navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
អាណាចក្រឡានណា: ការធ្លាក់ចុះ

ការធ្លាក់ចុះ 
ក្រោយ​ពីទីលោករ៉ាត ឡាន​ណា​ក៏​ត្រូវជួបប្រទះនឹងវិបត្តិបែកបាក់រដ្ឋផ្ទៃក្នុងដដែលៗ ដែលបានរារាំងអាណាចក្រពីការការពារខ្លួន​ពី​ប្រទេស​ជិត​ខាង​ដែល​កំពុងពង្រីក​អំណាច ។ ពេលនោះ ពួកសានបានផ្តាច់ខ្លួនចេញពីការគ្រប់គ្រងរបស់ឡានណា ដែលទីលោករ៉ាតបានបង្កើតឡើង។ អ្នកគ្រប់គ្រងដ៏រឹងមាំចុងក្រោយគឺ ប៉ាយ៉ា កែវ ដែលជាចៅទួតរបស់ ទីលោករ៉ាត។ នៅឆ្នាំ១៥០៧ ព្រះអង្គបានលុកលុយអយុធ្យា ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលត្រូវបានអយុធ្យាឈ្លានពានវិញនៅឆ្នាំ១៥១៣ ដោយព្រះបាទ រាមាធិបតីទី២I ហើយ ឡាំប៉ាង ត្រូវបាន លុកលុយបំផ្លិចបំផ្លាញអស់ ។ ក្នុង​ឆ្នាំ១៥២៣ ជម្លោះ​រាជវង្ស​បាន​កើត​ឡើង​ក្នុង ​រដ្ឋ​កេង​ទុង ។ បក្សពួក​មួយក្រុម​បាន​ស្វែងរក​ការ​គាំទ្រ​របស់​ឡានណា ខណៈ​បក្សពួក​មួយ​ទៀត​ទៅ​រក ​ក្រុង​ស៊ីប៉ ។ ពេលនោះ កែវ បានបញ្ជូនទ័ព ឡានណា ឲ្យទៅគ្រប់គ្រងទីនោះវិញ ប៉ុន្តែត្រូវបានកងទ័ព ស៊ីប៉ វាយបង្ក្រាបយ៉ាងងាយ។ បរាជ័យនេះ​ មានឥទ្ធិពលខ្លាំង​ណាស់​រហូតធ្វើឲ្យឡានណាមិនអាចស្តារអំណាចឡើងវិញបានឡើយ។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]

នៅឆ្នាំ១៥៣៨ ព្រះបាទកេតក្លាវ ជាបុត្ររបស់កែវ ត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ថាវ សៃកាំ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ព្រះចៅកេតក្លាវបានកាន់អំណាចវិញនៅឆ្នាំ១៥៤៣ ប៉ុន្តែមានជម្ងឺផ្លូវចិត្ត ហើយត្រូវបានប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៥៤៥។ បុត្រី​របស់​កេត​ក្លាវ​ឈ្មោះ ជី​រ៉ា​ផ្រា​ផា បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​បន្ត​ពី​ព្រះបិតា​ជា ​ព្រះមហាក្សត្រិយានី​ដែល​ឡើង​សោយរាជ្យ ​។ នៅពេលដែលឡានណាមានវិបត្តិរាជវង្សរុាំរ៉ៃ ទាំងអយុធ្យា និងភូមាបានមើលឃើញថានេះជាឱកាសមួយដើម្បីត្រួតត្រាឡានណា។ ព្រះចៅ ជ័យរាជា នៃអយុធ្យាបានឈ្លានពានឡានណា នៅឆ្នាំ១៥៤៥ ប៉ុន្តែជីរ៉ាផ្រាផា បានចរចារដើម្បីសន្តិភាព។ ស្តេចជ័យរាជា បានត្រឡប់មកវិញនៅឆ្នាំក្រោយដោយលុកលុយឡាំប៉ាង និងឡាំផុន ហើយបានគំរាមកំហែង ឈៀងម៉ៃបន្ថែមទៀត។ ដូច្នេះហើយ ជីរ៉ាផ្រាផា ត្រូវបង្ខំព្រះទ័យដាក់នគរជាចំណុះនៃអយុធ្យា។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]

ប្រឈមមុខនឹងការគាបសង្កត់ពីពួកឈ្លានពាន ជីរ៉ាផ្រាផាបានសម្រេចចិត្តដាក់រាជ្យនៅឆ្នាំ១៥៤៦ ហើយពួកអភិជនបានប្រគល់រាជបល្ល័ង្កឱ្យក្មួយប្រុស (កូនប្រុសរបស់ប្អូនស្រី) ព្រះអង្គម្ចាស់ឆៃយ៉ាសិតថានៃ ឡានឆាង ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ឆៃយ៉ាសិតថាបានផ្លាស់ទៅគង់នៅឡានណា ដូច្នេះហើយ ឡានណាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្សត្រឡាវ។ នៅ​ឆ្នាំ១៥៤៧ ព្រះអង្គម្ចាស់​ឆៃយ៉ាសិតថា​បាន​យាង​ត្រឡប់​ទៅឡានសាង​វិញ​ដើម្បី​យករាជ្យបល្ល័ង្ក ហើយ​ឡើង​សោយរាជ្យ​ជាព្រះបាទ សេដ្ឋាធិរត្ន័ ។ ព្រះបាទ​សេដ្ឋាធិរត្ន័ក៏​បាន​នាំ​យក ​ព្រះ​ពុទ្ធព្រះកែវមរកត ពី​ឈៀងម៉ៃ​ទៅ​ក្រុង​ហ្លួងព្រះបាង (ដែល​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​យក​ទៅ ​បាងកក ​ដោយព្រះចៅ ​ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វាចុល្លាលោក )។ ពួក​អភិជន​បាន​ជ្រើស​រើស​យក ​មេគុត ជា ​ចៅហ្វា ​ជាតិសាននៃ​ម៉ុងណៃ ដែល​មាន​ត្រកូល​ទាក់​ទង​នឹងស្តេច​ម៉ាងរ៉ៃ ឲ្យ​ធ្វើ​ជា​ស្តេច​ថ្មី​នៃ​ឡានណា។ វាត្រូវបានគេនិយាយថាក្នុងនាមជាស្តេចមានឈាមជ័រជាជនជាតិសាន មេគុតបានរំលោភលើប្រពៃណី និងជំនឿរបស់ឡានណា ។
អាណាចក្រឡានណា: ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមា

ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមា 
បន្ទាប់​មក រាជាណាចក្រ​បាន​កើត​មាន​ជម្លោះ​លើ​រដ្ឋ​សាន​ជាមួយ​នឹង​ស្តេច​ភូមា​ដែល​កំពុង​ពង្រីក​ខ្លួនគឺ ​ បាយិនណោង ។ កម្លាំងរបស់បាយិនណោងបានលុកលុយឡានណាពីភាគខាងជើង ហើយមេគុតបានចុះចាញ់នៅថ្ងៃទី២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៥៥៨។  ដោយមានការលើកទឹកចិត្តពីព្រះបាទសេដ្ឋាធិរត្ន័ មេគុតបានងើបបះបោរនៅក្នុងកំឡុង ​សង្គ្រាម​ភូមា-សៀម (១៥៦៣-៦៤) ។ ប៉ុន្តែ​ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បាន​ទ័ព​ភូមា​ចាប់បាន​ក្នុង​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៥៦៤ ហើយ​បញ្ជូន​ទៅ​កាន់​រាជធានី​ភូមានាពេល​នោះ គឺ ​ពេគូ ។ ព្រះចៅបាយិនណោង បាន​តាំង ​ព្រះ​វិសុទ្ធិទេវី ជារាជវង្ស​ឡាន​ណា ឲ្យឡើងជាព្រះមហា​ក្សត្រិយានី​សោយរាជ្យ​នៃ​ឡានណា។ បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់ព្រះអង្គ ព្រះបាទបាយិនណោងបានតែងតាំងបុត្រាព្រះអង្គគឺ ណាវរតា មីនសរ (នរត្រា មីនសូស៊ី) ជាឧបរាជនៃឡានណា ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៥៧៩។ Hmannan, Vol. 3, p. 48  ភូមា​បាន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​មាន​ស្វ័យភាពមួយចំនួន​សម្រាប់​ឡានណា ប៉ុន្តែ​បាន​គ្រប់គ្រង​យ៉ាង​តឹងរ៉ឹង​ទៅលើ ​កម្លាំងពលកម្ម និង​ពន្ធដារ។

ក្រោយពីការចូលទីវង្គតរបស់ព្រះចៅបាយិនណោង ចក្រភពដ៏ធំរបស់ទ្រង់បានរលត់រលាយទៅវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ សៀម បានបះបោរដោយជោគជ័យ (១៥៨៤-៩៣) ហើយក្រោយមកពួកសាមន្តរដ្ឋទាំងអស់នៃពេគូ បានធ្វើបែកខ្ញែករៀងៗខ្លួននៅឆ្នាំ ១៥៩៦-១៥៩៧។ រដ្ឋឡានណាបានប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៥៩៦ ។ នៅឆ្នាំ ១៦០២ ណាវរតា មីនសរ បានក្លាយជាស្តេចចំណុះរបស់ព្រះបាទ នរេសូរ នៃសៀម។[ <span title="In &quot;A History of Ayutthaya&quot;, Baker and Phongpaichit gives 1599 as the year when Lan Na swore fealty to Ayutthaya (January 2022)">ត្រូវការភាពច្បាស់លាស់</span> ] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការគ្រប់គ្រងរបស់សៀមមានរយៈពេលខ្លី។ សិទ្ធិអំណាចពិតប្រាកដបានបញ្ចប់ដោយការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះនរេសូរក្នុងឆ្នាំ ១៦០៥។ នៅឆ្នាំ១៦១៤ ការគ្រប់គ្រងរបស់សៀមលើឡានណាមានត្រឹមជានិមិត្តរូបប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលដែលពួកភូមាត្រឡប់មកវិញ អ្នកគ្រប់គ្រងឡានណា ថាដូ ក្យរ (ព្រះឆយ) បានស្វែងរក និងទទួលជំនួយពីឡានឆាង មិនមែនចៅហ្វាយនាយសៀម ដែលមិនបានបញ្ជូនជំនួយអ្វីឡើយ។ Hmannan, Vol. 3, pp. 175–181 បន្ទាប់ពីឆ្នាំ ១៦១៤ មហាក្សត្រនៃពូជពង្សភូមាបានគ្រប់គ្រងឡានណា អស់រយៈពេលជាងមួយរយឆ្នាំ។ សៀម​បាន​ព្យាយាម​ដណ្តើម​យក​ឡានណា​ក្នុង ​ឆ្នាំ១៦៦២-១៦៦៤ ប៉ុន្តែទទួល​បរាជ័យ។

នៅឆ្នាំ១៧២០ រាជវង្សទុងហ្គូបានស្ថិតនៅក្នុងជំហរ​ចុងក្រោយ។ នៅឆ្នាំ១៧២៧ ឈៀងម៉ៃបានបះបោរដោយសារតែការយកពន្ធខ្ពស់។ កម្លាំងតស៊ូបានបណ្តេញកងទ័ពភូមាចេញនៅឆ្នាំ ១៧២៧-១៧២៨ និង១៧៣១-១៧៣២ បន្ទាប់មកឈៀងម៉ៃ និងជ្រលងភ្នំភីងបានទទួលឯករាជ្យ។ Hmannan, Vol. 3, p. 363 ឈៀងម៉ៃបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋម្តងទៀតនៅឆ្នាំ១៧៥៧ ក្រោម រាជវង្សភូមា ថ្មី។ នគរនេះបានបះបោរម្តងទៀតនៅឆ្នាំ១៧៦១ ដោយមានការលើកទឹកចិត្តពីសៀម ប៉ុន្តែការបះបោរត្រូវបានបង្ក្រាបនៅខែមករា ឆ្នាំ១៧៦៣។ នៅឆ្នាំ១៧៦៥ ភូមាបានប្រើឡានណាជាមូលដ្ឋានសម្រាប់ចាប់ដើម្បីឈ្លានពានរដ្ឋលាវ និងសៀម។
អាណាចក្រឡានណា: ការបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមា

ការបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមា 
នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ១៧៧០ ភូមាស្ថិតនៅលើចំណុចកំពូលនៃអំណាចយោធារបស់ខ្លួនចាប់តាំងពី រាជ្យស្តេចបាយិនណោង ដោយបានយកឈ្នះលើ សៀម (១៧៦៥-៦៧) និង ប្រទេសចិន​ (១៧៦៥-៦៩) មេទ័ព​ និងចៅហ្វាយខេត្តភូមាបាន "ស្រវឹងនឹងជ័យជំនះរបស់ខ្លួន" ។ អាកប្បកិរិយា​ក្រអឺតក្រទម​នេះ​ដោយ​រាជការភូមា​ក្នុង​តំបន់​បាន​បង្ក​ឱ្យ​មានការ​បះបោរ​នៅឡានណា ។ Htin Aung, pp. 183–185 ទេសាភិបាល​ភូមា​ថ្មី​នៅ​ឈៀងម៉ៃ ថាដូ មីនឌីន មិន​គោរព​មេ​ភូមិ និង​ប្រជាជន ហើយ​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​គ្មានប្រជាប្រិយភាព។ មេភូមិម្នាក់ឈ្មោះ  កាវីឡា នៃឡាំប៉ាង បានងើបបះបោរដោយមានជំនួយពីសៀម ហើយ បានដណ្តើមយកទីក្រុងនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៧៧៥ ដោយបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមា ២០០ ឆ្នាំ។  កាវីឡា ត្រូវបានតែងតាំងជាព្រះអង្គម្ចាស់នៃឡាំប៉ាង និង ផ្រះយ៉ា ឆាបាន ជាព្រះអង្គម្ចាស់នៃ ឆៀងម៉ៃ ដែលសុទ្ធសឹងជារដ្ឋចំណុះនៃសៀម។

