គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: '''បរិច្ឆេទទី៨៖ កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ភាគទី១'''

បរិច្ឆេទទី៨៖ កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ភាគទី១ 
អ្វីគឺបឋវីកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ:? អ្វីជារស(កិច្ច)? អ្វីជាបទដ្ឋាន(ហេតុជិត)? អ្វីជា ឤនិសង្ស? អ្វីជាអត្ថន័យរបស់បឋវីកសិណ? បឋវី(ដី) មានប៉ុន្មានបែប? អ្វីជាបឋវីនិមិត្ដ? តើមណ្ឌល កសិណ(មណ្ឌល:) សាងឡើងដូចម្តេច? អ្វីគឺវិធីចំរើនកម្មដ្ឋានដោយបឋវីកសិណ?

 បឋវីកសិណ ការបដិបត្តិ លក្ខណ:  រស និង បទដ្ឋាន 
វិ        ការគិតដែលប្រកបឡើងដោយឤស្រ័យបឋវីនិមិត្ដជាឤរម្មណ៍ហៅថា“បឋវីកសិណ”។ ការនៅស្ងប់មិន កំរើកនៃចិត្តហៅថាការបដិបត្តិ។ បីតិសោមនស្សដែលជាប់ទាក់ទងទៅនឹងបឋវីនិមិត្ដជាលក្ខណ:របស់ បឋវីកសិណ។ ការមិនបោះបង់ជា់រសរបស់ប់ឋវីកសិណ។ ការមិនគិតរវើរវាយជាបទដ្ឋានរបស់ប់ឋវី កសិណ។

 ឤនិសង្ស 
បុ          អ្វីជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ[i]?

វិ          បឋវីកសិណមានឤនិសង្ស១២ប្រការគឺ: ១-និមិត្ដរមែងកើតឡើងបានដោយងាយ ព្រោះឤស្រ័យការ ចំរើន កម្មដ្ឋានដែលមានបឋវីកសិណជាឤរម្មណ៍។ ២-ចិត្តធ្វើការងាររបស់ខ្លួនគ្រប់យ៉ាង ដោយមិនមាន អ្វីមក រារាំងឡើយ ៣-ចិត្តធ្វើការងាររបស់ខ្លួនគ្រប់ពេល ដោយមិនមានអ្វីមករារាំងឡើយ ៤-ធ្វើឲ្យមាន ឫទ្ធិ ៥-ដើរ លើទឹកបានដូចជាដើរនៅលើដី ៦-ហោះទៅលើឤកាសបាន ៧-សំដែងឫទ្ធិផ្សេងៗបាន ៨-រលឹកជាតិបាន៩-មានត្រចៀកទិព្វ ១០-បាននូវលោកិយអភិញ្ញា ១១- ធ្វើឲ្យនៅជាសុខ ១២-នៅក្បែរទ្វារ នៃអមតស្ថាន។

 អត្ថន័យរបស់កសិណ 
បុ          ពាក្យថា “កសិណ” មានន័យដូចម្ដេច?

វិ          ការជ្រួតជ្រាបពេញ ហៅថាកសិណ ដូចដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់ទុកនៅក្នុងព្រះគាថានេះថា[ii]៖ 

 “កាលបើបុគ្គលរលឹកដល់ពុទ្ធគុណ  បីតិដែលនៅខាងក្នុងរមែងជ្រួតជ្រាបពោរពេញក្នុងរាងកាយ  កាលបើបុគ្គលគិតពង្រីកនូវបឋវីកសិណ កសិណនោះក៏ជ្រួតជ្រាបពេញក្នុងជម្ពូទ្វីប ចិត្តដែលមានបឋវីកសិណជាឤរម្មណ៍ ឧបមាដូចជារាងកាយដែលពោរពេញទៅដោយសេចក្តីសុខ ដូច្នោះដែរ” 

           ដោយការចំរើននូវកម្មដ្ឋានដូច្នេះ បុគ្គលធ្វើឲ្យមណ្ឌល: នេះ ផ្សព្វផ្សាយនៅគ្រប់ទី់កន្លែងបាន។

 ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី) 
បុ          ដីមានប៉ុន្មានប្រភេទ? ដីប្រភេទណាដែលបុគ្គលគួរយកធ្វើជានិមិត្ដក្នុងការបដិបត្តិកិម្មដ្ឋាន?

វិ        ដីមាន២ប្រភេទ[iii]គឺ ដីតាមធម្មជាតិ និងដីដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុក។ ភាពរឹងជាគុណសម្បត្តិរបស់ដីតាម ធម្មជាតិ។ នេះហៅថា ដីតាមធម្មជាតិ។ វត្ថុដែលធ្វើដោយដី ដែលបុគ្គលនោះជីកយកមកដោយខ្លួនឯង ឬអ្នកដទៃជីកយកមកក្ដី ហៅថាដីដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុក។ ដីមាន៤ពណ៌គឺ៖ ពណ៌ស, ពណ៌ខ្មៅ[iv], ពណ៌ក្រហម, និងពណ៌អរុណ។ ក្នុងទីនេះ យោគីមិនគួរតុបតែងអ្វីបន្ថែមទៅលើដីតាមធម្មជាតិទេ គួរដក ចេញនូវពណ៌ស ខ្មៅ និងក្រហមចេញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា កាលបើយោគីនោះចំរើន កម្មដ្ឋានដោយ សម្លឹងដីដែលប្រកបដោយពណ៌ទាំង៣នោះ លោកនឹងមិនបាននូវបដិភាគនិមិត្ដទេ។ ដោយការសម្លឹងពណ៌ ស ខ្មៅ និងក្រហម ឈ្មោះថាយោគីបំពេញនូវវណ្ណកសិណទៅវិញ។ ព្រោះហេតុ អ្វី? ព្រោះថា បើយោគី ចំរើនកម្មដ្ឋានដោយប្រកាន់យ់កដីតាមធម្មជាតិ ឬដីដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុកជា និមិត្ដ នោះ លោកនឹងបាននូវ បដិភាគនិមិត្ដ។ បើសិនជាដីនោះមានពណ៌អរុណ លោកគួរប្រកាន់យក និមិត្ដនោះចុះ។

ដីដែលមិនបានចាត់ត្រៀមទុក

បុ          និមិត្ដគឺដី ដែលមិនបានត្រៀមទុក គឺអ្វី?

វិ          ផ្ទៃដីដែលប្រាសចាកសំរាម គ្មានឫសឈើឬកញ្ចុំស្មៅ ស្ថិតនៅរយ:ចំងាយដែលឤចមើលឃើញ និងជួយ ជំរុញឲ្យកើតនូវការគិតថា “នេះហៅថាបឋវីសញ្ញា” បាននោះ ហៅថាដីដែលមិនបានត្រៀមទុក។          

           យោគីអ្នកបដិបត្តិដែលបាននូវបដិភាគនិមិត្ដ ទោះជាទទួលបានដោយវិធីដែលលំបាក ឬដោយវិធី ងាយស្រួលក្ដី លោកនឹងស្ថិតនៅមិនសាបសូន្យពីនិមិត្ដនោះទេ។ អ្នកដែលទើបតែចាប់ផ្តើមបដិបត្តិដើម្បីបាននូវ បឋមជ្ឈាន គួរប្រកាន់យកដីដែលបានចាត់ត្រៀមទុកជានិមិត្ដ និងធ្វើមណ្ឌលចុះ។ លោកមិនគួរចំរើនកម្មដ្ឋាន ដោយយកដីដែលមិនបានចាត់ត្រៀ់មទុកជានិមិត្ដឡើយ។

ការកសាងមណ្ឌល:កសិណ

បុ          តើ មណ្ឌល: បង្កើតឡើងដោយរបៀបណា?

វិ          បើយោគីប្រាថ្នានឹងបង្កើតកសិណលើផ្ទៃដី ជាដំបូងត្រូវជ្រើសរើសយកកន្លែងណាដែលស្ងាត់ ដូចជាក្នុងវត្ត្ត ក្នុងល្អាង ក្រោមដើមឈើ កន្លែងដែលគេឈប់នៅ កន្លែងដែលប្រក់បាំងគ្មានពន្លឺថ្ងៃជ្រាបចូល ឬនៅលើផ្លូវ ដែលគ្មានមនុស្សដើរ។ នៅគ្រប់ទីកន្លែងដូចដែលបានពោលមកខាងលើនេះ យោគីត្រូវបោសទីកន្លែងនោះ ឲ្យបានស្អាត ពង្រាបឲ្យរាបស្មើ ហើយអង្គុយចំងាយប្រហែលមួយនឹមនង្គ័លពីមណ្ឌល:។ ក្នុងទីកន្លែងទាំង នោះ និងដោយមានដីឥដ្ឋពណ៌អរុណនោះនឹងដៃ យោគីគប្បីរៀបចំកន្លែងឲ្យបានល្អ ដើម្បីនឹងឲ្យនិមិត្ដ កើតឡើង។ យោគីដួសទឹកនិងយកដីនោះមកលាយគ្នាក្នុងភាជន:ក្នុងបរិមាណមួយដ៏ល្មម ហើយរើសស្មៅ ឫសឈើ និងកំទេចកំទីចេញពីដីនោះឲ្យអស់។ គប្បីយកកំណាត់សំពត់មកបោសកន្លែងដែលសំឤត ហើយនោះ ឲ្យរឹតតែស្អាតឡើងថែមទៀត ដោយកុំឲ្យមានធូលីនៅសេសសល់។ គប្បីបិទបាំងកន្លែងអង្គុយ ឲ្យល្អ និងកំចាត់ពន្លឺដែលឤចមករុកកួនចេញឲ្យអស់ និងសាងឤសន:សំរាប់អង្គុយបំពេញកម្មដ្ឋាន។ គប្បី គូររង្វង់មូលឲ្យទៅតាមរបៀប គឺមិនជិតពេកមិនឆ្ងាយពេក ធ្វើរង្វង់មូលនោះឲ្យរាបស្មើ ដោយពុំឲ្យ មានវត្ថុអ្វី ដែលឤចចាត់ទុកថាជាគ្រឿងសំគាល់នៅលើនោះឡើយ។ រួចហើយយកដីល្បាយទឹកដែល គ្មានលាយ ពណ៌អ្វីទាំងអស់ ឬក៏គ្មានលាយពណ៌ជាពិសេសណាមួយនោះ ចេញពីភាជន:មកដាក់ក្នុង រង្វង់នោះ។ គួរយកអ្វីមកឃ្លុំដីល្បាយនោះឲ្យជិត និងថែដោយប្រុងប្រយ័ត្ន រហូតដល់ស្ងួត។ កាលបើដី ល្បាយនោះស្ងួត ហើយក៏ឤចធ្វើការតុបតែងជ្រុងដោយពណ៌ផ្សេងៗទៀតបាន។ រង្វង់មូ់លនោះឤចមាន ទំហំប៉ុនវែក ត្រឡោកដួសបាយ ឬប៉ុនផ្លែគងលោហ: ឤចមានរូបរាងមូលក៏បាន រាងត្រីកោណក៏បាន បួនជ្រុងស្មើក៏បាន ឬបួនជ្រុងទ្រវែងក៏បាន។ ការអធិប្បាយអំពីមណ្ឌល:  គប្បីយល់ដូចដែលបានពោល មកនេះចុះ។

           តាមដែលបុព្វាចារ្យធ្លាប់បានបង្រៀនមក មណ្ឌល:ដែលមានរាងមូល ជាមណ្ឌល:ដែលល្អជាទីបំផុត។ មណ្ឌល:នោះ ឤចដាក់លើកំណាត់សំពត់ លើបន្ទះក្ដារ ឬលើកំផែងក៏បាន។ តែការដែលសាងមណ្ឌល:នៅលើផ្ទៃ ផែនដី គឺជាការល្អបំផុត។ នេះជាពាក្យបង្រៀនរបស់បុព្វាចារ្យទាំងឡាយ។

វិធីបំពេញកម្មដ្ឋានដោយមានបឋវីកសិណជាឤរម្មណ៍

បុ          យោគីគួរចំរើនកម្មដ្ឋានដោយយកបឋវីកសិណជាឤរម្មណ៍ ដូចម្តេច?

វិ          យោគីអ្នកដែលប្រាថ្នានឹងចំរើនកម្មដ្ឋានដោយបឋវីកសិណ ជាដំបូងគួរពិចារណាអំពីទោសរបស់កាម និង ពិចារណាអំពីឤនិសង្សរបស់ការវៀរចាកកាម។

អធិប្បាយទោសរបស់កាមដោយការប្រៀបធៀប ២០យ៉ាង

បុ          យោគីគួរពិចារណាទោសរបស់កាម ដូចម្តេច?

វិ          កាមទាំងនោះពោរពេញទៅដោយទោស ព្រោះថា កាមទាំងឡាយផ្ដល់នូវគុណសម្បត្តិដែលគួរឲ្យត្រេកអរ តិច តែផ្ដល់នូវទុក្ខនោះច្រើន[v]៖ 

           ១-កាមប្រៀបដូចជាឆ្អឹង ព្រោះធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីត្រេកអរស្ដួចស្ដើង; ២-កាមប្រៀបដូចជាចំរៀកសាច់ ព្រោះត្រូវតាមជាប់ដោយទុក្ខដ៏ច្រើន; ៣-កាមប្រៀបដូចជាគប់ភ្លើងដែលឆេះសន្ធោរសន្ធៅ ដែលបុគ្គលកាន់ដើរ បញ្ច្រាសខ្យល់ ពីព្រោះវានឹងឆេះដល់បុគ្គលនោះ; ៤-កាមប្រៀបដូចនឹងរណ្តៅឡធ្យូងដែលកំពុងឆេះ ពីព្រោះតែធំ និងតូច(?); ៥-កាមប្រៀបដូចជាយល់សប្តិ៍ ព្រោះវានឹងរលប់បាត់ទៅយ៉ាងឆាប់រហ័ស; ៦-កាមប្រៀបដូចជារបស់ ដែលខ្ចីគេ ព្រោះបុគ្គលមិនឤចរីករាយនឹងវាបានយូរទេ; ៧-កាមប្រៀបដូចជាដើមឈើឲ្យផ្លែ ព្រោះវានឹងត្រូវ មនុស្សគ្រប់រូបចូលទៅកាប់គល់ជានិច្ច; ៨-កាមប្រៀបដូចជាដាវ ព្រោះវានឹងកាប់(វត្ថុដទៃ); ៩-កាមប្រៀបដូចជា ម្ជុលដែលស្រួចមុត ព្រោះវានឹងចាក់ដោត(វត្ថុដទៃ); ១០-កាមប្រៀបដូចជាក្បាលពស់មានពិស ព្រោះវាគួរឲ្យខ្លាច; ១១-កាមប្រៀបដូចជាសំឡីកប្បាសដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកឲ្យរសាត់ឆ្ងាយទៅ ព្រោះមិនមានអ្វីសំរាប់ទប់ទល់ពី ធម្មជាតិ; ១២-កាមប្រៀបដូចជារូបភាពបោកប្រាស់ ព្រោះវាធ្វើឲ្យមនុស្សល្ងង់ឈ្លក់វង្វេង; ១៣-កាមប្រៀបដូចជា ភាពងងឹត ព្រោះវាធ្វើឲ្យមើលមិនឃើញ; ១៤-កាមប្រៀបដូចជាគ្រឿងរារាំង ព្រោះវារារាំងផ្លូវនៃអំពើល្អ[vi]; ១៥-កាម ប្រៀបដូចជាការងប់ងល់នឹងអ្វីមួយ ព្រោះវាធ្វើឲ្យបាត់បង់សម្មាសតិ; ១៦-កាមប្រៀបដូចជាភាពទុំជោរ ព្រោះវានឹង ជ្រុះបាត់ទៅជាធម្មតា; ១៧-កាមប្រៀបដូចជាចំណងទន្លីង ព្រោះវាចងពីមនុស្សម្នាក់ទៅម្នាក់ទៀត[vii]; ១៨-កាម ប្រៀបដូចជាមហាចោរ ព្រោះវាលួចគុណនៃបុណ្យ; ១៩-កាមប្រៀបដូចជាសំបុករបស់ទោស: ព្រោះវាធ្វើឲ្យកើត ការឈ្លោះវិវាទ; ២០-កាមផ្ទុកពេញប្រៀបទៅដោយទុក្ខ ព្រោះវាធ្វើឲ្យកើតការកាត់ទោស ដែលមានចំនួនប្រមាណ មិនបាន។ កាលបើពិចារណាឃើញទោសរបស់កាមហើយ យោគីគួរពិចារណាពីឤនិសង្ស(ប្រយោជន៍) របស់ ការ វៀរចាកកាមដោយប្រការដូចតទៅនេះ៖

នេក្ខម: និងឤនិសង្សរបស់នេក្ខម:

           នេក្ខម: គឺការបដិបត្តិល្អិៗទាំងឡាយ ក្រោយពេលដែលយោគីលាចាកចេញពីផ្លូវលោកនេះ មានដូច ជា បឋមជ្ឈានជាដើម។ ទាំងអស់នេះឈ្មោះថា នេក្ខម:។

បុ          អ្វីជាឤនិសង្សរបស់នេក្ខម:?

