ល្ខោនខោល: កំណត់ត្រាល្ខោនខោល

កំណត់ត្រាល្ខោនខោល 
Lakhon Khol Record

thumb| Cambodian Lakhon Khol
Circa Mid 20th Century Antique Postcard - Khmer Dancers Easternimage.
ល្ខោនខោល ត្រូវបានកត់ត្រាដោយលោក ហេនរី មូហត - (Henri Mouhot) ក្នុងពិធីពិសារភោជនីយអាហារ ជាមួយនិងទស្សនីយភាព ល្ខោនខោល ក្នុងរាជដំណាក់ព្រះបរមរាជវាំង នាក្រុងឧដុង្គ ជាមួយព្រះបាទ អង្គដួង ក្នុងឆ្នាំ 1858 ដែលរៀបរាប់ពីកំណត់ហេតុរបស់លោក ជាមួយនិងទស្សនីយភាព របាំក្បាច់បុរាណរបស់កម្ពុជា ដែលបានបែងចែកជារបាំពីរដែលមានទម្រង់ប្រហាក់ហែលគ្នា មួយជារបាំក្បាច់បុរាណ ដែលសម្ដែងដោយមនុស្សស្រីសុទ្ធ មួយជារបាំពាក់របាំងមុខ ដែលកើតមានក្នុងរាជព្រះបាទអង្គដួង ។​  Henri Mouhot (1864) 
 Travels in the Central Parts of Indo-China (Siam), Cambodia, and Laos, During the Years 1858, 1859, and 1860, Volume 1, Publisher: John Murray, the University of Wisconsin - Madison p.604    Chan Moly Sam (1987) 
 Khmer Court Dance: A Comprehensive Study of Movements, Gestures, and Postures as Applied Techniques, Publisher: Khmer Studies Institute, Original from the University of California p.140 ISBN: 0941785017  ក្រោយពេលព្រះបាទ អង្គដួងបានសោយព្រះទីវង្គត ប្រទេសថៃមានឥទ្ធិពលកងទ័ពយ៉ាងខ្លាំងមកលើកម្ពុជា បានចូលមកកាត់យក បាត់ដំបង សៀមរាប សុីសុផុន ពីកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ 1867 ហើយបានប្រមូលយកឯកសារ របាំ និងទម្រង់សិល្បៈល្ខោនខោលជាច្រើនពីប្រទេសកម្ពុជា ក្រោយមានកិច្ចការពារ ពីអណាព្យាបាលបារាំងមកលើប្រទេសកម្ពុជា បានកើតមានសង្គ្រាមបារាំង-សៀមកើតឡើង (អង់គ្លេស: Franco-Siamese War) ក្នុងឆ្នាំ 1893 ​ដែលមានរយៈពេលដល់ ៦ខែ ទើបខាងបារាំងឈ្នះសង្គ្រាមនេះបង្ខំឱ្យសៀមប្រគល់ខេត្ត បាត់ដំបង សៀមរាប សុីសុផុន មកឱ្យកម្ពុជាវិញឆ្នាំ (1904-1907) នៃគ.សករាជ ។ Contributors: American Trust Company, Savings Union Bank and Trust Company (1928) 
 American Trust Review of the Pacific, Volume 17, Publisher: Original from the University of California  ល្ខោនខោលបានលិចឡើងម្ដងទៀត នាដើមស.វទី២០ ក្នុងរាជព្រះ​បាទ​ ស៊ីសុវត្ថិ នៃកម្ពុជា សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង (អង់គ្លេស: French protectorate of Cambodia) ល្ខោនខោល តែងត្រូវបានយកមកសម្ដែងជាញឹកញាប់ក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងបរិវេណ ព្រះវិហារ​ព្រះកែវមរកត ដើម្បីឲ្យក្រុមការទូត ឬ ក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានទស្សនា