ភូមា​បាន​ព្យាយាម​ដណ្តើម​យក​​ឡានណា​មកវិញ​ក្នុង ​ឆ្នាំ១៧៧៥–៧៦, ១៧៨៥–៨៦, ១៧៩៧ ប៉ុន្តែ​បរាជ័យជារៀងរាល់ដង។ នៅ​ទសវត្សរឆ្នាំ១៧៩០ កាវីឡា​បាន​ពង្រឹង​ការ​កាន់កាប់​របស់​ខ្លួនលើ​ឡានណា ដោយ​កាន់កាប់ ​ឈៀងសែន ។ បន្ទាប់មកបានព្យាយាមដណ្តើមយករដ្ឋសានរបស់ភូមាគឺ កេងទុង និង សុីបសងប៉ានណា (១៨០៣-១៨០៨) ប៉ុន្តែបរាជ័យ។

ទោះយ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ រាជាណាចក្រ​ឈៀងម៉ៃ ​ក្នុង​នាម​ជា​រដ្ឋ​ចំណុះរបស់​សៀម​បាន​កើត​មាន​ឡើង។ ក្រោម​អាណាចក្រ​សៀម នគរ​ឡាន​ណា​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ជា​៥​ធំៗ​គឺ ឈៀងម៉ៃ  ណាន ឡាំប៉ាង  ឡាំភូន និង ​ប្រែ ។ ឡានណា លែងមានឈ្មោះជានគរខ្លួនឯង បន្ទាប់ពីត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រសៀមទំនើប។

ឈៀងម៉ៃ ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាមានរយៈពេលជាង ២០០ឆ្នាំ ប៉ុន្តែមានសម័យកាលខ្លះបានប្តូរទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងអយុធ្យា។ រជ្ជកាលព្រះបាទ នារាយណ៍ ហើយមានសម័យឯករាជ្យខ្លះៗ ប៉ុន្តែត្រូវបានត្រួតត្រា និងគ្រប់គ្រងដោយស្តេចលាវ ហៅ អុងខាំ ពីនគរ ហ្លួងព្រះបាង អស់រយៈពេលជាង ៣០ ឆ្នាំ។
អាណាចក្រឡានណា: ភាសាឡានណា

ភាសាឡានណា 
ខាំមឿង ឬ ផាសាមឿង (  ) គឺជាទម្រង់នៃការនិយាយទំនើបនៃភាសាឡានណាចាស់។ ខាំមឿង មានន័យថា "ភាសារបស់មេដឹកនាំ" ( ខាំ ភាសា ឬពាក្យ មឿង ទីប្រជុំជន អាណាចក្រ ) ផ្ទុយពីភាសារបស់ កុលសម្ព័ន្ធតាមជ្រលងភ្នំ ជាច្រើននៅតំបន់ភ្នំជុំវិញ។ ភាសានេះអាចសរសេរជាអក្សរឡានណាចាស់ ដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងអក្សរថៃ ប៉ុន្តែមានភាពខុសគ្នាខ្លាំងនៅក្នុងច្បាប់អក្ខរាវិរុទ្ធ។ ដោយ​សារ​ឥទ្ធិពល​នៃ​សម័យ​ក្រោយ​នេះ វា​ក៏​មាន​ភាព​ខុស​គ្នា​ខ្លាំង​ពី​ការ​បញ្ចេញ​សំឡេង​សម័យ​ថ្មី​របស់ ខាំមឿង។
អាណាចក្រឡានណា: សំណេរប្រវត្តិសាស្ត្រនៅលើឡានណា

សំណេរប្រវត្តិសាស្ត្រនៅលើឡានណា 

 ពង្សាវតារឈៀងម៉ៃ — ប្រហែល​ជា​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី១៥ ហើយ​បាន​ពង្រីក​ដោយ​រាល់​ការ​ចម្លង​នៃ​ស្លឹក​រឹត។ ទម្រង់​បច្ចុប្បន្ន​គឺ​មក​ពី​ឆ្នាំ១៨២៨ ការ​បកប្រែ​ជា​ភាសា​អង់គ្លេស​ដែល​មាន​ជា​ ។
 ជិនកឡមាលី - និពន្ធដោយ រតនាបញ្ញា (សតវត្សទី១៦) ដំណើររឿងនៃការកើតឡើងដំបូងនៃព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុងប្រទេសថៃ និងព័ត៌មានលម្អិតអំពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន។
 ជិនមើ យ៉ាហ្សាវីន - កាលប្បវត្តិភូមានៃ ជិនមើ (ឈៀងម៉ៃ) ។
អាណាចក្រឡានណា: សូម​មើល​ផង​ដែរ

សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 បញ្ជីឈ្មោះអ្នកគ្រប់គ្រង ឡានណា
 មែកធាងគ្រួសាររបស់ស្តេចឡានណា
 ព្រះរាជាណាចក្រឈៀងម៉ៃ
 ភាសាឡានណា
អាណាចក្រអយុធ្យា

អយុធ្យា (,  [អៃយុត្ថៃយ៉ា]) គឺជារាជអាណាចក្រសៀមដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៣៥១ ដល់ ១៧៦៧។ អាណាចក្រអយុធ្យារាក់ទាក់ស្វាគមចំពោះឈ្មួញបរទេស រួមមានចិន យួន ពួកឥណ្ឌា ជប៉ុន និង ពួកពែរ្ស ហើយក្រោយមក ព័រទុយហ្កាល់ ពួកអេស្ប៉ាញ ណេដឺឡន និង បារាំង ដោយអនុញ្ញាតឱ្យពួកជនបរទេសទាំងនោះតាំងជាភូមិៗនៅខាងក្រៅកំពែងរាជធានី ដែលត្រូវបានគេហៅថា អយុធ្យា ដូចគ្នា។

ក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំមួយ វាត្រូវបានពិពណ៌នាដោយពួកឈ្មួញបរទេសថាជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមទីក្រុងធំៗ និង មានភោគទ្រព្យដ៏សំបូរបែបបំផុតនៅទិសបូព៌ា។ រាជវាំងនៃស្ដេចនារាយណ៍ (១៦៥៦-៨៨) មានចំណងមេត្រីភាពយ៉ាងរឹងមាំជាមួយព្រះបាទល្វីទី១៦នៅបារាំង ដែលពួកឯកអគ្គរាជទូតបារាំងបានប្រៀបធៀបទីក្រុងនេះទាំងទំហំ និង ភាពស្ដុកស្ដម្ភទៅនឹងក្រុងប៉ារីស។

ជិតដល់ឆ្នាំ១៥៥០ បណ្ដារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រនេះរួមមានបណ្ដារដ្ឋបុរីភាគខ្លះនៅទៀបកោះម៉ាឡេ សុខោទ័យ និង ភាគខ្លះនៃប្រទេសកម្ពុជា។