វិ           ការកំចាត់នីវរណធម៌[viii] ; ការឤស្រ័យនៅដោយវិមុត្ដិ; ការរីករាយក្នុងភាពស្ងប់ស្ងាត់; ការរស់នៅជាសុខនិង

           ប្រកបដោយសតិនិងការអត់ធន់បាននឹងសេចក្ដីទុក្ខ; ការធ្វើកុសលឲ្យពេញបរិបូណ៌ និងការសំរេចបាននូវ ដ្ឋាននៃមហាផល; ការទទួលបាននូវប្រយោជន៍ទាំង២ខាង[ix] (ទាំងអ្នកឲ្យនិងអ្នកទទួល) ដោយឤស្រ័យការ ទទួលនូវទាននេះ។ នេក្ខម:នេះ គឺជាបញ្ញាជ្រាលជ្រៅ ជាឋាន:ដ៏ខ្ដង់ខ្ដស់បំផុត និងនៅហួសពីបណ្តាភព ទាំង៣ទៅទៀត។

           ម៉្យាងទៀត ដែលហៅថានេក្ខម:គឺការវៀរចាកកាម គឺជាវិវេក ជាឥស្សរភាពផុតពីនីវរណធម៌ទាំង ឡាយ ជាសេចក្តីសុខ ជាការអស់ទៅនៃកិលេស ជាអនុត្តរមគ្ដ ជាការលាងគ្រឿងស្មោកគ្រោកចេញពីចិត្ត។ ព្រោះ ការ បដិបត្តិនេះ បុណ្យទាំងឡាយឈ្មោះថាបានសន្សំហើយ។ ព្រោះការបដិបត្តិនេះ បុគ្គលឈ្មោះថាបានដល់នូវ សេចក្តី ស្ងប់ខាងក្នុង។

           កាមជាវត្ថុឤក្រក់ នេក្ខម:ជាវត្ថុប្រសើរ។ កាមជាមន្ទិល ជាតួធ្វើឲ្យសៅហ្មង នេក្ខម:មិនមែនជាវត្ថុ មន្ទិល ដែលធ្វើឲ្យសៅហ្មងទេ។ កាមជាវត្ថុថោកទាប នេក្ខម:ជាវត្ថុខ្ពង់ខ្ពស់។ កាមជាប់ទាក់ទងដោយទោស: នេក្ខម:មិន ជាប់ទាក់ទងដោយទោស:ទេ។ កាមមិនមែនជាមិត្ដក្នុងការសំរេចបាននូវផលទេ នេក្ខម:ជាមិត្ដនឹងផល កាមចងភ្ជាប់ ទៅ នឹងការមិនខ្លាច នេក្ខម:មិនមានការភ័យខ្លាចទេ។

 វិធីបដិបត្តិបឋវីកសិណ 
ដោយការពិចារណាមើលនូវទោសរបស់កាម និងឤនិសង្សរបស់នេក្ខម:ដោយប្រការដូចបានពោល មកហើយនេះ យោគីរមែងបានទទួលនូវសេចក្តីសុខឤស្រ័យដោយនេក្ខម:។ យោគីនោះបណ្តុះសទ្ធានិងបសាទ: ព្រមទាំងចំរើនកម្មដ្ឋានដោយយកកសិណដែលបានចាត់ត្រៀមទុកឬមិនបានចាត់ត្រៀមទុកជាឤរម្មណ៍លោកឆាន់ ឤហារតែល្មម រក្សាសិក្ខាបទដែលទាក់ទងទៅនឹងបាត្រនិងចីវរដោយល្អ យោគីនោះមិនមានសេចក្ដីប្រមាទទាំង កាយនិងចិត្ត និងទទួលនូវការប្រគេនទេយ្យវត្ថុតែបន្តិចបន្តួច។

           កាលបើបរិភោគភោជនដោយល្មមហើយ យោគីនោះក៏លាងដៃនិងជើង រួចហើយក៏អង្គុយកម្មដ្ឋាន ដោយពិចារណានូវការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ នូវធម្មគុណ និងនូវសង្ឃគុណ។ ព្រោះធ្វើនូវអំពើជាកុសល និងមាន អនុស្សតិទាំងនេះជាកម្មដ្ឋាន យោគីនោះក៏ទទួលបាននូវសេចក្តីសុខនិងគិតថា៖ “ឥឡូវនេះ ជាពេលដ៏សមគួរហើយ ដែលឤត្មាអញគួរបានសំរេចនូវគោលដៅដ៏ខ្ពស់បំផុតនោះ បើសិនជាឤត្មាអញមិនលះបង់នូវកាមចេញទេ ឤត្មា អញប្រាកដជានឹងត្រូវប្រើពេលដ៏យូរទៀតទំរាំតែបានសំរេចនូវសេចក្តីស្ងប់នេះ ហេតុដូច្នេះ ឤត្មាអញគួរបំពេញ សេចក្តីព្យាយាមដោយមិនរួញរាចុះ”។ គិតដូច្នេះហើយ យោគីនោះក៏កាន់យកនូវនិសីទន:ដែលសំរាប់អង្គុយចំរើន កម្មដ្ឋាន ទៅកាន់ទីកន្លែងដែលមិនឆ្ងាយពេកឬជិតពេកពីមណ្ឌល: គឺប្រមាណជាមួយជួរនឹមពីមណ្ឌល:នោះ រួច អង្គុយពែនភ្នែនបែរមុខទៅរកមណ្ឌល: តម្កល់ខ្លួនដោយត្រង់ តំរង់សតិ ដាស់ចិត្ដរបស់ខ្លួនឲ្យភ្ញាក់ពីភវង្គ ហើយបិទ ភ្នែក។

           បន្ដិចក្រោយមក យោគីនោះក៏ឤចកំចាត់ចេញនូវឧបសគ្គទាំងឡាយដែលតែងមករុកកួនដល់រាងកាយ និងចិត្តបាន ប្រមូលនូវឤរម្មណ៍ តាំងចិត្ដឲ្យនឹងខ្ផាប់ រួចពីនោះក៏បើកភ្នែកតែបន្តិច ដើម្បីសម្លឹងនូវមណ្ឌល:នោះ។

 វិធី៣យ៉ាងដើម្បីចាប់យកនិម្មិត 
           យោគីគួរបំពេញកម្មដ្ឋានដោយសម្លឹងមណ្ឌល: និងចាប់យកនិមិត្មិដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹង មើលតែល្មម[x] ដោយឧបាយ[xi] និងដោយការកំចាត់នូវភាពរវើរវាយ[xii] ។

បុ          យោគីបាននិមិត្ដដោយការសម្លឹងមើលតែល្មម យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        កាលបើយោគីកំពុងសម្លឹងមណ្ឌល:នោះ មិនគួរបើកភ្នែកធំពេក ឬបិទភ្នែកជិតពេកទេ ព្រោះថា បើបើក ភ្នែកធំពេកក៏រមែងនឹងឆាប់រោយ និងមិនឤចដឹងពីលក្ខណ:ពិតប្រាកដរបស់មណ្ឌល:នោះបានឡើយ ហើយ បដិភាគនិមិត្ដក៏នឹងមិនកើតឡើងទេ។ បើសម្លឹងមណ្ឌល:ដោយបិទភ្នែកជិតពេក យោគីនឹងមិនឤច មើល និមិត្ដឃើញទេ ព្រោះមានតែភាពងងឹត ហើយនិងឤចធ្វើឲ្យអស់នូវការជក់ចិត្ដដិតឤរម្មណ៍។ ព្រោះហេតុ នេះ យោគីមិនគួរបើកភ្នែកធំពេកទេ និងមិនគួរប្រញាប់បិទភ្នែករហ័សពេកដែរ។ យោគីមិន គប្បីមាន សេចក្ដីប្រមាទក្នុងការសម្លឹងមណ្ឌល:នោះ។ យោគីអ្នកចង់បានសំរេចនូវការតាំងមាំនៃចិត្ដ គប្បី សម្លឹង មណ្ឌល:ដូចដែលបានពោលទុកមកហើយនេះចុះ ឧបមាបីដូចជាបុគ្គលដែលសម្លឹងមើលមុខ របស់ ខ្លួនឯង នៅក្នុងកញ្ចក់ឆ្លុះមុខ រមែងឃើញមុខរបស់ខ្លួនព្រោះឤស្រ័យកញ្ចក់យ៉ាងណា កាលបើយោគី សម្លឹងមើល មណ្ឌល: ក៏រមែងឃើញសមាធិនិមិត្ដដែលកើតឡើង ព្រោះឤស្រ័យមណ្ឌល: យ៉ាងនោះដែរ។ ដូច្នេះ យោគី គប្បីប្រកាន់យកនិមិត្ដដោយការសម្លឹងតែល្មមចុះ។ ការកំណត់និមិត្ដដោយការសម្លឹងមើល តែល្មមនេះ មាន សេចក្ដីដូចបានពោលមកខាងលើនេះឯង។

បុ          យោគីកំណត់និ់មិត្ដដោយឧបាយយ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        យោគីគប្បីរៀបចំមណ្ឌល: ដោយវិធី៤ប្រការគឺ: ទី១ គឺការកំចាត់ភា់ពខ្វះខ្វាតរបស់មណ្ឌល:។ ទី២ គឺការ សម្លឹងមើលមណ្ឌល:ដោយគ្រប់សព្វ។ ទី៣ គឺការបំពេញឲ្យដល់និមិត្ដនូវចំណែកដែលមិនគ្រប់ឲ្យពេញ ឡើង បើសិនជានិមិត្ដនោះប្រាកដឡើងតែមួយចំណិត ឬតែពាក់កណ្តាលរបស់មណ្ឌល:។ ទី៤ គឺក្នុង ខណ: នោះ បើចិត្តរបស់យោគីនោះនៅតែរវើរវាយនិងមានសេចក្ដីប្រមាទ យោគីគួរតែព្យាយាមតទៅ ទៀត ឲ្យដូចជានាយស្មូនឆ្នាំងដែលជាប់ដៃជាមួយនឹងកង់ក្រឡឹងដូច្នោះដែរ[xiii] ។ កាលបើចិត្តរបស់យោគី បានដល់នូវភាពនឹងល្អហើយ ក៏គួរសម្លឹងមណ្ឌល:និងបណ្តោយឲ្យកសិណចូលជ្រួតជ្រាបទៅក្នុងចិត្ត និង ពិចារណាភាពស្ងប់ ដោយប្រាសចាកអំពីវិបត្ដិចុះ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបអំពីការកំណត់និមិត្ដដោយឧបាយ យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីបាននិមិត្ដដោយការកំចាត់ភាពរវើរវាយ យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        ភាពរវើរវាយមាន៤ប្រភេទគឺ: ទី១ ការព្យាយាមដែលប្រញាប់ប្រញាល់ហួសពេក។ ទី២ ការព្យាយាមដែល បណ្តែតបណ្តោយហួសពេក។ ទី៣ ការកំសាន្ដរីករាយ។ ទី៤ ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត។

បុ        អ្វីគឺការព្យាយាមដែលប្រញាប់ប្រញាល់ហួសពេក?

វិ        គឺការបដិបត្តិដែលប្រញាប់ប្រញាល់ ដោយយោគីជាអ្នកខ្វះការអត់ធន់។ យោគីអង្គុយកម្មដ្ឋានតាំងតែពី ព្រឹក លុះដល់ពេលល្ងាចទើបឈប់សំរាក ព្រោះការនឿយហត់របស់រាងកាយ។ នេះជាការធ្វើកម្មដ្ឋាន ដោយ ប្រញាប់ប្រញាល់។

បុ        អ្វីគឺការព្យាយាមដែលបណ្តែតបណ្តោយហួសពេក?

វិ        គឺការព្យាយាមដែលចេញឆ្ងាយពីវិធីកម្មដ្ឋាន។ បើទោះជាយោគីប្រឹងសម្លឹងមើលមណ្ឌល:យ៉ាងណាក្ដី ក៏

           លោកមិនបានយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងការសម្លឹងមណ្ឌល:នោះដោយការគោរពឡើយគឺបន្ដិចក្រោកបន្ដិចដេក

           ជាញឹកញាប់។

           កាលបើយោគីព្យាយាមហួសពេក រាងកាយរមែងរោយស្ពឹកស្រពន់ ទឹកចិត្តក៏ធ្លាក់ចុះឬក៏អណ្ដែតអណ្ដូង ព្រោះការគិតរវើរវាយ។ កាលបើយោគីនោះព្យាយាមដោយធូររលុងហួសពេក ចិត្តរបស់យោគីនោះក៏នឹង កើតការ ខ្ជិលច្រអូស ស្ពឹកស្រពន់ ហើយភាពងោកងុយក៏នឹងគ្របសង្កត់[xiv] ។

           ការកំសាន្តរីករាយ: បើចិត្តអណ្តែតអណ្ដូងទៅជាមួយនឹងការគិតដែលគ្មានសារ:នោះ យោគីរមែងមិន មានការពេញចិត្តនឹងការបដិបត្តិកិម្មដ្ឋានទេ។ បើសិនជាពីដំបូង យោគីមិនរីករាយក្នុងគំនិតដែលរវើរវាយទេនោះ ចិត្តរបស់យោគីនោះក៏នឹងកើតការរីករាយដោយអំណាចនៃឆន្ទ:។ ម៉្យាងទៀត ចិត្ដរមែងមានសេចក្តីរីករាយ បើ យោគីធ្វើកម្មដ៏ច្រើនដោយការប្រាថ្នាសេចក្ដីសុខ និងបីតិ។

           ការធ្លាក់ទឹកចិត្ដ: យោគីជួបនឹងបរាជ័យព្រោះការរញ្ជួយក្នុងចិត្តដែលជាចំណែកនាំឲ្យកើតការមិនសប្បាយ ចិត្ត ហើយនិងមិនចូលចិត្តក្នុងការបដិបត្តិកិម្មដ្ឋាន។ បើសិនជាយោគីមិនចូលចិត្ដការបដិបត្ដិកម្មដ្ឋានតាំង តែពីដំបូង ហើយនោះ យោគីនោះក៏រមែងមិនពេញចិត្តនឹងកិច្ចដែលត្រូវធ្វើដែរ។ ព្រោះការមិនពេញចិត្តនោះ ចិត្តរបស់យោគី រមែងជួបនឹងភាពនឿយហត់ធ្លាក់ទឹកចិត្ដ។  ម៉្យាងទៀត ចិត្តរបស់យោគីក៏មានសេចក្តីនឿយហត់ ក្នុងវិតក្ក:និងវិចារ: ចិត្តនឹងធ្លាក់ចុះអំពីលក្ខណ:ដើមរបស់ខ្លួន ហើយចិត្តនោះក៏ធ្លាក់ចុះព្រោះតែតណ្ហា។

           បើសិនជាចិត្តរបស់យោគីស្ថិតនៅក្នុងសភាវ:នៃការល្អក់ចិត្ដ យោគីឤចយកឈ្នះនិងលះបង់នូវការល្អក់ ចិត្ដនោះមួយរំពេចបាន ឤស្រ័យដោយកម្លាំងសតិនិងសមាធិ។ បើចិត្តរបស់យោគីស្ថិតក្នុងសភាវ:នៃការប្រមាទ យោគីនោះគួរយកឈ្នះនិងលះបង់នូវសភាវ:ប្រមាទនោះបានដោយកំលាំងនៃសតិនិងវិវិយ:។ បើយោគីមានចិត្តរវើ រវាយហើយធ្លាក់ទៅក្នុងរាគភាវ: លោកគប្បីលះបង់នូវរាគភាវ:នោះភ្លាម។ បើយោគីធ្លាក់ទឹកចិត្ដនិងស្ថិតនៅក្នុង សភាវ:ក្រេវក្រោធ លោកគប្បីលះបង់នូវសេចក្ដីក្រោធនោះភ្លាម។ ក្នុងទីតាំងទាំង៤ស្ថាននេះឯង ដែលយោគីសំរេច បាន និងធ្វើឲ្យចិត្តរបស់ខ្លួនឆ្ពោះទៅរកទិសដៅតែមួយ ហើយបើចិត្តរបស់យោគីឆ្ពោះទៅរកទិសដៅតែមួយហើយ នោះ យោគីនោះក៏នឹងឤចធ្វើនិមិត្ដឲ្យកើតឡើងបានជាពុំខានដែរ។

 ឧគ្គហនិមិត្ដ (និមិត្ដជាប់នឹងភ្នែក) 
           និមិត្ដមាន២យ៉ាងគឺ ឧគ្គហនិមិត្ដ និងបដិភាគនិមិត្ដ។ អ្វីគឺឧគ្គហនិម្មិត? កាលបើយោគីសម្លឹងមណ្ឌល: ដោយចិត្តមិនរវើរវើយ ក៏នឹងកើតមណ្ឌលសញ្ញា និងមើលឃើញមណ្ឌល:នោះហាក់ដូចជាអណ្តែតក្នុងឤកាស ជួន ក៏នៅឆ្ងាយជួនក៏នៅជិត ជួនកាលនៅខាងឆ្វេងជួនកាលនៅខាងស្តាំ ជួនក៏មានខ្នាតធំជួនក៏មានខ្នាតតូច ជួនកាល មានលក្ខណ:គួរឲ្យស្អប់ ជួនកាលមានលក្ខណ:គួរឲ្យស្រឡាញ់។ ជួនកាលមើលឃើញដូចជាបែងភាគចេញជា ចំនួនច្រើន ជួនកាលមើលឃើញដូចបែងភាគចេញជាចំនួនតិច។ ដោយមិនចាំបាច់ពិនិត្យពិច័យនូវមណ្ឌល:នោះ យោគីក៏ធ្វើឧគ្គហនិមិត្ដឲ្យកើតឡើងបានដោយឤស្រ័យការសម្លឹងយ៉ាងជំនាញ។ នេះហៅថាឧគ្គហនិម្មិត។

 បដិភាគនិមិត្ដ (និមិត្ដប្រៀបធៀប) 
           ព្រោះកំណត់នូវឧគ្គហនិមិត្ដនោះម្ដងហើយម្ដងទៀតច្រើនដង បដិភាគនិមិត្ដក៏កើតឡើង។ បដិភាគនិមិត្ដ

មានន័យដូច្នេះ: គឺអ្វីដែលបុគ្គលសម្លឹងក៏កើតប្រាកដឡើងព្រមជាមួយចិត្ត។ ក្នុងទីនេះ ចិត្ដមិនបាននូវសមាធិដោយ សារការសំឡឹងមើលនូវមណ្ឌល:ទេ ប៉ុន្ដែបុគ្គលនោះមើលឃើញនូវនិមិត្ដនោះបានដោយភ្នែកដែលបិទជិត ដូចជា គេបើកភ្នែកមើលដែរ គឺនិមិត្ដនោះកើតឡើងតែក្នុងការគិតតែប៉ុណ្ណោះ។ បើសិនជាមានបំណងចង់មើលឃើញឲ្យ ឆ្ងាយ យោគីក៏ឤចមើលឃើញឆ្ងាយបាន ហើយបើចង់ឃើញជិត ចង់ឃើញនៅពីខាងឆ្វេង ពីខាងស្តាំ ពីខាង ក្រោយ ពីខាងក្នុង ពីខាងក្រៅ ពីខាងលើ ឬពីខាងក្រោមក្ដី ក៏បានដូចគ្នាទាំងអស់។ និមិត្ដនោះប្រាកដឡើងព្រមគ្នា នឹងចិត្ត។ នេះហៅថាបដិភាគនិមិត្ដ។

 និមិត្ដ 
           អ្វីគឺអត្ថន័យរបស់និមិត្ដ?      អត្ថន័យរបស់ហេតុបច្ច័យគឺជាអត្ថន័យរបស់និមិត្ដ គឺដូចដែលព្រះពុទ្ធជាបរម គ្រូទ្រង់ត្រាស់បង្រៀនដល់ពួកភិក្ខុទាំងឡាយថា: “អកុសលធម៌ទាំងអស់កើតឡើងព្រោះឤស្រ័យនិមិត្ដ[xv]”។ នេះ ជាអត្ថន័យរបស់ហេតុបច្ច័យ។ ប្រការមួយទៀតលោកពោលទុកថា  អត្ថន័យរបស់បញ្ញា គឺជាអត្ថន័យរបស់និមិត្ដ ដូចដែលព្រះពុទ្ធជាបរមគ្រូទ្រង់ប្រកាសថា: “បុគ្គលអ្នកដែលមានសញ្ញាហ្វឹកហាត់ហើ់យ គួរលះបង់កិ់លេស[xvi] ”។ នេះហៅថាបញ្ញា។ ម៉្យាងទៀត អត្ថន័យរបស់រូបភាព គឺជាអត្ថន័យរបស់និមិត្ដ មានន័យឧបមាដូចគ្នាទៅនឹងការគិត របស់បុគ្គលម្នាក់ នៅពេលដែលឃើញចំណាំងមុខនិងរូបរបស់មុខខ្លួននៅនឹងកញ្ចក់ ដូច្នោះដែរ។ អត្ថន័យរបស់ ឧគ្គហនិមិត្ដគឺជាក់ច្បាស់ដូច្នេះឯង។

 ការរក្សានិមិត្ដ 
           បន្ទាប់ពីបាននូវនិមិត្ដហើយ យោគីអ្នកមានសេចក្តីគោរពចំពោះឤចារ្យរបស់ខ្លួន គប្បីរក្សានិមិត្ដដ៏ ឧត្ដម នោះ។ បើសិនជាមិនរក្សាទេ និមិត្ដនោះនឹងបាត់បង់ទៅយ៉ាងពិតប្រាកដ។

បុ          យោគីគួរគប្បីរក្សានិមិត្ដយ៉ាងដូចម្តេច?

