navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ស្តូបក្នុងប្រទេសកម្ពុជា: ការបកស្រាយ

ការបកស្រាយ 

 ការ​ផ្សំ​ព្រះ​ចេតិយ​ជាមួយ​នឹង​ព្រះកាយ​របស់​ព្រះពុទ្ធ 
រូបភាពតូច| ចេតិយ ក្នុងវត្តមួយក្នុង វត្តវិហារសួគ៌ ។
លោក Georges Groslier បានកត់សម្គាល់ថា នៅក្នុងវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជា វត្តវិហារសួគ៌ អាចមានទាំងអាសនៈ ឬចេតិយ ដែលសន្និដ្ឋានថា ទាំងពីរអាចបញ្ចូលគ្នាបាន។  សម្រាប់ Jeannine Auboyer សាកសពរបស់ព្រះពុទ្ធត្រូវបានសម្គាល់ដោយ ចេតិយ ។  នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ដោយ​ពាក្យ​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់​ចង្អុល​បង្ហាញ​ផ្នែក​ផ្សេងៗ​នៃ ​ចេតិយ ​ដែល​សំដៅ​ទៅ​លើ​រូបកាយ​ពិសិដ្ឋ (ភាសាខ្មែរ: ព្រះកាយ)។

 ភាពខាងវិញ្ញាណនៃការឡើង 
ចេតិយ ​គឺ​ជា​ការ​សំយោគ​នៃ​ទស្សនវិជ្ជា​នៃ​ជីវិត​នៃ​មាគ៌ា​ជាក់លាក់​មួយ​នៃ​ការ​ស្លាប់​គឺ​៖

ជានិមិត្តរូប រចនាសម្ព័នរបស់ចេតិយដែលមានចំនួនមិនស្មើគ្នានៃការ៉េនៅខាងក្នុងដែលជារង្វង់អនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សស្លាប់ទៅពីផែនដី ការ៉េទៅស្ថានសួគ៌ ដែលតំណាងដោយរង្វង់។
ស្តូបក្នុងប្រទេសកម្ពុជា: ការ​ផ្សំ​ព្រះ​ចេតិយ​ជាមួយ​នឹង​ព្រះកាយ​របស់​ព្រះពុទ្ធ

ការ​ផ្សំ​ព្រះ​ចេតិយ​ជាមួយ​នឹង​ព្រះកាយ​របស់​ព្រះពុទ្ធ 
រូបភាពតូច| ចេតិយ ក្នុងវត្តមួយក្នុង វត្តវិហារសួគ៌ ។
លោក Georges Groslier បានកត់សម្គាល់ថា នៅក្នុងវត្តព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជា វត្តវិហារសួគ៌ អាចមានទាំងអាសនៈ ឬចេតិយ ដែលសន្និដ្ឋានថា ទាំងពីរអាចបញ្ចូលគ្នាបាន។  សម្រាប់ Jeannine Auboyer សាកសពរបស់ព្រះពុទ្ធត្រូវបានសម្គាល់ដោយ ចេតិយ ។  នេះ​ក៏​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ដោយ​ពាក្យ​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់​ចង្អុល​បង្ហាញ​ផ្នែក​ផ្សេងៗ​នៃ ​ចេតិយ ​ដែល​សំដៅ​ទៅ​លើ​រូបកាយ​ពិសិដ្ឋ (ភាសាខ្មែរ: ព្រះកាយ)។
ស្តូបក្នុងប្រទេសកម្ពុជា: ភាពខាងវិញ្ញាណនៃការឡើង

ភាពខាងវិញ្ញាណនៃការឡើង 
ចេតិយ ​គឺ​ជា​ការ​សំយោគ​នៃ​ទស្សនវិជ្ជា​នៃ​ជីវិត​នៃ​មាគ៌ា​ជាក់លាក់​មួយ​នៃ​ការ​ស្លាប់​គឺ​៖

ជានិមិត្តរូប រចនាសម្ព័នរបស់ចេតិយដែលមានចំនួនមិនស្មើគ្នានៃការ៉េនៅខាងក្នុងដែលជារង្វង់អនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សស្លាប់ទៅពីផែនដី ការ៉េទៅស្ថានសួគ៌ ដែលតំណាងដោយរង្វង់។
ស្តូបព្រះបរមរូបព្រះករុណាព្រះបរមរតនកោដ្ឋ

ស្តូបព្រះបាទនរោត្តមសីហនុ ហៅផងដែរថា រូបសំណាកសម្តេចឪ នរោត្តម សីហនុ គឺជាស្តូបរំលឹកដល់អតីតព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហនុ  ដែលមានទីតាំងនៅ ទីក្រុងភ្នំពេញ ប្រទេសកម្ពុជា។ រូបសំណាក​សំរិទ្ធ​នេះ​មាន​កម្ពស់ ៤,៥ ម៉ែត្រ និង​ត្រូវ​បាន​តម្កល់​នៅ​ក្រោម ​ចេតិយ ​កម្ពស់ ២៧ ម៉ែត្រ នៅ​ក្នុង​ឧទ្យាន​ខាង​កើត ​វិមាន​ឯករាជ្យ ។  រូបសំណាក​ដែល​បង្ហាញ​ពី​អតីត​ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ដែលចំណាយ​អស់​ប្រហែល ១,២ លាន​ដុល្លារ​អាមេរិក និង​ចំណាយ​ពេល​ប្រមាណ ៨ ខែ​ដើម្បី​បញ្ចប់។ ក្នុងអំឡុងពេលថ្ងៃដែលរូបសំណាកត្រូវបានសម្ពោធនោះ សាធារណជនចូលទៅកាន់រូបសំណាកត្រូវបានត្រួតពិនិត្យយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ខណៈពេលដែលប៉ូលិសយោធាប្រដាប់អាវុធបានឈរជើងនៅជិតរូបសំណាកកាលពីខែតុលា ឆ្នាំ 2013។  ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុបានសោយទិវង្គតនៅថ្ងៃទី ១៥ ខែ តុលា ឆ្នាំ ២០១២ នៅ ទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន  ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ គឺព្រះបាទ នរោត្តម សីហមុនី និងភរិយារបស់ព្រះអង្គគឺ នរោត្តម មុនីនាថ ។ 
រូបភាពតូច

រូបសំណាកនេះត្រូវបានឧទ្ទិសដល់សមិទ្ធិផលរបស់ព្រះសីហនុក្នុងការរំដោះប្រទេសនៅថ្ងៃទី 9 ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 1953 ពី អាណានិគមនិយមបារាំង ។
ស្តូអ៊ីក