នៅក្នុងការរៀបរាប់របស់ពួកបរទេស អយុធ្យាត្រូវបានពួកគេហៅថាសៀម ប៉ុន្តែប្រភពជាច្រើននិយាយថាអ្នកនៅអយុធ្យាហៅខ្លួនឯងថា ទ័យ និងអាណាចក្ររបស់ខ្លួនថា ក្រុងទ័យ ()។
អាណាចក្រអយុធ្យា: ដើមកំណើត

ដើមកំណើត
thumb|left|ពុទ្ធរូបទ្រង់ភ្នែនបិទមាស  ដ៏ធំមហិមានៅវត្តពន័ញជើងពេលខាងក្រោយៗចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៣២៤ មកម៉្លេះ មុនការចុះកាលបរិច្ឆេទនៃការបង្កើតក្រុងនេះទៅទៀត
តាមរយៈកំណែដែលគេទទួលស្គាល់ភាគច្រើនបំផុតអំពីកំណកំណើតនៃអាណាចក្រនេះ ថាវាជារដ្ឋទ័យតាំងនៅឯអយុធ្យាតាមដងទន្លេចៅព្រះញាមួយដែលបានផុសឡើងដំបូងគេ ក្បែរនគរលវ (នៅសម័យនោះ ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កម្វុជទេឝនៅឡើយ) និង សុវណ៌ភូមិ។ ប្រភពមួយនិយាយថានៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទីដប់បួន ដោយសារតែមានការគំរាមកំហែងពីរោគឆ្លងរាតត្បាត ព្រះចៅឧទងបានរើព្រះរាជវាំងទៅខាងត្បូងទៅកាន់វាលទំនាបលិចទឹកនៅឯទន្លេចៅព្រះញានៅលើកោះមួយហ៊ុំព័ទ្ធដោយទន្លេជាច្រើន។ ឈ្មោះនៃទីក្រុងបានបង្ហាញនូវឥទ្ធិពលព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងតំបន់នេះដែលវាជាការបន្លឺសព្ទបែបទៃយនៃឈ្មោះទីក្រុងអយុធ្យារបស់ឥណ្ឌាដ៏ល្បីរន្ទឺ។ ក្រុងនេះត្រូវបានគេគិតថាមានជាប់ទាក់ទងទៅនឹងវីរកថាជាតិរបស់ទៃយ រាមកេរ្តិ៍ ដែលជាកំណែភាសាសៀមនៃរឿង រាមាយាណ ។
អាណាចក្រអយុធ្យា: ការសញ្ជ័យ និង ការវាតទីនិយម

ការសញ្ជ័យ និង ការវាតទីនិយម
thumb|left|អយុធ្យាបង្ហាញនៅក្នុងផែនទីផ្វ្រាម៉ាវរ៉ូនៃពិភពលោក (រ.១៤៥០) ស្ថិតក្រោមឈ្មោះថា "Scierno" យកចេញពីភាសាពែរ្ស "Shahr-I-Naw" មានន័យថា "ទីក្រុងថ្មី"http://www.nationmultimedia.com/2006/09/06/headlines/headlines_30012911.php
អយុធ្យាបានចាប់ផ្ដើមមានអនុត្តរភាពដោយការសញ្ជ័យបណ្ដាអាណាចក្រ និង មឿងភាគខាងជើងដូចជា សុខោទ័យ កំពែងពេជ្រ និង ពិឝ្ណុលោក។ មុនចុងសតវត្សទីដប់ប្រាំ អយុធ្យាបានផ្ដើមការវាយប្រហារទៅលើអង្គរ ដែលជាមហាអំណាចធំតាំងពីបុរាណកាលក្នុងតំបន់។ ឥទ្ធិពលរបស់អង្គរនៅទីបំផុត ក៏បានសាបរលាបចេញពីវាលទំនាបទន្លេចៅព្រះញា កាលណោះអយុធ្យាក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចធំថ្មីជំនួសអង្គរវិញ។

រាជអាណាចក្រអយុធ្យាដែលកំពុងតែលេចត្រដែតឡើងមួយនេះមានអំណាចកាន់តែ ធំឡើងទៅៗ។ ទំនាក់ទំនងរវាងអយុធ្យា និង លានស្រែកាន់តែអាក្រក់ឡើងចាប់តាំងពីពួកអយុធ្យាគាំទ្រដល់ការបះបោររបស់ថៅឆូយនៅឆ្នាំ១៤៥១ លោកយុត្តិតធិរ៉ាជាអភិជនម្នាក់នៃរាជអាណាចក្រសុខោទ័យដែលលោកមានការប៉ះទង្គិចគ្នាជាច្រើនលើកជាមួយព្រះបាទបរមត្រៃលោកនាថនោះ ក៏បានចូលថ្វាយខ្លួនបំរើដល់ព្រះបាទតិលោករាជ។ យុត្តិតធិរ៉ាបានជំរុញអោយបរមត្រៃលោកនាថចូលលុកលុយពិឝ្ណុលោក ដោយបញ្ឆេះភ្លើងសង្គ្រាមអយុធ្យា-លានស្រែលើជ្រលងចៅព្រះញាភាគខាងលើ (រាជអាណាចក្រសុខោទ័យ)។ ក្នុងឆ្នាំ១៤៦០ ចៅហ្វាយស្រុកឆេល្យីងបានចុះចាញ់ព្រះបាទតិលោករាជ។ បរមត្រៃលោកនាថ ក្រោយមកបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រថ្មី ហើយផ្ដោតលើការធ្វើសង្គ្រាមជាមួយលានស្រែដោយរើរាជធានីទៅកាន់ពិឝ្ណុលោកវិញ។ លានស្រែបានរងការវាយបកវិញ ហើយតិលោករាជនៅទីបំផុតបានព្យាយាមស្វែងរកសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៤៧៥។

យ៉ាងណាមិញ រាជអាណាចក្រអយុធ្យាមិនមែនជារដ្ឋឯកភាពមួយនៅឡើយទេ ផ្ទុយទៅវិញវាគ្រាន់តែជាបំណះនៃក្សត្របុរីគ្រប់គ្រងពីពឹងខ្លួន និង ជាបណ្ដាខែត្រសួយដែលមានស្វាមីភក្ដិទៅនឹងព្រះចៅអយុធ្យាដែលស្ថិតក្រោម ប្រព័ន្ធមណ្ឌល តាមពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានលើកឡើង។ ក្សត្របុរីទាំងនេះប្រហែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយព្រះរាជវង្សនៃអយុធ្យា រឺ ដោយអ្នកគ្រប់គ្រងប្រចាំតំបន់ដែលមានកងទ័ពឯករាជ្យផ្ទាល់ខ្លួន ហើយមានភារកិច្ចជួយដល់រាជធានីនៅពេលដែលសង្គ្រាម រឺ ការលុកលុយណាមួយបានកើតមានឡើង។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ធ្លាប់មានភស្តុតាងថាមានការបះបោរក្នុងតំបន់ម្ដងម្កាល ដឹកនាំដោយអម្ចាស់ រឺ ក្សត្រតាមតំបន់បានផ្ទុះឡើង។ អយុធ្យាក៏បានបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះរាបទាបអស់ទៅ។

