទៃហើយជ្រើសយកជម្រើសដែលខ្ញុំគិតថាល្អជាងគេប៉ុណ្ណោះ...ប្រសិនបើខ្ញុំរើសជម្រើសណាខុសនោះ ខ្ញុំពិតជាសមនឹងទទួលបានការលើកលែងទោសពីប្រជាជនសៀមណាស់។"

គ្មានស្តេចសៀមអង្គណាដែលធ្លាប់ថ្លែងសេចក្តីចេញមកបែបនេះនោះទេតាំងពីរដ្ឋសៀមទំនើបកើតចេញមក។ មនុស្សមួយចំនួនបាននាំគ្នាបកស្រាយថា សុន្ទរកថាដែលបានថ្លែងដោយប្រជាធិផុកនោះគឺមិនដូចអ្វីដែលទ្រង់ស្មាន់នោះទេ វាគឺជាការអំពាវនាវត្រង់ៗឱ្យប្រជាជនថៃមានការយោគយល់និងចូលធ្វើសហប្រតិបត្តិការជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលទ្រង់។ ពួកអ្នកទាំងនោះយល់ឃើញវាថាជាសញ្ញានៃភាពទន់ខ្សោយនិងជាភ័ស្តុតាងបញ្ជាក់ថាប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់សៀមក្រោមព្រះបាទប្រជាធិផុកដែលនូវតែបន្តរក្សារបបអត្ថាធិបតេយ្យនេះគួរតែលុបបំបាត់ចោលភ្លាម។ ភាពចលាចលផ្នែកនយោបាយនៅឯរាជធានីក៏កើតមានឡើងហើយនៅក្នុងខែមេសា ព្រះរាជាក៏បានយល់ព្រមក្នុងការណែនាំនូវរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយដែលតម្រូវឱ្យទ្រង់ចែករំលែកអំណាចជាមួយនឹងនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ តែទោះបីជាយ៉ាងណា វាគឺនូវតែមិនគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ពួកមូលវិវដ្តនៅក្នុងជួរយោធា។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣២ ខណៈពេលដែលព្រះរាជាយាងទៅលេងមាត់សមុទ្រ កងពលទីក្រុងបាងកកក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើការបះបោរហើយក៏ដណ្តើមអំណាចបានពីព្រះរាជា។ ការបះបោរនោះគឺបានដឹកនាំដោយក្រុមមន្រ្តីចំនួន ៤៩ រូបដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា"គណរដ្ឋសាដន" (ឬបកប្រែមកថា គណបក្សប្រជាជន)។ រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការនៅថៃដែលមានអាយុកាលជាង ៨០០ ឆ្នាំក៏ត្រូវបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃនោះ។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: វប្បធម៌

វប្បធម៌
សម្លៀកបំពាក់
ដើមរតនកោសិន្ទ្រ៍
ដូចនឹងសម័យអយុធ្យាដែរ ទាំងប្រុសទាំងស្រីគឺស្លៀកសំពត់ចងចង្កេះដែរគេតែងហៅថាសំពត់ចងក្បិន។ សម្រាប់បុរសៗសំពត់ចងក្បិនគឺគេពាក់វាពីត្រឹមចង្កេះរហូតទៅដល់ភ្លៅហើយចំណែកឯស្រ្តីវិញគឺពាក់វាបិតបាំងពីដើមទ្រូងហូរទៅដល់ក្រោមជង្គង់។ ការស្លៀកពាក់បង្ហាញទ្រូងឬជើងក៏ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ផងដែរថាជាផ្នែកមួយនៃច្បាប់នៃការស្លៀកពាក់ផ្លូវការរបស់ថៃ។ ក្រោយពីនគរអយុធ្យាត្រូវបានដួលរលំទាំងស្រុង ស្ត្រីជនជាតិថៃក៏បាននាំគ្នាកាត់សក់ខ្លីហើយក្រោយមកវាក៏ក្លាយជាម៉ូដសក់ដ៏និយមមួយសម្រាប់ស្ត្រីៗរហូតដល់សតវត្សទី២០។ មុនសតវត្សទី២០ ដើម្បីមើលសម្គាល់មនុស្សទៅតាមវណ្ណៈ គឺគេមើលតាមស្បែកក្រណាត់នៃសម្លៀកបំពាក់មានដូចជា ក្រណាត់កប្បាស និងក្រណាត់សូត្រជាដើម។
រតនកោសិន្ទ្រ៍សម័យ
នៅកំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ សមាជិករាជវង្សសៀមក៏ជ្រើសយកម៉ូតសម្លៀកបំពាក់តាមជនជាតិអង់គ្លេស។" សម្លៀកបំពាក់ដែលពាក់នៅក្នុងរាជវាំងនិងឯកសណ្ឋានសម្រាប់ពាក់នៅក្នុងពិធីបុណ្យផ្សេងៗគឺសុទ្ធតែច្នៃបង្កើតឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍ទាំងអស់។  ការស្លៀកពាក់បែបពួកបស្ចឹមបូព៌ាក៏ចាប់ផ្តើមមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងសម្រាប់អ្នករស់នៅឯទីក្រុងបាងកក។ នៅដើមទស្សវត្តឆ្នាំ១៩០០ ស្តេចវជិរាវុធបានចេញយុទ្ធនាការជម្រុញឱ្យនារីថៃចូលទុកសក់ឱ្យវែងហើយស្លៀកសារ៉ុងជំនួសឱ្យសំពត់ចងក្បិនវិញ។
ស្ថាបត្យកម្ម
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: សម្លៀកបំពាក់

