navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
រាមកេរ្ដិ៍: សង្កេតរឿង

សង្កេតរឿង
ដូចយើងបានបញ្ចាក់បន្តិចហើយខាងដើមថា   ការបាត់បង់រឿងពីខ្សែ ១១ ទៅដល់ ៧៥ គី ៦៤ ខ្សែបែបនេះជាការធើ្វអោយយើងស្ដាយហើយមានសេចក្ដីសង្ស័យងៀីងឆ្ងល់បន្ទិចត្រង់ថា ចុងខ្សែ ១០ គីថាព្រះរាមធើ្វចម្បាំង សម្លាប់បានកូនក្រុងរាពណ៍ដល់ទៅ ១០ នាក់សល់នៅតែក្រុងរាពណ៍ម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលរត់ភៀសខ្លូនទៅកេណ្ឌទ៍ពនៅខាងចក្រវាឡឈ្មោះមូលផល័មដើម្បីមកតទាំងនិងព្រះរាម។
រាមកេរ្ដិ៍: បញ្ចាក់រឿង

បញ្ចាក់រឿង
ជាមូយគ្នានិងរឿងរាមកេរ្ដិ៍ផ្សាយដោយវិជ្ចាឋានពុទ្ទសាសនបណិ្ឌត្យនេះសហជិវិន ឌឹមគាម នាយការិយាល័យបណ្ណាល័យនៃពុទ្ទសាសនបណ្ឌិត្យ បានប្រមូលយកមកពិនិត្យចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្ដីកម្ពុជាសុរិយាឆ្នាំទី៣៦ គ.ស ១៩៦៤ ចាប់ពីលេខ ៣ ទំព័រ ៣០៧ តមក។ រឿងរាមកេរ្តិ៍នេះទំនងជាប្រែមកពីភាសាបរទេសគីព្រះគ្រូវិជ្ចាធរព្រះនាមនៅប្រែមកជាខេមរភាសាបែបពាក្យកម្រងកែវខ្លះពាក្យរាយខ្លះកាលថ្ថៃអាទិត្យ១០កើត ខែអស្សុជឆ្នាំកុរ បពា្ចស័កត្រូវនិងថ្ថៃទី២០ តុលា ១៩២៣ ដែលមានចំនូនទាំងអស់ ១០៧​ ខ្សែ ។
អត្ថបទមូយទៀត ជាកម្រងរឿងរៀបរៀងប្រៀបធៀបរាមាយណះ និងរាមកេរិ៍្តខ្មែរបស់សហជីវីន ឪម ណាគ្រី ផ្សាយចេញពី បណ្ណគារ អឹុង ហ៊ុន ក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ មាន ៣ ខ្សែដែលមានដំណើររឿងប្លែកគ្នាពីរឿងរាមករិ៍្តរបស់វិជ្ចាឋានពុទ្ទសាសនបណ្ឌិត្យដែរ ។
រាមកេរ្ដិ៍: សង្កេតរឿងរាមកេរ្ដិ៍ខ្សែរទី១ដល់ទី៨០

សង្កេតរឿងរាមកេរ្ដិ៍ខ្សែរទី១ដល់ទី៨០ 
 ខ្សែរទី១៖ ព្រះរាមនិងព្រះលក្ខ្សណ៍ប្រហារយក្សកាកនាសូរតាមសេចក្ដីស្នើស៉ំរបស់ឥសីពិស្វាមិត្រ។
 ខ្សែរទី២៖ ព្រះរាមព្រះលក្ស្ខណ៍និងនាងសីតាយាងទៅដល់អាស្រមតសីពារទ្ធាហើយសំណាក់នៅអស់មូយយប់លុះព្រឹកឡើងបន្តដំណើរទៅដល់ទន្លេកាលតីហើយរៀបចំឆ្លងបន្តទៅដល់ចិត្រកូដមហាគិរី។
 ខ្សែរទី៣៖ ព្រះរាមឃើញព្រះលក្សណ៍ទន់ដៃក្នុងការប្រយុទ្ធនឹងពិរោធ ព្រះអង្គក៍ថ្លែងសរប្រហារអសុរនោះចោលទៅ។
 ខ្សែរទី៤៖ តាមអាកាសនាងសិតាយំសោកអាឡោះអាល័យព្រះរាមហើយកើតសេចក្ដីភិតភ័យខ្លាចព្រះរាមមានមន្ទិលមិនល្អ។
 ខ្សែរទី៥៖ ព្រះរាមនិងព្រះលក្សណ៍សម្រាកក្រោមដើមស្វាយមូយ។
 ខ្សែរទី៦៖ សុគ្រីពភិភ័យក៍ហោះទៅលំនៅហនុមាននៅកន្ទលីវ័ន។
 ខ្សែរទី៧៖ ព្រះរាមព្រះលក្សណ៍គង់នៅភ្នំគន្ធមាទន៍។
 ខ្សែរទី៨៖ក្រុងរាពណ៍ភ្ជំពលហើយបញ្ចាឪ្យប្អូនឈ្មោះពិភេគគន់គូរទាយទស្សន៍អំពីគ្រោះស្រុក។
រាមកេរ្ដិ៍: ភស្តុតាងរឿងរាមកេរ្តិ៍សម័យបុរាណ