thumb|right|ផែនទីបារាំង១៦៨៦ អំពីសៀម
ដោយសារកង្វះច្បាប់ឡើងសោយរាជ្យ និង ផ្នត់គំនិតនៃគុណូបការាធិបតេយ្យជាធំផងនោះ ពេលណាមានការឡើងស្នងរាជ្យតែងមានជំលោះ ពួកចៅហ្វាយស្រុកដែលជាខត្តិយវង្ស រឺ ពួកអ្នកមានយសសក្ដិប្រកបដោយឥទ្ធិពលតែងតែអះអាងនូវគុណបំណាច់របស់ខ្លួនរួចហើយបានប្រមែប្រមូលកំលាំងរេហ៍ពល ហើយបរពលទៅកាន់រាជធានីទាមទារសិទ្ធិឡើងសោយរាជ្យ ដោយតាំងខ្លួនឱ្យខ្ពស់ក្នុងរដ្ឋប្រហារបង្ហូរឈាមគ្នាជាច្រើនលើក។

ចំណាប់ផ្ដើមសតវត្សទីដប់ប្រាំ អយុធ្យាបានបង្ហាញនូវចំណាប់អារម្មណ៍លើទៀបកោះម៉ាឡេ ប៉ុន្តែកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្មធំៗនៃស៊ុលតនាណាចក្រមល្លកាបានប្រកួតប្រជែងដើម្បីអះអាងអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ អយុធ្យាបានផ្ដើមការសញ្ជ័យជាច្រើនលើកប្រឆាំងនឹងមល្លកាតែមិនបានសំរេច ដោយសារតែមល្លកាមានភាពរឹងមាំខាងការទូត និង សេដ្ឋកិច្ចព្រោះមានការជួយពីខាងយោធាមហាមិង។ នៅដើមសតវត្សទីដប់ប្រាំ មេទ័ពជើងទឹករាជវង្សមិង លោកចឹង-ហឺបានបង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការក្នុងទីក្រុងកំពង់ផែនេះ ដោយបង្កើតឡើងជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដែលពួកចិនគ្មានចន្លោះប្រហោងណាមួយអាចចាញ់ពួកសៀមត្រង់ណាឡើយ។ ស្ថិតក្រោមការការពារនេះ មល្លកាបានរុងរឿង ប្រែក្លាយជាបច្ចាមិត្រមួយក្នុងចំណោមបច្ចាមិត្រធំៗរបស់អយុធ្យារហូតដល់ការកាន់កាប់មល្លកាដោយពួកព័រទុយហ្កាល់។
អាណាចក្រអយុធ្យា: សង្គ្រាមភូមាលើកទីមួយ

សង្គ្រាមភូមាលើកទីមួយ

ចាប់ផ្ដើមពាក់កណ្ដាលនៃសតវត្សទី១៦ រាជអាណាចក្រនេះបានស្ថិតនៅក្រោមការវាយលុកដដែលជាដដែលដោយរាជវង្សតោនងូភូមា។ សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៥៤៧-៤៩) បានចាប់ផ្ដើមជាមួយការលុកលុយភូមាមួយ និង ការឡោមព័ទ្ធអយុធ្យាបរាជ័យម្ដង។ ការឡោមព័ទ្ធលើកទីពីរ (១៥៦៣-៦៤) បានដឹកនាំដោយព្រះបាទព្រះរៀមអង្គយោធិននព្វរត្នបានបង្ខំព្រះបាទមហាចក្រពត្តិឱ្យចុះចាញ់នៅឆ្នាំ១៥៦៤។ គ្រួសាររាជវង្សត្រូវបានចាប់នាំទៅបារគូ ដោយមានបុត្រាទីពីររបស់ស្ដេចអយុធ្យា មហិន្ទ្រាធិរាជត្រូវបានគេលើកឱ្យសោយរាជ្យជាសាមន្តរាជ។ នៅឆ្នាំ១៥៦៨ មហិន្ទ្រាធិរាជបានបះបោរ នៅពេលព្រះបិតារបស់ទ្រង់រៀបចំយាងត្រឡប់មកពីបារគូវិញជាភិក្ខុភេទ។ ការឡោមព័ទ្ធលើកទីបីជាហេតុនាំអោយមានការកាន់កាប់អយុធ្យានៅឆ្នាំ១៥៦៩ ហើយព្រះរៀមអង្គបានតាំងព្រះមហាធម៌រាជាធិរាជជាស្ដេចចំណុះរបស់ទ្រង់វិញ។

thumb|left|ព្រះចៅនរេឝ្វរចូលទៅកាន់បារគូដែលគ្មានការគ្រប់គ្រងនៅឆ្នាំ១៦០០ គំនូរជញ្ជាំងគូរដោយព្រះញាអនុសចិត្រកូល វត្តសុវន្ទរារាម ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រអយុធ្យា។

ក្រោយពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះរៀមអង្គនៅឆ្នាំ១៥៨១ ឧបរាជនរេឝ្វរបានប្រកាសឯករាជ្យអយុធ្យានៅឆ្នាំ១៥៨៤។ ពួកទៃយបានវាយបកទៅកាន់ការលុកលុយរបស់ភូមាច្រំដែល (១៥៨៤-១៥៩៣) ដែលវាត្រូវបានបិទបញ្ចប់ដោយការល្បងបារមីលើដំរីរវាងព្រះបាទនរេឝ្វរ និងរជ្ជទាយាទភូមាម៉ុងគ្រីស្វានៅឆ្នាំ១៥៩៣ កំឡុងការឡោមព័ទ្ធអយុធ្យាលើកទីបួនដែលកាលណោះ ព្រះនរេឝ្វរបានប្រហារក្ស័យព្រះជន្មព្រះម៉ុងគ្រីស្វាប្រកបដោយព្រះកិត្តិគុណល្បីរន្ទឺសុះសាយ (គេក៏បានកំណត់ថ្ងៃនោះ ត្រូវនឹង ថ្ងៃ ១៨ មករា ចាត់ទុកថាជាទិវាកងទ័ពទៃយ)។ សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៥៩៤-១៦០៥) គឺជាការវាយប្រហាររបស់ស្យាមទៅលើភូមា ដែលជាហេតុនាំឱ្យទទួលបានការកាន់កាប់តំបន់តនាវឝ្រីរហូតដល់មុំហ៍នៅឆ្នាំ១៥៩៥ ហើយនិងលាននានៅឆ្នាំ១៦០២។ នរេឝ្វរថែមទាំងបានលុកលុយភូមាដីគោករហូតដល់តោនងូនៅឆ្នាំ១៦០០ ប៉ុន្តែត្រូវបានរុញច្រានត្រឡប់មកវិញ។

បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះចៅនរេឝ្វរនៅឆ្នាំ១៦០៥ តនាវឝ្រីភាគខាងជើង និងលានស្រែបានវិលត្រឡប់ស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់ភូមាវិញនៅឆ្នាំ១៦១៤។Phayre, pp. 127–130

