ការបះបោរកម្ពុជា(១៨១១-១៨១២): ផ្ទៃក្នុង

ផ្ទៃក្នុង 
នៅឆ្នាំ១៧៦៩ ព្រះបាទតាកសុីន នៃក្រុងធនបុរី បានផ្ញើសារទៅព្រះបាទអង្គតន់នៃកម្ពុជា ដោយជំរុញឱ្យព្រះអង្គបញ្ជូនសួយសារអាករទៅសៀម ហើយចុះចូល។  ព្រះបាទអង្គតន់តែទ្រង់បដិសេធ។ នៅឆ្នាំ១៧៧១ ព្រះបាទតាកស៊ីនបានបញ្ជាឱ្យព្រះយ៉ាយមរាជា (ក្រោយមកជាព្រះបាទរាមាទី១ ) ដឹកនាំទ័ពចំនួន១០.០០០ នាក់ មកលុកលុយប្រទេសកម្ពុជាតាម ខេត្តបាត់ដំបង សៀមរាប និង ពោធិសាត់ ដើម្បីវាយយកឧដុង្គនិងនាំព្រះអង្គម្ចាស់សៀមអង្គនន់ មកសោយរាជ្យកម្ពុជា។  ព្រះបាទតាកស៊ីនផ្ទាល់ជាមួយមេទ័ពចេនលៀន (陳聯) បានដឹកនាំកងនាវាទៅវាយលុកខេត្តពាម ដែលនាំទៅដល់សង្រ្គាមសៀម-យួន(១៧៦៩-១៧៧៣) ។ ព្រះបាទអង្គតន់បានភៀសខ្លួនទៅព្រៃនរគ ក្រោមការការពាររបស់ស្តេចង្វៀន ង្វៀន ហ្វុកធួន ។ ង្វៀន ហ្វុកធួន បានបញ្ជូនឧត្តមសេនីយ ង្វៀន គុនដាំ  ឱ្យជួយប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់សៀម។ សៀម​ត្រូវ​បាន​គេ​ដេញ​ដោយ​ព្រះអង្គម្ចាស់​អង្គ​នន់ដែល​នៅ​ពី​ក្រោយ​នៅកំពត ។ នៅឆ្នាំ១៧៧១ ការបះបោរតៃសឺនបានក្រោកឡើងប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ង្វៀន។ ព្រះបាទអង្គតន់បានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ហើយបានចរចាជាមួយព្រះអង្គនន់។ អង្គតន់ បាន​ដាក់​រាជ្យ​នៅ​ឆ្នាំ១៧៧៥ ដើម្បី​ជំនួស​ឲ្យ​អង្គនន់ ដែល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ថ្មី​នៃ​កម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តីអង្គតន់ បានទទួលសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៧៧៧ ដោយទុកឲ្យអង្គនន់ កាន់អំណាចពេញលេញនៅកម្ពុជា។ អភិជនខ្មែរដឹកនាំដោយចៅវៀរទឡៈហៈមូ និងប្អូនប្រុសឧកញ៉ាតេជោ ពេលនោះ មិនពេញចិត្តនឹងជំហរគាំទ្រសៀមរបស់ព្រះបាទអង្គនន់។ ទឡៈហៈមូ បានស្វែងរកការគាំទ្រពីង្វៀន ហ្វុកអាញ់ ដែលបានប្រយុទ្ធជាមួយ តៃសឺន មកពីព្រៃនរគ។ ង្វៀន ហ្វុកអាញ់(យ៉ាឡុង) បានបញ្ជូនកងទ័ពវៀតណាមទៅគាំទ្រទឡៈហៈមូដែលបានចាប់ខ្លួននិងធ្វើឃាតស្តេចអង្គនន់ក្នុងឆ្នាំ១៧៧៩។ ទឡៈហៈមូ បានដាក់បុត្រាព្រះជន្មបួនវស្សារបស់អង្គតន់ដាក់ឈ្មោះអង្គអេង ជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃប្រទេសកម្ពុជា ដោយខ្លួនលោកជាអ្នករាជានុសិទ្ធិ។ ព្រះបាទតាកស៊ីន ពេលដែលដឹងអំពីរបបរាជានិយមខ្មែរ ទ្រង់ខឹងនឹងឧកញ៉ាចៅពញាអភ័យធីបែសបែន ដែលជាអ្នកការពារព្រះបាទអង្គនន់។  ស្តេចតាកស៊ីនបានបញ្ជាឱ្យចាប់ខ្លួនឧកញ៉ាបែន ចាប់ដាក់គុកនៅធនបុរី ប៉ុន្តែ ចៅព្រះយ៉ាចក្រីបានធានាការលើកលែងទោសនិងដោះលែង។

