គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បរិច្ឆេទទី៨៖ កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ភាគទី៤

បរិច្ឆេទទី៨៖ កម្មដ្ឋានទ្វារបរិច្ឆេទ ភាគទី៤ 

 ៧-ឤនាបាណស្សតិ 
បុ       អ្វីគឺ “ឤនាបាណស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?

វិ        “ឤន:” គឺខ្យល់ដង្ហើមដែលចូលមក។ “ឤបាណ:” គឺខ្យល់ដង្ហើមដែលចេញទៅ។ ការទទួលដឹងនូវខ្យល់ ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញនេះ គឺជាការកំពុងមានសតិ ជាសតិ និងជាសម្មាសតិ។ ការស្ងប់នៃ់ចិត្តក្នុង (សតិ)នោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺជាការបដិបត្ដិ។ ការធ្វើឲ្យសញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងខ្យល់ដង្ហើមកើត ឡើងគឺជាលក្ខណ:។ ការយកចិត្ដទុកដាក់ទៅនឹងកន្លែង(ដែលខ្យល់ប៉ះ) គឺជារស។ ការបណ្ដេញចេញនូវ វិតក្ក:គឺជាបទដ្ឋាន។

 ឤនិសង្ស 
            “អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤនាបាណស្សតិ” មានសេចក្ដីថា៖ បើបុគ្គលបដិបត្ដិនូវឤនាបាណស្សតិ បុគ្គល នោះរមែងមានជីវិតដែលស្ងប់ ដែលប្រណីត ដែលគួរឲ្យស្រឡាញ់ និងដែលមានសេចក្ដីសុខ។ បុគ្គលនោះឤច ធ្វើឲ្យបាបនិងអកុសលធម៌បាត់ទៅ និងឤចកំចាត់ចោលបានភ្លាមនៅពេលដែលបាបនិងអកុសលធម៌នោះកើត ឡើង[1] ។ បុគ្គលនោះមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងរាងកាយនិងចក្ខុទ្វាររបស់គេឡើយ។ កាយនិងចិត្តរបស់បុគ្គលមិន យោលយោក និងមិនរញ្ជួយទេ[2] ។ បុគ្គលនឹងបំពេញសតិបដ្ឋាន៤ ពោជ្ឈង្គ៧ និងវិមុត្តិឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រះដ៏មានព្រះ ភាគទ្រង់ត្រាស់សរសើរថា ឤនាបាណស្សតិនេះជា “អរិយវិហារ” ជា “ព្រហ្មវិហារ” និងជា “តថាគតវិហារ[3]” ។

 វិធីបដិបត្តិ 
            “អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ” មានសេចក្ដីថា៖ យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី ពេលបានទៅដល់ព្រៃ ទីគល់ឈើ ឬទី ដែលស្រឡះហើយ គប្បីអង្គុយពែនភ្នែន តាំងកាយឲ្យត្រង់់ តម្កល់ស្មារតីឲ្យឆ្ពោះត្រង់ទៅមុខ។ យោគីនោះមានសតិ ក្នុងការដកដង្ហើមចូលចេញ៖ 

យោគីនោះមានសតិកំណត់ដឹងថា៖

១-    កាលបើដកដង្ហើមចេញវែង ក៏ដឹងថា“ឤត្មាអញដកដង្ហើមចេញវែង”; កាលបើដកដង្ហើមចូលវែង ក៏ ដឹងថា “ឤត្មាអញដកដង្ហើមចូលវែង”

២-    កាលបើដកដង្ហើមចូលខ្លី ក៏ដឹងថា“ឤត្មាអញដកដង្ហើមចូលខ្លី”; កាលបើដកដង្ហើមចេញខ្លី ក៏ដឹងថា “ឤត្មា អញដកដង្ហើមចេញខ្លី”

           យោគីនោះគប្បីសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនដូច្នេះថា[4]៖

៣-   ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ(គឺដង្ហើមចូលទាំងអស់ឲ្យប្រាកដ) ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មា អញនឹង ជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ(គឺដង្ហើមចេញទាំងអស់ឲ្យប្រាកដ) ទើបដកដង្ហើមចេញ

៤-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវកាយសង្ខារ(គឺដង្ហើមចូល) ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នក រម្ងាប់នូវកាយសង្ខារ(គឺដង្ហើមចេញ) ទើបដកដង្ហើមចេញ

៥-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;

៦-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដីសុខ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់ នូវ សេចក្ដីសុខ ទើបដកដង្ហើមចេញ

៧-   ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវ ចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចេញ;

៨-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;

៩-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;

១០-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;

១១-  ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុងឤរម្មណ៍ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុង ឤរម្មណ៍ ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១២-  ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដឲ្យរួចចាកនីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដ ឲ្យរួចចាក នីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១៣- ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នក ឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១៤-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹង ជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១៥-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញ នឹងជា អ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១៦-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាគ្រឿងដែលលះចោលនូវកិលេស ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មា អញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាគ្រឿងដែលលះចោលនូវកិលេស ទើបដកដង្ហើមចេញ;

           ក្នុងទីនេះ ប្រការដែលថាយោគីនោះគប្បីសិក្សាខ្លួនឯងនូវ “ការដកដង្ហើមចូល” មានន័យថា៖ មានសតិ កំណត់ទុកនៅចុងច្រមុះឬបបូរមាត់[5]។ ចំណុចទាំងនេះ ជាកន្លែងដែលភ្ជាប់ទៅនឹងខ្យល់ដកដង្ហើមចូលចេញ។ យោគីនោះទន្ទឹងខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមកនៅត្រង់ចំណុចនេះ។ យោគីនោះពិចារណាការប៉ះទង្គិចរបស់ ខ្យល់ ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមកនិងខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចេញទៅ ដោយមានសតិដែលបានកំណត់ទុកនៅត្រង់ ចុង ច្រមុះឬបបូរមាត់នោះឯង។ យោគីមានសតិដកដង្ហើមចូល មានសតិដកដង្ហើមចេញ។ យោគីនោះមិនពិចារ ណា ខ្យល់ពេលដែលវាចូលទៅផុត និងពេលដែលវាចេញផុតទៅហើយនោះទេ[6]គឺប្រើសតិពិចារណាចំណុច ដែលខ្យល់ ដកដង្ហើមចូលទៅប៉ះ និងចំណុចដែលខ្យល់ដកដង្ហើមចេញទៅប៉ះ នៅត្រង់ចុងច្រមុះឬបបូរមាត់នោះ​ឯង។ យោគី ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញដោយសតិ ឧបមាដូចបុរសដែលកំពុងឤរឈើ។ បុរសនោះមិន យកចិត្តទុកដាក់ លើការរត់ទៅរត់មករបស់ផ្លែរណាទេ ហើយក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងឤនាបាណស្សតិ យោគី មិនយកចិត្តទុក ដាក់ទទួលដឹងនូវខ្យល់ដែលចូលមកនិងខ្យល់ដែលចេញទៅវិញទេ គឺកំណត់យកចិត្ដទុកដាក់ តែ ត្រង់ចំណុចដែល ខ្យល់ប៉ះតែប៉ុណ្ណោះ គឺនៅចុងច្រមុះឬបបូរមាត់ និងមានសតិដកដង្ហើមចូលនិងចេញ[7] ។  បើសិនជាពេលដែលខ្យល់ ដង្ហើមចូលមកឬចេញទៅ ហើយយោគីនោះពិចារណាតាមខ្យល់ដែលចូលទៅក្នុងផុត ទៅ ឬខ្យល់ដែលចេញទៅ ខាងក្រៅផុតហើយនោះ ចិត្តក៏នឹងរវើរវាយ។ បើចិត្តរវើរវាយហើយ កាយនិងចិត្តក៏នឹង យោលយោករញ្ជួយដែរ។ សភាវ:ទាំងអស់នេះជាទោស។  យោគីមិនគួរដកដង្ហើមវែងពេកឬខ្លីពេកទេ ព្រោះបើ ដកដង្ហើមវែងពេកឬខ្លីពេក នោះ ចិត្តក៏នឹងរវើរវាយ ឯកាយនិងចិត្តក៏យោលយោករញ្ជួយដែរ។ សភាវ:ទាំងនេះ ជាទោស។ យោគីនោះពុំគួរ ប្រកាន់ខ្ជាប់ទៅនឹងសញ្ញាផ្សេងៗដែលទាក់ទងទៅនឹងការដកដង្ហើមចូលនិងការដក ដង្ហើមចេញទេ ព្រោះបើធ្វើដូច្នេះ ចេតសិកដទៃនឹងត្រូវរុកកួន។ បើចិត្តមានអ្វីមករុកកួន កាយនិងចិត្តក៏នឹងយោល យោករញ្ជួយដែរ។ ដូច្នេះ ឧបសគ្គ ជាច្រើនរាប់មិនអស់រមែងកើតឡើងជាពិតប្រាកដ ព្រោះចំណុចប៉ះទង្គិចរបស់ ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងចេញមាន ចំនួនរាប់ប្រមាណមិនបាន។ យោគីគប្បីមានសតិ និងមិនគប្បីបណ្តោយឲ្យចិត្ត រវើរវាយឡើយ។ យោគីមិនគួរ ព្យាយាមដោយបង្ខំពេកឬធូររលុងពេកទេ ព្រោះបើធូររលុងពេកនឹងទៅជាស្ពឹក ស្រពន់ បើបង្ខំពេកនឹងក្លាយទៅជា រសាប់រសល់អន្ទះអន្ទែងមិនខាន។ បើសិនជាយោគីធ្លាក់ទៅក្នុងសភាពស្ពឹក ស្រពន់ឬរសាប់រសល់អន្ទះអន្ទែង កាយ និងចិត្តក៏នឹងយោលយោករញ្ជួយដែរ[8] ។ សភាវ:ទាំងនេះជាទោសសំរាប់ យោគីដែលយកចិត្ដទុកដាក់ខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមក ដោយចិត្តដែលស្អាតប្រាសចាក ឧបកិលេស ទាំង ៩យ៉ាងនោះ និមិត្ដរមែងកើតឡើងព្រមដោយសុខវេទនា មានឧបមាដូចជាសុខវេទនាដែលកើតពី ការចាប់ប៉ះ​សរសៃកប្បាសឬគពេលកំពុងត្បាញរវៃ។ ម៉្យាងវិញទៀត ប្រៀបដូចជាសុខវេទនាដែលកើតឡើងពីខ្យល់ ជំនោរ ស្រាលៗ[9] បក់ប៉ះ។ ដូចនេះ ក្នុងការដកដង្ហើមចូលចេញ ខ្យល់ដែលប៉ះនៅឯចុងច្រមុះឬបបូរមាត់នេះ នឹង ធ្វើឲ្យសតិកំណត់ខ្យល់កើតឡើង។ ប្រការនេះពុំបានកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យទៅលើពណ៌ ឬរូបលក្ខណ:[10]ទេ នេះគឺជាវត្ថុដែលហៅថានិមិត្ដ។ បើយោគីចំរើននិមិត្ដនិងពង្រីកនិមិត្ដនៅឯចុងច្រមុះ ក្នុងចន្លោះចិញ្ចើមទាំងពីរ នៅលើថ្ងាស ឬធ្វើឲ្យស្ថិតនៅក្នុងទីច្រើនកន្លែងនោះ[11]  យោគីនឹងទទួលឤរម្មណ៍ថាសិរសារបស់ខ្លួនដូចជាពេញ ទៅដោយខ្យល់។ ដោយការពង្រីកតាមបែបទំនងនេះ រាងកាយទាំងអស់របស់យោគីរមែងពេញទៅដោយសុខ។ នេះ ហៅថាសភាវ:ល្អឥតខ្ចោះ។

           ម៉្យាងទៀត យោគីខ្លះសម្លឹងឃើញនិមិត្ដច្រើនយ៉ាងតាំងតែពីដំបូង។ យោគីសម្លឹងឃើញរូបផ្សេងៗ ដូច ជាផ្សែង អ័ព្ទ ធូលី ខ្សាច់ពណ៌មាស ឬទទួលឤរម្មណ៍ថាហាក់ដូចជាត្រូវម្ជុលចាក់ ឬត្រូវស្រមោចខាំ។ ប្រសិនបើ ចិត្តរបស់យោគីមិនមានភាពច្បាស់លាស់អំពីនិមិត្ដផ្សេងៗទាំងនេះទេ យោគីនោះនឹងកើតការច្របូកច្របល់ក្នុង ចិត្ដ ជាពុំខាន។ ដូច្នេះយោគីនោះនឹងបរាជ័យ ហើយនឹងមិនបានទទួលនូវឤនាបាណសញ្ញាឡើយ។ បើចិត្តរបស់ យោគី ច្បាស់លាស់ យោគីនោះនឹងមិនច្របូកច្របល់ក្នុងចិត្ដទេ។ យោគីកំណត់ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលចេញ ហើយ និងមិន ធ្វើឲ្យសញ្ញាដទៃទៀតកើតឡើងបានទេ។ ដោយការចំរើនកម្មដ្ឋានបែបនេះ យោគីនោះឤចបញ្ចប់បាន នូវការ ច្របូកច្របល់ និងទទួលបាននូវនិមិត្ដដែលល្អិតល្អន់ ហើយក៏កំណត់ខ្យល់ដង្ហើមដោយចិត្តដែលរួចស្រឡះ ឯនិមិត្ដ នោះក៏រួចស្រឡះ។ ព្រោះតែនិមិត្ដដែលរួចស្រឡះ ឆន្ទ:(ការពេញចិត្ត) ក៏រមែងកើតឡើង។ កាលបើឆន្ទ:រួច ស្រឡះ យោគីនោះក៏កំណត់នូវខ្យល់ដង្ហើម ហើយនិងមានបីតិ។ បើឆន្ទ:និងបីតិរួចស្រឡះហើយ យោគីក៏កំណត់ ខ្យល់ ដង្ហើមដោយឧបេក្ខា។ កាលបើឧបេក្ខា ឆន្ទ: និងបីតិរួចស្រឡះហើយ យោគីក៏កំណត់ខ្យល់ដង្ហើម ហើយចិត្ត របស់ យោគីនោះក៏គ្មានអ្វីមករុកកួនបាន។ កាលបើចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីនោះក៏នឹងបំផ្លាញបាននូវ នីវរណធម៌ ហើយនិងធ្វើអង្គឈានឲ្យកើតឡើង។ ដូច្នេះ យោគីនោះនឹងបានចូលដល់ចតុត្ថជ្ឈានដ៏ស្ងប់និងឧត្ដម។ ចំពោះរឿង ឈាននេះ បានសំដែងទុកដោយល្អិតល្អន់ក្នុងវគ្គមុនហើយ។

ការរាប់ការតាមជាប់ ការប៉ះ និងការតាំង

           ម៉្យាងទៀត បូរាណាចារ្យខ្លះលោកបានសំដែងអំពីវិធីបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិទុកចំនួន៤វិធីគឺ ការរាប់ ការតាមជាប់ ការប៉ះ និងការតាំងមាំ[12] ។

បុ        អ្វីគឺវិធី “ការរាប់” (គណនា)?