វិ          យោគីគួររក្សានិមិត្ដដោយការធ្វើនូវកម្ម៣យ៉ាងគឺ ដោយការវៀរចាកការធ្វើអំពើឤក្រក់ ដោយការធ្វើអំពើ ល្អ និងដោយការព្យាយាមជាប់មិ់នឲ្យដាច់[xvii] ។

           យោគីវៀរចាកការធ្វើអំពើឤក្រក់ យ៉ាងដូចម្តេច? គួរវៀរចាកនូវការរីករាយក្នុងការងារ ក្នុងការជជែក វែកញែកផ្សេងៗ ក្នុងការដេកលក់ ក្នុងការប្រជុំជាញឹកញាប់ ក្នុងទម្លាប់ដែលមិនល្អ។ វៀរចាកការមិនគ្រប់គ្រង ឥន្ទ្រីយ៍[xviii]  វៀរចាកការមិនចេះប្រមាណក្នុងឤហារ វៀរចាកការមិនបំពេញឈាន វៀរចាកការមិនមានសតិទាំង នៅក្នុងបឋមយាមនិងបច្ចិមយាម វៀរចាកការមិនគោរពនូវវិជ្ផាដែលខ្លួនបានរៀនជាច្រើនមកហើយ វៀរចាកការ សេពគប់មិ់ត្តឤក្រក់ និងវៀរចាកការមើលវត្ថុដែលមិនគួរមើល។ ការបរិភោគឤហារ ការអង្គុយ ការដេក ក្នុង វេលាមិនសមគួរ មិនមែនជាការល្អទេ។ ការយកឈ្នះលើរឿងអស់នេះបាន គឺជាការធ្វើអំពើល្អ។ យោគីគួរបដិបត្តិ ដោយប្រការដូច្នេះ ជានិច្ចចុះ។

បុ        យោគីរក្សានិមិត្ត ដោយការព្យាយាមជាប់មិនឲ្យដាច់ យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        យោគីនោះ កាលបើកំណត់និមិត្ដបានហើយ រមែងសម្លឹងមើលគុណរបស់និ់មិត្ដនោះជានិច្ច គឺហាក់ដូចជា និមិត្ដនោះជាគ្រាប់ពេជ្រដ៏មានតម្លៃជាទីបំផុតមានចិត្តរីករាយនិងបដិបត្តិកិម្មដ្ឋានជានិច្ចគឺបដិបត្តិទាំងយប់ ទាំងថ្ងៃ អង្គុយក៏ជាសុខ ដេកក៏ជាសុខ។ យោគីថែរក្សានិមិត្ដនោះ ដោយធ្វើចិត្តឲ្យចេញឆ្ងាយពីការហក់ទៅ ហក់មក។ ដោយការថែរក្សាយ៉ាងខ្ជាប់ សតិរបស់លោកក៏ភ្ញាក់ឡើង។ កាលបើសតិភ្ញាក់ឡើងហើយ លោក ក៏អង្គុយកម្មដ្ឋាន ហើយសម្លឹងមើលមណ្ឌល:។ ដោយសារការប្រឹងព្យាយាមមិនដាច់នោះយោគីក៏ឃើញនូវ និមិត្ដ ហើយក៏រក្សានូវនិមិត្ដនោះ។ ដោយការរក្សានូវនិមិត្ដនោះ យោគីរមែងបាននូវភាពងាយស្រួល (សប្បាយ:)។ បើសិនជាបដិភាគនិមិត្ដប្រាកដឡើងក្នុងចិត្តរបស់យោគីនោះ ឈ្មោះថាយោគីបាននូវឧបចារ សមាធិ។ ហើយបើសិនជាឧបចារសមាធិប្រាកដឡើងនៅក្នុងចិត្ដហើយ ឤស្រ័យដោយឧបចារសមាធិនេះ យោគីនឹងបានសំរេចនូវអប្បនាឈាន។

 ឧបចារសមាធិ 
បុ          អ្វីគឺ ឧបចារសមាធិ?

វិ        ឧបចារសមាធិ មានន័យថា បុគ្គលពិចារណាឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋានដោយមិនឲ្យការងាករេរបស់ចិត្ត មករារាំង បានឡើយ។ ដូច្នេះ បុគ្គលនោះក៏ឤចគ្របសង្កត់នីវរណធម៌ទាំងឡាយបាន ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះមិនបាន បដិបត្តិ វិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: ឯកគ្គតា និងឥន្ទ្រីយ៍៥ មានសទ្ធិន្ទ្រីយ៍ជាដើមនោះទេ។ ទោះបីជាបុគ្គលនោះ មាន សមាធិរឹងប៉ឺងក្ដី តែការគិតទៅក្នុងលំឤនផ្សេងៗក៏នៅតែកើតមាននៅឡើយ។ នេះហៅថាឧបចារ សមាធិ។

 អប្បនាសមាធិ 
           អប្បនាសមាធិ គឺជាឈានដែលកើតឡើងបន្តពីឧបចារសមាធិ។ សមាធិក្នុងថ្នាក់នេះ ទទួលបានកំលាំង ពីការរីកចំរើនខាងផ្លូវចិត្ត ជាកំលាំងនៃការអនុវត្តន៍ការងាររបស់ចិត្ត សទ្ធា និងដទៃពីនេះទៀត។ សមាធិថ្នាក់នេះ មិនបានចូលទៅក្នុងឤរម្មណ៍ទេ។ នេះហៅថាអប្បនាសមាធិ។

បុ          តើឧបចារ:ឈាន និងអប្បនាឈាន ខុសគ្នាដូចម្ដេច?

វិ        ការយកឈ្នះលើនីវរណធម៌៥បាន គឺជាឧបចារសមាធិ។ បុគ្គលគ្របសង្កត់នីវរណធម៌ទាំង៥នេះបាន ឈ្មោះ ថាធ្វើឲ្យអប្បនាឈានបរិបូណ៌ឡើង។ ព្រោះឧបចារសមាធិ បុគ្គលចូលដល់ការឆ្លៀវឆ្លាតក្នុង ឈាន។ ពេលដែលបុគ្គលបាននូវការឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងឈាននេះឯងហើយដែលហៅថាអប្បនាឈាន។ ក្នុង ឧបចារសមាធិ ព្រោះកាយ និងចិត្ដមិនមានភាពស្ងប់ ទើបកាយនិងចិត្ដនោះឃ្លេងឃ្លោងដូចជាទូកដែល ត្រូវទឹករលកបោកត្រូវ។ ក្នុងអប្បនាឈាន ចិត្តនិងកាយស្ងប់រម្ងាប់ហើយ ទើបកាយនិងចិត្ដនោះមិន ឃ្លេង ឃ្លោងទេ ប្រៀបដូចជាទូកដែលអណ្តែត លើផ្ទៃទឹកដែលគ្មានរលកដូច្នេះដែរ។ នៅក្នុងឧបចារសមាធិ អង្គប្រកបទាំងឡាយគ្មាន កំលាំងខ្លាំងទេ ទើបបានជាចិត្តមិនឤចប្រកាន់ខ្ជាប់ជាមួយឤរម្មណ៍បានយូរ ឧបមាដូចជាកូនក្មេងដែលមានកម្លាំងតិចដូច្នោះដែរ[xix]។ នៅក្នុងអប្បនាឈានអង្គប្រកបទាំងអស់មាន កំលាំងខ្លាំង ទើបបានជាចិត្ដឤចស្ថិតនៅក្នុងឤរម្មណ៍បានយ៉ាងស្ងប់និងយូរ ឧបមាដូចជាមនុស្សធំដែល មានកម្លាំងច្រើនដូច្នោះដែរ[xx] ។  ក្នុងឧបចារ សមាធិ បុគ្គលមិនបានបដិបត្តិដោយងាយស្រួលទេ ព្រោះ ហេតុនោះហើយបានជាយោគ:មិនឤចសំរេចបាន ឧបមា ដូចជាការវង្វេងភ្លេចរបស់អ្នករាយមន្ត ដែល ពុំបានរាយមន្តរបស់ខ្លួនអស់ពេលជាយូរមក ហើយដូច្នោះដែរ[xxi] ។ ក្នុងអប្បនាឈាន ការបដិបត្តិប្រព្រឹត្ត ទៅដោយងាយស្រួល ព្រោះហេតុនោះហើយ បានជាយោគ:ឤចសំរេចបាន ឧបមា ដូចជាបុគ្គលអ្នក រាយមន្តដែលធ្វើការសូត្រទន្ទេញនូវមន្ដរបស់ខ្លួនជានិច្ច ហើយក៏មិនភ្លេចមន្តនោះក្នុងពេលដែល កំពុង ស្វាធ្យាយដូច្នោះដែរ។

           ក្នុងឧបចារសមាធិ បើបុគ្គលមិនឤចយកឈ្នះឬគ្របសង្កត់នីវរណធម៌ទាំង៥បានទេ បុគ្គលនោះឧបមា ដូចជាមនុស្សខ្វាក់[xxii]។ ទាំងនេះជាពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលសំដៅលើរឿងភាពមិនបរិសុទ្ធ។ បើបុគ្គលយកឈ្នះ នីវរណធម៌ទាំង៥បាន បុគ្គលនោះឧបមាដូចជាមនុស្សមានភ្នែកភ្លឺ។

           តទៅនេះ គឺជាពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីភាពបរិសុទ្ធទាក់ទងទៅនឹងការបាននូវអប្បនាឈាន: ចាប់ផ្តើម តាំងពីភាពងាយស្រួលក្នុងនិមិត្ដ រហូតដល់ការបណ្តេញនូវនីវរណធម៌ចេញបាន ហៅថាឧបចារសមាធិ។ ឯការ បណ្តេញនីវរណ:ក្នុងលំដាប់ជាបន្ដទៀតនោះ ហៅថាអប្បនាឈាន។

បុ          “ឧបចារសមាធិ” មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        ជាសមាធិដែលនៅក្បែរឈាន ទើបបានជាហៅថាឧបចារ: ដូចជាថ្នល់ដែលនៅជិតភូមិហៅថាថ្នល់ភូមិ។ ទោះបីជាឈ្មោះខុសគ្នាក្ដី ក៏ប៉ុន្តែមានអត្ថន័យដូចគ្នា។

           អប្បនាឈាន មានន័យដូចម្ដេច?       អប្បនាឈានមានន័យថា“យោគ:”។ អប្បនាឈាន ដូចគ្នានឹងចិត្ត ដែលចូលទៅកាន់មណ្ឌល:។ ពុំមានភាពខុសគ្នាដោយអត្ថន័យរវាងពាក្យថានេក្ខម: ឈាន និងអប្បនាឈាន ទេ។ ក្នុងទីនេះ យោគីអ្នកស្ថិតនៅក្នុងឧបចារសមាធិ អប្បនាឈាន ឬបឋមជ្ឈាន គួរពង្រីកកសិណឲ្យធំឡើង។

 ការពង្រីកកសិណ 
បុ          យោគីគួរពង្រីកកសិណ ដូចម្តេច?

វិ        កសិណដែលមានទំហំមួយចំឤមបួនធ្នាប់នៅពេលដែលចាប់ផ្ដើមជាដំបូងនោះ គួរគប្បីពង្រីកឲ្យធំឡើងៗ ជាលំដាប់។យោគីដែលសម្លឹងកសិណដោយយកចិត្ដទុកដាក់ដូចដែលបានពោលមកនោះ នឹងឤចពង្រីក កសិណនោះឲ្យធំទៅៗដោយងាយស្រួល។ យោគីនោះឤចពង្រីកកសិណឲ្យមានទំហំប៉ុនកង់រទេះ ប៉ុន បុស្បុក ប៉ុនម្លប់ឈើ ប៉ុនស្រែដែលច្រូតរួចហើយ ប៉ុនទំហំប្រជុំផ្ទះបួនដប់ខ្នង ប៉ុនភូមិមួយ ប៉ុនភូមិដែល មានរបងព័ទ្ធជុំវិញមួយ(ប៉ុនឃុំ) និងប៉ុនទីក្រុងមួយ។ យោគីនោះកាន់តែពង្រីកកសិណឲ្យធំឡើងៗថែម ទៀត រហូតដល់មា់នទំហំប៉ន៉ុផែនដី។ យោគីមិនគប្បីសម្លឹងមើលវត្ថុទាំងឡាយនោះថាដូចជាទន្លេ ជាភ្នំ ថាខ្ពស់ ថាជ្រៅ ថាជាដើមឈើ ឬជាពំនូកដែលលយឬពកចេញមកទេ ព្រោះថាលក្ខណ:ទាំងអស់នេះមិន រាបស្មើទេ។ យោគីគប្បីសម្លឹងមើលផែនដីឲ្យឃើញហាក់ដូចជាផ្ទៃមហាសមុទ្រ។ យោគីពង្រីកកសិណឲ្យធំ តាម ទំនងដូច្នេះ រមែងបានសំរេចនូវគុណវិសេសក្នុងសមាធិ។

 ការឆ្លាតវាងវៃក្នុងអប្បនាសមាធិ 
           បើយោគីបានសម្រេចឧបចារសមាធិ តែមិនបានសម្រេចអប្បនាឈានទេនោះ លោកគប្បីធ្វើអប្បនាឈាន ឲ្យកើតឡើង ដោយឧបាយឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងវិធី២យ៉ាងគឺ: ទី១-ដោយឤស្រ័យហេតុទាំងឡាយ និងទី២-ដោយ ការតាំង ចិត្តដ៏មាំមួន(អធិដ្ឋាន)។

 វិធីទាំង១០យ៉ាង 
           យោគីធ្វើភាពឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងអប្បនាឈានឲ្យកើតឡើងដោយវិធី១០យ៉ាងគឺ: ១-ដោយយកចិត្តទុកដាក់ សំឤតនូវផ្នែកសំខាន់នៃរាងកាយ; ២-ដោយយកចិត្តទុកដាក់ធ្វើឲ្យឥន្ទ្រីយ៍មានកម្លាំងស្មើគ្នា; ៣-ដោយការឆ្លៀវ ឆ្លាតក្នុងការកំណត់និមិត្ដ; ៤-ដោយការគ្រប់គ្រងចិត្ដនិងបង្គាប់ចិត្ត; ៥-ដោយការកំចាត់ចោលនូវសេចក្ដីប្រមាទ;     ៦-ដោយការយកឈ្នះលើចិត្តដែលមិនសកម្ម; ៧-ដោយការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ; ៨-ដោយការធ្វើចិត្តឲ្យរឹងមាំនិង ស្ងប់ស្ងាត់; ៩-ដោយការជៀសវាងពីបុគ្គលដែលមិនបានហ្វឹកហាត់សមាធិ និងសេពគប់ជាមួយតែបុគ្គលដែលបាន ហ្វឹកហាត់សមាធិ; ១០-ដោយការបង្អោនចិត្តទៅរកអប្បនាសមាធិ[xxiii] ។

បុ          ១) ដោយយកចិត្តទុកដាក់ស់ឤំតនូវផ្នែកសំខាន់នៃរាងកាយ ដូចម្ដេច?

វិ          យោគីញ៉ាំងផ្នែកសំខាន់នៃរាងកាយឲ្យស្អាតបាន ដោយកម្ម៣យ៉ាងគឺ ដោយបរិភោគឤហារដែលសមគួរ ដោយការរីករាយនឹងឤកាសធាតុដែលងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិ និងដោយការប្រព្រឹត្ដទៅនូវឥរិយាបថ ដែលគួរឲ្យរីករាយ។

ការប្រៀបធៀបទៅនឹងរទេះសេះ

           ២) ដោយយកចិត្តទុកដាក់ធ្វើឲ្យឥន្ទ្រីយ៍មានកម្លាំងស្មើគ្នា មានន័យថា សទ្ធិន្ទ្រីយ៍(ឥន្ទ្រីយ៍គឺសទ្ធា) ក្ដី ឬក៏ ឥន្ទ្រីយ៍ណានីមួយក្នុងចំណោមឥន្ទ្រីយ៍ទាំង៤យ៉ាងដែលនៅសល់ក្ដី យោគីមិនត្រូវបណ្ដោយឲ្យឥន្ទ្រីយ៍ណាមួយអន់ ថយខ្សោយកំលាំងចុះព្រោះសេចក្តីប្រមាទឡើយ គឺប្រៀបដូចជារទេះសេះដែលកំពុងតែរត់ដោយល្បឿនលឿន ដូច្នោះដែរ[xxiv] ។

ការប្រៀបធៀបទៅនឹងខ្សែទឹកខ្មៅដែលប្រើសំរាប់គូសរបស់ជាងឈើ

           ៣) ដោយការឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងការកំណត់និមិត្ដ មានន័យថា មនិន្ទ្រីយ៍(ឥន្ទ្រីយ៍គឺចិត្ត) កំណត់នូវនិមិត្ដទុកបាន ល្អ គឺមិនលឿនហួសពេកឬមិនយឺតហួសពេក ប្រៀបដូចជាជាងឈើដ៏វៃឆ្លាតដែលគូសបន្ទាត់ដោយធឹងខ្សែ គឺលុះ ត្រាតែកំណត់បានច្បាស់ហើ់យ ទើបពន្លែងខ្សែដែលជ្រលក់ទឹកខ្មៅនោះ ហើយកើតបានជាខ្សែគំនូសត្រង់ស្មើមិន វៀចកោង។

           ៤) ដោយការគ្រប់គ្រងចិត្ដ និងបង្គាប់ចិត្ត មានន័យថា ចិត្ដឤចបង្គាប់បានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ: ១-ដោយ សេចក្តីព្យាយាមដ៏មោះមុត និង ២-ដោយការត្រិះរិះត្រួតពិនិត្យឤរម្មណ៍ដោយល្អិតល្អន់ ព្រោះបើមិនដូច្នេះទេ ចិត្ដ

នឹងឃ្លេងឃ្លោងអណ្តែតត្រសែតស្វែងរកឤរម្មណ៍ដែលឆ្ងាយនិងមិនសមរម្យ ដែលនឹងបង្កឲ្យកើតការច្របូកច្របល់ នៅក្នុងចិត្ដ។

           បុគ្គលគ្រប់គ្រងចិត្តដោយវិធី២យ៉ាង៖ ដោយការបណ្តុះសេចក្ដីព្យាយាមនិងបរិភោគឤហារតែល្មមរាល់ថ្ងៃ ហើយបើសិនជាចិត្តរាយមាយទៅរកតែឤរម្មណ៍និងនិមិត្ដដែលមិនសមរម្យនោះ យោគីគប្បីគ្រប់គ្រ់ងចិត្តនោះ ដោយការពិចារណាពីផលឤក្រក់នៃ់ការដែលចិត្ដធ្វើដូច្នេះ។        ដូច្នេះ យោគីគ្រប់គ្រងចិត្តបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការត្រួតពិនិត្យមើលនូវសេចក្ដីទុក្ខផ្សេងៗ និងដោយការស្វែងរកផលនៃការធ្វើអំពើឤក្រក់។

           (៥)(៦)(៧) ដោយការកំចាត់ចោលនូវសេចក្ដីប្រមាទ: សេចក្ដីប្រមាទរបស់ចិ់ត្តដុះដាលព្រោះហេតុ២យ៉ាង គឺ ព្រោះខ្វះភាពឆ្លៀវឆ្លាសក្នុងសមាធិ និងព្រោះភាពស្ពឹកស្រពន់របស់ចិត្ត។ កាលបើមានការប្រមាទច្រើន ចិត្តក៏ ស្ពឹកស្រពន់និងស្រងូតស្រងាត់។ សេចក្ដីនេះមានន័យថា បើយោគីមិនមានភាពឆ្លៀវឆ្លាសក្នុងសមាធិទេ ចិត្តរបស់ គេរមែងត្រូវនាំទៅរកការប្រមាទ ព្រោះតែការស្ពឹកស្រពន់របស់ចិត្ដនោះឯង។ យោគីគប្បីកំចាត់ដោយវិធី២យ៉ាងគឺ៖ ដោយការពិចារណាអំពីគុណសម្បត្តិ និងដោយការដាស់នូវសេចក្ដីព្យាយាម។ យោគីគប្បីកំចាត់សេចក្ដីប្រមាទ ដែលនាំឲ្យចិត្ដស្រងូតស្រងាត់និងស្ពឹកស្រពន់ ដោយវិធី៤យ៉ាងគឺ បើជាមនុស្សមានចិត្ដលោភ យោគីគួរពិចារណា ទោសកំហុសរបស់សេចក្ដីប្រមាទ និងបដិបត្តិនិវូការសំរួម៤យ៉ាងគឺ: ដោយការកំណត់ចិត្ដក្នុងនិមិត្ដ ដែលភ្លឺស្វាង ឤស្រ័យនៅក្នុងទីដែលមានទឹកសន្សើម ធ្វើចិត្ដឲ្យរីករាយ និងកំចាត់ចោលនូវឧបាទាន។