ភស្តុតាងរឿងរាមកេរ្តិ៍សម័យបុរាណ 
ភស្តុតាងរឿងរាមកេរ្តិ៍សតវត្សរ៍ទី៦-១៤
 មានរូបចម្លាក់តួអង្គតាំងពីសតវត្សរ៍ទី៦ ឬទី៧នៅខេត្តតាកែវ
 សិលាចារឹកវាលកន្ទេលលេខK.៣៥៩ សតវត្សរ៍ទី៧ និយាយពីគម្ពីរឿងរាមកេរ្តិ៍
 មានចម្លាក់រឿងរាមកេរ្តិ៍ តាមប្រាសាទរាប់មិនអស់នៅសម័យអង្គរ
 មានឈ្មោះតួអង្គក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍នៅក្នុងសិលាចារឹកច្រើនក្នុងសម័យអង្គរ។
ភស្តុតាងសម័យកណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៥-១៩ រឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ ដែលជាអត្តបទសរសេរនៅគង់វង្សគឺមានស្នាដែ(ច្បាប់)ផ្សេងៗ ដែលចារចម្លងតៗគ្នាលើសាស្រ្តស្លឹករឹត តាំងពីសតវត្សរ៍ទី១៦ ឬទី១៧៖
 ស្នាដៃមួយនៅសល់៥០៣៤ ល្បះ
 ស្នាដៃមួយទៀតសល់១៧៧៤ល្បះ
ភស្តុតាងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរសម័យទំនើប សតវត្សរ៍ទី១៩ ដល់បច្ចុប្បន្នមានដូចជា
 មានអត្តបទច្រើនស្នាដៃផ្សេងៗគ្នា
 មានអ្នកចេះនិទានតាមតំបន់ផ្សេងៗ
 គូរជាគំនូរ ឬចម្លាក់នៅតាមវត្តអារាមនានា
 មាននិយាយខ្លីៗក្នុងក្បួនទាយ ឬក្បួនមើលជំងឺនានា។ល។
រឿងរាមកេរ្តិ៍ បានជ្រួតជ្រាបក្នុងគំនិតប្រជាជនខ្មែរយ៉ាងខ្លាំង រហូតក្លាយជាទំនៀមទម្លាប់ ប្រពៃណី សិល្បះ និងអ្វីៗជាច្រើនទៀតនៅក្នុងសង្គមតាំងពីសម័យបុរាណ(សតវត្សរ៍ទី៦ ឬទី៧)តរៀងមករហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។
រាមកំហែងមហារាជ

រាមកំហែងមហារាជ (    , បាន   ) ពុកឃុនរាមកំហែងមហារាជ (    , បាន   ) ក៏សរសេរថា ព្រះបាទរាមាកំហែង គឺជាស្តេចទីបីនៃ រាជវង្ស ព្រះរោង ដែលគ្រប់គ្រង នគរសុខោទ័យ (ជាព្រះរាជាណាចក្រទី១នៃប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ ប្រទេសថៃ ) ពីឆ្នាំ 1279 ដល់ឆ្នាំ 1298 ក្នុងសម័យកាលដ៏រុងរឿងបំផុតរបស់ជនជាតិថៃ។

ព្រះអង្គត្រូវបានគេគោរពចំពោះការបង្កើត អក្សរថៃ និងការបង្កើត ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ជាសាសនារដ្ឋនៃព្រះរាជាណាចក្រ។  Chakrabongse, C., 1960, Lords of Life, London: Alvin Redman Limited
រាមរាជាធិរាជ

រាមារាជាធិរាជ (១៣៩៣-១៤០៩) (ភាសាថៃ: รามราชาธิราช)គឺព្រះមហាក្សត្រនៃ អាណាចក្រអយុធ្យា ព្រះអង្គគឺជាបុត្រារបស់ ព្រះបាទ ព្រះរាមេសួរ និងជារាជវង្សឧទង ព្រះអង្គបានស្នងរាជ្យសម្បត្តិបន្តពីព្រះបិតានៅអយុធ្យា ក្នុងឆ្នាំ ១៣៩៣ ទ្រង់បានសោយរាជ្យរហូតដល់ឆ្នាំ ១៣៩៥ នៅពេលដែលព្រះអង្គត្រូវបានជ្រែករាជ្យដោយ ឥន្ទ្ររាជា ជាព្រះបិតុលា(ពូ)របស់ព្រះអង្គ ក្នុង រាជវង្សសុពណ្ណភូមិ។Princess Maha Chakri Sirindhorn Foundation, 2011
រាមា (ព្រះមហាក្សត្រថៃ)

រូបភាពតូច| ព្រះបាទពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក (រាមាទី១)
ស្តេចទាំងអស់នៅក្នុងរាជវង្សចក្រី នៃប្រទេសថៃ បច្ចុប្បន្ន តែងតែហៅថាជា ស្តេចរាមា ឬ សម្តេចព្រះរាមាធិបតី នៅក្នុងពិភពនិយាយភាសាអង់គ្លេស។ ឈ្មោះរាមា ត្រូវបានទទួលយកពីឈ្មោះរបស់ព្រហ្មញ្ញ ព្រះរាមដែលជាអវតាររបស់ព្រះវិស្ណុ ។

ការ​ប្រើ​ព្រះនាម​ថា «​ស្ដេច​រាមា​» គឺ​ស្រប​នឹង​ការ​ឲ្យ​លេខ​របស់​ថៃ​ក្នុង​រាជវង្ស​បច្ចុប្បន្ន។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការបកប្រែនេះមិនច្បាស់លាស់ទេ ហើយអាចបង្កឱ្យមានការភាន់ច្រលំថា តើនេះពិតជាឈ្មោះដែលត្រូវបានអនុម័តដោយព្រះមហាក្សត្រក្នុងពិធីឡើងសោយរាជ្យ របស់ទ្រង់ដែរឬទេ។
រាមា (ព្រះមហាក្សត្រថៃ): ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ខណៈពេលដែល "រាមា" ត្រូវបានគេប្រើជាឋានៈសម្រាប់ស្តេចទាំងអស់នោះវាមិនតែងតែត្រូវបានគេយកជាឈ្មោះនោះទេ។ ក្នុង​រាជវង្ស​បច្ចុប្បន្ន ស្តេច​ទី​មួយ​ដែល​ហៅ​ខ្លួន​ឯង​ថា រាមា គឺ ​ព្រះមង្កុតក្លៅ ឬ​ព្រះបាទវជិរាវុធ ដែល​ជា​ស្តេច​ទី​ប្រាំមួយ​ដែល​សោយរាជ្យ។ សោយរាជ្យ​របស់​ព្រះអង្គ​គឺ ព្រះមង្កុតកេលាចៅយូហួ (พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว); ក្រោយ​មក​ក្នុង​រជ្ជកាល​ទ្រង់​ចូល​ចិត្ត​ធ្វើ​ស្ទីល​ខ្លួន​ជា ​ព្ព្រះរាមទី៦ (พระรามที่หก ) ។ វាត្រូវបានសន្មត់ថាគាត់ត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយការអនុវត្តអ៊ឺរ៉ុបក្នុងការរាប់លេខអ្នកគ្រប់គ្រងដែលមានឈ្មោះស្រដៀងគ្នានៅពេលលោកសិក្សានៅប្រទេសអង់គ្លេស។