ស្តូអ៊ីក (អង់គ្លេស: Stoic) ជាក្រុមទស្សនវិទូក្រិកសម័យបុរាណ ដែលជឿថាមនុស្សមានប្រាជ្ញាមិនគួរបណ្ដោយឲ្យបទពិសោធឈឺចាប់ ឬបទពិសោធសប្បាយ មានឥទ្ធីពលលើខ្លួនឡើយ។
រូបភាពតូច|រូបទស្សនវិទូ Zeno of Citium ដែលគេប្រមូលបាននៅ ភូមិ Farnese ក្នុងរដ្ឋធានី Naples។ ថតដោយ Paolo Monti ឆ្នាំ ១៩៦៩។
លទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយម គឺជាក្រុមទស្សវិជ្ជារបស់ពួកហេលិនីស ដែលរីកដុះដាលទូទាំងរ៉ូម និងក្រិក រហូតដល់សតវត្សទី៣។ លទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយមជាទស្សនវិជ្ជាមួយដែលមានឥទ្ធីពលយ៉ាងលើសលប់លើក្រមសីលធម៌របស់បុគ្គលម្នាក់ៗ តាមរយៈប្រព័ន្ធឡូស៊ីក និងតាមរយៈការយល់ឃើញរបស់ទស្សននេះចំពោះពិភពធម្មជាតិ។ យោងតាមសេចក្ដីបង្រៀនរបស់ទស្សនវិជ្ជានេះ បានបង្រៀនថាផ្លូវទៅកាន់សុភមង្គលគឺត្រូវតែទទួលយកតែអ្វីដែលមានក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះប៉ុណ្ណោះ គឺមិនបាច់ខ្វល់ពីអ្វីដែលនឹងមាននៅពេលខាងមុខនោះទេ ហើយមនុស្សមិនគួរបណ្ដោយឲ្យខ្លួនត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយចំណង់របស់ខ្លួន ឬសេចក្ដីភ័យខ្លាចចំពោះការឈឺចាប់នោះទេ។ មនុស្សគួរតែប្រើគំនិតរបស់ខ្លួនដើម្បីយល់ដឹងពិភពដែលនៅជុំវិញខ្លួន ហើយធ្វើផ្នែករបស់ខ្លួននៅក្នុងធម្មជាតិ ព្រមទាំងធ្វើការជាមួយអ្នកដទៃ ហើយចាត់ទុកអ្នកដទៃក្នុងរបៀបមួយត្រឹមត្រូវ។

លទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយមត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅអាថែន ដោយទស្សវិទូ Zeno of Citium នៅដើមសតវត្សទី៣ មុនគ.ស។ ពួកស្តូអ៊ីកបានបង្រៀនថាអារម្មណ៍កើតចេញពីការវិនិច្ឆយខុសដែលនាំឲ្យមានសេចក្ដីវិនាស ផ្អែកទៅលើទំនាក់ទំនងយ៉ាងសកម្មរវាងបច្ច័យនិយមពិភពលោក និងសេរីភាពរបស់មនុស្ស ហើយបានបង្រៀនអំពីជំនឿដែលមានគុណធម៌ដើម្បីរក្សាបំណងមួយដែលស្របនឹងធម្មជាតិ។ ដោយសារតែកត្តានេះ ពួកស្តូអ៊ីកបានបង្ហាញថាទស្សនវិជ្ជារបស់ពួកគេជាផ្លូវនៃជីវិត ហើយពួកគេបានគិតថាការបង្ហាញដ៏ល្អបំផុតនៃទស្សវិជ្ជារបស់បុគ្គលម្នាក់ៗមិនមែនស្ថិតនៅលើអ្វីដែលបុគ្គលនោះនិយាយទេ គឺស្ថិតនៅលើអ្វីដែលបុគ្គលនោះប្រព្រឹត្តវិញ។John Sellars. Stoicism, p. 32. ដើម្បីរស់នៅក្នុងជីវិតដ៏ល្អមួយ មនុស្សម្នាក់ត្រូវតែយល់នូវច្បាប់នៃសណ្ដាប់ធ្នាប់ធម្មជាតិ ដោយព្រោះពួកគេបានបង្រៀនថាអ្វីទាំងអស់មានឫសគល់ក្នុងធម្មជាតិ។Stoicism, Stanford Encyclopedia of Philosophy.

គោលលទ្ធិរបស់ស្តូអ៊ីកល្បីល្បាញក្នុងអំឡុងសម័យចក្រភពរ៉ូម។ ក្រោយមកគោលលទ្ធិនេះបានធ្លាក់ចុះ បន្ទាប់ពីសាសនាគ្រីស្ទបានក្លាយសាសនារបស់រដ្ឋ ក្នុងសតវត្សទី៤។ អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្ស គោលលទ្ធិនេះមានការផុសផលឡើងវិញ ហើយសម័យកាលដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់នោះ គឺនៅសម័យ Renaissance (Neostoicism) និងសម័យទំនើប (modern Stoicism)។https://www.merriam-webster.com/dictionary/stoic
ស្តូអ៊ីក: គោលសំខាន់នៃលទ្ធិស្តូអ៊ីក

គោលសំខាន់នៃលទ្ធិស្តូអ៊ីក 
ពួកស្តូអ៊ីកបានផ្ដល់ការពន្យល់រួមមួយអំពីពិភពលោក ដោយថាវាមានធាតុផ្សំ៣គឺ មានប្រព័ន្ធច្បាស់លាស់ មានរូបដែលផ្សំឡើងពីអង្គធាតុតែមួយ និងមានប្រព័ន្ធច្បាប់ធម្មជាតិផ្នែកលើសីលធម៌។ ចេញពីកត្តាទាំង៣នេះ ពួកគេបានសង្កត់ធ្ងន់លើប្រព័ន្ធច្បាប់ផ្នែកសីលធម៌ជាការផ្ដោតដ៍សំខាន់នៃចំណេះដឹងរបស់មនុស្ស ទោះបីជាទ្រឹស្ដីឡូស៊ីករបស់ពួកគេត្រូវបានពួកទស្សនវិទូសម័យក្រោយចាប់អារម្មណ៍ច្រើនជាងក៏ដោយ។

លទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយមបង្រៀនថាការអភិវឌ្ឍនូវការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯង និងចិត្តអត់ធ្មត់គឺជាមធ្យោបាយយកឈ្នះអារម្មណ៍ដែលនាំមកនូវសេចក្ដីវិនាស; ទស្សនវិជ្ជានេះបានចាត់ទុកថា ការក្លាយជាអ្នកគិតពិចារណាច្បាស់លាស់ និងមិនលំអៀង អនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សម្នាក់យល់អំពីហេតុផលសាកល (Logos)។ ទិដ្ឋភាពដ៏សំខាន់នៃលទ្ធិស្តូកនិយម គឺទាក់ទងនឹងការលើកកម្ពស់ក្រមសីលធម៌បុគ្គល និងសុខុមាលភាពសីលធម៌: "គុណធម៌មាននៅក្នុងឆន្ទៈមួយដែលស្របនឹងធម្មជាតិ។"Russell, Bertrand. A History of Western Philosophy, p. 254 គោលការណ៍នេះក៏មានទំនាក់ទំនងនឹងទំនាក់ទំនងរវាងបុគ្គលនឹងបុគ្គលដែរ "ដើម្បីឲ្យរួចផុតពីកំហឹង ការឈ្នានីស និងការច្រណែន"Russell, Bertrand. A History of Western Philosophy, p. 264 ហើយដើម្បីទទួលស្គាល់ថាសូម្បីតែទាសករ "ក៏មានភាពស្មើគ្នានឹងមនុស្សផ្សេងទៀតដែរ ពីព្រោះមនុស្សទាំងអស់សុទ្ធតែកើតមកពីធម្មជាតិដូចគ្នា។"Russell, Bertrand. A History of Western Philosophy, p. 253.Charles Hartshorne and William Reese, "Philosophers Speak of God," Humanity Books, 1953 ch 4
ស្តូអ៊ីក: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ 
Gilbert Murray, The Stoic Philosophy (1915), p. 25. In Bertrand Russell, A History of Western Philosophy (1946).A.A.Long, Hellenistic Philosophy, p. 115. Stanford Encyclopedia of Philosophy: Susanne Bobzien, Ancient Logic Stanford Encyclopedia of Philosophy: Susanne Bobzien, Ancient Logic VII.49
ស្តូអ៊ីក: រូបសាស្ត្រ និងលោកធាតុវិទ្យា