វិ        យោគីដែលទើបរៀនបដិបត្ដិ គប្បីរាប់ខ្យល់ដកដង្ហើមពី១ដល់១០ ចាប់ផ្តើ់មដោយខ្យល់ដង្ហើមចេញ និង ចប់ដោយខ្យល់ដង្ហើមចូល។ មិនត្រូវរាប់ច្រើនជាង១០ទេ ហើយម៉្យាងទៀតលោកបានពោលទុកថា យោគីនោះ គប្បីរាប់ពី១ដល់៥ តែមិនត្រូវរាប់លើសពី៥ទេ ទើបរាប់មិនច្រឡំ។ ក្នុងពេលណាដែលរាប់ ច្រឡំ គួររាប់លេខ(ជាបន្ទាប់) ឬឈប់រាប់តែម្តង។ យោគីនោះឤស្រ័យនៅក្នុងការមានសតិលើខ្យល់ ដង្ហើមចេញចូល ដាក់ចិត្តដល់ឤរម្មណ៍(កម្មដ្ឋាន)យ៉ាងនេះឯង។ បណ្ឌិតគប្បីយល់អ់ពីំវិធីរាប់ខ្យល់់ យ៉ាងនេះចុះ។

            “ការតាមជាប់”(អនុពន្ធនា) មានន័យថា៖ កាលបើរាប់ខ្យល់ហើយ យោគីនោះសម្លឹងទៅតាមខ្យល់ ដង្ហើមចូលចេញនោះឲ្យជាប់ប្រកបដោយសតិ ជាបន្តមិនដាច់។ នេះហៅថា “ការតាមជាប់”

            “ការប៉ះ”(ផស្សនា) មានន័យថា៖ កាលបើធ្វើសញ្ញាខ្យល់ដង្ហើមឲ្យកើតឡើងហើយ យោគីនោះក៏ កំណត់ចិត្ដនៅនឹងកន្លែងដែលខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញប៉ះនឹងចុងច្រមុះ ឬនៅលើបបូរមាត់។ នេះហៅថា “ការប៉ះ”។

           “ការតាំងមាំ”(ឋបនា) មានន័យថា៖ កាលបើទទួលនូវភាពស្រួលងាយក្នុងការប៉ះហើយ យោគីគួរធ្វើ និមិត្ដឲ្យតាំងមាំ និងគួរធ្វើបីតិ សុខ: និងធម៌ដទៃទៀតដែលកើតឡើងក្នុងទីនេះ ឲ្យតាំងមាំដែរ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ ពីការតាំងមាំយ៉ាងដូច្នេះចុះ។

           វិធី “ការរាប់” ធ្វើឲ្យវិចិកិច្ឆារម្ងាប់ទៅបាន។ វិធី “ការតាមជាប់” រម្ងាប់បាននូវវិតក្កដែលគ្រោតគ្រាត និង ធ្វើឲ្យឤនាបាណស្សតិកើតឡើងជាបន្ដមិនដាច់។ វិធី “ការប៉ះ” កំចាត់បាននូវភាពរវើរវាយ និងធ្វើឲ្យសញ្ញារឹងមាំ។ យោគីរមែងបានដល់គុណវិសេសខ្លាំងឡើងៗ ព្រោះឤស្រ័យសុខ:។

វិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិ ១៦ប្រការ

           (១)និង(២) “ដកដង្ហើមចូលវែង ដកដង្ហើមចេញខ្លី ដកដង្ហើមចូលខ្លី យោគីគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះ[13]  ” ……… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………… វិជ្ជាធ្វើឲ្យការមិនវង្វេង និងឤរម្មណ៍កើតឡើង

           អ្វីជា “ការមិនវង្វេង”(អសម្មោហ:) និងអ្វីជាឤរម្មណ៍? យោគីដែលទើបរៀនបដិបត្ដិ ទទួលបាននូវ សេចក្តីស្ងប់កាយ(កាយបស្សទ្ធិ) និងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្ត(ចិត្តបស្សទ្ធិ) មានសតិកំណត់នៅនឹងខ្យល់ដង្ហើមចេញចូល។ ខ្យល់ដង្ហើមចេញចូលនោះក៏ប្រែទៅជាមានលក្ខណ:ល្អិតល្អន់ ហើយព្រោះតែភាពល្អិតល្អន់នេះឯង ទើបធ្វើឲ្យ មាន ការលំបាកក្នុងការកំណត់។ បើសិនជាក្នុងខណ:នោះ ខ្យល់ដង្ហើមរបស់យោគីនោះវែង ទើបគេដឹងថា“វែង” ឤស្រ័យដោយការតាំងមាំ(ឋបនា)។ បើសិនជានិមិត្ដកើតឡើង គប្បីពិចារណានិមិត្ដនោះទៅតាមធម្មជាតិរបស់ និមិត្តនោះចុះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអសម្មោហ: យ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀតយោគីនោះគប្បីពិចារណាខ្យល់ដង្ហើម បើទោះជាខ្យល់វែងក្ដីឬខ្លីក្ដី(តាមតែករណី)។ គួរគប្បីបដិបត្តិតែយ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀត យោគីនោះធ្វើនិមិត្ដ ដែល ច្បាស់ឲ្យកើតឡើងដោយឤស្រ័យឤរម្មណ៍។ យោគីគប្បីបដិបត្តិយ៉ាងនេះចុះ។

           (៣) “យោគីនោះសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនឯងថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ ទើបដកដង្ហើម ចូល” មានអធិប្បាយថា៖ យោគីនោះដឹងកាយទាំងពួងដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដឹងដោយការមិនវង្វេង និងដឹងដោយ វត្ថុ ឤរម្មណ៍។

បុ        អ្វីគឺ “ដឹងច្បាស់នូវកាយដោយការមិនវង្វេង”?

វិ        យោគីបំពេញឤនាបាណស្សតិ និងចំរើនសមាធិដោយការប៉ះ(របស់ខ្យល់) ប្រកបដោយបីតិនិងសុខ:។ ឤស្រ័យដោយសារការប៉ះដែលប្រកបដោយបីតិនិងសុខ:នេះឯង ទើបធ្វើឲ្យកាយទាំងមូលមិនវង្វេង។

បុ        អ្វីគឺ “ដឹងច្បាស់នូវកាយដោយវត្ថុឤរម្មណ៍” ?

វិ        ខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ប្រកបដោយអង្គនៃកាយដែលស្ថិតនៅក្នុងឤយតន:ជាមួយគ្នា។ ឤរម្មណ៍នៃខ្យល់ដង្ហើម នៃចិត្ត និងនៃចេតសិក ហៅថា“កាយ”។ អង្គនៃកាយទាំងនេះ ហៅថា“កាយ[14] ”។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពី់កាយទាំងពួងដូច្នេះចុះ។ យោគីនោះដឹងច្បាស់នូវកាយដូច្នេះថា៖ “ថ្វីត្បិតតែមាន កាយ នោះមែន តែពុំមានសត្វឬជីវ:ឡើយ[15]។

ត្រៃសិក្ខា

           “យោគីនោះគប្បីសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនដូច្នេះ” បានដល់សិក្ខា៣ប្រការគឺ អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា និងអធិបញ្ញាសិក្ខា[16]។ សីលដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិសីលសិក្ខា។ សមាធិដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិចិត្ដសិក្ខា។ បញ្ញាដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិបញ្ញាសិក្ខា។ យោគីនោះកំណត់ឤរម្មណ៍ រំលឹកដល់ឤរម្មណ៍ និងហ្វឹកហ្វឺន ខ្លួនឯង ដោយសិក្ខា៣ប្រការនេះ។ យោគីនោះបដិបត្តិជាប្រចាំ។ នេះគឺអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “យោគី នោះគប្បីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួន”

           (៤)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវកាយសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូលចេញ”: អធិប្បាយថា៖ អ្វីគឺកាយសង្ខារ? យោគីនោះដកដង្ហើមចូលចេញដោយកាយសង្ខារ ដូចជាពេលពត់ពែនខ្លួន ឱន ចុះចំកោងខ្លួនចុះ បង្អោនខ្លួនទៅខាងមុខ រំកិល យោលយោក គ្រវីខ្លួនជាដើម[17]។ ម៉្យាងទៀត យោគីនោះធ្វើកាយ សង្ខារដែលគ្រោតគ្រាតឲ្យស្ងប់និងចំរើនបឋមជ្ឈានដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលហ្មត់ហ្មង បន្ទាប់មកក៏ឈាន ទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលកាន់តែល្អិតឡើង ហើយបន្ទាប់មកមកទៀត ក៏ឈានទៅកាន់ តតិយជ្ឈាន ដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលរឹងរិតតែល្អិតឡើងៗថែមទៀត។ បន្ទាប់ពីបានធ្វើកាយសង្ខារឲ្យរលត់ សូន្យដោយពុំមានសេសសល់អ្វី់ហើយនោះ យោគីក៏ឈានចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។

បុ       បើយោគីនោះធ្វើឲ្យខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញរលត់ដោយគ្មានសល់អ្វី[18]ទៅហើយ តើយោគីនោះនឹងឤច បដិបត្តិ ឤនាបាណស្សតិ បានយ៉ាងដូចម្តេចទៅ?

វិ        ព្រោះយោគីនោះកំណត់ទុកបានដោយល្អហើយនូវលក្ខណ:ទូទៅនោះ និមិត្ដក៏នៅតែកើតឡើងដែរ បើទោះ បីជាខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញបានកន្លងផុត(រលត់)ទៅហើយក្ដី។ ហើយព្រោះតែលក្ខណ:ច្រើន យ៉ាងទាំងនេះ ឯង ទើបយោគីនោះឤចចំរើននូវនិមិត្ដ និងចូលទៅកាន់ឈានបាន។

           (៥)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា៖ យោគីនោះកំណត់ខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញហើយធ្វើបីតិឲ្យកើតឡើងក្នុងឈានចំនួន២។ បីតិនេះ ឤច ដឹងបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍[19] ។ ក្នុងទីនេះ យោគីចូលឈាន និងដឹង បីតិបាន ដោយការមិនវង្វេង ដោយការត្រួតពិនិត្យ ដោយការគ្របសង្កត់ និងដោយឤរម្មណ៍។

           (៦)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដីសុខទើបដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា៖ យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ធ្វើសុខ:ឲ្យកើតឡើងក្នុងឈានចំនួន៣។ សុខ: នេះ ឤចដឹងបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ ការពណ៌នាដែលសល់ ពីនេះ បាន សំដែងទុកដោយពិស្តារហើយក្នុងុវគ្គខាងដើម។

           (៧)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា៖ “ចិត្តសង្ខារ” បានដល់“សញ្ញានិងវេទនា”។ យោគីនោះធ្វើចិត្តសង្ខារទាំងនេះឲ្យកើតឡើងក្នុងឈាន ចំនួន៤។ យោគីនោះដឹងដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ សេចក្ដីពណ៌នាដែលសល់ ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តារហើយក្នុងុវគ្គខាងដើម។

           (៨)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា ចិត្តសង្ខារនេះ បានដល់សញ្ញានិងវេទនា។ យោគីនោះរម្ងាប់ចិត្តសង្ខារដែលគ្រោតគ្រាត ហើយហ្វឹក ហ្វឺនខ្លួន។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

           (៩)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ។ ចិត្តដឹងដល់ការចូលមកនិងចេញ ទៅរបស់ឤ់រម្មណ៍ដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

           (១០)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា បីតិបានដល់ការរីករាយ។ ក្នុងឈានចំនួន២ យោគីនោះធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយដោយហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនយ៉ាង នេះឯង។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

           (១១)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុងឤរម្មណ៍ទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមដែលចូលមក និងខ្យល់ដង្ហើមដែលចេញទៅ។ ឤស្រ័យ ដោយសតិនិងឈាន យោគីធ្វើចិត្តឲ្យស្ថិតនៅជាប់នឹងឤរម្មណ៍។ កាលបើធ្វើឲ្យចិត្ដតាំងមាំបានហើយ លោករមែង ធ្វើឤនាបាណស្សតិ[20] ឲ្យសំរេចបាន។ យោគីគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះចុះ។

           (១២)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដឲ្យរួចផុតនីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើម ចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ។ បើចិត្តរបស់យោគីមានឤការ:ស្ពឹក ស្រពន់ យោគីក៏ដោះលែងចិត្ដនោះឲ្យរួចផុតពីភាពរឹងត្អឹង ហើយបើចិត្តរបស់យោគីមានឤការ:ក្លាពេក យោគីក៏ ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីភាពអន្ទះអន្ទែង។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្តរបស់យោគី កញ្ជ្រោល រីករាយពេក យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីរាគ:។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្ត របស់យោគី ក្រៀមក្រំពេក យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីទោស:។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្តរបស់ យោគីសៅហ្មង យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីឧបកិលេស។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាង ដូច្នេះ។ ម៉្យាងទៀតបើចិត្តរបស់យោគីនោះមិនលំឱនទៅរកឤរម្មណ៍និងមិនពេញចិត្តិនឹងឤរម្មណ៍នោះទេ យោគី ក៏ធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យលំឱនឆ្ពោះទៅរកឤរម្មណ៍នោះ។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។

               (១៣)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើប ដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ហើយហ្វឹក ហ្វឺន ខ្លួន ឲ្យសម្លឹងមើលខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ឲ្យដឹងឤរម្មណ៍របស់ខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ឲ្យដឹងចិត្ត និងចេត សិក និង ការ កើត ការរលត់របស់ចិត្តនិងចេតសិកនោះ។

           (១៤)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើប ដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ដោយគិត យ៉ាងនេះថា៖ “នេះគឺសភាពមិនទៀង នេះគឺអរាគ: នេះគឺការរលត់ នេះគឺនិព្វាន”។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯង និងដក ដង្ហើមចូលចេញយ៉ាងដូច្នេះ។

           (១៥)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះកាលបើដឹងច្បាស់នូវនីវរណធម៌ទាំងឡាយតាមសភាពពិត ហើយ ក៏គិតថា៖ “នីវរណធម៌ទាំងនេះមិនទៀង ការវិនាសទៅនៃនីវរណធម៌ទាំងនេះគឺជានិព្វាន”។ យោគីហ្វឹក ហ្វឺនខ្លួនឯងដោយទស្សន:ដែលស្ងប់យ៉ាងដូច្នេះ។

           (១៦)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាគ្រឿងដែលលះចោល នូវកិលេសទើបដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដឹងច្បាស់នូវទុក្ខទោសតាមសភាពពិតហើយ ក៏គិត ដូច្នេះថា៖ “វត្ថុទាំងនេះមិនទៀង” ក៏ធ្វើខ្លួនឯងឲ្យរួចផុតពីទុក្ខទោស និងឤស្រ័យនៅក្នុងភាពស្ងប់នៃព្រះនិព្វាន។ យោគីនោះហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ ក៏បានដល់នូវសុខ:។ សេចក្តីស្ងប់និ់ងភាពប្រណីតនោះ បណ្ឌិតគប្បីយល់ ដូច្នេះថា៖ សង្ខារទាំងពួងតែងត្រូវនាំទៅកាន់ទីបញ្ចប់ កិលេសទាំងពួងតែងត្រូវលះបង់ទៅ តណ្ហាតែងត្រូវបំផ្លាញ ចោល រាគ:ក៏បាត់មុខទៅ។ នេះគឺជាសេចក្តីស្ងប់ដែ់លកើតពីនិព្វាន[21] ។

           ក្នុងការហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំង១៦យ៉ាងនេះ វិធី១២ខាងដើមធ្វើឲ្យកើតសមថ:និងវិបស្សនា ហើយគប្បីយល់ឃើញក្នុងលក្ខណ:ថាជាអនិច្ចតាធម៌។ រីឯវិធី៤ចុងក្រោយ ធ្វើឲ្យសម្រេចបានតែវិបស្សនាម៉្យាង ប៉ុណ្ណោះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីសមថ:និងវិបស្សនា យ៉ាងដូច្នេះចុះ[22] ។

           ម៉្យាងទៀតវិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំងអស់នេះចែកចេញជា៤ក្រុមគឺ: ទី១ គឺការបដិបត្តិដែលនាំ ទៅកាន់ភាពបរិបូណ៌នៃទស្សន:។ ទី២ គឺមានពេលខ្លះបុគ្គលដឹងច្បាស់នូវភាវ:មិនទៀងដោយឤស្រ័យការដាក់ ចិត្ត ចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ។ នេះហៅថាការដឹងអំពីសភាពវែងនិងសភាពខ្លីដោយ ឤស្រ័យការ បដិបត្តិ។ ទី៣ ការធ្វើកាយសង្ខារនិងចិត្តសង្ខារឲ្យស្ងប់ ការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ការធ្វើចិត្តឲ្យតាំងមាំ និងការធ្វើចិត្តឲ្យ រួចស្រឡះ ទាំងនេះហៅថាការកើតឡើងនៃការដឹងកាយ ដឹងសុខ: និងដឹងចិត្តសង្ខារ។ “ដឹងចិត្ត” (ចិត្តបដិសំវេទី) បានដល់សភាពបរិបូណ៌នៃទស្សន:។ ទី៤ “មានពេលខ្លះបុគ្គលដឹងច្បាស់” ជាដើមនោះ បានដល់កិច្ចទាំង៤យ៉ាង ដែលតែងតែចាប់ផ្តើ់មឡើងដោយការឃើញច្បាស់នូវភាវ:មិនទៀង(អនិច្ចតាធម៌)នោះ។

