គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: កណ្ឌទី៥

កណ្ឌទី៥ 

 បរិច្ឆេទទី៨៖ កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ភាគទី២ 
           “ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងសំដែងពីវិធីដើម្បីបាននូវទុតិយជ្ឈាន។ ឤចក្តីនឹងពិចារណានូវទោសរបស់ បឋមជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈាន[i]”  ដូចតទៅ៖

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងមេគោ 
           ឥឡូវនេះ យោគីដែលបដិបត្តិបឋមជ្ឈានបានដោយសេចក្ដីសុខស្រួលហើយ ក៏មានសេចក្ដីប្រាថ្នានឹង ធ្វើទុតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បើយោគីមិនឤចបដិបត្តិបឋមជ្ឈានដោយសុខស្រួលទេ ទោះបីជាចង់កំចាត់នូវវិតក្ក:និងវិចារ: និងសំរេចឲ្យបាននូវទុតិយជ្ឈានក្ដី ក៏យោគីគង់នឹងធ្លាក់ទៅកាន់ការអន់ថយ វិញជាមិនខាន និងមិនឤចចូលកាន់ទុតិយជ្ឈានបានឡើយ។ លើសពីនេះទៅទៀត យោគីនោះនឹងមិនឤចត្រឡប់ ចូលទៅកាន់បឋមជ្ឈានបានទៀតវិញឡើយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងជាសេចក្ដី ឧបមាទៅនឹងមេគោព្រៃដ៏ល្ងង់ខ្លៅមួយដែលមិនដឹងថាវាលស្មៅមួយណាដែលល្អ ទោះបីជាខ្លួនគ្មានការពិសោធន៍ក្ដី ក៏នៅតែគិតចេញទៅរកស៊ីនៅឯទីចំណោតជ្រោះដ៏ឆ្ងាយ។ មេគោនោះគិតថា៖ “យ៉ាងដូចម្តេចដែរហ្ន៎ បើយើងត្រូវ ចូលទៅកាន់កន្លែងដែលយើងមិនធ្លាប់ទៅពីមុន ស៊ីស្មៅដែលយើងមិនធ្លាប់ស៊ីពីមុន  និងផឹកទឹកដែលយើងមិនធ្លាប់ ផឹកមកពីមុននោះ?” មេគោនោះមិនទាន់ទាំងដាក់ជើងមុខឲ្យបានស៊ប់ផង ក៏លើកជើងក្រោយឡើងទៀត ធ្វើឲ្យ បាត់ លំនឹងមិនឤចឈានដើរតទៅមុខទៀតបាន។ ហើយកាលបើមិនឤចចូលទៅកាន់កន្លែងដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ បានទៅ ពីមុន ស៊ីស្មៅដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ស៊ីពីមុន និងផឹកទឹកដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ផឹកមកពីមុនទេនោះ   ទើបមេគោនោះ គិតត ទៅទៀតថា៖“យើងមិនឤចដើរតទៅទៀតបានទេ បើដូច្នេះយើងត្រូវត្រឡប់ទៅកាន់កន្លែងធ្លាប់ស៊ីពីមុនវិញ[ii] ”

           មានភិក្ខុមួយអង្គ មិនទាន់បានសំរេចឈាននៅឡើយ។ ភិក្ខុនោះមិនចេះកម្មដ្ឋានណាមួយទេ ទាំងមិន ទាន់បានរលាស់ខ្លួនឲ្យផុតពីកាមនៅឡើយ ហើយនិងមិនទាំងដឹងពីវិធីចូលទៅកាន់ប់ឋមជ្ឈានទៀតផង។ ភិក្ខុនោះ 

មិនទាំងបដិបត្តិតាមពាក្យបង្រៀនផង និងទាំងមិនសិក្សាទៀតផង តែក៏គិតដូច្នេះថា៖ “តើឤត្មាអញត្រូវចូលទៅ កាន់ទុតិយជ្ឈាន និងកំចាត់នូវវិតក្ក:និងវិចារ:ឲ្យចេញពីចិត្ដរបស់ឤត្មាអញបានយ៉ាងដូចម្តេចហ្ន៎?” ភិក្ខុនោះក៏គិត  តទៅទៀតទាំងមិនមានឤរម្មណ៍ស្រួលក្នុងចិត្តថា៖ “ឤត្មាអញមិនឤចចូលទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានបាន និងមិនឤច កំចាត់នូវវិតក្ក:និងវិចារ:ឲ្យចេញពីចិត្ដបានទេ ឤត្មាអញត្រូវតែថយក្រោយត្រឡប់(ចេញពីឈាននេះ) ទៅកាន់ បឋមជ្ឈានវិញ ហើយធ្វើខ្លួនឲ្យរួចផុតពីកាម”។ ភិក្ខុល្ងង់ខ្លៅនោះជាមនុស្សអវិជ្ជា ជាមនុស្សគ្មានការពិសោធន៍ដូច ជាមេគោព្រៃនោះអញ្ចឹង។ ព្រោះហេតុនេះ ភិក្ខុគប្បីបំពេញបឋមជ្ឈានជាមុនសិន និងគប្បីធ្វើចិត្តឲ្យរួចផុតពីកាម។

 ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន 
           ភិក្ខុគប្បីហ្វឹកហាត់នូវឤវជ្ជនាវសី សមាបជ្ជនាវសី អធិដ្ឋានវសី វុដ្ឋានវសី និងបច្ចវេក្ខណវសី[iii] ទាំងមុន និងក្រោយឤហារ ទាំងក្នុងុបឋមយាមនិងបច្ចិមយាម តាមការប្រាថ្នារបស់លោក។ បើសិនជាលោកចូលឈាន ជាញឹកញាប់ ចេញពីឈានជាញឹកញាប់ ហើយនិងទទួលបាននូវសេចក្ដីងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិបឋមជ្ឈាននោះ ភិក្ខុនោះនឹងឤចទទួលបាននូវសុខ:នៃភាពងាយស្រួល ធ្វើទុតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង និងឈានផុតពីបឋមជ្ឈាន។

           មួយវិញទៀត ភិក្ខុនោះគិតដូច្នេះថា៖ “បឋមជ្ឈាននេះនៅគ្រោតគ្រាត ឯទុតិយជ្ឈានល្អិតល្អជាង” ព្រម ទាំងមើលឃើញនូវទោសរបស់បឋមជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈាន។

បុ        អ្វីគឺទោស(ឤទីនវ:) របស់បឋមជ្ឈាន?

វិ        នីវរណ:ទាំងឡាយគឺជាសត្រូវដ៏ជិតរបស់ឈាននេះ តែងធ្វើឲ្យវិតក្ក:និងវិចារ:ច្របូកច្របល់ ធ្វើឲ្យរាងកាយ ស្ពឹកស្រពន់ និងធ្វើឲ្យចិត្តរវើរវាយ។ ហេតុទាំងនេះ ធ្វើឲ្យសមាធិមានសភាពគ្រោតគ្រាត និងមិនឤចធ្វើឲ្យ ការយល់ដឹងថ្នាក់ខ្ពស់កើតឡើងបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបបុគ្គលនោះមិនឤចរីករាយនឹងរសរបស់ បឋមជ្ឈាន និងសេពនូវគុណវិសេសក្នុងបឋមជ្ឈាននោះបានឡើយ។ ទាំងនេះគឺជាទោសរបស់បឋមជ្ឈាន[iv] ឯឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈានវិញ​ គឺស្ថិតនៅលើការយកឈ្នះលើទោសទាំងអស់នេះបាន។យើងទាំងឡាយ បានឃើញនូវទោសរបស់បឋមជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ទុតិយជ្ឈានដោយប្រការដូច្នេះឯង។    ក្នុងទីនេះ ចិត្តរំលៀកខ្លួនចេញពីបឋមជ្ឈាន នឹងកាន់យកនូវកសិណនិមិត្ដទុកជាឤរម្មណ៍របស់ទុតិយជ្ឈាន ហើយ ឤស្រ័យនៅនឹងឤរម្មណ៍នោះ។ ចិត្តដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: មានការរីករាយព្រោះបីតិ និងសុខ:​ដែលកើតពីសមាធិ រមែងបានទៅដល់ទុតិយជ្ឈាន។ បើយោគីនៅតែព្យាយាមតទៅទៀត លោកនឹងឤច បំផ្លាញនូវវិតក្ក: និងវិចារ: បានយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ យោគីនោះឤស្រ័យនៅដោយសប្បាយក្នុងបីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ នឹងធ្វើឲ្យចិត្តតាំងនៅបានយ៉ាងស្ងប់។

           ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងសំដែងនូវអង្គ៤របស់បឋមជ្ឈាន ដូចតទៅ៖   យោគីនោះបានសំរេចនិងឤស្រ័យនៅ ក្នុងទុតិយជ្ឈានហើយ ក៏ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព[v] ព្រោះការរម្ងាប់ ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: និងព្រោះមិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:នេះ ក៏កើត ឡើងនូវសមាធិដែលពោរពេញទៅដោយបីតិ និង សុខ:[vi] ។ នេះជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ។ ការធ្វើវិតក្ក: និងវិចារ:ឲ្យរម្ងាប់ទៅនោះ ជាការធ្វើឲ្យរម្ងាប់ទៅដោយ ឤស្រ័យការយល់ច្បាស់។ ហើយនេះឯងដែលហៅថាទីបញ្ចប់។

បុ        អ្វីគឺ “ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:”?

វិ        គឺជាការបំផ្លាញនូវទោសរបស់វិ់តក្ក:និងវិចារ: ដែលជាចំណែកសំរាប់(ការកើតនូវ)បឋមជ្ឈាន។ គឺជាការ បំផ្លាញនូវឫសគល់ទាំងឡាយរបស់វិតក្ក:និងវិចារ:។ គឺជាការបំផ្លាញព្រមគ្នានូវទោសទាំងឡាយទាំងរបស់ វិតក្ក:និងវិចារ: នូវឫសគល់ទាំងឡាយរបស់វិតក្ក:និងវិចារ: និងជាការបំផ្លាញព្រមគ្នានូវវិតក្ក:និងវិចារ: ផ្ទាល់ តែម្តង។ នេះគឺជា “ការធ្វើឲ្យវិតក្ក:និងវិចារ: រម្ងាប់ទៅ”។ 

           ម៉្យាងទៀត ក្រោយពីការចេញចាកឈានដែលគ្រោតគ្រាតថ្នាក់ទាបហើយ យោគីរមែងបានសំរេច នូវឈាន ដែលហ្មត់ហ្មងនិងខ្ពស់ជាង ហើយនិងធ្វើឲ្យឈានថ្នាក់ទាបនោះរលត់បាត់ទៅ។

           គប្បីជ្រាបនូវពាក្យថា“ខាងក្នុង” ដូចតទៅ។ អ្វីដែលជារបស់ផ្ទាល់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា “ខាងក្នុង”? “ខាងក្នុង” មាន៣ប្រការគឺ ទី១ “ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល; ទី២ សមាធិខាងក្នុង និងទី៣ ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង។

           អ្វីគឺ“ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល? គឺឤយតន:ខាងក្នុង៦។ អ្វីគឺ“សមាធិខាងក្នុង”? គឺការសម្លឹងមើល សភាវ: ក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន។ អ្វីគឺ“ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង”? គឺការគិតនៅខាងក្នុង ការគិតដែលមិនលេចចេញទៅ ខាងក្រៅ និង ធម្មជាតិដែលត្រូវដឹង ហៅថាឤរម្មណ៍ខាងក្នុង។ ក្នុងគម្ពីរនេះ ពាក្យថា“ខាងក្នុង” ក្នុងន័យជាបុគ្គល មានន័យថា “នៅ ក្នុងភាវ:នៃសេចក្តីសុខ”។

           សទ្ធា សម្មាសទ្ធា និងសទ្ធាដែលធ្វើឲ្យចំរើនដល់ឈានហៅថា“សេចក្ដីស្ងប់”។ ក្នុង “សមាធិខាងក្នុង” នេះជា “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង” នេះឯង។

           អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋានរបស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”? ការមិនរវើរវាយជា លក្ខណ: របស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ ការឈប់ស្ងៀមជារសរបស់“សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ ការមិនមានកិលេស ជាបច្ចុបដ្ឋាន របស់“សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។ វិតក្ក:និងវិចារ: ជាបទដ្ឋានរបស់ “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង”។

           គប្បីជ្រាបនូវពាក្យថា “ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុងនិងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព[vii] ” ដូច តទៅនេះ៖ ការឤស្រ័យនៅរបស់ចិត្តក្នុងសម្មាសមាធិ ហៅថា“ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ: ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។ អ្វីទៅជាន័យរបស់ពាក្យថា “ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែល ជាអធិកភាព”? ពាក្យថា“ចិត្ត” មានន័យដល់ការនឹកគិត។ ពាក្យថា“ដែលជាអធិកភាព” ជាឈ្មោះសំរាប់ហៅសតិ ពាក្យ ថា“សភាវ:” មានអត្ថន័យដូចគ្នានឹងពាក្យថា“សភាវ:ធម្មជាតិ” ដែលលោកសំដែងទុកក្នុងសទ្ទសាស្ដ្រ។ ពាក្យថា“សភាវ:” មានន័យថា“ជាធម្មជាតិ”។ ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: និងការកើតឡើងនៃសភាវ:ចិត្តដែល ជាអធិកភាព ព្រោះ ឯកគ្គតារបស់ចិ់ត្ត ហៅថា “ការរីកចំរើននៃសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។

           អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់ “សភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”?                                 ភាពត្រឹមត្រូវបរិសុទ្ធជាលក្ខណ: ការឈប់ស្ងៀមជារស ការមិនរញ្ផួយជាបច្ចុបដ្ឋាន និងការរម្ងាប់ទៅ នៃវិតក្ក: និងវិចារ: ជាបទដ្ឋាន។

បុ       លោកបានពោលទុកថា “យោគីធ្វើឲ្យចំរើននូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។ បើ សិនជាដូច្នេះមែន តើហេតុដូចម្តេចបានជាធម៌ទាំងនេះមិនមានរួមនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន?

វិ        ព្រោះហេតុថា រលកនៃវិតក្ក:និងវិចារ: បានធ្វើឲ្យចិត្តល្អក់ក់ករនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។

           ពាក្យថា “សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព” មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា មកពីមាន រលកទើបធ្វើឲ្យទឹកល្អក់កករ មិនឤចឆ្លុះឃើញនូវស្រមោលអ្វីៗទាំងអស់ ធ្វើឲ្យស្រមោលនោះរលាយបាត់ទៅ យ៉ាងណាម៉ិញ ក្នុងបឋមជ្ឈានក៏ដូចគ្នាឥចឹងដែរ ព្រោះតែភាពល្អក់ដែលបណ្តាលមកពីរលកនៃវិតក្ក:និងវិចារ:នេះ ឯង ទើបសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព មិនច្បាស់លាស់។ ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបធម៌ ទាំងនោះមិនរួមចូលនៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។

           ពាក្យថា “មិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:” អធិប្បាយថា បន្ទាប់ពីវិតក្ក:រម្ងាប់ទៅហើយ ទើបមិនមានវិតក្ក:។ ក្រោយពីវិចារ:រម្ងាប់ទៅហើយ ទើបមិនមានវិចារ:។

បុ         ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: គឺសភាពដែលប្រាសចាកនូវវិតក្ក:និងវិចារ:។ ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និង វិចារ: មាន២ប្រភេទមែនឬទេ? ចុះព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងទុកជា២ប្រភេទ?