           ចិត្តដែលមិនសកម្ម កើតឡើងព្រោះហេតុ៣យ៉ាងគឺ ព្រោះគ្មានជំនាញគ្រប់គ្រាន់ ព្រោះភាពល្ងង់ខ្លៅ និង ព្រោះពុំមានទីស្ងាត់ស្រួល។ បើចិត្តរបស់យោគីមិនសកម្ម លោកឤចធ្វើចិត្ដឲ្យសកម្មវិញបាន ដោយវិធី២យ៉ាង គឺ៖ ដោយសេចក្តីខ្លាច និងដោយការរីករាយ។

           បើយោគីនោះពិចារណាជាតិ ជរា មរណ: និងអបាយទាំង៤ហើយ សេចក្ដីខ្វាយខ្វល់និងសេចក្ដីចង្អៀត ចង្អល់ក្នុងចិត្តដែលកើតមកពីសេចក្តីខ្លាច រមែងកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់យោគី [xxv]។ បើយោគីចំរើនពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ សីលានុស្សតិ ចាគានុស្សតិ និងទេវតានុស្សតិ យោគីនឹងបានឃើញឤនិសង្សដែល កើតពីឤរម្មណ៍ទាំងនោះ ហើយរមែងរីករាយ។

           ៨) ដោយធ្វើចិត្តឲ្យរឹងមាំនិងស្ងប់ស្ងាត់: ឧបចារសមាធិបរិបូណ៌បានដោយកម្ម២យ៉ាងគឺ៖  ដោយកំចាត់នូវ នីវរណ:ទាំងឡាយ ចិត្ដក៏រឹងមាំ។ ឬព្រោះចំរើនសមាធិដោយពិចារណាបឋវីកសិណដែលរៀបចំទុកហើយ ចិត្តក៏ រឹងមាំ។ ក្រោយយោគីបានដល់នូវភាពស្ងប់ហើ់យ មានធម៌២យ៉ាងដែលត្រូវលះបង់ចោលគឺ ធម៌ដែលជាហេតុនាំ ឲ្យកើតការមិនយកចិត្តទុកដាក់ និងធម៌ដែលធ្វើឲ្យកើតជំនាញត្រឹមតែថ្នាក់កណ្តាល។

           ៩) ដោយការជៀសវាងពីបុគ្គលដែលមិនបានហ្វឹកហាត់សមាធិ មានន័យថា មិនគួរសេពគប់បុគ្គលដែល មិនបានសំរេចអប្បនាសមាធិ ឧបចារសមាធិ ឬខណិកសមាធិ និងបុគ្គលដែលមិនបានហាត់ពត់ខ្លួនឯងក្នុងការ បដិបត្តិទាំងនេះ ឬមិនបានបដិបត្តិសិមាធិទាំងនេះទេ។ ការសេពគប់ជាមួយតែបុគ្គលដែលបានហ្វឹកហាត់សមាធិ មានន័យថា បើបុគ្គលនោះបានដល់នូវអប្បនាឈានហើយ យោគីក៏គប្បីដើរតាមលោក គប្បីសិក្សាក្នុងសំណាក់ របស់លោក និងបំរើលោកចុះ។

           ១០) ដោយការបង្អោនចិត្តទៅរកអប្បនាសមាធិ មានន័យថា យោគីនោះតែងតែគោរព រីករាយ និងបដិបត្តិ សមាធិនោះដោយច្រើននិងជាប់ជាប្រចាំ ដូចជាជំរៅដែលជ្រៅជាទីបំផុត ដូចជាទឹកផុសដែលផុសមកជានិច្ច និង ដូចជាកូនឈើដែលនៅខ្ចី។

           ដោយឤស្រ័យគោលបដិបត្តិទាំង១០យ៉ាងនេះ អប្បនាឈាន រមែងបានសំរេច។

បុ          យោគីបង្កើតភាពឆ្លៀវឆ្លាសដ៏ល្អក្នុងអប្បនាឈាន ដោយការតាំងចិត្តដ៏មាំមួន(អធិដ្ឋាន) ដូចម្តេច?

វិ        យោគីនោះ កាលបើយល់ពីហេតុដែលធ្វើឲ្យកើតសមាធិហើយ ក៏ចូលទៅកាន់ទីដែលជាវិវេកស្ថាន។ ដោយ ឤស្រ័យនិមិត្ដនៃសមាធិដែលបានបដិបត្តិហើយនោះ យោគីក៏ធ្វើសេចក្ដីប្រាថ្នាងាយស្រួលឲ្យកើត ឡើង ក្នុង ចិត្តបាន ដោយការបន្ធូរបន្ថយ។ ព្រោះសភាវ:បែបនេះ ចិត្តក៏បានដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះបីតិ កើត ឡើង ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះកាយសុខ:កើតឡើង ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះពន្លឺកើត ឡើង ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះអវិហឹង្សា(ការមិនបៀតបៀន) កើតឡើង ទើបចិត្តដល់នូវភាពស្ងប់ ស្ងាត់។ ព្រោះ ភាពស្ងប់ស្ងាត់នេះ ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះការឃ្លាំមើលនូវនិមិត្ដបានដោយល្អដូច បាន ពោលមកហើយនេះ ទើបចិត្តដល់នូវភាពជាឧបេក្ខានិងបានដល់នូវអធិដ្ឋាន។ព្រោះចាកផុតពី កិលេស ដែលប្រមាណ មិនបាន ទើបចិត្តដល់នូវអធិដ្ឋាន។ ព្រោះមានវិមុត្ដិ ទើបចិត្តទទួលបាននូវ វិមុត្ដិរស[xxvi]  និង បដិបត្តិជាបន្តទៅទៀត។ ព្រោះហេតុនេះ ឤស្រ័យដោយគុណវិសេសនេះ ទើបចិត្តបាន ទទួលនូវការរីកចំរើន។ ព្រោះចិត្ត ដែលតាំងមាំក្នុងអធិដ្ឋានដូចបានពោលរួចមកហើយនេះ យោគីក៏ធ្វើឲ្យ ភាពឆ្លៀវឆ្លាស ក្នុងអប្បនាឈានកើតឡើង។ ដោយយល់ដឹងក្នុងហេតុទាំងឡាយ និងដោយការតាំងចិត្តដ៏ មាំមួន(អធិដ្ឋាន) ល្អហើយ មិនយូរ ប៉ុន្មាន យោគីនោះរមែងធ្វើឲ្យសមាធិកើតឡើងបាន។

 បឋមជ្ឈាន 
           យោគីនោះ កាលបើស្ងប់ចាកកាមនិងស្ងប់ចាកអកុសលធម៌ហើយ រមែងបានសំរេចនូវបឋមជ្ឈាន ដែល ប្រកបដោយវិតក្ក: វិចារ: បីតិ និងសុខ: ដែលកើតពីវិវេក[xxvii] ។ នេះជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ។

 សេចក្ដីស្ងាត់ចាកកាមនិងអកុសលធម៌៣យ៉ាង 
           សេចក្ដីស្ងាត់មាន៣យ៉ាងគឺ សេចក្ដីស្ងាត់កាយ(កាយវិវេក) សេចក្ដីស្ងាត់ចិត្ដ(ចិត្តវិវេក) និងសេចក្ដី ស្ងាត់កិលេស (ឧបធិវិវេក)[xxviii] ។

បុ          អ្វីគឺ កាយវិវេក?

វិ           យោគីដកខ្លួនចេញពីកាម ធ្វើដំណើរទៅកាន់ព្រៃឬភ្នំ ហើយស្នាក់នៅទីនោះ ហៅថាកាយវិវេក។

បុ          អ្វីគឺ ចិត្តវិវេក?

វិ           យោគីបានដល់គុណវិសេស មានចិត្ដបរិសុទ្ធ។ នេះហៅថា ចិត្តវិវេក។

បុ          អ្វីគឺ ឧបធិវិវេក? យោគីកាត់ផ្តាច់ពីក្រុមញាតិ ពីការកើត និងពីការស្លាប់។ នេះហៅថា ឧបធិវិវេក។

           សេចក្ដីស្ងាត់មាន៥យ៉ាងទៀតគឺ ស្ងាត់ដោយការគាបសង្កត់(វិក្ខម្ភនវិវេក) ស្ងាត់ជាការបណ្តោះឤសន្ន (តទង្គវិវេក) ស្ងាត់ដោយការកាត់ផ្តាច់(សមុច្ឆេទវិវេក) ស្ងាត់ដោយការស្ងប់(បដិបស្សទ្ធិវិវេក) និងស្ងាត់ដោយការ រលាស់ចេញទៅ(និស្សរណវិវេក)។ អ្វីគឺ វិក្ខម្ភនវិវេក? គឺការបាននូវបឋមជ្ឈាន និងការគាបសង្កត់នីវរណ:៥។ អ្វីគឺ តទង្គវិវេក? គឺការបដិបត្តិនិព្វេធភាគិយសមាធិ(សមាធិជ្រែកកិលេស) និងការគាបសង្កត់ទិដ្ឋិ។ អ្វីគឺសមុច្ឆេទវិវេក? គឺការបដិបត្តិលោកុត្តរមគ្ដ និងការកាត់ចោលនូវកិលេសដែលមានចំនួនច្រើន។ អ្វីគឺបដិបស្សទ្ធិវិវេក? គឺបីតិក្នុង ពេលដែលយោគីបានសំរេចនូវអរិយផល។ អ្វីគឺនិស្សរណវិវេក? គឺបានដល់ព្រះនិព្វាន[xxix] ។

 កាម ២ យ៉ាង 
           កាមគឺតម្រេក មាន២យ៉ាងគឺ វត្ថុកាម(តម្រេកក្នុងវត្ថុ) និងកិលេសកាម(តម្រេកក្នុងកិលេស)។ ការ ត្រេក ត្រឤលក្នុងវិមានសួគ៌ និង រូប ក្លិន រស និងការប៉ះពាល់ ដែលបុគ្គលស្រឡាញ់ ហៅថាវត្ថុកាម។ បុគ្គលដែល មានចិត្ដ ប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះវត្ថុកាមនេះ យកចិត្ដទុកដាក់ចំពោះវត្ថុកាមនេះ(ឤការ:បែបនេះហៅថា កិលេសកាម[xxx])  ការវៀរ ចាកកាមដូចដែលបានពោលមកខាងលើនេះដោយចិត្ត ដោយការគ្របសង្កត់ ហៅថាវិវេក ហៅថានេក្ខម: ហៅថា វិមុត្តិ ហៅថាការមិននៅច្រឡូកច្រឡំ ហៅថាការស្ងាត់ចាកកាម(កាមវិវេក)។

 អកុសលមូល 
វិ        អ្វីជាការចេញចាកពីអកុសលធម៌?

បុ       អកុសលមូល(ឫសគល់របស់អំពើឤក្រក់) មាន៣យ៉ាងគឺ រាគ: ទោស: និងមោហ:[xxxi] ។ វេទនា(ការទទួល ឤរម្មណ៍) សញ្ញា(ការកត់ចំណាំ) សង្ខារ(ការតាក់តែង) និងវិញ្ញាណ(ការដឹងច្បាស់ពីឤរម្មណ៍) ដែល សម្បយុត្ដ(ដែលរួមចូលគ្នា;ដែលប្រកប) ជាមួយនឹងអកុសលមូលទាំង៣នេះ ហើយនិងអំពើដែលធ្វើ ដោយ ផ្លូវកាយ(កាយកម្ម) ដោយផ្លូវសម្ដី(វចីកម្ម) និងដោយផ្លូវចិត្ដ(មនោកម្ម) ដែលសម្បយុត្ដជាមួយនឹង អកុសលមូលទាំង៣នេះ ហៅថា អកុសលធម៌។

           តាមទម្លាប់ខ្លះទៀតជឿថា អកុសលធម៌មាន៣យ៉ាងគឺ អកុសលធម៌ដែលកើតមានពីធម្មជាតិ អកុសល ធម៌ដែលកើតពីការសមាគម និងអកុសលធម៌ដែលកើតឡើងដោយហេតុបច្ច័យ។ អកុសលមូលទាំង៣យ៉ាង ហៅ ថាអកុសលធម៌ដែលកើតមានពីធម្មជាតិ។ វេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ ដែលសម្បយុត្ដជាមួយនឹងអកុសល មូលទាំង៣នេះ ហៅថាអកុសលធម៌ដែលកើតពីការសមាគម។ អំពើដែលកើតឡើងដោយផ្លូវកាយ(កាយកម្ម) ដោយផ្លូវសម្ដី(វចីកម្ម) និងដោយផ្លូវចិត្ដ(មនោកម្ម) ហៅថាអកុសលធម៌ដែលកើតឡើងដោយហេតុបច្ច័យ។ ការ ចេញចាកពីអកុសលធម៌ទាំង៣នេះ ហៅថានេក្ខម: ហៅថាវិមុត្ដិ ហៅថាការមិននៅច្រឡូកច្រឡំ។ ម៉្យាងទៀតការ ស្ងាត់ចាកកាម បានដល់ការស្ងាត់អំពីកាមនីវរណ:។ ការស្ងាត់ចាកពីអកុសលធម៌ គឺការស្ងាត់ចាកពីនីវរណ: ផ្សេងៗនោះឯង[xxxii] ។

 ហេតុផលដែលញែកកាមចេញពីអកុសល 
បុ         បើការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌លោកបានបង្រៀនទុកហើយ ឯកាមដែលជាអកុសលធម៌ ក៏មាននៅក្នុងនោះ ហើយដែរ ចុះហេតុអ្វីទើបបានជាលោកបង្រៀនរឿងការស្ងាត់ចាកកាម ដោយឡែកទៅវិញ?

វិ        ព្រោះថា កាម យកឈ្នះបានដោយការរួចផុត។ ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គ សុទ្ធ តែឤចកំចាត់កិលេសបានដោយប្រពៃ។ “ការស្ងាត់ចាកកាម គឺនេក្ខម: [xxxiii]”។ នេះជាពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ការនេះ ដូចគ្នានឹងការបានសំរេចបឋមជ្ឈានដែរ។ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងកាម សញ្ញា គឺជាហានភាគិយ: (ចូលរួមធ្វើឲ្យកាន់តែថមថយទៅ)។

           ដូច្នេះ កាមទាក់ទងជាមួយនឹងកិលេសទាំងឡាយ។ ពេលដែលកំចាត់កាមបានហើយ កិលេសទាំងឡាយ ក៏នឹងត្រូវកំចាត់ទៅដែរ។ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបលោកបំបែកការបង្រៀនអំពីការស្ងាត់ចាកកាម ទុក ដោយឡែក ផ្សេងទៀត។

           ម៉្យាងទៀត កាលបើបានរួចផុតពីកិលេសហើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាបានធ្វើកាមវិវេកឲ្យដល់ព្រមដែរ។

 ការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ 
           ការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌មានសេចក្តីអធិប្បាយដូចតទៅ៖ បុគ្គលធ្វើការស្ងាត់ចាកទោស:(ទោសវិវេក) ឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវអទោស:។      ធ្វើការស្ងាត់ចាកមិទ្ធ:(ងោកងុយ)ឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវឤលោកសញ្ញា។ ធ្វើការស្ងាត់ចាកឧទ្ធច្ចកុកុច្ច:ឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវអវិក្ខេប:។    ធ្វើការស្ងាត់ចាកថីន:ឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវ អថីន:។            ធ្វើការស្ងាត់ចាកវិចិកិច្ឆាឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវអប្បនាសមាធិ។ ធ្វើការស្ងាត់ចាកអវិជ្ជាឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវបញ្ញា។ ធ្វើការស្ងាត់ចាកមិច្ឆាសតិឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវសមាធិ។ ធ្វើការស្ងាត់ចាកអសុខ:ឲ្យដល់ ព្រម ព្រោះបាននូវសុខ:។  ធ្វើការស្ងាត់ចាកទុក្ខទាំងពួងឲ្យដល់ព្រម ព្រោះបាននូវចេតសិកសុខទាំងពីរ។ ធ្វើការ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងពួងឲ្យដល់ព្រម            ព្រោះបាននូវកុសលធម៌ទាំងពួង។ សេចក្តីទាំងនេះ លោកបាន ពោលទុកក្នុងព្រះត្រៃបិដកដូចតទៅនេះថា: “អ្នកបរិបូណ៌ដោយអលោភ: ឈ្មោះថាធ្វើការស្ងាត់ចាកកាមឲ្យដល់ ព្រម។ អ្នកប្រកបដោយអទោស:និងអមោហ: ឈ្មោះថាធ្វើអកុសលធម្មវិវេកឲ្យដល់ព្រម[xxxiv]”។

 ភាពផ្សេងគ្នារវាងកាម និងអកុសលធម៌ 
           ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ លោកបានបង្រៀនទុកថាជាការរួចផុតខាងកាយ ឯការស្ងាត់ចាក អកុសលធម៌វិញ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការរួចផុតខាងចិត្ត។

           ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់ការគិតដែលរវើរវាយពី រឿង កាមារម្មណ៍(កាមវិតក្ក:) ឯការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌វិញ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់ការគិតរវើរវាយ ពីរឿងព្យាបាទនិងរឿងបៀតបៀន(ព្យាបាទវិតក្ក: និង វិហឹង្សាវិតក្ក:)។

           ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់កាមគុណ ឯការស្ងាត់ចាក អកុសលធម៌វិញ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់ការប្រមាទតាមរយ:ការមិនមានទោសខាងផ្លូវកាយ។

           ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់នូវកាមគុណ៦ និងការរីក រាយ ឯការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌វិញ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់ការគិតរវើរវាយពីរឿងព្យាបាទ រឿងបៀតបៀន រឿងព្រួយបារម្ភ(កុកុច្ច:) និងរឿងជាទុក្ខ។ លោកបង្រៀនទុកដូចគ្នាដែរថា ការស្ងាត់ចាកអកុសល ធម៌នេះ (១)ជាការបន្ថយនូវសេចក្តីត្រេកត្រឤល និង(២)ជាការលះបង់នូវការមិនត្រេកអរ។

           ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ គឺជាសុខ:ក្នុងបច្ចុប្បន្នដែលកើតមកពីការរសាយចេញពីកាមគុណ ឯការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌វិញ គឺជាសុខ:ក្នុងបច្ចុប្បន្នដែលកើតមកពីការរសាយដែលមិនធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដីទុក្ខ ព្រួយខាងចិត្ដ។

           ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ គឺការឈានផុតពីអន្លង់នៃកាមទាំងមូល ឯការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ វិញ គឺការឆ្លងផុតពីកិលេសទាំងអស់ដែលធ្វើឲ្យវិលវល់ក្នុងកំណើតកាមភូមិ និងរូបភូមិ។

វិតក្ក: និងវិចារ:

            គប្បីជ្រាបសេចក្ដី អំពី វិតក្ក: និងវិចារ: ដូចតទៅនេះ៖ 
           អ្វីគឺ វិតក្ក:? គឺការដឹងនូវឤរម្មណ៍ ការគិត ការតាក់តែងឡើង ការគិតដោយគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ និងការ ប្រាថ្នាត្រឹមត្រូវ បើទោះបីជាប្រាសចាកការយល់ក៏ដោយ ក៏ឤចរាប់បញ្ចូលជា “វិតក្ក:” ដែរ។ ទាំងអស់នេះគឺជា លក្ខណ:របស់វិតក្ក:។ ព្រោះវិតក្ក:បរិបូណ៌ហើយ ទើបមានវិតក្ក:នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។ ម៉្យាងទៀត យោគីសម្លឹង បឋវីកសិណ និងយកចិត្តទុកដាក់បឋវីនិមិត្ដដោយគ្មានទីបំផុត ទាំងអស់នេះក៏រាប់បញ្ចូលជាវិតក្ក:ដែរ។ វិតក្ក:នេះ ឤចប្រៀបធៀបទៅនឹងការទន្ទេញចាំមាត់នូវព្រះសូត្រទាំងឡាយ(ដោយមិនចាំបាច់នឹកគិត)។

បុ          អ្វីជាលក្ខណ: ជារស, ជាបច្ចុបដ្ឋាន(លក្ខណ:ដែលប្រាកដឡើង) និងបទដ្ឋាន(ហេតុជិត) របស់វិតក្ក:?