នៅឆ្នាំ១៧៨២ ចៅព្រះយាចក្រីបានក្លាយជាស្តេចរាមាទី១នៃរាជវង្សចក្រី ។ ឧកញ៉ាយមរាជបៀន និង ឧកញ៉ាក្រឡាហោមប៉ុក បានធ្វើរដ្ឋប្រហារដោយជោគជ័យហើយសម្លាប់ទឡៈហៈមូនៅឆ្នាំ១៧៨២។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយភាពច្របូកច្របល់ និងសង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជាបានជំរុញឱ្យយមរាជបែន និងក្រឡោមពក នាំស្តេចអង្គអេងនិងកនិដ្ឋភាគិនេយ្យរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គអ៊ី និងអង្គប៉ែនមកទីក្រុងបាងកក។ ព្រះបាទរាមាទី១ បានថែរក្សាព្រះបាទអង្គអេង ជាព្រះរាជបុត្របង្កើតរបស់ព្រះអង្គ  ខណៈព្រះអង្គម្ចាស់អង្គអ៊ី និងអង្គប៉ែន បានក្លាយជាមហេសីរបស់ ព្រះអង្គម្ចាស់មហាសុរសិង្ហនាថ ។ នៅកម្ពុជា តេជោ ពេលនោះ ប្អូនប្រុសរបស់ទឡៈហៈមូ បានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាទឡៈហៈ ឬរាជានុសិទ្ធិ ហើយឡើងកាន់អំណាចក្រោមការជួយជ្រោមជ្រែងពីតៃសឺន។ ព្រះបាទរាមាទី១ បានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់យមរាជបៀនជា ចៅពញាអភ័យបែសបែន ជារាជានុសិទ្ធិរបស់កម្ពុជា។ ចៅពញាអភ័យបែសបែនបានគ្រប់គ្រងទម្លាក់តេជោពេលនោះនៅឆ្នាំ១៧៨៩  ហើយបានគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលឱ្យសៀម។ ព្រះបាទរាមាទី១ បានរក្សាអង្គអេងនៅទីក្រុងបាងកក ឲ្យឆ្ងាយពីជម្លោះនយោបាយកម្ពុជា។  អភ័យបែសបែន ជារាជានុសិទ្ធិរបស់កម្ពុជាអស់រយៈពេល១២ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ១៧៩៤ នៅពេលដែលព្រះបាទរាមាទី១ អនុញ្ញាតឲ្យអង្គអេង កាន់អំណាចផ្ទាល់ខ្លួននៅកម្ពុជា។  ព្រះបាទរាមាទី១ ក៏បានប្រទានរង្វាន់ដល់អភ័យបែសបែន នូវផ្នែកភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា រួមមានបាត់ដំបង និងសៀមរាប ឱ្យអភ័យបែសបែន គ្រប់គ្រងក្រោមអធិបតេយ្យភាពសៀមដោយផ្ទាល់  ដូច្នេះហើយបានបញ្ចូលទឹកដីទាំងនោះទៅក្នុងសៀមយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។

ព្រះបាទអង្គអេងសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៧៩៦  បន្សល់ទុកព្រះរាជបុត្របួនអង្គគឺព្រះអង្គម្ចាស់អង្គចន្ទ អង្គស្ងួន អង្គឯម និង អង្គឌួង ។ ក្រឡាហោមពក ដែល​បាន​ក្លាយ​ជាទឡៈហៈ បាន​ធ្វើ​ជា​អ្នក​រាជានុសិទ្ធិ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ១៨០៦ នៅ​ពេល​ដែល​លោក​បាន​នាំ​ព្រះអង្គម្ចាស់​វ័យ​ក្មេង​ទាំង​បួន​នាក់​ទៅ​គាល់​ព្រះបាទ​រាមា​ទី១ នៅ​ទីក្រុង​បាងកក។ ទឡៈហៈពកធ្លាក់ខ្លួនឈឺនិងស្លាប់នៅបាងកក។  ព្រះបាទរាមាទី១ បានលើកអង្គចន្ទជាព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៨០៦។  ព្រះចៅអធិរាជយ៉ាឡុង នៃរាជវង្សង្វៀន ក៏បានប្រគល់ដំណែងអង្គចន្ទជាព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំក្រោយក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ ។  ស្តេចអង្គចន្ទថ្មីបានសុំការអនុញ្ញាតឲ្យម្តាយមីងព្រះអង្គម្ចាស់អង្គអ៊ីនិងអង្គប៉ែន