វិ          ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:ធ្វើឲ្យកើតសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង។ សភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាពនេះ បាន ក្លាយទៅជាហេតុនៃសភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ព្រោះមកពីការលេចឡើងនៃលក្ខណ:ពិសេស របស់បីតិនិងសុខ: ដែលកើតមកពីវិវេក។

           ម៉្យាងវិញទៀត ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារនោះ នៅមានអត្ថាធិប្បាយតទៅទៀតដូចនេះ៖ យោគី កាលបើ ពិចារណាឃើញវិតក្ក:និងវិចារ: ឃើញទោសរបស់វិតក្ក:និងវិចារ:ហើយ ក៏លះបង់ធម៌ទាំងពីរនេះចេញ។ សភាវ:ដែល ប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ក៏គឺការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: នៃរូបធាតុនោះឯង។

           ម៉្យាងទៀត នៅក្នុងសភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ:នោះ មានបែងចែកជាពីរចំណែកទៅទៀតគឺ: ទី១) សភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ដែលមិនកើតមកពីការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:; ទី២)សភាវ:ដែល ប្រាសចាក វិតក្ក:និងវិចារ: ដែលកើតមកពីការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ដូច្នេះ ព្រោះពុំមាននូវការរម្ងាប់ទៅនៃ វិតក្ក:និងវិចារ: នេះឯង ទើបអភិញ្ញា៥ និងតតិយជ្ឈាន ពុំមានវិតក្ក:និងវិចារ:។ ទុតិយជ្ឈានពុំមាននូវវិតក្ក:និងវិចារ: ទេ ព្រោះការចាក ចេញទៅដ៏វៃឆ្លាតនិងការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ចំណែកទាំងពីរនេះ មានសេចក្ដីអធិប្បាយ ដោយប្រការដូច្នេះ ឯង។

           ពាក្យថា “កើតពីសមាធិ” បានដល់សមាធិ។ បឋមជ្ឈានកើតចេញពីសតិ ឯទុតិយជ្ឈានកើតពីបឋមជ្ឈាន។ ម៉្យាងទៀត “សមាធិ” មានន័យថា ទុតិយជ្ឈានកើតឡើងព្រមជាមួយនឹងចិត្ដដែលរួមគ្នាតែមួយ[viii] ។ 

           ពាក្យថា “បីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ ” បានអធិប្បាយរួចរាល់មកហើយ។

           ពាក្យថា“ទុតិយជ្ឈាន” បានជាហៅថាយ៉ាងដូច្នេះ ព្រោះវាកើតឡើងក្នុងុលំដាប់បន្ទាប់ពីបឋមជ្ឈាន។

           ពាក្យថា“បានសំរេចទុតិយជ្ឈាន” អធិប្បាយថា យោគីនោះបានចូលទៅដល់ទុតិយជ្ឈាន។

           ពាក្យថា “ឈាន” បានដល់សេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង; បីតិ និង សុខ: និង ឯកគ្គតា ហៅថាឈាន។

           ពាក្យថា “សំរេចនិងឤស្រ័យក្នុងទុតិយជ្ឈាន” អធិប្បាយថា យោគីនោះបានសំរេចនូវទុតិយជ្ឈាន ដែលរួចផុតពីអង្គ២ ប្រកបដោយអង្គ២ មានសេចក្ដីល្អ៣យ៉ាង ប្រកបដោយលក្ខណ:១០ប្រការ ព្រមទាំងប្រកប ដោយឤនិសង្ស២៣[ix] ។ នេះជាទិព្វភូមិ ជាបុណ្យ ជាការកើតក្នុងជាន់អភស្សរព្រហ្ម[x] ។ សេចក្ដីនេះ បានអធិប្បាយយ៉ាងពិស្តាររួចមកហើយក្នុងវគ្គពីដំបូង។

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក 
           ពាក្យថា“ទិព្វភូមិ” មានន័យថា យោគីនោះនៅក្នុងភូមិដែលហួសពីភូមិរបស់មនុស្ស ព្រោះបីតិនិងសុខ: ដែលកើតពីសមាធិ។ ដូច្នេះឯងទើបបានជាហៅថាទិព្វភូមិ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទៅ កាន់ភិក្ខុទាំងឡាយថា៖ “ឧបមាដូចជាទឹកស្រះដែលមានទឹកផុស ស្រះនោះពុំដែលមានទឹកហូរចូលមកពីទិសទាំង៤ ទេ ពុំដែលមានភ្លៀងបង្អុរចុះមកទេ មានតែទឹកថ្លាឆ្វង់ដ៏ត្រជាក់ដែលផុសឡើងពីក្នុងស្រះមកពេញប្រៀប និងហៀរ ចេញទៅក្រៅស្រះដ៏ឆ្ងាយយ៉ាងណាម៉ិញ  បីតិនិងសុខ:ដ៏ត្រជាក់និងបរិសុទ្ធដែលផុសឡើងចេញពីសមាធិនោះ ក៏ ជ្រួតជ្រាបពោរពេញទៅទាំងរាងកាយនិងចិត្តរបស់ភិក្ខុ[xi]យ៉ាងនោះដែរ។ បីតិដែលកើតចេញពីសមាធិ ហើយជ្រួត ជ្រាបពោរពេញទាំងរាងកាយនិងចិត្ដ មានសេចក្ដីឧបមាយ៉ាងនេះឯង។

           យោគីដែលជាអ្នកចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន គួរពិចារណានូវកាយរបស់ខ្លួនដោយប្រើការឧបមាទៅនឹងស្រះ ទឹកដែលមានទឹកផុសឡើងមកពីខាងក្នុងុ។ ការបាត់ទៅនៃក្រសែឤរម្មណ៍ផ្សេងៗដែលហូរមកពីទិសណាមួយនៃ ទិសទាំង៤ បណ្ឌិតគប្បីយល់ថាជាការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:។ ទឹកដែលផុសឡើងពីខាងក្នុងុរហូតដល់ពេញ ស្រះ ដោយមិនធ្វើឲ្យមានរលកក្នុងស្រះទឹកនោះយ៉ាងណា បីតិនិងសុខ:ដែលផុសឡើងពីសមាធិក៏ដូចគ្នាយ៉ាង នោះដែរ គឺធ្វើឲ្យចិត្តនិងកាយឆ្អែតឆ្អន់ និងគ្មានការរវើរវាយក្នុងចិត្ត។ ទឹកត្រជាក់រមែងធ្វើឲ្យកាយត្រជាក់យ៉ាងណា បីតិនិងសុខ:ដែលកើតពីសមាធិក៏ដូចគ្នាយ៉ាងនោះដែរ គឺធ្វើឲ្យអង្គនៃចិត្តនិងកាយទាំងអស់មានសេចក្ដីសុខស្រួល។

           ផលរបស់ការបំពេញសមាធិមានដូចតទៅនេះ៖ យោគីនោះរមែងទៅកើតនៅក្នុងអភស្សរព្រហ្ម។ សមាធិ ផលនេះមាន៣ប្រភេទ ដែលទាក់ទងទៅនឹងថ្នាក់ទាំង៣របស់ទុតិយជ្ឈានគឺ ថ្នាក់ទាប ថ្នាក់កណ្តាល និង ថ្នាក់ខ្ពស់។ យោគីអ្នកបំពេញឈានថ្នាក់ទាប ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មី តិចជាង (បរិត្តាភាព្រហ្ម) មានឤយុប្រមាណ២កប្ប[xii] ។ បើបំពេញឈានថ្នាក់កណ្តាល ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏ នឹងទៅ កើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មីប្រមាណមិនបាន(អប្បមាណាភាព្រហ្ម) មានឤយុប្រមាណ៤កប្ប[xiii] ។ បើ បំពេញ ឈានថ្នាក់ខ្ពស់ ក្រោយពីចូលមរណ:ទៅ ក៏នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកដែលមានរស្មីរុងរឿង(អភស្សរា ព្រហ្ម) មាន ឤយុប្រមាណ៨កប្ប[xiv] ។

 តតិយជ្ឈាន 
           ឤចក្តីនឹងពិចារណាទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាន ដូចតទៅ៖

           ឥឡូវនេះយោគីដែលបានបំពេញទុតិយជ្ឈាននិងបានទទួលនូវជំនាញក្នុងទុតិយជ្ឈាននោះហើយ ក៏គិត ដូច្នេះថា៖ “ទុតិយជ្ឈាននោះគ្រោតគ្រាត រីឯតតិយជ្ឈានវិញល្អិតល្អ”។ កាលបើឃើញទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាន និង

ឃើញនូវផលប្រយោជន៍របស់តតិយជ្ឈានហើយ យោគីនោះរមែងធ្វើតតិយជ្ឈាននោះឲ្យកើតឡើង។

           អ្វីគឺទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាន? ឈាននេះ មានវិតក្ក:និងវិចារ:ជាសត្រូវដែលនៅជិត។ ឈាននេះ មាន បីតិតាមជាមួយ ទើបជាឈានគ្រោតគ្រាត។ ចិត្តត្រេកអរក្នុងការមានបីតិ ទើបមិនឤចធ្វើអង្គឈានដទៃទៀតឲ្យ 

កើតឡើងបាន។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងបីតិគឺជាការខុសឆ្គង ហើយបើយោគីយល់អំពីប្រការខុសឆ្គងនេះ ក៏រមែងរួច ចាកផុតពីប្រការខុសឆ្គងនេះបាន។ យោគីនោះមិនឤចបានសំរេចអភិញ្ញាទេ(បើនៅតែប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងបីតិ) ហើយ បើទោះជាបានដល់នូវទុតិយជ្ឈានក្ដី ក៏មិនឤចមានចំណែកនៃគុណវិសេសបានឡើយ។  ដូច្នេះ យោគីគួរយល់នូវ ទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាននោះ។ ប្រយោជន៍របស់ទុតិយជ្ឈានស្ថិតនៅលើការគ្របសង្កត់នូវទោសទាំងនេះ។ កាលបើ យោគីនោះពិចារណាឃើញទោសរបស់ទុតិយជ្ឈាននិងប្រយោជន៍របស់តតិយជ្ឈានហើយ ក៏រមែងឤចកំចាត់បីតិ បានដោយឤស្រ័យឈានដែលមានកសិណនិមិត្ដជាឤរម្មណ៍ និងនៅជាសុខព្រោះតែការរួចផុតពីបីតិ។ ដោយការ ពិចារណាដូច្នេះ មិនយូរប៉ុន្មាន យោគីក៏ឤចដល់នូវអប្បនាសមាធិ ព្រោះមានសុខ:ដែលបានរួចផុតពីបីតិហើយ។

         ឤចក្តីនឹងពណ៌នាអង្គនៃតតិយជ្ឈាន ដូចតទៅ៖

           យោគីនោះ កាលបើមិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងបីតិហើយ ក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខាដែលប្រកបដោយ សតិ និងសម្បជញ្ញ: និងសោយនូវសុខខាងកាយ សមតាមដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបានពោលទុកថា៖ “បុគ្គល ដែលប្រកបដោយឧបេក្ខានិងសតិ ពេញព្រមដោយសម្បជញ្ញ: នឹងឤស្រ័យនៅជាសុខ។ ហេតុនេះ បុគ្គល នោះឈ្មោះ ថាចូលដល់តតិយជ្ឈានហើយ”[xv] ។

           ពាក្យថា “កាលបើមិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងបីតិ”នេះ ចំពោះពាក្យបីតិ បានអធិប្បាយទុករួចរាល់ហើយ។ ចំពោះពាក្យថា“មិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នា” មានន័យថា បុគ្គលកំចាត់ចោលនូវបីតិនិងឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខា។ អ្វីទៅ គឺឧបេក្ខា? គឺការមានចំណែកស្មើគ្នា(តុលយត្ត:) ការគាំពារ(ឤរក្ខា) ការមិនគេចវេស(អនបគមន:) ការមិន ឈានហួសទៅ(អនតិក្កមន:) ការស្ងប់(ឧបសម:) និងភាពរាបស្មើនៃចិត្ត ហៅថាឧបេក្ខា[xvi] ។

           ឧបេក្ខាមាន៨យ៉ាងគឺ វេទនូបេក្ខា វិរិយុបេក្ខា វិបស្សនូបេក្ខា ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា អប្បមានុបេក្ខា ឆឡង្គុបេក្ខា ឈានុបេក្ខា និងបរិសុទ្ធុបេក្ខា[xvii] ។ វេទនូបេក្ខា គឺភាពជាកណ្តាលនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំង៥។ ការត្រិះរិះក្នុងនិម្មិតនៃឧបេក្ខា យូរៗម្ដង គឺវិរិយុបេក្ខា។ កាលបើបុគ្គលនិយាយថា“យើងនឹងកំចាត់ហេតុនៃទុក្ខ” រួចហើយក៏បានដល់នូវឧបេក្ខា ហៅថា វិបស្សនូបេក្ខា។ ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា គឺការបដិបត្តិតាមអង្គនៃការត្រាស់ដឹងទាំងឡាយ។ មេត្តា  ករុណា មុទិតា និងឧបេក្ខា គឺជាអប្បមានុបេក្ខា។

           កាលបើបុគ្គលឃើញនូវរូប ហើយចិត្ដបុគ្គលនោះពុំរីករាយឬពុំសោកសៅ សភាវ:បែបនេះហៅថា ឆឡង្គុ បេក្ខា។ ការតម្កល់នៅខ្ជាប់ក្នុងភាពជាកណ្តាលព្រោះវិរាគ:(ប្រាសចាករាគ:) ហៅថាឈានុបេក្ខា។ បរិសុទ្ធិ បេក្ខា គឺភាព បរិសុទ្ធនៃសតិដែលកើតពីឧបេក្ខា។

           ម៉្យាងទៀត ឧបេក្ខាមាន៣យ៉ាងគឺ ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ទុកដូចជាយាននៃសមាធិ ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ ទុក ដូចជាសភាវ:នៃសកម្មភាពតូចៗ និងឧបេក្ខាដែលសំគាល់ទុកដូចជាអកម្ម។ ការឆ្លាតវាងវៃជាកណ្តាលដែល កើត មាន ឡើងនៅក្នុងឈានទាំងអស់ ដែលមិនប្រញាប់ប្រញាល់និងមិនយឺតយូរពេក គឺជា “ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ ទុកដូចជា យាននៃសមាធិ”។ ឧបេក្ខាដែលអន់ថយនេះ ស្ថិតនៅក្បែរនឹងទុតិយជ្ឈាន និងមានតួនាទីកំចាត់នូវ សេចក្តីត្រេកអរហួសរបស់ចិត្ត។ បើសិនជាចិត្តនោះពុំសកម្មទេ ឧបេក្ខានោះហៅថា “ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ទុកដូចជា សភាវ:នៃសកម្មភាពតូចៗ”។ ឧបេក្ខានេះស្ថិតនៅក្បែរនឹងតតិយជ្ឈាន និងមានតួនាទីកំចាត់បង់នូវសេចក្តីត្រេកអរ ហួសរបស់ចិត្ត។បើចិត្តរបស់បុគ្គលនោះមិនសកម្មជាមួយនិងឤរម្មណ៍ទេ ព្រោះការមិនរំភើបញាប់ញ័រនៃចិត្តនិង កាយ ហៅថា “ឧបេក្ខាដែលសំគាល់ទុកដូចជាអកម្ម”។ ឧបេក្ខានេះស្ថិតនៅក្បែរនឹងចតុត្ថជ្ឈាន។

           អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់ឧបេក្ខា? ចំណែកស្មើគឺជាលក្ខណ: ការមិន ប្រកាន់ ខ្ជាប់គឺ់ជារស ការមិនធ្វើការគឺជាបច្ចុបដ្ឋាន និង ការមិនកង្វល់គឺជាបទដ្ឋាន។

បុ       ព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងឧបេក្ខានោះទុកក្នុងតតិយជ្ឈាននេះ តែមិនសំដែងទុកក្នុងទុតិយជ្ឈាន និង បឋមជ្ឈាន?

វិ        ព្រោះថា ក្នុងទុតិយជ្ឈាននិងបឋមជ្ឈាន ចិត្តនោះពោរពេញដោយបីតិ ទើបមិនឤចប្រាសចាកនូវការ ប្រកាន់ខ្ជាប់បាន។ ព្រោះមានបីតិនិងសុខ: ការរីករាយនៃចិត្តនៅពុំទាន់បានកំចាត់បង់ទេ។ ព្រោះហេតុ នោះ ទើបឧបេក្ខានេះ មិនបានសំដែងទុកថាមាននៅក្នុងទុតិយជ្ឈាននិងបឋមជ្ឈានទេ។ អង្គឈាននេះ កើតឡើង ដោយហេតុថាបីតិនិងសុខ:រម្ងាប់ទៅហើយ ដោយហេតុថាចិត្ដមិនមានកង្វល់ និងដោយហេតុ ថារបៀបនៃការរួមគ្នាក្នុងតតិយជ្ឈាន បានកំចាត់បង់ទៅ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខា ដែលប្រកប ដោយសតិ និង សម្បជញ្ញ:” ពីព្រោះតែការមានភាពប៉ិនប្រសប់លើអង្គទាំងឡាយរបស់ឈាន។

បុ        អ្វីជាលក្ខណ: រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាននៃសតិ?

វិ        ការរលឹកបានជាលក្ខណ: ការមិនភ្លេចជារស ការថែរក្សាជាបច្ចុបដ្ឋាន និងសតិបដ្ឋាន៤ជាបទដ្ឋានរបស់ សតិ។

           អ្វីគឺ “សម្បជញ្ញ:”? សម្បជញ្ញ:គឺការដឹងខ្លួន ការមានស្មារតីត្រឹមត្រូវពេញលេញ។ សម្បជញ្ញ: មាន៤ យ៉ាង គឺ៖ សម្បជញ្ញ:ក្នុងខ្លួន(សាត្ថកសម្បជញ្ញ:) សម្បជញ្ញ:ក្នុងការកត់ចំណាំសញ្ញាផ្សេងៗរបស់ខ្លួន(សប្បាយ សម្បជញ្ញ:)សម្បជញ្ញ:ក្នុងការមិនឤចបោកបញ្ឆោតបាន(អសម្មោហសម្បជញ្ញ:)និងសម្បជញ្ញ:ជាមូលដ្ឋាន (គោចរសម្បជញ្ញ:)[xviii]។ គប្បីជ្រាបនឹងវិនិច្ឆ័យក្នុងសម្បជញ្ញ:ទាំងនេះដូចតទៅ៖ ការស្គាល់នូ់វឥរិយាបទ ទាំង៤ ឈ្មោះថា សាត្ថកសម្បជញ្ញ:។ ការចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ឈ្មោះថាសប្បាយសម្បជញ្ញ:។ ការដឹងច្បាស់ នូវលោកធម៌ ទាំង៨យ៉ាងឈ្មោះថា អសម្មោហសម្បជញ្ញ:។ ការឤស្រ័យនៅនឹងឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋាន ឈ្មោះថា គោចរសម្បជញ្ញ:។ នៅក្នុងគម្ពីរនេះ ពាក្យថា “សម្បជញ្ញ:” បានដល់ គោចរសម្បជញ្ញ:។

           អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបុដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋាននៃសម្បជញ្ញ:? ការមិនលង់វង្វេងជាលក្ខណ:ការសំរេច ចិត្ដជារស ការពិនិត្យពិច័យក្នុងសភាវ:ទាំងឡាយជាបច្ចុបដ្ឋាន ការពិចារណាយ៉ាងត្រឹមត្រូវជាបទដ្ឋានរបស់ សម្បជញ្ញ:។     

បុ        បុគ្គលគួរមានសតិនិងសម្បជញ្ញ:គ្រប់ទីកន្លែង មិនឥចឹងទេឬ?

វិ        បើបុគ្គលមិនមានសតិនិងសម្បជញ្ញ:ទេ បុគ្គលនោះរមែងមិនឤចធ្វើឲ្យសូម្បីតែជាន់ដ់បូំងនៃឈាន(ឧបចារ សមាធិ) កើតឡើងបានឡើយ។

បុ       ព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងសតិនិងសម្បជញ្ញ:ទុកក្នុងតតិយជ្ឈាន តែមិនសំដែងទុកក្នុងទុតិយជ្ឈាន និងបឋមជ្ឈាន?