វិ           …………………………………… ។(ច្បាប់ដើ់មជាភាសាចិនមិនឤចយល់បាន)

           អ្វីគឺ វិចារ:? កាលបើបុគ្គលកំពុងប្រើវិចារ: គឺបុគ្គលនោះស្ថិតនៅក្នុងសភាពចិត្ត ដែលមិនជាកណ្តាល[xxxv]  ដោយឤស្រ័យទៅតាមវិចារ: ដែលកំពុងពិនិត្យពិច័យនោះ។ សភាវ:នេះហៅថា វិចារ:។  បុគ្គលដែលប្រកបដោយ វិចារ: នឹងធ្វើបឋមជ្ឈានឲ្យកើតឡើង។ បឋមជ្ឈាននេះ(ប្រជួបគ្នា)ជាមួយនឹងវិចារ:។ ម៉្យាងទៀត យោគីអ្នកបដិបត្តិ បឋវីកសិណ រមែងពិចារណានូវឤការ:ជាច្រើនដែលចិត្តយោគីនោះឤចវិនិច្ឆ័យបានក្នុងខណ:ដែលកំពុងសម្លឹង បឋវីនិមិត្ដ។ នេះហៅថា វិចារ:។

បុ          អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន(លក្ខណ:ដែលប្រាកដឡើង) និងបទដ្ឋាន(ហេតុជិត) របស់ វិចារ:?

វិ        ការត្រិះរិះក្រោយការពិចារណាជាលក្ខណ:របស់វិ់ចារ: ការធ្វើចិត្តឲ្យជាក់ច្បាស់ជារសរបស់វិចារ: ការឃើញដែលកើតតាមក្រោយវិតក្ក: ជាបទដ្ឋានរបស់វិចារ:។

វិនិច្ឆ័យវិតក្ក: និងវិចារ:

បុ          អ្វីជាការខុសប្លែកគ្នារវាងវិតក្ក: និងវិចារ:?

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរគាំងជាដើម 
           បើប្រៀបទៅនឹងការវាយរគាំង សម្លេងដែលកើតលើកដំបូង ប្រៀបដូចជាវិតក្ក: ឯសម្លេងដែលខ្ទ័រកើត ឡើងតាមមកជាបន្ទាប់ ប្រៀបដូចជាវិចារ:។ ម៉្យាងទៀត ប្រៀបដូចជាការទាក់ទងរវាងចិត្តនឹងឤរម្មណ៍របស់ចិត្ត (ធម្មារម្មណ៍)ដែរ ពោលគឺការដែលចាប់ផ្តើមជាដំបូង គឺជាវិតក្ក: ដែលនៅសល់ជាបន្ទាប់មក គឺជាវិចារ:។ សេចក្ដី ប្រាថ្នាក្នុងឈានជាវិតក្ក: ឯការរក្សាឈានទុកជាវិចារ:។ ការរលឹកឃើញជាវិតក្ក: ឯការដែលស្ថិតនៅក្នុងការចងចាំ (បន្ទាប់ពីរលឹកឃើញហើយ) ជាវិចារ:។ ម៉្យាងទៀត ចិត្ដដែលគ្រោតគ្រាតជាវិតក្ក: ឯចិត្តដែលផូរផង់ជាវិចារ:។ ទី ណាដែលមានវិតក្ក: ទីនោះក៏មានវិចារ:ដែរ តែទីណាដែលមានវិចារ: ទីនោះឤចមានវិតក្ក:ឬក៏គ្មានវិតក្ក:។ គឺដូច ដែលលោកបានសំដែងទុកក្នុងព្រះត្រៃបដិកដូច្នេះថា៖ “ពេលដែលចិត្តចាប់ផ្តើមគិតដល់ឤរម្មណ៍ណាមួយ ឈ្មោះ ថាចិត្ដមានវិតក្ក:។ កាលបើបានវិតក្ក:ហើយ ចិត្តនោះនៅតែមិនទាន់ច្បាស់លាស់ ឈ្មោះថាចិត្ដមានវិចារ:[xxxvi] ” ។ ការ សម្លឹងមើលឃើញបុគ្គលម្នាក់កំពុងតែដើរមកអំពីចំងាយដោយមិនដឹងថាបុគ្គលនោះជាបុរសឬជាស្ត្រី ហើយនិង ការពិចារណាចែកឲ្យច្បាស់ថាបុគ្គលនោះជាបុរសឬជាស្ត្រីនោះ ចាត់ទុកជាវិតក្ក:។ បន្ទាប់មក ការដែលពិចារណាថា នាងឬអ្នកនោះជាមនុស្សល្អឬឤក្រក់ ជាអ្នកមានទ្រព្យឬអ្នកក្រ ជាមនុស្សថ្លៃថ្នូរឬជាមនុស្សធម្មតា ចាត់ទុកជា វិចារ:។ វិតក្ក:ប្រៀបដូចជាការត្រូវការនូវវត្ថុអ្វីមួយ ហើយទាញយករបស់នោះចូលមកជិតខ្លួន[xxxvii]  ឯវិចារ:ប្រៀបដូច ជាការរក្សា របស់នោះ ថែទាំរបស់នោះ និងតាមមើលរបស់នោះជាប់ជានិច្ច។

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសត្វបក្សីជាដើម 
           គប្បីជ្រាបសេចក្ដីប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ: ការដែលបក្សីហើរចេញពីភ្នំទទះស្លាបជាវិតក្ក: ការដែល បក្សីនោះសំកាំងក្នុងឤកាសជាវិចារ:។ ការត្រដាងស្លាបហើរជាលើកដំបូងជាវិតក្ក: ការត្រដាងស្លាបហើរជាបន្តយូរ ជាវិចារ:[xxxviii] ។ បុគ្គលប្រើវិតក្ក:ដើម្បីការពារ ប្រើវិចារ:ដើម្បីស្រាវជ្រាវ។ បុគ្គលពិចារណាដោយវិតក្ក: ធ្វើការពិចារណា ជាបន្ដដោយវិចារ:។ បុគ្គលដែលដើរទៅក្នុងខណ:មានវិតក្ក: រមែងមិនគិតពីអ្វីដែលជាអកុសលទេ ឯបុគ្គល ដែលដើរទៅក្នុងខណ:មានវិចារ: រមែងលំឤេននឹកទៅដល់កម្មដ្ឋាន។

           វិចារ: ប្រៀបដូចបុគ្គលដែលកំពុងតែទន្ទេញព្រះសូត្រក្នុងចិត្តបណ្ដើរ ហើយឤចយល់អំពីន័យព្រះ សូត្រនោះបានក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះដែរ។ វិតក្ក: ប្រៀបដូចបុគ្គលអ្នកសម្លឹងឃើញវត្ថុដែលគេចង់ឃើញ ហើយ បន្ទាប់ពីការឃើញហើយក៏យល់ពីវត្ថុនោះយ៉ាងច្បាស់។ ភាពជំនាញក្នុងនិរុត្ដិវិទ្យា[xxxix] និងវិចារវិទ្យា[xl]  ជាវិតក្ក:។ ភាព ជំនាញក្នុងទ្រឹស្ដី[xli] និងការអនុវត្ដន៍ ជាវិចារ:[xlii] ។ ការឃើញតាមគុណតម្លៃនៃភាពទីទៃពីគ្នារបស់វត្ថុ ជាវិតក្ក: ឯការ យល់នូវភាពទីទៃពីគ្នារបស់វត្ថុ ជាវិចារ:។ ទាំងអស់នេះជាការខុសប្លែកគ្នារវាង វិតក្ក: នឹង វិចារ:។

វិវេក

           គប្បីជ្រាបក្នុងពាក្យ “វិវេកជ:”(កើតពីវិវេក)ដូច្នេះ: ដែលហៅថាវិវេក ព្រោះផុតចាកពីនីវរណធម៌ ទាំង៥។ នេះឈ្មោះថាវិវេក។ ម៉្យាងទៀតវិវេកនេះជាឥន្ទ្រីយ៍ដែលជាកុសលរបស់រូ់បភូមិ។ វិវេកនេះ លោកស្រដី ទុកថាជាការ ចូលកាន់បឋមជ្ឈាន ជាការនឹកគិតក្នុងឈាន។ អ្វីដែលកើតមកពីវិវេកនេះហៅថាវិវេកជ: ប្រៀបដូចជា ផ្កាដែល ដុះនៅលើដី ហៅថាផ្កានៅលើដី រីឯផ្កាដែលកើតឡើងក្នុងទឹក ហៅថាផ្កានៅក្នុងទឹក។

 បីតិ និងសុខ: 
           គប្បីជ្រាបក្នុងពាក្យ “បីតិ និង សុខ:” ដូច្នេះ។ ក្នុងខណ:ដែលចិត្តមានសេចក្ដីរីករាយខ្លាំងនិងងាយស្រួល និងប្រកបដោយភាពត្រជាក់នោះ ហៅថាបីតិ។

បុ          អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់បីតិ? ហើយបីតិមានចំនួនប៉ុន្មាន?

វិ        ការពេញប្រៀបដោយបីតិជាលក្ខណ:របស់បីតិ ការធ្វើឲ្យសប្បាយជារសរបស់បីតិ ការគ្របសង្កត់នូវ ឤរម្មណ៍ដែលមករុកកួនផ្លូវចិត្ដជាបច្ចុបដ្ឋានរបស់បីតិ ការរីករាយដ៏ក្លៀវក្លាជាបទដ្ឋានរបស់បីតិ។

បុ        បីតិមានចំនួនប៉ុន្មានប្រភេទ?

វិ        បីតិមាន៦ប្រភេទគឺ បីតិកើតពីរាគ:១[xliii] ; បីតិកើតពីសទ្ធា១; បីតិកើតពីការមិនមានទុព្វចភាព១; បីតិកើតពី វិវេក១; បីតិកើតពីសមាធិ១; និងបីតិកើតពីពោជ្ឈង្គ១[xliv] ។

បុ        បីតិកើតពីរាគ: ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយនឹងកាម និងសេចក្ដីរីករាយដែលប្រកបដោយកិលេសហៅថា បីតិកើតពីរាគ:។

បុ        បីតិកើតពីសទ្ធា ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលដែលមានសទ្ធាយ៉ាងខ្លាំងក្លា និងសេចក្ដីរីករាយដែលកើតឡើងព្រោះបាន ឃើញនាយស្មូនឆ្នាំង[xlv] ។

បុ        បីតិកើតពីការមិនមានទុព្វចភាព (ភាពមិនរឹងរូស) ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយយ៉ាងខ្លាំងក្លារបស់បុគ្គលដែលមានចិត្ដបរិសុទ្ធ និងមានគុណធម៌។   

បុ        បីតិកើតពីវិវេក ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលអ្នកចូលកាន់បឋមជ្ឈាន[xlvi] ។

បុ        បីតិកើតពីសមាធិ ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលអ្នកចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន[xlvii] ។

បុ        បីតិកើតពីពោជ្ឈង្គ: ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយដែលកើតពីការដើរតាមលោកុត្តរមគ្គក្នុងទុតិយជ្ឈាននោះ។

 បីតិ ៥ 
           ម៉្យាងទៀតលោកបានប្រៀនប្រដៅទុកថា បីតិមាន៥យ៉ាងគឺ ខុទ្ទកាបីតិ(បីតិបន្ដិចបន្ដួច)១; ខណិកាបីតិ (បីតិជាខណ:ៗ)១; ឱកន្តិកាបីតិ(បីតិជារលក)១; ឧព្វេង្គាបីតិ(បីតិលោតផ្លោះ)១; និងផរណាបីតិ(បីតិជ្រួតជ្រាប)១[xlviii] ។

           ខុទ្ទកាបីតិ ប្រៀបដូចជាការដែលរោមតាមរាងកាយបះឈរឡើង កាលបើត្រូវលំអងទឹកភ្លៀង។ ខណិកាបីតិ កើតឡើងនឹងរលត់ទៅវិញភ្លាមៗដូចជាទឹកសន្សើមក្នុងពេលយប់។ ឱកន្តិកាបីតិ ប្រៀបដូចជាប្រេង ដែលជ្រាបចូល ក្នុងរាងកាយដោយមិនជ្រាបខ្ចាត់ខ្ចាយចេញទៅ។ ឧព្វេង្គាបីតិ គឺបីតិដែលជ្រាបទៅដល់ចិត្ត ហើយ មិនយូរប៉ុន្មានក៏ បាត់ទៅវិញដូចជាសម្បត្តិរបស់អ្នកក្រ។ ផរណាបីតិ ជ្រាបចូលពេញរាងកាយហើយនៅជាបន្ដ ដូចដុំពពកដ៏ក្រាស់ ដែលពេញទៅដោយគ្រាប់ភ្លៀង។ ដូច្នេះ ខុទ្ទកាបីតិនិងខណិកាបីតិ ធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឧបចារ: ដោយឤស្រ័យ សទ្ធា។ ឱកន្តិកាបីតិដែលមានកម្លាំងច្រើន រមែងធ្វើឧបចារ:ឲ្យកើតឡើង។ ឧព្វេង្គាបីតិដែល ឤស្រ័យនៅលើមណ្ឌល: ធ្វើឲ្យកុសលនិងអកុសលកើតឡើង ហើយឤស្រ័យលើភាពឈ្លាសវៃ។ ផរណាបីតិ កើតឡើងក្នុងសភាវ:នៃអប្បនា សមាធិ។

 សុខ: 
បុ        អ្វីគឺ សុខ:?

វិ        ការជួបនឹងវត្ថុដែលគួរឲ្យស្រឡាញ់ គួរឲ្យចូលចិត្ត គឺសុខ:។

បុ       អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់សុខ:? សុខ: មានប៉ុន្មានប្រភេទ? តើបីតិ និង សុខ: ខុសគ្នាយ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        រសរបស់សុខ: ជាលក្ខណ:របស់សុខ:។ ការពឹងឤស្រ័យលើឤរម្មណ៍ដ៏គួរឲ្យពេញចិត្តនេះ ជារសដ៏គួរជា ទីប៉ងប្រាថ្នារបស់សុខ:។ ការបញ្ចុះបញ្ចូលដោយសេចក្តីស្ងប់ ជាបច្ចុបដ្ឋានរបស់សុ់ខ:។ ការស្ងប់ ជាបទដ្ឋាន របស់សុខ:។

សុខ: ៥យ៉ាង

បុ        សុខ:មានប៉ុន្មានយ៉ាង?

វិ        សុខ:មាន៥យ៉ាងគឺ ហេតុសុខ: សម្ភារសុខ: វិវេកសុខ: និរុបក្កិលេសសុខ: វេទនាសុខ:[xlix] ។

បុ        អ្វីគឺ ហេតុសុខ:?

វិ        ហេតុសុខ: នោះ តាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធជាបរមគ្រូគឺ: “សុខ:ដែលកើតមកពីគុណធម៌ រមែង ស្ថិតនៅបានយូរ” នេះហៅថាហេតុសុខ: ជាសុខ:ដែលកើតពីបុណ្យកុសល។ សម្ភារសុខ: នោះ តាមពាក្យ ប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធជាបរមគ្រូគឺថា “ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ធ្វើឲ្យលោកិយសុខ: កើតឡើងក្នុងលោក[l]”  វិវេកសុខ: គឺជាការរីកចំរើនឡើងនៃភាពព្រងើយកន្តើយចំពោះសមាធិ និងការកំចាត់ចោលនូវឈាន។ និរុបក្កិលេសសុខ: បើតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធអង្គគឺថា “និព្វានជាសុខ:យ៉ាងប្រសើរបំផុត[li]” ។ សេចក្តីសុខដែលកើតពីការរស់នៅ ជាទូទៅហៅថាសុខវេទនា តាមន័យនៃគម្ពីរនេះ សុខវេទនា ជាសុខ: ដែលគួរឲ្យសេពសោយ[lii] ។

 ភាពខុសគ្នារវាងបីតិ និងសុខ: 
បុ        អ្វីជាភាពខុសគ្នារវាងបីតិ និងសុខ:?