ជា​ការ​ងាយ​ស្រួល វា​ស្រប​នឹង​ការ​អនុវត្ត​មួយ​ទៀត​របស់​ប្រជាជន​ថៃ ។ តាម​ទម្លាប់ ព្រះ​នាម​របស់​ស្តេច​គឺ​ពិសិដ្ឋ ហើយ​មិន​ត្រូវ​និយាយ​ជា​ធម្មតា​ទេ។ ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ មនុស្ស​នឹង​សំដៅ​ទៅ​លើ​ស្ដេច​ដោយ​ពាក្យ​ផ្សេង​ទៀត​ថា បច្ចុប្បន្ន នៃហ្លួង (ในหลวง) ឬ ព្រះចៅយូហួ (พระเจ้าอยู่หัว)។ នៅពេលដែលព្រះបាទពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក បង្កើតរាជវង្ស ទ្រង់ត្រូវបានគេហៅជាទូទៅថា ផែនតិនតន ( แผ่นดินต้น, ពន្លឺ។ 'រជ្ជកាលទីមួយ'); ហើយនៅពេលដែលព្រះរាជបុត្រទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យ ទ្រង់ត្រូវបានហៅថា ផែនតិនក្លាង (ดินกลาง ពន្លឺ "រជ្ជកាលកណ្តាល")។ ពេល​នោះ​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ការ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​នៅ​ពេល​ដែល​ព្រះអង្គម្ចាស់ចេស្តាបតិន្ទ្រ (ស្តេចនាងក្លៅ ) បាន​ក្លាយ​ជា​ស្តេច​ទី​បី ដែល​ជា​ការ​បង្អែក​ច្បាស់​លាស់​បន្ទាប់​មក​គឺ ផែនតិនប្លាយ (แผ่นดิน​ปลาย, ភ្លឺ. 'រជ្ជកាលចុងក្រោយ') ដែល​មិន​សូវ​មាន​សំណាង​ខ្លាំង​នោះ​ទេ។

ព្រះអង្គបានសម្រេចថ្វាយព្រះនាម ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក និង ពុទ្ធភាល័យ តាមឈ្មោះព្រះពុទ្ធបដិមា ពីរអង្គ ដល់បុព្វការីជនទាំងពីរអង្គ។ ពេល​នោះ​ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ព្រះនាម​ថា «​នាងក្លៅ» ដោយ​អ្នក​ស្នង​រាជ្យ​របស់​ទ្រង់ គឺ​ព្រះបាទមង្កុត ដែល​ក៏​បាន​ព្យាយាម​បង្កើត​ព្រះរាជ​នាម​ជា​ប្រព័ន្ធ​បន្ថែម​ទៀត ។ ប្រវត្តិ​វិទូ​ក្រោយ​មក​នឹង​សំដៅ​លើ​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះ​បាទនាងក្លៅ ​ថាជា​រជ្ជកាល​ទី​៣​។ នោះ​បាន​ក្លាយ​ជា​រឿង​ធម្មតា​ទៅ​ហើយ ប្រហែល​ជា​ដោយ​សារ​ឥទ្ធិពល​លោក​ខាង​លិច​មក​លើ​ប្រទេស​ថៃ​ក្នុង​រជ្ជកាល​របស់មង្កុត និង​ព្រះរាជ​បុត្រ​របស់​ព្រះអង្គចុល្លាង្ករណ៍ ។ ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក គ្រប់​រជ្ជកាល​របស់​ស្ដេច​ក្នុង​រាជវង្ស​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ក្រៅ​ផ្លូវ​ការ​ថា​ជា រជ្ជកាលទី ន ('រជ្ជកាល ន'); អាស្រ័យហេតុនេះ រជ្ជកាលរបស់ស្តេចបច្ចុប្បន្ន ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា រជ្ជកាលទីដប់ ('រជ្ជកាលទីដប់') ហើយត្រូវបានបន្ថែមត្រឡប់ទៅស្តេចមុនៗទាំងអស់នៃរាជវង្ស។

ដោយ​សារ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​វជិវុធហៅខ្លួនគាត់ថា រាមា​ទី៦ ជា​ភាសា​អង់គ្លេស នោះ​ឈ្មោះ​នេះ​ហាក់​ដូច​ជា​ថៃ ​រជ្ជកាលទីហុក(ប្រាំមួយ) ។ ការបកប្រែដ៏ក្រៀមក្រំនេះ នៅតែប្រើសព្វថ្ងៃនេះ ប៉ុន្តែគ្មានស្តេចណាមួយក្នុងរាជវង្សមុនព្រះអង្គប្រើព្រះនាម "រាមា" បែបនេះទេ។

ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មានស្តេចជាច្រើនអង្គនៅសម័យអយុធ្យា និង ធនបុរី ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ច្បាស់បំផុតដោយចំណងជើងថា រាមាធិបតី។ អយុធ្យា ខ្លួន​វា​ត្រូវ​បាន​ខ្ចី​ពី​ឈ្មោះ​រាជធានី​របស់រាម ក្នុង​វីរភាពរាមាយណៈ, អយុធ្យា ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ភាគច្រើននៃឈ្មោះរបស់ស្តេចមុនៗ ដូចដែលអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តបានផ្តល់ឲ្យគឺជាឋានៈជាជាងឈ្មោះពិត។ វាមិនមែនជាទម្លាប់ក្នុងការសំដៅទៅលើស្តេចមួយអង្គតាមព្រះនាមរបស់ទ្រង់ក្នុងអំឡុងពេលពេញមួយជីវិតរបស់ទ្រង់នោះទេ ហើយក្នុងករណីជាច្រើន ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ស្តេចមិនត្រូវបានគេស្គាល់នោះទេ។ សូម្បីតែចំណងជើងក៏ច្រើនតែសង្ស័យដែរ។ ស្តេចនីមួយៗមានរចនាបទ និងចំណងជើងពេញលេញរបស់ទ្រង់ដែលចារឹកលើចានមាស ដែលទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទាំងអស់ត្រូវបានបាត់បង់នៅពេលដែលនគរអយុធ្យាត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុង ពួកបាវទីក្រុង ដោយភូមានៅឆ្នាំ១៧៦៧
រាមា (ព្រះមហាក្សត្រថៃ): ស្តេចចក្រីនៃប្រទេសថៃ