វិ        ព្រោះក្នុងតតិយជ្ឈាននេះ បីតិនិងអង្គឈានផ្សេងៗទៀតដែលគ្រោតគ្រាតទាំងអស់ ត្រូវបានរម្ងាប់ហើយ។ សមាធិក្លាយជាធម្មជាតិដ៏ហ្មត់ហ្មង ចូលដល់សភាពល្អល្អិត ហើយឤស្រ័យដោយសម្បជញ្ញ: សមាធិក៏នឹង ថ្កល់ក្នុងតតិយជ្ឈាន។​ ដូច្នេះហើយទើបយោគីនោះបានទទួលនូវភាពងាយស្រួល ក្នុងការបដិបត្តិអង្គ ឈាន។

           ម៉្យាងទៀតចិត្តដែលលង់វង្វេង តែងប្រាថ្នាក្នុងសេចក្តីសប្បាយនិងវិលទៅរកសេចក្ដីសុខក្នុងឈាននេះ វិញ បានយ៉ាងងាយ ព្រោះតែការដែលចិត្ដមានសេចក្តីសុខហួសពេកនេះ ឈ្មោះថាការស្រើបស្រាល។ ដូចនេះ (ព្រោះសតិ និងសម្បជញ្ញ:) ទើបយោគីឤចកំចាត់នូ់វបីតិ និងទទួលបាននូវការងាយស្រួលក្នុងឈាននេះ។

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ 
           ម៉្យាងទៀត បីតិនិងសុខ: មានការស្និទ្ធស្នាលនឹងគ្នា។ ដូចនេះ ដោយការយល់ពីសតិនិងសម្បជញ្ញ:  យោគី រមែងឤស្រ័យនៅក្នុងឤរម្មណ៍នៃសុខ: ដែលបំបែកចេញពីបីតិ។ ប្រៀបឧបមាដូចជាកូនគោដែលដើរតាម មេគោ បើ បុគ្គលមិនទាញត្រចៀកវាឲ្យត្រឡប់មកទេ កូនគោនោះក៏នឹងដើរតាមមេវា ដោយយកក្បាលដាក់អែប ទៅនឹងពោះមេ ជានិច្ច។ យោគីអ្នកយល់ពីសុខ:ដែលបំបែកចេញពីបីតិ ប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញ: រមែង ឤស្រ័យនៅក្នុង ឤរម្មណ៍នៃសមាធិ[xix]។ ផ្ទុយទៅវិញ បើយោគីមិនយល់ទេ យោគីនោះរមែងត្រឡប់ទៅរកបីតិវិញ និងមានចំណែកនៃ ការអន់ថយក្នុងឈាន។ សតិនិងសម្បជញ្ញ:ត្រូវបានសំដែង ប្រយោជន៍ដើម្បីឲ្យយោគីឤច ធ្វើជាអធិបតីលើអង្គរបស់ ឈានបាន។ ឧបេក្ខា សតិ និងសម្បជញ្ញ: ឈ្មោះថាយោគីធ្វើឲ្យសំរេចហើយ ព្រោះ ហេតុនេះហើយទើបបានជាលោក ពោលថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខាដែលប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញ: សោយ សុខដោយកាយ”។

បុ        អ្វីគឺសុខផ្លូវចិត្ត?

វិ        សុខដែលបុគ្គលសោយខាងផ្លូវចិត្ត ឈ្មោះថាសុខផ្លូវចិត្ត។ សុខនេះ ជាសុខដែលកើតមកពីការមានផស្ស: តាមផ្លូវចិត្ត។ នេះគឺអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “សុខខាងផ្លូវចិត្ត ”។ នេះហៅថា“សុខ:”។

បុ        អ្វីគឺ “កាយ”?

វិ        គឺសញ្ញាខន្ធ សង្ខារខន្ធ និងវិញ្ញាណខន្ធ។ ទាំងអស់នេះហៅថា “កាយ”។ ពាក្យថា “សោយសុខដោយកាយ” បានដល់ការទទួលនូវភាពសុខស្រួលរបស់កាយ។

បុ       កាលបើដូច្នេះ ព្រោះហេតុដូចម្តេច បានជាលោកពោលទុកថា ពុំមានបីតិក្នុងសុខ:នេះ ហើយសុខ:នោះ បុគ្គលមិនបានសោយដោយកាយ?

វិ        ក្នុងតតិយជ្ឈាន ឥន្ទ្រីយ៍របស់សុខ:ត្រូវបានកំចាត់ហើយ សមដូចព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងថា “ក្នុង តតិយជ្ឈាន សុខិន្ទ្រីយ៍ត្រូវបានកំចាត់ហើយ”។

           គប្បីវិនិច្ឆ័យក្នុងពាក្យថា “សុខដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយពោលទុក” ដូច្នេះ៖ ពាក្យថា“ព្រះអរិយ បុគ្គល ទាំងឡាយ” បានដល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនិងព្រះសាវ័កទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “ពោលទុក” បានដល់បង្ហាញ បញ្ញត្តិ អធិប្បាយ ចង្អុលបង្ហាញ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបនូវពាក្យថា “សុខដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយពោលទុក” ដោយ ន័យ ដូចបានពោលមកនេះចុះ។

បុ        ហេតុអ្វីបានជាព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយសរសើរតែសភាវ:ខាងកាយ មិនសរសើរសភាវ:ដទៃទៀត?

វិ        នៅក្នុងតតិយជ្ឈាននេះ ទោះបីជាយោគីឤចឤស្រ័យនៅដោយងាយស្រួលក្នុងសុខ:យ៉ាងណាក្ដីតែលោក ក៏មិនបានចាប់កាន់នូវសុខ: នោះឡើយ។ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយលោកនៅផុតពីលើសុខ:។ នេះជាការ សំរេចបានរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបលោកលើកតម្កើងឈានដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ នេះ។

           នៅក្នុងពាក្យថា “យោគីនោះប្រកបដោយឧបេក្ខានិងសតិ ឤស្រ័យនៅក្នុងសុខ:” នេះ ពាក្យថា ឧបេក្ខា សតិ និងសុខ: បានអធិប្បាយរួចមកហើយ។

           គប្បីវិនិច្ឆ័យក្នុងពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងតតិយជ្ឈាន” ដូច្នេះ៖ ឈាននេះហៅថា “ទី៣” ព្រោះបន្តពីឈាន ទី២។ តតិយជ្ឈាននេះប្រកបដោយឧបេក្ខា សតិ សម្បជញ្ញ: សុខ: និងចេតសិកគ្គតា។ ការពេញបរិបូណ៌ នៃអង្គទាំង នេះហៅថា តតិយជ្ឈាន។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុង” មានន័យថា យោគីដែលបាននូវតតិយជ្ឈាន រមែងចេញផុត ពីអង្គ១ ហើយធ្វើអង្គ៥ កល្យាណទាំង៣ និងលក្ខណ:ទាំង១០ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង ព្រមទាំងប្រកប ដោយ ឤនិសង្ស ទាំង២២ប្រការ។

           ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” បានដល់ការកើតឡើងក្នុងព្រហ្មលោកជាន់សុភកិណ្ហ:។ បណ្ឌិតគប្បី យល់ដោយន័យដូចដែលបានសំដែងទុករួចហើយក្នុងបឋមជ្ឈានចុះ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” គឺការរស់ នៅក្នុងភូមិដែលគួរឲ្យពេញចិត្ត ដែលជាកន្លែងប្រាសចាកនូវបីតិ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” គឺការរស់នៅ ក្នុងលក្ខណ:ដែលខ្ពស់ផុតពីមនុស្ស។

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះឈូក 
           ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានត្រាស់នឹងភិក្ខុទាំងឡាយដូច្នេះថា៖ “ឧបមាដូចជាស្រះទឹកដែលមានផ្កាឈូក ពណ៌ខៀវ ស ក្រហមដេរដាស កើតឡើង ចំរើនលូតលាស់ និងឤស្រ័យនៅក្នុងទឹក ហើយជ្រួតជ្រាបទៅដោយ ទឹកដ៏ ត្រជាក់តាំងតែពីឫសរហូតដល់ទងយ៉ាងណាម៉ិញ កាយនេះក៏ដូចគ្នាយ៉ាងនោះដែរ គឺពោរពេញនិងជ្រួត ជ្រាបទៅ ដោយសុខ:ដែលប្រាសចាកបីតិ[xx]។ ដូចជាផ្កាឈូកពណ៌ខៀវ ស ក្រហមដេរដាស ឤស្រ័យនៅក្នុងទឹក យ៉ាងណា ព្រះយោគីក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងតតិយជ្ឈានយ៉ាងនោះដែរ។ កាយរបស់យោគីនោះ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបដូច តទៅនេះ៖ “ដូចជាផ្កាឈូកពណ៌ខៀវ ស ក្រហមដេរដាស កើតនៅក្នុងទឹក ឤស្រ័យនៅក្នុងទឹក ហើយជ្រួតជ្រាប ទៅ ដោយទឹកដ៏ត្រជាក់ តាំងតែពីឫសរហូតដល់ទងយ៉ាងណាម៉ិញ ព្រះយោគីក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងតតិយជ្ឈានប្រកប ដោយ កាយនិងចិត្ដដែល ជ្រួតជ្រាបទៅដោយសុខ: ដែលប្រាសចាកបីតិ យ៉ាងនោះដែរ។

           ផលរបស់ការបំពេញតតិយជ្ឈានមានដូចតទៅនេះ៖ យោគីនោះរមែងទៅកើតនៅក្នុងសុភកិណ្ហព្រហ្ម ដែល មានកំណើត៣ថ្នាក់គឺ ថ្នាក់ទាប ថ្នាក់កណ្តាល និងថ្នាក់ខ្ពស់។ យោគីអ្នកបំពេញឈានថ្នាក់ទាប ក្រោយពី ស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតនៅក្នុងបរិត្តសុភាព្រហ្ម មានឤយុប្រមាណ១៦កប្ប។ បើបំពេញឈានថ្នាក់កណ្តាល ក្រោយ ពីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតក្នុងអប្បមាណសុភាព្រហ្ម មានឤយុប្រមាណ៣២កប្ប។ បើបំពេញឈានថ្នាក់ខ្ពស់ ក្រោយ ពីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតក្នុងសុភកិណ្ហព្រហ្ម មានឤយុប្រមាណ៦៤កប្ប[xxi] ។

 ចតុត្ថជ្ឈាន 
           ឥឡូវនេះឤចក្តីនឹងពិចារណាពីទោសរបស់តតិយជ្ឈាន ដូចតទៅ៖

           ឥឡូវនេះ កាលបើយោគីបដិបត្តិក្នុងតតិយជ្ឈាន ហើយបានទទួលនូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងឈាននោះ ហើយ ក៏មានសេចក្ដីប្រាថ្នានឹងធ្វើចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើង និងឈានឲ្យផុតពីតតិយជ្ឈាននោះ លោកក៏គិតថា៖ “តតិយជ្ឈាន នេះមានសភាពគ្រោតគ្រាត ឯចតុត្ថជ្ឈាន(ឈានទី៤)ទើបល្អហ្មត់ហ្មង”។ យោគីនោះសម្លឹងឃើញនូវ ទោសរបស់ តតិយជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន។ អ្វីខ្លះដែលជាទោសរបស់តតិយជ្ឈាន? បីតិគឺជាសត្រូវ ដែលនៅជិត។ សម្មាសមាធិដែលមានសុខ: គឺជាសភាពគ្រោតគ្រាត។ ដូច្នេះយោគីនោះមិនឤចសំរេចបាននូវ អភិញ្ញាទេ។ តតិយជ្ឈាននេះមិនមានចំណែកនៃគុណវិសេសទេ។ យោគីសម្លឹងមើលឃើញនូវទោសរបស់ តតិយជ្ឈាននោះដោយ ឤការ:ដូចបានពោលមកនេះ។ ឯឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន គឺប្រកបដោយការកន្លងផុតនូវ ទោសទាំងឡាយនេះ។

           កាលបើសម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់តតិយជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ដោយឤការ:ដូចដែល បានពោលរួចមកហើយនេះ ព្រះយោគីក៏ចំរើននូវកសិណនិមិត្ដ ហើយក៏ឤចកំចាត់បា់ននូវសុខ: ក្នុងពេលភ្លាមៗ នោះ។ ក្រោយពីកំចាត់សុ់ខ:បានហើយ លោកក៏ឤចឤស្រ័យនៅដោយចិត្តដែលប្រកបទៅដោយឧបេក្ខា។ ដោយ ការបំពេញឈានដូច្នេះ ចិត្តយោគីក៏សម្រេចបានអប្បនាសមាធិដោយរហ័ស ព្រោះឤស្រ័យដោយឧបេក្ខា។

           ឤចក្តីនឹងពណ៌នានូវអង្គទាំងឡាយនៃចតុត្ថជ្ឈាន ដូចតទៅ៖

           យោគីនោះ “សម្រេចបាននិងឤស្រ័យនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ពុំមានទុក្ខ ពុំមានសុខ មានតែភាពបរិសុទ្ធនៃ សតិ ដែលកើតពីឧបេក្ខា[xxii] ព្រោះតែលះនូវសុខនិងទុក្ខ និងទុកចោលនូវសោមនស្សនិងទោមនស្សដែលមានពី មុនមកនេះ ជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ។

           ពាក្យថា“ព្រោះលះនូវសុខ” បានដល់ការលះបង់សុខផ្លូវកាយ។ ពាក្យថា“ព្រោះលះនូវទុក្ខ” បានដល់ ការ លះទុក្ខផ្លូវកាយ។ ពាក្យថា“ទុកចោល(បន្សល់ទុក)នូវសោមនស្សនិងទោមនស្សដែលមានពីមុនមក” មានន័យថា សោមនស្សគឺជាសុខនៃចេតសិក។ នេះគឺការទុកចោលនូវធម៌ទាំងនេះ។

បុ       លោកបានពោលទុកថា “ព្រោះបានលះនូវសុខនិងទុក្ខ ទុកចោលនូវទោមនស្ស” តើធម៌ទាំងនេះ លះ និង ទុកចោល ក្នុងទីណា?

វិ        ធម៌ទាំងនេះត្រូវបានលះ និងទុកចោល ក្នុងខណ:ដែលចូលដល់ឧបចារឈាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ សំដែងអំពីការកំចាត់ទោមនស្សនេះ ទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។

បុ        ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ ដែលកើតឡើងហើយ រលត់ឈឹងក្នុងទីណា?

វិ        ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដូច្នេះថា៖ “នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន យោគីបានធ្វើឲ្យសំរេច ហើយនូវការរំលៀកចេញពីកាម។ ក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ ក៏រលត់ទៅដោយ មិនមានសេសសល់[xxiii] ។

វិ        ពីព្រោះតែបីតិពេញប្រៀប ទើបកាយដល់នូវការសប្បាយ[xxiv]  ព្រោះតែកាយដល់នូវការសប្បាយ ទើបទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ រលត់ទៅ គឺទុក្ខិន្ទ្រីយ៍នោះលោកបានលះបង់ហើ់យព្រោះការកន្លងផុតទៅ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ ត្រូវបានកំចាត់នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ត្រូវបានកំចាត់នៅក្នុងទុតិយជ្ឈាន។ ការកំចាត់ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍តាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានគាថាដូចតនេះគឺ: “តើ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ដែលកើតឡើងហើយ រលត់ពុំមានសេសសល់ក្នុងទីណា? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងទីនេះ វិតក្ក:និងវិចារ: រម្ងាប់ទៅហើយ បុគ្គលអ្នកបានចូលដល់ទុតិយជ្ឈាន ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ នឹងរលត់ទៅ ដោយពុំមានសេសសល់[xxv]” ។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបក្នុងទុតិយជ្ឈាន ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍រលត់ទៅ គ្មានសល់? ព្រោះថា បើបុគ្គលមានវិតក្ក:និងវិចារ:អស់រយ:ពេលដ៏យូរ កាយនិងចិត្តរបស់គេរមែងមាន សេចក្តីប្រមាទ បើចិត្តរបស់គេប្រមាទហើយ ទោមនស្សីន្ទ្រីយ៍ក៏រមែងកើតឡើងភ្លាម។ នៅក្នុងទុតិយជ្ឈាន វិតក្ក:រម្ងាប់ទៅហើយ ក្នុងតតិយជ្ឈានសុខិន្ទ្រីយ៍ត្រូវកំចាត់ហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែង ទុក ដូចតទៅ នេះថា៖ “សុខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ រមែងរលត់ទៅដោយគ្មានសេសសល់ក្នុងទីណា? ម្នាល ភិក្ខុទាំង ឡាយ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមកពីការមិនជាប់ចិត្តនឹងបីតិ ទើបយោគីបានសំរេចតតិយជ្ឈាន។ ក្នុងតតិយជ្ឈាន នេះ សុខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ រមែងរលត់ទៅដោយគ្មានសល់[xxvi]” ។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបក្នុងតតិយជ្ឈាន សុខិន្ទ្រីយ៍រលត់ទៅ?

វិ        ព្រោះថាអស់ទៅនូវបីតិ។ ព្រោះបីតិអស់ទៅ សុខដែលកើតឡើងព្រោះបីតិ ក៏អស់ទៅដែរ ព្រោះហេតុនេះ ទើបក្នុងតតិយជ្ឈាន សុខិន្ទ្រីយ៍រមែងអស់ទៅ។

បុ       បើទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ សុខិន្ទ្រីយ៍ និងទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ត្រូវកំចាត់ទៅហើយក្នុងតតិយជ្ឈាន ព្រោះហេតុអ្វីទើបការ អស់ទៅនៃធម៌ទាំងនេះ នៅតែសំដែងទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈានទៀត?