សម្លៀកបំពាក់
ដើមរតនកោសិន្ទ្រ៍
ដូចនឹងសម័យអយុធ្យាដែរ ទាំងប្រុសទាំងស្រីគឺស្លៀកសំពត់ចងចង្កេះដែរគេតែងហៅថាសំពត់ចងក្បិន។ សម្រាប់បុរសៗសំពត់ចងក្បិនគឺគេពាក់វាពីត្រឹមចង្កេះរហូតទៅដល់ភ្លៅហើយចំណែកឯស្រ្តីវិញគឺពាក់វាបិតបាំងពីដើមទ្រូងហូរទៅដល់ក្រោមជង្គង់។ ការស្លៀកពាក់បង្ហាញទ្រូងឬជើងក៏ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ផងដែរថាជាផ្នែកមួយនៃច្បាប់នៃការស្លៀកពាក់ផ្លូវការរបស់ថៃ។ ក្រោយពីនគរអយុធ្យាត្រូវបានដួលរលំទាំងស្រុង ស្ត្រីជនជាតិថៃក៏បាននាំគ្នាកាត់សក់ខ្លីហើយក្រោយមកវាក៏ក្លាយជាម៉ូដសក់ដ៏និយមមួយសម្រាប់ស្ត្រីៗរហូតដល់សតវត្សទី២០។ មុនសតវត្សទី២០ ដើម្បីមើលសម្គាល់មនុស្សទៅតាមវណ្ណៈ គឺគេមើលតាមស្បែកក្រណាត់នៃសម្លៀកបំពាក់មានដូចជា ក្រណាត់កប្បាស និងក្រណាត់សូត្រជាដើម។
រតនកោសិន្ទ្រ៍សម័យ
នៅកំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ សមាជិករាជវង្សសៀមក៏ជ្រើសយកម៉ូតសម្លៀកបំពាក់តាមជនជាតិអង់គ្លេស។" សម្លៀកបំពាក់ដែលពាក់នៅក្នុងរាជវាំងនិងឯកសណ្ឋានសម្រាប់ពាក់នៅក្នុងពិធីបុណ្យផ្សេងៗគឺសុទ្ធតែច្នៃបង្កើតឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍ទាំងអស់។  ការស្លៀកពាក់បែបពួកបស្ចឹមបូព៌ាក៏ចាប់ផ្តើមមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងសម្រាប់អ្នករស់នៅឯទីក្រុងបាងកក។ នៅដើមទស្សវត្តឆ្នាំ១៩០០ ស្តេចវជិរាវុធបានចេញយុទ្ធនាការជម្រុញឱ្យនារីថៃចូលទុកសក់ឱ្យវែងហើយស្លៀកសារ៉ុងជំនួសឱ្យសំពត់ចងក្បិនវិញ។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: ដើមរតនកោសិន្ទ្រ៍

ដើមរតនកោសិន្ទ្រ៍
ដូចនឹងសម័យអយុធ្យាដែរ ទាំងប្រុសទាំងស្រីគឺស្លៀកសំពត់ចងចង្កេះដែរគេតែងហៅថាសំពត់ចងក្បិន។ សម្រាប់បុរសៗសំពត់ចងក្បិនគឺគេពាក់វាពីត្រឹមចង្កេះរហូតទៅដល់ភ្លៅហើយចំណែកឯស្រ្តីវិញគឺពាក់វាបិតបាំងពីដើមទ្រូងហូរទៅដល់ក្រោមជង្គង់។ ការស្លៀកពាក់បង្ហាញទ្រូងឬជើងក៏ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ផងដែរថាជាផ្នែកមួយនៃច្បាប់នៃការស្លៀកពាក់ផ្លូវការរបស់ថៃ។ ក្រោយពីនគរអយុធ្យាត្រូវបានដួលរលំទាំងស្រុង ស្ត្រីជនជាតិថៃក៏បាននាំគ្នាកាត់សក់ខ្លីហើយក្រោយមកវាក៏ក្លាយជាម៉ូដសក់ដ៏និយមមួយសម្រាប់ស្ត្រីៗរហូតដល់សតវត្សទី២០។ មុនសតវត្សទី២០ ដើម្បីមើលសម្គាល់មនុស្សទៅតាមវណ្ណៈ គឺគេមើលតាមស្បែកក្រណាត់នៃសម្លៀកបំពាក់មានដូចជា ក្រណាត់កប្បាស និងក្រណាត់សូត្រជាដើម។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: រតនកោសិន្ទ្រ៍សម័យ

រតនកោសិន្ទ្រ៍សម័យ
នៅកំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ សមាជិករាជវង្សសៀមក៏ជ្រើសយកម៉ូតសម្លៀកបំពាក់តាមជនជាតិអង់គ្លេស។" សម្លៀកបំពាក់ដែលពាក់នៅក្នុងរាជវាំងនិងឯកសណ្ឋានសម្រាប់ពាក់នៅក្នុងពិធីបុណ្យផ្សេងៗគឺសុទ្ធតែច្នៃបង្កើតឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍ទាំងអស់។  ការស្លៀកពាក់បែបពួកបស្ចឹមបូព៌ាក៏ចាប់ផ្តើមមានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងសម្រាប់អ្នករស់នៅឯទីក្រុងបាងកក។ នៅដើមទស្សវត្តឆ្នាំ១៩០០ ស្តេចវជិរាវុធបានចេញយុទ្ធនាការជម្រុញឱ្យនារីថៃចូលទុកសក់ឱ្យវែងហើយស្លៀកសារ៉ុងជំនួសឱ្យសំពត់ចងក្បិនវិញ។
អាណាចក្រសុខោទ័យ

អាណាចក្រសុខោទ័យ គឺជានគរដើមរបស់ថៃ ដែលនៅតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសុខោទ័យ  ស្ថិតនៅភាគខាងជើងភាគកណ្តាលនៃ ប្រទេសថៃ ។ នគរនេះមានកំណើតប្រហែលពីឆ្នាំ ១២៣៨ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៤៣៨ ហើយត្រូវបានគេដឹងជាទូទៅថាជា“ នគរថៃដំបូង” នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រថៃនៅសតវត្សរ៍ទី ២០ ។ ប្រាសាទដែលនៅសេសសល់ពីរដ្ឋធានីចាស់ ឥឡូវនេះមានចម្ងាយ១២ គីឡូម៉ែត្រ  នៅខាងក្រៅ សុខោទ័យ នៅ Tambon ដនមឿងកៅ ត្រូវបានរក្សាទុកជា ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ និងបានកំណត់តំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ។ទីក្រុងរដ្ឋថៃជាច្រើនបានទទួលឯករាជ្យបន្តិចម្ដងៗ ពីចក្រភពខ្មែរដែលកាន់តែទន់ខ្សោយទៅៗ ។ ទីក្រុងរដ្ឋនោះត្រូវបានគេនិយាយថាសុខោទ័យបានបង្កើតឡើងដោយក្សត្រមួយអង្គ នគរខ្លាំងដោយសារតែពុកឃុន ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យ (ពាក្យ ពុកឃុន មានន័យថា លោកឪ)នៅឆ្នាំ១២៣៨គ.ស. ។ លក្ខណៈនយោបាយហៅតាមបុរាណហៅតាមបុរាណថា'ឪពុកគ្រប់គ្រងកូន' ដែលស្ថិតស្ថេរមកដល់ពេលនេះ ។ គ្រប់គ្នាអាចនាំយកបញ្ហារបស់ពួកគេទៅទូលស្ដេចដោយផ្ទាល់ ដោយមានកណ្ដឹងនូវពីមុខព្រះបរមរាជវាំងសម្រាប់គោលបំណងនេះ ។ ទីក្រុងត្រូវបានត្រួតត្រាមួយរយៈខ្លីនូវតំបន់ ដែលបានកាន់កាប់ក្រោមការគ្រប់គ្រងស្ដេចរាមកំហែង ជាអ្នកបង្កើតអក្ខរក្រមថៃ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះអង្គនៅឆ្នាំ១៣៦៥ នគរក៏បានធ្លាក់ចុះនិងក្លាយជាប្រធានបទ ដើម្បីការធ្វើឲលេចឡើងនូវរដ្ឋថៃ៖ នគរអយុធ្យានៅតំបន់ទន្លេចៅពញាខាងក្រោម ។