ស្តេចចក្រីនៃប្រទេសថៃ 

 ព្រះបាទរាមាទី១ (១៧៨២-១៨០៩) ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក (២៧ឆ្នាំ)
 ព្រះបាទរាមាទី២ (១៨០៩-១៨២៤) ពុទ្ធលើសឡានភាល័យ (១៥ឆ្នាំ)
 ព្រះបាទរាមាទី៣ (១៨២៤-១៨៥១) ចេស្តាបតិន្ទ្រ (២៧ឆ្នាំ)
 ព្រះបាទរាមាទី៤ (១៨៥១-១៨៦៨) មង្កុដ (១៧ឆ្នាំ)
 ព្រះបាទរាមាទី៥ (១៨៦៨-១៩១០), ចុល្លង្ករណ៍ (៤២ ឆ្នាំ)
 ព្រះបាទរាមាទី៦ (១៩១០-១៩២៥) ព្រះបាទវជិរាវុធ (១៥ឆ្នាំ)
 ព្រះបាទរាមាទី៧ (១៩២៥-១៩៣៥) ប្រជាធិផុក (១០ឆ្នាំ)
 ព្រះបាទ​រាមា​ទី ៨ (១៩៣៥-១៩៤៦) ព្រះ​អានន្ទមហិតល (១១​ឆ្នាំ)
 ព្រះមហាក្សត្ររាមាទី៩ (១៩៤៦-២០១៦), ភូមិពលអតុល្យតេជ (៧០ ឆ្នាំ)
 ព្រះមហាក្សត្ររាមាទី១០ (២០១៦-បច្ចុប្បន្ន), វជិរាលង្ករណ៍
រាមាកៀន

រូបភាពតូច| ល្ខោនខោលរាមកេរ្ដិ៍បែបសៀម.

រឿង រាមាកៀន  (  ) រាមកេរ្ដិ៍បែបសៀម គឺជាស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ថៃ ដែលទទួលរងនូវឥទ្ធិពលរឿង រាមាយណៈ របស់ ឥណ្ឌា រឿងរាមាកៀន មិនដូចរឿង រាមាយណៈរបស់ឥណ្ឌាទាំងស្រុងនោះទេ រឿងនេះត្រូវបានគេដឹងថា និពន្ធដោយស្តេចថៃមួយអង្គ គឺ រាមាទី៦ ប៉ុន្តែភស្តុតាងបានបញ្ជាក់ថា វាត្រូវបានគេនិពន្ធនៅសម័យអយុធ្យា។  រឿង រាមាកៀន មានភាពប្រហាក់ប្រហែលទៅនឹង រឿងរាមកេរ្តិ៍របស់ខ្មែរយើងដែរ ។.
រាមាធិបតី (លង្វែក)

សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី (គ.ស.១៥២០-១៥៤៤) ជារាជបុត្រារបស់ព្រះបាទចន្ទរាជា ដែលក្សត្រសោយរាជ្យនៅសម័យចតុមុខ-លង្វែក (អាណាចក្របន្ទាយមានជ័យ)។ ព្រះអង្គម្ចាស់ ក្រោយមកទ្រង់ក៏បានសោយទិវង្គតដោយមូលហេតុមិនច្បាស់លាស់ តាមរយៈពង្សាវតារគេថាទ្រង់បានត្រូវ​ព្រះធរណីស្រូប តែបើតាមការវិភាគអាចកើតមកពីការដណ្ដើមរាជ្យគ្នា ត្បិតព្រះបរមិន្ទរាជា និងព្រះអង្គមានព្រះមាតាដោយខ្លួន។ មុនសោយទិវង្គតទ្រង់ទទួលតំណែងជាសម្ដេចព្រះឧបយោវរាជ។
រាមាធិបតី (លង្វែក): ព្រះរាជជីវប្បវត្តិ