           ម៉្យាងទៀត ការបដិបត្តិបានដល់ការបានសម្រេចនូវភាវ:នៃឈាន ព្រោះឤស្រ័យឤនាបាណស្សតិ។ នេះគឺការបដិបត្តិ។ ព្រោះឤស្រ័យឤនាបាណស្សតិនេះឯងទើបយោគីបានសំរេចនូវសភាវ:ដែលប្រកបដោយ វិតក្ក: បានសំរេចនូវសភាវ:ដែលប្រកបដោយវិតក្ក:និងវិចារ: និងបានសំរេចនូវសភាវ:នៃវិចារ:[23] ។ ការដឹងបីតិជា សភាវ: នៃទុតិយជ្ឈាន។ ការដឹងសុខ:ជាសភាវ:នៃតតិយជ្ឈាន។ ការដឹងចិត្តជាសភាវ:នៃចតុត្ថជ្ឈាន។

           ម៉្យាងទៀត វិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំងអស់នេ់ចែះកចេញជា២ក្រុមគឺ: ក្រុមដែលជាការបដិបត្តិ និង ក្រុមដែលជាការសំរេច។ ការបដិបត្តិដែលរួមនៅក្នុង“ក្រុមដែលជាការសំរេច”នោះ មិនបានធ្វើឲ្យវិធីទាំង១៦យ៉ាង ថយចំនួនចុះទេ។ ការបដិបត្តិប្រៀបដូចជាគ្រាប់ពូជ គឺជាហេតុនាំឲ្យកើតកុសល។ “ការសំរេច” ប្រៀបដូចជា ផ្កាឬផ្លែ ព្រោះកើតមកពីវត្ថុតែមួយដូចគ្នា។

           បើបុគ្គលបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ឈ្មោះថាធ្វើសតិបដ្ឋាន៤ឲ្យបរិបូណ៌។ បើបុគ្គលបដិបត្តិសតិបដ្ឋាន៤ ឈ្មោះថាធ្វើពោជ្ឈង្គ:៧ឲ្យបរិបូណ៌។ បើបុគ្គលបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧ ឈ្មោះថាធ្វើវិមុត្តិ និងវិជ្ជាឲ្យបរិបូណ៌[24] ។

 សតិបដ្ឋាន៤ 
បុ        តើយោគីបានសម្រេចនូវសភាវ:នោះ យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        សតិបដ្ឋានដែលចាប់ផ្តើ់មដោយការកំណត់ខ្យល់ដង្ហើមចូលវែងនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញវែង ឈ្មោះថា “កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន”។ សតិបដ្ឋានដែលចាប់ផ្តើ់មពីការដឹងបីតិ ឈ្មោះថា “វេទនានុបស្សនា សតិបដ្ឋាន”។ សតិបដ្ឋានដែលចាប់ផ្តើមពីការដឹងចិត្ត ឈ្មោះថា “ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន”។ សតិបដ្ឋាន ដែលចាប់ផ្តើមពីការឃើញ នូវភាពមិនទៀងទាត់ឈ្មោះថា“ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន”។ បុគ្គលអ្នក បំពេញ ឤនាបាណស្សតិ ឈ្មោះថា បានធ្វើសតិបដ្ឋាន៤ឲ្យបរិបូណ៌[25] ។

 ពោជ្ឈង្គ:៧ 
បុ        តើបុគ្គលបំពេញពោជ្ឈង្គ:៧ ដោយការបដិបត្តិសតិបដ្ឋាន៤យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        បើយោគីបំពេញសតិបដ្ឋាន៤ យោគីនឹងរស់នៅដោយមានសតិមិនវង្វេង នេះហៅថា“សតិសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ យោគីនោះឤស្រ័យនៅដោយសតិ ក៏ពិចារណាទុក្ខំ អនិច្ចំ និងបាតុភូតផ្សេងៗទាំងឡាយ នេះហៅថា “ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ យោគីនោះពិចារណានូវធម៌ទាំងអស់នោះដូច្នោះហើយ ក៏មានសេចក្ដីព្យាយាម មោះមុតដោយមិនរាថយ នេះហៅថា “វិរិយសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ យោគីនោះចំរើនសេចក្ដីព្យាយាមជាបន្ថែម ទៀត ក៏ធ្វើបីតិដែលបរិសុទ្ធឲ្យកើតឡើង នេះហៅថា “បីតិសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ ព្រោះកាយនិងចិត្តបរិបូណ៌ ដោយបីតិ កាយនិងចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏បាននូវសេចក្ដីស្ងប់ នេះហៅថា“បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ ព្រោះ សេចក្ដីស្ងប់ នេះ កាយរបស់យោគីក៏បាននូវសេចក្ដីសប្បាយហើយចិត្តរបស់យោគីក៏បាននូវសមាធិ នេះ ហៅថា “សមាធិ សម្ពោជ្ឈង្គ:”។ ព្រោះមានសមាធិ ចិត្តរមែងបានដល់ភាពជាកណ្តាល នេះហៅថា “ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ:”។ ព្រោះការបដិបត្តិសតិបដ្ឋាន៤ដូចបានពោលរួចមកហើយនេះ ពោជ្ឈង្គ:ទាំង៧ក៏ ឈ្មោះថាយោគីបានបំពេញ ដោយបរិបូណ៌ហើយ[26] ។

បុ        វិមុត្តិនិងវិជ្ជាឈ្មោះថា បុគ្គលបានបំពេញហើយដោយការបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧ យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        យោគីដែលបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧បានច្រើន រមែងបានក្នុងខណ:តែមួយនោះនូវបញ្ញាក្នុងមគ្គនិងផលក្នុង វិមុត្តិ។ ដូច្នេះព្រោះការបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧បញ្ញានិងវិមុត្តិឈ្មោះថាបុគ្គលបានបំពេញដោយប្រការ ដូច្នេះ[27]។

បុ       សង្ខារទាំងអស់ប្រកបដោយវិតក្ក:និងវិចារ:តាមសមគួរដល់ភូមិ។ បើដូច្នេះមែន ព្រោះហេតុអ្វីទើបមាន តែ វិតក្ក:ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវកំចាត់នៅក្នុងឤនាបាណស្សតិ តែពុំមានធម៌ដទៃទៀតត្រូវកំចាត់ផង?

វិ        ព្រោះនៅក្នុងទីនេះ វិតក្ក:ត្រូវប្រើនៅក្នុងន័យផ្សេង។ “ការឃ្លាតចេញពីគន្លង[28] ”ជាឧបសគ្គដល់សមាធិ (ឈាន) គឺវិតក្ក:នៅក្នុងន័យនេះឯង ដែលត្រូវកំចាត់ទៅ។

បុ       ព្រោះហេតុអ្វីទើប “ការប៉ះនឹងខ្យល់” ជាទីគួរឲ្យពេញចិត្ត?

វិ        ព្រោះថា “ការប៉ះនឹងខ្យល់”នេះ ធ្វើឲ្យចិត្តស្ងប់ ប្រៀបដូចជាការធ្វើឲ្យចិត្តរបស់តន្ត្រីករក្នុងសួគ៌ា(គន្ធព្វ)ស្ងប់ បាន ដោយសារសម្លេងដែលពិរោះដូច្នោះដែរ។ ការគិតដែលប្រុង“ឃ្លាតចេញពីគន្លង” រមែងត្រូវរម្ងាប់ ដោយការប៉ះនេះ។ ម៉្យាងទៀត ប្រៀបដូចជា បុគ្គល ដែលដើរទៅតាមច្រាំងទន្លេ ចិត្តរបស់គេរមែងតាំងមាំ ឆ្ពោះទៅកាន់ឤរម្មណ៍តែមួយ មិនរវើរវាយ ឥចឹងដែរ។ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបបានជាលោកសំដែង អំពីការរលត់ទៅនៃវិតក្ក:ទុក នៅ ក្នុងឤនាបា ណស្សតិ[29] ។

ចប់ ឤនាបាណស្សតិ

 ៨-មរណនុស្សតិ 
បុ       អ្វីគឺ “មរណនុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?

វិ        ការដាច់ទៅនៃជីវិតិន្ទ្រីយ៍ ហៅថាមរណ:។ ការរំលឹកដល់មរណ:នេះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺជាការ បដិបត្ដិ ការដាច់ទៅនៃជីវិតរបស់បុគ្គលគឺជាលក្ខណ:។ ភាវ:ដែលមិនគួរឲ្យពេញចិត្តគឺជារស។ សុខមាល ភាពគឺជា បទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់មរណនុស្សតិ? យោគីអ្នកបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីខ្វល់ ខ្វាយក្នុងកុសលកម្មជាន់ខ្ពស់ និងជាអ្នកមិនចូលចិត្តអកុសលធម៌ ជាអ្នកមិនសន្សែសន្សំនូវសំពត់ឤវនិងគ្រឿង តុបតែងទេ ជាអ្នកមិនកំណាញ់ ជាអ្នកមានឤយុវែង ជាអ្នកមិនប្រកាន់ខ្ជាប់លើវត្ថុទាំងឡាយ ជាអ្នកប្រកបដោយ អនិច្ច សញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា និងអនត្តសញ្ញា នៅជាសុខ និងចូលដល់អមតធម៌។ ពេលដែលមរណ: យោគីនោះរមែង មិនជា ទុក្ខព្រោះការវង្វេងភ្លេចសតិ។

           អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ? យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី គប្បីចូលទៅរកទីស្ងាត់ រក្សាចិត្តរបស់ខ្លួនទុក មានចិត្តមិន រវើរវាយ ពិចារណាសេចក្តីស្លាប់របស់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា៖ “ឤត្មាអញប្រាកដជាស្លាប់ ឤត្មាអញប្រាកដ ជាចូលដល់ឤណាចក្រនៃសេចក្តីស្លាប់ ឤត្មាអញប្រាកដជាមិនរួចពីស្លាប់ទេ” ដូចដែលលោកបានសំដែងទុកនៅ ក្នុងនេត្តិបទសូត្រ[30]ថា៖ “បើបុគ្គលត្រូវការចំរើនកម្មដ្ឋានដោយការពិចារណាសេចក្តីស្លាប់នោះ​ គួរគប្បីសម្លឹងមើល បុគ្គលដែលកំពុងតែត្រូវគេសម្លាប់ និងគួរដឹងឲ្យច្បាស់នូវហេតុនៃសេចក្តីស្លាប់នោះ”។

           មរណនុស្សតិក្នុងទីនេះមាន៤ប្រការគឺ:១-មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយកង្វល់ ២-មរណនុស្សតិ ដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយសេចក្តីខ្លាច ៣-មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយឧបេក្ខា និង៤-មរណនុស្សតិដែល ពាក់ពន្ធ័ទៅដោយបញ្ញា។

           ការបាត់បង់បុត្រដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយទុក្ខ កង្វល់។ សេចក្តីស្លាប់យ៉ាងទាន់ហន់របស់បុត្រដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ ទៅនឹង សេចក្តីខ្លាច។ ការដែលអ្នកដុតខ្មោចរំលឹកដល់សេចក្តីស្លាប់ ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅ ដោយ ឧបេក្ខា។ បុគ្គលកាលបើរំលឹកដល់ធម្មជាតិរបស់ពិភពលោក ហើយក៏កើតនូវសេចក្តីធុញទ្រាន់ ឈ្មោះថាមរណ នុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយបញ្ញា។ ក្នុងទីនេះ យោគីមិនគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយទុក្ខ កង្វល់ សេចក្តីខ្លាច ឬឧបេក្ខាទេ ព្រោះការចំរើននូវមរណនុស្សតិទាំងអស់នេះ មិនឤចកំចាត់នូវទុក្ខបានឡើយ។ សេចក្ដីទុក្ខជាវត្ថុដែលឤចកំចាត់បានព្រោះឤស្រ័យតែការបដិបត្តិ មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ ដោយបញ្ញាតែ ប៉ុណ្ណោះ។

           សេចក្តីស្លាប់(មរណ:) មាន៣យ៉ាងគឺ: សម្មុតិមរណ: សមុច្ឆេទមរណ: និងខណិកមរណ:។ អ្វីគឺ “សម្មុតិមរណ:”? គឺសេចក្តីស្លាប់ដែលគប្បីយល់បាននៅក្នុងភាសានិយាយធម្មតា(ដូចជាមនុស្សស្លាប់ សត្វស្លាប់ ជាដើម)នេះ ហៅថាសម្មុតិមរណ:។ “សមុច្ឆេទមរណ:” បានដល់“ការដែលព្រះអរហន្តលោកបានកាត់ចោល ហើយនូវកិលេសទាំងពួង”។ “ខណិកមរណ:” បានដល់ “ការអស់ទៅមួយខណ:នៃសង្ខារទាំងឡាយ[31]”។

           ម៉្យាងទៀតសេចក្តីស្លាប់មាន២យ៉ាងទៀតគឺ: អកាលមរណ: និងកាលមរណ:។ សេចក្តីស្លាប់ព្រោះការ ធ្វើអត្ដឃាត ព្រោះត្រូវគេសម្លាប់ ឬព្រោះជំងឺ ឬការស្លាប់ទាំងជីវិតនៅក្មេងខ្ចីដោយពុំមានហេតុផល ហៅថាអកាល មរណ:។ សេចក្តីស្លាប់ព្រោះអស់ឤយុ ឬព្រោះសេចក្តីជរា ហៅថាកាលមរណ:។ យោគីគប្បីរំលឹកដល់សេចក្តី ស្លាប់ទាំង២យ៉ាងនេះចុះ។

           ម៉្យាងវិញទៀត បុរាណាចារ្យលោកបានសំដែងវិធីបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ទុកចំនួន៨វិធី[32]  គឺ:

           -ដោយការប្រទល់មុខជាមួយនឹងឃាតករ(វធកបច្ចុបដ្ឋាន)

           -ដោយអវត្ដមាននៃហេតុដែលនាំឲ្យសំរេចកិច្ច(សម្បត្ដិវិបត្ដិតោ)[33]

           -ដោយការប្រៀបធៀប(ឧបសង្ហរណ:)

           -ដោយសេចក្តីថា កាយនេះជារបស់សាធារណ:នៃវត្ថុទាំងឡាយដ៏ច្រើន(កាយពហុសាធារណ:)

           -ដោយការចុះទន់ខ្សោយរបស់ឤយុ(ឤយុទុព្វល:)

           -ដោយការធ្វើឲ្យឃើញខុសគ្នានៃពេលវេលា(អទ្ធានបរិច្ឆេទ)

           -ដោយអវត្ដមាននៃនិមិត្ដ(អនិមិត្ដ:)

           -ដោយភាពខ្លីនៃខណ:(ខណ:បរិត្ត)

បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “វធកបច្ចុបដ្ឋាន” ដូចម្ដេច?

វិ        ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលត្រូវគេនាំទៅកាន់លានប្រហារ កាលបើបុគ្គលនោះសម្លឹងឃើញពេជ្ឈឃាត ទាញ ដាវចេញមកហើយរត់តាមខ្លួន បុគ្គលនោះក៏គិតថា៖ “បុរសនេះមានបំណងនឹងសម្លាប់ឤត្មាអញ អញ ប្រាកដជាត្រូវគេសម្លាប់បានគ្រប់ពេល អញប្រាកដជាត្រូវគេសម្លាប់បាននៅគ្រប់ជំហាន បើអញ ត្រឡប់ ថយក្រោយច្បាស់ជា់ត្រូវគេសម្លាប់ជាមិនខាន បើអញអង្គុយចុះក៏ប្រាកដជាត្រូវគេ សម្លាប់ បើឤត្មាអញ ដេកលក់ក៏នឹងត្រូវគេសម្លាប់ជាក់ជាពុំខាន”។ យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការប្រទល់មុខ ជាមួយ នឹងឃាតករ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “សម្បត្ដិវិបត្ដិ” ដូចម្តេច?

វិ        ពុំមានហេតុឬជំនាញណាមួយដែលឤចនឹងធ្វើជីវិតឲ្យទៅជាជីវិតអមត:បានទេ។ កាលបើព្រះអាទិត្យ​ឬព្រះច័ន្ទរះឡើងហើយ ពុំមានហេតុឬជំនាញណាដែលនឹងឤចធ្វើឲ្យព្រះឤទិត្យឬព្រះច័ន្ទនោះវិល ត្រឡប់ថយក្រោយវិញបានឡើយ។ យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “អវត្ដមាននៃហេតុដែល នាំឲ្យ សំរេចកិច្ច” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឧបសង្ហរណ:” ដូចម្តេច?