ដើម្បីជាកិច្ចគួរសមក្នុងទំនាក់ទំនងការទូត មិត្តភាព កម្ពុជា-បារាំង ក្នុងនោះមាន ប្រវត្តិវិទូបារាំងម្នាក់ លោក ហ្សក ហ្គ្រូលីយេរ (អង់គ្លេស: George Groslier) ដោយការស្រលាញ់ របាំក្បាច់បុរាណរបស់កម្ពុជា លោកបានចងក្រងជាសៀវភៅកំណត់ត្រា អំពីរបាំក្បាច់បុរាណរបស់កម្ពុជាមានចំណងជើងថា "Danseuses cambodgiennes, anciennes & modernes" ឆ្នាំ ១៩១៣ ។ George Groslier (1913)  
 Danseuses cambodgiennes, anciennes & modernes, Publisher: La maison Firmin-Dilot p.178   

 ការដុនដាបនៃល្ខោនខោល 
Deterioration of theatrical performances

ល្ខោន​ខោល បានមកដល់​របត់មួយនៃការចុះខ្សោយ​ទស្សនីយ៍ភាពរបស់ខ្លួន ក្នុងអំឡុងកម្ពុជាជួបវិបត្តិ​សង្គ្រាមលោកលើកទី២
(អង់គ្លេស: World War 2) ឆ្នាំ (1939-1945) ក្រុមអ្នកសម្ដែងល្ខោនខោល ជាច្រើនបានបែកខ្ញែកគ្នាទៅតាមបណ្ដាលខេត្តផ្សេងៗ បានធ្វើឱ្យល្ខោនខោល ក្លាយជា​ល្ខោនសម្ដែងទៅតាមតំបន់នីមួយៗទៅវិញ ពេលនោះមានប្រវត្តិ​វិទូរ​មួយរូបគឺលោក ហ្សក ហ្សឺដេស (អង់គ្លេស: George Cœdès) បានចងក្រងក្នុងសៀវភៅមានចំណងជើងថា (La danse du Cambodge) ក្នុងឆ្នាំ 1944 លោកបានមានប្រសាសន៍ថា "Le mot Khol serait celui queles Cambodgiens emploient pour désigner une variété des grands singes" ប្រែសម្រួលជាខេមរៈភាសា​៖ "ពាក្យខោល គឺប្រជាជនកម្ពុជាប្រើដើម្បីកំណត់ការរចនាសត្វស្វាដ៏អស្ចារ្យ និងជាច្រើនប្រភេទ" ។​  Paul Cravath (1986) The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia, Publisher: Asian Theatre Journal Vol. 3, No. 2, University of Hawai'i Press on behalf of Association for Asian Performance (AAP) of the Association for Theatre in Higher Education (ATHE) p.179-203   ល្ខោនខោល បានបន្តក្នុងរាជព្រះបាទ នរោត្ដម សីហនុ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បន្ទាប់ពីរៀបចំការហាត់សមល្ខោនខោលឡើងវិញ បន្ទាប់មកទ្រង់បានទៅទស្សនា ល្ខោនខោល របស់វត្តស្វាយអណ្ដែត ខេត្តកណ្ដាល ជាមួយនិងការសំដែងដើម្បីសុំទឹកភ្លៀងនៅក្នុងសហគមន៍ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ការយាងទៅទស្សនារបស់ទ្រង់បានចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្ដី (កម្ពុជាសូរីយ៉ា) លើកដំបូង របស់លោក ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម ឬ ឧកញ៉ា ក្រសេមគន្ធៈបណ្ឌិត ចុះកាលបរិច្ឆេទ ចុះផ្សាយ ថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៨ ដែលមានចំណងជើងថា "ល្ខោនខោល វត្តស្វាយអណ្ដែត" ដែលលោកបានបញ្ចាក់ក្នុងអត្ថបទចុះផ្សាយនោះថា ជាទម្រង់ល្ខោន ដែលសម្ដែងបានតែចំពោះរឿងទេវៈកៈថាប៉ុនណោះ ដូចជារឿង រាមកេរ្តិ៍ និង រឿងមួយចំនួនទៀត ។ Tep Pitur Chhim-Krasem (1948)  