រូបសាស្ត្រ និងលោកធាតុវិទ្យា 
យោងតាមស្តូអ៊ីក សាកលលោកនេះគឺជាអង្គធាតុ ជាធាតុដែលមានហេតុផល ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះ ឬធម្មជាតិ ដែលពួកស្តូអ៊ីកបានបែងចែកជាពីរថ្នាក់ គឺថ្នាក់សកម្ម និងអសកម្ម។ ធាតុអសកម្មគឺជាធាតុដែលមិនសូវមានសកម្មភាព ជាធាតុមួយដែលស្រេចបាច់សម្រាប់ប្រើប្រាស់ ប៉ុន្តែច្បាស់ថាវាគ្មានចលនាអ្វីទេ ប្រសិនបើគ្មានអ្នកណាកំណត់ចលនាឲ្យវា។Seneca, Epistles, lxv. 2. ធាតុសកម្មដែលអាចត្រូវបានហៅថាវាសនា (Fate) ឬហេតុផលសាកល (Universal Reason) គឺជាអាកាសឆ្លាត (intelligent aether) ឬជាភ្លើងដើម (primordial fire) ដែលធ្វើសកម្មភាពលើធាតុអសកម្ម។

អ្វីៗទាំងអស់ស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់នៃវាសនា ដ្បិតសាកលលោកនេះមានសកម្មភាពទៅតាមធម្មជាតិរបស់វា ហើយលក្ខណៈរបស់ធាតុអសកម្មជាអ្នកគ្រប់គ្រង។ ព្រលឹងរបស់មនុស្សគឺជាអ្វីដែលភាយចេញពីភ្លើងដើម ហើយស្ថិតនៅក្រោមអំណាចវាសនា។

តាមធម្មជាតិ ព្រលឹងនីមួយៗអាចខូច ហើយអាច "ផ្លាស់ប្ដូររូបរាង និងអាចសាយឡើង ក្លាយជាភ្លើងធម្មជាតិ ដោយត្រូវបានទទួលទៅក្នុងហេតុផលមួយដ៏មានឥទ្ធីពលក្នុងសាកលលោក។"Marcus Aurelius, Meditations, iv. 21. ដោយព្រោះហេតុផលត្រឹមត្រូវគឺជាគ្រឹះនៃមនុស្សជាតិ និងសាកលលោក ដូច្នេះគោលដៅនៃជីវិតគឹត្រូវរស់នៅទៅតាមហេតុផល គឺមានន័យថារស់នៅក្នុងជីវិតមួយដែលស្របតាមធម្មជាតិ។
ស្តូអ៊ីក: ការអនុវត្តខាងព្រលឹងវិញ្ញាណ

ការអនុវត្តខាងព្រលឹងវិញ្ញាណ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|Marcus Aurelius, អធិរាជដែលជឿលើលទ្ធិស្តូអ៊ីក។
ទស្សនវិជ្ជាសម្រាប់ពួកស្តូអ៊ី មិនមែនជាបណ្ដុំនៃជំនឿ ឬការអះអាងនៃក្រមសីលធម៌ឡើយ គឺវាគ្រាន់តែជាផ្លូវនៃជីវិត ដែលទាក់ទងនឹងការអនុវត្តជាប្រចាំ និងការហាត់រៀនតែប៉ុណ្ណោះ។ ការអនុវត្តខាងទស្សវិជ្ជា និងខាងព្រលឹងវិញ្ញាណ របស់ពួកស្តូអ៊ីករួមមាន ឡូស៊ីក វីធីសូក្រាទីក និយាយនឹងខ្លួនឯង ការត្រិះរិះអំពីសេចក្ដីស្លាប់ ហាត់ផ្ដោតអារម្មណ៍តែលើពេលវេលាដែលខ្លួនកំពុងតែស្ថិតនៅ និងត្រិះរិះពិចារណាអំពីបញ្ហាប្រចាំថ្ងៃ ព្រមទាំងដំណោះស្រាយដែលអាចទៅរួច។ ទស្សនវិជ្ជាស្តូអ៊ីកគឺជាដំណើរការដ៏សកម្មមួយនៃការអនុវត្តជាប្រចាំ និងជាគ្រឿងសម្រាប់រំលឹកដាស់តឿនខ្លួនឯង។ 

នៅក្នុងការតាំងសម្មាធិ​ អធិរាជ Marcus Aurelius កំណត់ការអនុវត្តមួយចំនួន។ ឧទាហរណ៍:ពេលព្រឹកព្រលឹម ចូរនិយាយនឹងខ្លួនឯងថា: ថ្ងៃនេះខ្ញុំនឹងជួបមនុស្សអកត្តញ្ញូ មនុស្សហិង្សា មនុស្សក្បត់ មនុស្សឈ្នានីស និងមនុស្សគ្មានចិត្តសប្បុរស។ អស់ទាំងភាពល្ងង់ខ្លៅអំពីសេចក្ដីល្អពិតប្រាកដ និងសេចក្ដីអាក្រក់... ខ្ញុំមិនអាចរងការឈឺចាប់ដោយសារពួកវាណាមួយឡើយ ដ្បិតគ្មានមនុស្សណាម្នាក់នឹងពាក់ព័ន្ធជាមួយខ្ញុំក្នុងការធ្វើខុស ហើយខ្ញុំក៏មិនអាចខឹង ឬស្អប់អ្នកនោះបានឡើយ ពីព្រោះយើងមកក្នុងពិភពលោកនេះ ដើម្បីធ្វើការជាមួយគ្នា...Davidson, A.I. (1995) Pierre Hadot and the Spiritual Phenomenon of Ancient Philosophy, in Philosophy as a Way of Life, Hadot, P. Oxford Blackwells pp. 9–10Hadot, P. (1992) La Citadelle intérieure. Introduction aux Pensées de Marc Aurèle. Paris, Fayard, pp. 106–15Hadot, P. (1987) Exercices spirituels et philosophie antique. Paris, 2nd edn, p. 135.
ស្តូអ៊ីក: ទស្សនសង្គម

ទស្សនសង្គម 
លក្ខណៈពិសេសនៃលទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយម គឺគោលលទ្ធិនេះយល់ថាមនុស្សទាំងអស់គឺជាកម្មសិទ្ធិរបស់សហគមន៍មួយ (cosmopolitanism) ដោយផ្អែកលើសីលធម៌រួមមួយ: មនុស្សទាំងអស់គឺជាអ្វីដែលស្ដែងអំពីវិញ្ញាណសាកលមួយ ហើយយោងតាមពួកស្តូអ៊ីក មនុស្សទាំងអស់គួរតែរស់នៅក្នុងសេចក្ដីស្រឡាញ់ជាបងប្អូន និងត្រូវត្រៀមខ្លួនជាស្រេចដើម្បីជួយគ្នាទៅវិញទៅមក។Epictetus, Discourses, ii. 5. 26Epictetus, Discourses, i. 9. 1