វិ        ពួកក្សត្រជាច្រើនដែលមានសម្បត្តិមហាសាលក្ដី ព្រះចៅចក្រពត្តិទាំងឡាយមានព្រះបាទមហា សុទស្សន: ដែលជាអ្នកមានឫទ្ធិអំណាច ព្រះបាទមន្ធាតុនិងចក្រពត្ដិដទៃទៀតដ៏ច្រើនក្ដី សុទ្ធតែដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ទាំងអស់។ ម៉្យាងទៀត មហាឥសីក្នុងសម័យបុរាណជាច្រើនរូប មានឥសីឈ្មោះវេស្សមិត្ត: និងឥសីយមតគ្គី ជាដើម សុទ្ធតែជាអ្នកមានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងក្លា ឤចបណ្តាលឲ្យភ្លើងនិងទឹកហូរចេញពី ខ្លួនរបស់លោកបាន យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែចូលទៅកាន់សភាពនៃសេចក្តីស្លាប់។ នៅក្នុងអតីតកាល ព្រះមហាសាវ័កទាំង ឡាយដូចជាព្រះសារីបុត្ដថេរ: ព្រះមហាមោគ្គលានថេរ: និងព្រះសាវ័កដទៃទៀត ជាច្រើន សុទ្ធតែជាអ្នក មានប្រាជ្ញានិងឤនុភាពដ៏ច្រើន ក៏ចូលទៅដល់ស់ភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ដូចគ្នា។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាច្រើនអង្គ ដែលជាអ្នកត្រាស់ដឹ់ងដោយពុំមានគ្រូឤចារ្យ និងជាអ្នកប្រកបដោយគុណ ធម៌គ្រប់ប្រការទាំងពួង ក៏ព្រះអង្គ ចូលដល់ភាវ:នៃសេចក្ដីស្លាប់ដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ព្រះតថាគតអរហន្ដ សម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គ ជាអ្នកដែលគ្មាន នរណាប្រៀបផ្ទឹមបាន ទ្រង់ប្រកបដោយវិជ្ជានិងចរណ: ព្រះអង្គ ដល់ហើយនូវត្រើយ នៃសេចក្ដីល្អ ព្រះតថាគតទាំងអស់អង្គនោះក៏សុទ្ធតែចូលទៅដល់ សភាពនៃសេចក្ដី ស្លាប់ដូចគ្នា។ ឤត្មា អញជាអ្នកមានឤយុខ្លី តើនឹងគេចវេសពីការចូលទៅកាន់សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ ម្ដេចនឹងបាន? យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយ វិធី “ការប្រៀបធៀប” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “កាយពហុសាធារណ:” ដូចម្ដេច?

វិ        ព្រោះខ្យល់និងស្លេស្ម៍ដើរខុសប្រក្រតី សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ក៏នឹងឤចសំរេចបាន។ ព្រោះការបៀតបៀន របស់ដង្កូវជាច្រើន ឬព្រោះដាច់ទឹ់កនិងឤហារ សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ ព្រោះតែត្រូវពស់ចឹក ត្រូវក្អែប ម្រោមព្រះ ឬកណ្ដុរខាំ សេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ ព្រោះត្រូវសឹង្ហ ខ្លា ឬខ្លាដំបងខាំ ឬត្រូវបិសាចឤក្រក់(នាគ)ចោមវាយ ឬគោវ័ធ សេចក្ដីស្លាប់ក៏​មានឈ្មោះថា បានសំរេចហើយ។ ត្រូវមនុស្សឬអមនុស្សសម្លាប់ សេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ យោគី បដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធីដែលថា “កាយនេះជារបស់សាធារណ:នៃវត្ថុទាំងឡាយ ដ៏ច្រើន” ដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឤយុទុព្វល:” ដូចម្ដេច?

វិ        យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឤយុទុព្វល:” បាន២យ៉ាងគឺ: ដោយការដែលឤយុត្រូវបានដាក់ ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ:ដែលគ្មានអំណាច និងដោយការពឹងពាក់ទៅលើវត្ថុដែលគ្មានអំណាចនោះ ធ្វើឲ្យ កើតឡើង នូវសភាពទន់ខ្សោយនៃឤយុ។

សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងដុំពពុះទឹក ដើមចេក និងក្រពេញទឹកដែលប៉ោងឡើងព្រួចៗ             

បុ        តើ “ឤយុដែលទន់ខ្សោយព្រោះត្រូវបានដាក់ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ:ដែលគ្មានអំណាច” មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        កាយនេះពុំមានសារ:ទេ ដូចលោកបានសំដែងទុកហើយដោយការប្រៀបធៀបទៅនឹងដុំពពុះទឹក ដោយ ការ ប្រៀបធៀបទៅនឹងដើមចេក និងដោយការប្រៀបធៀបទៅនឹងក្រពេញទឹកដែលប៉ោងឡើងព្រួចៗ[34]  ព្រោះវាទទេពីការពិត និងប្រាសចាកពីការពិត។ ព្រោះការដែលវាត្រូវបានដាក់ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ: ដែលពុំមាន អំណាចនេះឯង ទើបឤយុជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ។

បុ        តើ “ឤយុដែលទន់ខ្សោយព្រោះការពឹងពាក់ទៅលើវត្ថុដែលគ្មានអំណាចនោះ” មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        ឤយុ(ជីវិត)នេះ ត្រូវបានរក្សាទុកដោយខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ដោយមហាភូតរូប៤ ដោយ ទឹកផឹកនិងឤហារ ដោយឥរិយាបថ៤ និងដោយឧណ្ហភាព។ ព្រោះពឹងពាក់ឤស្រ័យ ទៅលើ វត្ថុដែលគ្មាន អំណាចយ៉ាងដូច្នេះឯង ទើបឤយុជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការចុះទន់ខ្សោយរបស់ឤយុ២យ៉ាង” ដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “អទ្ធានបរិច្ឆេទ” ដូចម្ដេច?

វិ        សព្វសត្វដែលកើតមកហើយក្នុងអតីត(ជួបសេចក្ដីស្លាប់ហើយ) ក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ សត្វស្ទើរតែទាំងអស់ ចូលដល់សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ដោយមានឤយុមិនដល់១០០ឆ្នាំទេ។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការធ្វើឲ្យឃើញខុសគ្នានៃពេលវេលា” យ៉ាងដូច្នេះ។ ម៉្យាងទៀត យោគីនោះគួរបដិបត្ដិដូច នេះគឺ: “ឤត្មាអញសង្ស័យថា តើវាឤចទៅកើតឬទេដែលឤត្មាអញនឹងមានជីវិតរស់នៅរហូតដល់យប់ នេះនិងថ្ងៃនេះ? ឤត្មាអញសង្ស័យថា តើក្នុងពេលនោះ អញឤចគិតដល់ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះ​ដ៏មានព្រះភាគបានដែរ ឬទេហ្ន៎? តើឤត្មាអញឤចមានឱកាសដូច្នោះដែរឬទេ? ឤត្មាអញសង្ស័យថា តើអញឤចមានជីវិតរស់នៅ បានត្រឹមតែមួយថ្ងៃទេដឹង? ឬមានជីវិតរស់នៅ់បានត្រឹមតែកន្លះថ្ងៃ ឬសូម្បី ត្រឹមតែមួយខណ:ទេដឹង? តើឤត្មាអញឤចមានជីវិតនៅបានយូរល្មមនឹងបរិភោគឤហារបានមួយពេល ឬកន្លះពេល ឬសូម្បីតែជាពេល ដែលល្មមនឹងបរិភោគឤហារបាន៤-៥ម៉ាត់ឬទេ? តើឤត្មាអញឤចមាន ជីវិតរស់នៅយូរល្មមនឹងដកដង្ហើម ចេញ ក្រោយពីដកដង្ហើមចូលបានឬទេ? តើឤត្មាអញឤចមានជីវិត រស់នៅយូរល្មម នឹងដកដង្ហើមចូល ក្រោយពីដកដង្ហើមចេញបានឬទេ?[35] ។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការធ្វើឲ្យឃើញខុសគ្នានៃ ពេលវេលា” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “អនិមិត្ដ:” ដូចម្ដេច?

វិ        ពុំមានគ្រឿងសំគាល់សោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះហើយ ទើបពុំមានពេលវេលាដែលបានកំណត់ទុក សំរាប់សេចក្ដីស្លាប់។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី“អវត្ដមាននៃនិមិត្ដ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ខណ:បរិត្ត:[36] ” ដូចម្ដេច?

វិ        បើយោគីពិនិត្យពិច័យមើលហេតុរបស់បច្ចុប្បន្ន តែមិនពិនិត្យពិច័យមើលហេតុរបស់អតីត និងអនាគត ទេ នោះ សត្វទាំងឡាយស្ថិតនៅបានត្រឹមតែមួយខណ:ចិត្ដប៉ុណ្ណោះ។ ដូច្នេះ សត្វទាំងឡាយសុទ្ធតែលិច ទៅក្នុងចិត្ដខណ:ទាំងអស់ ដូចដែលលោកបានសំដែងទុកក្នុងគម្ពីរព្រះអភិធម្មថា៖ “នៅក្នុងខណ:ចិត្ដនៃ អតីត មិនមានអ្នកធ្លាប់រស់ មិនមានអ្នកកំពុងរស់ មិនមានអ្នកដែលនឹងរស់ទេ។ នៅក្នុងខណ:ចិត្ដនា អនាគត មិនមានអ្នកធ្លាប់រស់ មិនមានអ្នកកំពុងរស់ មិនមានអ្នកដែលនឹងរស់ទេ។ នៅក្នុងខណ:ចិត្ដ នាបច្ចុប្បន្ន មិនមាន អ្នកធ្លាប់រស់ មិនមានអ្នកដែលនឹងរស់ គឺមានតែអ្នកដែលកំពុងរស់ប៉ុណ្ណោះ[37] ។

           ម៉្យាងទៀតលោកបានពោលទុកក្នុងគាថានេះថា៖

“ជីវិតនិងអត្ដភាព ការសោកសៅ សេចក្ដីសុខ និងអ្វីៗទាំងអស់

រួមនៅក្នុងខណ:ចិត្ដតែមួយ ដែលខណ:នោះកន្លងទៅយ៉ាងឆាប់រហ័ស

ក្នុងអនាគតពុំមានអ្វីកើតឡើងទេ បុគ្គលមានជីវិតរស់នៅតែក្នុងបច្ចុប្បន្ន

កាលបើចិត្ដរលត់ ពិភពលោក [38]ក៏បែករលត់ទៅដែរ។ “ទីបំផុតនៃលោក គឺយ៉ាងដូច្នេះឯង”។

           យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី“ភាពខ្លីនៃខណ:” យ៉ាងដូច្នេះ។ យោគីនោះបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធីទាំងនេះ និងចំរើននូវវិរោធសញ្ញា(ការដឹងថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ)។ ព្រោះឤស្រ័យការស្ទាត់ជំនាញ ក្នុងវិរោធសញ្ញានិងក្នុងសតិ ចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏គ្មានអ្វីមករុកកួន។ កាលបើចិត្ដគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគី នោះក៏រមែងឤចបំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ទាំងពួង និងធ្វើអង្គឈានឲ្យកើតឡើង និងបានដល់នូវឧបចារ សមាធិ។

បុ        អនិច្ចសញ្ញា និងមរណនុស្សតិ ខុសប្លែកគ្នាដូចម្ដេច?

វិ        ការដឹងនូវការរលត់ទៅនៃខ័ន្ធទាំងឡាយ(នាមរូប) ហៅថាអនិច្ចសញ្ញា។ ការមានសតិក្នុងការបែកធ្លាយ នៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ ហៅថាមរណនុស្សតិ។ ការបដិបត្ដិអនិច្ចសញ្ញា និងអនត្ដសញ្ញា ហៅថាការកំចាត់ មាន:។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិរមែងឤចចូលដល់អនិច្ចសញ្ញា និងទុក្ខសញ្ញា ដោយការគិតដល់ការ ដាច់ទៅនៃជីវិត និងការរលត់ទៅនៃចិត្ដ។ ទាំងអស់នេះ គឺជាការខុសប្លែកគ្នារវាងអនិច្ចសញ្ញា នឹង មរណនុស្សតិ។

ចប់ មរណនុស្សតិ

 ៩-កាយគតាសតិ 
បុ       អ្វីគឺ “កាយគតាសតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?

វិ        ការរំលឹកបាន ដែលទាក់ទងទៅនឹងលក្ខណ:របស់កាយហៅថាកាយគតាសតិ។ ការរំលឹកបាននោះ គឺជា សតិ និងជាសម្មាសតិ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបអំពីកាយគតាសតិដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះចុះ។ ការស្ងប់នៃចិត្ដ នៅក្នុងសតិនោះគឺជាការបដិបត្ដិ។ ការប្រាកដចេញមកនៃធម្មជាតិរបស់កាយគឺជាលក្ខណ:។ ការដឹងអំពី កាយថាជារបស់ដែលមិនគួរជាទីពេញចិត្ដគឺជារស។ ការសំដែងឲ្យឃើញអំពីលក្ខណ:មិនពិតគឺជា បទដ្ឋាន[39]

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់កាយគតាសតិ? យោគីអ្នកបំពេញកាយគតាសតិជាអ្នកមានការអត់ធន់ ឤចទ្រាំ សម្លឹងមើលវត្ថុដែលគួឲ្យខ្លាច និងឤចទ្រាំនឹងកម្ដៅឬរងារជាដើមបាន។ យោគីនោះប្រកបដោយអនិច្ចសញ្ញាអនត្ដ សញ្ញា អសុភសញ្ញា និងទោមនស្សសញ្ញា បានដល់នូវឈានទាំង៤ដោយងាយ មានទិដ្ឋិថ្លាច្បាស់អំពីធម៌ ទាំង ឡាយ មានសេចក្ដីរីករាយក្នុងការបដិបត្ដិ នៅជាសុខ និងចូលដល់ភាពជាអមត:។

           អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ? យោគីដែលទើបបដិបត្ដីថ្មី គប្បីចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ អង្គុយចុះ និងរក្សាចិត្ដរបស់ខ្លួន។ កាលបើចិត្ដមិនមានអ្វីមករុកកួន យោគីក៏ចំរើននូវកម្មដ្ឋានដោយពិចារណាធម្មជាតិរាងកាយរបស់ខ្លួន។ យោគីនោះ បំពេញកាយគតាសតិយ៉ាងដូច្នេះ។

ឤការ:៣២ របស់រាងកាយ

           កាយនេះប្រកបដោយ សក់ រោម ក្រចក ធ្មេញ ស្បែក សាច់ សរសៃ ឆ្អឹង ខួរក្នុងឆ្អឹង លំពែង ថ្លើម បេះដូង ក្រពះ សួត ប្រមាត់ វាវ ខ្លាញ់ខាប់ ខ្លាញ់រាវ ខួរក្បាល[40]  ឤហារថ្មី ពោះវៀនធំ ពោះវៀនតូច ឤហារចាស់ ទឹកមូត្រ ខ្ទុះ ឈាម ស្លេស្ម៍ ញើស ទឹករំអិល ទឹកភ្នែក ទឹកសម្បោរ និងទឹកមាត់ ដែលសុទ្ធតែមិនបរិសុទ្ធ។