 KAMBUJASURIYA, Location: Religious institution in Phnom Penh, Publisher: Kambuja_Suriya Issue 3, Buddhist Institute Cambodia p.232 

 ភាពខ្វះខាត​នៃល្ខោនខោល 
Shortage of lakhon Khol

ល្ខោនខោល បានឆ្លងកាត់​សម័យកាល នៃសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង ទស្សវតន៍ ឆ្នាំ១៩៧០ ជាសម័យកាលដ៏ខ្មៅងងឹតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជា គឺសម័យកាលខ្មែរក្រហម ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ សិល្បៈ​ករ សិល្បៈ​ការនី នៃល្ខោនខោល ត្រូវបានយកទៅសម្លាប់ប្រមាណជា 97% ទំនៀមទម្លាប់ សិល្បៈ​របាំទាំងអស់នៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវបានហាមឃាត់និង មិនមានការសម្ដែង សមាជិកគ្រួសារ របស់អ្នករបាំទាំងអស់នៅកម្ពុជា ត្រូវបានបំបែក ដោយការគំរាមកំហែងផ្នែកធ្វើទារុណកម្មលើរាង្គកាយ និង សតិអារម្មណ៍ អ្នករបាំរស់នៅដោយភាពឈឺចាប់ ជាមួយនិងការកុហក់ដើម្បីរស់ជីវិត ៖ ខ្ញុំជាអ្នកធ្វើស្រែ ខ្ញុំមិនមែនជាអ្នករបាំនោះទេ ។ 3% នៃអ្នករបាំខ្មែរ ក្នុងទម្រង់ល្ខោនខោល បានក្រោកឈរដោយខ្លួនឯង ក្នុងឆ្នាំ 1992 ទោះបីជាពួកគេត្រូវប្រឈមមុខនិង បញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចក្នុងជីវភាពរស់នៅយ៉ាងណា គឺពួកគេយល់ជាក់ច្បាស់ត្រូវរក្សាតម្លៃនៃមរតកដូនតា ឱ្យបានគង់វង្សយូរអង្វែង នេះហើយជាភាពខ្វះខាត ក្នុងសិល្បៈ​ ល្ខោនខោល ។ Toni Samantha Phim, Ashley Thompson (1999) Dance in Cambodia, Publisher: illustrated, reprint Oxford University Press p.91 ISBN: 9835600597   Editor: Siyuan Liu (2016) 
 Routledge Handbook of Asian Theatre, Publisher: illustrated, Routledge p.602 ISBN: 1317278860  

 ឥទ្ធិពលនៃល្ខោនខោលខ្មែរ 
រូបភាពតូច|ក្រុមរបាំព្រះរាជទ្រព្យខ្មែរនាទសវត្សទី២០ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទ ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ ថតនៅមុខប្រាសាទអង្គរវត្ត ។
រូបភាពតូច|ដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនាសតវត្សទី១៨ ផ្នែកខាងក្រោមបង្ហាញពីតួអង្គយក្សឈររេរាំងផ្លូវ ផ្នែកខាងកណ្ដាលបង្ហាញពីតន្ត្រីភ្លេងខ្មែរ(ពិណពាទ្យ) ផ្នែកខាងលើបង្ហាញពីពួកអ្នករាំរបាំព្រះរាជទ្រព្យ (ស្ត្រីពាក់ស្បៃធំ) ។