ពួកស្តូអ៊ីកយល់ថាភាពខុសប្លែកគ្នាខាងក្រៅ ដូចជាឋានៈ និងទ្រព្យសម្បត្តិ គ្មានសំខាន់អ្វីនៅក្នុងទំានាក់ទំនងសង្គមទេ។ ផ្ទុយទៅវិញពួកគេបានគាំទ្រភាពជាបងប្អូនរបស់មនុស្សជាតិ និងភាពស្មើគ្នាពីធម្មជាតិរបស់មនុស្សជាតិគ្រប់រូប។Seneca, Moral letters to Lucilius, Letter 47: On master and slave, 10, circa AD 65.
ស្តូអ៊ីក: សាសនាគ្រីស្ទ

សាសនាគ្រីស្ទ 
បូជាចារ្យអង់គ្លីខេន ឈ្មោះ Maxwell Staniforth បានពិភាក្សាអំពីឥទ្ធីពលដ៏ជ្រាលជ្រៅរបស់លទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយមទៅលើសាសនាគ្រីស្ទ។ គាត់បានអះអាងថាអ្នកនិពន្ធនៃដំណឹងល្អទាំង៤ បានប្រកាសថាព្រះគ្រីស្ទគឺជាហេតុផលសាកល (Logos) ដែលជាពាក្យដ៏សំខាន់មួយក្នុងចំណោមពាក្យជាច្រើនទៀត នៅក្នុងលទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយម ហើយពាក្យត្រូវបានជ្រើសរើសយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងគោលបំណងដើម្បីពន្យល់ពីរបៀបដែលព្រះមានទំនាក់ទំនងនឹងសាកលលោក។"  ទាក់ទងទៅនឹងអ្វីដែលលទ្ធិស្តូអ៊ីកហៅថា "វិញ្ញាណខាងព្រះ", លោកStanisforth បានសរសេរថា:ទស្សនវិទូ Cleanthes ដែលចង់ពន្យល់ឲ្យកាន់តែច្បាស់អំពីអត្ថន័យនៃពាក្យ "ភ្លើងដែលមានសមត្ថភាពបង្កើត (creative fire) របស់ទស្សវិទូ Zeno គឺជាមនុស្សដំបូងដែលគិតអំពីពាក្យ pneuma ដែលមានន័យថា 'វិញ្ញាណ' ដែលទស្សវិទូ Zeno បានប្រើ ដើម្បីពិពណ៌នាពាក្យ "ភ្លើងដែលមានសមត្ថភាពបង្កើត"។ វិញ្ញាណដ៏ឆ្លាតនេះមានលក្ខណៈដូចជាភ្លើង ហើយវាត្រូវបានគេស្រមៃឃើញថាជាធាតុដ៏តូចល្អិតមួយ ស្រដៀងនឹងចរន្តខ្យល់ ឬដង្ហើម ប៉ុន្តែវាមានកម្ដៅពិសេស។ វាមាននៅក្នុងសាកលលោក ដូចជាព្រះ ហើយនៅក្នុងមនុស្សវាជាព្រលឹង និងជាគោលការណ៍ដែលផ្ដល់ជីវិត។ តាមរយៈសេចក្ដីពន្យល់នេះ បូជាចារ្យ Stanisforth មើលឃើញយ៉ាងច្បាស់ថា​ វិញ្ញាណដែលCleanthes បានកំពុងពន្យល់នេះ គឺជាព្រះវិញ្ញាណដ៌វិសុទ្ធ ដែលមាននិយាយនៅក្នុងទេវកថាគ្រីស្ទានស្ដីពី 'ព្រះអម្ចាស់ និងអ្នកផ្ដល់ជីវិត' គឹត្រង់កន្លែងដែលភ្លើងនៃព្រះវិញ្ញាណត្រូវបានបើកសម្ដែងនៅបុណ្យថ្ងៃទី៥០។ នៅក្នុងគ្រីស្ទាន ដូចនៅក្នុងគំនិតពួកស្តូអ៊ីក។ទាក់ទងនឹងព្រះត្រីឯក បូជាចារ្យ Staniforth បានសរសេរថា:នៅក្នុងគោលលទ្ធិស្ដីអំពីព្រះត្រីឯក គំនិតស្តីអំពីព្រះបិតា ព្រះបន្ទូល និងព្រះវិញ្ញាណ គឺដូចគ្នានឹងឈ្មោះព្រះបីរួមតែមួយ (Divine Unity) របស់ពួកស្តូអ៊ីក។សាវ័កប៉ូលបានជួបជាមួយពួកស្តូអ៊ីក ក្នុងអំឡុងពេលដែលគាត់ស្នាក់នៅអាថែន យោងតាមព្រះគម្ពីរកិច្ចការ ១៧:១៦-១៨។ នៅក្នុងសំបុត្ររបស់លោកប៉ូល យើងឃើញថាលោកប៉ូលបានប្រើចំណេះដឹងខាងទស្សវិជ្ជាស្តូអ៊ីករបស់គាត់ គឺគាត់ប្រើពាក្យស្តូអ៊ីក និងពាក្យប្រៀបធៀមជាច្រើន ដើម្បីធ្វើឲ្យពួកសាសន៍ដទៃកែប្រែចិត្ត ហើយត្រឡប់មកជាគ្រីស្ទាន។Kee, Howard and Franklin W. Young, Understanding The New Testament, Englewood Cliffs, New Jersey, Prentice Hall, Inc. 1958, p. 208.Encyclopædia Britannica. Stoicism. §Stoic elements in Pauline and patristic thought

នៅក្នុងលទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយមស្ដីអំពីជំនឿលើព្រះ គឺគេយល់ព្រះមិនមានភាពអស្ចារ្យអ្វីទេ ប៉ុន្តែព្រះអង្គគង់នៅជានិច្ច។ ព្រះដែលជាអ្នកបង្កើតពិភពលោកនោះ គឺជាបុគ្គលមួយរូប នៅក្នុងគំនិតគ្រីស្ទាន ប៉ុន្តែនៅក្នុងលទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយម ព្រះ និងពិភពលោក គឺជាបុគ្គលតែមួយ ដែលគំនិតនេះផ្ទុយគ្នាទាំងស្រុងទៅនឹងគំនិតគ្រីស្ទាន។

លទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយម ក្រោយមកត្រូវបានពួកក្រុមជំនុំមុនដំបូងបង្អស់ (Fathers of the Church) ចាត់ទុកថាជា "ទស្សវិជ្ជានៃពួកមិនជឿគ្រីស្ទសាសនា";Agathias. Histories, 2.31. ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ គំនិតសំខាន់ៗមួយចំនួនរបស់លទ្ធិស្តូអ៊ីកនិយម ត្រូវបានអ្នកនិពន្ធគ្រីស្ទានសម័យមុនយមមកប្រើដែរ។ ឧទាហរណ៍ ពាក្យមួយចំនួនដែលពួកគេបានយកមកប្រើមានដូចជា "ហេតុផលសាកល (logos)", "គុណធម៌ (virtue)", "វិញ្ញាណ (Spirit)", និង "សតិសម្បជញ្ញៈ (conscience)"។Ferguson, Everett. Backgrounds of Early Christianity. 2003, p. 368.
ស្តូអ៊ីក: ការប្រើប្រាស់សម័យបច្ចុប្បន្ន

ការប្រើប្រាស់សម័យបច្ចុប្បន្ន 
ពាក្យ "ស្តូអ៊ីក" ជាធម្មតាសំដៅទៅលើអ្នកណាម្នាក់ដែលមិនអើពើរនឹងការឈឺចាប់ ការសប្បាយ ទុក្ខព្រួយ ឬអំណរ ជាដើម។  ការប្រើប្រាស់សម័យបច្ចុប្បន្ន ពាក្យនេះសំដៅទៅលើ "មនុស្សដែលចេះទប់អារម្មណ៍ ឬជាមនុស្សដែលចេះស៊ូទ្រាំដោយអត់ធ្មត់"។
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ

ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ (; Chữ Nôm: 主鄭; ១៥៤៥–១៧៨៧) ដែលមានឋានៈជាព្រះអង្គម្ចាស់ទ្រិញ (; chữ Hán: 鄭王)ឬត្រូវបានស្គាល់ថាជារាជវង្សទ្រិញ ឬកុលសម្ព័ន្ធទ្រិញ (Trịnh thị;  鄭氏)គឺជាក្រុមកុលសម្ព័ន្ធអភិជនដែលគ្រប់គ្រង វៀតណាមខាងជើង (នាពេលនោះហៅថា តុងកឹង), នៅសម័យ រាជវង្សឡេចុងក្រោយ។

ពួកស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ និងគូប្រជែងរបស់ពួកគេគឺ ពួកស្តេចត្រាញ់ង្វៀន ត្រូវបានហៅដោយប្រជារាស្រ្តខ្លួនថាជា "Chúa" (លោកម្ចាស់) និងគ្រប់គ្រងនគរ ដៃវៀត ធ្វើឲ្យអធិរាជឡេធ្លាក់ខ្លួនត្រឹមជាអំណាចនិមិត្តរូបប៉ុណ្ណោះ។ គោរមងារ “Chúa” នៅក្នុងបរិបទនេះអាចប្រៀបធៀបបានទៅនឹងគោរមងារ សូហ្កាន់ នៅជប៉ុនដែរ។ ពួកស្តេចត្រាញ់ទ្រិញជាកូនចៅពូជពង្សរបស់ ទ្រិញ ខា ដែលជាមនុស្សជំនិតរបស់អធិរាជវៀតណាមសតវត្សទី១៥ ឡេ ឡយ។ ពួកស្តេចត្រាញ់ទ្រិញចំនួន ១២នាក់បានគ្រប់គ្រងរាជការរបស់រាជវង្សឡេចុងក្រោយ និងបានគ្រប់គ្រងវៀតណាមខាងជើងអស់រយៈពេលច្រើនជាងពីរសតវត្ស។
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: ដើមកំណើត

ដើមកំណើត 

 ការលេចឡើងនៃគ្រួសារទ្រិញ 
ក្រោយពីការចូលទីវង្គតនៃអធិរាជ ឡេ ហៀនតុង នៅឆ្នាំ១៥០៤ រាជវង្សឡេចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ នៅឆ្នាំ១៥២៧ មន្រ្តីរាជវាំង ម៉ាក់ ដាងឌុង បានដណ្តើមរាជបល័្លង្កពីអធិរាជ ឡេ កុងហ័ង ហើយបង្កើត រាជវង្សម៉ាក់ គ្រប់គ្រងនគរដៃវៀត។ នៅឆ្នាំ១៥៣៣ មេទ័ពដែលស្មោះស្ម័គ្រនឹងរាជវង្សឡេ ង្វៀន គីម បានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សម៉ាក់នៅ ថាញ់ ហោ និង លើករាជវង្សឡេឲ្យសោយរាជ្យឡើងវិញ។ បន្ទាប់មកគាត់បានព្យាយាមរើសរាជបុត្រាអធិរាជឡេ ឈៀវតុង ឲ្យឡើងសោយរាជ្យ។ ដោយបានជ្រើសរើសព្រះអង្គម្ចាស់ ឡេ និញ ហើយលើកសោយរាជ្យជាអធិរាជ ឡេ ត្រាំងតុង។ ក្រោយពីជម្លោះរយៈពេល៥ឆ្នាំ ផ្នែកខាងត្បូងនៃដៃវៀតមួយភាគធំបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់  រាជវង្សឡេ លើកលែងតែរាជធានី ថាំង ឡុង មួយ។
ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|គំនូរបង្ហាញពីរាជធានី ថាំង ឡុង (ហាណូយ) មើលពីទន្លេក្រហមនៅឆ្នាំ១៦៨៥
ស្ថាបនិកនៃគ្រួសារដំបូង ទ្រិញ គាម កើតនៅស្រុកវិញឡុក  ខេត្តថាញ់ហោ។ ទ្រិញ គាមបានកើតនៅក្នុងគ្រួសារក្រីក្រ។ គាត់តែងតែលួចមាន់អ្នកជិតខាងជារឿយៗ ព្រោះម្តាយគាត់ចូលចិត្តពិសាមាន់។ នៅពេលអ្នកជិតខាងដឹងម្តងៗ គេតែងតែខឹងសម្បារជាខ្លាំង។ ថ្ងៃមួយពេលទ្រីញ គាមចេញពីផ្ទះ ម្តាយរបស់គាត់ត្រូវអ្នកជិតខាងចាប់យកទៅបោះចូលក្នុងរណ្តៅជ្រៅ។ ទ្រិញ គាម ត្រឡប់មកវិញដោយបាត់ម្តាយក៏ចាប់ផ្តើមភ័យស្លន់ស្លោ។ នៅពេលគាត់រកឃើញសាកសពម្តាយ វាត្រូវបានរលួយមានដង្កូវចោះបាត់ទៅហើយ។[citation needed] ក្រោយការស្លាប់របស់ម្តាយ គាត់បានចូលបម្រើកងទ័ពដែលច្បាំងលើករាជវង្សឡេឲ្យឡើងសោយរាជ្យវិញដឹកនាំដោយ ង្វៀន គីម ។ ដោយសារតែសមត្ថភាពរបស់គាត់ ង្វៀន គីម បានលើកកូនស្រីឈ្មោះ ង៉ុក​ បាវ​ ជាភរិយា។ នៅឆ្នាំ១៥៣៩ ទ្រិញ គាម បានឡើងឋានៈជាមេទ័ពហើយទទួលគោរមងារជា ឌុចនៃឌុក (Dực quận công)។ នៅឆ្នាំ១៥៤៥ ក្រោយការធ្វើឃាត ង្វៀន គីម ទ្រិញ គាម បានបន្តដំណែងពីឳពុកក្មេករបស់គាត់ ជាអ្នកកាន់អំណាចក្តោបក្តាប់រាជការរាជវង្សឡេ។
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: ការលេចឡើងនៃគ្រួសារទ្រិញ

