ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ: បុរេប្រវត្តិ

បុរេប្រវត្តិ

នៅឆ្នាំ២០០៩ លលាដ៍ក្បាលបុរាណមួយត្រូវបានគេយកមកពីគុហាមួយនៅក្នុងជួរភ្នំអណ្ណាមនៅលាវភាគខាងជើងដែលយ៉ាងហោចណាស់មានអាយុកាល ៤៦០០០ឆ្នាំដែរ វាក៏បានក្លាយជាបាសាណីភូតមនុស្សសម័យទំនើបដ៏ចាស់បំផុតដែលបានរកឃើញកំណត់ក្នុងកាលបរិច្ឆេទនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។http://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120820152204.htm ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាលើកឡើងថាសង្គមកសិកម្មនិយមបានរីកចំរើនកំឡុងសហវត្សទី៤ម.គ ក្រឡដាក់សព និង ប្រភេទនៃម៉ុងផ្សេងៗទៀតដែលបញ្ចូលទៅក្នុងសង្គមមនុស្សដ៏ស្មុគស្មាញ ក្នុងនោះដែរវត្ថុធ្វើពីសំរឹទ្ធបានលេចធ្លោឡើងនៅប្រហែល ១៥០០ ម.គ និងឧបករណ៍ធ្វើពីដែកត្រូវបានយល់ថាមានចាប់ពីឆ្នាំ ៧០០ ម.គ។ សម័យមូលប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានបញ្ជាក់ចរិកលក្ខណៈតាមរយៈទំនាក់ទំនងជាមួយវប្បធម៌ចិន និងអរិយធម៌នៃវប្បធម៌មហាឥណ្ឌា។ ចាប់ពីសតវត្សទីបួនដល់ទីប្រាំបី សហគមន៍នានាតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតទៅជាមឿង ដែលជាទីប្រជុំជនត្រូវបានគេហៅដូច្នេះ។

តំបន់ដងទន្លេមេគង្គគឺជាអណ្ដូងអរិយធម៌មួយក្នុងចំណោមអណ្ដូងអរិយធម៌របស់មនុស្សជាតិ។ មនុស្សសម័យទំនើបតាមកាយវិភាគសាស្ត្រថា បានរស់នៅក្នុងតំបន់ទូទាំងប្រទេសលាវទំនើបចាប់តាំងពីស័កអតិកញ្ញៈដល់ដើមស័កសវ៌កញ្ញៈ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៩ លលាដ៏ក្បាលបុរាណមួយត្រូវបានគេរកឃើញនៅរូងភ្នំ តាមផាលីង នៅក្នុងតំបន់ជួរភ្នំអណ្ណាមភាគខាងជើងលាវ ដែលត្រូវគេកំណត់អាយុកាល ចន្លោះពី ៤៥០០០ និង ៦៣០០០ ឆ្នាំ ធ្វើឱ្យវាក្លាយជាស្លាកស្នាមសំណល់នៃមនុស្សសម័យទំនើបពេញលេញចាស់ជាងគេបំផុត ដែលគេបានចុះកាលកំណត់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។[១] គំហើញទាំងនេះវាពិតជាសំខាន់ដើម្បីឱ្យយល់ដឹងពីទំរង់ការបំលាស់ទីរបស់មនុស្សដើមដំបូងៗ ដែលបានធ្វើដំណើរជារលកបន្តបន្ទាប់គ្នារំកិលពីខាងលិចទៅខាងកើតចុះមកតាមខ្សែឆ្នេរ ប៉ុន្តែក៏រុលទៅក្នុងដីគោកបន្ថែម និងរហូតហួសទៅភាគខាងជើងផ្ទុយស្រឡះទ្រឹស្ដីដែលបានចេញផ្សាយពីមុនៗមក។ 