ព្រះរាជជីវប្បវត្តិ
ព.ស ​២០៦៤, គ.ស​ ១៥២០, ម.ស​ ១៤៤២, ច.ស ​៨៨២ ឆ្នាំរោង ​ទោស័ក ព្រះបាទចន្ទរាជាហ្លួងខាងលិច សិរី​រាជសម្បត្ដិ​ស្ដេច​គ្រប់គ្រង​នគរ​នៅ​ខេត្ត​ខាងលិច​បាន​ ៥ ​ព្រះ​វស្សា សម្ដេចព្រះ​អគ្គមហេសី​សម្ភព​ព្រះរាជ​បុត្រា​មួយ​អង្គ ទ្រង់​ព្រះ​នាម​ព្រះ​រាមាធិបតី​នោះ សម្ដេចព្រះ​បិតុរង្គាធិរាជជា​អម្ចាស់​ត្រាស់​ឲ្យ​ព្រះរាជ​គ្រូ​បុរោហិត ព្រឹទ្ធាចារ្យ សេនាបតី រៀប​ទទួល​តាម​ព្រះ​សិរី​យស សម្ដេចព្រះ​ឱរសាធិរាជ​ឯក​តាម​ទំនៀម។ លុះ​បាន​មួយ​ខែ​ក្រោយមក​ទ្រង់​ត្រាស់​បង្គាប់​ឲ្យ​មុខងារ​ធ្វើ​ព្រះរាជ​ពិធី ​ចំរើន​ព្រះកេសា​ព្រៃ។ លុះ​ធ្វើ​ស្រេច​ហើយ អស់​សេនាបតី មន្ដ្រី​មុខងារ​ទាំងពួង​នាំ​កូនប្រុស​ស្រី និង​ទាសាទាសី គោ ក្របី សេះ រទេះ ទូកចេញ​ហែ​សុវណ្ណមាលា​ថ្វាយ​ភួង​ព្រះ​ហស្ថ​រាល់ៗ​គ្នា។ ឯ​សម្ដេចព្រះ​វររាជ​បិតា​ក៏​ទ្រង់​ព្រះ​រាជទាន​សួយសារអាករ​ក្នុង​ខេត្ត​បាត់ដំបង​ជា​ចំណង​ព្រះ​ហស្ថ​នៃ​សម្ដេចព្រះ​ប្រិយ​បុត្រ​បរិសុទ្ធ​ រាមាធិបតី។ ឆ្នាំម្សាញ់ ត្រីស័ក ព.ស ​២០៦៥, គ.ស​ ១៥២១, ម.ស ​១៤៥៣, ច.ស ​៨៨៣ នោះ អ្នក​ម្នាង​បទុមបុប្ផាជា​ព្រះ​ស្នំ​ឯក សម្ភព​ព្រះរាជ​បុត្រា​មួយ​អង្គ​ទ្រង់​ប្រោស​ព្រះ​នាម​ជា​ព្រះ​អង្គ​បរមិន្ទ​រាជា។ សម្ដេច​ព្រះ​វររាជ​បិតា ​ទ្រង់​ពេញ​ព្រះ​ស្នេហា​ទាំង​ពីរ​អង្គ​ដូច​គ្នា។
សុគត
សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី ព្រះបាទចន្ទរាជាបានតាំងឱ្យជាឧបយោវរាជ ក្សត្រកំលោះដែលមានឋានៈជាឧបរាជទី១ ឫឧបរាសាំមានវាំងនៅទួលខាងខេត្តលង្វែកមានរោងសេះ រោងដំរី គងយាម។ ឯព្រះបរមិន្ទាធិបតីនោះ ទ្រង់តាំងជាមហាឧបរាជ ព្រះរាជាបន្ទាប់គង់ក្នុងបន្ទាយលង្វែក។ ឯព្រះមហាឧបយោវរាជនោះមានព្រះរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គ ព្រះនាមព្រះអង្គចន្ទមូលីមានរូបរាងស្អាតល្អប្រពៃ។ នាក្នុងឆ្នាំរោង អដ្ឋស័កនោះ សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី មហាឧបយោវរាជ ព្រះអង្គចង់រួមប្រតិព័ទ្ធនឹងព្រះរាជបុត្រីនោះពន់ប្រមាណណាស់។ មានថ្ងៃមួយ ព្រះអង្គចេញគង់ចុងព្រះរាជរោងដូចប្រក្រតី ទើបព្រះអង្គត្រាស់ជាឧបាយសួរអស់នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីថា: បើយើង គេដាំសារពើដំណាំបានផលផ្លែឡើងនឹងឱ្យអ្នកដទៃស៊ីប្រសើរ ឬស៊ីខ្លួនឯងប្រសើរជាង ខណៈនោះនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីពុំយល់ឧបាយ ក៏ក្រាបទូលថា: ទទួលព្រះរាជទានខ្លួនឯងប្រសើរជាង។ សម្ដេចព្រះមហាឧបយោវរាជ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រូវព្រះទ័យណាស់ ទ្រង់ត្រឡប់ចូលទៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងវិញ ទ្រង់ចូលរួមប្រតិព័ទ្ធនឹងព្រះអង្គចន្ទមូលីជាព្រះរាជបុត្រីអស់ ៧ ថ្ងៃក៏ស្រាប់តែ ឮលាន់ខ្ទ័រខ្ទារទាំងព្រះរាជវាំងហាក់នឹងរលើងរលំព្រះរាជវាំង។ នោះព្រះអង្គស្ទុះចេញមកក្រៅ ឃើញជាស្រុតព្រះរាជវាំង។ ព្រះអង្គស្រែកហៅក្រុមមន្ត្រីសេះឱ្យចងគ្រឿងមង្គលស្សតរនោះ ស្ទុះបោលរួចទាំងគ្រឿងទៅគង់នៅតែសេះមួយនៅជិតខាងព្រះអង្គឈ្មោះអាខ្នារ។ ទ្រង់ក៏ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យចងគ្រឿងអាខ្នារនោះ ហើយក៏គង់បរទៅទិសបស្ចឹម។ លុះដល់វាលមួយអន្លើ ព្រះធរណីស្រូបទាំងព្រះអង្គទាំងអាខ្នារសេះនោះទៅបានជាមានឈ្មោះហៅបឹងអាខ្នារស្រុត តែយារៗមកហៅថា ខ្នារស្រុតរៀងមកមានសណ្ឋានវែងពីខាងកើតទៅខាងលិចនៅក្នុងខែត្រលង្វែកសព្វថ្ងៃនេះ។ (ត្រង់ចំណុចអាចថាយករឿងនិទានមកបញ្ចូលដើម្បីបង្កើតនិយាយពីប្រវត្តិ បឹងខ្នារស្រុត បើសិនជាឧបរាជកំលោះហេតុអ្វីមានបុត្រ??)
រាមាធិបតី (លង្វែក): សុគត

សុគត
សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី ព្រះបាទចន្ទរាជាបានតាំងឱ្យជាឧបយោវរាជ ក្សត្រកំលោះដែលមានឋានៈជាឧបរាជទី១ ឫឧបរាសាំមានវាំងនៅទួលខាងខេត្តលង្វែកមានរោងសេះ រោងដំរី គងយាម។ ឯព្រះបរមិន្ទាធិបតីនោះ ទ្រង់តាំងជាមហាឧបរាជ ព្រះរាជាបន្ទាប់គង់ក្នុងបន្ទាយលង្វែក។ ឯព្រះមហាឧបយោវរាជនោះមានព្រះរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គ ព្រះនាមព្រះអង្គចន្ទមូលីមានរូបរាងស្អាតល្អប្រពៃ។ នាក្នុងឆ្នាំរោង អដ្ឋស័កនោះ សម្ដេចព្រះរាមាធិបតី មហាឧបយោវរាជ ព្រះអង្គចង់រួមប្រតិព័ទ្ធនឹងព្រះរាជបុត្រីនោះពន់ប្រមាណណាស់។ មានថ្ងៃមួយ ព្រះអង្គចេញគង់ចុងព្រះរាជរោងដូចប្រក្រតី ទើបព្រះអង្គត្រាស់ជាឧបាយសួរអស់នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីថា: បើយើង គេដាំសារពើដំណាំបានផលផ្លែឡើងនឹងឱ្យអ្នកដទៃស៊ីប្រសើរ ឬស៊ីខ្លួនឯងប្រសើរជាង ខណៈនោះនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីពុំយល់ឧបាយ ក៏ក្រាបទូលថា: ទទួលព្រះរាជទានខ្លួនឯងប្រសើរជាង។ សម្ដេចព្រះមហាឧបយោវរាជ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រូវព្រះទ័យណាស់ ទ្រង់ត្រឡប់ចូលទៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងវិញ ទ្រង់ចូលរួមប្រតិព័ទ្ធនឹងព្រះអង្គចន្ទមូលីជាព្រះរាជបុត្រីអស់ ៧ ថ្ងៃក៏ស្រាប់តែ ឮលាន់ខ្ទ័រខ្ទារទាំងព្រះរាជវាំងហាក់នឹងរលើងរលំព្រះរាជវាំង។ នោះព្រះអង្គស្ទុះចេញមកក្រៅ ឃើញជាស្រុតព្រះរាជវាំង។ ព្រះអង្គស្រែកហៅក្រុមមន្ត្រីសេះឱ្យចងគ្រឿងមង្គលស្សតរនោះ ស្ទុះបោលរួចទាំងគ្រឿងទៅគង់នៅតែសេះមួយនៅជិតខាងព្រះអង្គឈ្មោះអាខ្នារ។ ទ្រង់ក៏ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យចងគ្រឿងអាខ្នារនោះ ហើយក៏គង់បរទៅទិសបស្ចឹម។ លុះដល់វាលមួយអន្លើ ព្រះធរណីស្រូបទាំងព្រះអង្គទាំងអាខ្នារសេះនោះទៅបានជាមានឈ្មោះហៅបឹងអាខ្នារស្រុត តែយារៗមកហៅថា ខ្នារស្រុតរៀងមកមានសណ្ឋានវែងពីខាងកើតទៅខាងលិចនៅក្នុងខែត្រលង្វែកសព្វថ្ងៃនេះ។ (ត្រង់ចំណុចអាចថាយករឿងនិទានមកបញ្ចូលដើម្បីបង្កើតនិយាយពីប្រវត្តិ បឹងខ្នារស្រុត បើសិនជាឧបរាជកំលោះហេតុអ្វីមានបុត្រ??)
រាមាធិបតីទី១