ការប៉ុនប៉ងរបស់រាជអាណាចក្រអយុធ្យាដណ្ដើមយកលានស្រែ និង តនាវស្រីខាងជើងនៅឆ្នាំ១៦៦២-១៦៦៤ បានត្រូវបរាជ័យ។Phayre, p. 139

ការជួញដូរនៅក្រៅប្រទេសបាននាំចូលមកកាន់អយុធ្យាវិញ មិនត្រឹមតែវត្ថុល្អប្រណិតៗប៉ុណ្ណោះនោះទេ តែក៏បាននាំចូលនូវគ្រឿងសស្ត្រាវុធថ្មីៗផងដែរ។ ក្នុងពាក់កណ្ដាលសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ កំឡុងរជ្ជកាលព្រះបាទនារាយណ៍ អយុធ្យាបានក្លាយជារាជអាណាចក្រយ៉ាងសំបូររុងរឿង។ ក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបី អយុធ្យាបានបាត់ការគ្រប់គ្រងទៅលើបណ្ដាខេត្តនានារបស់ខ្លួន បន្តិចម្ដងៗ។ ចៅហ្វាយស្រុកជាច្រើនបានប្រើអំណាចផ្ទាល់ខ្លួនដោយឯករាជ្យ ហើយការបះបោរនានាប្រឆាំងនឹងរាជធានីក៏បានផ្ទុះឡើង។
អាណាចក្រអយុធ្យា: សង្គ្រាមភូមាលើកទីពីរ

សង្គ្រាមភូមាលើកទីពីរ
ក្នុងពាក់កណ្ដាលសតវត្សទីដប់ប្រាំបី អយុធ្យាម្ដងទៀតបានជំពាក់វាក់វិនក្នុងសង្គ្រាមជាច្រើនលើកជាមួយពួកភូមា។ សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៥៩-៦០) បានផ្ដើមឡើងដោយរាជវង្សកន្បោនភូមាក៏បានត្រូវបរាជ័យ។ សង្គ្រាមភូមា-សៀម (១៧៦៥-៦៧) បានបណ្ដាលឱ្យមានការលួចឆក់ប្លន់បំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងអយុធ្យា ហើយទីបញ្ចប់នៃព្រះរាជអាណាចក្រនេះដោយសារតែការសញ្ជ័យក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៧៦៧។
អាណាចក្រអយុធ្យា: សាសនា

សាសនា
thumb|ព្រះកេសព្រះពុទ្ធដុះពាសពេញដោយដើមឧទុម្ពរក្នុងវត្តមហាធាតុ ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រអយុធ្យា

សាសនាចំបងនៃអយុធ្យាគឺពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។ យ៉ាងណាក្ដី ធាតុផ្សំជាច្រើននៃប្រព័ន្ធនយោបាយ និង សង្គមត្រូវសហប្រតិបត្តិការដោយគម្ពីរព្រហ្មញ្ញសាសនា និងអនុវត្តដោយពួកព្រាហ្មណ៍បារគូ។ តំបន់ជាច្រើនក្នុងព្រះរាជអាណាចក្រ ក៏មានការកាន់ពុទ្ធសាសនាមហាយាន ឥស្លាម និងរងឥទ្ធិពលពីពួកសាសនទូតបារាំងដែលបានមកដល់ប្រទេសនេះឆ្លងតាមរយៈប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សទី១៧ តំបន់មួយចំនួនតូចក៏ត្រូវបានប្រែមកកាន់សាសនាកាតូលិករ៉ូមវិញខ្លះដែរ។ ឥទ្ធិពលនៃការបដិបត្តិមហាយាន និង តន្ត្រ ក៏បានបញ្ចូលក្នុងពុទ្ធសាសថេរវាទផងដែរ ដែលវាបង្កើតឱ្យមាននូវប្រពៃណីមួយ ហៅថាថេរវាទតន្ត្រ។
អាណាចក្រអយុធ្យា: ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច

ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច
សៀមមិនដែលមានការខ្វះខាតគ្រឿងបរិភោគស្បៀងអាហារច្រើនទេ។ ពួកកសិករបានដាំស្រូវសំរាប់ការហូបចុកផ្ទាល់ខ្លួន និងទុកបង់ពន្ធសួយសារ។ អ្វីៗដែលនៅសល់ពីការប្រើប្រាស់ត្រូវយកទៅទំនុកបំរុងដល់ស្ថាប័នសាសនា។ ចាប់ពីសតវត្សទីដប់បីដល់ទីដប់ប្រាំ យ៉ាងណាមិញ ការប្រែទំរង់គួរឱ្យកត់សំគាល់មួយបានកើតឡើងខាងដំណាំស្រូវរបស់សៀម។  នៅដែនដីខ្ពស់ៗ ទឹកភ្លៀងត្រូវបានបង្គ្រប់ដោយប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹក ដើម្បីគ្រប់គ្រងកំរិតទឹកក្នុងស្រែ ពួកសៀមក៏បានសាបព្រួសស្រូវដំណើប ដែលវាជាស្បៀងអាហារមូលដ្ឋាននៅក្នុងតំបន់ភូមិសាស្ត្រខាងជើង និង ឦសាន។ ប៉ុន្តែនៅវាលទំនាបលិចទឹកនៃទន្លេចៅព្រះញា ពួកកសិករងាកទៅរកដាំស្រូវចំរុះផ្សេងៗទៀតដែលហៅថា ស្រូវឡើងទឹក ជាស្រូវខ្សាយបាននាំចូលពីពង្គល ដែលដុះលឿនល្មមលូតទៅលឿនស្របពេលទឹកឡើងនៅក្នុងស្រែនៅដែនដីទំនាប។

ពូជថ្មីនេះដុះលូតលាស់ស្រួល និងបានផលច្រើនលើសលប់ ដែលផលិតបានបរិមាណលើសតំរូវការអាចយកទៅលក់ក្រៅប្រទេសក្នុងតំលៃថោក។ អយុធ្យាបានតាំងនៅទីឆ្ងាយភាគខាងត្បូងបំផុតនៃវាលទំនាបលិចទឹក ដូច្នេះវាបានក្លាយជាចំណុចស្នូលនៃសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ច។ ស្ថិតក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ព្រះរាជា គូលីកំណែនបានជីកព្រែកជាច្រើនដែលធ្វើឱ្យស្រូវអាចនាំពីស្រុកស្រែជនបទទៅដល់សំពៅរបស់ព្រះមហាក្សត្រដើម្បីនាំចេញទៅចិន។ ជាលំដាប់លំដោយ ដីល្បប់នៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេចៅព្រះញាបានលាតសន្ធឹងនៅចន្លោះសមុទ្រ និង ដីគោកនៅពេលនោះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាវាមិនសមនឹងការតាំងទីលំនៅឡើយ ហើយត្រូវបានស្ដាររានយកមក និង ជំនួសមកវិញដោយការដាំដំណាំ។ តាមប្រវេណី ស្ដេចមានរាជកិច្ចប្រារព្ធពិធីសាសនាប្រសិទ្ធិពរដល់ការដាំដំណាំស្រូវ។