វិ        ក្នុងតតិយជ្ឈាន ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនោះត្រូវកំចាត់ហើយ តតិយជ្ឈាននោះជាផ្លូវនាំទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។ ក្នុង តតិយជ្ឈាន ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនេះកើតឡើង ហើយរលត់ទៅ។ ព្រោះហេតុនេះ  ទើបការកំចាត់នូវឥន្ទ្រីយ៍ទាំង នោះ ត្រូវលោកសំដែងទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈានទៀត។

           ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “បានសម្រេច” និងពាក្យថា “មិនមានទុក្ខមិនមានសុខ” បានដល់ការឆ្លងផុតនូវ ទុក្ខ និងសុខ[xxvii]។ ព្រោះហេតុនេះ ការឆ្លងផុតនូវទុក្ខនិងសុខ ទើបលោកសំដែងទុកថាជាការចូលដល់នូ់វភាពមិនទុក្ខ មិន សុខ ព្រោះថាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ការសំរេចនិងការឈ្នះកើតឡើងព្រមគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ឧបេក្ខារមែងកំចាត់កិលេស ទាំងឡាយ ភ្លាមនិងអស់រលីង។ ការចូលដល់ភាពមិនទុក្ខមិនសុខ មានន័យថា ចិត្តមិនបានព្រមទទួល និងមិនបាន បដិសេធទេ នេះហៅថា ការចូលដល់ភាពមិនទុក្ខមិនសុខ។

បុ        អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន នៃការសម្រេចនូវ“ភាពមិនទុក្ខ” និង “ភាពមិនសុខ”?

វិ        ភាពជាកណ្តាលជាលក្ខណ: ការឤស្រ័យនៅក្នុងឥរិយាបថជាកណ្តាលជារស ការលះបង់ចោលជា បច្ចុបដ្ឋាន និង ការកំចាត់បង់នូវបីតិជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីគឺភាពបរិសុទ្ធនៃសតិដែលកើតមកពីឧបេក្ខា? អព្យាក្រឹត្យ ហៅថាឧបេក្ខា។ ពាក្យថា “សតិ” គឺការ យកចិត្ត ទុកដាក់ ការរលឹកបាន និងសម្មាសតិ។ ទាំងអស់នេះលោកហៅថា“សតិ”។ សតិដែលឧបេក្ខាធ្វើឲ្យស្អាត និងបរិសុទ្ធហៅថា “ភាពបរិសុទ្ធនៃសតិ ដែលកើតពីឧបេក្ខា”។

បុ        តើឧបេក្ខា ធ្វើសតិឲ្យស្អាតនិងបរិសុទ្ធ បានយ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        ក្នុងទីនេះ សភាពដែលចិត្ដមិនរំភើបរំជួយ និងសភាពដែលចិត្ដព្រងើយ ឤចនឹងបរិបូណ៌បានព្រោះការ លះបង់នូវកិលេសទាំងអស់ និងព្រោះភាពដូចគ្នា និងភាពកៀកជិតទៅនឹងការបានសម្រេចនោះ។ សភាព ចិត្ដដែលព្រងើយនេះ មានសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងឧបេក្ខា។ ព្រោះហេតុដូច្នេះ សតិចូលដល់សភាពដែល ចិត្ដមិនរំភើបរំជួយ និងទទួលបាននូវសភាពដែលចិត្ដព្រងើយបាន។ ព្រោះហេតុនេះ សតិនេះក៏គឺឧបេក្ខា ដែល ទទួលបាននូវភាពស្អាតនិងភាពបរិសុទ្ធ នោះឯង។

           ពាក្យថា“ទី៤”(ចតុត្ថ:) មានន័យថា ព្រោះឤស្រ័យតតិយជ្ឈាន ទើបចតុត្ថជ្ឈានបរិបូណ៌បាន។ ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន” បានដល់សតិដែលកើតមកពីឧបេក្ខា និងការរួមគ្នារបស់ចិត្ដតែមួយនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។ នេះ ជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន[xxviii]” ។ ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន និង “ឤស្រ័យនៅ” បានន័យ ថា យោគីរួចផុតពីអង្គ១ហើយ ធ្វើអង្គ៣ អំពើល្អ៣ និងលក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយឤនិសង្ស ២២។ យោគីចូលដល់ច់តុត្ថជ្ឈានដោយឤការ:យ៉ាង៉នេះឯង។ ផលរបស់ឈា់ននេះ គឺការទៅកើតក្នុង ទេវលោក។ ឤនិសង្ស នៃឈាននេះ គឺនាំឲ្យទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ ប្រការនេះបានសំដែងទុក ដោយបរិបូណ៌ រួចហើយ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” គឺការរស់នៅក្នុងលក្ខណ:ដែលខ្ពស់ផុតពីមនុស្ស។ គឺជាការរស់នៅ ដោយសុខ ដែលកើតពីឧបេក្ខា។ នេះហៅថា “ការឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក”។

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសំពត់ស 
           ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដល់ភិ់ក្ខុទាំងឡាយថា៖ “បុគ្គលឤចអង្គុយឃ្លុំរាង កាយរបស់គេដោយសំពត់សតាំងពីក្បាលរហូតដល់ចុងជើង ដោយវិធីដែលមិនធ្វើឲ្យចំណែកណាមួយនៃរាង កាយ មិនត្រូវបានគ្របជិតយ៉ាងណា ភិក្ខុក៏គប្បីឃ្លុំរាងកាយរបស់ខ្លួនដោយសតិដ៏បរិសុទ្ធ ដោយវិធីដែលមិនធ្វើឲ្យ ចំណែក ណាមួយនៃរាងកាយខ្លួនមិនត្រូវបានគ្របជិតដោយសតិដ៏បរិសុទ្ធយ៉ាងនោះដែរ[xxix]។ យោគីឧបមាដូចគ្នាទៅ នឹងបុគ្គល ដែលឃ្លុំសំពត់ស់គ្របខ្លួនដែរ កាលបើរួចចាកផុតពីកិលេសដ៏ល្អិតគ្រប់យ៉ា់ងហើយ ក៏ឤស្រ័យនៅក្នុង ចតុត្ថជ្ឈាន។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបដោយប្រការយ៉ាងនេះចុះ។ បុរសអ្នកឃ្លុំរាងកាយរបស់ខ្លួនតាំងពីក្បាលរហូត ចុង ជើងដោយសំពត់ស រមែងការពារខ្លួនបានពីកម្ដៅដ៏ក្ដៅនិងត្រជាក់ដ៏ខ្លាំង ទទួលបាននូវសីតុណ្ហភាពដែលស្មើ និង មិនមានការរុកកួនដល់ រាងកាយនិងចិត្តយ៉ាងណា យោគីដែលចូលដល់ច់តុត្ថជ្ឈាន ក៏នឹងមិនសោយនូវទុក្ខនិងសុខ យ៉ាងនោះដែរ។ នេះគឺ សុខ:ដែលកើតពីឧបេក្ខា។ ឤស្រ័យដោយសុខ:នេះ យោគីក៏ធ្វើរាងកាយឲ្យបរិបូណ៌ បាន។

           ឤនិសង្សនៃសមាធិមានដូចតទៅ៖ យោគីរមែងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ បុថុជ្ជនអ្នក បដិបត្តិ ចតុត្ថជ្ឈានក្រោយពីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ បើចិត្តរបស់គេមិនចូលចិត្តការ ព្យាយាមទេ គេនឹងកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់អសញ្ញីសត្វមានឤយុប្រមាណ៥០កប្ប[xxx]។ បើយោគីជាសមណ:លោក នឹងឤចទៅ កើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:ឬ ក្នុងជាន់ណាមួយផ្សេងទៀតក្នុងបណ្តាសុទ្ធាវាស៥[xxxi]បាន។ ឤនិសង្សនៃ ចតុត្ថជ្ឈាន មានប្រការដូចបានពោលមកយ៉ាងដូច្នេះ។

បុ       ព្រោះហេតុអ្វីទើបបានជាឈានកំរិតទាប កំរិតកណ្តាល និងកំរិតខ្ពស់ និងការមានចំណែកនៃគុណវិសេស ដែលជាផលភូមិ ត្រូវបានលោកសំដែងនៅក្នុងតតិយជ្ឈាន តែមិនសំដែងនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន?

វិ        យោងទៅតាមផល ឈានដែល“គ្រោតគ្រាត”និង“ហ្មត់ហ្មង” មានសភាពផ្សេងៗគ្នានៅក្នុងតតិយជ្ឈាន។ ហេតុនេះ ភាពខ្ពង់ខ្ពស់នៃផលភូមិត្រូវបានលោកសំដែងទុក តាមរយ:ការមានចំណែកនៃគុណវិសេស។ នៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន  យោគីបានសំរេចដល់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៃការមានចំណែកនៃគុណវិសេសនោះ។ ក្រៅ អំពីនេះ មិនមានការមានចំណែកនៃគុណវិសេសដទៃទៀតឡើយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបពុំមានចំណែក នៃគុណវិសេសក្នុងផលភូមិ។

 ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន 
           ឤចក្តីនឹងពិចារណាអំពីទោសរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ដូចតទៅ៖

           យោគីដែលបានទទួលនូវសុខ ដែលពុំមានព្រំដែននៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ក៏ប្រាថ្នានឹងឲ្យបានសំរេចនូវ ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន និងកន្លងឲ្យផុតវិស័យនៃរូប។ យោគីនោះគិតថា៖ “រូបឈានជាធម៌ដែលគ្រោតគ្រាត រីឯ ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន ជាធម៌ដ៏ផូរផង់”។ យោគីនោះរមែងសម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់រូប និងឤនិសង្សរបស់ ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន។ តើអ្វីខ្លះទៅដែលជាទោសរបស់រូប? ទោសរបស់រូបមានច្រើនយ៉ាង ដូចជាការកាន់ យកនូវដំបងនិងឤវុធទាំងឡាយ ការវាយតប់ ការឈ្លោះទាស់ទែង ការកាប់សម្លាប់ ការភូតកុហក និងការ សងសឹក ជាដើម។  មានសេចក្ដីឈឺចាប់លំបាកជាច្រើនទៀត ដូចជាការឈឺភ្នែក និងជំងឺតាមរាងកាយជាដើម ការឈឺចាប់ ដែល កើតពីត្រជាក់និងកម្តៅ ស្រេកនិងឃ្លាន៘ ទាំងអស់នេះជាទុក្ខដ៏ធ្ងន់ដែលកើតពីរូបារម្មណ៍។

           តើអ្វីខ្លះ ជាទោសរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន? គឺការឤស្រ័យនៅនឹងរូបារម្មណ៍ដែលមានសោមនស្សជា សត្រូវ ដែល នៅជិត។ នេះហៅថាធម៌គ្រោតគ្រាត។ យោគីដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នឹ់ងរូបនិងពេញចិត្តចំពោះរូបនោះ រមែង មិនឤច មានចំណែកនៃគុណវិសេសបានឡើយ។ តែការដែលយោគីឤស្រ័យនឹងឤកាស រមែងធ្វើខ្លួនឯងឲ្យរួច ផុតដោយ ស្ងប់បាន។ ក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននេះ យោគីសំរេចបាននូវឈានដែលមិនជាទីប្រាថ្នា។ យោគីសម្លឹងឃើញនូវ ទោសរបស់ ចតុត្ថជ្ឈានក្នុងរូប ដោយប្រការដូច្នេះ។ ឤនិសង្សរបស់អាកាសានញ្ចាយតនឈាន គឺស្ថិតនៅលើការ បានឈ្នះនូវ ទោសទាំងនេះ។

           ឤចក្តីបានពិចារណាទោសរបស់ចតុត្ថជ្ឈានហើយ ឥឡូវនេះនឹងសំដែងនូវវិធីចូលដល់ ឤកាសានញ្ចា យតនឈាន តទៅទៀត៖

           យោគីនោះកាលបើឃើញរូបនិងមហន្តទោសរបស់រូប និងឤនិសង្សរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន ហើយ ក៏ក្រោកចេញពីរូបឈាននោះ លះបង់នូវបឋវីកសិណ បឋវីនិមិត្ដហើយ ក៏បដិបត្តិឤកាសានញ្ចាយតន សមាធិ។

           យោគីគប្បីសម្លឹងឤកាសក្នុងឋាន:ជាឤរម្មណ៍ដែលរកទីបំផុតគ្មាន។ បើយោគីបំពេញកម្មដ្ឋានយ៉ាងនេះ ហើយ រមែងបំផ្លាញនូវបឋវីនិមិត្គបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ហើយចិត្តរបស់យោគីនោះក៏ចេញផុតពីបឋវីនិមិត្ដ និង ឈានចេញពីបឋវីនិមិត្ដទៅកាន់ទីទទេ(ឤកាស)។ តាមរយ:នៃការទទួលបាននូវឤយតន:ក្នុងការដឹងនូវការពុំមាន ទីបំផុតនៃឤកាស  យោគីនោះក៏បានដល់នូវអប្បនាសមាធិ។

           យោគីនោះ “ព្រោះតែបានកន្លងផុតនូវរូបសញ្ញាដោយពុំមានសេសសល់ ព្រោះតែរលត់ទៅនូវបដិឃ សញ្ញា ព្រោះតែមិនយកចិត្តទុកដាក់នឹ់ងនានត្តសញ្ញា ហើយគិតថា <ឤកាសពុំមានទីបំផុត> ក៏ចូលដល់់ និងស្ថិត នៅក្នុងឤកាសានញ្ចាយតន(ភូមិ)[xxxii] ។

           ពាក្យថា “ដោយពុំមានសេសសល់” គឺពុំមានសល់អ្វី។ ឃ្លាថា “ព្រោះកន្លងផុតនូវរូបសញ្ញា” គប្បីវិនិច្ឆ័យដូច តទៅនេះ៖ អ្វីគឺរូបសញ្ញា? ការចាំបាន ការដឹង ភាវ:នៃការចាំបានសំគាល់បា់នរបស់អ្ន់កដែលឤស្រ័យ នៅក្នុងឈាន ដែលមានរូបធាតុជាឤរម្មណ៍។ ទាំងនេះហៅថារូបសញ្ញា។ ពាក្យថា “កន្លងផុត” គឺទៅផុតពីរូបសញ្ញានេះ។ “ព្រោះ ការរលត់ទៅនៃបដិឃសញ្ញា” គប្បីវិនិច្ឆ័យដូចតទៅនេះ៖ អ្វីគឺបដិឃសញ្ញា? គឺការចាំស្គាល់រូប សម្លេង ក្លិនរស និង ផោដ្ឋព្វ: ទាំងនេះហៅថាបដិឃសញ្ញា។ ពាក្យថា “ការរលត់ទៅ” គឺការអស់ទៅនៃបដិឃ សញ្ញាផ្សេងៗ ទាំងនេះ។ “ព្រោះមិនយកចិត្តទុកដាក់លើនានត្តសញ្ញា គប្បីវិនិច្ឆ័យដូចតទៅនេះ៖ អ្វីគឺនានត្តសញ្ញា? ការចាំបាន ការស្គាល់ ដឹងភាវ:នៃ ការចាំបានសម្គាល់បានរបស់បុគ្គលអ្នកដែលពុំបានសំរេចឈាន និងជាអ្នកប្រកប ដោយមនោធាតុ និង វិញ្ញាណធាតុ ទាំង នេះហៅថានានត្តសញ្ញា។ ពាក្យថា “រួចផុតពីការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងនានត្តសញ្ញា” មានន័យថា បុគ្គលនោះជាអ្នករួច ផុតហើយពីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវនានត្តសញ្ញាទាំងនេះ។

បុ       ព្រោះហេតុអ្វី ទើបលោកសំដែងទុកចំពោះតែការឈានផុតពីសញ្ញា តែមិនសំដែងដល់ការឈានផុតពី វេទនា សង្ខារ និងវិញ្ញាណផង?

វិ        បើបុគ្គលបានឈានផុតពីរូបសញ្ញា ឈ្មោះថាបានឈានផុតខន្ធដទៃទៀតទាំងអស់ដែរ ហើយបើបុគ្គលមិន ទាន់ឈានផុតរួចពីរូបសញ្ញាទេ ចិត្តរបស់គេរមែងមិនឤចឈានផុតពីខន្ធដទៃៗទៀតបានឡើយ ព្រោះ ហេតុនេះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដែងតែការឈានផុតពីរូបសញ្ញាទុក ដោយមានបំណងទុកជាគំរូ ក្នុងការឈានផុតពីឤរម្មណ៍ដែលជារូបទាំងអស់ ព្រោះថាឤរម្មណ៍ដែលជារូបទាំងអស់របស់ឈាន ពឹងពាក់ឤស្រ័យទៅលើសញ្ញា។

បុ       បើប្រការនេះមិនកើតឡើងទេ (គឺបើបុគ្គលនោះមិនទាន់ឈានផុតរូបសញ្ញា) តើបដិឃសញ្ញា និងនានត្ត សញ្ញា មានឬមិនមាន?

វិ        បដិឃសញ្ញា និងនានត្តសញ្ញា នៅប្រាកដមានក្នុងរូបឈាន ព្រោះថាសញ្ញាទាំងនេះនឹងត្រូវកំចាត់ នៅពេល ក្រោយទេ។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបបុគ្គលនោះពុំកំចាត់បដិឃសញ្ញា និងនានត្តសញ្ញា នៅក្នុងឈាននេះ?

