ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)

រូបភាពតូច|បដិមាព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីទី២ សិល្បៈបាយ័ន  ប្រាសាទព្រះខ័ន .
ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីទី២ (អានថា:អឹន-ទ្រៈ-ទេ-វី) រជ្ជកាល (ជយវម៌្មទី៧) គេមិនបានដឹងពីកាលបរិច្ឆេទប្រសូត និងចូលទិវង្គតពិតប្រាកដរបស់ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីឡើយ។ ប៉ុន្ដែគេអាចដឹងតាមរយៈការស្រាវជ្រាវប្រវត្ដិសាស្ដ្រថា ព្រះនាងគឺជាព្រះរាជអគ្គមហេសីទី២នៃព្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ពីព្រោះព្រះនាងបានទទួលព្រះរាជាភិសេកជាមួយព្រះចៅអធិការរាជ ក្រោយពេលដែលព្រះមហេសីដើមដែលត្រូវជាព្រះរាជកន្និដ្ឋារបស់ព្រះនាង(ជ័យរាជាទេវី)សោយទិវង្គតទៅ។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី គឺជាវីរក្សត្រីយ៍ខ្មែរមួយអង្គនាសម័យអង្គរ ដែលមិនត្រឹមតែមានព្រះរូបឆោមលោមពណ៌ល្អឥតមាននរណាផ្ទឹមបានប៉ុណ្ណោះទេ ព្រះអង្គថែមទាំងមានវិជ្ជាសម្បត្ដិខ្ពង់ខ្ពស់ឈ្លាសវៃក្នុងការសិក្សា ហើយនិងចេះដឹងនូវក្បួនច្បាប់ទាំងឡាយយ៉ាងជ្រៅជ្រះទៀតផង។ ដោយមានសេចក្ដីដំណាលនៅក្នុងសិលាចារឹកថា ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី គឺជាក្សត្រីយ៍ខ្មែរដ៏ពូកែលើសលប់ ឥតមាននរណាប្រៀបផ្ទឹមបាននៅសម័យអង្គរ ក្នុងផ្នែកភាសាសំស្ក្រឹតនិងបរមត្ថវិជ្ជា។ សិលាចារឹកដែលគេរកឃើញនៅប្រាសាទវិមានអាកាសនោះ សរសេរជាភាសាសំស្ក្រឹតដោយស្នាមព្រះហស្ថផ្ទាល់របស់ព្រះនាងបញ្ជាក់ថា ព្រះនាងគង់នៅក្នុងអាឝ្រមដែលជាមហាវិទ្យាល័យមួយនាសម័យនោះ ហើយព្រះនាងក៏ល្បីឈ្មោះក្ន្នុងទីនោះដោយសារការងារទាំងឡាយរបស់ព្រះនាងចំពោះនារីភេទ។ គេទាំងឡាយបានគោរពស្រឡាញ់ព្រះនាងទុកដូចជាទេពធីតា ឈ្មោះ សរស្វតី (មហេសីរបស់ព្រះព្រហ្ម) បែងភាគមក។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីគឺជាអ្នកអប់រំដ៏ប្រពៃចំពោះព្រះកន្និដ្ឋាដើម្បីកសាងបុគ្គលិកលក្ខណៈសម្បត្ដិ ស័ក្ដិសមជាព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រជាអាទិ៍ព្រះនាងមានចិត្ដជ្រះថ្លា។ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា និងក្រើនរំលឹកព្រះស្វាមីឱ្យប្រកាន់យកទសពិធរាជធម៌ក្នុងការគ្រប់គ្រងអាណាចក្រនិងប្រជានុរាស្ដ្រជាដើម។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីចារឹកទុកនៅក្នុងសិលាចារឹក ដែលគេបានរកឃើញនៅឯប្រាសាទវិមានអាកាសដែរនូវទុក្ខសោកនៃព្រះកន្និដ្ឋារបស់ព្រះនាង នៅពេលដែលព្រះបាទជយវម៌្មទី7ដែលត្រូវជាស្វាមីចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមជាមួយពួកចាម្ប៉ា។ ចារឹកនោះពោលថា ព្រះនាងមានទឹកព្រះនេត្រជោរជន់ស្រោចព្រះកាយ ទ្រង់ព្រះកន្សែងសោយសោកដូចនាងសីតារលឹកអាល័យព្រះស្វាមីដែលឃ្លាតព្រាត់ចាកទៅថា ព្រះនាងទ្រង់សុបិនឃើញព្រះភក្ដ្រាព្រះស្វាមី ហើយថាទ្រង់យល់ឃើញនូវសេចក្ដីត្រេកអរផង សេចក្ដីទុក្ខផងថា ព្រះនាងតែងបែរបន់សូមឱ្យព្រះស្វាមីឆាប់បាន យាងត្រឡប់មកវិញថា ព្រះនាងទ្រង់រកឱសថរងាប់នូវសេចក្ដីទុក្ខសោកសង្រេងតាមរយៈព្រះពុទ្ធសាសនា