រដ្ឋថៃផ្សេងមួយទៀតដែលមានរួមគ្នា ជាមួយសុខោទ័យគឺជារដ្ឋស្រែមួយលាននៅខាងជើង តាំងនៅឆៀងម៉ៃ ។ ស្ដេចពញាម៉័ងក្រៃជាស្ថាបនិកនៃរដ្ឋនេះ ។ ទីក្រុងរដ្ឋនេះបានផុសឡើងនៅសម័យដូចគ្នាដូចសុខោទ័យ ។ ជាសក្ខីភាពស្រែមួយលានបានក្លាយ ជាសម្ព័ន្ធមិត្តិដ៏ជិស្និទ្ធនឹងសុខោទ័យ ។ បន្ទាប់ពីនគរអយុធ្យាបានលេចផុសឡើង និងពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនពីជ្រលងទន្លេចៅពញាមក សុខោទ័យជាចុងក្រោយក៏បានត្រូវបង្ក្រាប ។ សង្គ្រាមស៊ីសាច់ហុតឈាមរវាងនគរស្រែមួយលាន និងអយុធ្យាក៏បានបន្តជានិច្ចហើយឆៀងម៉ៃនៅទីបញ្ចប់ ក៏បានរាបទាបក្លាយជា'ប្រទេសចំនុះ'អយុធ្យា ។
អាណាចក្រសុខោទ័យ: សម័យមន

សម័យមន 
បើយោងទៅតាម របាក្សត្រភាគខាងជើងថៃ សុខោទ័យ ( ថៃ : ศุโขทัย ) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រាយ៉ា (Paliraj) ដែលមកពី អាណាចក្រល្វោ ក្នុង 678 គ.ស  ។
អាណាចក្រសុខោទ័យ: ក្នុងសម័យអាណាចក្រខ្មែរ

ក្នុងសម័យអាណាចក្រខ្មែរ 
ការតាំងទីលំនៅនេះបានចាប់ផ្តើមជា ទីតាំងរបស់ ខ្មែរ ។  ក្នុងកំឡុងរជ្ជកាលនៃ ចក្រភពខ្មែរ ជនជាតិខ្មែរ បាន សាងសង់បូជនីយដ្ឋានខ្លះនៅទីនោះពួកគេខ្លះបានរួចជីវិតនៅក្នុង ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ ដូចជាទីសក្ការបូជាតាហ្វាដាងវត្តផាផៃហ្លួងនិងវត្តស៊ីសៃវ៉ាយ។  ប្រហែល ៥០ គីឡូម៉ែត្រភាគខាងជើងនៃសុខោទ័យគឺជាទីបញ្ជាការយោធាខ្មែរមួយទៀតរបស់ ស៊ីស សតឆាណាឡៃ ឬ ស្រីសាចាណាឡាឡា ។ 

នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី ១៣ កុលសម្ព័ន្ធ តៃ ដែលដឹកនាំដោយ ស៊ីឥន្ទ្រឥន្រ្ទបាន បះបោរប្រឆាំងនឹងចៅហ្វាយខេត្តខ្មែរនៅសុខោទ័យយ៉ាងណាហើយបានបង្កើតសុខោទ័យជារដ្ឋថៃឯករាជ្យហើយនៅតែជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចតៃរហូតដល់ចុងសតវត្សទីដប់បួន។
អាណាចក្រសុខោទ័យ: ការរំដោះពីឡាវ

ការរំដោះពីឡាវ 

មុនសតវត្សរ៍ទី ១៣ នរគថៃ បានកើតមានឡើងនៅតំបន់ខ្ពង់រាបភាគខាងជើងរួមទាំង នគរង៉ុនយ៉ាង នៃជនជាតិ តៃយ័ន (ផ្តោតលើ ឈៀងសែន និងអ្នកកាន់តំណែងមុននៃ ឡានណា ) និង អាណាចក្រហុកខេម របស់ជនជាតិ តៃលឺ (ផ្តោតលើ ឈៀង ហ៊ុង (សព្វថ្ងៃនេះ ជីងហុងនៅ ក្នុង ប្រទេសចិន ) ។ សុខោទ័យបានមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មនិងជាផ្នែកមួយនៃ ល្វោ (សម័យបច្ចុប្បន្ន លពបុរី ) ដែលស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់ អាណាចក្រខ្មែរ ។ ការធ្វើចំណាកស្រុករបស់ប្រជាជនតៃបានចូលទៅក្នុងផ្នែកខាងលើ ចៅប្រាយ៉ា ជ្រលងភ្នំបន្តិចម្តង ៗ ។

មិត្តភក្តិពីរនាក់គឺភូឃុន បាំងកាងហាវ និងផូឃុន ហ្វាមឿងបាន បះបោរប្រឆាំងនឹង ចៅហ្វាយខេត្តសុខោទ័យរបស់ ចក្រភពខ្មែរ ។ ឃុន មុននឹងក្លាយជាងារសក្តិភូមិថៃគឺជាឋានៈ តៃ សម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រងទីក្រុងដែលមានកំពែងរឹងមាំនិងភូមិនៅជុំវិញដែលរួមគ្នាហៅថា មឿង ។ ក្នុងការប្រើប្រាស់ដែលមានវ័យចំណាស់បានដាក់បុព្វបទដោយ pho ( พ่อ ) "ឪពុក"  (ប្រៀបធៀបនៅក្នុងសំឡេងនិងន័យ នៅតាមជនបទជាភាសាអង់គ្លេស paw ) ។ Bangklanghao បានគ្រប់គ្រងសុខោទ័យជា ស្រី ឥន្ទ្រឥន្ទ្រិ តា - ហើយបានចាប់ផ្តើម រាជវង្សផារាំង- គាត់បានពង្រីកនគរដំបូងរបស់គាត់ទៅទីក្រុងជាប់ព្រំដែន។ នៅចុងបញ្ចប់នៃរជ្ជកាលរបស់លោកនៅក្នុង 1257, នគរសុខោទ័យគ្របដណ្តប់ជ្រលងភ្នំខាងលើទាំងមូលនៃ ទន្លេចៅពញា (បន្ទាប់មកគេស្គាល់ថាជាแม่น้ำ ( ណាម Mae "មាតាទឹក") ដែលជាឈ្មោះថៃទូទៅសម្រាប់ទន្លេ។ )