វិ        ភាពរីករាយជាបីតិ ការសប្បាយចិត្តជាសុខ:។ ភាពស្ងប់នៃចិត្ដជាសុខ: ភាពរឹងប៉ឹងនៃចិត្ដជាបីតិ។ បីតិជា ធម្មជាតិគ្រោតគ្រាត រីឯសុខ:ជាធម្មជាតិម៉ត់ហ្មង។ បីតិចាត់ទុកនៅក្នុងសង្ខារខន្ធ សុខ:ចាត់ទុកនៅក្នុងក្រុម វេទនាខន្ធ។ ក្នុងទីណាមានបីតិទីនោះមានសុខ: តែក្នុងទីណាដែលមានសុខ:ទីនោះជួនកាលក៏មាន ជួន កាលក៏គ្មានបីតិដែរ។

 បឋមជ្ឈាន 
           បឋមជ្ឈានជាមូលដ្ឋានឲ្យកើតនូវទុតិយជ្ឈាន។ ក្រោយពីបានធ្វើឧបចារសមាធិឲ្យសំរេចហើយ យោគី ក៏ចូលទៅកាន់បឋមជ្ឈានដែលមានវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា ជាអង្គឈាន។

           អ្វីគឺឈាន? ឈានគឺការសម្លឹងជាប់ជានិច្ចក្នុងឤរម្មណ៍។ ឈាន គឺជាការដកចេញនូវនីវរណ:ធម៌៥ យ៉ាង។ ឈាន ជាការភាវនា និងជាការយកឈ្នះ។

           បទដែលថា “ចូលទៅដល់បឋមជ្ឈាន ហើយបាននូវការតាំងមាំ”(ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ វិហរតិ) គឺពេល ដែលសំរេចឈានហើយ ពេលដែលមានផស្ស:នឹងឈានហើយ ពេលបានធ្វើឈានឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយ យោគីក៏ ស្ថិតនៅ។

           ម៉្យាងទៀត បទដែលថា “ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ” ក៏ហៅថាជា បឋមជ្ឈានដែរ ព្រោះថាបឋមជ្ឈានមានលក្ខណ:ពិសេសគឺការស្ងាត់ចាកលោកីយវិស័យ ឯទុតិយជ្ឈានមាន លក្ខណ:ពិសេសគឺស្ងាត់ចាកវិតក្ក: និងវិចារ: មានបីតិនិងសុខ:ដែលកើតពីវិវេក ព្រោះហេតុនោះទើបបីតិ និងសុខ: ត្រូវហៅថាជា លក្ខណ:ពិសេសរបស់វិវេក[liii] ។

           ម៉្យាងទៀត បទដែលថា “ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ និងស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ” នេះ បាន ដល់ការកំចាត់ចោលហើយដោយល្អ និងការគ្របសង្កត់ហើយដោយល្អ។

           បទដែលថា “ព្រមដោយវិតក្ក: ព្រមដោយវិចារ:” នេះ លោកពោលថាជាលក្ខណ:របស់បឋមជ្ឈាន។

           បទដែលថា “មានបីតិ និងសុខ:ដែលកើតពីវិវេក” គឺសភាវ:នេះដូចគ្នានឹងបឋមជ្ឈាន។

           បទដែលថា “ចូលដល់ហើយឤស្រ័យនៅ” គឺយោគីនោះបាននូវបឋមជ្ឈាន លះបង់នូវអង្គ៥ហើយ ក៏បំពេញអង្គ៥យ៉ាង កុសលធម៌៣យ៉ាង លក្ខណ:១០ប្រការ[liv]  និងកុសល២៥យ៉ាង ឲ្យកើតឡើងវិញ។ បុគ្គលដែល ប្រកបដោយបុណ្យកុសលទាំងនេះ រមែងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកឬទេវលោក។

 នីវរណ: ៥ 
           បទដែលថា “លះនូវអង្គ៥” នេះ បានដល់ការលះបង់នូវនីវរណ:៥។ នីវរណ:៥ គឺអ្វីខ្លះ? គឺ កាមឆន្ទ: ព្យាបាទ: ថីនមិទ្ធ: ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច: និង វិចិកិច្ឆា។

           “កាមឆន្ទៈ” បានដល់ចិត្តដែលសៅហ្មងព្រោះធូលីគឺកិលេស។ “ព្យាបាទ:” បានដល់កិលេស១០ ប្រការ។ “ថីន:” បានដល់សភាពខ្ជីខ្ជារបស់ចិត្ត។ “មិទ្ធ:” បានដល់ការលង់លក់ព្រោះតែទំងន់របស់រាងកាយ។ មិទ្ធ:នេះមាន៣យ៉ាងគឺ មិទ្ធ:ដែលកើតពីឤហារ, មិទ្ធ:ដែលកើតពីកាល និងមិទ្ធ:ដែលកើតពីចិត្ត។ បើមិទ្ធ:នោះ កើតពីចិត្ត យោគីកំចាត់បានដោយសមាធិ។ បើកើតពីឤហារនិងកាល ហើយមិនកើតមកពីចិត្តទេនោះ ក៏មិនចាត់ ទុកជានីវរណ:ទេ ដូចជាក្នុងករណីរបស់ព្រះអរហន្ត។ បើមិទ្ធ:នោះកើតមកពីឤហារនិងកាល យោគីកាត់បាន ដោយសេចក្តីព្យាយាម សមដូចដែលព្រះអនុរុទ្ធាចារ្យបានពោលទុកថា: “ចាប់តាំងតែពីយើងបានបំផ្លាញចោលនូវ ឤសវ:អស់រយ:ពេល៥៥ឆ្នាំមកនេះ យើងមិនដែលបានលក់ដោយដំណេកដែលកើតពីចិត្តឡើយ ហើយក្នុងរយ: ពេល២៥ឆ្នាំកន្លងទៅនេះ យើងបានកំចាត់ចោលនូវការលង់លក់ដែលកើតពីឤហារនិងកាល”[lv] ។

បុ        បើមិទ្ធ:ជាសភាវ:ខាងផ្លូវកាយ តើវាក្លាយជាកិលេសខាងផ្លូវចិត្តយ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        រាងកាយជាវត្ថុដែលកិលេសផ្លូវចិត្តបង្កើតមក ឧបមាដូចជាបុគ្គលដែលផឹកស្រា និងទទួលទានឤហារ។ គប្បីដឹងដោយប្រការដូចដែលបានពោលរួចមកហើយនេះចុះ។

           បើមិទ្ធ:ជាសភាវ:ខាងផ្លូវកាយ ឯថីន:ជាលក្ខណ:ខាងផ្លូវចិត្ត(ចេតសិក) តើសភាវ:ទាំង២នេះរួមចូលគ្នា ជានីវរណ:តែមួយ បានយ៉ាងដូចម្តេចទៅ? សភាវ:ទាំង២នេះមានឤរម្មណ៍និងមុខងារដូចគ្នា អ្វីដែលហៅថា មិទ្ធ: និងថីន: គឺជាតែមួយ។ ឧទ្ធច្ច:គឺការមិនស្ងប់ខាងផ្លូវចិត្ត។ កុក្កុច្ច:គឺការមិនរឹងប៉ឹងរបស់ចិត្ត។ លក្ខណ:របស់ នីវរណ: ទាំងនេះស្មើគ្នា ព្រោះហេតុនេះទើបក្លាយទៅជានីវរណ:តែមួយ។ វិចិកិច្ឆា ក៏គឺការដែលចិត្តប្រកាន់យកនូវឤរម្មណ៍ ច្រើនយ៉ាង។ វិចិកិច្ឆាមាន៤យ៉ាងគឺ៖ វិចិកិច្ឆាដែលជានីវរណ:ចំពោះសមថ:(សេចក្តីស្ងប់)។ វិចិកិច្ឆា ដែលជានីវរណ: ចំពោះវិបស្សនា។ វិចិកិច្ឆាដែលជានីវរណ:ចំពោះសមថ:និងវិបស្សនា។ វិចិកិច្ឆាដែលជានីវរណ: ចំពោះអ្វីដែលមិន មែនជាធម៌វិន័យ។

           តើក្នុងទីនេះ បុគ្គលសំរេចនូវសមថ:បានដោយការធ្វើវិចិកិច្ឆាទាំងនេះឲ្យអស់ទៅឬ? តើវាឤចកើតឡើង បានទេដែលថា ចិត្ដបាននូវសេចក្ដីស្ងប់ក្នុងខណ:ដែលវិចិកិច្ឆាទាំងនេះនៅមាននៅឡើយ ឬក៏វិចិកិច្ឆាដែល ទាក់ទង ទៅនឹងអត្ដា នៅមាននៅឡើយ? បើបុគ្គលមានវិចិកិច្ឆាបែបនេះ ឈ្មោះហៅថាមាននីវរណ:ចំពោះសមថ:។ សេចក្ដី សង្ស័យនឹងរឿងអរិយសច្ច:៤និងលោកធាតុទាំង៣ ជានីវរណ:ចំពោះវិបស្សនា។ សេចក្ដីសង្ស័យទាក់ទង ទៅនឹង ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ជានីវរណ:ចំពោះទាំងសមថ:និងវិបស្សនា។  ការសង្ស័យដែលទាក់ទងទៅនឹង វត្ថុទាំង ឡាយដូចជាប្រទេស ក្រុង ថ្នល់ ឈ្មោះបុរសស្ត្រីជាដើមនេះ ជានីវរណ:ចំពោះអ្វីដែលមិនមែនជាធម៌ វិន័យ។ សេចក្ដីសង្ស័យទាក់ទងទៅនឹងព្រះសូត្រ ជានីវរណ:ចំពោះវិវេក។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបពីវិចិកិច្ឆាទាំងនេះ ដោយ ប្រការដូច ដែលបានពោលមកនេះចុះ។អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យ នីវរណ:? នីវរណ: គឺគ្រឿងរារាំងយានជំនិះ គឺការដាក់ត្រួត ពីលើគ្នា គឺកិលេសដែលធ្វើឲ្យសៅហ្មង គឺសំយោជន៍ជាគ្រឿងចងនូវសត្វ។

បុ         សំយោជន៍មានច្រើនយ៉ាង ដូចជាសំយោជន៍ដែលរួមនូវកិលេសទាំងឡាយ និងធម៌ផ្សេងៗទៀតជាដើម។ តើហេតុអ្វីទើបលោកបង្រៀនតែនីវរណ:៥ តែប៉ុណ្ណោះ?

វិ        ព្រោះថានីវរណ:៥នេះ មានរួមដោយអកុសលធម៌ទាំងអស់។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងកាមុបាទាន ក៏រួមនៅក្នុង កាមឆន្ទ:។ អកុសលធម៌ក្នុងចំណែករបស់ទោស:ទាំងអស់ ក៏រួមនៅក្នុងព្យាបាទ។ អកុសលធម៌ក្នុងចំណែក មោហ:ទាំងអស់ ក៏រួមមាននៅក្នុងថីនមិទ្ធ: ឧទ្ធច្ច:កុក្កុច្ច: និងវិចិកិច្ឆា ដែរ។ កិលេសទាំងអស់ដែលបាន ពោលមកនេះ រួមមាននៅក្នុងនីវរណ:៥ទាំងអស់ ព្រោះហេតុនេះទើបលោកបង្រៀនតែនីវរណ:៥នេះ។

 អង្គ៥ 
           “អង្គ៥” នេះបុគ្គលធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បាន ក៏ព្រោះឤស្រ័យដោយការបរិបូណ៌នៃវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និង ឯកគ្គតា។

បុ       លោកបានពោលទុកថា អង្គ៥រួមចូលគ្នាធ្វើឲ្យកើតបឋមជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបមិនឤចនិយាយថា មានឈាននៅខាងក្រៅអង្គ៥ទេ ព្រោះបើមានឈាននៅខាងក្រៅអង្គ៥ តើនឹងឤចពោលបានថា បឋមជ្ឈាន ប្រកបដោយអង្គ៥ យ៉ាងដូចម្តេចនឹងបាន?

សេចក្តីឧបមាដោយរទេះសេះនិងកងទ័ព

វិ        ឈានដែលបុគ្គលធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បានដោយឤស្រ័យអង្គរបស់ឈាន។ ពុំមានឈានណាដែលញែកចេញពី អង្គរបស់ឈានបានទេ គឺពុំមានឈានបែបដូច្នេះឡើយ។ បុគ្គលឤចហៅថារទេះសេះបាន ក៏ព្រោះមាន ចំណែកផ្សំទាំងអស់របស់រទេះសេះ[lvi]។ពុំមានរទេះសេះណាដែលស្ថិតនៅពីក្រៅអង្គប្រកបរបស់រទេះសេះ បានទេ។ ព្រោះតែមានចំណែកផ្សំទាំងអស់របស់កងទ័ព ទើបបុគ្គលឤចហៅថាជាកងទ័ពបាន គឺពុំមាន កងទ័ពណាឤចបំបែកចេញពីអង្គប្រកបរបស់កងទ័ពបានឡើយ។ លុះត្រាតែមានអង្គរបស់ឈានដូចបាន ពោលរួចមកហើយនេះ ទើបហៅថា “ឈាន” បាន គឺពុំមានឈានណាឤចបំបែកចេញពីអង្គ ប្រកបរបស់ ឈានបានទេ[lvii]។ ពេលដែលអង្គប្រកបរួមចូលគ្នា ទើបហៅថា “ឈាន”។ ពេលដែលបំបែក ចេញពីគ្នា ហៅថា “អង្គ”។ លោកបានពោលទុកថា “ឤរម្មណ៍ហៅថាឈាន” ឯ “គុណសម្បត្តិហៅថាអង្គ”។ ឈាន ប្រៀបបានដូចជាកុលសម័ន្ធ ឯអង្គប្រៀបបានដូចជាវណ្ណ:។

បុ        ហេតុអ្វីទើបលោកសំដែងតែអង្គ៥ មិនសំដែងធម៌ដទៃៗទៀត មានសតិ និង វិរិយ: ជាដើម?

វិ        ពីព្រោះថា ពេលដែលអង្គនេះរួមបញ្ចូលគ្នា រមែងធ្វើឲ្យសំរេចឈានបាន។

បុ        អ្វីជាលក្ខណ:របស់ការរួមចូលជាមួយគ្នា?

វិ        វិតក្ក:ដែលតាមជាប់ឤរម្មណ៍របស់ចិត្ត នឹងធ្វើឲ្យអប្បនាសមាធិកើតឡើង។ វិចារ:កើតព្រមគ្នាជាមួយនឹង ចិត្តដែលធ្វើមុខងារសង្កេត។ កាលបើវិតក្ក: និងវិចារ: មិនចូលរួមគ្នាទេ នឹងជាហេតុនាំឲ្យកើតកោសល្យ។ បើបុគ្គលមានការឈ្លៀសវៃ បុគ្គលនោះរមែងកើតបីតិនិងសុខ:។ បើបុគ្គលមានការឈ្លៀសវៃ បុគ្គលនោះ រមែងកើតចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិ ហើយក្រោយពីធ្វើបីតិឲ្យកើនច្រើនឡើងហើយ ក៏រមែងកើតចិត្តដែល ប្រកបដោយសុខ:។ ចិត្តដែលប្រកបដោយគុណសម្បត្តិ៤យ៉ាងនេះ រមែងស្ងប់ចិត្តដែលស្ងប់រមែងជា សមាធិ។ ទាំងនេះគឺលក្ខណ:របស់ការចូលរួមជាមួយគ្នា។ ដូចនេះ កាលបើអង្គ៥ទាំងនេះរួមចូលគ្នា រមែង

           ធ្វើឈានឲ្យសំរេចបាន។

           ម៉្យាងទៀត បុគ្គលកំចាត់នូវនីវរណ:ទាំងឡាយបានព្រោះបរិបូណ៌ដោយអង្គ៥។ ការកំចាត់បាននូវ នីវរណ:ទី១(កាមឆន្ទ:)បាន ហៅថាបឋមជ្ឈាន។ ដូចនេះហើយទើបបានជាការកំចាត់នូវនីវរណ:ទាំង៥យ៉ាងបាន មានផលឲ្យកើតនូវឈានទាំង៥។ ក្នុងបឋមជ្ឈាន វិតក្ក:ជាអង្គពិសេស ព្រោះឤស្រ័យវិតក្ក:នេះឯង ទើបបុគ្គលលះ នូវកាមឆន្ទ:បាន។ បើវិតក្ក:ចូលទៅកាន់សម្មាសមាធិហើយ អង្គផ្សេងៗទៀតរមែងត្រូវដាស់ឲ្យភ្ញាក់ឡើង។ ក្នុង ចំណោមអង្គទាំង៥នេះ វិចារ:ជាការចាប់ផ្តើមរបស់ទុតិយជ្ឈាន។ បីតិជាការចាប់ផ្តើមរបស់តតិយជ្ឈាន។ សុខ:ជា ការចាប់ផ្តើមរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយឯកគ្គតាជាការចាប់ផ្តើមរបស់បញ្ចមជ្ឈាន។ ទាំងអស់នេះ ជាអង្គពិសេស របស់ឈាន។

           ម៉្យាងទៀត ដោយការកំចាត់បាននូវនីវរណ:៥ បុគ្គលធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បាននូវអង្គ៥ ដូចដែលលោកបាន ពោលទុកក្នុងព្រះត្រៃបិដកថា:“ការដែលចិត្តមានឤរម្មណ៍តែមួយ គឺជាការកំចាត់បង់បាននូវកាមឆន្ទ:; បីតិ គឺជាការ កំចាត់បង់បាននូវព្យាបាទ:; វិតក្ក: គឺជាការកំចាត់បង់បាននូវថីនមិទ្ធ:; សុខ: គឺជាការកំចាត់បង់បាននូវឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច:; និងវិចារ: គឺជាការកំចាត់បង់បាននូវវិចិកិច្ឆា[lviii] ។ ព្រោះហេតុដូច្នេះ ព្រោះកំចាត់បាននូវនីវរណ:ទាំងឡាយនេះ អង្គ ទាំង៥ ក៏បរិបូណ៌ឡើង។

បុ       យោគីដែលចំរើនកម្មដ្ឋានដោយពិចារណាបឋវីកសិណ តើលោកនឹងធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើងបាន យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        បឋវីកសិណ ពុំនាំមកនូវបីតិនិងសុខ:ទេ។ បីតិនិងសុខ:នេះ កើតឡើងឯងតាមធម្មជាតិ បន្ទាប់ពីនីវរណ: ទាំង៥ បានកំចាត់បង់ហើយ។ ដូច្នេះ ធម្មបុត្រទេដែលធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើង។

បុ        បើដូច្នោះមែន ព្រោះហេតុអ្វីទើបធម្មបុត្រមិនធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើងនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន?

វិ        សភាវ:បែបនោះមិនសមរម្យទេ ដោយហេតុថាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន យោគីត្រូវកំចាត់ចោលនូវបីតិ និងសុខ: ចេញ។ ការដែលយោគីនោះដកចោលហើយនូវបីតិ និងសុខ:ដែលលោកធ្វើឲ្យកើតឡើងក្នុងបឋមជ្ឈាន ចេញនោះ ក៏ព្រោះតែលោកសម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់សុខ: ទើបបានជាលះបង់ចោលនូវសុខ:នោះចេញ និងក្រសោប ជាប់ជាមួយនឹងសេចក្តីស្ងប់ដ៏ជ្រៅ។ ព្រោះហេតុនេះហើយ ទើបលោកមិនធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើង។

 កល្យាណតា ៣ 
           កល្យាណតា(សេចក្ដីល្អ) មាន៣យ៉ាងគឺ សេចក្ដីល្អថ្នាក់ដំបូង សេចក្ដីល្អថ្នាក់កណ្តាល និងសេចក្ដីល្អ ថ្នាក់ចុងក្រោយ។ សេចក្ដីបរិសុទ្ធនៃការបដិបត្តិ(បដិបទាវិសុទ្ធិ)ជាថ្នាក់ដំបូង ការរីកចំរើននៃឧបេក្ខាជាថ្នាក់កណ្តាល ការរីករាយជាថ្នាក់ចុងក្រោយ[lix] ។ សេចក្ដីបរិសុទ្ធក្នុងការបដិបត្តិគឺអ្វី? គឺជាមូលដ្ឋាននៃសេចក្ដីល្អទាំងអស់។ ការរីក ចំរើននៃឧបេក្ខា គឺអ្វី? គឺជាអប្បនាសមាធិ។ ការរីករាយ គឺអ្វី? គឺជាបច្ចវេក្ខណ:[lx] ។ ដូចនេះ ក្នុងបឋមជ្ឈាន មាន កល្យាណធម៌ទាំង៣យ៉ាង នេះឯង។

លក្ខណ:១០យ៉ាង

           គប្បីជ្រាបនិងវិនិច្ឆ័យពាក្យថា “ការធ្វើលក្ខណ:១០យ៉ាងឲ្យបរិបូណ៌” ដូច្នេះថា: លក្ខណ:១០យ៉ាងនេះ រួមមាន លក្ខណ:៣យ៉ាងនៃសេចក្ដីបរិសុទ្ធក្នុងការបដិបត្ដិ លក្ខណ:៣យ៉ាងនៃការរីកចំរើនក្នុងឧបេក្ខា និងលក្ខណ: ៤យ៉ាងនៃការរីករាយ[lxi] ។

បុ        អ្វីគឺលក្ខណ:៣យ៉ាងនៃសេចក្ដីបរិសុទ្ធក្នុងការបដិបត្តិ(បដិបទាវិសុទ្ធិ ឤទិ)

វិ        គឺការដែលចិត្តធ្វើខ្លួនឯងឲ្យបរិសុទ្ធរួចផុតពីនីវរណ:របស់ឈាន។ ព្រោះសេចក្ដីបរិសុទ្ធ ទើបចិត្តសំរេចបាន នូវតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា(នៅជាកណ្តាលៗក្នុងឤរម្មណ៍នោះៗ) រួចហើយទើបចិត្តដើរបន្តទៅមុខទៀត។ទាំងនេះ ហៅថា លក្ខណ:៣យ៉ាងនៃសេចក្ដីបរិសុទ្ធក្នុងការបដិបត្តិ។

បុ        អ្វីគឺលក្ខណ:៣យ៉ាងនៃការរីកចំរើនក្នុងឧបេក្ខា(ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ)?