           ជាដំបូង យោគីថ្មីគួរទន្ទេញឲ្យចាំនូវចំណែករបស់រាងកាយទាំង៣២ចំណែកនេះឲ្យបានចាំ ទាំងជាបែប ធម្មតា(អនុលោម) និងបែបបញ្ច្រាស(បដិលោម)។ គប្បីទន្ទេញឲ្យចាំនិងពិចារណានូវចំណែកទាំង៣២នេះ ជានិច្ច។ គប្បីទន្ទេញឲ្យបានចាំស្ទាត់ល្អ និងពិចារណាជានិច្ច។ បន្ទាប់មក គប្បីឆ្លុះបញ្ចាំងនូវចំណែកទាំងនោះនៅ ក្នុងចិត្ដ ដោយវិធី៤យ៉ាងគឺ: ដោយពណ៌ ដោយការបង្កបង្កើត ដោយរូប និងដោយសណ្ឋាន។ យោគីឤចជ្រើស រើស ប្រកបដោយការវិនិច្ឆ័យដោយល្អ នូវនិមិត្ដមួយ ឬច្រើនជាងនោះក៏បាន ហើយក៏កំណត់នូវនិមិត្ដដែលគ្រោត គ្រាត។ ដោយឤការ:យ៉ាងនេះ យោគីឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងបាននូវការបង្អោនរបស់ការគិត៣យ៉ាងគឺ ការគិតដែល ទាក់ទង ទៅនឹងពណ៌ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងភាពជារបស់មិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ និងការគិតដែលទាក់ទងទៅ នឹង ឤកាស។ កាលបើធ្វើនិមិត្ដឲ្យកើតឡើងបានដោយពណ៌ យោគីនោះឤចបំពេញឈានបានដោយស្រួល ដោយ ឤស្រ័យវណ្ណកសិណ។ កាលបើធ្វើនិមិត្ដឲ្យកើតឡើងបានដោយភាពជារបស់មិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ យោគី នោះឤច បំពេញឈានបានដោយស្រួល ដោយការពិចារណានូវភាពមិនបរិសុទ្ធ។ កាលបើធ្វើនិមិត្ដឲ្យកើតឡើង បានដោយ ឤកាស យោគីនោះឤចបំពេញឈានបានដោយស្រួល ដោយការពិចារណាធាតុ។ បើសិនជាបដិបត្ដិ ដោយការ សម្លឹងកសិណ យោគីនោះនឹងបានសំរេចដល់ចតុត្ថជ្ឈាន។ បើសិនជាបដិបត្ដិដោយការពិចារណានូវ ភាពមិន បរិសុទ្ធ យោគីនោះនឹងបានសំរេចបឋមជ្ឈាន។ បើសិនជាបដិបត្ដិដោយការពិចារណាធាតុ យោគីនោះ នឹងបាន សំរេចឧបចារ ឈាន។

           ក្នុងទីនេះ បុគ្គលទោសចរិត ធ្វើនិមិត្ដឲ្យប្រាកដបានដោយពណ៌។ បុគ្គលរាគចរិត ធ្វើនិមិត្ដឲ្យប្រាកដ បានដោយភាពជារបស់មិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ។ បុគ្គលពុទ្ធិចរិត ធ្វើនិមិត្ដឲ្យប្រាកដបានដោយធាតុ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គល ទោសចរិតគួរបំពេញឈានដោយសម្លឹងពណ៌ បុគ្គលរាគចរិតគួរបំពេញឈានដោយសម្លឹងនូវភាពជារបស់មិនគួរ ឲ្យចូលចិត្ដ ហើយបុគ្គលពុទ្ធិចរិតគួរបំពេញឈានដោយសម្លឹងធាតុ។

ការរំលឹកដោយវិធី១៣យ៉ាង

           មួយវិញទៀត យោគីគប្បីរំលឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធីពិចារណា១៣យ៉ាងគឺ: ដោយ គ្រាប់

ពូជ ដោយកន្លែង ដោយបច្ច័យ ដោយការជ្រាបលេច ដោយការកកើតឡើងតាមលំដាប់ ដោយក្រុមដង្កូវ  ដោយ តំណ[41]  ដោយជាទីរួមប្រជុំ ដោយជាភាពស្មោកគ្រោក ដោយជាភាពមិនបរិសុទ្ធ ដោយការពឹងឤស្រ័យគ្នា ដោយ ការមិនចេះតបស្នងគុណ និងដោយប្រការកំណត់[42] ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី “គ្រាប់ពូជ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        កាយនេះកើតឡើងពីគ្រាប់ពូជដែលមិនបរិសុទ្ធគឺមាតានិងបិតា រមែងពុកបាក់ទៅដូចជាគ្រាប់ កោសាតកី[43]។ កាយនេះមិនបរិសុទ្ធទេ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី (ប្រៀបធៀបទៅនឹង) “គ្រាប់ពូជ” យ៉ាងនេះចុះ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី “កន្លែង” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        កាយនេះពុំមែនកើតមកពីផ្កាឧប្បល[44]  ផ្កាកុមុទុ[45] ឬផ្កាបុណ្ឌរីក[46] ទេ។ កាយនេះកើតមកពីកន្លែងដែល ភាពមិនបរិសុទ្ធ ក្លិនស្អុយ និងមិនស្អាត ប្រមូលផ្ដុំគ្នា។ កាយនេះដេកក្នុងគ៌ភពីឆ្វេងទៅស្ដាំ ផ្អែកលើឆ្អឹង ខ្នងរបស់មាតា ហើយហ៊ុំព័ទ្ធទៅដោយភ្នាស។ កន្លែងនោះមិនបរិសុទ្ធទេ ហេតុនេះទើបកាយនេះមិន បរិសុទ្ធដែរ។ យោគីគួរលំឱននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី (ពិចារណាលើ)“កន្លែង” យ៉ាងនេះ ចុះ[47] ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “បច្ច័យ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        កាយនេះ មិនមែនចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយមាស ដោយប្រាក់ ឬរតនវត្ថុទេ ហើយក៏មិនបានចំរើនធំធាត់ឡើង ដោយឤស្រ័យខ្លឹមច័ន្ទ ឬក្រឹស្នា ជាដើមនោះដែរ។ កាយនេះចំរើនធំឡើងក្នុងគ៌ភរបស់មាតាដែលប្រកប ទៅដោយទឹកសំបោរ ទឹកមាត់ និងទឹកភ្នែកដែលមាតាលេបចូលទៅ។ រាងកាយនេះត្រូវចិញ្ចឹមដោយ ឤស្រ័យ ឤហារនិងទឹកដែលមានក្លិនស្អុយ មិនស្អាត ដែលផលិតឡើងនៅក្នុងផ្ទៃរបស់មាតា។ បាយ ទឹកដោះ សណ្ដែក ទឹកសម្បោរ ទឹកមាត់ និងស្លេស្ម៍ ដែលមាតាលេបចូលទៅ បានបង្កើតជាចំណែកនៃ រាងកាយ នេះ។ ដូច្នេះ កាយនេះត្រូវបានចិញ្ចឹមឲ្យធំធាត់ឡើងដោយឤស្រ័យវត្ថុរាវដែលមានក្លិនស្អុយ និងមិនស្អាត។  យោគីគួរលំឤេននឹកដល់ល់ក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ពិចារណាជាបែប) “បច្ច័យ” យ៉ាងនេះចុះ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ការជ្រាបលេច” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        កាយនេះប្រៀបដូចជាបាវស្បែកដែលមានប្រហោងជាច្រើន សំរាប់បញ្ចេញវត្ថុមិនស្អាត និងទឹកមូត្រ។ រាង កាយនេះពោរពេញទៅដោយវត្ថុមិនស្អាត និងទឹកមូត្រ។  រាងកាយនេះគឺជាទីប្រមូលផ្ដុំនៃទឹក និង ឤហារ ដែលលេបចូលទៅ ជាទីរួមរបស់សំបោរ ទឹកមាត់ វត្ថុមិនស្អាត និងទឹកមូត្រ។ របស់មិនស្អាត ផ្សេងៗទាំង នេះជ្រាបលេចចេញពីមុខរបួសទាំង៩[48] ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយ ដោយវិធី(ប្រៀប ធៀបទៅនឹង) “ការជ្រាបលេចចេញ” យ៉ាងនេះចុះ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី“ការកកើតឡើងតាមលំដាប់” ដូចម្ដេច?

វិ        កាយទាំងនេះកកើតឡើងខ្លួនឯងជាលំដាប់ឤស្រ័យដោយកម្មពីអតីតគឺ៖

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១ កលល: កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២ អព្វុទ: កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៣ បេសិ កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៤ ឃន: កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៥ បញ្ចសាខា  កកើតឡើង 

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៦ ចំណែកប្រកបទាំង៤ កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៧ ចំណែកប្រកប៤ទៀត កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៨ ចំណែកប្រកប២៨ កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៩ និងទី១០ ឆ្អឹងខ្នង កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១១ ឆ្អឹង៣០០កំណាត់ កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១២ មានចំណែកប្រកប៨០០ កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៣ មានចំណែកប្រកប៩០០ កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៤ មានដុំសាច់១០០ដុំ កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៥ មានឈាម កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៦ មានក្រពះឤហារ        កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៧ មានស្បែក កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៨ មានពណ៏ស្បែក កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី១៩ ខ្យល់ដែលកើតពីកម្ម បក់ទៅពេញរាងកាយ

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២០ មានរន្ធទាំង៩ កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៥ មានស្បែក ១៧,០០០ចំរៀក កកើតឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៦ រាងកាយមានភាពរឹងមាំ

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៧ រាងកាយមានកម្លាំង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៨ មានរោមចំនួន៩៩,០០០ ដុះឡើង

-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៩ រាងកាយមានភាពពេញលេញគ្រប់យ៉ាង

           មួយវិញទៀតលោកបានពោលទុកថា ក្នុងសប្ដាហ៍ទី៧ រាងកាយរបស់ទារកមានសភាពពេញលេញ គ្រប់ហើយ ដោយក្បាលអែនទៅក្រោយស្ថិតក្នុងលក្ខណ:កើយខ្នើយ។ ក្នុងសប្តាហ៍ទី៤២ ព្រោះឤស្រ័យខ្យល់ ដែលកើតពីកម្ម ទារកនោះក៏ត្រឡប់រាងកាយបញ្ច្រាសទិសវិញដោយបញ្ឈរជើងឡើងលើ ក្បាលសំយុងចុះក្រោម និងរំកិលទៅកាន់ទ្វារកំណើត។ ទារកនោះកើតចេញមកក្នុងពេលនោះឯង ដែលមនុស្សលោកតែងតែហៅថា សត្វ។ យោគីលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី(ពិចារណាតាមបែបជា)“ការកកើតឡើងតាម លំដាប់”  ដូច្នេះចុះ[49]។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី “ក្រុមដង្កូវ”យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        កាយនេះត្រូវក្រុមដង្កូវ៨០,០០០ រុកកកេរស៊ី។ 

           ដង្កូវដែលនៅលើសក់ហៅថា“ចៃ”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅលើលលាដ៏ក្បាលហៅថា“អង្គែ”។ ដង្កូវ ដែល ឤស្រ័យនៅក្នុងខួរក្បាលហៅថា“ពួកធ្វើឲ្យឆ្កួត”។ ដង្កូវនៅក្នុងក្រុមនេះមាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ឧកុរិម្ព:” ទី២ហៅ ថា“សិពរ:” ទី៣ហៅថា“ទរក:” និងទី៤ហៅថា“ទកសិរ:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងភ្នែកហៅថា“ដង្កូវ រុកភ្នែក”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងត្រចៀកហៅថា“ដង្កូវរុកត្រចៀក”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅឯច្រមុះហៅថា “ដង្កូវរុក ច្រមុះ”។ ដង្កូវក្នុងក្រុមនេះមាន៣ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“រុក:មុក:” ទី២ហៅថា“អ:រុក:”[50]  និងទី៣ហៅថា “ម:ន:មុរុក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងអណ្ដាតហៅថា“មុក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនឹងគល់អណ្ដាតហៅថា “មោតន្ដ:”។ ដង្កូវ ដែលឤស្រ័យនឹងធ្មេញហៅថា“កុព:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅនឹងជើងធ្មេញហៅថា“ឧព:កុព:” ដង្កូវដែលឤស្រ័យ នៅបំពង់កហៅថា“អ:ព:ស:ក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅឯដងកមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “រោក:រ:” និងទី២ ហៅថា“វិរោក:រ:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅតាមសរសៃរោមតាមខ្លួនហៅថា“ដង្កូវរុករោម”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យ នឹងក្រចកហៅថា“ដង្កូវរុកក្រចក”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅតាមស្បែកមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “តុន:” និងទី២ ហៅថា“តុនន្ទ:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនឹងឧរុប្រាចីមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“វិរម្ព:” និងទី២ហៅថា “ម:វិរម្ព:”។ ដង្កូវ ដែលឤស្រ័យនៅតាមសាច់មាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“អ:រ:ព:” និងទី២ហៅថា“រ:ព:”។ ដង្កូវ ដែលឤស្រ័យ នៅតាមឈាមមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ព:រ:” និងទី២ហៅថា“ព:ទ:រ:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅ តាមសរសៃ ក្នុងរាងកាយមាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“រោត:រ:” ទី២ហៅថា“កិត:ព:” ទី៣ហៅថា“ព:រ:វ:ត:រ:” និងទី ៤ហៅថា “រ:ន:វ:រ:ន:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងសរសៃឈាមហៅថា“ក:រិកុន:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យ នឹងគល់ សរសៃឈាមមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“សិវ:រ:” និងទី២ហៅថា“ឧព:សិសិរ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យ តាមឆ្អឹង មាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ក:ឆិពិទ:” ទី២ហៅថា“អ:ន:ពិទ:” ទី៣ហៅថា“ឆិរិទ:ពិទ:” និងទី៤ហៅថា “ក:ឆិគោករ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅតាមខួរឆ្អឹងមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ពិស:” និងទី២ហៅថា“ពិស: សិរ:”។ ក្រុមដង្កូវ ដែលឤស្រ័យនៅតាមលំពែងមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“និរ:” និងទី២ហៅថា“ពិត:”។ ក្រុមដង្កូវ ដែលឤស្រ័យ នៅឯបេះដូងមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“សិពិត:” និងទី២ហៅថា“ឧព:ទ:ពិត:”។ ក្រុមដង្កូវដែល  ឤស្រ័យនៅ គល់បេះដូង មាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“មន្ក:” និងទី២ហៅថា“សិរ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅ ក្នុងខ្លាញ់ មាន២ជំពូកគឺ  ទី១ហៅថា“ក:រ:” និងទី២ហៅថា“ក:រ:សិរ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលនៅក្នុងក្រពះនោមមាន២ ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ពិក:រ:” និងទី២ហៅថា“ម:ហ:ករ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅគល់ក្រពះនោមមាន២ ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“ក:រ:” និងទី២ហៅថា “ក:រ:សិរ:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅពោះមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅ ថា“រ:ត:” និងទី២ហៅថា“ម:ហ:រ:ត:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងពោះវៀនតូចមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “សោរ:ត:” និងទី២ហៅថា“ម:ហ:រ:ត:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅឯគល់ពោះវៀនតូចមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅ ថា“សិព:” និងទី២ហៅថា“ម:ហ:សិព:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងពោះវៀនធំមាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “អ:ន:ពក:” និងទី២ហៅថា“ក:ព:ព:ក:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងក្រពះមាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា “ឧជុក:” ទី២ហៅ ថា“ឧស:ព:” ទី៣ហៅថា“ឆិស:ព:” និងទី៤ហៅថា“សេន:សិព:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅ ក្នុងគភ៌ដែលចាស់ មាន៤ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“វ:ក:ន:” ទី២ហៅ ថា“ម:ហ:វ:ក:ន:” ទី៣ហៅថា“ឧន:ព:ន:” និង ទី៤ហៅថា“បុន:ម:ក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅនឹងទឹកប្រម៉ាត់ហៅថា “ហិត:សោក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅ នឹងទឹកមាត់ហៅថា “សេន:ក:”។  ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅក្នុងញើសហៅថា“សុទ:ស:ក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យ នឹងខ្លាញ់រាវហៅថា “ជិទ:ស:ក:”។ ដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅនឹងថាមពល[51] មាន២ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“សុព:ក:ម:” និងទី២ហៅថា “ស:ម:កិត:”។ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅតាមគល់ថាមពលមាន៣ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“សុក:មុក:”  ទី២ ហៅថា “ទ:រុក:មុក:” និងទី៣ហៅថា“ស:ន:មុក:”។

           ក្រុមដង្កូវទាំងអស់មាន៥ពួក[52] គឺ: ពួកដែលឤស្រ័យនៅនឹងផ្នែកខាងមុខរបស់កាយនិងខាំទំពារផ្នែក ខាងមុខរបស់កាយ។ ពួកដែលឤស្រ័យនៅឯផ្នែកក្រោយរបស់កាយនិងខាំទំពារផ្នែកខាងក្រោយរបស់កាយ។ ពួក ដែលឤស្រ័យនៅផ្នែកខាងឆ្វេងរបស់កាយនិងខាំទំពារផ្នែកខាងឆ្វេងរបស់កា់យ។ ពួកដែលឤស្រ័យនៅផ្នែកខាង ស្ដាំរបស់កាយនិងខាំទំពារផ្នែកខាងស្ដាំរបស់កាយ។ ពួកដង្កូវទាំងអស់នេះហៅថា“ចន្ទ:សិរ:, សិន:ក:សិរ:, និង ហុចុរ: ជាដើម៘ ក្រុមដង្កូវដែលឤស្រ័យនៅឯរន្ធខាងក្រោមមាន៣ជំពូកគឺ ទី១ហៅថា“កុរុកុល:យុយុ” ទី២ ហៅថា“ស:រ:យុ” និងទី៣ហៅថា“កន្ទុព:ទ:”។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ពិចារណា ពី) “ក្រុមដង្កូវ” ដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “តំណ” យ៉ាងដូចម្ដេច ?