ប្រវត្តិវិទូជនជាតិថៃបុរាណបានចាត់ទុកថាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យគឺជាការចាប់ផ្តើមនៃប្រជាជាតិរបស់ពួកគេពីព្រោះគេដឹងតិចតួចអំពីនគរមុនសុខោទ័យ។ ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើបបង្ហាញថាប្រវត្តិសាស្ត្រថៃបានចាប់ផ្តើមមុនសម័យសុខោទ័យ។ ប៉ុន្តែមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសុខោទ័យនៅតែជាព្រឹត្តិការណ៍ប្រារព្ធ។

វត្តសាផានហ៊ិនឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ

ព្រះអាខណាវត្តស៊ីជុំឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ
អាណាចក្រសុខោទ័យ: ការពង្រីកនៅក្រោមរ៉ាមខេម

ការពង្រីកនៅក្រោមរ៉ាមខេម 
ភូឃុនបាងមឿង និងបងប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ រ៉ាមខាំហៀង បានពង្រីកអាណាចក្រសុខោទ័យ។ ទៅភាគខាងត្បូង Ramkamhaeng ដាក់ក្នុងព្រះរាជ្យនៃសុវណ្ណភូមិនិងស្រី Thamnakorn (ការ Tambralinga ) និងតាមរយៈ Tambralinga បានអនុម័ត ថេរវាទ ជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ ប្រវត្តិសាស្រ្តប្រពៃណីបានពិពណ៌នាអំពីការពង្រីកសុខោទ័យតាមរបៀបដ៏អស្ចារ្យហើយភាពត្រឹមត្រូវនៃការអះអាងទាំងនេះត្រូវបានជំទាស់។ នៅភាគខាងជើង Ramkamhaeng ដាក់ Phrae និង Muang Sua (ហ្លួងព្រះបាង) ក្រោមការគោរព ។

នៅភាគខាងលិច Ramkhamhaeng បានជួយ មន នៅក្រោមវ៉ា រ៉េរ (ដែលត្រូវបានគេនិយាយថាបានយកឈ្នះកូនស្រីរបស់ Ramkamhaeng) ដើម្បីរំដោះខ្លួនចេញពី ការគ្រប់គ្រងរបស់ បាកាន ហើយបានបង្កើតនគរមួយនៅឯនគរ ម៉ាតាបាន (ក្រោយមកពួកគេបានផ្លាស់ទៅ ប៉េហ្គូ ) ។ ដូច្នេះប្រវត្ដិវិទូថៃបានចាត់ទុកព្រះរាជាណាចក្រម៉ាតាប៉ានជាដៃទន្លេសុខោទ័យ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែងការត្រួតត្រារបស់សុខោទ័យប្រហែលជាមិនត្រូវបានពង្រីករហូតមកដល់ពេលនេះទេ។

ទាក់ទងទៅនឹងវប្បធម៌វិញ Ramkhamhaeng បានស្នើសុំព្រះសង្ឃមកពី Sri Thamnakorn ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយសាសនាថេរវាទនៅសុខោទ័យ។ នៅឆ្នាំ ១២៨៣ ស្គ្រីនសុខោទ័យ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ Ramkamhaeng ដោយបង្កើតទៅជា Ramkamhaeng Stele ដ៏ចម្រូងចម្រាសដែល រកឃើញដោយ មង្គលទី ៦០០ ឆ្នាំក្រោយមក។ អក្សរស៊ូគូថៃក្រោយមកបានវិវត្តទៅជាអក្សរថៃសម័យបច្ចុប្បន្ន។

នេះក៏ជាពេលដែលទំនាក់ទំនងដំបូងជាមួយ រាជវង្សយាន ត្រូវបានបង្កើតឡើងហើយសុខោទ័យបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនបេសកកម្មពាណិជ្ជកម្មទៅកាន់ប្រទេសចិន។ របស់ល្អដែល នាំចេញ ពីសុខោទ័យគឺ សាំងកាឡុក ( ផើងផ្កា រាជវង្សសុង ) ដែលជាសម័យតែមួយគត់ដែលសៀមបានផលិតសេរ៉ាមិចតាមបែបចិនហើយត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅសតវត្សរ៍ទី ១៤ ។
អាណាចក្រសុខោទ័យ: ការធ្លាក់ចុះនិងការត្រួតត្រារបស់អយុធ្យា

ការធ្លាក់ចុះនិងការត្រួតត្រារបស់អយុធ្យា 
នៅដើមសតវត្សទីដប់បួនជនជាតិថៃនៃសុខោទ័យបានគ្រប់គ្រងប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្នភាគច្រើន។ មានតែខេត្តភាគខាងកើតប៉ុណ្ណោះដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរ។  បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់រ៉ាមខាហាំដៃទន្លេសុខោទ័យបានបែកបាក់។ Ramkhamhaeng ត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយកូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ Loethai ។ នគរ វេស្សន្តរអ៊ូ រ៉ាតរ៉ាត ដំបូង នៅភាគខាងជើងបន្ទាប់មកមិនយូរប៉ុន្មាន នគរឡាវ នៅ ហ្លួងព្រះបាង និង វៀងចន្ទន៍ ( វៀងចាន់ ) បានរំដោះខ្លួនពីត្រួតត្រារបស់ពួកគេ។ នៅឆ្នាំ ១៣១៩ រដ្ឋ មន នៅភាគខាងលិចបានបែកបាក់គ្នាហើយនៅឆ្នាំ ១៣២១ ឡាណាបានដាក់ តាក់ដែលជាទីក្រុងចំណាស់ជាងគេមួយស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សុខោទ័យស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ ទៅភាគខាងត្បូងទីក្រុងដែលមានអនុភាពនៃ សុវណ្ណបុរី ផងដែរបានបំបែកដោយឥតគិតនៅដើមរជ្ជកាល Loethai នេះ។ ដូច្នេះនគរនេះត្រូវបានកាត់បន្ថយយ៉ាងឆាប់រហ័សទៅជាអតីតសារៈសំខាន់ក្នុងស្រុករបស់ខ្លួនតែប៉ុណ្ណោះ។