រាមាធិបតីទី១ 250px រជ្ជកាល ១៦៩៥-១៦៩៦
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ ១៦៩៥រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះរាមាធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ជ័យជេស្ឋាទី៣រាជបន្ត ជ័យជេស្ឋាទី៣  (រជ្ជកាលទី៣)សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៦៧៣  បុត្រអង្គទងចូលទីវង្គត់ ១៦៩៦ ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

រាមាធិបតីទី១ ឬ ពញ្ញាយ៉ង (អង់គ្លេស: Reamea Thipadei I) or (Ponhea Yorng) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៧៣-១៦៩៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៦៩៥-១៦៩៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៣៩ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៦៩៥ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦១៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាមាធិបតី" ជាបុត្ររបស់ ព្រះកែវហ្វាទី២ អង្គជី ទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយការផ្ទេររាជសម្បត្តិពី ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ អង្គស៊ូ ដែលត្រូវជាព្រះបិតុលា (ពូ) របស់ទ្រង់ ដែលត្រូវជាព្រះអនុជ (ប្អូន) នៃ ព្រះកែវហ្វាទី២ ។ ព្រះរាមាធិបតីទី១ បានរៀបអភិសេកនិង មហេសីមួយអង្គព្រះនាម ព្រះសុជាតិវត្តី ហើយទ្រង់ប្រសូតបានបុត្រាមួយអង្គនាម អង្គទងរាជា ដែលត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូសម្គាល់ជា អង្គទងទី២ ។ ព្រះរាមាធិបតីទី១ នៃ អង្គពញ្ញាយ៉ង ទ្រង់ឡើងសោយរាជក្នុងព្រះជន្ម ២៣ វស្សា ហើយទ្រង់សោយរាជបានតែ ១០ខែ ប៉ុនណ្ណោះ ទ្រង់ក៏យាងសោយព្រះទីវង្គត់ដោយរោគប្រឈួន (ជំងឺក្អក) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៩៦ នៃគ.សករាជ ដូចនេះរាជបល្ល័ងត្រូវបានបង្វែរទៅថ្វាយដល់ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ វិញ ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands   Eng Soth (1969) Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy) Volume 3, Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917
រាមាធិបតីទី១: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
រាមាធិបតីទី២

រាមាធិបតីទី២  250px រជ្ជកាល ១៧៤៧-១៧៤៩
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ ១៧៤៧រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញ ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះអង្គទងរាជាធិរាជ រាមាធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ធម្មរាជាទី៤រាជបន្ត ជ័យជេស្ឋាទី៤ សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៦៩៥បុត្រ អង្គតន់ទី២ចូលទីវង្គត់ ១៧៥៧ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

រាមាធិបតីទី២ ឬ អង្គទងទី២ (អង់គ្លេស: Reamea Thipadei II) or (Ang Tong II) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៩៥-១៧៥៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧៤៧-១៧៤៩) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៩១ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧៤៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦៧០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះអង្គទងរាជាធិរាជ រាមាធិបតី ព្រះអង្គជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតីទី១ នៃ អង្គពញ្ញាយ៉ង ទ្រង់ឡើងសោយរាជបន្តពីក្មួយរបស់ទ្រង់ គឺ ព្រះធម្មរាជាទី៤ ក្រោយមានការគាំទ្រពីក្រុមមន្ត្រី អំឡុងពេលទ្រង់បង្ក្រាបសកម្មភាពរដ្ឋប្រហាររបស់ព្រះសត្ថាទី២ អង្គយ៉ង ។ Manomohan Ghosh (1968) A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate, Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304
រាមាធិបតីទី២: អណ្ណាមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៧៤៩

អណ្ណាមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៧៤៩ 
Annam invaded Cambodia, 1749 AD