វិ        ឆ្អឹងបាតជើងតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងស្មង ឆ្អឹងស្មងតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងដើមភ្លៅ ឆ្អឹងដើមភ្លៅតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹង ត្រគាក ឆ្អឹងត្រគាកតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងខ្នង ឆ្អឹងខ្នងតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងស្មា ឆ្អឹងស្មាតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងដើមដៃ ឆ្អឹងដើមដៃ តភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងក ឆ្អឹងកតភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងលលាដ៏ក្បាល ឆ្អឹងលលាដ៏ក្បាលតភ្ជាប់ទៅនឹង ឆ្អឹងថ្ពាល់ ឆ្អឹង ថ្ពាល់តភ្ជាប់ទៅនឹងធ្មេញ។ កាយនេះមិនស្អាតទេ គឺជាទីតភ្ជាប់នៃឆ្អឹងនិងហុំព័ទ្ធដោយ ស្បែក ដើម្បីធ្វើឲ្យ កាយនេះនៅគង់វង្សនិងពេញលេញ។ កាយនេះកើតចេញពីកម្ម។ ពុំមានអ្នកណា សាងកាយនេះទេ។ យោគី គួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ពិចារណាអំពី) “តំណ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

ឆ្អឹងរបស់កាយ

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ជាទីរួមប្រជុំ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        ឆ្អឹងក្បាលមាន៩ដុំ ឆ្អឹងថ្គាមមាន២ដុំ ធ្មេញមាន៣២ ឆ្អឹងកមាន៧កំណាត់ ឆ្អឹងជំនីរមាន១៤ ឆ្អឹងចំហៀង មាន២៤ ឆ្អឹងខ្នងមាន១៨កំណាត់ ឆ្អឹងត្រគាកមាន២ ឆ្អឹងដៃមាន២៤កំណាត់ ឆ្អឹងជើងមាន៦៤កំណាត់ ឆ្អឹងខ្ចីដែលជាប់នៅនឹងសាច់មាន៦៤ដុំ ឆ្អឹង៣០០កំណាត់នេះ និងសរសៃ៨០០ឬ៩០០សរសៃនេះ តភ្ជាប់ គ្នា ទៅវិញទៅមក។ សាច់ដុំមាន៩០០បន្ទះ ស្បែកមាន១៧,០០០បន្ទះ សក់មាន៨,០០០,០០០សរសៃ។ រោម តាមខ្លួនមាន៩៩,០០០សរសៃ រន្ធ(តាមរាងកាយ)មាន៦០រន្ធ ក្រុមដង្កូវ៨០,០០០ ទឹកប្រមាត់ ទឹកមាត់ និងខួរក្បាល គិតក្នុង១មុខជាទំងន់ គឺមានទំងន់១បលត: ស្មើនឹង៤រីយ៉ូ ក្នុងប្រទេសរីយ៉ូ។ ឈាមមានទំងន់ ១អត្ថ: ក្នុងប្រទេសរីយ៉ូនេះគឺមានទំងន់៣សូ។ វត្ថុទាំងឡាយ និងរូបផ្សេងៗទាំងអស់នេះ គ្រាន់តែជាគំនរនៃ វត្ថុដែលមិនស្អាត ជាទីប្រជុំនៃទឹកមូត្រតែប៉ុណ្ណោះ ដែលហៅថារាងកាយនេះ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់ លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ពិចារណាពី) “ជាទីរួមប្រជុំ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយ “ភាពស្មោកគ្រោក” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        បុគ្គលចូលចិត្ដភាពស្អាតជាទីបំផុត។ វត្ថុទាំងឡាយដែលបុគ្គលគិតថាស្អាតនោះ ព្រោះគឺដើម្បីតាក់តែង សំអិតសំឤងខ្លួនឲ្យស្អាត ដូចជាទឹកអប់ គ្រឿងខាត់ស្បែក ម្សៅ សំលៀកបំពាក់ដែលស្រស់សង្ហារ គ្រែពូក ខ្នើយ កន្ទេល កំរាលដែលប្រីសំរាប់ដេក-អង្គុយ ខ្នើយកល់ ផួយ ពិដាន កំរាលពូក ឤហារ ផ្សេងៗ និងទឹក កន្លែងស្នាក់ឤស្រ័យ និងទ្រព្យសម្បត្ដិជាដើម។ បុគ្គលរមែងសម្ដែងនូវចំណូលចិត្ដជា ខ្លាំងកាលពីដំបូង តែ លុះយូរទៅក៏ប្រែជាមិនចូលចិត្ដវិញ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់ កាយដោយវិធី(ប្រៀបធៀប ថា) “ជាគ្រឿងស្មោកគ្រោក” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

ភាពមិនបរិសុទ្ធរបស់កាយ

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ជាភាពមិនបរិសុទ្ធ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        កាលបើសំលៀកបំពាក់និងគ្រឿងលំអក្លាយជាវត្ថុប្រឡាក់ប្រឡូសកខ្វក់នោះ វត្ថុទាំងនេះគេឤចធ្វើឲ្យ ស្អាត ជាថ្មីវិញបាន។ ភាពស្អាតជាសភាវ:ដែលគេឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងវិញបាន ព្រោះធម្មជាតិរបស់វា គឺស្អាត។ តែកាយជារបស់មិនស្អាតទេ។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី (ពិចារណាលើ)“ភាព មិនបរិសុទ្ធ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

រោគជំពូកខ្លះ

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ការពឹងឤស្រ័យគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        ព្រោះឤស្រ័យស្រះទើបផ្កាកើតឡើង។ ព្រោះឤស្រ័យចំការទើបផ្លែឈើកើតឡើងបាន។ ក្នុងលក្ខណ: ដូច គ្នានេះដែរ ព្រោះឤស្រ័យកាយនេះទើបភាពកខ្វក់និងរោគទាំងឡាយកើតឡើងបាន ដូចជារោគ ភ្នែក រោគ ត្រចៀក រោគច្រមុះ រោគអណ្ដាត រោគក្នុងកាយ រោគក្បាល រោគមាត់និងរោគធ្មេញ ឤការ: ឈឺក ឤការ: ស្ទះខ្យល់ដង្ហើម ឤការ:ក្ដៅនិងរងារ ឤការ:ឈឺក្នុងពោះ រោគបេះដូង រោគឆ្កួតជ្រូក រោគ ឆ្អល់ពោះ រោគរាក រូសនិងឤការ:ក្អួត រោគឃ្លង់ រោគពកក រោគក្អួតឈាម រោគរមាស់ រោគអុត រោគ ស្បែក រោគចុករោយ រោគឆ្លង រោគប្រមេះ រោគញាក់ និងរោគផ្សេងៗទៀត  ធ្វើឲ្យកាយនេះមានការ លំបាកគ្មានទីបញ្ចប់។ យោគី គួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយនេះដោយវិធី(ពិចារណាលើ)“ ការពឹងឤស្រ័យគ្នា” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ការមិនចេះតបស្នងសងគុណ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        រាល់ថ្ងៃនេះ បុគ្គលត្រៀមឤហារដែលមានរសជាតិឆ្ងាញ់និងភេសជ្ជៈ ហើយបរិភោគវត្ថុទាំងនោះដើម្បីជា ប្រយោជន៍ដល់រាងកាយរបស់ខ្លួន។ គេមុជទឹក ប្រោះព្រំរាងកាយដោយទឹកអប់ ហើយបិទបាំងរាងកាយ ដើម្បីដេកនិងអង្គុយ។ គេចាំបំរើរាងកាយរបស់ខ្លួនយ៉ាងដូច្នេះ។ តែផ្ទុយទៅវិញ កាយនេះប្រៀបដូចជា ដើម ឈើដែលមានពិស ត្រឡប់ជាមិនដឹងបុណ្យគុណ បែរជាដើរទៅកាន់ភាពជរា ជម្ងឺ និងសេចក្ដីស្លាប់ ទៅ វិញ។ កាយនេះប្រៀបដូចជាសម្លាញ់ដ៏ជិតស្និទ្ធដែលពុំចេះតបស្នងសងគុណ។ យោគីគួរលំឤេន នឹកដល់ លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី(ប្រៀបធៀបទៅនឹង) “ការមិនចេះតបស្នងសងគុណ” យ៉ាងដូច្នេះ ចុះ។

បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “ដែនកំណត់” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        កាយនេះនឹងត្រូវទំពារស៊ីដោយភ្លើង ឬត្រូវសត្វស៊ី ឬដល់នូវសភាពអន្ដរាយ។ កាយនេះមានដែន កំណត់។ យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយ ដោយវិធី(ពិចារណាពីភាពមាន)“ដែនកំណត់” យ៉ាងនេះ ចុះ។

           យោគីនោះ បដិបត្ដិកាយគតាសតិដោយវិធីទាំងនេះ។ ព្រោះបានទទួលការស្ទាត់ជំនាញក្នុងសតិ និងបញ្ញា ចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏គ្មានអ្វីមករុកកួន។ កាលបើចិត្ដគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីនោះរមែងឤច បំផ្លាញ នូវនីវរណ:ទាំងឡាយបាន ធ្វើអង្គឈានឲ្យកើតឡើង និងបានដល់គុណវិសេសដែលប៉ងប្រាថ្នាបាន។

ចប់ កាយគតាសតិ

 ១០-ឧបសមានុស្សតិ 
បុ       អ្វីគឺ “ឧបសមានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជា វិធីបដិបត្ដិ?

វិ        សេចក្ដីស្ងប់ គឺជាការឈប់នៅនឹងថ្កល់នៃចលនារបស់ចិត្ដនិងកាយ។ ការឈប់នៅនឹងថ្កល់យ៉ាងពេញ លេញដូច្នេះ ហៅថាសេចក្ដីស្ងប់។ បុគ្គលនឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់ដោយល្អ។ នេះគឺជាការដែលមានសតិ តាំងមាំ ជាអនុស្សតិ និងជាសម្មាសតិ។ នេះហៅថាការរលឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់។ ការស្ងប់របស់ចិត្ដនៅក្នុង ឧបសមា នុស្សតិនេះគឺជាការបដិបត្ដិ។ ការប្រាកដឡើងនៃបុណ្យដ៏ជាប់លាប់គឺជាលក្ខណ:។ ការមិន រវើរវាយគឺជា រស។ ការរួចផុតខ្ពស់ដ៏ឧត្តមគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឧបសមានុស្សតិ? កាលបើយោគីបដិបត្ដិនូវឧបសមានុស្សតិ យោគីនោះ ពេលដេក លក់ក៏ជាសុខ ពេលភ្ញាក់ឡើងក៏ជាសុខ មានសេចក្ដីស្ងប់ មានឥន្ទ្រីយ៍ស្ងប់ និងឤចធ្វើសេចក្ដីប្រាថ្នារបស់ខ្លួនឲ្យ សំរេចបាន មានចិត្ដរីករាយ មានកិរិយារមទម្យ និងជាទីរាប់ឤនរបស់មនុស្សទាំងពួង រស់នៅជាសុខ និងចូលដល់ អមតភាព។

           អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ? យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី គប្បីចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ហើយអង្គុយចុះ មានចិត្ដផ្ដោតទៅ លើឧបសមានុស្សតិដោយមិនមានអ្វីមករុកកួន។ បើភិក្ខុនេះធ្វើឥន្ទ្រីយ៍របស់ខ្លួនឲ្យស្ងប់បាន ចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏ នឹងស្ងប់ទៅតាមដែរ ហើយក៏បានរីករាយនឹងសេចក្ដីស្ងប់ភ្លាម។ ភិក្ខុនេះឃើញនឹងឮដោយកាយកម្ម វចីកម្ម និង មនោកម្ម ដោយការរលឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់ និងដោយបុណ្យដែលកើតអំពីសេចក្ដីស្ងប់នោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ បានត្រាស់ទុកដូចតទៅនេះថា៖ “ភិក្ខុនោះដល់ព្រមដោយសីល សមាធិ បញ្ញា វិមុត្ដិ និងវិមុត្ដិញាណទស្សន:។ តថាគតពោលថា ការបានឃើញនូវភិក្ខុនោះគឺជាលាភដ៏ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ច្រើន។ តថាគតពោលថា ការបាន ស្ដាប់នូវភិក្ខុនោះគឺជាលាភដ៏ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ច្រើន។ តថាគតពោលថា ការបាននៅជិតភិក្ខុនោះគឺជាលាភដ៏ ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ច្រើន។ តថាគតពោលថា ការបានគោរពបូជានូវភិក្ខុនោះគឺជាលាភដ៏ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ ច្រើន។ តថាគតពោលថា ការបានរលឹកដល់ភិក្ខុនោះនិងប្រព្រឹត្ដព្រហ្មចរិយធម៌ជាមួយភិក្ខុនោះ គឺជាលាភដ៏ច្រើន ជាប្រយោជន៍ដ៏ច្រើន”។

           “តើប្រការនោះយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ? ភិក្ខុទាំងឡាយកាលបើបានស្ដាប់ពាក្យរបស់ភិក្ខុនោះហើយ រមែង ទទួលបាននូវសេចក្ដីស្ងាត់២ប្រការគឺ ការស្ងាត់ផ្លូវកាយ និងការស្ងាត់ផ្លូវចិត្ដ[53] ។”

           ក្នុងការរំលឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់ យោគីគប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូល ដល់បឋមជ្ឈានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវនីវរណធម៌”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុ នោះបានចូលដល់ទុតិយជ្ឈានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវវិតក្ក:និងវិចារ:”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះ ថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់តតិយជ្ឈានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវបីតិ”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ) ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់ចតុត្ថជ្ឈានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវសុខ:”។ គប្បីរំលឹកដល់ (ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់ឤកាសានញ្ចាយតន:ហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវ រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា និងនានត្ដសញ្ញា”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់ វិញ្ញាណញ្ចាយតន:ហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវឤកាសានញ្ចាយតន:”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះ ថា៖  “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:ហើយ លោករមែងបានកំចាត់នូវវិញ្ញាណញ្ចាយតន:”។ គប្បី រំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:ហើយ លោក រមែង កំចាត់បាននូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន:”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានចូល ដល់សញ្ញា វេទយិតនិរោធហើយ លោករមែងបានកំចាត់នូវសញ្ញានិងវេទនា”។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះ ថា៖ “កាល បើភិក្ខុនោះបានសម្រេចនូវសោតាបត្ដិផលហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវកិលេសដែលជាប់ជាមួយ ទិដ្ឋិ”[54] ។ គប្បី រំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានសម្រេចនូវសកទាគាមិផលហើយ លោក រមែងកំចាត់បាន នូវកិលេសគឺរាគ: ទោស: និងមោហ:ដែលគ្រោតគ្រាតបាន[55] ។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះ ថា៖ “កាលបើ ភិក្ខុនោះបានសម្រេចនូវអនាគាមិផលហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវកិលេសគឺរាគ: ទោស: និង មោហ:ដែល សុខុមល្អិតបាន”[56] ។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើភិក្ខុនោះបានសម្រេចនូវអរហត្ដ ផលហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវកិលេសទាំងអស់បាន”[57] ។ គប្បីរំលឹកដល់(ភិក្ខុនោះ)ដូចនេះថា៖ “កាលបើ ភិក្ខុនោះបាន សម្រេចនូវព្រះនិព្វានហើយ លោករមែងកំចាត់បាននូវអ្វីៗទាំងអស់បាន”។ (យោគីគប្បីរំលឹក ដល់ ភិក្ខុនោះទុកក្នុង ចិត្ត) នៅក្នុងឧបសមានុស្សតិ ដូច្នេះចុះ។