នៅឆ្នាំ ១៣៤៩ កងទ័ពមកពី នគរអយុធ្យា បានចូលលុកលុយហើយដាក់សុខោទ័យនៅក្រោមដៃទន្លេរបស់នាង។  បន្ទាប់មកនៅឆ្នាំ ១៣៧៨ ស្តេច ល្វីថៃ ត្រូវចុះចូលចំពោះអំណាចថ្មីនេះក្នុងនាមជារដ្ឋរាជវង្ស។ 

Silajaruek Pokhun Ramkhamhaeng សារមន្ទីរជាតិបាងកក

នៅឆ្នាំ ១៤២៤ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ សៃលៃថៃ កូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ Phaya Ram និង Phaya Ban Muang ( Mahathammaracha IV ) បានប្រយុទ្ធដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក។ អ៊ិនថាឆាឆា នៃខេត្តអយុធ្យាបានធ្វើអន្តរាគមន៍និងបែងចែកនគររវាងអ្នកទាំងពីរ នៅពេលមហាត្មៈម៉ារ៉ាចាទី ៤ សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ១៤៣៨ ស្តេច បូ រ៉ាម៉ារ៉ាចា ទី ២ នៃអយុធ្យាបានតម្លើងកូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះរ៉ាមស៊ាន (ស្តេចនាពេលអនាគត Borommatrailokanat នៃអយុធ្យា) ធ្វើជា ឧបរាជ នៅសុខោទ័យ ដោយមានអម ដោយបុគ្គលិករដ្ឋបាលអយុធ្យានិងយោធភូមិភាគយោធាដែលជាការបញ្ចប់សុខោទ័យជានគរឯករាជ្យ។ ។ 

Silajaruek នៃសុខោទ័យគឺជាសិលាចារឹកថ្មរាប់រយដែលបង្កើតជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រនាសម័យនោះ។ ក្នុងចំណោមសិលាចារឹកសំខាន់បំផុតគឺសិលាចារុក្សភូឃុនរ៉ាមហាំង (សិលាចារឹកថ្មរបស់ស្តេចរ៉ាមខេមហៀង) ស៊ីឡាចារុកវត្តស្រិមជុម (កំណត់ហេតុអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រតំបន់និង ប្រទេសស្រីលង្កា ) និងស៊ីឡាចារុកវត្តផាមួង (កំណត់ត្រានយោបាយ-សាសនារបស់ស្តេចឡូតៃ) ។
អាណាចក្រសុខោទ័យ: ការរួមបញ្ចូលគ្នាបន្តិចម្តង ៗ ជាមួយអយុធ្យា

ការរួមបញ្ចូលគ្នាបន្តិចម្តង ៗ ជាមួយអយុធ្យា 
ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយវាមិនត្រូវបានបញ្ចូលនិងបញ្ចូលទៅក្នុងអាណាចក្រអយុធ្យាទេផ្ទុយទៅវិញ ម៉ាន់ដាឡា ទាំងពីរ និងប្រពៃណីរបស់ពួកគេបញ្ចូលគ្នាបន្តិចម្តង ៗ ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ១៥ និង ១៦ ។ សង្រ្គាមរដ្ឋបាលស្ថាបត្យកម្មការអនុវត្តសាសនានិងភាសារបស់សុខោទ័យបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ជនជាតិអយុធ្យា។ ដោយសាររាជាណាចក្រអយុធ្យាមិនទាន់មានរដ្ឋបាលកណ្តាលអតីតដែនដីសុខោទ័យដែលបច្ចុប្បន្នហៅថា“ ទីក្រុងខាងជើង” ឬ មឿង ខាងជើងបាន បន្តគ្រប់គ្រងដោយពួកអភិជនក្នុងស្រុកក្រោមការត្រួតត្រារបស់អយុធ្យា។ នៅក្នុងលក្ខខណ្ឌទំនើបរដ្ឋនេះអាចត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាប្រភេទនៃ“ សហព័ន្ធ” ។ “ ទីក្រុងភាគខាងជើង” ដ៏សំខាន់បំផុតឥឡូវនេះគឺ ភីតសានុឡុកដូចដែលសុគន្ធថៃបានបាត់បង់សារៈសំខាន់យ៉ាងច្រើន។ ពួកអភិជនភាគខាងជើងបានភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយពួកវរជនអយុធ្យាតាមរយៈសម្ព័ន្ធភាពអាពាហ៍ពិពាហ៍ហើយមេដឹកនាំយោធាភាគខាងជើងបានបម្រើការយ៉ាងលេចធ្លោនៅក្នុងជួរកងទ័ពអយុធ្យាខណៈដែលប្រពៃណីយោធានៅសុខោទ័យត្រូវបានចាត់ទុកថាតឹងរ៉ឹងជាង។ 

ពីឆ្នាំ ១៤៥៦ ដល់ ១៤៧៤ អតីតទឹកដីសុខោទ័យគឺជាកម្មវត្ថុនៃ សង្គ្រាមរវាងអយុធ្យានិងនគរថៃខាងជើង នៃ ឡានណា ។ នៅឆ្នាំ ១៤៦២ រដ្ឋសុខោទ័យបានបះបោរប្រឆាំងនឹងអយុធ្យាហើយបានចងសម្ព័ន្ធជាមួយសត្រូវរបស់ខ្លួនគឺឡានណា។ ក្នុងកំឡុងពេលនេះភីស្សាណុលបានបម្រើជា“ រាជធានីទី ២” នៃព្រះរាជាណាចក្រអយុធ្យាហើយនៅឆ្នាំ ១៤៦៣ ស្តេចបូរម៉ាត្រាឡៃកាណាតថែមទាំងបានផ្លាស់ទីលំនៅរបស់គាត់នៅទីនោះដោយសន្មតថាជិតដល់ជួរមុខ។ ពាណិជ្ជករព័រទុយហ្កាល់សហសម័យបានពណ៌នាក្រុងអយុធ្យានិងភីស្សានូឡុកថាជា“ រដ្ឋភ្លោះ” ។ ពួកអភិជនភាគខាងជើងដែលចុះមកពីវរជនសុខោទ័យចាស់តែងតែដើរតួជាអ្នកបង្កើតស្តេចនៅក្នុងជម្លោះស្នងរាជ្យអយុធ្យា។ នៅឆ្នាំ ១៥៦៩ មហា ត្មៈម៉ារ៉ាឆាបន្ទាប់មកចៅហ្វាយខេត្តភីស្សាណុលនិងឧបរាជក្រុងខាងជើងដែលអះអាងថាចុះពីរាជវង្សសុខោទ័យចាស់បានឡើងសោយរាជ្យអយុធ្យា។ 