ត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ ព្រះបាទរាមាទី១ បានបដិសេធដោយលើកឡើងថា ព្រះនាងជាមាតានៃបុត្រីរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សុរសិង្ហនាថ រួចហើយ។  ក្នុងឱកាសមួយ អង្គច័ន្ទបានចូលគាល់ព្រះបាទរាមាទី១ មុននឹងត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណាអង្គ​ចន្ទបាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ព្រះ​បរម​រាជវាំង​ដោយ​គ្មាន​ការ​អនុញ្ញាត​និង​ធ្វើ​ពិធី​ជា​មុន​។  ព្រះបាទ​រាមា​ទី១ ស្តី​បន្ទោស​អង្គ​ចន្ទ​យ៉ាង​ខ្លាំង​នៅ​ចំពោះ​មុខ​មន្ត្រី​សៀម។ នៅឆ្នាំ១៨០៨ ឧកញ៉ា តេជោម៉េង អភិបាលខេត្តកំពង់ស្វាយ បានបះបោរប្រឆាំងនឹងព្រះបាទអង្គចន្ទ។

ព្រះបាទរាមាទី១ សោយទីវង្គតនៅឆ្នាំ១៨០៩។ ចៅពញាអភ័យបែសបែន ក៏សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំដដែល។  ព្រះបាទអង្គចន្ទមិនបានទៅចូលរួមពិធីបុណ្យសពរបស់ព្រះបាទរាមាទី១ នៅទីក្រុងបាងកកទេ ហើយជំនួសមកវិញបានបញ្ជូនប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គគឺ អង្គស្ងួននិងអង្គឯម   រួមជាមួយអភិជនខ្មែរឧកញ៉ាចក្រីប៉ែន និងឧកញ៉ាក្រឡាហោមមឿង  ទៅទីក្រុងបាងកក។ ព្រះបាទរាមាទី២ទ្រង់បានប្រទានឱ្យអង្គស្ងួននិងអង្គឯម ឡើងជាព្រះឧភយោរាជនិងឧបរាជរៀងគ្នា។ ក្នុង​ឆ្នាំ​ដដែលភូមា​បាន​ចូល​លុកលុយ​ភូកេត ហើយ​ស្តេច​រាមា​ទី២ បាន​ស្នើ​សុំ​ជំនួយ​ទ័ព​ពី​កម្ពុជា​ដើម្បី​ការពារ​ទីក្រុង​បាងកក។   ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា ព្រះបាទ​អង្គចន្ទ​មិន​បាន​ធ្វើ​តាម​ទេ។ ចក្រីប៉ែន និង​ក្រឡាហោមមឿង ជា​រដ្ឋមន្ត្រី​ខ្មែរ​និយម​សៀម​ពីរ​នាក់​បន្ទាប់មក​បាន​រៀបចំ​ទ័ព​បញ្ជូន​ទៅ​បាងកក​ដោយ​គ្មាន​ការអនុញ្ញាត​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​។ អង្គចន្ទ​បាន​ប្រហារជីវិត​ចក្រីប៉ែននិង​ក្រឡាហោម មឿង  សម្រាប់ការបះបោរ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១៤ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ១៨១០។ ភាព​តានតឹង​បាន​កើត​ឡើង​រវាង​អង្គ​ចន្ទ​និងរាជវាំងសៀម។ អង្គចន្ទបានបញ្ជូនឧកញ៉ាបវរនាយក  ទៅសុំជំនួយយោធាពីយួន។ ង្វៀន វ៉ាន់ញឿន អភិបាលក្រុងព្រៃនរគបានដឹកនាំកងទ័ពវៀតណាមចំនួន១.០០០នាក់  មកឈរជើងការពារនៅលង្វែក ប្រឆាំងនឹងការវាយលុករបស់សៀម។ ព្រះអង្គម្ចាស់សេនានុរក្ស នៃព្រះបរមរាជវាំងខាងមុខ ទ្រង់បានបញ្ជាឱ្យព្រះយ៉ារោងមឿងក្រុងដាក់ទ័ពសៀមនៅបាត់ដំបង។ ការប្រឈមមុខដាក់គ្នារវាងសៀម-យួនបានអូសបន្លាយរយៈពេលបួនខែ រហូតដល់ង្វៀន វ៉ាន់ញឿន ដកទ័ពត្រឡប់ទៅក្រុងព្រៃនរគវិញក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៨១១ ប៉ុន្តែព្រះយ៉ារោងមឿងនៅតែស្ថិតក្នុងខេត្តបាត់ដំបង។