គ.សករាជ ១៧៤៩ អណ្ណាមបានបញ្ជូនទ័ព ចូលមកឈ្លានពានកម្ពុជា និង បានច្បាំងយកខេត្តចំនួន២ របស់កម្ពុជា គឺ ខេត្តបាសាក់ (Hau Giang) និង ខេត្តឃ្លាំង (Soc Trang) ក្រោយច្បាំងដណ្ដើមយកខេតត្តទាំងពីររបស់កម្ពុជារួចហើយ អណ្ណាមបានលើកទ័ពចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានីឧដុង្គ ក្នុងរាជ ព្រះរាមាធិបតីទី២ ដោយមើលឃើញថាកម្ពុជាមានទ័ពតិច មិនអាចទប់និងកងទ័ពអណ្ណាមបាន ទ្រង់បានភៀសខ្លួនទៅកាន់នគរសៀម រីឯកកងទ័ពពួកអណ្ណាម កំពុងតែច្បាំងនិងកងទ័ពកម្ពុជា ដើម្បីដណ្ដើមកាន់កាប់រាជធានីឧដុង្គ ។ កងទ័ពអណ្ណាមច្បាំង និង កងទ័ពកម្ពុជាអស់ពេលពេញមួយខែនៅតែមិនអាចយកក្រុងឧដុង្គបាន អំឡុងពេលនោះ ឧញ៉ាក្រឡាហោមឱក បានកេណ្ឌទ័ពពី ខេត្តពោធិ៍សាត់, បាត់ដំបង សៀមរាប, កំពង់ធំ, និង មានកងទ័ព ជំនួយសៀម មកចូលរួមផង ទ័ពកម្ពុជាប្រមូលបានមានចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បានចូលច្បាំងបណ្ដេញពួកណាមចេញពីកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៧៤៩ នៃគ.សករាជ ។ ឧកញ៉ឱក ក្រោយយកឈ្នះកងទ័ពអណ្ណាម នៅរាជធានីឧដុង្គ លោកបានអញ្ជើញ អង្គស្ងួន ដែលជាបុត្រាពៅ របស់ព្រះធម្មរាជាទី៣ ពីនគរសៀមឱ្យឡើងមកគ្រងរាជនៅកម្ពុជា ព្រះអង្គស្ងួន ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋាធិរាជ រាមារធិបតី ព្រះបរមបរពិត្រ" ទ្រង់ត្រូវបានក្រុមអ្នកប្រវត្តវិទូសម្គាល់នាមហៅថា ជ័យជេស្ឋាទី៤ ។ Claudius Madrolle (1926) Indochine du sud, de Marseille à Saigon: Djibouti, Éthiopie, Ceylan, Malaisie, Cochinchine, Cambodge, Bas-Laos, Sud-Annam, Siam, Publisher: Hachette, Original from the University of California p.435
រាមាធិបតីទី២ (រជ្ជកាលទី២)

រាមាធិបតីទី២ (រជ្ជកាលទី២) 250px រជ្ជកាល ១៧៥៥-១៧៥៧
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ ១៧៥៥រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញ ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះអង្គទងរាជាធិរាជ រាមាធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ជ័យជេស្ឋាទី៤រាជបន្ត នរាយណ៍រាជា សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៦៩៥បុត្រ អង្គតន់ទី២ចូលទីវង្គត់ ១៧៥៧ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

រាមាធិបតីទី២ (រជ្ជកាលទី២)  ឬ អង្គទងទី២ (អង់គ្លេស: Reamea Thipadei II/2nd reign) or (Ang Tong II) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៩៥-១៧៥៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧៥៥-១៧៥៧) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៩៩ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧៥៥ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦៧៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះអង្គទងរាជាធិរាជ រាមាធិបតី ព្រះអង្គជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតីទី១ នៃ អង្គពញ្ញាយ៉ង ទ្រង់ឡើងសោយរាជបន្តពី ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤ ដែលជាចៅក្មួយរបស់ទ្រង់ ។ Manomohan Ghosh (1968) A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate, Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304
រាមាធិបតីទី២ (រជ្ជកាលទី២): អណ្ណាមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៧៥៧

អណ្ណាមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៧៥៧ 
Annam invaded Cambodia, 1757 AD

គ.សករាជ ១៧៥៧ ព្រះចៅក្រុងហ្វេ បានចាត់ឱ្យមេទ័ពអណ្ណាមនាម "គូកុង" លើកទ័ពចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ចូលឈ្លានពានកម្ពុជា ដើម្បីច្បាំងយកបន្ទាយភ្នំពេញ ពេលនោះ ព្រះរាមាធិបតីទី២ បានយាងចេញពីរាជធានីឧដុង្គ មកគង់នៅបន្ទាយភ្នំពេញដើម្បីត្រួតពលទ័ពដោយផ្ទាល់ និង បានចាត់ឱ្យកងទ័ពកម្ពុជា ២,៥០០០ (ជាង២មុឺននាក់) ចូលច្បាំងនិងកងទ័ពអណ្ណាម ដើម្បីការពារបន្ទាយភ្នំពេញ ។ កងទ័ពកម្ពុជាបានច្បាំងឈ្នះកងទ័ពអណ្ណាមនៅសមរភូមិភ្នំពេញ ពួកអណ្ណាម ក៏ដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ព្រះរាមាធិបតីទី២ អបអរជ័យជំនះនេះមិនប៉ុន្មាន ប្រមាណជា ៣ខែក្រោយមក ព្រះរាមាធិបតីទី២ ក៏ត្រូវព្រះអង្គណន ដែលជាបុត្រ របស់ព្រះឧទ័យរាជាទី២ ចូលដៃជាមួយពួកអណ្ណាម ហើយលួចធ្វើឃាត បានសម្រេចនៅបន្ទាយភ្នំពេញ ក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ ១៧៥៧ នៃគ.សករាជ ។ ក្រោយពេលព្រះរាមាធិបតីទី២ យាងសោយទិវង្គតទៅ ព្រះអង្គណននៅតែមិនអាចឡើងសោយរាជបាន ក៏ព្រោះតែដែនដីរដ្ឋបាលកណ្ដាល និង គ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជ គឺស្ថិតនៅរាជធានីឧដុង្គ ក្រោមការមើលខុសទ្រូវដោយបុត្ររបស់ទ្រង់គឺ ព្រះអង្គតន់ទី២ ដូចនេះហើយ ព្រះអង្គតន់ទី២ ក៏ឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះបិតាខ្លួន ក្នុងឆ្នាំ ១៧៥៧ នៃគ.សករាជ ដែលយកព្រះនាមសម្រាប់រាជថា "ព្រះនរាយណ៍រាជា" ។ Société Asiatique (1872) Journal asiatique ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux · Volume 20, Publisher: Soc. Original from:the Bavarian State Library
រាមាធិបតីទី៣

រាមាធិបតីទី៣  250px រជ្ជកាល ១៧៧៩-១៧៩៦
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ ១៧៧៩រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញ ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះរាមរាជាធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ឧទ័យរាជាទី៣ រាជបន្ត នរាយណ៍រាជាទី២សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៧៥៤បុត្រ អង្គចន្ទ ១៧៧៨  អង្គភឹម (បុត្រី) ១៧៩៣  អង្គអុិម ១៧៩៤  អង្គឌួង ១៧៩៦  ចូលទីវង្គត់ ១៧៩៦ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