បន្ទាប់ពីសមរភូមិនៃ ទន្លេ Sittaung ក្នុង 1583, នារាសូរ្យិ៍ បន្ទាប់មក uparaja (ឧបរាជ) នៃអយុធ្យានិងអ្នកគ្រប់គ្រងខេត្ត Phitsanulok ការផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅប្រជាជនដែលមកពីភាគខាងជើងទីក្រុងដោយបង្ខំ ខេត្ត Phitsanulok , សុខោទ័យ , លោក Phichai , Sawankhalok ( ស៊ី Satchanalai ), Kamphaeng Phet , Phichit និង បាង ទៅតំបន់ជុំវិញអយុធ្យា
អាណាចក្រស្រីវិជ័យ

អាណាចក្រស្រីវិជ័យ (; ) គឺជាអាណាចក្រថាឡាសសូក្រេទីករបស់ពុទ្ធសាសនាម៉ាឡេ ផ្អែកលើកោះស៊ូម៉ាត្រា (នៅឥណ្ឌូនេស៊ីសម័យទំនើប) ដែលមានឥទ្ធិពលជាច្រើនរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ អាណាចក្រស្រីវិជ័យជា​មជ្ឈមណ្ឌល​សំខាន់​មួយ​សម្រាប់​ការ​ពង្រីក​ពុទ្ធសាសនា​ពី​សតវត្ស​ទី​ ៧ ​ដល់​សតវត្ស​ទី​ ១២​ នៃ​ គ.ស. អាណាចក្រស្រីវិជ័យគឺជាអាណាចក្របង្រួបបង្រួមដំបូងគេដែលគ្រប់គ្រងប្រជុំកោះម៉ាឡេ ការងើបឡើងរបស់អាណាចក្រស្រីវិជ័យគឺស្របទៅនឹងការបញ្ចប់របស់សម័យកាលរបស់សមុទ្រម៉ាឡេ ដោយសារតែទីតាំង រដ្ឋដែលធ្លាប់មានអំណាចមួយនេះបានបង្កើតបច្ចេកវិទ្យាស្មុគស្មាញដោយប្រើប្រាស់ធនធានសមុទ្រ លើស​ពី​នេះ​ទៀត សេដ្ឋកិច្ច​របស់​ខ្លួន​បាន​ពឹង​ផ្អែក​ជា​លំដាប់​លើ​ពាណិជ្ជកម្ម​ដែល​រីក​ចម្រើន​ក្នុង​តំបន់ ដូច្នេះការប្រែក្លាយវាទៅជាសេដ្ឋកិច្ចផ្អែកលើទំនិញកិត្យានុភាព
អាណាចក្រឡានណា

អាណាចក្រ​ឡាន​ណា (អាណាចក្រស្រែមួយលាន) ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឡានណាថៃ ដែលគេហៅជាសាមញ្ញថា ឡានណា គឺជារដ្ឋទទួលឥទ្ធិពលឥណ្ឌាមានទីតាំងនៅប្រទេសថៃភាគខាងជើងបច្ចុប្បន្ន ចាប់ពីស.វទី១៣ ដល់ទី១៨។  

ការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌របស់ ប្រជាជនថៃខាងជើង បានចាប់ផ្ដើមតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ តាំងតែពីមាននគរមុន ឡានណាទៅទៀត។ ជាការបន្តនៃនគរ ងឿនយ៉ាង ឡានណាបានលេចចេញជារូបរាងខ្លាំងនៅសតវត្សទី១៥ ដែលអាចប្រជែងនឹង នគរអយុធ្យា ក្នុងសង្រ្គាមជាហូរហែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អាណាចក្រឡានណាបានចុះខ្សោយ ហើយក្លាយជា រដ្ឋចំណុះ នៃ រាជវង្សតុងហ្គ៊ូ នៅឆ្នាំ ១៥៥៨។ ឡានណា ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយស្តេចសាមន្តរាជជាបន្តបន្ទាប់ ទោះបីជាខ្លះទទួលបានស្វ័យភាពក៏ដោយ។ ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាបានដកថយបន្តិចម្តងៗ ប៉ុន្តែបន្ទាប់មកបានបន្តនៅពេលដែល រាជវង្សកូនបោង ថ្មីបានពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ១៧៧៥ ពួកមេទ័ពឡានណាបានចាកចេញពីការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាទៅចូលរួមជាមួយសៀមដែលនាំឱ្យមាន សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៧៥-៧៦) ។

បន្ទាប់ពីការដកថយរបស់កម្លាំងភូមា ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាលើឡានណាបានដល់ទីបញ្ចប់។ សៀម​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ស្តេច ​តាកស៊ីន ​នៃ ​នគរ​ធន​បុរី ដណ្តើម​បាន​ក្រុង​ឡាន​ណា​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៧៧៦ ។ ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​មក ឡានណា​បាន​ក្លាយ​ជា ​រដ្ឋ​ចំណុះ ​របស់​សៀម​ក្រោម ​រាជវង្ស​ចក្រី ​បន្ត​បន្ទាប់។

ពេញមួយពាក់កណ្តាលនៃទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨០០ រដ្ឋសៀមបានរុះរើឯករាជ្យភាព ឡានណា ដោយស្រូបចូលទៅក្នុងរដ្ឋជាតិ-សៀមដែលកំពុងលេចចេញឡើង។  ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៧៤ រដ្ឋសៀមបានរៀបចំឡើងវិញនូវនគរឡានណាជា មុនធន ផាយ៉ប ដែលនាំមកក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់សៀម។  រាជាណាចក្រឡានណាបានក្លាយទៅជាការគ្រប់គ្រងយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពពីមជ្ឈិមតាមរយៈប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចរបស់ សៀម ដែលបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩។   នៅឆ្នាំ១៩០៩ ព្រះរាជាណាចក្រ ឡានណា លែងមានឈ្មោះជារដ្ឋឯករាជ្យទៀតហើយ ខណៈដែលសៀមបានបញ្ចប់ការបោះបង្គោលព្រំដែនរបស់ខ្លួនជាមួយអង់គ្លេស និងបារាំង។
អាណាចក្រឡានណា: ឈ្មោះ

ឈ្មោះ 
អាណាចក្រឡានណា ត្រូវបានគេស្គាល់ដោយនាមនិទ្ទេសមួយចំនួនជាភាសាជិតខាង។ នៅ​ក្នុង ​កាលប្បវត្តិ និង​ប្រភព​ភូមា វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា ជីនមើ ព្យី (  ) ជីនមើ ជា ​ភាសា​ភូមា ​សម្គាល់ ឈៀងម៉ៃ ; ឬ យុន ព្យី ( ယွန်းပြည် ) យុន ជាពាក្យភូមាសម្រាប់ ប្រជាជនថៃខាងជើង ។ ជា ​ភាសា​ឡាវ គេ​ស្គាល់​ថា ​អាណាចក្រ​ឡាន​ណា (   )