ភាពរីកចម្រើនរុងរឿងនាសម័យអង្គរ បានជំរុញឲ្យសិល្បៈនានាមានការរីកចម្រើនផងដែរ តួយ៉ាងដូចជាល្ខោនខោល ដែលជាល្ខោនពាក់របាំងមុខរបស់កម្ពុជា ដែលមានដើមកំណើតនៃការ សម្តែងក្នុងអំឡុងស.វទី១០ ក្នុងរាជព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (គ.ស ៩៦៨-១០០១)។ ដោយផ្អែកលើតាមជញ្ជាំងប្រាសាទអង្គរជាសក្ខីភាពនៃភាពរុងរឿងនៃល្ខោនខោលខ្មែរ ដែលត្រូវបានរីករាលដាលដល់អាណាចក្រល្វោ ហើយបានបន្តទៅសាយភាយឥទ្ធិពលរបស់ខ្មែរទៅពួកសៀម និង ឡាវ ដែលពួកនេះទទួលនិងត្រូវបានកែលម្អវាឱ្យស្របតាមទៅតាមចរិតលក្ខណៈរបស់ជាតិសាសន៍ពួកគេនីមួយៗផង។ តួយ៉ាងដូចជា តួអង្គក្រុងរាពណ៍ ដែលមានមុខដប់របស់ថៃមាន១០មុខ ដែលជាឥទ្ធិពលពីកម្ពុជា ហើយតួអង្គផ្សេងៗដូចជា រាម ហនុមាន និងតួអង្គផ្សេងៗ នេះបើយោងតាមភស្ដុតាងដែលរកឃើញនៅក្នុងជញ្ជាំងប្រាសាទបុរាណខ្មែរនានា។ ល្ខោនខោលខ្មែរ និងល្ខោនខោនថៃ មានលក្ខណៈចម្រូងចម្រាស់នឹងគ្នារវាងទំនាក់ទំនង និងប្រវត្តិសាស្ត្រពីសំណាក់អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ សៀម និងបរទេស មនុស្សមួយចំនួនតែងតែភ្ជាប់របាំខ្មែរទៅនឹងរបាំអង្គរ ឯមនុស្សមួយចំនួនទៀតតែងតែនិយាយថា របាំខ្មែរត្រូវបានចូលរួមយ៉ាងសំខាន់ពីក្បាច់រាំសៀមមួយចំនួន បន្ទាប់ពីជោគជ័យរបស់សៀមលើក្រុងអង្គរមក ឯកសារខ្មែរជាច្រើននិយាយពីការឆក់ប្លន់ និង រឹតអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិខ្មែរជាច្រើនសន្ធឹកសន្ថាប់ ព្រមទាំងធនធានមនុស្សថែមទៀមផង ពួកអ្នករបាំ និងតន្ត្រីករខ្មែរភាគច្រើនត្រូវបង្ខំទៅសៀម ដែលជាកន្លែងបកប្រែរឿងខ្មែរ។ ក្រោយពីបែកក្រុងអង្គរទម្រង់ល្ខោនក្បាច់បុរាណនេះក៏មានការវិវឌ្ឍរីកចម្រើន ឬ ស្រុតចុះ នៅក្រោយរាជ្យព្រះបាទពញាយ៉ាត បើយើងយោងតាមឯកសារមហាបុរសខ្មែរយើងអាចដឹងពីបានថា ទម្រង់សិល្បៈរបាំ ឬ ល្ខោនព្រះរាជ្យទ្រព្យនេះត្រូវបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គចន្ទទី១ ឬ ព្រះបាទអង្គចន្ទរាជា (គ.ស១៥១៦-១៥៦៦) ព្រះមហាក្សត្រដែលកសាងបន្ទាយលង្វែកដ៏រឹងមាំ និងព្រះមហាក្សត្រខ្លាំងពូកែក្រោយសម័យអង្គរ ទ្រង់បានខិតខំស្ដារប្រទេសឱ្យមានការរីកចម្រើនលើគ្រប់វិស័យ ទាំងវិស័យវប្បធម៌ សាសនា សេដ្ឋកិច្ចឱ្យមានសភាពខ្លាំងក្លាណាស់ដែរ ។ ឯកសារមួយចំនួនបានរៀបរាប់ថា ព្រះអង្គទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់សម្អិតសម្អាងសិល្បៈមហោស្រព របាំតន្ត្រី ទម្រង់ល្ខោនប្រុសល្ខោនស្រី ដើម្បីទុកជាតុរង្វាន់សម្ដែងក្នុងពិធីការ ជូនជាកត្តិយសចំពោះមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ទាំងឡាយ ដែលទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបម្រើជាតិមាតុភូមិរបស់ខ្លួន ។ ក្រោយពីស្ដេចអង្គចន្ទ និងបរមរាជាមក ស្ដេចដែលសោយរាជ្យបន្តមកអសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងការឈ្លានពានពីសំណាក់ពួកសៀមទៀតផងនោះធ្វើឱ្យបន្ទាយលង្វែកត្រូវបានបែកនៅឆ្នាំ១៥៩៣ ឯកសារកម្ពុជាបាននិយាយពីការឆ្លក់ប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិ កេតនភណ្ឌ របស់មានតម្លៃខ្មែរមួយចំនួន ជាពិសេសពួករបាំខ្មែរមួយភាគធំ និងប្រជាជនខ្មែរ ដែលជាធនធានដ៏មានតម្លៃត្រូវបានពួកសៀមកៀរយកស្រុកសៀមសឹងតែទាំងអស់ មុនពេលបែកបន្ទាយលង្វែកអរិយធម៌ខ្មែរមានលក្ខណៈខ្ពស់ត្រដែតជាងសៀមឆ្ងាយណាស់ តែក្រោយបន្ទាយលង្វែកមកអរិយធម៌ខ្មែរមានការថយចុះ ទោះជាយ៉ាងក៏ដោយក្រោយសម័យលង្វែកនាសតវត្សទី១៧ សិល្បៈព្រះរាជ្យទ្រព្យនេះនៅតែបន្តមានវត្តមានជានិច្ចក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នៅពេលដែលព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ ព្រះអង្គបានបោះបង់ទំនៀមទម្លាប់របស់សៀមដែលបានបង្ខិតបង្ខំឱ្យខ្មែរប្រើប្រាស់តាំងពីរាជ្យរបស់ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌មកម្ល៉េះ ដោយមកជំនួសនូវវប្បធម៌ខ្មែរឡើងវិញប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគទី២ ដោយលោក ត្រឹង ងា រហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទរាជសម្ភារ ឬ ចៅពញាតូ ដែលជាមហាក្សត្រនិងជាកវីដ៏ឆ្នើមមួយរូប(គ.ស១៦២៩-១៦៣៤) គង់នៅឧត្ដុង្គមានវិបត្តិស្នេហាជាមួយព្រះបិតុលា គឺជា ព្រះឧទ័យ ទ្រង់បានផ្លាស់មកគង់នៅរាជវាំងកោះឃ្លោក ដោយប្រហែលនាំមកនូវក្រុមសិល្បៈព្រះរាជ្យទ្រព្យមួយក្រុមមកផងដែរ ព្រោះក្រោយពីការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីទម្រង់ល្ខោនខ្មែរ យើងឃើញថាទំនងជាមានគ្រូដែលសេសសល់ពីកោះឃ្លោក បានទៅបង្រៀនល្ខោនខ្មែរនៅម្ដុំកៀនស្វាយកោះស្លាកែត ស្ថិតខាងត្បូងឈៀងខាងកើតរាជធានីភ្នំពេញ។ យើងអាចសង្កេតបានពីរបាំបុរាណសៀមដែលមានលំនាំស្ទើរតែប្រហាក់ប្រហែលគ្នាជាមួយនឹងរបាំខ្មែរ ដែលមានប្រភពជាសិល្បៈទេវៈនៅគ្រប់ប្រាសាទទេវស្ថានខ្មែរ ហើយភាគច្រើននៃគឺពាក្យខ្មែរ ឬឈ្មោះសៀមដែលបកប្រែពីឈ្មោះដើមរបស់ខ្មែរទៅ ដូចជាបទភ្លេង របាំ ល្ខោនជាដើម។ ល្ខោនខោលខ្មែរ អាចជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើល្ខោនខោនថៃ នាសម័យអយុធ្យា ចំណែកឯភ្លេងមួយចំនួនដូចជា ភ្លេទពិណពាទ្យ ភ្លេទមហោរី ដែលសៀមមានសព្វថ្ងៃគឺជារបស់កម្ពុជាដែលសៀមបានចម្លងរក្សាទុក ក្នុងសំណេររបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ដាំរ៉ង់សៀមទទួលស្គាល់ថាភ្លេងទាំងនោះមានប្រភពមកពីកម្ពុជា(សូមមើលផងនឹង មហោរី) សូម្បីតែមូលដ្ឋានក្បច់រាំរបស់សៀមសព្វថ្ងៃក៏មានមូលដ្ឋានចេញពីក្បាច់រាំរបស់កម្ពុជា ដែលយើងអាចមើលឃើញតាមរយៈប្រាសាទនានារបស់កម្ពុជា រីឯសម្លៀកបំពាក់វិញក៏មានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងកម្ពុជាយើងអាចមើលឃើញពី