វិ        បុគ្គលនោះពុំចូលចិត្តរូបទេ ព្រោះហេតុនេះ ទើបគេពុំទាន់កំចាត់សញ្ញាទាំងនោះនៅក្នុងឈាននេះ សម ដូចព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖ “មកពីមិនកំចាត់សញ្ញាទាំងនេះ(បដិឃសញ្ញា)ក្នុងឈាននោះ (រូប ឈាន) ទើបសម្លេងនៅតែជាបន្លាដល់បុគ្គលអ្នកចូលដល់បឋមជ្ឈាន[xxxiii]។ ដូច្នេះ ដោយការមិនពេញចិត្ដ នឹងរូប ទើបយោគីនោះបន្ដទៅមុខទៀត ហើយកំចាត់សញ្ញាទាំងអស់នោះនៅក្នុងឈាននេះ។ ព្រោះហេតុ នេះ យោគីឈ្មោះថាបានសំរេចដល់ការមិនរញ្ផួយញាប់ញ័រនៃអរូបសមាបត្តិ និងការស្ងប់ដែលកើតមកពី ការរួចផុត។ ឤឡារតាបស កាលាមតាបស និងឧទ្ទករាមបុត្រតាបស កាលបើលោកចូលដល់អរូប សមាបត្តិ(អរូបឈាន) ហើយសូម្បីតែមានរទេះ៥០០បរកាត់ទៅវិញទៅមកយ៉ាងណាក្ដី ក៏លោកមើលពុំ ឃើញ ឬពុំឮសំលេងរទេះ ទាំង៥០០នោះដែរ[xxxiv]  ព្រោះហេតុនោះ អរូបសមាបត្តិនេះលោកពោលទុកថា មានលក្ខណ:ដូច ជាការបំផ្លាញ ឤយតន: ដូច្នោះដែរ។ ដូច្នេះ ការឈានផុតពីរូបសញ្ញាទាំងអស់ លោក ពោលទុកថាមាន លក្ខណ:ដូចជា “ការបំផ្លាញភាវរូប និងបដិឃសញ្ញា”។

           “ព្រោះមិនយកចិត្តទុកដាក់ដល់នានត្តសញ្ញា” មានន័យថា គឺការបំផ្លាញនូវឤរម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ម៉្យាង ទៀត លោកពោលទុកថា ការកន្លងផុតនូវរូបសញ្ញាទាំងអស់ គឺជាការបានដល់នូវអរូបឈាន។ ការរលត់ទៅនៃ បដិឃសញ្ញា គឺជាការបំផ្លាញនូវបច្ច័យខាងក្រៅដែលរុកកួនដល់ឈាននោះ(អរូបឈាន) និងជាការធ្វើឲ្យបរិសុទ្ធ ឡើងនូវភាពមិនរញ្ជួយញាប់ញ័រ។

           “រួចផុតពីការយកចិត្តទុកដាក់លើ់នានត្តសញ្ញា” លោកពោលថាជាការបំផ្លាញនូវបច្ច័យខាងក្នុង ដែលរុក កួនដល់ឈាននោះ និងជាការធ្វើឲ្យបរិសុទ្ធនូវភាពស្ងប់ដែលកើតពីការរួចផុត ។

បុ        ក្នុងពាក្យថា “ឤកាសានញ្ចាយតន:” នេះ តើអ្វីទៅគឺឤកាស?

វិ        គឺជាវិស័យរបស់ឤកាស ជាធាតុរបស់ឤកាស និងជាសុញ្ញាកាស[xxxv]។ សុញ្ញាកាសនេះ មិនឤចប៉ះឬពាល់ បានដោយមហាភូតរូបទាំង៤ទេ។ កាលបើបុរសធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ដោ់យលំឤេននឹកដល់អាកាសដែលពុំមាន ទីបំផុតនោះ លោកពោលថាបុរសនោះគិតអំពី “ឤកាសជាអនន្ដ”។ ឤកាសជាអនន្ដ បានដល់ការចូលទៅ ដល់ក្នុងចន្លោះទទេដែលប្រាសចាកនូវទីបំផុត។ ចិត្តនិងចេតសិកដែលចូលទៅក្នុងឤកាសនេះ ហៅថា “វិស័យឤកាស”។ អ្វីគឺ “វិស័យឤកាស”? ការគ្មានព្រំប្រទល់ ជាលក្ខណ:របស់ឤកាស។ ធម្មជាតិដែល ប្រាស ចាកព្រំប្រទល់នេះគឺ“វិស័យឤកាស”។ ប្រការនេះ លោកពោលទុកថា“ជាអត្ថន័យរបស់ឤកាស”។ ការស្ថិត នៅក្នុងស្ថានសួគ៌ ហៅថាស្ថានសួគ៌យ៉ាងណា ការឤស្រ័យនៅក្នុងឈានដែលជាវិស័យឤកាស ក៏ ហៅថា “វិស័យឤកាស” ដូច្នោះដែរ។

           “ការចូលដល់និងឤស្រ័យនៅក្នុងឤកាសានញ្ចាយតន:” មានន័យថា យោគីដែលបានសំរេចនូវ ឤកាសា នញ្ចាយតនឈាន បានកន្លងផុតនូវរូបារម្មណ៍ទាំងអស់ បានធ្វើអង្គ៣ កុសល៣ និងលក្ខណ:១០ប្រការឲ្យ បរិបូណ៌ ប្រកបដោយឤនិសង្ស២២ នឹងនៅជាស្ងប់ដោយការសោយផលនៃការបំពេញឈាន។ ដោយកុសល សម្បត្តិ ទាំងនេះ យោគីនោះនឹងទៅកើតក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនភូមិ ដូចដែលលោកបានពោលទុករួចមកហើយ។

            “ដោយកុសលសម្បត្តិទាំងនេះ យោគីនោះនឹងទៅកើតក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនភូមិ”នោះ មានន័យថា ក្រោយពីស្លាប់ទៅ អ្នកដែលបដិបត្តិឤកាសានញ្ចាយតនឈាននឹងទៅកើតក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនភូមិ មាន ឤយុ ប្រមាណ២០០០កប្ប[xxxvi]។

 វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន 
           ឤចក្តីនឹងពិចារណានូវទោសរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន ដូចតទៅ៖

           ឥឡូវនេះ កាលបើយោគីនោះបានដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញ ក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនឈានហើយ ក៏មាន សេចក្តីប្រាថ្នានឹងធ្វើឈានដែលកំណត់នូវវិញ្ញាណញ្ចកសិណឲ្យកើតឡើង និងឆ្លងផុតពីឤកាសានញ្ចកសិណ។ ដោយពិចារណានូវឤកាសានញ្ចាយតនឈានថាជាឈានគ្រោតគ្រាត យោគីសម្លឹងឃើញនូវភាពល្អិតហ្មត់ហ្មង របស់វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន។

           ម៉្យាងទៀត យោគីនោះក៏សម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន និងឤនិសង្សរបស់ វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈានដែរ។ អ្វីគឺទោសរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន? ឈាននេះមានរូបជាសត្រូវនៅជិត ខ្លួន។ ឤរម្មណ៍របស់ឈាននេះគួរឲ្យខ្ពើម ហើយបដិឃសញ្ញានិងនានត្តសញ្ញា នៅពុំទាន់បំបែកចេញពីគ្នានៅ ឡើយទេក្នុង ឈាននេះ។ ព្រោះនៅមានឧបាទាន ទើបយោគីពុំឤចបានចំណែកនៃគុណវិសេសបាន។ យោគីនោះ សម្លឹងឃើញនូវ ទោសរបស់ឤកាសានញ្ចាយតនឈានដោយឤការ:យ៉ាងនេះឯង។ ឯឤនិសង្សរបស់វិញ្ញាណញ្ច កសិណ គឺស្ថិតនៅ លើការយកឈ្នះនូវទោសទាំងអស់នេះបាន។

           ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងបង្ហាញអំពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន: ដូចតទៅ៖

            យោគីនោះកាលបើសម្លឹងឃើញនូវមហន្តទោសរបស់អាកាសានញ្ចាយតនឈាន និងឤនិសង្សរបស់ វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈានហើយ ក៏គួរគប្បីពិចារណាវិញ្ញាណញ្ចាយតន:ថា មានលក្ខណ:“ស្ងប់” និងដាក់ចិត្តដោយ មាំដល់ការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណដែលរីកសាយទូទាំងឤកាសដោយគិតថា“វិញ្ញាណពុំមានទីបំផុត”។ ដោយឤការ: យ៉ាងនេះ ចិត្តយោគីនោះរមែងតាំងជាប់នៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន:។ យោគីនោះចំរើនកម្មដ្ឋានបានមិនយូរប៉ុន្មាន ក៏មានចិត្តឆ្លងផុតនូវឤកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ហើយចូលទៅកាន់វិញ្ញាណញ្ចាយតន:។ នៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយ តនសញ្ញានេះ ចិត្តរមែងបានសំរេចនូវអប្បនាសមាធិ។ ដូចនេះ ពេលយោគីបានឈានផុតដោយអស់រលីងពីឤកា សានញ្ចាយតន:ហើយ ក៏គិតថា“វិញ្ញាណពុំមានទីបញ្ចប់” ហើយក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះទៅ។

           ពាក្យថា“ដោយអស់រលីង” គឺពុំមានសេសសល់អ្វី។ ប្រការដែលថា“ឈានផុតពីឤកាសានញ្ចាយតន:” មានន័យថា ឈានផុតពីឤកាសានញ្ចាយតន: នោះឯង។ ពាក្យថា “ឈានផុតពី” មានន័យថា ទៅចំពីលើ។ នេះ ហៅ ថា “ឈានផុតពីឤកាសានញ្ចាយតន:ដោយអស់រលីង”។ ពាក្យថា “ឤកាសានញ្ច:” គឺយោគីនោះបានដល់ នូវវិញ្ញាណ នោះ ដែលពេញទៅដោយឤកាសពុំមានទីបញ្ចប់។

បុ        រវាង រូបាវចរ:និងអរូបាវចរ: នោះ មួយណាជាអនន្ត:(ពុំមានទីបំផុត)?

វិ        មានតែអរូបាវចរ:ប៉ុណ្ណោះដែលជាអនន្ត: ព្រោះពុំមានព្រំដែនទេសំរាប់អរូបាវចរ: និងពីព្រោះថាអរូបាវចរ: ទាំងនោះមិនឤចចាប់បាន។ ម៉្យាងវិញទៀត ឤកាសពុំមានទីបំផុតទេ ព្រោះហេតុនេះទើបហៅថាអនន្ត:។ ពាក្យថា“អនន្ត:” ប្រែថាពុំមានទីបំផុត ដូច្នេះហើយ ទើបលោកប្រើពាក្យថាអនន្ត:។  ឯពាក្យថាវិញ្ញាណ ក៏ មានសេចក្តីដូចគ្នាដូច្នេះដែរ។

           ពាក្យថា“ឤស្រ័យនៅក្នុងឤយតន:” មានន័យថា ឤស្រ័យនៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន:(វិញ្ញាណដែល ពុំមាន ទីបំផុត)។ ចិត្តនិងចេតសិកហៅថា វិញ្ញាណញ្ចាយតន:។ អ្វីទៅគឺ វិញ្ញាណញ្ចាយតន:? គឺវិញ្ញាណដែល ប្រាសចាក ព្រំដែន។ នេះហៅថា“វិញ្ញាណញ្ចាយតន:”។ ខណ:ដែលឤស្រ័យនៅក្នុងស្ថានសួគ៌ ហៅថាស្ថានសួគ៌ យ៉ាងណា ដូចគ្នានេះដែរការដែលឤស្រ័យនៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន ក៏ហៅថាវិញ្ញាណញ្ចាយតន: ដែរ។ ពេលដែលវិញ្ញាណនេះស្ថិតនៅក្នុងឈាន ក៏ហៅថាវិញ្ញាណញ្ចាយតន:។ ពាក្យថា “ចូលដល់និងឤស្រ័យនៅក្នុង វិញ្ញាណញ្ចាយតន:” មានន័យថា យោគីនោះឈានផុតពីឤរម្មណ៍ដែលជាឤកាសនៅក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន នោះ។ យោគីនោះធ្វើអង្គ៣ កុសល៣ លក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយឤនិសង្ស២២ ហើយក៏ ឤស្រ័យនៅដោយស្ងប់ សោយផលដែលកើតចេញពីការបំពេញឈាន។ ព្រោះគុណសម្បត្តិទាំងនេះ យោគីនោះ នឹងទៅកើតក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនភូមិ។ ប្រការនេះលោកបានសំដែងទុកយ៉ាងបរិបូណ៌រួចហើយពីខាងដើម។ ឤនិសង្សរបស់ការបំពេញវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈានមានដោយប្រការដូចនេះឯង។ បុគ្គលអ្នកបានបំពេញ វិញ្ញាណ ញ្ចាយតនឈាន ក្រោយពីមរណ:ទៅនឹងកើតក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនភូមិ មានឤយុប្រមាណ៤០០០កប្ប[xxxvii]។ 

ចប់ វិញ្ញាណញ្ចាយតន:

 ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន 
           ឤចក្តីនឹងពិចារណានូវទោសរបស់វិញ្ញាណញ្ចាយតន: ដូចតទៅ៖

           យោគីនោះ កាលបើបាននូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការបំពេញវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈានហើយ ក៏ប្រាថ្នានឹង ធ្វើឲ្យឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈានកើតឡើង នឹងឈានផុតពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះ។

           ម៉្យាងវិញទៀត យោគីនោះគិតថា៖ “វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន ជាឈានមានសភាពគ្រោតគ្រាត ឯ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន មានសភាពផូរផង់”។ យោគីនោះបានឃើញនូវទោសរបស់វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន និង ឤនិសង្សរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតនឈានហើយ។ អ្វីជាទោសរបស់វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន? ឈាននេះមានឤកាស ជាសត្រូវជិត។ វិញ្ញាណារម្មណ៍ជាធម៌គ្រោតគ្រាត។ ព្រោះនៅមានឧបាទាន ទើបយោគីនោះពុំឤចបានចំណែក នៃគុណវិសេសបាន។ ឯឤនិសង្សរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតន: គឺស្ថិតនៅលើការយកឈ្នះនូវទោសទាំងអស់នេះបាន។ យោគីនោះកាលបើឃើញទោសរបស់វិញ្ញាណញ្ចាយតន: និងឤនិសង្សរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតន:ហើយ ក៏ឆ្លងផុតពី វិញ្ញាណញ្ចាយតន:យ៉ាងស្ងប់ មិនដើរទៅតាមវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះទៀតទេ មិនពិចារណាទៀតទេ និងបោះបង់ ចោលនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះ។ បានឃើញនូវការរួចផុតរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតន:ដូច្នេះហើយ យោគីនោះក៏ ប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យសំរេចនូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន:នោះ និងកាលបើពិចារណារួចហើយ ក៏ឈានផុតវិញ្ញាណសញ្ញាភ្លាម។ ព្រោះឤស្រ័យឤកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ក៏បានសំរេចនូវអប្បនាសមាធិ(ឈាន)។ យោគីនោះបានឈានផុតពី វិញ្ញាណញ្ចាយតន:ដោយអស់រលីងហើយ ក៏គិតថា “ពុំមានអ្វីឡើយ” ហើយក៏ចូលទៅដល់និងឤស្រ័យនៅក្នុង    ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: នោះទៅ។

           ពាក្យថា “ដោយអស់រលីង” គឺពុំមាននៅសល់អ្វី។ ពាក្យថា “ឈានផុតពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន:” បានដល់ ការ ទៅផុតពីវិញ្ញាណនេះ។ នេះហៅថា “ឈានផុតដោយអស់រលីងពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន:”។ ពាក្យថា “ពុំមានអ្វី ឡើយ” មានន័យថា យោគីនោះមិនបដិបត្តិ(វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន)ទៀតទេ។ មិនបានកំណត់ដល់(វិញ្ញាណញ្ចាយតន ឈាន) ទៀតទេ ចេញផុតពីនិងឈានផុតពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន:នោះហើយ និងឃើញតែ “ពុំមានអ្វីឡើយ” តែប៉ុណ្ណោះ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបពី “ពុំមានអ្វីឡើយ” (ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:) ដូច្នេះចុះ។ ពាក្យថា “ឤយតន:” មាន វិនិច្ឆ័យថា ចិត្តនិងចេតសិកដែលចូលទៅដល់ភាព “ពុំមានអ្វីឡើយ” នេះឯង ហៅថាឤកិញ្ចញ្ញាយតន:។ អ្វីទៅគឺ ភាព “ពុំមានអ្វីឡើយ”? គឺសភាវ:ដែលពុំមានធម្មជាតិនៃវិញ្ញាណ និងជាសភាវ:ទទេ(សុញ្ញ:)។ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: នេះ លោកប្រាប់ថា “ពុំមានកាន់ឬជាប់នូវអ្វីឡើយ”។ ពាក្យថា “ចូលដល់អាយតន:” បានដល់ការបានសំរេចនូវ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន។ ពាក្យថា “ចូលដល់និងឤស្រ័យនៅ” គឺយោគីនោះបានសំរេចនូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន ឈាន ឆ្លងផុតពីវិញ្ញាណារម្មណ៍ ធ្វើអង្គ៣ អំពើជាកុសល៣ លក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយ ឤនិសង្ស២២ ហើយក៏ឤស្រ័យនៅដោយស្ងប់ សោយផលដែលកើតចេញពីការបំពេញឈាន។ ព្រោះគុណសម្បត្តិ ទាំងនេះ យោគី នោះនឹងទៅកើតក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតនភូមិ។  ប្រការនេះ លោកបានសំដែងទុកយ៉ាងបរិបូណ៌រួច ហើយពីខាងដើម។ ឤនិសង្សរបស់ការបំពេញឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន មានដោយប្រការដូចនេះ៖ បុគ្គលអ្នកបាន បំពេញ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន ក្រោយពីមរណ:ទៅនឹងទៅកើតក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតនភូមិ មានឤយុប្រមាណ ៦០០០កប្ប[xxxviii]។

ចប់ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:

 នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន 
           ឤចក្តីនឹងពិចារណានូវទោសរបស់ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ដូចតទៅ៖