កាលប្បវត្តិ ភាសាបាលី ហៅនគរថា យន់រដ្ឋា (នគរយុន) ឬ ពឹងហ្ការដ្ឋា (នគរមេពីង) ។ ក្នុង ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចិន​នៃ​រាជវង្សយន់ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅថា ប៉ាប៉ៃ ស៊ីហ្វូ (ចិន : 八百媳妇) ត្រូវបានបញ្ជាក់ជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ១២៩២។
អាណាចក្រឡានណា: ការបង្កើតដំបូង

ការបង្កើតដំបូង 
ម៉ាងរ៉ៃ ជាស្តេចទី២៥ នៃ ងឿនយ៉ាង (ឈៀងសែនបច្ចុប្បន្ន ) នៃរាជវង្សឡាវ៉ាចក្ររាជ ដែលមានមាតាជាព្រះនាងនៃនគរមួយនៅ ស៊ីបសងប៉ានណា ("ប្រជាជាតិទាំងដប់ពីរ") បានបង្រួបបង្រួនបណ្តា មឿង ងឿនយ៉ាង ទៅជានគរបង្រួបបង្រួមមួយ ឬ ម៉ានដាឡា និងចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយ ព្រះរាជាណាចក្រផាយ៉ៅ ដែលនៅជិតខាង។ នៅឆ្នាំ១២៦២ ម៉ាងរ៉ៃ បានផ្លាស់ប្តូររាជធានីពីងឿនយ៉ាង ទៅឆៀងរ៉ៃ ដែលទើបបង្កើតថ្មី ដោយដាក់ឈ្មោះទីក្រុងតាមខ្លួនទ្រង់។ បន្ទាប់​មក ម៉ាងរ៉ៃ បាន​ពង្រីក​ទៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង ហើយ​បាន​ត្រួតត្រា​នគរ ​មន ​នៅ ហរិបុញ្ជ័យ (ផ្តោត​លើ ឡាំផុន បច្ចុប្បន្ន) ក្នុង​ឆ្នាំ ១២៨១។ ស្តេចម៉ាងរ៉ៃ បានផ្លាស់ប្តូររាជធានីជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ ចាកចេញពីទីក្រុងឡាំផុន ដោយសារទឹកជំនន់ខ្លាំង ទ្រង់បានរសាត់ទៅតាំងធានី និងកសាង វៀង គុមកាំ នៅឆ្នាំ ១២៨៦/៧ ដោយស្នាក់នៅទីនោះរហូតដល់ឆ្នាំ ១២៩២ នៅពេលនោះ ទ្រង់បានផ្លាស់រាជធានីទៅនៅឈៀងម៉ៃ។ ព្រះអង្គបាន​ស្ថាបនា ​ឈៀងម៉ៃ ​នៅ​ឆ្នាំ​១២៩៦ ដោយ​បាន​ពង្រីក​វា​ទៅ​ជា​រាជធានី​នៃឡានណា។ ទឹកដីដែលបានគ្រប់គ្រងដោយ ម៉ាងរ៉ៃ រួមមានខេត្តភាគខាងជើងនៃប្រទេសថៃទំនើប (លើកលែងតែ ខេត្តព្រែ - ដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ សុខោទ័យ និង ផាយ៉ៅ និង ណាន ) កេងទុង, ម៉ង ណៃ និង ឈៀង ហុង ( ជីងហុង សម័យបច្ចុប្បន្ននៅ យូណាន ) ។ ទ្រង់ក៏បានកាត់បន្ថយឋានៈជា រដ្ឋចំណុះ និងបានទទួល សួយសារអាករ ពីតំបន់នៃវៀតណាមខាងជើងសម័យទំនើប ជាពិសេសនៅជ្រលងទន្លេ ខ្មៅ និង ក្រហម និងភាគច្រើននៃឡាវខាងជើង បូកនឹង ស៊ីបសងប៉ានណា នៃ ខេត្តយូណាន ដែលមាតារបស់ទ្រង់មានដើមកំណើត។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]
អាណាចក្រឡានណា: ការបែងបាក់ និងវិបុលភាព

ការបែងបាក់ និងវិបុលភាព 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ចេតិយកណ្តាលនៅ វត្ត ដយសុថេព , ឈៀងម៉ៃ
នៅប្រហែលឆ្នាំ១៣១១ ព្រះចៅ ម៉ាងរ៉ៃបានចូលទីវង្គត ហើយត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយបុត្រាទីពីររបស់ទ្រង់ឈ្មោះ ហ្គ្រាម៉ា ឬ ចាយ៉ាសាន រ៉ាម៉ា (ឃុន ហាំ)។ មិនយូរប៉ុន្មានទ្រង់បានដកព្រះកាយទៅ ឈៀង រ៉ៃ ហើយបានតែងតាំងបុត្រារបស់ទ្រង់ សែន​​​ ភូ ជា ឧបរាជ ( ស្តេចទីពីរ ) នៃឈៀងម៉ៃ។ បុត្រាពៅ​របស់ព្រះចៅ​ ម៉ាងរៃ​ គឺ ​ម៉ុង ណៃ ​បាន​ត្រឡប់​មក​គ្រង​រាជ្យ​វិញ​ដោយ​កាន់​កាប់ ​ហរិបុញ្ជ័យ ។ សែន ភូនិងអនុជឈ្មោះ ណាម ធឿម បានភៀសខ្លួនទៅរកបិតានៅឈៀងរ៉ៃ។ ណាម ទួម បានទទួលជោគជ័យក្នុងការបណ្តេញព្រះបិតុលារបស់ពួកគេ ដោយបានលើ សែន ភូ ឲ្យឡើងសោយរាជ្យវិញនៅឆ្នាំ ១៣២២ ឬ ១៣២៤។ សែន ភូ បានបង្កើតទីក្រុង ឈៀង សែន នៅឆ្នាំ ១៣២៥ ឬ ១៣២៨ មុនពេលចូលទីវង្គតនៅឆ្នាំ ១៣៣៤។ បុត្រារបស់ទ្រង់ឈ្មោះ ខាំ ហ្វូ បានបន្តដំណែងទ្រង់ ប៉ុន្តែបានសោយរាជ្យបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ មុនពេលដែលទ្រង់ត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយបុត្រារបស់ទ្រង់ ផា​ យូ ដែលបានលើករាជធានីទៅឈៀងម៉ៃម្តងទៀត។ នៅ​ទី​នោះ ទ្រង់​បាន​ពង្រឹង​ក្រុង ហើយ​បាន​សាង ​វត្ត​ព្រះ​សិង្ហ ។  

ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ  បានរីកចម្រើននៅឡានណា ក្នុងរាជ្យព្រះចៅ កែវ ណា ដែលបានសាង ចេតិយ នៃ ដយសុថេព នៅឆ្នាំ១៣៨៦។ កែវ ណា បានលើកតម្កើងនិកាយ លង្កាវង្ស ហើយនិមន្តព្រះសង្ឃពីសុខោទ័យ ជំនួសពុទ្ធសាសនាថេវវាទមនចាស់ ដែលឡានណាទទួលមរតកពីហរិបុញ្ជ័យ។[citation needed]

ឡានណាបានទទួលសុខសាន្ត ក្រោមរាជ្យព្រះចៅ សែនមឿងម៉ា (មានន័យថា ទីក្រុងមួយម៉ឺនមកដល់ — ដើម្បីថ្វាយសួយសារអាករ)។ ព្រឹត្តិការណ៍​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​ព្រួយ​បារម្ភ​តែ​មួយ​គត់បានកើតមាន គឺ​ការ​បះបោរ​ដែល​មិន​បាន​សម្រេច​ដោយ​ព្រះបិតុលាទ្រង់ ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់ មហាព្រហ្មទត្ត។ ព្រះ​មហា​ព្រហ្ម​ទត្ត​បាន​សុំ​ជំនួយ​ពី​អយុធ្យា។ ព្រះបាទ​បរមរាជា​ទី​១ នៃ​អយុធ្យា​បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​ទៅ​លុកលុយ​ឡានណា ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​គេ​វាយ​បក​វិញ។ នេះ​ជា​ជម្លោះ​ប្រដាប់​អាវុធ​លើក​ដំបូង​រវាង​នគរ​ទាំង​ពីរ។ ឡានណាបានប្រឈមមុខនឹងការឈ្លានពានពី រាជវង្សមីង ដែលទើបបង្កើតថ្មីក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះចៅសាំហ្វាងកេន។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]
អាណាចក្រឡានណា: ការពង្រីកនៅក្នុងរាជ្យព្រះចៅទីលោករ៉ាត

ការពង្រីកនៅក្នុងរាជ្យព្រះចៅទីលោករ៉ាត 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ផែនទី​ឡាន​ណា​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទទីលោករ៉ាត ( ១៤៤១-១៤៨៧ )
នគរ​ឡាន​ណា​មានឥទ្ធិពល​ខ្លាំង​ជាង​គេ​នៅ​ក្នុងរាជ្យព្រះចៅ ​ទីលោករ៉ាត (១៤៤១-១៤៨៧) ។ ព្រះអង្គ បានដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កពីបិតាទ្រង់ព្រះបាទសាំហ្វាងកេន ក្នុងឆ្នាំ១៤៤១ ។ ថូ ចយ ដែលជាអនុជរបស់ ទីលោករ៉ាត បានបះបោរដើម្បីដណ្ដើមរាជ្យបល្ល័ង្កឱ្យបិតាខ្លួន ហើយស្វែងរកការគាំទ្រពីអយុធ្យា។ ព្រះបាទ​បរម​រាជា​ទី​២ ​បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​ទៅ​ឡានណា​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៤៤២ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​គេ​វាយ​បក​វិញ ហើយ​ការ​បះបោរ​ក៏​ត្រូវ​បាន​បង្ក្រាប។ ទីលោករ៉ាត បានដណ្តើមកាន់កាប់អាណាចក្រជិតខាងផាយ៉ៅ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៦។

នៅភាគខាងត្បូង អាណាចក្រអយុធ្យាដែលកំពុងរីកចម្រើនក៏កំពុងមានអំណាចខ្លាំងផងដែរ។ ទំនាក់ទំនងរវាងរាជាណាចក្រទាំងពីរកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ ចាប់តាំងពីពួកអយុធ្យាបានគាំទ្រការបះបោររបស់ ថូ ចយ។ នៅឆ្នាំ ១៤៥១ យុត្ថាធិរ៉ា  ជាក្សត្រសុខោទ័យ ដែលមានជម្លោះជាមួយ ត្រៃលោកនាថ នៃអយុធ្យា បានប្រគល់ខ្លួនទៅឱ្យ ទីលោករ៉ាត។ យុត្ថាធិរ៉ា បានជំរុញឱ្យត្រៃលោកនាថវាយលុក ពិស្ណុលោក ដែលខ្លួនបានទាមទារ ដោយបញ្ឆេះ សង្គ្រាមអយុធ្យា-ឡានណា លើជ្រលងចៅព្រះយ៉ាខាងលើ (មានន័យថា ព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យ)។ នៅឆ្នាំ ១៤៦០ ចៅហ្វាយខេត្តឆាលៀងបានចុះចាញ់នឹងទីលោករ៉ាត។ ត្រៃលោកនាថ​បាន​ប្រើ​យុទ្ធសាស្ត្រ​ថ្មី​ហើយ​ផ្ដោត​លើ​សង្គ្រាម​ជាមួយ​ឡានណា​ដោយ​ផ្លាស់​រាជធានី​ទៅពិស្ណុលោក។ ឡានណាបានរងទុក្ខលំបាកដោយការវាយបក ហើយទីលោករ៉ាតបានចរចារសន្តិភាពនៅឆ្នាំ ១៤៧៥។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]

ព្រះចៅទីលោករ៉ាត ក៏ជាពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភដ៏ឆ្នើមនៃព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទផងដែរ។ នៅឆ្នាំ ១៤៧៧ ក្រុមប្រឹក្សាពុទ្ធសាសនិក ដើម្បីចងក្រងព្រះ ត្រៃបិដក ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅជិតក្រុងឈៀងម៉ៃ។ ទីលោករ៉ាត ក៏​បាន​សាងសង់​និង​ជួសជុល​ប្រាសាទ​គួរ​ឱ្យ​កត់​សម្គាល់​ជា​ច្រើន​ផង​ដែរ​។ ទីលោកការ៉ាត​បាន​ពង្រីក​ទឹកដីទៅ​ភាគ​ខាង​លិច​ដល់​រដ្ឋ​សាន​នៃ ​ឡៃ កា ស៊ីប៉ ម៉ុងណៃ និង ​យ៉ាន់ហ្វេ ។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]