ការលេចឡើងនៃគ្រួសារទ្រិញ 
ក្រោយពីការចូលទីវង្គតនៃអធិរាជ ឡេ ហៀនតុង នៅឆ្នាំ១៥០៤ រាជវង្សឡេចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ នៅឆ្នាំ១៥២៧ មន្រ្តីរាជវាំង ម៉ាក់ ដាងឌុង បានដណ្តើមរាជបល័្លង្កពីអធិរាជ ឡេ កុងហ័ង ហើយបង្កើត រាជវង្សម៉ាក់ គ្រប់គ្រងនគរដៃវៀត។ នៅឆ្នាំ១៥៣៣ មេទ័ពដែលស្មោះស្ម័គ្រនឹងរាជវង្សឡេ ង្វៀន គីម បានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សម៉ាក់នៅ ថាញ់ ហោ និង លើករាជវង្សឡេឲ្យសោយរាជ្យឡើងវិញ។ បន្ទាប់មកគាត់បានព្យាយាមរើសរាជបុត្រាអធិរាជឡេ ឈៀវតុង ឲ្យឡើងសោយរាជ្យ។ ដោយបានជ្រើសរើសព្រះអង្គម្ចាស់ ឡេ និញ ហើយលើកសោយរាជ្យជាអធិរាជ ឡេ ត្រាំងតុង។ ក្រោយពីជម្លោះរយៈពេល៥ឆ្នាំ ផ្នែកខាងត្បូងនៃដៃវៀតមួយភាគធំបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់  រាជវង្សឡេ លើកលែងតែរាជធានី ថាំង ឡុង មួយ។
ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|គំនូរបង្ហាញពីរាជធានី ថាំង ឡុង (ហាណូយ) មើលពីទន្លេក្រហមនៅឆ្នាំ១៦៨៥
ស្ថាបនិកនៃគ្រួសារដំបូង ទ្រិញ គាម កើតនៅស្រុកវិញឡុក  ខេត្តថាញ់ហោ។ ទ្រិញ គាមបានកើតនៅក្នុងគ្រួសារក្រីក្រ។ គាត់តែងតែលួចមាន់អ្នកជិតខាងជារឿយៗ ព្រោះម្តាយគាត់ចូលចិត្តពិសាមាន់។ នៅពេលអ្នកជិតខាងដឹងម្តងៗ គេតែងតែខឹងសម្បារជាខ្លាំង។ ថ្ងៃមួយពេលទ្រីញ គាមចេញពីផ្ទះ ម្តាយរបស់គាត់ត្រូវអ្នកជិតខាងចាប់យកទៅបោះចូលក្នុងរណ្តៅជ្រៅ។ ទ្រិញ គាម ត្រឡប់មកវិញដោយបាត់ម្តាយក៏ចាប់ផ្តើមភ័យស្លន់ស្លោ។ នៅពេលគាត់រកឃើញសាកសពម្តាយ វាត្រូវបានរលួយមានដង្កូវចោះបាត់ទៅហើយ។[citation needed] ក្រោយការស្លាប់របស់ម្តាយ គាត់បានចូលបម្រើកងទ័ពដែលច្បាំងលើករាជវង្សឡេឲ្យឡើងសោយរាជ្យវិញដឹកនាំដោយ ង្វៀន គីម ។ ដោយសារតែសមត្ថភាពរបស់គាត់ ង្វៀន គីម បានលើកកូនស្រីឈ្មោះ ង៉ុក​ បាវ​ ជាភរិយា។ នៅឆ្នាំ១៥៣៩ ទ្រិញ គាម បានឡើងឋានៈជាមេទ័ពហើយទទួលគោរមងារជា ឌុចនៃឌុក (Dực quận công)។ នៅឆ្នាំ១៥៤៥ ក្រោយការធ្វើឃាត ង្វៀន គីម ទ្រិញ គាម បានបន្តដំណែងពីឳពុកក្មេករបស់គាត់ ជាអ្នកកាន់អំណាចក្តោបក្តាប់រាជការរាជវង្សឡេ។
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: សង្រ្គាមស៊ីវិល ឡេ-ម៉ាក់

សង្រ្គាមស៊ីវិល ឡេ-ម៉ាក់ 

 រាជការនិរទេសទៅឡានឆាង 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|កងទ័ពស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ នៅចុងសតវត្សទី១៨
នៅឆ្នាំ១៥១៧ ម៉ាក់ ដាងដុង បានផ្តួលរំលំរាជវង្សឡេ។ ក្រុមស្មោះស្ម័គ្រនឹងរាជវង្សក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឡេ និញ ជាព្រះញាតិវង្សម្នាក់បាននាំគ្នាភៀសខ្លួនទៅឡាវ។ ម៉ាគីសនៃអានថាញ់  ង្វៀន គីម បានប្រមែប្រមូលមនុស្សដែលនៅស្មោះស្ម័គ្រនឹងរាជវង្សឡេ ហើយបង្កើតជាកងទ័ពថ្មីដើម្បីផ្តើមបះបោរនឹង ម៉ាក ដាងដុង។ គាត់បានលើកកូនស្រីឲ្យរៀបការជាមួយ ទ្រីញ គាម។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេល៥ឆ្នាំ តំបន់ផ្នែកខាងត្បូង ទន្លេក្រហម ទាំងអស់ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កងទ័ពង្វៀន-ទ្រិញ តែមិនអាចកាន់កាប់រាជធានីហាណូយបាន រហូតដល់រាជវង្សម៉ាក់ដួលរលំនៅឆ្នាំ១៥៩២។[citation needed]

 អធិរាជឡេសោយរាជ្យជានិមិត្តរូប 
នៅឆ្នាំ១៥៣៩ កងទ័ពង្វៀន គីម និងទ្រិញ គាម បានត្រឡប់មក  ដៃវៀត វិញហើយវាយបានខេត្ត ថាញ់ហោ ហើយលើកព្រះអង្គម្ចាស់ឡេ និញ ឲ្យសោយរាជ្យជាអធិរាជ ឡេ ត្រាំងតុង។ សង្រ្គាមបន្តកើតមានបន្តជាមួយរាជវង្សម៉ាក់ រហូតដល់មន្រ្តីតំណាងរាជវង្សមិង បានចាត់ទុកថាការដណ្តើមអំណាចរបស់ម៉ាក់ ដាងឌុងជាទង្វើមិនត្រឹមត្រូវ។ នៅឆ្នាំ១៥៣៧ ចិនបានបញ្ជូនកងទ័ពដ៏ធំមួយ មកលើករាជវង្សឡេឲ្យឡើងសោយរាជ្យវិញ។ទោះជាម៉ាក់ ដាងឌុង បានចរចារដើម្បីជៀសពីការច្បាំងជាមួយពួកមិងយ៉ាងណាក្តី ក៏គាត់ត្រូវទទួលស្គាល់អធិរាជឡេ និងការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកង្វៀង-ទ្រីញនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម។ ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធង្វៀង-ទ្រិញ មិនព្រមទទួលស្គាល់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សម៉ាក់នៅវៀតណាមខាងជើងឡើយ។ នៅឆ្នាំ១៥៤១ ម៉ាក់ ដាងឌុងបានទទួលមរណភាព។

បុរសជនជាតិចិនម្នាក់ដែលធ្លាយសំពៅនៅវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៦៨៨ ឈ្មោះ ប៉ាន ឌីងង្វី បានកត់ត្រាក្នុងសៀវភៅ "Annan ji you" ថាពួកទ្រិញបានលើករាជវង្សឡេឲ្យឡើងសោយរាជ្យវិញ ក្រោយពីវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ព្យុះភ្លៀងដែលកើតក្រោយការរំលំរាជវង្សឡេ ហើយគេមិនអាចរកឃើញខ្សែរាជវង្សឡេ និងត្រាន់ណាដើម្បីឡើងសោយរាជ្យវិញបានសោះ។ ប៉ាន ក៏បានបញ្ជាក់ដែរថាមានតែស្តេចឡេប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានពួករាជទូតឆេងចូលគាល់ មិនមែនស្តេចត្រាញ់ទ្រីញទេ។
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: រាជការនិរទេសទៅឡានឆាង