           យោគីនោះ កាលបើបាននូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការបំពេញឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈានហើយ ក៏ប្រាថ្នានឹង ធ្វើឲ្យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈានកើតឡើង នឹងកន្លងផុតពីឤកិញ្ចញ្ញាយតន:នោះ។ យោគីនោះគិតថា៖ “ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន ជាឈានមានសភាពគ្រោតគ្រាត ឯនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន ជាឈានមានសភាព ផូរផង់”។ ហើយយោគីនោះ ក៏បានឃើញនូវទោសរបស់អាកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន និងឤនិសង្សរបស់នេវសញ្ញានា សញ្ញាយតនឈានហើយ។ អ្វីជាទោសរបស់ឤកិញ្ចញ្ញាយតនឈាន? ឈាននេះមានវិញ្ញាណជាសត្រូវជិត ប្រកប ដោយសញ្ញាដ៏គ្រោតគ្រាត ដូច្នេះហើយទើបគួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ ព្រោះនៅមានឧបាទាន ទើបយោគីនោះពុំឤចបាន ចំណែកនៃគុណវិសេសបាន។ ឯឤនិសង្សរបស់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: គឺស្ថិតនៅលើការយកឈ្នះនូវទោស ទាំង អស់នេះបាន។ ម៉្យាងទៀត សញ្ញា គឺជាជំងឺ ជាបូស ជាបន្លា។ ការមិនមានសញ្ញា ជាធម៌ល្អ ធម៌ស្ងប់ និងជាធម៌ ប្រណីត។ យោគីឃើញនូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:យ៉ាងនេះឯង។ បានឃើញនូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន: បានចូល ដល់និងពិចារណានូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន:នោះហើយ យោគីនោះក៏បដិបត្តិនូវឈានផ្សេងទៀត ដោយធ្វើំឲ្យការស្ងប់ កើតឡើង ដោយប្រាសចាកឤកិញ្ចញ្ញាយតន:។ ដោយចំរើនកម្មដ្ឋានយ៉ាងនេះ យោគីនោះក៏ឆ្លងផុតពីឤកិញ្ចញ្ញា យតនសញ្ញា ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានដល់នូវអប្បនាសមាធិនៅក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។

           ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងបង្ហាញអំពីនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន ដូចតទៅ៖

            “ឆ្លងផុតដោយបរិបូណ៌ពីឤកិញ្ចញ្ញាយតន:” គឺយោគីនោះចូលដល់ និងឤស្រ័យនៅក្នុងនេវសញ្ញា នាសញ្ញាយតន:។ ពាក្យថា “ដោយបរិបូណ៌” គឺដោយពុំមានសេសសល់។ ប្រការដែលថា “ឆ្លងផុតដោយបរិបូណ៌ ពីឤកិញ្ចញ្ញាយតន:” បានដល់ការកន្លងហួស និងផុតពី“ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:”។ នេះហៅថា “ឆ្លងផុតដោយបរិបូណ៌ ពីឤកិញ្ចញ្ញាយតន:” ។ ពាក្យថា “នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:” បានដល់យោគីបដិបត្តិនូវឈានផ្សេងទៀត ដោយ ធ្វើឲ្យីការស្ងប់កើតឡើង ដោយប្រាសចាកឤកិញ្ចញ្ញាយតន:។ នេះហៅថា “នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:”។ ពាក្យថា “នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:” បានដល់ចិត្តនិងចេតសិកដែលចូលដល់អាយតន:នៃ“ការមានសញ្ញាក៏ពុំមែន ការមិន មានសញ្ញាក៏ពុំមែន” ហៅថានេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។ អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ “ឤយតន:នៃការមានសញ្ញាក៏ពុំមែន ការមិនមានសញ្ញាក៏ពុំមែន”? ព្រោះការកំចាត់ចោលនូវសញ្ញាដែលគ្រោតគ្រាត យោគីនោះឈ្មោះថាមិនមាន សញ្ញា។ ព្រោះនៅមានសញ្ញាដែលប្រណីតសេសសល់នៅឡើយ យោគីនោះចូលដល់ដែននៃ“ការមានសញ្ញាក៏ពុំ មែន ការមិន មានសញ្ញាក៏ពុំមែន”។ បុគ្គលគប្បីយល់ពី“ឤយតន:” និង“នេវសញ្ញានាសញ្ញា” ដោយប្រការដូច្នេះ។ ពាក្យថា“ចូល ដល់និងឤស្រ័យនៅ” គឺយោគីនោះបានសំរេចនូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន ឆ្លងផុតពី ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ធ្វើអង្គ៣ កុសល៣ លក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយឤនិសង្ស២២ ហើយក៏ ឤស្រ័យនៅដោយស្ងប់ សោយផលដែលកើតចេញពីការបំពេញឈាន។ ព្រោះគុណសម្បត្តិទាំងនេះ យោគីនោះ នឹងទៅកើតក្នុងនេវសញ្ញា នាសញ្ញាយតនភូមិ។ ប្រការនេះ លោកបានសំដែងទុកយ៉ាង៉បរិបូណ៌រួចហើយពីខាង ដើម។ ឤនិសង្សនៃការបំពេញ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈានមានដោយប្រការដូចនេះ៖ បុគ្គលអ្នកបានបំពេញ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន ក្រោយពីមរណ:ទៅ នឹងកើតក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភូមិ មានឤយុប្រមាណ ៨៤០០០កប្ប[xxxix] ។

បុ        ហេតុអ្វីបានជាហៅថា “នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:”? ម្តេចក៏មិនហៅថា “វិញ្ញាណញ្ចាយតន:” វិញ?

វិ        ព្រោះថាយោគីនោះចេញផុតពីការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះការមិនមានទីបំផុត និងធ្វើឲ្យសញ្ញាដែលផូរផង់កើត ឡើង ព្រោះហេតុនោះទើបលោកមិនបានសំរេចនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតន:។

បុ        ហេតុអ្វី ទើបឤសវ:ទាំងឡាយមិនត្រូវបានបំផ្លាញក្នុងឈាននេះ?

វិ        បើយោគីនោះបញ្ចៀសខ្លួនឯងចេញពីសញ្ញាដែលគួរឲ្យខ្ពើមហើយយោគីនោះនឹងមិនឤចឃើញអរិយមគ្គ ទេ។ ម៉្យាងទៀត ឈាននេះផូរផង់ខ្លាំងណាស់ ដូច្នេះយោគីនឹងមិនឤចកំណត់ដឹងនូវធម្មជាតិនៃនេវសញ្ញា នាសញ្ញាបានទេ ព្រោះហេតុនេះទើបលោកមិនឤចបំផ្លាញនូវឤសវ:ទាំងឡាយបាន។

ចប់ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:

 បកិណ្ណកកថា 
           ឤចក្តីនឹងពិពណ៌នាបន្ថែមទៀតលើអត្ថន័យរបស់ពាក្យពីខាងដើម ដូចតទៅ៖

បុ        អ្វីគឺ បកិណ្ណកកថារបស់ឈាន?

វិ        គឺ សទ្ទនិរោធ: វិបល្លាសសញ្ញា វុដ្ឋានំ សមតិក្កម: ឧបចារ: វិតក្ក: វេទនា វិចិកិច្ឆា។

           ពាក្យថា “សទ្ទនិរោធ:” មានន័យថា នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន សម្តីត្រូវបានបញ្ឈប់ហើយ ព្រោះថាពេល ចូលកាន់ ចតុត្ថជ្ឈាន យោគីឈប់ដកដង្ហើមចេញចូលហើយ[xl] ។ ការបញ្ឈប់សម្លេងតាមលំដាប់គឺ់: កាលបើចូល

ឈាន យោគី បានឮសម្លេងតែមិនឤចនិយាយបាន ព្រោះការស្តាប់ឮ់និងការនិយាយ មិនបានចូលរួមគ្នាទេ។ កាល បើយោគីចូល ក្នុងរូបឈាន សម្លេងនៅតែជារបស់ដែលរំខាន។ ដូច្នេះហើយបានជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ថា “យោគីដែល ចូលឈាន តែងមានសម្លេងជាបន្លា”[xli] ។  ពាក្យថា“វិបល្លាស” មានន័យថា កាលបើយោគីដែលធ្វើ សមាធិនឹងបឋវីកសិណ នឹងធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវបឋវីសញ្ញា ដោយឤស្រ័យវត្ថុដែលពុំមែនជាបឋវីសញ្ញា។

បុ        បើដូច្នោះមែន តើយោគីនោះ មិនបានធ្វើវិបល្លាសឲ្យដល់ព្រមទេឬ?

វិ        យោគីគប្បីដឹងថា បឋវីសញ្ញានេះគ្រាន់តែជាសញ្ញាប៉ុណ្ណោះ។ សញ្ញានេះមិនខុសពីសញ្ញាវិបល្លាសទាំង៤ យ៉ាងទេ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបមិនបានធ្វើវិបល្លាសឲ្យដល់ព្រម[xlii]។ ពាក្យថា“វុដ្ឋាន:” មានន័យថា ការ ចេញចាកឈាន ឤស្រ័យហេតុ៥ប្រការជាលក្ខខណ្ឌគឺ ការមិនស្រួលក្នុងឥរិយាបថ មានចំណងពាក់ព័ន្ធ ច្រើនពេក ការកើតឡើងនៃនីវរណធម៌ ភាពស្ទាត់ជំនាញមិនស្មើភាគគ្នា និងការទោរទន់។

           កាលបើយោគីចូលអរូបឈាន លោករមែងមិនចេញ(ពីឈាន) ព្រោះតែ“មានចំណងពាក់ព័ន្ធច្រើន” នោះទេ ព្រោះលោកឤស្រ័យនៅក្នុងឈានដោយពុំមានរំភើបនឹងអ្វីឡើយ។ បើសិនជាយោគីចូលនិរោធសមាបត្ដិ និងផល សមាបត្ដិវិញ លោកឤចចេញបាន ព្រោះធ្លាប់បានធ្វើបុព្វកម្មទុកពីមុនមក[xliii]  មិនមែនចេញមកបានព្រោះ ហេតុដទៃឡើយ។ ពាក្យថា “សមតិក្កម:” (ការកន្លងផុត) មាន២យ៉ាងគឺ “អង្គសមតិក្កម:”(ការកន្លងផុតអង្គ) និង “ឤរម្មណសមតិក្កម:”(ការកន្លងផុតឤរម្មណ៍)។ ការឆ្លងពីរូបឈានទៅកាន់រូបឈាន(ដែលខ្ពស់ឡើង) ហៅថា អង្គសមតិក្កម: ។ ការឆ្លងពីរូបឈានទៅកាន់អរូបឈាន និងការឆ្លងពីអរូបឈានទៅកាន់អរូបឈាន(ដែលខ្ពស់ឡើង) ហៅថា“ឤរម្មណសមតិក្កម:”។ ពាក្យថា“ឧបចារ:” គឺការចូលជិតឈានគ្រប់ប្រភេទ។ ការចូលជិតនោះ ប្រកប ដោយអង្គ៥។ ពាក្យថា“វិតក្ក:” មានន័យថា ព្រោះតែការគ្របសង្កត់ជាបន្តបន្ទាប់នៅក្នុងទុតិយជ្ឈាន និងឈាន ដទៃៗទៀត សភាវ:ដែលប្រាសចាកវិតក្ក:និងវិចារ: ត្រូវបានធ្វើឲ្យព្រមឡើង។ ពាក្យថា“វេទនា” បានន័យថា ព្រោះ ការគ្របសង្កត់ជាបន្តបន្ទាប់នៅក្នុង ចតុត្ថជ្ឈាននិងឈានដទៃៗទៀត ឧបេក្ខាក៏កើតឡើងដោយប្រាសចាក អន្ដធម៌ ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា“វិចិកិច្ឆា” បានន័យថា ដោយសារវិចិកិច្ឆានេះហើយទើបយោគីនោះមិនឤចកំចាត់ កាម ឆន្ទនីវរណ: និងនីវរណ:ដទៃៗទៀតបាន ហើយក៏ឤស្រ័យនៅក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: នោះទៅ។ នេះ ហៅ ថា “នៅមានសំណល់” ដែលមានឧបមាដូចជាបុរស ដែលត្រូវរត់ឡើងដើមឈើព្រោះខ្លាចសត្វពស់ដែលមានពិស ដូច្នោះដែរ។

           បុគ្គលដែលមិនឤចចូលទៅកាន់ឈានបានមាន៤ប្រភេទ។ ប្រាកដណាស់ដែលថា បុគ្គលទាំងនោះ រមែង នឹងទៅកើតក្នុងអបាយភូមិជាមិនខាន។  បុគ្គលទាំងនោះនឹងធ្វើនូវអនន្ដរិយកម្ម[xliv]ឲ្យកើតឡើង។ បុគ្គលទាំង នោះជា អ្នកមានទិដ្ឋិវិបល្លាស។

ចប់ បកិណ្ណកកថា

ចប់ បឋវីកសិណ

 ឤបោកសិណ 
បុ       អ្វីគឺឤបោកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិរបស់អាបោកសិណ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបច្ចុបដ្ឋានរបស់ ឤបោកសិណ? អ្វីជាឤនិសង្សរបស់អាបោកសិណ? យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើង ព្រោះឤស្រ័យទឹកជានិមិត្ដ ហៅថា“ឤបោកសិណ”។ ការស្ងប់ឈឹ់ងនៃចិត្តដោយ ពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការជក់ចិត្ដទៅនឹងឤបោកសិណគឺជាលក្ខណ:។ ការមិនលះបង់  ចោលនូវឤបោសញ្ញាគឺជារស ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន[xlv] ។

           ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតចេញពីការបដិបត្ដិឤបោកសិណមាន៥យ៉ាងគឺ៖  យោគីនោះឤចជ្រែកចុះ ទៅ ក្នុងដី និងចេញពីដីមកវិញបានដោយស្រួល; ឤចអង្រន់ប្រាសាទ ភ្នំ ឬផែនដីឲ្យរញ្ផួយបាន; ឤចធ្វើឲ្យភ្លៀង ធ្លាក់ក៏​បាន; ឤចធ្វើឲ្យទឹកហូរចេញពីរាងកាយរបស់ខ្លួ់នបាន និងឤចធ្វើឲ្យទឹកនោះប្រាកដឡើងដូចជាមហា សមុទ្រក៏បាន។ ឤនិសង្សដទៃទៀតរបស់អាបោកសិណ ដូចគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គល ដែលបដិបត្តិឤបោ កសិណដោយល្អ រមែងមើលឃើញទឹកគ្រប់ទីកន្លែង។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច”? យោគីដែលយកឤបោកសិណមកបដិបត្ដិ ប្រកាន់យកនិមិត្ដក្នុងទឹក មានដូចជាទឹកដែលនៅតាមធម្មជាតិ ឬទឹកដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុកជាដើម។ ក្នុងទីនេះ យោគីដែលមានបទ ពិសោធន៍ ក្នុងការបដិបត្តិឤបោកសិណ ឤចប្រកាន់យកឤបោនិមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលពុំមានទឹកក៏បាន ឬកន្លែង ដែលឤចសម្លឹង ឃើញទឹកក្នុងទីផ្សេងៗក៏បាន ដូចជាក្នុងអណ្តូង ក្នុងឆ្នាំង ក្នុងស្រះ ក្នុងស្ទឹង ក្នុងបឹង ឬត្រពាំង ជាដើម។ យោគីឤច មើលនិមិត្ដនោះក្នុងទីដែលខ្លួនប្រាថ្នា និងឤចធ្វើឲ្យឧទកបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងបាន។ យោគីដែលមានបទពិសោធន៍ ក្នុងការបដិបត្តិ មិនដូចជាយោគីដែលទើបតែបដិបត្ដិ ដែលត្រូវកំណត់និមិត្ដក្នុងទី ដែលចាត់ត្រៀមទុកជាមុន គឺលោកមិនឤចបដិបត្តិឤបោកសិណឲ្យបានស្ទាត់ក្នុងកន្លែងដែលពុំបានចាត់ត្រៀម ទុកទេ។  ដូចនេះ យោគីដែលថ្មីក្នុងការ បដិបត្ដិ ជាគ្រាដំបូងគប្បីរកទីដែលស្ងាត់ដូចជានៅក្នុងវត្ត ឬក្នុងល្អាងភ្នំ ឬក្រោមដើម ឈើដែលមិនងងឹតហួសពេក និងជាទីដែលព្រះឤទិត្យមិនចាំងចូលភ្លឺពេក។ ស្ថានទីនោះ គួរជាទី ដែលពុំមានល្អង ធូលី ឬខ្យល់ និងជាទីដែលពុំមាន មូស របោម និងឧបសគ្គផ្សេងៗទៀត។ ក្នុងទីស្ថានដូច្នេះ យោគី គប្បីបង្កប់បាត្រ ឬភាជន៍ទឹកក្នុងដីដែលស្អាតឲ្យស្មើ នឹងគែមបាត្រ ឬភាជន៍ទឹកនោះ។ ចម្ងាយទៅកាន់ភាជន៍ នោះគួរមានប្រវែងប្រមាណមួយជួរនឹម ហើយទឹកនោះគួរតែ ជាទឹកភ្លៀង ដែលស្អាតនិងពុំមានពណ៌ផ្សេងទៀតមក លាយឡំឡើយ។ គប្បីដាក់ទឹកឲ្យពេញមាត់ភាជន៍។ ក្នុងទីនេះ យោគីគប្បីកំណត់អាបោសញ្ញា និងកំណត់នូវនិមិត្ដ ដោយវិធី៣យ៉ាង គឺដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បាន ពិពណ៌នារួចមកហើយនៅក្នុងុបឋវីកសិណ និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។