           យោគីនោះ រំលឹកដល់សេចក្ដីស្ងប់ ដោយវិធីទាំងឡាយនេះ និងដោយឤស្រ័យនូវគុណទាំងនេះ និង ប្រកបដោយសទ្ធា។ ឤស្រ័យដោយសទ្ធាដែលមិនមានអ្វីមករារាំងនេះ យោគីនោះក៏រំលឹកបានដោយងាយស្រួល និងគ្មានអ្វីមករុកកួនក្នុងចិត្ដ។ កាលបើចិត្ដគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ ក៏រមែងបំផ្លាញនីវរណធម៌បាន ធ្វើអង្គឈានឲ្យ កើតឡើង និងបានដល់នូវឧបចារឈាន។

ចប់ ឧបសមានុស្សតិ

 បកិណ្ណកកថា 
           បកិណ្ណកកថាដែលទាក់ទងទៅនឹងអនុស្សតិទាំង១០នេះ មានដូចតទៅ៖  យោគីដែលរំលឹកដល់គុណ របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលមានក្នុងអតីតកាលនិងអនាគតកាល ហៅថាការបំពេញពុទ្ធានុស្សតិ។ ការរំលឹក ដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

           បើយោគីរំលឹកដល់ធម៌ណាមួយក្នុងបណ្ដាធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់បានសំដែងទុកនោះហៅ ថាការបំពេញធម្មានុស្សតិ។

           បើយោគីរំលឹកដល់គុណសម្បត្ដិក្នុងជីវិតរបស់សាវ័កអង្គណាមួយ នោះហៅថាសង្ឃានុស្សតិ។

           បើយោគីរំលឹកដល់សីល នោះហៅថាសីលានុស្សតិ។

           បើយោគីរំលឹកដល់ការលះបង់ នោះហៅថាចាគានុស្សតិ។

           បើយោគីរីករាយក្នុងចាគានុស្សតិ យោគីនោះរមែងឲ្យដល់បុគ្គលដែលគួរឲ្យទាន ហើយតាំងចិត្ដយក ការធ្វើទាននោះជាឤរម្មណ៍របស់ខ្លួន។ បើជនណាឲ្យឤហារ ដែលជាឤហារមិនគួរគប្បីឲ្យដល់យោគីនោះ យោគី មិនគួរគប្បីបរិភោគសូម្បីតែមួយម៉ាត់ក៏ដោយ។ ការរំលឹកដល់ទេវតាទាំងឡាយ ធ្វើឲ្យយោគីមានសទ្ធា។ មានធម៌ ទាំងអស់៥ប្រការ។ យោគីគួរគប្បីបំពេញទេវតានុស្សតិចុះ។

ចប់កណ្ឌទី៧
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[1] S. V, 321-22: ឤនាបានសតិ សមាធិ ភាវិតោ ពហុលិកតោ សន្ដោ ចេវ បណីតោ ច អសេចនកោ ច សុខោ ច វិហារោ ឧបន្នុបន្នេ ច បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ឋានសោ អន្ដរធាបេតិ

[2] S. V, 316: ឤនាបានសតិសមាធិស្ស ភិក្ខវេ ភាវិតត្ដា ពហុលីកតត្ដា នេវ កាយស្ស ឥញ្ផិតត្ដំ វា ហោតិ ផន្ទិតត្ដំ វា ន ចិត្ដស្ស ឥញ្ផិតត្ដំ វា ហោតិ ផន្ទិតត្ដំ វា។

[3] S. V, 326: ឤនាបានសតិសមាធឹ សម្មាវទមានោ វទេយ្យ អរិយវិហារោ ឥតិ បិ ព្រហ្មវិហារោ ឥតិ បិ តថាគតវិហារោ ឥតិ បី តិ។

[4] S. V, 311-12: ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា និសីទតិ បល្លំកំ ឤភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា សោ សតោ វ អស្សសតិ សតោ បស្សសតិ ។ ទីឃំ វា អស្សសន្ដោ ទីឃំ អស្សសាមីតិ បជានាតិ ទីឃំ វា បស្សសន្ដោ ទីឃំ បស្សសាមីតិ បជានាតិ។ រស្សំ វា អស្សសន្ដោ រស្សំ អស្សសាមីតិ បជានាតិ រស្សំ វា បស្សសន្ដោ រស្សំ បស្សសាមីតិ បជានាតិ។ សព្វកាយបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ សព្វកាយបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ បីតិបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ បីតិបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ សុខបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ សុខបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ ចិត្ដសង្ខារបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ ចិត្ដសង្ខារបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ បស្សម្ភយំ ចិត្ដសង្ខារំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ បស្សម្ភយំ ចិត្ដសង្ខារំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ ចិត្ដបដិសំវេទី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ ចិត្ដបដិសំវេទី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ អភិប្បមោទយំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ អភិប្បមោទយំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ សមាទហំ ចិត្ដំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ សមាទហំ ចិត្ដំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ វិមោចយំ ចិត្ដំ អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ វិមោចយំ ចិត្ដំ បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ អនិច្ចានុបស្សី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ អនិច្ចានុបស្សី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ វិរាគានុបស្សី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ វិរាគានុបស្សី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ និរោធានុបស្សី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ និរោធានុបស្សី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសាមីតិ សិក្ខតិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សសាមីតិ សិក្ខតិ។

[5] Mp. III, 202; Spk. I, 238: បរិមុខំ សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា តិ កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតឹ ឋបយិត្វា មុខសមីបេ វា កត្វា តិ អត្ថោ។ តេនេវ វិភង្គេ “អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សុបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្ដេ វា។ តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា” (Vbh. 252) តិ។

[6] Cp. Pts. 165: អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ អជ្ឈត្ដំ វិក្ខេបគតេន ចិត្ដេន កាយោ បិ ចិត្ដំ បិ សារទ្ធា ច ហោន្ដិ ឥញ្ផិតា ច ផន្ទិតា ច បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ សតិយា អនុគច្ឆតោ ពហិទ្ធា វិក្ខេបគតេន ចិត្ដេន កាយោ បិ…… បេ…… ផន្ទិតា ច។

[7] Cp. Pts. I, 171: សេយ្យថាបិ រុក្ខោ សមេ ភូមិភាគេ និក្ខិត្ដោ តមេនំ បុរិសោ កកចេន ឆិន្ទេយ្យ រុក្ខេ ផុដ្ឋកកចទន្ដានំ វសេន បុរិសស្ស សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ ន ឤគតេ វា គតេ វា កកចទន្ដេ មនសិករោតិ ន ឤគតា វា គតា វា កកចទន្ដា អវិទិតា ហោន្ដិ បធានញ្ច បញ្ញាយតិ បយោគញ្ច សាធេតិ វិសេសំ អធិគច្ឆតិ: យថា រុក្ខោ សមេ ភូមិភាគេ និក្ខិត្ដោ ឯវំ ឧបនិពន្ធនា និមិត្ដំ យថា កកចទន្ដា ឯវំ អស្សាសបស្សាសា យថា រុក្ខេ ផុដ្ឋកកចទន្ដានំ វសេន បុរិសស្ស សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ ន ឤគតេ វា គតេ វា កកចទន្ដេ មនសិករោតិ ន ឤគតា វា គតា វា កកចទន្ដា អវិទិតា ហោន្ដិ បធានញ្ច បញ្ញាយតិ បយោគញ្ច សាធេតិ វិសេសំ អធិគច្ឆតិ ឯវមេវំ ភិក្ខូ នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្ដេ វា សតឹ ឧបដ្ឋបេត្វា និសិន្នោ ហោតិ ន ឤគតេ វា គតេ វា អស្សាសបស្សាសេ មនសិករោតិ ន ឤគតា វា គតា វា អស្សាសបស្សាសា អវិទិតា ហោន្ដិ បធានញ្ច បញ្ញាយតិ បយោគញ្ច សាធេតិ វិសេសំ អធិគច្ឆតិ។

[8] Pts. I, 166: លិលេន ចិត្ដេន កោសជ្ផានុបតិតេន កាយោ បិ ចិត្ដំ បិ សារទ្ធា ច ហោន្ដិ ឥញ្ផិតា ច ផន្ទិតា ច អតិបគ្គហិតេន ចិត្ដេន ឧទ្ធច្ចានុបតិតេន កាយោ បិ ……បេ……ផន្ទិតា ច។.

[9] Vis. Mag. 285: អបិ ច ខោ កស្សចិ សុខសម្ជស្សំ ឧប្បាទយមានោ តូលបិចុ វិយ កប្បាសបិចុ វិយ, វាតធារា វិយ ច ឧបដ្ឋាតី តិ ឯកច្ចេ ឤហុ។ អយំ បន អដ្ឋកថាសុ វិនិច្ឆយោ:……….......…

[10] Cp. Vis. Mag. 286: អថានេន តំ និមិត្ដំ នេវ វណ្ណតោ មនសិកាតព្វំ ន លក្ខណតោ បច្ចវេក្ខិតព្វំ។

[11] Cp. manual of a mystic (P.T.S translation) of Yogàvacara’s manual 8 ff

[12] Vis. Mag. 278: តត្រាយំ មនសិការវិធិ:- គណនា អនុពន្ធនា ផុសនា ឋបនា ។ ត្រង់នេះគួរឲ្យចាប់ឤរម្មណ៍ក្នុងការកត់សំគាល់ថា ព្រះពុទ្ធ ឃោសថេរ: ពុំបានឤងដល់ពាក្យបង្រៀននេះ ថាជារបស់ “ឯកច្ចេ” (ឤចារ្យខ្លះ) ដូចលោកធ្លាប់បានធ្វើទេ ហើយលោក ក៏មិនបានពោលដល់ ពាក្យថា “អដ្ឋកថា” ដែរ

[13] ដើមច្បាប់ជាភាសាចិនមិនច្បាស់លាស់។ ចំពោះលេខ ១ និង លេខ ២ មានមិនពេញទេ។ ចាប់ពីលេខ ៣ ដល់លេខ ១៦ យកចេញពី S.V, 311-12 ដែលបានឤងពីខាងដើមមុនហើយ។

[14] Cp. S. V, 329-30: កាយញ្ញតរាហំ ឤនន្ទ ឯតំ វទាមិ យទិទំ អស្សាសបស្សាសំ។

[15] As. 38, Sec. 93: តស្មឹ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្ដី ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី តិ ឤទិសុ និស្សត្ដនិជ្ជីវតាយំ។ ស្វាយំ ឥធាបិ និស្សត្ដនិជ្ជីវតាយំ ឯវ វត្ដតិ។

[16] Cp. Pts. I, 184: សព្វកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន សីលវិសុទ្ធិ អវិក្ខេបដ្ឋេន ចិត្ដវិសុទ្ធិ ទស្សនដ្ឋេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ យោ តត្ថ សំវរដ្ឋោ អយំ អធិសីលសិក្ខា យោ តត្ថ អវិក្ខេបដ្ឋោ អយំ អធិចិត្ដសិក្ខា យោ តត្ថ ទស្សនដ្ឋោ អយំ អធិបញ្ញាសិក្ខា។

[17] Cp. Pts. I, 184-5: យថារូបេហិ កាយសង្ខារេហិ យា កាយស្ស ឤនមនា វិនមនា សន្នមនា បណមនា ឥញ្ជនា ផន្ទនា ចលនា កម្បនា បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ។

[18] D. III, 266: ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសាបស្សាសា និរុទ្ធា ហោន្ដិ។

[19] Cp. Vis. Mag. 287: តត្ថ ទ្វីហាការេហិ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ ឤរម្មណតោ ច អសម្មោហតោ ច។ កថំ ឤរម្មណតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ជតិ: តស្ស សមាបត្ដិក្ខណេ ឈានបដិលាភេន ឤរម្មណតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ ឤរម្មណស្ស បដិសំវិទិតត្តា។ កថំ អសម្មោហតោ? សប្បីតិកេ ទ្វេ ឈានេ សមាបជ្ផិត្វា វុត្ថាយ ឈានសម្បយុត្ដំ បីតឹ ខយតោ វយតោ សម្មាសតិ តស្ស វិបស្សនាក្ខណេ លក្ខណបដិវេធេន អសម្មោហតោ បីតិ បដិសំវិទិតា ហោតិ។

[20] Cp. Pts, I, 191: ទីឃំ អស្សាសវសេន ចិត្ដស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ ទីឃំ បស្សាសវសេន……យា ចិត្ដស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ……

[21] S.I, 136; A.V,8: ឯតំ សន្ដំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ សព្វសង្ខារសមថោ សព្វូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្វានន្តិ។

[22]  Vis. Mag. 291: ឥទំ ចតុត្ថចតុក្កំ សុទ្ធវិបស្សនា វសេនេវ វុត្ដំ។ បុរិមានិ បន តីណិ សមថវិបស្សនា វសេន។ ឯវំ ចតុន្នំ ចតុក្កានំ វសេន សោឡសវត្ថុកាយ ឤនាបានសតិយា ភាវនា វេទិតញ្ព។

[23] D. III, 219: តយោ សមាធិ សវិតក្កោ សវិចារោ សមាធិ អវិតក្កោ វិចារមត្ដោ សមាធិ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ។

[24] S. V, 329: ឤនាបានសតិសមាធិ ខោ ឤនន្ទ ឯកោ ធម្មោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ ចត្ដារោ សតិបដ្ឋានេ បរិបូរេតិ។ ចត្ដារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ដ ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្ដិ។ សត្ដ ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្ដឹ បរិបូរេន្ដិ។

[25] S. V, 323-4: យស្មឹ សមយេ ឤនន្ទ ភិក្ខុ ទីឃំ វា អស្សសន្ដោ ទីឃំ អស្សសន្ដោ ទីឃំ អស្សសាមីតិ បជានាតិ…… បេ……យស្មឹ សមយេ ឤនន្ទ ភិក្ខុ អនិច្ចានុបស្សី អស្សសិស្សាមីតិ សិក្ខតិ………

[26] S. V, 331-33: យស្មឹ សមយេ ឤនន្ទ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតិ ឧបដ្ឋិបស្សតិ តស្មឹ ឤនន្ទ ភិក្ខុនោ សតិ ហោតិ អសម្មុដ្ឋា បេ ……………… ឯវំ ភាវិតា ខោ ឤនន្ទ ចត្ដារោ សតិបដ្ឋានា ឯវំ ពហុលីកថា សត្ដពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្ដិ។

[27] Cp. S. V, 333: កថំ ភាវិតា ច សត្ដពោជ្ឈង្គា កថំ ពហុលីកថា វិជ្ជាវិមុត្ដឹ បរិបូរេន្ដិ? ឥធានន្ទ ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ…… បេ………ឧផេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមឹ។ ឯវំ ភាវិតា ខោ ឤនន្ទ សត្ដពោជ្ឈង្គា ឯវំ ពហុលីកតា វិជ្ជាវិមុត្ដឹ បរិបូរេន្ដីតិ។

[28] Discursiveness=Tend to digress= សភាពទោរទន់ចេញខុសពីគន្លងដើម។ ច្បាប់ភាសាថៃប្រែថា ភាពរវើរវាយ។

[29] (a) Vis. Mag. 291 Quote A. IV, 353: ឤនាបានសតិ ភាវេតព្វា វិតក្កូបច្ឆេទាយ។

    (b) A. III, 449: ចេតសោ វិក្ខេបស្ស បហានាយ ឤនាបានសតិ ភាវេតព្វា។

[30] នេត្រិបទសូត្រ នេះ ប្រហែលជា នេត្រិបទសាស្ដ្រ: នៃ ឧបគុប្ដ: ដែលបានឤងនៅក្នុង អភិធម្មកោសសាស្ដ្រ: ហើយមើលទៅ។

[31] Cp. Vis. Mag. 229: យំ បនេតំ អរហន្ដានំ វដ្តទុក្ខសមុច្ឆេទសង្ខាតំ សមុច្ឆេទមរណំ សង្ខារានំ ខណភង្គសង្ខាតំ ខណិកមរណំ រុក្ខោ មតោ លោហំ មតំ តិ ឤទិសុ សម្មុតិមរណញ្ច ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ។

[32] វធកបច្ចុបដ្ឋានតោ សម្បត្ដិវិបត្ដិតោ (?) ឧបសំហរណតោ កាយពហុសាធារណតោ ឤយុទុព្វលតោ អទ្ធានបរិច្ឆេទតោ អនិមិត្ដតោ ខណបរិត្ដតោ Cp. Vis. Mag. 230

[33] វិធីនេះខុសពីវិធីដែលមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ

[34] S. III, 142: ផេណបិណ្ឌូបមំ រូបំ វេទនា ពុព្វុលុបមា មរីចិកូបមា សញ្ញា សង្ខារា កទលូបមា មាយូបមញ្ច វិញ្ញាណំ ទីបិតាទិច្ចពន្ធុនា