ទោះបីជាស្រូវមានច្រើនសំបូរនៅអយុធ្យាក៏ដោយ ក៏ការនាំចេញស្រូវត្រូវបានហាមឃាត់ម្ដងម្កាលដែរ នៅពេលមានទុរ្ភិក្សបានកើតឡើងដោយសារតែកត្តាធម្មជាតិ រឺ ក៏សង្គ្រាម។ ស្រូវជាធម្មតាត្រូវបានដោះដូរយកទំនិញប្រណិតៗ និងគ្រឿងយុទ្ធោបករណ៍ពីពួកលោកខាងលិច ប៉ុន្តែការដាំស្រូវភាគច្រើនទុកសំរាប់ទីផ្សារក្នុងស្រុក និងចំពោះការនាំចេញមិនមានភស្តុតាងណាមួយបានបញ្ជាក់ឡើយ។ ពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកអឺរ៉ុបមានភាពរស់រវើកក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ។ ជាការពិត ពួកឈ្មួញអឺរ៉ុបបានជួញដូរទំនិញរបស់ពួកគេ ភាគច្រើនមានដូចជា កាំភ្លើងវែង និងកាំភ្លើងធំ ជាមួយផលិតផលពីដីគោកយកចេញពីព្រៃដូចជា ឈើស្ពាន ស្បែកក្ដាន់រមាំង និង ស្រូវអង្ករ។ លោកតូមាំរ-ពីរិះ ជាអ្នកដើរសមុទ្រព័រទុយហ្កាល់ ត្រូវបានវែកញែកនៅសតវត្សទីដប់ប្រាំមួយថា អយុធ្យា រឺ អូឌ្យា សំបូរទៅដោយទំនិញល្អៗ។ ភាគច្រើននៃពួកឈ្មួញបរទេសមកដល់អយុធ្យាជាពួកអឺរ៉ុប និង ចិន ហើយត្រូវបង់ពន្ធឱ្យពួកអាជ្ញាហ្លួង។ ព្រះនគរមានច្រើនលើសលប់ទៅដោយស្រូវ អំបិល ត្រីងៀត ស្រា និង បន្លែបង្ការ។Tome Pires. The Suma Oriental of Tome Pires. London, The Hakluyt Society,1944, p.107

ពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកបរទេស ភាគច្រើនពួកណេដឺឡនបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ។ អយុធ្យាបានក្លាយជាគោលដៅសំខាន់សំរាប់ពួកឈ្មួញមកពីជប៉ុន និង ចិន។ វាពិតជាមានហើយ ដែលថាពួកជនបរទេសទាំងប៉ុន្មាននោះបានចូលរួមក្នុងឆាកនយោបាយរបស់ព្រះរាជអាណាចក្រមួយនេះ។ ស្ដេចអយុធ្យាបានជួលពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេសជាច្រើនឱ្យចូលធ្វើសង្គ្រាមជាមួយពួកសត្រូវរបស់អាណាចក្រទ្រង់។ យ៉ាងណាមិញ បន្ទាប់ពីការបោសសំអាតពួកបារាំងនៅចុងសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ ពួកអ្នករកស៊ីសំខាន់ជាមួយអយុធ្យាគឺពួកចិន។ ពួកណេដឺឡនមកពីក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតណេដឺឡន (Vereenigde Oost-Indische Compagnie រឺ VOC) នៅតែមានសកម្មភាពដដែល។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់អយុធ្យាបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុកនៅក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបី រហូតដល់មានការលុកលុយពីភូមាបង្កឱ្យមានការលិចលង់សេដ្ឋកិច្ចអយុធ្យានៅឆ្នាំ១៧៨៨។
អាណាចក្រអយុធ្យា: ដំណាក់កាលចុងក្រោយ

ដំណាក់កាលចុងក្រោយ

thumb|ចេតិយបីនៃវត្តព្រះឝ្រីសព៌េជ្ញដែលជាទីតំកល់ព្រះអដ្ឋិធាតុនៃព្រះបាទបរមត្រៃលោកនាថ ព្រះបាទបរមរាជាធិរាជទី៣ និង ព្រះបាទរាមាធិបតីទី២
ក្រោយពីសម័យកាលនៃការបង្ហូរឈាមដណ្ដើមអំណាចគ្នានៃពួករាជវង្ស អយុធ្យាក៏បានឈានចូលដល់សម័យកាលមួយដែលត្រូវបានគេហៅថា យុគមាស គឺជាដំណាក់កាលសន្តិភាពបន្តបន្ទាប់ក្នុងរយៈទសវត្សទីប្រាំនៃសតវត្សទីដប់ប្រាំបី នៅពេលនោះសិល្បៈ អក្សរសាស្ត្រ បានស្គាល់នូវភាពរុងរឿង។ មានសង្គ្រាមក្រៅប្រទេសជាច្រើនលើក។ អយុធ្យាបានប្រយុទ្ធតតាំងនឹងពួកលោកម្ចាស់ង្វៀន (ពួកមេដឹកនាំយួននៅវៀតណាមខាងត្បូង) ដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាធិបតីដែលចាប់ផ្ដើមនៅប្រហែលឆ្នាំ១៧១៥។ ប៉ុន្តែការគំរាមកំហែងកាន់តែ ធំឡើងៗចេញមកពីភូមា ដែលរាជវង្សអង្គព្រះថ្មីបានបង្ក្រាបរាបទាបបណ្ដារដ្ឋឝានមួយចំនួន។

ហាសិបឆ្នាំចុងក្រោយនៃព្រះរាជអាណាចក្រនេះគេមើលឃើញថាមានការតស៊ូបង្ហូរឈាមគ្នាក្នុងចំណោមពួកព្រះអង្គម្ចាស់។ រាជបល្លង្កគឺជាគោលដៅអាទិភាពរបស់ពួកទ្រង់។ ការបោសសំអាតពួកមន្ត្រីវាំង និងពួកមេទ័ពមានសមត្ថភាពមានជាបន្តបន្ទាប់។ ព្រះមហាក្សត្រចុងក្រោយ គឺព្រះបាទឯកទឝ ដើមឡើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះអនុរ័ក្ឞមន្ត្រី បានបង្ខំព្រះរាជាដែលត្រូវជាព្រះអនុជរបស់ទ្រង់ឱ្យចុះចេញពីរាជស្វេតច្ឆ័ត្រ ហើយទ្រង់ក៏ឡើងសោយរាជ្យខ្លួនឯង។

តាមរយៈប្រភពបារាំងមួយ បានពោលថា អយុធ្យានៅក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបីប្រមូលផ្ដុំទៅដោយក្រុងក្សត្របុរីជាច្រើន: មុំហ៍ លិង្គ រឺ នគរឝ្រីធម៌រាជ តនាវឝ្រី ចុងសីហល រឺ កោះភូកេត សិង្ហនគរ រឺ សិង្គខ្លា។ សុង្ករដ្ឋជាច្រើនរបស់នគរនេះគឺ ប័ត្តានី ប៉ាហាំង ប្រាក់ កត្តហៈ និង មល្លកា។ Dictionaire geographique universel. Amsterdam & Utrecht: Chez Francois Halma, 1750. p.880.