ចប់ ឤបោកសិណ

 តេជោកសិណ 
បុ       អ្វីគឺតេជោកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យភ្លើងជានិមិត្ដ ហៅថា“តេជោកសិណ”។ ការស្ងប់ឈឹងនៃចិត្តដោយ ពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកតេជោនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការមិនលះបង់ ចោលនូវតេជោសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់តេជោកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិតេជោកសិណមាន៥យ៉ាង គឺ៖យោគីនោះឤចធ្វើឲ្យកើតជាផ្សែងនិងអណ្ដាតភ្លើងបាន; ឤចបង្ហាញរបស់ទាំងឡាយឲ្យឃើញច្បាស់បានដោយ ការធ្វើពន្លឺឲ្យកើតឡើង; ឤចធ្វើឲ្យពន្លឺរបស់រូបទាំងឡាយរលាយបាត់ទៅ; ឤចដុតកំទេចនូវអ្វី ដែលខ្លួនចូលចិត្ដ បាន[xlvi]; ឤចដឹងនូវភ្លើងតាមរយ:ពន្លឺដែលកើតឡើង។ ឤនិសង្សដទៃទៀតរបស់តេជោកសិណ ដូចគ្នាទៅនឹង ឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គលដែលបដិបត្តិតេជោកសិណដោយល្អ រមែងមើលឃើញភ្លើង គ្រប់ទីកន្លែង។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច”? យោគីដែលយកតេជោកសិណមកបដិបត្ដិ ប្រកាន់យកនូវនិមិត្ដ ក្នុងភ្លើង មានដូចជាភ្លើងដែលនៅតាមធម្មជាតិ ឬភ្លើងដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុកជាដើម។ ក្នុងទីនេះ យោគីដែលមាន ពិសោធន៍ ក្នុងការបដិបត្តិតេជោកសិណ ឤចប្រកាន់យកតេជោនិមិត្ដក្នុងកន្លែងពុំមានភ្លើងក៏បាន ឬកន្លែងដែល ឤចសម្លឹង ឃើញភ្លើងក្នុងទីផ្សេងៗក៏បាន ដូចជាភ្លើងដែលឆេះស្មៅ ភ្លើងដែលឆេះឈើ ភ្លើងព្រៃ ឬផ្ទះដែលត្រូវ ភ្លើងឆេះជាដើម។ យោគីប្រកាន់យកភ្លើងតាមធម្មជាតិ ឬភ្លើងដែលបានត្រៀមទុកតាមចិត្តប្រាថ្នា និងឃើញនិមិត្ដ ដែលសមរម្យហើយ តេជោបដិភាគនិមិត្ដក៏រមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះ។ យោគីដែលទើបតែចាប់ផ្តើមបដិបត្ដិ មិនដូចយោគីដែលធ្លាប់ បានបដិបត្ដិទេ។ លោកឤចកំណត់និមិត្ដបានតែក្នុងទីស្ថានដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុកតែ ប៉ុណ្ណោះ ពុំឤចកំណត់ក្នុង ទីស្ថានដែលពុំបានតៀមទុកទេ។ លោកធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយ ស្រួល ក្នុងការបដិបត្ដិតេជោ កសិណ។ ឯយោគីថ្មីនោះ ក្នុងពេលដំបូងគួរប្រមូលនូវទនហវត្ថុ(វត្ថុដែលឤចឆេះបាន) មកគរទុកក្នុងទីស្អាត ហើយដុតនូវទនហវត្ថុនោះ។ គប្បីដុតពីខាងក្រោមគំនរនៅក្នុងពេលដែលព្រះឤទិត្យកំពុងតែ រះ ឬកំពុងតែលិច និងពុំគប្បី​គិតដល់ផ្សែងឬអណ្តាតភ្លើងដែលកើតឡើងនោះឡើយ។ យោគីបញ្ជូនចិត្តទៅកាន់ តេជោនិមិត្ដ ដោយឆ្ពោះទៅត្រង់ កណ្តាលអណ្តាតភ្លើងដែលក្រាស់ តាមរយ:ការកំណត់និមិត្ដក្នុងវិធី៣យ៉ាងគឺ: ដោយការ សម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បាន ពិពណ៌នារួច ហើយនៅក្នុងុវគ្គមុន។

ចប់ តេជោកសិណ

 វាយោកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ វាយោកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ           ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យខ្យល់ជានិមិត្ដ ហៅថា“វាយោកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់និងការស្ងប់ នៃ ចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកវាយោនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការមិន លះបង់ចោលនូវវាយោសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់វាយោកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិវាយោកសិណមាន៣ យ៉ាង គឺ យោគីឤចធ្វើដំណើរទៅណាមកណាបានដោយល្បឿននៃខ្យល់ ឤចធ្វើខ្យល់ឲ្យកើតបាន និងឤចធ្វើឲ្យ កើត ភាពត្រជាក់បាន។ ចំណែកឤនិសង្សដទៃទៀតរបស់វា់យោកសិណ គឺដូចគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ ដែរ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិតេជោកសិណ។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច”? យោគីថ្មីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើល និងការប៉ះពាល់។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយការសម្លឹងឃើញយ៉ាងដូចម្តេច? យោគីនោះ កាលបើសម្លឹងមើលចំការ ដំឡូង គុម្ពឫស្សី ឬវាលស្មៅដែលកំរើកដោយត្រូវខ្យល់បក់ ក៏ជញ្ជឹងគិតនូវវាយោសញ្ញា ហើយកំណត់និមិត្ដដោយ វិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ យោគី កំណត់និមិត្ដដោយការសម្លឹងមើល ដោយសេចក្ដីយ៉ាងនេះឯង។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយការប៉ះពាល់យ៉ាងដូច ម្តេច? ក្នុងទីកន្លែងដែលស្ងាត់ យោគីថ្មីគប្បីដាប់ចោះប្រហោងនៅនឹងកំផែង ហើយស៊កបំពង់ឫស្សី ឬប្របុស ទៅ ក្នុងប្រហោងនោះ បន្ទាប់មកអង្គុយនៅជិតកន្លែងនោះ ដោយឲ្យខ្យល់ដែលបក់កាត់តាមប្រហោងនោះមកប៉ះត្រូវ រាងកាយរបស់ខ្លួន។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយការប៉ះពាល់ ដោយសេចក្ដីយ៉ាងនេះ។

           សំរាប់យោគីដែលមានបទពិសោធន៍ក្នុងការបដិបត្តិ ឤចកំណត់និមិត្ដបានគ្រប់ពេលដែលខ្យល់បក់ប៉ះ រាងកាយ មិនថាកំពុងតែអង្គុយ ដើរ ឬដេកនោះទេ។ វាយោបដិភាគនិមិត្ដរមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះ ដោយ ឤការដូច្នេះ គឺពុំដូចគ្នានឹងយោគីថ្មីទេ។

ចប់ វាយោកសិណ

 នីលកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ នីលកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌ខៀវជានិមិត្ដ ហៅថា“នីលកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកនីលនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិន លះបង់ចោលនូវនីលសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           “អ្វីជាឤនិសង្សរបស់នីលកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិនីលកសិណ មាន ៥យ៉ាង គឺ៖ យោគីរមែងបានសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយ(សុភវិមោក្ខ) បានទទួលនូវឋាន:ជាធំ (អភិភាយតន) នៃពណ៌ខៀវ ដូចជាផ្កាពណ៌ខៀវ[xlvii] ។ ឤចប្តូរអ្វីគ្រប់យ៉ាងឲ្យទៅជាពណ៌ខៀវបាន។ សម្លឹងឃើញ ពណ៌ខៀវគ្រប់ ទីកន្លែង ដោយឤស្រ័យការបដិបត្តិនីលកសិណ[xlviii] ។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច?” យោគីកំណត់និមិត្ដក្នុងស្ថានទីដែលបានត្រៀមទុក ឬក្នុងស្ថានទី តាមធម្មជាតិ។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) សម្លឹងឃើញនិមិត្ដក្នុងផ្កាពណ៌ខៀវ កំណត់ព់ណ៌ខៀវ ឬរបស់ ដែល មានពណ៌ខៀវគ្រប់ទីកន្លែង និងសម្លឹងឃើញពណ៌ខៀវប្រាកដចំពោះមុខជានិច្ច មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្ត ឬមិន ពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបនីលបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោ់គីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មាន លក្ខណ:ផ្សេង ពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និមិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុង កន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិ នីលកសិណ។ យោគីនោះសាងមណ្ឌល:ទុកលើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ដោយពណ៌ខៀវដែលមាន លក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាអសីត:[xlix]  ជារូបត្រីកោណឬចតុកោណ រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌលនោះដោយពណ៌មួយ ផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀ់មនីលនិមិត្ដដោយប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាង៉គឺ ដោយ ការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូ់វអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពិពណ៌នា ដោយល្អិតល្អន់រួចហើយនៅក្នុងុវគ្គមុន។

ចប់ នីលកសិណ

 បីតកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ បីតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌លឿងជានិមិត្ដ ហៅថា“បីតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកបីតនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិនលះបង់ចោលនូវបីតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់បីតកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិបីតកសិណ មាន៥យ៉ាងគឺ៖ យោគីរមែងបានសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយ(សុភវិមោក្ខ) បានទទួលនូវឋាន:ជាធំលើពណ៌ លឿង។ ពិចារណានូវពណ៌លឿងគ្រប់ជំពូកដូចជាពណ៌នៃផ្កាកណិការ[l]ដូច្នោះដែរ។ ដោយការបដិបត្តិបីតកសិណ លោករមែងសម្លឹងឃើញពណ៌លឿងគ្រប់ទីកន្លែង។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច”? យោគីដែលយកបីតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវនិមិត្ដក្នុង ពណ៌លឿងដែលបានចាត់ត្រៀមទុកឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍)ឤចកំណត់ មិត្ដបានក្នុងទីដែលមិនចាំបាច់ចាត់ត្រៀមទុកទេ។ យោគីនោះសម្លឹងឃើញពណ៌លឿងរបស់ផ្កាពណ៌លឿង ឬសំពត់ ណ៌លឿងក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបបីតបដិភាគ និមិត្ដ កើត ឡើងដល់យោគីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មានលក្ខណ:ផ្សេងពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និមិត្តបានក្នុង កន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគី តែងធ្វើទៅ តាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិបីតកសិណ។ យោគីនោះ សាងមណ្ឌល:ទុក លើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ដោយពណ៌លឿងដែលមានលក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាកណិការ ជារូប ត្រីកោណឬ ចតុកោណ រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌលនោះដោយពណ៌មួយផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀមបីតនិមិត្ដ ដោយ ប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ៖ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និង ដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងុវគ្គមុន។

ចប់ បីតកសិណ

 លោហិតកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ លោហិតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌ក្រហមជានិមិត្ដ ហៅថា“លោហិតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់និង ការស្ងប់នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកលោហិតនិមិត្ដគឺជា លក្ខណ: ការមិនលះបង់ចោលនូវលោហិតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់លោហិតកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិលោហិតកសិណមាន ៤យ៉ាងគឺ[li]៖ ១-យោគីរមែងសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយដោយលោហិតកសិណបាន ២-បាន ទទួលនូវឋាន:ជាធំលើពណ៌ក្រហម[lii]   ៣-ឤចប្តូរវត្ថុទាំងឡាយឲ្យទៅជាពណ៌ក្រហមបានទាំងអស់។ ឯឤនិសង្ស ដទៃពីនេះ គឺដូចជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គលដែលបដិបត្តិលោហិតកសិណរមែងសម្លឹងឃើញពណ៌ ក្រហមគ្រប់ទីកន្លែង។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច”? យោគីដែលយកលោហិតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដក្នុងពណ៌ក្រហមដែលបានចាត់ត្រៀមទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤចកំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីដែលមាននៅតាមធម្មជាតិ ដូចជាសម្លឹងឃើញផ្កាដែលមានពណ៌ក្រហម ឬសំពត់ពណ៌ ក្រហមក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបលោហិតបដិភាគនិមិត្ដកើត ឡើងដល់យោ់គីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មានលក្ខណ:ផ្សេងពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និ់មិត្ដបានតែ ក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើ ទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិលោហិតកសិណ។ យោគីនោះ ផ្ដិតពណ៌ក្រហមដែល មានលក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាពន្ធុជីវក:(ផ្កាច្បារ)លើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ជារូបត្រីកោណឬចតុ កោណ ឬធ្វើជាមណ្ឌល:ដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាដែលមានពណ៌ក្រហម រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌល:នោះដោយ ពណ៌មួយ ផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀមលោហិតនិមិត្ដដោយប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣ យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះបាន ពិពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងវគ្គមុន។

ចប់ លោហិតកសិណ

 ឱទាតកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ ឱទាតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌សជានិមិត្ដ ហៅថា“ឱទាតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកឱទាតនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការមិនលះបង់ចោលនូវឱទាតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           “អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឱទាតកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិឱទាតកសិណ មាន៨ យ៉ាង គឺ[liii]៖ ១-យោគីរមែងសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយបាន ២-បានទទួលនូវឋាន:ជាធំលើ ពណ៌ស[liv] ៣-ឤចយកឈ្នះថីន:បាន ៤-ឤចយកឈ្នះមិទ្ធ:បាន ៥-កំចាត់នូ់វភាពងងឹតបាន ៦-ធ្វើឲ្យកើតនូវ ពន្លឺភ្លឺ បាន ៧-ឤច បាននូវភ្នែកទិព្វ។ ឯឤនិសង្សដទៃពីនេះគឺដូចជាឤនិសង្សរបស់ប់ឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គលដែល បដិបត្តិឱទាតកសិណ រមែងសម្លឹងឃើញពណ៌សគ្រប់ទីកន្លែង។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាង៉ដូចម្តេច”? យោគីដែលយកឱទាតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដ ក្នុងពណ៌សដែលបានចាត់ត្រៀមទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤច កំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីផ្សេងៗ ដូចជាឃើញក្នុងផ្កាដែលមានពណ៌ស ពន្លឺព្រះច័ន្ទ ពន្លឺព្រះឤទិត្យ ពន្លឺផ្កាយ ឬ កញ្ចក់ដែលមូល។ ដោយការចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងវត្ថុទាំងនេះ លោកឃើញឱទាតនិមិត្ដនៅពីមុខលោកជានិច្ច មិន ថាខ្លួនឯងពេញ ចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបឱទាតបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោគីនោះ។ រីឯ យោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ កំណត់និមិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុ់កទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែង ដែលមិន បានត្រៀមទុក ឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិឱទាត កសិណ យោគីនោះ ធ្វើមណ្ឌល:នៅលើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ជារូបត្រីកោណឬចតុកោណ ដែលមាន ពណ៌ដូចជារស្មីនៃផ្កាយព្រឹក រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌល:នោះដោយពណ៌មួយផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀ់ម ឱទាតនិមិត្ដ ដោយប្រការ ដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយ ឈ្លាសវៃ និងដោយការ កំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចមកហើយនៅក្នុងវគ្គមុន។

ចប់ ឱទាតកសិណ

 ឤលោកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ ឤលោកកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពន្លឺជានិមិត្ដ ហៅថា“ឤលោកកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកឤលោកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិនលះបង់ចោលនូវឤលោកសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           “អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤលោកកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិឤលោកកសិណ មាន ដូចគ្នានឹងឤនិសង្សរបស់ឱទាតកសិណដែរ។ អ្នកដែលបដិបត្តិឤលោកកសិណ រមែងសម្លឹងឃើញពន្លឺគ្រប់ទី កន្លែង។

           “យោគីកំណត់និ់មិត្ដបានយ៉ាង៉ដូចម្តេច”? យោគីដែលយកឤលោកកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដ ក្នុងពន្លឺដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤច កំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីដែលជាធម្មជាតិ។ យោគីឃើញពន្លឺក្នុងទីផ្សេងៗ ដូចជាពន្លឺព្រះច័ន្ទ ពន្លឺព្រះឤទិត្យ ពន្លឺ ចង្កៀង ឬពន្លឺនៃត្បូងជាដើម។ ដោយការចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងវត្ថុទាំងនេះ យោគីឃើញឤលោកនិមិត្ដនៅពីមុខ ជានិច្ច មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបឤលោកបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោគី នោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ ខុសពីនេះ គឺឤចកំណត់និ់មិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិន ឤចកំណត់ និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយ ស្រួលដល់ការ បដិបត្ដិឤលោកកសិណ។ យោគីនោះជ្រើសយកនូវជញ្ជាំងដែលបែរទៅរកទិសខាងកើត ឬខាង លិច ហើយយកបាត្រ ដាក់ទឹកឲ្យពេញ តម្កល់ទុកនៅកណ្ដាលថ្ងៃ នៅទីដែលជិតជញ្ជាំងនោះ។ ទឹកនោះ បង្កើត បានជាមណ្ឌល:នៃពន្លឺ។ មណ្ឌល:នេះបង្កើតជាពន្លឺជះទៅរកជញ្ជាំង ជាទីដែលលោកឃើញនូវឤលោកកសិណ។ យោគីកំណត់និមិត្ដ ដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវ អ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងវគ្គមុន។

ចប់ ឤលោកកសិណ

ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[i] គាថានេះ(រួមទាំងគាថានៅខាងមុខទៀតដែលសរសេរជាអក្សរទ្រេត) មិនមាននៅក្នុងច្បាប់រជ្ជកាលរបស់មហាស៊ុង ដែលតំកល់នៅក្នុង​បណ្ណាល័យ នៃរាជ វាំង+ចក្រពត្ដិជប៉ុនទេ។  