ការរុករកខាងបុរាណវិទ្យានៅលាវត្រូវមានដែនកំណត់ដោយសារតែភូមិសាស្ត្រមានការលំបាកចូល និងជាតំបន់ដាច់ស្រយាល ប្រវត្តិនៃការប៉ះទង្គិចគ្នាក្នុងសតវត្សទីម្ភៃមួយបានបន្សល់អាវុធយុទ្ធភណ្ឌដែលមិនទាន់ផ្ទុះជាងពីរលានតោនទូទាំងប្រទេសនេះ ហើយយើងក៏បានដឹងដែរថាប្រវត្តិនៃតំបន់នេះមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តលាវ រដ្ឋអំណាចតាមភូមិស្រុក និង ភាពក្រីក្រតាមជនបទ។ ការរុករកបុរាណវិទ្យានៅលាវលើកទីមួយបានចាប់ផ្ដើមឡើងដោយពួកអ្នករុករកបារាំងប្រព្រឹត្តិទៅក្រោមការជួយឧបត្ថម្ភនៃសាលាបារាំងចុងបូព៌ា។ យ៉ាងណាក្ដី ដោយសារតែសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីលាវ តាំងតែពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ មានការខ្នះខ្នែងស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវិទ្យាយ៉ាងស្វិតស្វាញបានចាប់ផ្ដើមនៅលាវតែម្ដងគត់តែប៉ុណ្ណោះ។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៥មក ក៏មានការសស្រាក់សស្រាំដូចខាងលើដែរ គឺ គំរោងបុរាណវិទ្យាមេងគង្គភាគកណ្ដាល (គ.ប.ម.ក) បានធ្វើកំណាយ និង រាវរកស្ថានីយ៍ជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ និងដៃទន្លេមេគង្គក្បែរហ្លួងព្រះបាំង នៅភាគខាងជើងលាវ ដោយមានគោលដៅតាមដានពីការតាំងលំនៅមនុស្សដំបូងគេនៅតាមដងទន្លេមេគង្គនេះ។ 

ភស្តុតាងខាងបុរាណវិទ្យាលើកឡើងថាកសិកម្ម និង លោហូស្សកម្មក្រោយមកបានរីកចំរើននៅប្រទេសលាវកំឡុងពាក់កណ្ដាលស័កសវ៌កញ្ញ (ម.គ ៦០០០-២០០០)។ កំឡុងសម័យកាលនេះភស្តុតាងដំបូងនៃគ្រឿងដីដុតដំបូងៗ និង ការធ្វើកសិកម្មបានលេចជារូបរាងឡើង។ ការប្រមាញ់និងការប្រមូលផ្ដុំគ្នាជាសង្គមហ្វាប៊ិញបានចាប់ផ្ដើមដោយការតាំងលំនៅ និង ការដាំដុះស្រូវត្រូវបានគេនាំមកពីភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។ មនុស្សតាំងលំនៅដើមបង្អស់នៃប្រទេសលាវជាពួកមនុស្សមានអំបូរភាសាទក្សិណាស៊ី។ សង្គមដំបូងៗបង្អស់ទាំងនេះគឺជាបុព្វការីជននៃពួកជនជាតិលាវស្រុកលើ ដែលគេស្គាល់ជារួមថា លាវលើ រឺ លាវទើង ជាមួយក្រុមជនជាតិភាគច្រើនបំផុតគឺឃ្មុ នៅលាវភាគខាងជើង ហើយព្រៅ (វ្រៅក្នុងសិលាចារឹក) និង  កាតាងនៅភាគខាងត្បូង។ 
thumbnail|right|វាលក្រឡ, ជើងខ្វែង

វាលក្រឡ
ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៨ ម.គ.ស ដល់ចុងសតវត្សទី២ នៃគ.ស សមាគមពាណិជ្ជកម្មដែនគោកបានលេចឡើងនៅលើខ្ពង់រាបជើងខ្វែង ក្បែរសំណល់មហាសិលាគួរឱ្យគេសំគាល់បំផុតនៅឯស្ថានីយ៍ដែលគេហៅថា វាលក្រឡ។ The Plain of Jars was nominated to the tentative list as a UNESCO World Heritage Site in 1992, and unexploded ordnance has continued to be removed from the site since 1998.  The jars are stone sarcophagi dating from the early Iron Age (500BCE to 800CE) and contained evidence of human remains, burial goods and ceramics. Some sites contain more than 250 individual jars. The tallest jars are more than 3 meters in height. Little is known about the megalithic culture which produced the jars, but the jars and prevalence of iron ore in the region suggest that people who created the site grew wealthy from overland trade routes.