រាជការនិរទេសទៅឡានឆាង 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|កងទ័ពស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ នៅចុងសតវត្សទី១៨
នៅឆ្នាំ១៥១៧ ម៉ាក់ ដាងដុង បានផ្តួលរំលំរាជវង្សឡេ។ ក្រុមស្មោះស្ម័គ្រនឹងរាជវង្សក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឡេ និញ ជាព្រះញាតិវង្សម្នាក់បាននាំគ្នាភៀសខ្លួនទៅឡាវ។ ម៉ាគីសនៃអានថាញ់  ង្វៀន គីម បានប្រមែប្រមូលមនុស្សដែលនៅស្មោះស្ម័គ្រនឹងរាជវង្សឡេ ហើយបង្កើតជាកងទ័ពថ្មីដើម្បីផ្តើមបះបោរនឹង ម៉ាក ដាងដុង។ គាត់បានលើកកូនស្រីឲ្យរៀបការជាមួយ ទ្រីញ គាម។ ក្នុងកំឡុងរយៈពេល៥ឆ្នាំ តំបន់ផ្នែកខាងត្បូង ទន្លេក្រហម ទាំងអស់ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កងទ័ពង្វៀន-ទ្រិញ តែមិនអាចកាន់កាប់រាជធានីហាណូយបាន រហូតដល់រាជវង្សម៉ាក់ដួលរលំនៅឆ្នាំ១៥៩២។[citation needed]
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: អធិរាជឡេសោយរាជ្យជានិមិត្តរូប

អធិរាជឡេសោយរាជ្យជានិមិត្តរូប 
នៅឆ្នាំ១៥៣៩ កងទ័ពង្វៀន គីម និងទ្រិញ គាម បានត្រឡប់មក  ដៃវៀត វិញហើយវាយបានខេត្ត ថាញ់ហោ ហើយលើកព្រះអង្គម្ចាស់ឡេ និញ ឲ្យសោយរាជ្យជាអធិរាជ ឡេ ត្រាំងតុង។ សង្រ្គាមបន្តកើតមានបន្តជាមួយរាជវង្សម៉ាក់ រហូតដល់មន្រ្តីតំណាងរាជវង្សមិង បានចាត់ទុកថាការដណ្តើមអំណាចរបស់ម៉ាក់ ដាងឌុងជាទង្វើមិនត្រឹមត្រូវ។ នៅឆ្នាំ១៥៣៧ ចិនបានបញ្ជូនកងទ័ពដ៏ធំមួយ មកលើករាជវង្សឡេឲ្យឡើងសោយរាជ្យវិញ។ទោះជាម៉ាក់ ដាងឌុង បានចរចារដើម្បីជៀសពីការច្បាំងជាមួយពួកមិងយ៉ាងណាក្តី ក៏គាត់ត្រូវទទួលស្គាល់អធិរាជឡេ និងការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកង្វៀង-ទ្រីញនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម។ ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធង្វៀង-ទ្រិញ មិនព្រមទទួលស្គាល់ការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្សម៉ាក់នៅវៀតណាមខាងជើងឡើយ។ នៅឆ្នាំ១៥៤១ ម៉ាក់ ដាងឌុងបានទទួលមរណភាព។

បុរសជនជាតិចិនម្នាក់ដែលធ្លាយសំពៅនៅវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៦៨៨ ឈ្មោះ ប៉ាន ឌីងង្វី បានកត់ត្រាក្នុងសៀវភៅ "Annan ji you" ថាពួកទ្រិញបានលើករាជវង្សឡេឲ្យឡើងសោយរាជ្យវិញ ក្រោយពីវៀតណាមបានឆ្លងកាត់ព្យុះភ្លៀងដែលកើតក្រោយការរំលំរាជវង្សឡេ ហើយគេមិនអាចរកឃើញខ្សែរាជវង្សឡេ និងត្រាន់ណាដើម្បីឡើងសោយរាជ្យវិញបានសោះ។ ប៉ាន ក៏បានបញ្ជាក់ដែរថាមានតែស្តេចឡេប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានពួករាជទូតឆេងចូលគាល់ មិនមែនស្តេចត្រាញ់ទ្រីញទេ។
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: របបផ្តាច់ការយោធាទ្រិញ

របបផ្តាច់ការយោធាទ្រិញ 

 ការកម្ចាត់ពួកង្វៀង 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|វៀតណាមនៅប្រហែលឆ្នាំ១៥៤០ បង្ហាញពីពួកម៉ាក់គ្រប់គ្រងភាគខាងជើង (ផ្កាឈូក) ខណៈដែលសម្ព័ន្ធង្វៀន-ទ្រិញ គ្រប់គ្រងផ្នែកខាងត្បូង (លឿង)។ ចម្ប៉ា (បៃតង) គឺជាសាមន្តរដ្ឋ។
ទោះបីជាក់ស្តែង រាជវង្សម៉ាក់ នៅតែកាន់កាប់ភាគខាងជើង ទ្រីញ គាមចាប់ផ្តើមកម្ចាត់អំណាចរបស់ពួកស្តេចត្រាញ់ង្វៀន។ទោះជារាជវង្សឡេ ត្រូវបានលើកឲ្យសោយរាជ្យវិញនៅឆ្នាំ១៥៣៣យ៉ាងណាក្តី។ ង្វៀន គីម នៅតែជាប្រមុខដឹកនាំនគរ និងក្តោបក្តាប់អំណាចពិតប្រាកដ។ ដុង ចាប់ញ៉ាត់ ជាមន្ត្រីដែលតែងតាំងដោយពួកម៉ាក់ឲ្យគ្រប់គ្រងបន្ទាយតាយដូ នៅខេត្តថាញ់ហោ បានសម្រេចចុះចូលទៅពួកឡេនៅពេលង្វៀន គីម វាយដណ្តើមខេត្តនេះមកវិញនៅឆ្នាំ១៥៤៣។

ក្រោយពេលវាយបានបន្ទាយតាយដូ និងបន្តដំណើរទៅវាយនិញប៊ិញ នៅថ្ងៃទី២០ ឧសភា ១៥៤៥ ដុង ចាប់ញ៉ាត់ បានអញ្ជើញមេទ័ពគីមឲ្យទស្សនាជំរុំកងទ័ពរបស់គាត់។ នៅពេលនោះដោយសារអាកាសធាតុក្តៅ ដុង ចាប់ញ៉ាត់បានជូនឳឡឹកឲ្យមេទ័ពគីមទទួលទាន។  ក្រោយត្រឡប់ពីលៀងសាយភោជន៍ ង្វៀន គីម បានធ្លាក់ខ្លួនឈឺហើយស្លាប់ភ្លាមមួយរំពេច។ ដុង ចាប់ញ៉ាត់បានចុះចូលជាមួយរាជវង្សម៉ាក់ម្តងទៀត។

រាជការបានធ្លាក់ចូលភាពច្របូកច្របល់ក្រោយមរណភាពរបស់មេទ័ពគីម។ អ្នកបន្តវេនជាអ្នកកាន់អំណាចគឺជាកូនប្រុសច្បងរបស់គីម គឺង្វៀន អ៊ុង។ តែក្រោយមកអ៊ុង ត្រូវបានធ្វើឃាតជាសម្ងាត់ដោយប្អូនថ្លៃគឺ ទ្រិញ គាម ដែលក្តោបក្តាប់អំណាចក្នុងរាជការ។