រាមាធិបតីទី៣ ឬ អង្គអេង (អង់គ្លេស: Reamea Thipadei III) or (Ang Eng) (ប្រ.ស|គ.ស ១៧៥៤-១៧៩៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧៧៩-១៧៩៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៣២៣ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧៧៩ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៧០២ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះរាមរាជាធិបតី ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៤ ដែលទ្រង់បានរត់ភៀសខ្លួនទៅនគរសៀម អំឡុងពេល ព្រះឧទ័យរាជាទី៣ ទ្រង់ធ្វើរដ្ឋប្រហារយោធាធ្វើឃាត ព្រះនរាយណ៍រាជា នៅរាជធានីឧដុង្គ ។ ព្រះរាមាធិបតីទី៣ អង្គអេង ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជក្នុងព្រះជន្ម ២៥ វស្សា ដោយមានការជ្រោមជ្រែងពី ចៅហ្វាម៉ូ ដែលជាមន្ត្រីកងទ័ព ។  Manomohan Ghosh (1968) A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate, Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304
រាមាធិបតីទី៣: សៀមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៧៨៤

សៀមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៧៨៤ 
Siam invaded Cambodia, 1784 AD

 ល្បិចសៀម ក្នុងការចងសម្ព័នមិត្តជាមួយកម្ពុជា
Siamese tricks in forming alliances with Cambodia

គ.សករាជ ១៧៨៤ ស្ដេចសៀមថ្មីព្រះនាម "ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វា" (Phra Phuthiyotfa) ដែលបានធ្វើឃាត ពញ្ញាតាកសុីន (Phya Taksin) ក្នុងឆ្នាំ ១៧៨២ ហើយបានឡើងគ្រងរាជនៅធន់បុរី ទ្រង់បានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) ចូលឈ្លានពានកម្ពុជា ។ កងទ័ពសៀមចែកចេញជា ៣ កងពល ដោយក្នុងមួយកងពលមានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) កងពលទី១ ដឹកនាំដោយមេទ័ពនាម ចៅណយ វាយចូលរាជធានីឧដុង្គ តាមច្រក ខេត្តពោធិ៍សាត់ កងពលទី២ ដឹកនាំដោយមេទ័ពនាមចក្រីទេពវាយចូល ខេត្តសៀមរាប, កងពលទី៣ ដឹកនាំដោយឧកញ៉ាវាំងសួស ចេញពីច្រកឡាវ វាយចូលដល់ កំពង់ស្វាយ (បច្ចុប្បន្ន: ខេត្តព្រះវិហ៊ារ) ។ ចៅហ្វាម៉ូ ដែលមានតួនាទីជា មហាឧបរាជផង និងមានដំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិផង លោកបានប្រមូលកងទ័ព និង បានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រការពារ រាជធានីឧដុង្គ យ៉ាងមាំមួន ហើយលោកបានបញ្ជូនព្រះអង្គអេង ទៅគង់លាក់ខ្លួនក្នុងបន្ទាយភ្នំពេញ សង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងអស់រយៈពេល ១០ថ្ងៃ ខាងភាគីសៀមក៏បញ្ឈប់ចម្បាំងហើយធ្វើការដកទ័ពទាំង៣កងពលត្រឡប់ទៅវិញ និងបានចាត់បេសកជនរបស់ខ្លួនមកចរចារសន្តិភាពជាមួយកម្ពុជា ដោយសន្យាថា និងបញ្ជូនបុត្រា របស់ព្រះអង្គអេង ឱ្យត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ចៅហ្វាម៉ូ ដោយមិនចង់ឃើញការបង្ហូរឈាមលោកក៏យល់ព្រមតាមសំណើរស្ដេចសៀម ក្នុងការចងសម្ព័នមិត្តជាមួយគ្នា ។ ហេតុដែលនាំឱ្យសៀមដកទ័ពចេញពីកម្ពុជា ក៏ព្រោះតែ ភូមាបានលើកទ័ព វាយដណ្ដើមយកបានខេត្តភាគខាងជើងប្រទេសសៀម ហើយភូមាត្រៀមទ័ពធំវាយចូលនគរសៀមផងដែរ ។ Société Asiatique (1872) Journal asiatique ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux · Volume 20, Publisher: Soc. Original from:the Bavarian State Library
រាមាធិបតីទី៣: ព្រឹត្តការណ៍សង្គ្រាម ភូមា-សៀម (១៧៨៥-១៧៨៦)

ព្រឹត្តការណ៍សង្គ្រាម ភូមា-សៀម (១៧៨៥-១៧៨៦)  
Events of the Burma-Siamese War (1785-1786)

គ.សករាជ ១៧៨៥ ភូមាបានលើកទ័ពចំនួន ២០០,០០០ (២សែននាក់) វាយចូលនគរសៀមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ស្ដេចសៀម ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វា ដែលមានព្រះនាមហៅក្រៅថា "រាមាទី១" (Rama I) ទ្រង់បានចាត់ចៅហ្វាបែន (Chao Fa Bien) ដែលជាមន្ត្រីកងទ័ព នាំយករាជបុត្រ របស់ព្រះអង្គអេង គឺ អង្គចន្ទ បញ្ជូនមកកម្ពុជាវិញ និង ដើម្បីសុំជំនួយទ័ពពីខាងកម្ពុជាទៅជួយច្បាំងកងទ័ពសៀម ដែលត្រូវបានគម្រាមកំហែងដោយកងទ័ពភូមា ដោយយោងតាម សន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្តសៀម-កម្ពុជា ចៅហ្វាម៉ូបាន​បញ្ជា​ឱ្យកេណ្ឌ​រាស្ត្រ​ខ្មែរ​ជាច្រើនម៉ឺន​នាក់ យកទៅបញ្ចូល​ក្នុង​ជួរ​កងទ័ព​សៀម ដើម្បីជួយទប់ទល់និងកងទ័ពភូមា ម្យ៉ាង​វិញទៀត ចៅហ្វាម៉ូបាន​កេណ្ឌ​ស្រ្តីជាច្រើន​នៅតាមបណ្ដាលខេត្តផ្សេងៗ ឱ្យបុក​ជាស្រូវ​អង្ករ​បន្ត​ផ្ដល់​ជា​ស្បៀង​ឱ្យកងទ័ព​សៀម ដោយសារមានការជ្រោមជ្រែងពីភាគីខាងកម្ពុជាទីបំផុតភាគីសៀមបានយកឈ្នះសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់ភូមា ក្នុងឆ្នាំ ១៧៨៦ នៃគ.សករាជ ។ Jeremy Black (2008) War and the World Military Power and the Fate of Continents, 1450-2000, Publisher: Yale University Press p.344 ISBN: 9780300147698, 0300147694