វិ        ចិត្តបរិសុទ្ធ រមែងធ្វើឲ្យឧបេក្ខាបរិបូណ៌។ បើចិត្តបានទទួលវិវេក រមែងធ្វើឲ្យឧបេក្ខាបរិបូណ៌។ បើចិត្តសម្លឹង

           ឤរម្មណ៍តែមួយ រមែងធ្វើឲ្យឧបេក្ខាបរិបូណ៌។ នេះហៅថា លក្ខណ:៣យ៉ាងនៃការរីកចំរើនក្នុងឧបេក្ខា។

បុ        អ្វីគឺលក្ខណ:៤យ៉ាងនៃការរីករាយ(សម្បហំសនា បរិយោសានំ)?

វិ        ក្នុងចំណោមលក្ខណ:ទាំង១០យ៉ាងនេះ មានការរីករាយដែលកើតមកពីការកើតឡើងតាមលំដាប់របស់ សភាវ:ដែលត្រូវតាក់តែងឡើង; មានការរីករាយដែលកើតមកពីការដែលឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយមានកិច្ចរួមគ្នា តែមួយ; មានការរីករាយដែលកើតមកពីការបាននូវវិវិយ:; មានការរីករាយដែលកើតមកពីការប្ដេជ្ញា (ចំពោះ សភាវ:ទាំងអស់នេះ)។ ទាំងអស់នេះហៅថាលក្ខណ:៤យ៉ាង។ ដូចនេះ នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន បុគ្គល ធ្វើឲ្យ បរិបូណ៌ហើយនូវលក្ខណ:ទាំង១០យ៉ាង។

 ឤនិសង្ស២៥ប្រការ 
           គប្បីជ្រាបនិងវិនិច្ឆ័យពាក្យថា “ឤនិសង្ស២៥ប្រការ” ដូច្នេះថា: នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន យោគីបានធ្វើឲ្យ សំរេច ហើយនូវវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា; ធ្វើឲ្យសំរេចហើយនូវសទ្ធា វិវិយ: សតិ សមាធិ និងបញ្ញា; ឲ្យសំរេច ហើយនូវសេចក្ដីល្អថ្នាក់ដំបូង សេចក្ដីល្អថ្នាក់កណ្តាល និងសេចក្ដីល្អថ្នាក់ចុងក្រោយ; ឲ្យសំរេចហើយនូវ………[lxii]; ឲ្យ សំរេចហើយនូវបដិបទា; ឲ្យសំរេចហើយនូវវិវេក; ឲ្យសំរេចហើយនូវនិស្ស័យ; ឲ្យសំរេចហើយ នូវ…………[lxiii]; ឲ្យសំរេចហើយនូវ……[lxiv]; ឲ្យសំរេចហើយនូវបច្ចវេកលក្ខណ:; ឲ្យសំរេចហើយនូវ…………[lxv]; ឲ្យសំរេចហើយនូវ ពល:; ឲ្យសំរេចហើយនូវវិមុត្តិ; ឲ្យសំរេចហើយនូវវិសុទ្ធិ; ឲ្យសំរេចហើយនូវវិសុទ្ធិថ្នាក់ខ្ពស់; យោគីស្នាក់នៅ ព្រមដោយឤនិសង្សទាំង២៥ ដោយប្រការដូច្នេះឯង[lxvi] ។ ឤនិសង្សទាំង២៥នេះ ជាឤវាសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ទេវតា ទាំងឡាយ។ ឤនិសង្សទាំង ២៥នេះ កើតមកពីសេចក្ដីស្ងប់ និងមានឈ្មោះថាជាភពរបស់បីតិ និងសុខ:។ ភព ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់លើ់សភពរបស់មនុស្ស នេះជាទីដែលទេវតាទាំងឡាយឤស្រ័យនៅ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបបានជា ព្រះដ៏ មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ដល់ភិក្ខុ ទាំងឡាយថា៖

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក 
           ឧបមាបីដូចជាអ្នកផ្ងូតទឹកឬអ្នកដែលមកហាត់ការដែលមានជំនាញ បានផ្ទេរនូវម្សៅសំរាប់មុជទឹកចូល ទៅក្នុងភាជន៍ស្ពាន់ដែលស្អាត ហើយចាក់ទឹកចូលទៅក្នុងភាជន៍នោះ កូរលាយច្របាច់ចូលគ្នាឲ្យបានសព្វ និងពូត ឲ្យមូលមិនឲ្យបែកខ្ញែកយ៉ាងណា ភិក្ខុក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើកាយនិងចិត្តរបស់ខ្លួនបានស្ងប់ហើយ បីតិនិងសុខ: ក៏កើតឡើង។ ភិក្ខុនោះញ៉ាំងបីតិនិងសុខ:នោះ ឲ្យជ្រួតជ្រាបឆ្អែតពេញទាំងសព្វសារពាង្គកាយ ដោយមិនមាន ចំណែកណាមួយដែលថាមិនជ្រួតជ្រាបទៅដោយបីតិនិងសុខ:ដែលកើតពីវិវេក[lxvii] នោះឡើយ។ យោគីប្រៀបដូចជា អ្នកផ្ងូតទឹកឬអ្នកដែលមកហាត់ការ ឯភាជន៍ស្ពាន់ប្រៀបដូចជាកសិណនិមិត្ដ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបយ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        អ្វីគឺជាកសិណនិមិត្ដ?

វិ        ឧបមាដូចជាភាជន៍ស្ពាន់ដែលដាក់ម្សៅសំរាប់ងូតទឹកដែលរឹង បន្ទាប់មកត្រូវគេបុកឲ្យល្អិតផង់និងថ្លាយ៉ាង ណា កសិណនិមិត្ដដែលប្រកបដោយដីរឹងក៏ដូច្នេះដែរ គឺត្រូវយោគីធ្វើបីតិដែលជាបីតិទន់និងបរិសុទ្ធឲ្យកើត ឡើង ព្រោះហេតុដូចនេះទើបស្រស់ថ្លា។ ព្រោះចិត្តនិងចេតសិកធ្វើឤរម្មណ៍ឲ្យបរិបូណ៌ ទើបលោកពោល ទុកថា ភាជន:ស្ពាន់ប្រៀបដូចជាកសិណនិមិត្ដ ឯចិត្តនិងចេតសិកប្រៀបដូចជាម្សៅសំរាប់ងូតទឹក។ បណ្ឌិត គប្បីយល់យ៉ាងនេះចុះ។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបម្សៅសំរាប់ងូតទឹក ត្រូវប្រៀបទៅនឹងចិត្តនិងចេតសិក?

វិ        ម្សៅសំរាប់ងូតទឹកដែលគគ្រើមមិនស្អិតជាប់គ្នាទេ ពេលត្រូវខ្យល់បក់មកក៏បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ រីឯចិត្តនិង ចេតសិកវិញ កាលបើត្រូវបំបែកចេញពីបីតិនិងសុខ:ហើយ រមែងក្លាយទៅជាធម្មជាតិដ៏គ្រោតគ្រាតដូចគ្នា អីចឹងដែរ ហើយប្រសិនបើចិត្តនិងចេតសិកនោះត្រូវបំបែកចេញពីសមាធិ ក៏រមែងមិនស្អិតជាប់គ្នាទេ ហើយ នឹងត្រូវខ្យល់គឺនីវរណ:ទាំង៥បក់ផាត់ឲ្យបែកខ្ញែកចេញទៅជាពុំខាន។ ព្រោះហេតុនេះទើបលោក ពោលទុកថាម្សៅសំរាប់ងូតទឹកប្រៀបបានទៅនឹងចិត្តនិងចេតសិក។

បុ        ចុះអ្វីប្រៀបប្រដូចទៅនឹងទឹក?

វិ        គឺបីតិ សុខ: និងសមាធិ។ ទឹកធ្វើឲ្យសើម ជួយឲ្យទន់ជ្រាយ ធ្វើឲ្យលុញជាដុំមូលបានយ៉ាងណា បីតិនិង សុខ: ក៏ដូច្នេះដែរ គឺធ្វើឲ្យចិត្តនិងចេតសិកទទឹក ជួយឲ្យទន់ជ្រាយ និងធ្វើឲ្យកើតសមាធិ។ ព្រោះហេតុនេះ ទឹកប្រៀបបានទៅនឹងបីតិនិងសុខ: ឯវិតក្ក:និងវិចារ:ប្រៀបទៅនឹងការផ្សំលាយចូលគ្នារវាងម្សៅនឹងទឹក។ បណ្ឌិតគប្បីយល់យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        ចុះអ្វីប្រៀបបានទៅនឹងដុំមូល?

វិ        គឺវិតក្ក:និងវិចារ:។ ភ្នាក់ងារផ្ងូតទឹកដ៏ជំនាញ ផ្ទេរម្សៅដាក់ទៅក្នុងភាជន:ស្ពាន់លាយជាមួយទឹក ហើយ លុញឲ្យមូលដោយដៃរបស់គេ។ ពេលដែលមូលហើយ ក៏ដាក់ម្សៅដែលសើមថែមទៀត ហើយក៏លុញ ឲ្យមូលថែមទៀត រួចហើយក៏ដាក់ចូលទៅក្នុងភាជន:ដោយមិនឲ្យខ្ចាត់ខ្ចាយយ៉ាងណា យោគីក៏ធ្វើយ៉ាង ដូច្នេះដែរ គឺយកចិត្តនិងចេតសិករបស់ខ្លួនទៅដាក់នៅឯឤរម្មណ៍ ហើយធ្វើសេចក្តីស្ងប់ដ៏ល្អឲ្យកើតឡើង។ នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន បីតិនិងសុខ: គប្បីប្រៀបទៅនឹងទឹក ឯវិតក្ក:និងវិចារ: ប្រៀបដូចជាដៃដែលច្របាច់និង លុញឲ្យកើតជាដុំមូល។ ធ្វើដូច្នេះយោគីឤចធ្វើសេចក្តីស្ងប់ឲ្យកើតឡើងល្អ។ ចិត្តនិងចេតសិកក្លាយជាមូល ប្រកបដោយបីតិនិងសុខ: ហើយមិនរវើរវាយ ពីព្រោះចិត្តត្រូវបានថែរក្សានៅ ឯឤរម្មណ៍នៃកម្មដ្ឋាន។ ហេតុនេះហើយ ទើបម្សៅសំរាប់ងូតទឹកដែលជាដុំមូល ត្រូវប្រៀបទៅនឹងវិតក្ក: និងវិចារ:។ ម្សៅដែលសើម ជោកសព្វ ហើយរមែងមិនប៉ើងខ្ចាត់ខ្ចាយព្រោះស្អិតជាប់គ្នាយ៉ាងណា យោគី ដែលស្ថិតនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន ក៏បរិបូណ៌ដោយបីតិតាំងពីក្បាលរហូតដល់ចុងជើង និងតាំងពីជើងឡើង រហូតទៅដល់ល់លាដ៏ក្បាល ទាំងស្បែក និងសក់ ហើយក៏ស្ថិតនៅដោយមិនរលាយបាត់ទៅណា។ យោគី ស្ថិតនៅក្នុងលោករបស់ព្រហ្ម ដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះឯង។

បុ         បីតិនិងសុខ: លោកហៅថាជាសភាវ:ដែលមិនមានរូបរាង កាលបើយ៉ាងដូច្នេះ តើបីតិនិងសុខ:នោះឤច បំពេញរាងកាយ បានយ៉ាងដូចម្តេចទៅ?

វិ        នាមឤស្រ័យរូប រូបឤស្រ័យនាម។ ព្រោះហេតុនេះ បើនាមប្រកបដោយបីតិ រូបក៏ប្រកបដោយបីតិដែរ ហើយបើនាមប្រកបដោយសុខ: រូបក៏ប្រកបដោយសុខ:ដូចគ្នាដែរ។ ម៉្យាងទៀត រូបដែលប្រកបដោយ សុខ:នឹងធ្វើឲ្យរាងកាយមានសេចក្តីស្ងប់ ហើយព្រោះឤស្រ័យដោយសុខ:របស់រូប រាងកាយទាំងមូល រមែងទទួលបាននូវសេចក្ដីស្ងប់ដែរ។ ដូចនេះ ទើបពុំជាបដិបក្ខនឹងគ្នាឡើយ។

 កំណើតថ្មី៣យ៉ាង 
           បុណ្យកុសលដែលធ្វើឲ្យកើតនៅក្នុងព្រហ្មលោកមានដូចតទៅនេះ: នៅក្នុងបឋមជ្ឈានមានកំណើត៣ យ៉ាងគឺ នៅថ្នាក់ទាប ថ្នាក់កណ្តាល និងថ្នាក់ខ្ពស់។ កាលបើបុគ្គលដាក់ចិត្តក្នុងឧបាយដែលពិសេស តែមិនបាន កំចាត់នូវនីវរណ:៥ឲ្យបានល្អ និងមិនបានដល់ការរួចផុតទេនោះ ឈ្មោះថាបាននូវឈានថ្នាក់ទាប។ កាលបើបុគ្គល ដាក់ចិត្តក្នុងឧបាយដែលពិសេសនិងកំចាត់បាននូវនីវរណ:៥ តែមិនបានដល់ការរួចផុតទេនោះ ឈ្មោះថាបាននូវ ឈានថ្នាក់ក់ណ្តាល។ កាលបើបុគ្គលដាក់ចិត្តក្នុងឧបាយដែលពិសេស និងកំចាត់បានដោយល្អនូវនីវរណ:៥ និង បានដល់ការរួចផុតនោះ ឈ្មោះថាបាននូវឈានថ្នាក់ខ្ពស់។ បើយោគីបានសំរេចបឋមជ្ឈានថ្នាក់ទាប ក្រោយពី ស្លាប់ទៅនឹងទៅកើតជាព្រហ្មបារិសជ្ជៈមានឤយុប្រមាណ១ភាគ៣នៃកប្ប។ បើបានសំរេចបឋមជ្ឈានថ្នាក់កណ្ដាល ក្រោយពីស្លាប់ទៅនឹងទៅកើតជាព្រហ្មបុរោហិត មានឤយុប្រមាណពាក់កណ្តាលកប្ប។ បើបានសំរេចបឋមជ្ឈាន ថ្នាក់ខ្ពស់ ក្រោយពីស្លាប់ទៅនឹងទៅកើតជាមហាព្រហ្ម  មានឤយុប្រមាណ១កប្ប។

 ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់ 
           មានបុគ្គល៤ប្រភេទ ដែលបានទទួលផលបុណ្យពីការកើតក្នុងព្រហ្មលោកគឺ: បុគ្គលដែលមានចំណែកនៃ ការអន់ថយ(ហានភាគិយ:) បុគ្គលដែលមានចំណែកនៃការរឹងមាំ(ថិតិភាគិយ:) បុគ្គលដែលមានចំណែកនៃ គុណ វិសេស(វិសេសភាគិយ:) និងបុគ្គលដែលមានចំណែកនៃការដឹងច្បាស់(និព្វេធភាគិយ:)[lxviii] ។ បុគ្គលអ្នកដែល មាន ឥន្ទ្រីយ៍ខ្សោយ ធ្វើឲ្យឈានកើតឡើងបាន តែគេជាមនុស្សមានសេចក្ដីប្រមាទ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះការបដិបត្តិ ២ យ៉ាងក្នុងឈាន ទើបធ្វើឲ្យបុគ្គលមានចំណែកនៃការអន់ថយ(ក្នុងបឋមជ្ឈាន)គឺ: (១)ព្រោះតែបុគ្គលនោះមាន បរិយុដ្ឋានកិលេសច្រើន[lxix] ធ្វើឲ្យបុគ្គលនោះពុំមានកំលាំងល្មមឤចនឹងបំផ្លាញការគិតច្របូកច្របល់ដែលគេធ្វើឲ្យ កើតមានឡើងក្នុងអតីតកាល (២)ឬក៏បុគ្គលដែលមានសេចក្ដីប្រាថ្នាឲ្យបានសំរេចនូវឈាន តែជាអ្នកនិយាយច្រើន ជាអ្នកពេញចិត្តតែនៅក្នុងការដេកលក់ និងមិនមានសេចក្ដីព្យាយាម ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យគេអន់ថយ។

បុ        អ្នកណាធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ និងធ្លាក់ទៅយ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        មានទស្សន:មួយពោលថា បើបុគ្គលមានចិត្តមិនបរិសុទ្ធ គេនឹងធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ; មានទស្សន:មួយ ទៀតពោលថា ព្រោះមានចិត្តសៅហ្មង បុគ្គលរមែងធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ; មានទស្សន:មួយទៀតថា បើបុគ្គលបាត់បង់នូវភាពស្ងប់ គេនឹងធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ; ហើយនៅមានទស្សន:មួយទៀតដែលថា បើ បុគ្គលមិនបានបដិបត្តិកម្មដ្ឋានលើនិមិត្ដ ដែលគេធ្លាប់ធ្វើឲ្យកើតឡើងហើយក្នុងអតីតអស់ពេលដ៏យូរ នោះទេ បុគ្គលនោះរមែងមិនមានលទ្ធភាពនឹងឤចធ្វើនូវនិមិត្ដនោះឲ្យកើតឡើង ក្នុងខណ:ដែលគេប្រាថ្នា បានឡើយ ហើយនឹងមិនបានដល់នូវសមាធិទេ ដូចនេះហើយទើបគេធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ។ បើបុគ្គល មាន ឥន្ទ្រីយ៍ខ្សោយ តែរស់នៅដោយមិនប្រមាទ ហើយរលឹកនូវសភាពនោះបាន បុគ្គលនោះនឹងមាន ចំណែកនៃ ការរឹងមាំក្នុងឈានបាន។ បើបុគ្គលមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ក្លា ហើយរស់នៅដោយមិនប្រមាទ គេ រមែងបានទទួល នូវភាពងាយស្រួលក្នុងទុតិយជ្ឈានដែលមិនមានវិតក្ក:។ បើបុគ្គលបានធ្វើឲ្យកាន់តែច្រើន ថែមទៀត គេរមែងមានចំណែកនៃគុណវិសេសក្នុងឈានថ្នាក់ខ្ពស់ឡើងទៅ។ បើបុគ្គលមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ ក្លា ហើយរស់នៅ ដោយមិនប្រមាទ គេរមែងឤចដល់នូវការដឹងច្បាស់បានដោយងាយ។ កាលបើកំចាត់ បាននូវការគិតច្របូកច្របល់និងរំខានបានហើយ ព្រមទាំងខិតខំធ្វើឲ្យកាន់តែច្រើនថែមទៀតនោះ គេ រមែងមានចំណែកក្នុងការ ដឹងច្បាស់ក្នុងឈាន ព្រោះការអស់ទៅនៃកិលេស។

កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ចប់

ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[i] Cp. Vis. Mag. 175

[ii] Cp. Th. 381: ពុទ្ធំ អប្បមេយ្យំ អនុស្សរ បសន្នោ បីតិយា ផុដសរីរោ ហោហិសិ សតតំ ឧទគ្គោ

[iii]  Cp. Vis. Mag.123 ff.