 គំនិតបះបោរដណ្តើមរាជ្យ 
នៅឆ្នាំ១៥៥៦ អធិរាជ ឡេ ត្រាំងតុងចូលទីវង្គតដោយគ្មានរជ្ជទាយាត។ ទ្រិញ​ គាម មានគំនិតចង់ដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក តែនៅព្រួយបារម្ភពីគំនិតប្រជារាស្ត្រ។ ហេតុនេះគាត់បានសុំយោបល់ពីអតីតមន្រ្តី ង្វៀន ប៊ិញឃាម ដែលបានចូលនិវត្តន៍។ ង្វៀន ប៊ិញឃាម បានឲ្យយោបល់ថាមិនគួរដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កពីរាជវង្សឡេទេ ទោះជារាជវង្សនេះនៅជាអាយ៉ងយ៉ាងណាក្តី។ ទ្រិញ គាម សម្រេចលើក ឡេ ឌុយបាង ជាកូនចៅជំនាន់ទី៦នៃឡេ ទ្រុយ ដែលជាព្រះរាមនៃអធិរាជ ឡេ ថៃទោឲ្យឡើងសោយរាជ្យ។ ឡេ​ ឌុយបាង tឡើងសោយរាជ្យដោយយកព្រះនាមជា ឡេ អាញ់តុង ហើយពួកស្តេចត្រាញ់ទ្រិញនៅបន្តកាន់កាប់អំណាច ដោយអធិរាជគ្រាន់តែជានិមិត្តរូបប៉ុណ្ណោះ។

 ការដណ្តើមភាពស្របច្បាប់ 
នៅឆ្នាំ១៥៧០ ទ្រិញ គាមបានទទួលមរណភាពហើយចាប់ផ្តើមមានជម្លោះរវាងកូនគាត់ទាំងពីរគឺ ទ្រីញ គយ និង ទ្រិញ ទុង។ ជាមួយគ្នានោះ កងទ័ពរាជវង្សម៉ាក់បានវាយលុកពីភាគខាងជើង ហើយទ្រិញ គយ បានចុះចូលនឹងរាជវង្សម៉ាក់។ អធិរាជឡេ អាញ់តុង បានគាំទ្រទ្រិញ គយ ជាស្តេចត្រាញ់បន្ទាប់ ហើយឃុបឃិតគ្នាដើម្បីកម្ចាត់ ទ្រិញ ទុង។ ពេលទ្រិញ តុងបានដឹងរឿងរ៉ាង អធិរាជ ឡេ អាញ់តុង និងបុត្រាទាំងបួនបានភៀសព្រះកាយបាត់។ ក្រោយមកទ្រិញ ទុង បានលើកព្រះរាជបុត្រពៅរបស់ស្តេចឡេ អាញ់ដុង គឺព្រះអង្គម្ចាស់ដាម ជាអធិរាជ ឡេ ថេតុង។ បន្ទាប់មក ទ្រិញ ទុង​ បានស្វែងរក និងចាប់ខ្លួនអធិរាជឡេ អាញ់តុង បានហើយធ្វើគតចោលទៅ។
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: ការកម្ចាត់ពួកង្វៀង

ការកម្ចាត់ពួកង្វៀង 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|វៀតណាមនៅប្រហែលឆ្នាំ១៥៤០ បង្ហាញពីពួកម៉ាក់គ្រប់គ្រងភាគខាងជើង (ផ្កាឈូក) ខណៈដែលសម្ព័ន្ធង្វៀន-ទ្រិញ គ្រប់គ្រងផ្នែកខាងត្បូង (លឿង)។ ចម្ប៉ា (បៃតង) គឺជាសាមន្តរដ្ឋ។
ទោះបីជាក់ស្តែង រាជវង្សម៉ាក់ នៅតែកាន់កាប់ភាគខាងជើង ទ្រីញ គាមចាប់ផ្តើមកម្ចាត់អំណាចរបស់ពួកស្តេចត្រាញ់ង្វៀន។ទោះជារាជវង្សឡេ ត្រូវបានលើកឲ្យសោយរាជ្យវិញនៅឆ្នាំ១៥៣៣យ៉ាងណាក្តី។ ង្វៀន គីម នៅតែជាប្រមុខដឹកនាំនគរ និងក្តោបក្តាប់អំណាចពិតប្រាកដ។ ដុង ចាប់ញ៉ាត់ ជាមន្ត្រីដែលតែងតាំងដោយពួកម៉ាក់ឲ្យគ្រប់គ្រងបន្ទាយតាយដូ នៅខេត្តថាញ់ហោ បានសម្រេចចុះចូលទៅពួកឡេនៅពេលង្វៀន គីម វាយដណ្តើមខេត្តនេះមកវិញនៅឆ្នាំ១៥៤៣។

ក្រោយពេលវាយបានបន្ទាយតាយដូ និងបន្តដំណើរទៅវាយនិញប៊ិញ នៅថ្ងៃទី២០ ឧសភា ១៥៤៥ ដុង ចាប់ញ៉ាត់ បានអញ្ជើញមេទ័ពគីមឲ្យទស្សនាជំរុំកងទ័ពរបស់គាត់។ នៅពេលនោះដោយសារអាកាសធាតុក្តៅ ដុង ចាប់ញ៉ាត់បានជូនឳឡឹកឲ្យមេទ័ពគីមទទួលទាន។  ក្រោយត្រឡប់ពីលៀងសាយភោជន៍ ង្វៀន គីម បានធ្លាក់ខ្លួនឈឺហើយស្លាប់ភ្លាមមួយរំពេច។ ដុង ចាប់ញ៉ាត់បានចុះចូលជាមួយរាជវង្សម៉ាក់ម្តងទៀត។

រាជការបានធ្លាក់ចូលភាពច្របូកច្របល់ក្រោយមរណភាពរបស់មេទ័ពគីម។ អ្នកបន្តវេនជាអ្នកកាន់អំណាចគឺជាកូនប្រុសច្បងរបស់គីម គឺង្វៀន អ៊ុង។ តែក្រោយមកអ៊ុង ត្រូវបានធ្វើឃាតជាសម្ងាត់ដោយប្អូនថ្លៃគឺ ទ្រិញ គាម ដែលក្តោបក្តាប់អំណាចក្នុងរាជការ។
ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: គំនិតបះបោរដណ្តើមរាជ្យ

គំនិតបះបោរដណ្តើមរាជ្យ 
នៅឆ្នាំ១៥៥៦ អធិរាជ ឡេ ត្រាំងតុងចូលទីវង្គតដោយគ្មានរជ្ជទាយាត។ ទ្រិញ​ គាម មានគំនិតចង់ដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក តែនៅព្រួយបារម្ភពីគំនិតប្រជារាស្ត្រ។ ហេតុនេះគាត់បានសុំយោបល់ពីអតីតមន្រ្តី ង្វៀន ប៊ិញឃាម ដែលបានចូលនិវត្តន៍។ ង្វៀន ប៊ិញឃាម បានឲ្យយោបល់ថាមិនគួរដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កពីរាជវង្សឡេទេ ទោះជារាជវង្សនេះនៅជាអាយ៉ងយ៉ាងណាក្តី។ ទ្រិញ គាម សម្រេចលើក ឡេ ឌុយបាង ជាកូនចៅជំនាន់ទី៦នៃឡេ ទ្រុយ ដែលជាព្រះរាមនៃអធិរាជ ឡេ ថៃទោឲ្យឡើងសោយរាជ្យ។ ឡេ​ ឌុយបាង tឡើងសោយរាជ្យដោយយកព្រះនាមជា ឡេ អាញ់តុង ហើយពួកស្តេចត្រាញ់ទ្រិញនៅបន្តកាន់កាប់អំណាច ដោយអធិរាជគ្រាន់តែជានិមិត្តរូបប៉ុណ្ណោះ។