[ii] គាថានេះមិនមាននៅក្នុងគម្ពីរ ឯកុត្ដរឤគម ច្បាប់ភាសាចិនទេ។ A. IV, 418: សេយ្យថា បិ ភិក្ខវេ គាវី បព្វតេយ្យា ពាលា អវ្យត្ដា អខេត្ដញ្ញូ អកុសលា វិសមេ បព្វតេ ចារិតុំ តស្សា ឯវំ អស្ស យន្នូនាហំ អគតបុព្វញ្ចោវ ទិសំ គច្ឆេយ្យំ អក្ខាទិតបុព្វានិ ច តិណានិ ខាទេយ្យំ អបីតបុព្វានិ ច បានិយានិ បិវេយ្យន្ដិ សា បុរិនំ បាទំ ន សុប្បតិដ្ឋិ តំ បតិដ្ឋាបេត្វា បច្ឆិមំ បាទំ ឧទ្ធរេយ្យ សា ន ចេវ អគតបុព្វំ ទិសំ គច្ឆេយ្យ ន ច អក្ខាធបុព្វានិ តិណានិ ខាទេយ្យ ន ច អបីតបុព្វានិ បានិយានិ បិវេយ្យ យស្មឹ ចស្សា បាទេ ឋិតាយ ឯវំ អស្ស យន្នូនាហំ អគតបុព្វញ្ចោវ ទិសំ គច្ឆេយ្យំ អក្ខាទិតបុព្វានិ ច តិណានិ ខាទេយ្យំ អបីតបុព្វានិ ច បានិយានិ បិវេយ្យន្ដិ តញ្ច បទេសំ ន ពាលា អវ្យត្ដា អខេត្ដញ្ញូ អកុសលា វិសមេ បព្វតេ ចរិតុំ។

[iii] Pts. I, 99-100

[iv] A. IV, 440: សោ ខោ អហំ ឤនន្ទ អបរេន សមយេន វិវិច្ចេវ កាមេហិ……បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ តស្ស មយ្ហំ ឤនន្ទ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្ដិ ស្វាស្ស មេ ហោតិ ឤពោធា។

[v] State of mind-predominance: ភាសាថៃដាក់ពាក្យបាលីថា “ចេតសោ ឯកទិភាវ:)

[vi] A. I, 53:  វិតក្កវិចារាណំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជ្ផំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ

[vii] ចេតសោ ឯកោទិភាវ 

[viii]  ច្បាប់ភាសាថៃដាក់ពាក្យបាលីថា ចិត្តស្សេកគ្ដតា

[ix] B. Phat: ទុវង្គ វិប្បហិនំ; ទុវង្គ សមន្នាគតំ; តិវិទ្ធ កល្យាណំ; ទសលក្ខណ សម្បន្នំ; តេវិសតិ គុណភិយុត្តំ

[x] A.II, 127: បុន ច បរំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ វិតក្កវិចារាណំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទោ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ សោ តទស្សាទេតិ……តព្វហុលវិហារី អបិរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ ឤភស្សរានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជតិ។ 

[xi]  Chu Agon No, 98: M.I, 276-7; D.I, 74; A.III, 25-6: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ឧទករហទោ ឧព្ភិទោទកោ តស្ស នេវស្ស បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយុមុក្ខំ ន បច្ឆិមាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំំ ន ន ឧត្ដរាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំ ន ទក្ខិណាយ ទិសិយា ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំំ ទេវោ ច ន កាលេន កាលំ សម្មាធារំ អនុប្បវេច្ឆយ្យ អថខោ តម្ហា ច ឧទករហទា សីតា វារិធារា ឧព្ភិជ្ផិត្វា តំ ឯវ ឧទករហទំ សីតេន វារិនា អភិសន្ទេយ្យ បរិសន្ទេយ្យ បរិបូរេយ្យ បរិប្ជរេយ្យ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ ឧទករហទស្ស សីតេន វារិនា អប្ជុដ្ឋំ អស្ស ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ សមាធិជេន បីតិសុខេន អភិសន្ទេតិ បរិសិន្ទេតិ បរិបូរេតិ បរិប្ជរតិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស សមាធិជេន បីតិសុខេន អប្ជុដ្ឋំ ហោតិ។

[xii] Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ បរិត្ដំ ភាវេត្វា បរិត្ដាភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ទ្វេ កប្បា។

[xiii] Ibid: Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា អប្បមាណាភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ចត្ដារោ កប្បា។

[xiv] Ibid: Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា ឤភស្សរានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? អដ្ឋ កប្បា។

[xv] A.1, 53: បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យន្ដំ អរិយា ឤចិក្ខន្ដិ ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខ វ្ហារិ តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xvi] ក្នុងច្បាប់ភាសាអង់គ្លេស ពុំមានភាសាបាលីនៅក្នុងវង់ក្រចកទេ នេះគឺមាននៅក្នុងច្បាប់ប្រែជាភាសាថៃ។

[xvii] Cp. Vis. Mag, 160 នៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ អប្បមានុបេក្ខា ប្រើបានដូចគ្នានឹង ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា។

[xviii] Cp. D-a. I, 184 សាត្ថកសម្បជញ្ញំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ តិ ចតុព្វិធំ សម្បជញ្ញំ។

[xix] Cp. Vis. Mag. 163: យថា ធេនុបគោ វច្ឆោ ធេនុតោ អបនីតោ អរក្ខិយមានោ បុនទ្វេវ ធេនុំ ឧបគច្ឆតិ។

[xx] Chu. Agon No. 98; M. II, 16; A. III, 26: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ឧប្បលិនិយំ វា បទុមិនិយំ វា បុណ្ឌរិកិនិយំ វា អប្បេកច្ចេ ឧប្បលានិ បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្ដោនិមុគ្គបោសីនិ តានិ យាវ ច អគ្គា យាវ ច មូលា សីតេន វារិនា អភិសន្នានិ បរិសន្នានិ បរិបូរានិ បរិប្ជុដ្ឋានិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតំ ឧប្បលានំ វា បទុមានំ វា បុណ្ឌរីកានំ វា សីតេន វារិនា អប្ជុដ្ឋំ អស្ស ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ និប្បីតិកេន សុខេន អប្ជុដ្ឋំ ហោតិ។

[xxi] Vbh, 425—5:  តតិយំ ឈានំ បរិត្ដំ ភាវេត្វា បរិត្ដសុភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជតិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? សោឡស កប្បា។ តតិយំ ឈានំ មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា អប្បមាណសុភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ទ្វត្ដឹស កប្បា។ តតិយំ ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា សុភកិណ្ហានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ចតុសដ្ឋិ កប្បា។

[xxii] A. III. 26—7; M. II, 16:  បុន ច បរំ ឧទាយិ ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេ វ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបរិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xxiii] S.V, 213 ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។

[xxiv] A. III, 285: បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយតិ។

[xxv] S. V, 213—4: ឥធ បន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ… កត្ថ ចុប្បន្នំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។

[xxvi] S. V, 214:  ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ សុខិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សុខស្ស ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ សុខំ ច កាយេន បដិសំវេទី ……តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ សុខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។

[xxvii] S.V. 215: ឥធ បន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខសតិបារិសុទ្ធឹ  ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រីយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។

[xxviii]   “ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ

[xxix] Chu Agon No. 98. M, II, 16, 17; A. III, 27:  សេយ្យថា បិ ភិក្ខវេ បុរិសោ ឱទាតេន វត្ថេន សសីសំ បារុបិត្វា និសិន្នោ អស្ស នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស ឱទាតេន វត្ថេន អប្ជុតំ អស្ស ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ បរិសុទ្ធេន ចេតសា បរិយោទាតេន ផរិត្វា និសិន្នោ ហោតិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស បរិសុទ្ធេន ចេតសា បរិយោទាតេន អប្ជុដ្ឋំ ហោតិ។

[xxx] Vbh. 425:  ចតុត្ថំ ឈានំ ភាវេតា……អប្បេកច្ចេ អសញ្ញសត្ដានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ… អសញ្ញសត្ដានំ ច វេហប្ជលានញ្ច ទេវានំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? បញ្ច កប្បសតានិ (តាមបាលីនេះ គប្បីឤនថា ៥០០ កប្ប ដូច្នេះ មានកំហុសនៅក្នុងច្បាប់ ភាសាចិន)។

[xxxi] (a) D.III, 237:  បញ្ចសុទ្ធវាស: អវិហា អតប្បា សុទស្សា សុទស្សី អកនិដ្ឋា 

    (b) Vbh. 425: ចតុន្នំ ឈានំ ភាវេត្វា… អប្បេកច្ចេ អវិហានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ…  អប្បេកច្ចេ អតប្បានំ ទេវានំ… អប្បេកច្ចេ សុទស្សានំ ទេវានំ… អប្បេកច្ចេ សុទស្សីនំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្តិ…  អប្បេកច្ចេ អកនិដ្ឋានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ។

[xxxii] D. I, 183:   បុន ច បរំ បោដ្ឋបាទ ភិក្ខុ សព្វសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថគមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា “អនន្ដោ ឤកាសោ តិ” ឤកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xxxiii] A. V, 134-5:    បឋមស្ស ឈានស្ស សទ្ទោ កណ្ឋកោ

[xxxiv] D. II, 130-31: ភូតបុព្វំ ភន្ដេ ឤឡារោ កាលាមោ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ មគ្គា ឱក្កម្ម អវិទូរេ អញ្ញតរស្មឹ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារេ និសីទិ អថខោ ភន្ដេ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ ឤឡារំ កាលាមំ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កមឹសុ អថខោ ភន្ដេ អញ្ញតរោ បុរិសោ តស្ស សកដសត្ថស្ស បិដ្ឋិតោ ឤគច្ឆន្ដោ យេន ឤឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិ ឧបសង្កមិត្វា ឤឡារំ កាលាមំ ឯត ទវោច: 

“អបិ ភន្ដេ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ អតិក្កមន្ដានិ អទ្ទសាតិ?”

               “នោ ខោ អហំ ឤវុសោ អទ្ទសន្ដិ។

               “កឹ បន ភន្ដេ សទ្ទំ អស្សោសីតិ?

ន ខោ អហំ ឤវុសោ សទ្ទំ អស្សោសិន្ដិ។

“កឹ បន ភន្ដេ សុត្ដោ អហោសីតិ?

“ន ខោ អហំ ឤវុសោ សុត្ដោ អហោសិន្តិ?

“កឹ បន ភន្ដេ សញ្ញី អហោសីតិ?

“ឯវំ ឤវុសោ តិ។

“សោ ត្វំ ភន្ដេ សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កម្មន្ដានិ នេវ អទ្ទស្ស ន បន សទ្ទំ អស្សោសិ អបិ ហិ តេ ភន្ដេ សង្ឃាដិ រជេន ឱកិណ្ណា តិ។

“ឯវំ ឤវុសោ តិ។

“អថខោ ភន្ដេ តស្ស បុរិសស្ស ឯតទហោសិ: “អច្ឆរិយំ វត ភោ អព្ភុតំ វត ភោ សន្ដេន វត ភោ បព្វជិតា វិហារេន វិហរន្ដិ យត្រ ហិ នាម សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ ន បន សទ្ទំ សោស្សតីតិ ឤឡារេ កាលាមេ ឧឡារំ បសាទំ បវេទេត្វា បក្កាមីតិ”។

[xxxv]  ប្រហោងទទេ

[xxxvi] ត្រង់នេះ គួរតែជា ពីរម៉ឺនកប្ប(២០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស Vbh. 425; A, I, 267: ឤកាសានញ្ចាយតនូបគានំ ភិក្ខវេ ទេវានំ វិសតឹ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។

[xxxvii] ត្រង់នេះ គួរតែជា បួនម៉ឺនកប្ប(៤០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស Vbh. 425; A, I, 267: វិញ្ញាណញ្ចាយតននូបគានំ ភិក្ខវេ ទេវានំ ចត្តារីសំ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។

[xxxviii] Vbh. 426; A. I, 268 ត្រង់នេះ គួរតែជា ប្រាំមួយម៉ឺនកប្ប(៦០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស: ឤកិញ្ចញ្ញាយតនូបគានំ  ភិក្ខវេ ទេវានំ សត្ថឹ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។

[xxxix] នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនបគានំ ទេវានំ កិត្តកំ ឤយុប្បមាណំ? ចតុរាសីតិកប្បសហស្សានិ

[xl] D.III, 266: ចតុត្ដជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសាបស្សាសា និរុទ្ធា ហោន្ដិ។

[xli] A. V, 134-5: សទ្ទកណ្ឋកា ហិ ភិក្ខវេ ឈានា វុត្ដា មាយា… បឋមស្ស ឈានស្ស សទ្ទោ កណ្ឋកោ

[xlii] Professor Higata ប្រែផ្ទុយពីនេះថា: សញ្ញានេះមិនខុសពីសញ្ញាវិបល្លាសទាំង៤យ៉ាងទេ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបមិនបានធ្វើ វិបល្លាសឲ្យដល់ព្រម។

[xliii] Cp. Vis. Mag. 705: តថា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ចិត្វា វុត្ថាយ ចតុព្វិធំ បុព្វកិច្ចំ ករោតិ: នានាពទ្ធវិកោបនំ សង្ខបដិមាននំ សត្ថុ បកោសនំ អទ្ធានបរិច្ឆេទំ តិ។

[xliv] Vbh. 378:  តត្ថ កតមានិ បញ្ច កម្មានិ ឤនន្ដរិកានិ? មាតា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ បិតា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ អរហា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ ទុដ្ឋេន ចិត្ដេន តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទិតំ ហោតិ សង្ឃោ ភិន្នោ ហោតិ: ឥមានិ បញ្ច កម្មានិ ឤនន្ដរិកានិ។

[xlv] ក្នុងសំនួរដែលសួរ លោកសួរថាអ្វីជាបច្ចុប្បដ្ឋាន តែដល់ជាចម្លើយ លោកឆ្លើយថាជា បទដ្ឋាន។

[xlvi]    ឤនិសង្សពីទី១ ដល់ទី៤ ដូចគ្នានឹងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គដែរ: ១៧៥-៦

[xlvii] Lit. នីល អភិភាយតន D. III, 260: អត្ថ អភិភាយតនានិ: អភិភាយតន ៨ “តំណែងនៃជំនាញ”។ តទៅនេះ ជាសេចក្ដី​ពន្យល់ដែលមាន ប្រភពមកពីគម្ពីរ “អភិធម៌ សង្គីតិ បរ្យាយ បទសាស្ដ្រ”: បុគ្គលដែលមិនមានសញ្ញាខាងក្នុង ឃើញរូបខាងក្រៅ ពណ៌ខៀវ ពណ៌ធ្លះ មានលក្ខណ:ធ្លះ មានពន្លឺធ្លះ។ ដូចជាសំពត់នៃក្រុងពារាណសី ដែលជ្រលក់ដោយពណ៌ នៃផ្កាឧម្មក: ពណ៌ខៀវចាស់ ពណ៌ធ្លះ មានលក្ខណ:ធ្លះ…… យ៉ាងណា បុគ្គលដែលមិនមានរូបសញ្ញាខាងក្នុង ឃើញរូប​ខាង​ក្រៅ…… ក៏យ៉ាង​ដូច្នោះ​ដែរ។ ពេលឃើញរូបដូច្នេះហើយ ក៏គិតថា “ឤត្មាអញដឹង ឤត្មាអញឃើញ”។ បុគ្គលនោះ សំគាល់​យ៉ាង​ដូច្នេះឯង។ នេះជាអភិភាយតន: ទី៥។ 

D. II, 110: អជ្ឈត្ដំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធារូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ សេយ្យថា បិ នាម ឧម្មាបុប្ជំ នីលំ នីលវណ្ណំ នីលនិទស្សនំ នីលនិភាសំ សេយ្ហថា វា បន តំ វត្ថំ ពារាណសេយ្យកំ ឧភតោភាគោ វិមត្ថំ នីលំ នីលវណ្ណំ នីលនិទស្សនំ នីលនិភាសំ ឯវមេវ អជ្ឈត្ដំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធារូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ “តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមីតិ” ឯវំសញ្ញី ហោតិ ឥទំ បញ្ចមំ អភិភាយតនំ។

[xlviii]  ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ(១៧៦)មានតែ៣ ទេ។

[xlix] ខ្មែរប្រែថាដើមធ្លះ 

[l] តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីខាងលើមកហើយនោះ អភិភាយតន:ទី៦ ខុសពីអភិភាយតន:ទី៥ ត្រង់ពណ៌ និង ប្រភេទផ្កា ព្រោះអធិប្បាយផ្កា កណិការ ជំនួសផ្កាឧម្មក:។ D. II, 111 មានបាលីជាគ្រឿងអះឤងដូចតទៅនេះ: សេយ្យថាបិ នាមកណ្ណិការ​បុប្ជំ បីតំ បីតវណ្ណំ បីតនិទស្សនំ បីតនិភាសំ។ 

[li] រាប់ទៅឃើញតែ ៣

[lii]  នៅក្នុងអភិភាយតន:ទី ៧ តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីលើរួចមកហើយនោះ ផ្កាដែលទាក់ទងទៅនឹងអភិភាយតន: ក្រហម គឺផ្កាពន្ធុជីវក: D. II, 111 បានបញ្ជាក់ពីរឿងនេះដូចតទៅ: សេយ្យថាបិ នាម ពន្ធុជីវកបុប្ជំ លោហិតកំ លោហិតកវណ្ណំ លោហិតកនិទស្សនំ លោហិតកនិភាសំ។

[liii] រាប់ឃើញតែ ៧

[liv]តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីលើរួចមកហើយនោះ អភិភាយតន:ទី ៧ ដែលទាក់ទងទៅនឹងអភិភាយតន:ស គឺ​ឱសាធិតារកា ប្រែមកថា ផ្កាយព្រឹក:  D. II, 111បានបញ្ជាក់ពីរឿងនេះដូចតទៅ: សេយ្យថាបិ នាម ឱសាធិតារកា ឱទាតា ឱទាតាវណ្ណា ឱទាតានិទស្សនា ឱទាតានិភាសា។