នៅឆ្នាំ១៧៦៥ កងទ័ពខ្លាំងពូកែ ៤០០០០ នាក់ផ្សែផ្សំគ្នាក្នុងកងប្រដាប់អាវុធភូមាបានចូលលុកលុយទឹកដីអយុធ្យាចាប់ពីភាគខាងជើងនិងខាងលិច។Harvey, p. 250 ក្រុងដែលនៅឆ្ងាយៗភាគច្រើនបានចុះចាញ់យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ គំរូការតស៊ូជោគជ័យគួរឱ្យកត់សំគាល់តែមួយគត់ទល់នឹងកងទ័ពទាំងនេះត្រូវបានគេដឹងថានៅភូមិបាងរៈច័ន។ បន្ទាប់ពីការឡោមព័ទ្ធអស់រយៈពេល ១៤ ខែ ទីក្រុងអយុធ្យាក៏បានចុះចាញ់ និងត្រូវបានដុតបំផ្លាញក្នុងខែមេសា ១៧៦៧។ សម្បត្តិសិល្បៈរបស់អយុធ្យា បណ្ដាល័យដែលមានអក្សរសិល្ប៍ និង បណ្ណសារដ្ឋានតំកល់ក្បួនច្បាប់គម្ពីរប្រវត្តិសាស្ត្រស្ទើរតែត្រូវបានបំផ្លាញទាំងស្រុងអស់ទៅហើយ ហើយពួកភូមាក៏បាននាំព្រះរាជអាណាចក្រអយុធ្យាដល់នូវក្ដីវិនាសហិនហោចខ្លោចផ្សា។

ការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាបានបន្តបានតែពីរបីខែប៉ុណ្ណោះ។ ពួកភូមា ដែលកំពុងប្រយុទ្ធតទល់នឹងសង្គ្រាមមួយជាមួយចិនក្នុងពេលដំណាលគ្នាចាប់ពីឆ្នាំ១៧៦៥មក ត្រូវបានបង្ខំអោយដកកងទ័ពថយនៅដើមឆ្នាំ១៧៦៨ នៅពេលដែលកងទ័ពចិនបានគំរាមកំហែងដល់រាជធានីរបស់ខ្លួន។Harvey, p. 253

ដោយកងទ័ពភូមាភាគច្រើនបានដកចេញទៅវិញ ប្រទេសនេះក៏ត្រូវបានថមថយនូវភាពវឹកវរចលាចល។ អ្វីទាំងឡាយដែលនៅសេសសល់មានតែរាជធានីចាស់ដែលជាសំណល់បាក់បែកនៃព្រះរាជវាំង។ បណ្ដាខេត្តមួយចំនួនបានប្រកាសឯករាជ្យក្រោមការដឹកនាំពួកមេទ័ព ពួកសង្ឃបោកប្រាស់ និងរាជវង្សានុវង្ស។

មេទ័ពម្នាក់ ព្រះញាតាកសិន អតីតចៅហ្វាយស្រុកតាក បានខិតខំប្រឹងប្រែងឯកភាពផ្ទៃប្រទេសឡើងវិញ។ លោកបានប្រមែប្រមូលកងទ័ព និងបានចាប់វាយប្រហារបកទៅកាន់ពួកភូមាវិញ។ នៅទីបំផុត លោកបានបង្កើតរាជធានីមួយនៅធនបុរី កាត់ទន្លេចៅព្រះញាពីរាជធានីបច្ចុប្បន្ន បឹងកក់។ លោកសិនបានឡើងសោយរាជ្យ ក្លាយជាព្រះបាទតាកសិន។

សំណល់បែកបាក់នៃក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រអយុធ្យា និង "ទីប្រជុំជនប្រវត្តិសាស្ត្រនៅរួបរួមគ្នា" នៅក្នុងឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រអយុធ្យាត្រូវបានចុះបញ្ជីដោយយូណេស្កូជាស្ថានីយ៍កេរដំណែលពិភពលោក។ ទីក្រុងអយុធ្យាត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញនៅក្បែរទីក្រុងចាស់ ហើយឥឡូវគឺជាស្រុកមឿងនៃចង្វាតអយុធ្យា។
អាណាចក្រអយុធ្យា: បញ្ជីជនបរទេសលេចធ្លោនៅអយុធ្យាក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ

បញ្ជីជនបរទេសលេចធ្លោនៅអយុធ្យាក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ
 កនស្តឹណូស-យេរ៉ាជិះ អ្នកផ្សងព្រេងក្រិក និងជារាជអាមាត្យទីមួយនៃព្រះបាទនារាយណ៍
 ផ្វ្រង់ស្វ័រ-ទីម៉ូឡេអុង-ដឺ-ឆ្វេហ្ស៊ី
 លោកឪពុកហ្គី-តាស្ឆាដ ស្មេរយេស៊ូជាតិបារាំង និង ឯកអគ្គរាជទូតសៀមនៅបារាំង (១៦៨៨)
 ល្វី-ឡេណូ វិឞ្ដិអបស្ថលានៃស្យាម
 យ៉ាម៉ាដា-ណាហ្កាម៉ាសា អ្នកផ្សងព្រេងជប៉ុន ដែលបានក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៅខែត្រនគរឝ្រីធម៌រាជ
អាណាចក្រអយុធ្យា: សូមមើលផងដែរ

សូមមើលផងដែរ
 ចង្វាតអយុធ្យា
 ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រអយុធ្យា
 បាងរៈច័ន
 ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ
អាណាចក្រអយុធ្យា: បរមាធិប្បាយទាយចេញពីបរមាធិប្បាយប្រូខ្វេះ និង និក្ខេបទថ្ងៃ ១៦ សីហ. ២០០៦

បរមាធិប្បាយទាយចេញពីបរមាធិប្បាយប្រូខ្វេះ និង និក្ខេបទថ្ងៃ ១៦ សីហ. ២០០៦
Subject: Art History
Listopad, John A. "The art and architecture of the reign of Somdet Phra Narai."  Diss. U of Michigan, 1995.

Subject: Buddhist literature
Chrystall, Beatrice.  "Connections without limit: The refiguring of the Buddha in the Jinamahanidana."  Diss. Harvard U, 2004.

Subject: History
Smith, George V. "The Dutch East India Company in the Kingdom of Ayutthaya, 1604–1694." Diss. Northern Illinois U, 1974.

Subject: Buddhist literature
Chrystall, Beatrice.  "Connections without limit: The refiguring of the Buddha in the Jinamahanidana."  Diss. Harvard U, 2004.

Subject:Urban planning
Peerapun, Wannasilpa.  "The economic impact of historic sites on the economy of Ayutthaya, Thailand."  Diss. U of Akron, 1991.