[35] A.III, 305-6: យ្វាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ “អហោ វតាហំ រត្ដិន្ទិវំ ជីវេយ្យំ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វត មេ កតំ អស្សាតិ យោ ចាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ អហោ វតាហំ ទិវសំ ជីវេយ្យំ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វ តមេ កតំ អស្សា តិ យោ ចាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ អហោ វតាហំ តទន្ដរំ ជីវេយ្យំ យទន្ដរំ ឯកំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ផាមិ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វត មេ កតំ អស្សាតិ យោ ចាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ អហោ វតាហំ តទន្ដរំ ជីវេយ្យំ យទន្ដរំ ចត្ដារោ បញ្ច អលោបេ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរាមិ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វត មេ កតំ អស្សា តិ។ ឥមេ វុច្ចន្ដី ភិក្ខវេ ភិក្ខូ បមត្ដា វិហរន្ដិ ទន្ធំ មរណសតឹ ភាវេតិ អសវានំ ខយាយ។

យោ  ច ខ្វាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ “អហោ វតាហំ តទន្ដរំ ជីវេយ្យំ យទន្ដរំ ឯកំ អលោបំ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរាមិ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វត មេ កតំ អស្សា តិ ។ យោ ចាយំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឯវំ មរណសតឹ ភាវេតិ អហោ វតាហំ តទន្ដរំ ជីវេយ្យំ យទន្ដរំ អស្សសិត្វា វា បស្សសាមិ បស្សសិត្វា វា អស្សសាមិ ភគវតោ សាសនំ មនសិការេយ្យំ ពហុ វ តមេ កតំ អស្សា តិ។ ឥមេ វុច្ចន្ដិ ភិក្ខវេ ភិក្ខូ អប្បមត្ដា វិហរន្ដិ តិក្ខំ មរណសតឹ ភាវេន្ដិ អសវានំ ខយាយ។ តស្មា តិ ហ ភិក្ខវេ ឯវំ សិក្ខិតព្វន្តិ។

               អប្បមត្ដា វិហរិស្សាមា តិក្ខំ មរណសតឹ  ភាវេស្សាម ឤសវានំ ខយាយា តិ។               ឯវំ ហិ វោ ភិក្ខវេ សិក្ខតព្វន្តិ។

[36] តាមគម្ពីរ Abhidhammakosa, Fascicle 12 បានបរិយាយទុកដូច្នេះ:

១២០ ខណ: = ១តក្ខណ:។ ៦០ តក្ខណ: = ១ លវ:។ ៣០ លវ: = ១ មុហុត្ដ:។ ៣០ មុហុត្ដ: = ១យប់ ១ថ្ងៃ។ ព្រោះហេតុដូច្នេះ:

               ១ ខណ: = (២៤ x ៦០ x ៦០) ៖ (៣០ x ៣០ x ៦០ x ១២០) = ១/៧៥ = ០,០១៣៣……នៃវិនាទី

តាមគម្ពីរ  Dirgha Àgama, No. 22, Taisho Edition, p. 146  បានបរិយាយទុកដូច្នេះ: ៦០ ខណ: = ១ លវ:។ ៣០ លវ: = ១ មុហុត្ដ:។ ១០០ មុហុត្ដ: = ១ ឧបមា។ នៅមានតារាង២ទៀតដែលបរិយាយអំពីរង្វាស់ខណ: នេះ៖

ក) ៦០ ខណ: = ១ លវ:។ ៣០ លវ: = ១ ម៉ោង។ ៣០ ម៉ោង = ១ ថ្ងៃ។ ដូច្នេះ

១ ខណ: = (២៤ x ៦០ x ៦០) ៖ (៣០ x ៣០ x ៦០) = ១,៦ វិនាទី

ខ) ១២០ ខណ: = ១តក្សណ:។ ៦០ តក្សណ: = ១ លវ:។ ៣០ លវ: = ១ មុហុត្ដ:។ ៥០មុហុត្ដ: = ១ ម៉ោង។ ៦ ម៉ោង = ១ថ្ងៃ។ ដូច្នេះ: ១ ខណ: = (២៤ x ៦០ x ៦០) ៖ (៦ x ៥០ x ៣០ x ៦០ x ១២០) = ១/៧៥០ = ០,០០១៣……នៃវិនាទី  

[37] ពិចារណាតាមទស្សន:ដែលទាក់ទងនឹងការប្រែប្រួលរបស់ខន្ធនៅទីនេះ ពុំមានអ្វីដែលខុសប្លែកគួរឲ្យកត់សំគាល់ ដែលគួរ ពោលទុកក្នុងទីនេះទេ។ ជាឧទាហរណ៍ គម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គបានពោលទុកដូចនេះ៖

               ខណិកត្ដា ច ធម្មានំ យេហិ ខន្ធេហិ តេ កតំ អមនាបំ និរុទ្ធា តេ កស្ស ទានិ ធ កុជ្ឈសិ?

[38] Nd1, 42, 117-18:  ជីវិតំ អត្ដភាវោ ច សុខទុក្ខា ច កេវតា

ឯកចិត្ដសមាយុត្ដា លហុសោ វត្ដតិក្ខណោ។                        ……………………………………………………………………………       

អនិព្វត្ដេន ន ជាតោ បច្ចុប្បន្នេន ជីវតិ

ចិត្ដភង្គមតោ លោកោ…………………….។

[39] ឃ្លានេះមិនស្ថិតនៅក្នុងចំណោមសំនួរទេ

[40] M. I, 57; III, 90; D. II, 293-94; Vbh. 193: (មត្ថលុង្គ “ខួរក្បាល” មិនមានស្ថិតនៅក្នុងជើងលេខដែលឤងនេះទេ)។ អត្ថិ ឥមស្មឹ កាយេ កេសា លោមា នក្ខា ទន្ដា តចោ មំសំ នហារូ អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ផា វក្កំ ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ជាសំ អន្ដំ អន្ដគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ បិត្ដំ សេម្ហំ បុព្វោ លោហិតំ សេទោ មេទោ អស្សុ វសា ខេលោ សិង្ឃានិកា លសិកា មុត្ដន្ដិ។

[41]  តាមន័យអក្សរសាស្ត្រប្រែថា“ឤស្រ័យនៅដោយស្ងប់” Cp. Vis. Mag. 355, ក្នុង អដ្ឋិសុ ពាក្យថា “ឧក្កិបិត្វា ឋិតំ” “បតិដ្ឋិតំ” ត្រូវបានប្រើក្នុងន័យដូចគ្នា

[42]  ពិជតោ ឋានតោ បច្ចយតោ និស្សន្ទតោ Chinese, កិមិកុលតោ, chinese, កលាបតោ ជិគុច្ឆនតោ អសុភតោ និធានតោ អកតញ្ញុតោ សបរិយន្តតោ។

[43] Trichosanthes dioeca, or luffa acutangula or luffa petandra

[44] Nymphaea Coerulea(ឈូកខៀវ))

[45] Nymphaea esculenta(ព្រលិតស) ឤចទទួលទានបាន

[46] Nymphaea Alba(ឈូកស)

[47] Vbh.-a.96; អយំ ហិ សត្ដោ មាតុហុច្ឆិម្ហិ និព្វត្ដមានោ ន ឧប្បលបទុមបុណ្ឌរីកាទិសុ និព្វត្ដតិ។ អត្ថ ខោ ហេត្ថា ឤមាសយស្ស ឧបារិ បក្កាសយស្ស ឧទរបដលបិដ្ឋិកន្ឋកានំ វេមជ្ឈេ បរមសំពោធ តិព្វន្ធការេ នានាគុណបគន្ធបរិភាវិតេ អសុចិ បរមទុគ្គន្ធបវណវិចារិតេ អធិមត្ដជេគុច្ឆេ គុច្ឆិប្បទេសេ បូតិមច្ឆ បូតិកុម្មាសចន្ទនកាទិសុ កិមិ វិយ និព្វត្ដតិ។

[48] Cp.       (a) Sn.197: អត្ថស្ស នវហិ សោតេហិ អសុចិ សវតិ សព្វទា។

                (b) Th. 1134: ន ជាតុ ភស្ដំ ទុភតោ មុក្ខំ ឆុបេ; ធិរត្ថុ បូរំ នវសោតសន្ទនិ។.

                (c) Th. 394: ឤតុរំ អសុចឹ បូតឹ បស្ស កុល្ល សមុស្សយំ។

  ឧគ្ឈរន្ដំ បគ្ឃរន្ដំ ពាលានំ អភិនន្ទិតំ

[49] Cp. S, I, 206:        បឋមំ កលលំ ហោតិ កលលា ហោតិ អព្វុទំ

                               អព្វុទា ជាយតេ បេសី បេសី និព្វត្ដតិ ឃនោ

                               ឃានា បសាខា ជាយន្ដិ កេសា លោមា នខានិ ច

                               យញ្ចស្ស ភុញ្ផោត មាតា អន្នំ បានញ្ច ភោជនំ

                               តេន សោ តត្ថ យាបេតិ មាតុកុច្ឆិគតោ នរោ តិ។

(== តត្ថ បថមន្តិ បឋមេន បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សទ្ធឹ។ តិស្សោ តិ វា ផុស្សោ តិ វា នាមំ នត្ថិ។ អថ ខោ តីហិ ជាតិឧណ្ណំសូហិ កតសុត្ដគ្គេ សណ្ឋិតតេល បិណ្ឌុប្បមាណំ។

កលលំ ហោតី តិ។        យំ សន្ធាយ វុត្ដំ:--

                                               តិលតេលស្ស យថា ពិន្ទុ សប្បិមណ្ឌោ អនាវិលោ

                                               ឯវំ វណ្ណបដិភាគំ កលលំ សម្បវុច្ចតី តិ។

កលលា ហោតិ អព្វុទំ តិ តស្មា កលលា សត្ដាហច្ចយេន មំសធោវនឧទកវណ្ណំ អព្វុទំ នាម ហោតិ។ កលលន្តិ នាមំ អន្ដរធាយតិ។ វុត្ដំ ហិ ចេតំ:--

                                               សត្ដាហំ កលលំ ហោតិ បរិបក្កំ សមូហតំ

                                               វិវដ្តមានំ តំ ភាវំ អព្វុទំ នាម ជយាតី តិ។

អព្វុទា ជាយតេ បេសិ តិ តស្មា បិ អព្វុទា សត្ដាហច្ចយេន វិលីនតិបុសទិសា បេសិ នាម សញ្ផាយតិ។ សា មរិចផាណិតេន ទីបេតព្វា។ គាមទារិកា ហិ សុបក្ខានិ មរិចានិ គហេត្វា សាដកន្ដេ ភណ្ឌិកំ កត្វា បិលេត្វា មណ្ឌំ ឤទាយ កបាលេ បក្ខិបិត្វា ឤតបេ ថាបេន្ដិ។ តំ សុក្កមានំ សព្វភាគេហិ មុច្ចតិ។ ឯវរូបា បេសិ ហោតិ អព្វុទំ តិ នាមំ អន្ដរធាយតិ។ វុត្ដំ បិ ចេតំ:--

                                               សត្ដាហំ អព្វុទំ ហោតិ បរិបក្កំ សមូហតំ

                                               វិវដ្តមានំ តំ ភាវំ បេសិ នាម ច ជាយតី តិ។

បេសិ និពត្ដតិ ឃនោ តិ តតោ បេសិតោ សត្ដាហច្ចយេន កុក្កុដណ្ឌសណ្ឋានោ ឃនោ នាម មំសបិណ្ឌោ និព្វត្ដតិ។ បេសិ តិ នាមំ អន្ដរធាយតិ។  វុត្ដំ បិ ចេតំ:--

                                               សត្ដាហំ បេសិ ភវតិ បរិបក្កំ សមូហតំ

                                               វិវដ្តមានំ តំ ភាវំ ឃនោ នាម ច ជាយតី តិ។

                                               យថា កុក្កុដិយា អណ្ឌំ សមន្ដា បរិមណ្ឌលំ

                                               ឯវំ ឃនស្ស សណ្ឋានំ និព្វត្ដំ កម្មបច្ចយាតិ។

ឃនា បសាខា ជាយន្ដី តិ បញ្ចោម សត្ដហេ ទ្វិន្នំ ហត្ថបាទានំ សីសស្ស ចត្ថាយ បញ្ច បិឡកា ជាយន្ដិ។ យំ សន្ធាយេតំ វុត្ដំ: “បញ្ចោម ភិក្ខវេ សត្ដាហេ បញ្ច បិឡកា សណ្ឋហន្ដិ កម្មតោ” (?) តិ។ ឥតោ បរំ ឆដ្ឋសត្ដមាទីនិ សត្ដាហានិ អតិក្កម្មទេសានំ សន្ខិបិត្វា ទ្វាចត្ដាឡីសេ សត្ដាហេ បរិណតកាឡំ គហេត្វា ទស្សេន្ដោ កេសា តិ ឤទមាហិ។

               តត្ថ កេសា លោមា នខានិ ចា តិ ទ្វាចត្ដាឡិសេ សត្ដាហេ ឯតានិ ជាយន្ដិ។ តេន សោ តត្ថ យាបេតី តិ តស្ស ហិ នាភិរតា ឧដ្ឋហិតនាលោ មាតុឧទរបដលេន ឯកាពទ្ធោ ហោតិ។ សោ ឧប្បលទណ្ឌកោ វិយ ឆិទ្ទោ។ តេន ឤហារ រសោ សំសារិត្វា ឤហារាសមុដ្ឋានារូបំ សមុដ្ឋាបេតិ។ ឯវំ សោ ទសមាសេ យាបេតិ។ មាតុកុច្ឆិគតោ នរោ តិ មាតុយា តិរោកុច្ឆិគតោ កុច្ឆិយា អព្ភន្ដរគតោ តិ អត្ថោ។ ឥតិ ភគវា ឯវំ ខោ យក្ខ អយំ សត្ដោ អនុបុព្វេន មាតុកុច្ឆិយំ វឌ្ឍតិ ន ឯកប្បហារេនេវ និព្វត្ដតី តិ ទស្សេតិ។ –Spk. I, 300-1) .

[50] Cp. (a) S. IV. 198: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ បុរិសោ អរុគត្ដោ បក្កគត្ដោ សរវណ្ណំ បវិសេយ្យ តស្ស កុសកណ្ឋកា ចេវ បាទេ វិជ្ឈេយ្យុំ អរុបក្កានិ គត្ដានិ វិលិក្ខេយ្យុំ។

(b) M. I., 506: សេយ្យថាបិ មាគន្ទិយ កុដ្ឋី បុរិសោ អរុគត្ដោ បក្កគត្ដោ កិមីហិ ខជ្ជមានោ នខេហិ វណមុខានិ វិប្បតច្ឆមានោ………

(c) Mil 357: អរុគត្ដបក្កគត្ដោ បុឡុវាកិណ្ណសព្វកាយោ។

[51] Vitality

[52] ក្នុងទីនេះរៀបរាប់បានតែ៤ប៉ុណ្ណោះ

[53] S. V, 67: យេ តេ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា វិមុត្ដិសម្បន្នា វិមុត្ដិញាណទស្សនសម្បន្នា ទស្សនំ បាហំ ភិក្ខវេ តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ។ សវនំឧបសង្កមនំបយិរូបាសមនំអនុស្សតឹអនុបព្វជ្ផំ បាហំ ភិក្ខវេ តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ។ តំ កិស្ស ហេតុ។ តថារូបានំ ភិក្ខវេ ភិក្ខូនំ ធម្មំ សុត្វា ទ្វយេន វូបកាសេន វូបកដ្ឋោ វិហរតិ កាយវូបកាសេន ច ចិត្ដវូបកាសេន ច។

[54] D. I, 156: ឥធ មហាលិ ភិក្ខុ តិណ្ណំ សំយោជនានំ (សក្កាយទិដ្ឋី វិចិកិច្ឆា សីលព្វតបរាមាស) បរិក្ខាយា សតាបន្នោ ហោតិ។.

[55] Ibid.: តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយា រាគ ទោស មោហានំ តនុត្ដា សកទាគាមិ ហោតិ។.

[56] Ibid.: បញ្ចន្នំ អរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយា អបបាតិកោ ហោតិ។.

[57] Ibid.: ឤសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្ដឹ បញ្ញាវិមុត្ដឹ ទិដ្ឋេ វ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។