គ្រឿងលង្កា កងដៃ កងជើង ម្កុដ ស្រង់ក អាក់ប៉ាក់ របាំងមុខ សុទ្ធតែចេញពីប្រភពដើមកម្ពុជា។ នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៩ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទ អង្គឌួង វប្បធម៌ខ្មែរចាប់ផ្ដើមធ្វើអន្តរកម្មជាមួយនឹងប្រទេសជិតខាង និងស្ថិតនៅក្រោមអំណាចឥទ្ធិពលសៀម និងយួន ការធ្វើអន្តរកម្មនេះធ្វើឱ្យវប្បធម៌បរទេសជ្រៀតចូលយ៉ាងខ្លាំងលើវប្បធម៌ខ្មែរ នៅពេលដែលព្រះអង្គឌួង ឡើងសោយរាជ្យសៀមបានគាំទ្រព្រះអង្គ រីឯបុត្រទាំងពីរទៀតគឺ ព្រះបាទ នរោត្តម (១៨៦០-១៩០៤) និង ព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ (១៩០៤-១៩២៧)បុត្រទាំងពីររបស់ព្រះអង្គត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ពីរាជវាំងក្រុងបាងកក ។ ក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទ នរោត្តម នៅក្នុងវាំងមានក្រុមល្ខោនសៀមដែលបានចាត់ចែងឡើង ហើយឧបត្ថម្ភពេញបន្ទុប ដោយឱ្យប្រាក់រង្វាន់ពួកកូនរាំ និងរើសគ្រូមកពីស្រុកសៀម គ្រូទាំងនោះអាចក្លាយជា ឃុន ឬម៉ម ផង ដែលសម្ដែងរឿងជា ភាសាខ្មែរ និងសៀម ទំនងចាប់តាំងពីពេលនោះមករឿងសៀមអាចមានឥទ្ធិពលមកលើខ្មែរដូចជារឿង ក្រៃថោងក្រពើឆារ៉ាវ៉ាន់ អ៊ីណាវ (រឿងថៃបកប្រែពីរឿងប៉ាន់ជីជ្វា ឬ ម៉ាឡេ) រឿងទាំងនេះប្រហែលមិនមែនជារឿងដែលមាននៅសម័យអង្គរឡើយ។ នៅក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ ពួកសៀមទាំងនោះត្រូវបានដកចេញពីកម្ពុជា ដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលសៀម។ខ្មែរប្រឈមមុខនឹងវប្បធម៌,រៃយំ,ទំព័រទី៩២កម្ពុជាសុរិយា,ឆ្នាំទី៤៣ ព.ស២៥១៥ គ.ស១៩៧១,លោក លី ធាមតេង នៅទសវត្សទី៣០ លោករដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រសួងព្រះបរមរាជវាំងជួន លោកបានសរសេរសៀវភៅរបស់គាត់បានពិពណ៌នាអំពីរបាំអង្គរ ។ ចំណែកឯប្រទេសលាវវិញ ឯកសារមួយចំនួនបានរៀបរាប់ពីទំនាក់ទំនងផង និងសាច់សារលោកហិតផង សំណល់វប្បធម៍ប្រទេសទាំងពីរ លាវ និង កម្ពុជា មានទំនាក់ទំនងតាំងពីសម័យអង្គរ ដែលព្រះចៅហ្វាង៉ុម ព្រះរាជាដំបូងនៃអាណាចក្រលានជាង និងជាកូនប្រសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជានាសម័យអង្គរ បានរៀបអភិសេកជាជាមួយនិងព្រះនាងកែវឡតហ្វា ។ ព្រះអង្គបាននាំទំនៀមទម្លាប់ និងសាសនាផងទៅប្រទេសលាវ យើងអាចពិនិត្យមើលរបាំបុរាណរបស់លាវមានទម្រង់ប្រហាក់ប្រហែលនឹងរបាំខ្មែរបុរាណ រួមទាំងតន្ត្រីផងដែរ ដូចជារបាំណាងកែវ ឬ នាងកែវ ដែលឃើញមានសព្វថ្ងៃនេះ។ ឈ្មោះកែវនេះ អាចជាភស្ដុតាងពីឥទ្ធិពលនិងទំនាក់ទំនងរវាងទម្រង់សិល្បៈរបាំ ឬ ល្ខោនក្បាច់បុរាណលាវទៅនឹងសិល្បៈរបស់ខ្មែរដែរ ។តន្ត្រី របាំ និងល្ខោនរបស់ ពេជ្រ ទុំក្រវិល