និងការកាន់ក្រឹត្យ។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីបានឋិតនៅនែបនិត្យផ្ទាល់ជាមួយព្រះស្វាមី ក្នុងការកសាងក្រុងយឝោធបុរ (ក្រុងអង្គរ) ជាថ្មីឡើងវិញបន្ទាប់ពីក្រុងយឝោធបុរៈនេះត្រូវពួកចាមចូលលុកលុយនៅឆ្នាំ ១១៧៧។ ព្រះនាងបានជួយកិច្ចការព្រះនគរដល់ព្រះមហាក្សត្រ ពិសេសនៅក្នុងវិស័យអប់រំបណ្ដុះបណ្ដាលឱ្យប្រទេសជាតិសម្បូណ៌ទៅដោយ អ្នកប្រាជ្ញរាជបណ្ឌិតសំរាប់ជាការរៀបចំព្រះនគរនាសម័យនោះ ឱ្យបានចំរុងចំរើនភិយ្យោភាព។ ហេតុដូច្នេះហើយ បានជានៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទជយវម៌្មទី៨ដែល មានព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ជាព្រះរាជអគ្គមហេសី គេសង្កេតឃើញមាន សាលារៀន រោងព្យាបាលជំងឺជាច្រើន តួយ៉ាងភស្ដុតាងមានប្រាសាទនាគព័ន្ធ ដែលជាមន្ទីរពេទ្យមួយដ៏មហាអស្ចារ្យនាសម័យអង្គរ និងសំណង់ជាប្រយោជន៍សាធារណៈដទៃទៀតជាច្រើនស្អេកស្កះ។ ប្រជារាស្ដ្របានរស់នៅក្នុងសេចក្ដីសុខក្សេមក្សាន្ដចំរើនរុងរឿងក្នុងភាពស្ដុកស្ដម្ភនៃសេដ្ឋកិច្ច និងអរិយធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងទទួលបាននូវមនុញ្ញផលពីសំណង់សាធារណៈនោះគ្រប់ៗគ្នា។ ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីមានព្រះជន្មរស់នៅតាំងពីសម័យអង្គរ ក៏ប៉ុន្ដែព្រះកិក្ដិនាមរបស់ព្រះនាងនៅតែក្រអូបសុសសាយទល់សម័យបច្ចុប្បន្នហើយនៅក្នុងសម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម វិទ្យាល័យមួយនៅរាជធានីភ្នំពេញ មានកិត្ដិយស ដោយបានប្រសិទ្ធនាមថា “វិទ្យាល័យឥន្ទ្រទេវី” និងជារៀងរាល់ឆ្នាំនាសម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរបានបើកការប្រឡងប្រណាំងអក្សរសាស្ដ្រខ្មែរដើម្បីទទួលរង្វាន់ឥន្ទ្រទេវីទៀតផង។http://www.srtei.com/2019/05/30/%E1%9E%8F%E1%9E%BE%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%93%E1%9E%B6%E1%9E%84%E1%9E%A5%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%91%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9F%81%E1%9E%9C%E1%9E%B8-%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%93/
រូបភាពតូច|បដិមាព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីទី២ សិល្បៈបាយ័ន  ប្រាសាទព្រះខ័ន .
ព្រះបាទ​ឥន្ទ្រវម៌្មទី២បាន​ឡើង​គ្រងរាជ្យ​បន្ទាប់​ពី​ព្រះបាទ​ជយវម៌្មទី៨ ក៏ប៉ុន្តែ​គេ​មិន​បាន​ដឹង​ច្បាស់​ទេ ថា​តើ​បុត្រ​អង្គ​ណា​មួយ​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ស្នង​ពី​ព្រះអង្គ​ទេ ដោយសារ​ត្បិត​ព្រះអង្គ​មាន​ព្រះរាជ​បុត្រ​ច្រើន។ គេ​គ្រាន់​តែ​សង្ស័យ​ថា ព្រះរាជា​អង្គ​នេះ​ប្រហែល​ជា​ព្រះរាជ​បុត្រ​របស់​ព្រះនាង​ឥន្ទ្រទេវីទី២។ បើផ្អែកលើសិលាចារឹកមួយចំនួនបានបញ្ជាក់ថាក្រោយពីវិទ្យានន្ទន៍វាយបានវិជយ វិទ្យានន្ទន៍បានអោយអនុជថ្លៃនៃជយវម៌្មទី៨ សោយរាជ្យនៅទីនោះ ដែលមាននាមថាអិន អនុជអង្គនេះគឺជាប្អូនប្រុសរបស់ជយរាជទេវី ដូច្នេះព្រះនាងមានបងប្អូនបីនាក់។http://www.rfa.org/khmer/news/history/the-king-of-angkor-continued-06112014034739.html