[iv] នីល: ជួនកាលប្រែថា ខៀវចាស់ ខៀវ-ខ្មៅ, ខ្មៅ

[v] ចាប់ពីលេខ ១ ដល់ ១០ មាននៅក្នុង A. III, 97: អត្ថិសង្ខលូបមា កាមា វុត្ដា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហូបាយាសា ឤទីនវោ ឯត្ថ ភិយោ។ មំសបេសូបមា កាមា វុត្ដា ភគវតា តិណុក្កូបមា កាមាអង្គារកាសូបមា កាមាសុបិណកូបមា កាមាយាចិតកូបមា កាមា រុក្ខផលូបមា កាមាអសិសូនូបមា កាមាសត្ដិសូលូបមា កាមាសប្បសិរូបមា កាមា វុត្ដា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហូបាយាសា ឤទីនវោ ឯត្ថ ភីយោ។

[vi] A.III, 63: កាមច្ឆន្ទោ ភិក្ខវេ ឤវរណោ នីវរណោ

[vii] D, I. 245: កាមគុណា អរិយស្ស វិនយេ អន្ទូតិ បិ វុច្ចន្ដិ ពន្ធនន្តិ បិ វុច្ចន្តិ

[viii] បញ្ច នីវរណានិ

[ix] Cp. A. II, 80: អត្ថិ ភិក្ខវេ ទក្ខិណា ទាយកតោ ចេវ វិសុជ្ឈតិ បដិគ្គាហកតោ ច

[x] សមេន ឧម្មិលនេន

[xi] ឧបាយេហិ

[xii] វិក្ខេបប្បហានេន

[xiii] Cp.M. II. 18: សេយ្យថាបិ ឧទាយិ ទក្ខោ កុម្ភការោ វា កុម្ភការន្ដេវាសី វា សុបរិកម្មកតាយ មត្ដិកាយ យំ យទេវ ភាជនវិកតឹ ឤកង្ខេយ្យ តំ តទេវ ករេយ្យ អភិនិប្ជាទេយ្យ

[xiv] A. III. 375: អច្ចារទ្ធវិរិយំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្ដតិ អតិលីនវិរិយំ កោសជ្ផាយ សំវត្ដតិ។ តស្ម តិ ហ ត្វំ សោណ វិរិយសមតំ អធិដ្ឋាហ ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមតំ បដិវិជ្ឈ តត្ថ ច និមិត្ដំ គណ្ហាហី តិ។

[xv] Cp. D.I. 70: ឥធ មហារជ ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្ដគ្គាហី ហោតិ នានុវ្យញ្ផនគ្គាហី។ យត្វាធិការណំ ឯនំ ចក្ខុន្ទ្រីយំ អសំវុតំ វិហរន្ដំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រីយំ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ ឤបជ្ជតិ។.

[xvi] Cp. D.I. 181: សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧបជ្ជន្ដិ សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈន្តិ

[xvii]  អកុសលប្បហានេន   កុសលភាវនាយ  និច្ចសេវនាយ

[xviii] A. III. 116: បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ ធម្មា សេក្ខស្ស (=សេក្ខស្សតិ សិក្ខកស្ស សករនិយស្ស ---Mp. III, 274) ភិក្ខុនោ បរិហានាយ សំវត្ដន្ដិ កតមេ បញ្ច? កម្មារាមតា ភស្សារាមតា និទ្ទារាមតា សង្គណិការាមតា យថាវិមុត្ដំ ចិត្ដំ ន បច្ឆវេក្ខតិ។

[xix] CP.Vis.Mag, 126: យថា នាម ទហរោ កុមារកោ ឧក្ខិបិត្វា ថបិយាមានោ បុនប្បុនំ ភូមិយំ បតតិ ឯវំ ឯវ ឧបចារេ ចិត្ដំ កាលេន និមិត្ដំ ឤរម្មណំ ករោតិ កាលេន ភវង្គំ ឱតរតិ អប្បនាយ បន អង្គានិ ថាមជតានិ ហោន្ដិ តេសំ ថាមជាតត្ដា យថា នាម ពលវា បុរិសោ ឤសនា វុត្ថាយ ទិវសំ បិ តិត្ថេយ្យ ឯវំ ឯវ អប្បនាសមធិម្ហិ ឧប្បន្នេ ចិត្ដំ សកឹ ភវង្គវារំ ឆិន្ទិត្វា កេវលម្បិ រត្ដឹ កេវកម្បិ តិត្ថាតិ កុសលជវនបដិបាដិវសេនេវ បវត្ដតី តិ។

[xx] ដូចគ្នានឹង ១៤ ដែរ

[xxi] A. IV. 195: អសជ្ឈាយមលា ភិក្ខវេ មន្ដា

[xxii] Cp. S. V. 97: បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ នីវរណា អន្ធករណា អចក្ខុករណា

[xxiii] Cp. Vbh. –a. 283. អបិ ច ឯកាទស ធម្មា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្ដន្ដិ: វត្ថុវិសទកិរិយតា ឥន្ទ្រីយសមត្ដបដិបាទនតា និមត្ដកុសលតា សមយេ ចិត្ដស្ស បគ្គហណតា សមយេ ចិត្ដស្ស និគ្គហណតា សមយេ សម្បហំសនតា សមយេ អជ្ឈុបេក្ខនតា អសមាហិតបុគ្គលបរិវជ្ជនតា សមាហិតបុគ្គលសេវនតា ឈានវិមោក្ខបច្ចវេក្ខនតា តទធិមុត្ដតា តិ។

[xxiv] S.IV. 176; M.III, 97; A.III, 28: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ សុភូមិយំ ចាតុម្ហាបថេ ឤជញ្ញរថោ យុត្ដោ អស្ស ថិតោ ឱធស្ដបតោទោ តំ ឯនំ ទក្ខោ យោគ្គាចរិយោ អស្សទម្មសារថិ អភិរូហិត្វា វាមេន ហត្ថេន រស្មិយោ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន បាតោទំ គហេត្វា យេនិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ សារេយ្យ បិ បច្ចាសារេយ្យ បិ។

[xxv] Cp. Nd1, 371: ជាតិភយំ ជរាភយំ មរណភយំទុគ្គតិភយំ

[xxvi] A. IV, 203: សេយ្យថាបិ បហារាទ មហាសមុទ្ធោ ឯករសោ លោណរសោ ឯវំ ឯវ ខោ បហារាទ អយំ ធម្មវិនយោ ឯករសោ វិមុត្ដិរសោ

[xxvii] A.III, 25: ឥធភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xxviii]  (a) Nd1, 26: វិវេកា តិ តយោ វិវេកា កាយវិវេកោ ចិត្ដវិវេកោ ឧបធិវិវេកោ

     (b) Ibid, 27: កាយវិវេកោ ច វូបកត្ថកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ ចិត្ដវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្ដានំ បរមវោទានប្បត្ដានំ ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធិនំ បុគ្គលានំ វិសំខារគតានំ

[xxix] Pts. II, 220 : សម្មាទិដ្ឋិយា កតមេ បញ្ច វិវេកា? វិក្ខម្ភនវិវេកោ តទង្ដវិវេកោ សមុច្ឆេទវិវេកោ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ និស្សរណវិវេកោ វិក្ខម្ភនវិវេកោ ច នីវរណាណំ បឋមជ្ឈានំ ភាវយតោ តទង្ដវិវេកោ ច ទិដ្ឋិគតានំ និព្វេធភាគិយំ សមាធឹ ភាវយតោ សមុច្ឆេទវិវេកោ ច លោកុត្ដរំ ខយគាមិមគ្គំ ភាវយតោ បដិបស្សទ្ធិវិវេកោ ច ផលក្ខណេ និស្សរណវិវេកោ ច និរោធោ និព្វានំ។

[xxx] Nd1 1-2: ទ្វេ កាមា វត្ថុកាមា ច កិលេសាកាមា ច។ កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា មនាបិកា សទ្ទា មនាបិកា គន្ធា មនាបិកា រសា មនាបិកា ផោដ្ឋព្វាទិព្វកាមា;ឥមេវុច្ចន្ដិ វត្ថុកាមា។ កតមេ កិលេសាកាមា? ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ ឆន្ទរាគោកាមោ; សង្កប្បរាគោ កាមោ។ យោ កាមេសុកាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទិ កាមតណ្ហា កាមស្នេហោ កាមបរិឡ្ហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ កាមោឃោ កាមយោគោ កាមុបាទានំ កាមច្ឆន្ទ នីវរណំឥមេ វុច្ចន្ដិ កិលេសកាមា។

[xxxi] D. III. 214: តីនិ អកុសលមូលានិ លោភោ អកុសលមូលំ ទោសោ អកុសលមូលំ មោហោ អកុសលមូលំ

[xxxii] Vbh. 256: វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ តត្ថ កតមេ កាមា? ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ ឆន្ទរាគោកាមោ; សង្កប្បោ កាមោ រាគោ កាមោ សង្កប្បរាគោ កាមោ; ឥមេ វុច្ចន្ដិ កាមា។

តត្ថ កតមេ អកុសលា ធម្មា? កាមច្ឆន្ទោ វ្យាបាទោ ថីនមិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចកុកុច្ចំ វិចិកិច្ឆា: ឥមេ វុច្ចន្ដិ អកុសលា ធម្មា។ សូមមើល បាសិ។ Vis. Mag. 141: វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ តិ ឥមិនា បញ្ចន្នំ បិ នីវរណានំ អគហិតគ្គហណេន បន បថមេន កាមច្ឆន្ទស្ស ទុតិយេន សេសនីវរណានំ។

[xxxiii] It. 61: កាមានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្មំ។

[xxxiv] តត្ត អលោភស្ស បារិបូរិយា វិវិត្តោ ហោតិ កាមេហិ។ តត្ថ អទោសស្ស បារិបូរិយា អមោហស្ស បារិបូរិយា ច វិវិត្តោ ហោតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ។ (ព្រះត្រៃបិដកច្បាប់ភាសាភូមា, បេតកោបទេស P.T.S Ed. 141:) ស្រាវជ្រាវរកឃើញ ដោយសាស្ត្រាចារ្យ Bapat.

[xxxv] Non-indifference

[xxxvi] 1. Dhs. 10, paras 7, 8; 20, paras 84, 85; យោ តស្មឹ សមយេ តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោ អប្បនាវ្យប្បនា ចេតសោ អភិនិរោបនា សម្មាសង្កប្បោ --អយំ តស្មឹ សមយេ វិតក្កោ ហោតិ។ យោ តស្មឹ សមយេ ចារោ វិចារោ អនុវិចារោ ឧបវិចារោ ចិត្ដស្ស អនុសន្ធនតា អនុបេក្ខនតា-- អយំ តស្មឹ សមយេ វិចារោ ហោតិ។

[xxxvii] Petaka. 142យថា បុរិសោ ទូរតោ បុរិសំ បស្សតិ ឤគច្ឆន្ដំ ន ច តាវ ជានាតិ ឯសោ ឥត្ថី តិ វា បុរិសោ តិ វា។ យទា តុ បដិលាភតិ:  ឥត្ថី តិ វា បុរិសោ តិ វា ឯវំវណ្ណោ តិ វា ឯវំសណ្ឋានោ តិ វា ឥមេ វិតក្ក យន្ដោ ឧត្ដរិ ឧបបរិក្ខន្ដិ កឹ នុ ខោ អយំ សីលវា ឧទាទុ ទុស្សីលោ អទ្ធោ វា ទុគ្គតោ តិ វា? ឯវំ វិចារោ វិតក្កេ អបេតិ វិចារោ ចរិយាតិ ច អនុវត្ដតិ ច។ (ស្រាវជ្រាវរកឃើញ ដោយសាស្ត្រាចារ្យ Bapat)

[xxxviii] Vis. mag. 142: ទុកនិបាដត្ថកថាយំ បន ឤកាសេ គច្ឆតោ មហាសកុណស្ស ឧភោហិ បក្ខេហិ វាតំ គហេត្វា បក្ខេ សន្និសីទាបេត្វា គមនំ វិយ ឤរម្មណេ ចេតសោ អភិនិរោបនភាវេន បវត្ដោ វិតក្កោ (សោ ហិ ឯកគ្គោ ហុត្វា អប្បេតិ) វាតគហណត្ថំ បក្ខេ ផន្ទាបយមានស្ស គមនំ វិយ អនុមជ្ជនសភាវេន បវត្ដោ វិចារោ តិ វុត្ដំ។

[xxxix] និរុត្តិបដិសម្ភិទា

[xl] បដិភាណបដិសម្ភិទា

[xli] អត្ថបដិសម្ភិទា

[xlii]  តេបិដក ១៤២; យថា បលិកោ តុណ្ហិកោ សជ្ឈាយំ ករោតិ ឯវំ វិតក្កោ យថា តំ យេវ អនុបស្សតិ ឯវំ វិចារោ។ យថា អបរិញ្ញា ឯវំ វិតក្កោ យថា បរិញ្ញា ឯវំ វិចារោ។ និរុត្ដិបដិសម្ភិទាយំ ច បដិភាណបដិសម្ភិទាយញ្ច វិតក្កោ ធម្មបដិសម្ភិទាយំ ច អត្ថបដិសម្ភិទាយញ្ច វិចារោ។ (ស្រាវជ្រាវរកឃើញដោយ សាស្ត្រាចារ្យ Bapat ក្នុង Petaka, 142)

[xliii] S.IV, 235 កតមា ច ភិក្ខវេ សាមិសា បីតិ? បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ កាមគុណា។ កតមេ បញ្ច? ចក្ខុវិញ្ញោយ្យ រូបា ឥដ្ឋា កន្ដា មនាបា បិយរូបា កាមូបសំហិតា រជនីយា បេ កាយវិញ្ញោយ្យ ផោដ្ឋព្វា ឥដ្ឋា កន្ដា រជនីយា។ ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ចកាមគុណា យាខោ ភិក្ខវេ ឥមេ បញ្ចកាមគុណេ បដិច្ច បីតិ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សាមិសា បីតិ។

[xliv]  កាមតោ ជាតា; សទ្ធាយ ជាតា; អកុក្កុច្ចតោ ជាតា; វិវេកតោ ជាតា; សមាធិតោ ជាតា; ពោជ្ឈង្គតោ ជាតា

[xlv]  ពាក្យប្រៀបធៀបនឹងនាយស្មូនឆ្នាំងនេះ មិនដឹងថាមានន័យដូចម្តេច។

[xlvi] A.II. 126: ឥធ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សាវិតក្កំ សាវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xlvii] Ibid, វិតក្កវិចារណំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទោ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xlviii] Dhs. –a. 115

[xlix] B. V. Phat: ហេតុសុខ: សម្ភារ:សុខ: វិវេកសុខ: និរុបក្កិលេសសុខ: វេទនាសុខ:

[l] Dh. 194: សុខោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ។

[li] Dh. 204: និព្វានំ បរមំ សុខំ។

[lii] Cp. I, 175: បុន ច បរំ មហារាជា ភិក្ខុបីតិយា ច វិរាគា ច ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យំ តំ អរិយា ឤចិក្ខន្ដិ: “ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី” តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[liii] Petaka. 147-8: តត្ថ កតមេ ឈានវិសេសា? វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ ចិត្ដចេតសិកសហគតា កាមធាតុសមាតិក្កមនតា បិ អយំ ឈានវិសេសោ អវិតក្កា ចេវ អវិចារា ច សប្បីតិកាយ សតិសហគតាយ បីតិសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្ដិ; អយំ ឈានវិសេសោ។

[liv] (a) M. I, 294-5: បឋមំ ខោ ឤវុសោ ឈានំ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ; ឥធាវុសោ បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស ភិក្ខុនោ កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ ព្យាបាទោ បហីនោ ហោតិ ថីនមិទ្ធំ បហីនំ ហោតិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ។

   (b) Vis. Mag. 139: បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បឋមជ្ឈានំ

   (c) Petaka 136: តត្ថ កតមំ បឋមំ ឈានំ? បញ្ចង្គវិប្បយុត្តំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ។

[lv] Th. 904:                បញ្ចបញ្ញាស វស្សានិ យតោ នេសជ្ផិកោ អហំ

បញ្ចវីសតិ វស្សានិ យតោ មិទ្ធំ សមូហតំ

(ក្នុងសៀវភៅលោក Bapat ពាក្យថា “កាល” ក្នុងទីនេះ ប្រែជាបាលីថា ឧតុ ទៅវិញ គឺបានដល់ឤកាសធាតុ

[lvi] S.I. 135: យថា ហិ អង្គសម្ភារា ហោតិ សទ្ទោ រថោ ឥតិ។

[lvii] Sp. I. 146: យថា បន សរថា សបត្ដិសេនា តិ វុត្ដេ សេនង្គេសុ ឯវ សេនា ឯវ សមុត្ដិ ឯវំ ឥធ បញ្ចសុ អង្គេសុ យេវ ឈានសម្មុតិ វេទិតព្វា។

[lviii] Vis. Mag,141: តថា ហិ សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ បីតិ ព្យាបាទស្ស វិតក្កោ ថីនមិទ្ធស្ស សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស វិចារោ វិចិកិច្ឆាយា តិ បេដកេ វុត្ដំ (ប៉ុន្ដែមិនមាននៅក្នុងព្រះត្រៃបិដកទេ)

[lix] Cp. Vis. Mag. 147: បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទា វិសុទ្ធិ ឤទិ ឧបេក្ខានុព្រូហណា មជ្ឈេ សម្បហំសនា បរិយោសានំ។

[lx] Cp. Vis. Mag. 148: បដិបទាវិសុទ្ធិ នាម សសម្ភារិកោ ឧបចារោ ឧបេក្ខានុព្រូហណា នាម អប្បនា សមបហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណា តិ ឯវំ ឯកេ វណ្ណយន្ដិ

[lxi] Cp. Ibid. 147. ff

[lxii] មិនមានន័យច្បាស់លាស់ឡើយ

[lxiii] មិនមានន័យច្បាស់លាស់ឡើយ

[lxiv] មិនមានន័យច្បាស់លាស់ឡើយ

[lxv] មិនមានន័យច្បាស់លាស់ឡើយ

[lxvi] សាស្ត្រាចារ្យ Bpat បានរៀបរាប់ឤនិសង្សទាំង២៥ ដូច្នេះថា: វិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: ឯកគ្ដតា; សទ្ធា សតិ វិវិយ: សមាធិ បញ្ញា; ឤទិ មជ្ឈ: អន្ត: សង្ខេបសង្គហ: ភាវនា  វិវេក: និស្សយ: សង្គហ: អនុនយ:(?) វិបស្សនា សេវនា ពល: វិមុត្តិ វិសុទ្ធិ បរមវិសុទ្ធិយោគសុទ្ធិវិហារ:។.

[lxvii] D.I. 74 and A.III.25 សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ទក្ខោ នហាបកោ វា នហាបកន្ដេវាសី វា កំសថាលេ នហានិយចុណ្ណានិ ឤកិរិត្វា ឧទកេន បរិប្ជោសកំ បរិប្ជោសកំ សន្នេយ្យ សាស្សនហានិយបិណ្ឌិ ស្នេហានុគតា ស្នេហាបរេតា សន្ដរពាហិរា ផុដា ស្នេហេន ន ច បគ្ឃរតិ ឯវំ ឯវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ វិវេកជេន បីតិសុខេន អភិសន្ទេតិ បរិសន្ទេតិ បរិបូរេតិ បរិប្ជរតិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស វិវេកជេន បីតិសុខេន អប្ជុតំ ហោតិ។

[lxviii] Cp. Pts. I, 35-6: បឋមជ្ឈានស្ស លាភឹ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្ដិ ហានភាគិយោ ធម្មោ: តទនុធម្មតា សតិ សន្ដិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ អវិតក្កសហគតា សញ្ញា មនសិការា សមុទាចរន្ដិ វិសេសភាគិយោ ធម្មោ និព្វិទាសហគតា សញ្ញា មនសិការា សមុទាចរន្ដិ វិរាគូបសំហិតា និព្វេធភាគិយោ ធម្មោ។

[lxix] បរិយុដ្ឋានកិលេស Cp. Thi. vv. 77-8: អយោនិសោមនសិការា កាមារាគេន អទ្ទិតា             អហោសឹ ឧទ្ធតា បុព្វេ ចិត្តេ អវសវត្តិនិ

បរិយុដ្ឋិតា កិលេសេហិ សុខសញ្ញានុវត្តិនី               សមំ ចិត្តស្ស នាលភឹ រាគចិត្តវសានុគា។.