navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
វេជ្ជសាស្រ្តបូរាណខ្មែរ: ​ បញ្ជីរាយឈ្មោះប្រាសាទដែលជាមន្ទីរពេទ្យនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧

​ បញ្ជីរាយឈ្មោះប្រាសាទដែលជាមន្ទីរពេទ្យនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ 
តាមសិសាចារិកខ្មែរ អ្នកស្រាវជ្រាវ ហ្សក សឺដេស (George Cœdès) បានបញ្ជាក់ពីមន្ទីរពេទ្យចំនួន១៥ក្នុងបណ្តាមន្ទីរពេទ្យទាំង១០២ដែលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧បានស្ថាបនាពង្រាយទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។ ទីតាំងនៃមន្ទីរពេទ្យទាំង១៥នោះមាន ៖
thumb|right|ប្រាសាទនាគព័ន្ធ
thumb|right|ប្រាសាទតាព្រហ្មកិល
 ជាន់ជំុ Can Cum (K-11 Inv.I p.3)
 ប្រាសាទខ្នា Prasat Kh'na (K-160 p.240)
 គោករកា Kok Roka (K-435 BEFEO, XIII p.34, XV p.108)
 ប្រាសាទបន្ទាយថ្លែង Prasat Banteay Thleng (K-667 BEEFEO, XXX, p.222, 224)
 សាយហ្វុង Sai Fong (K-368 Inv.II p.96)
 ប្រាសាទតាមាន់តូច Prasat Ta Man Toch (K-375 Inv.II p.132)
 វត្តផ្គាំ Wat Pak'am (K.386 Inv.II p.223)
 គន់បូរី Konburi (K.387 Inv.II p.238)
 នំរ័ន Nom Van (K-395 Inv.II p.265)
 វត្តគុ Wat Ku (K-402 Inv,II p.310)
 គោបុរៈខាងលិចអង្គរធំ (K-602 BEFEO, XXVI, p.512)
 ប្រាសាទតាព្រហ្មកិល Prasat Ta Prohm Kel (K-614 Inv.III, p.116)
 ប្រាសាទតាកែវ Takeo, Temple de l'hopital (K-537 BCA1, 1917-30)
 ប្រាសាទតាកេពង់ Prasat Ta Ke Pon (K-209 Inv,III p.438)
 វត្តស្វាយ Wat Svay (K-912, EFEO No 22, p.8)

សិសាចារិកនៅតាមមន្ទីរពេទ្យខាងលើបានរៀបរាប់ពីចំនួនមនុស្សដែលបំពេញមុខងារជាគ្រូពេទ្យព្យាបាល អ្នកគ្រប់គ្រងមន្ទីរពេទ្យ អ្នកផ្សំថ្នាំ អ្នកដាំទឹក អ្នកកិនថ្នាំ និងអ្នកផ្តល់ថ្នាំឲ្យអ្នកជំងឺផឹកឬលេប។

តាមការសិក្សាស្រាវជ្រាវ យើងមានទិន្នន័យខ្លះបញ្ជាក់ពីមន្ទីរថែទាំសុខភាពដូចមានរូបចំលាក់នៅតាមបរិវេណប្រាសាទដែលកសាងក្នុងសម័យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាពិសេសរូបចំលាក់នៅហោជាងប្រាសាទតូចៗទាំងបួនទិសនៃប្រាសាទនាគព័ន្ធ ដូចជារូបលោកេស្វរៈកំពុងធ្វើការសង្គ្រោះមនុស្សក្រីក្រ មនុស្សឈឺចាប់ និងកំពុងប្រទានថ្នាំសំរាប់ព្យាបាល។ លោក ល្វី ហ្វីំណូ និង វ. ហ្គោឡូបេវ បានលើកខ្លឹមសារសិលាចារិកប្រាសាទភិមានអាកាសដែលបានបញ្ចាក់ថា ពោធិសត្វលោកេស្វរៈតំណែងជាសេះពលាហកៈ ហោះទៅស្រោចស្រង់មហាជនប្រុសស្រីដែលធ្លាយសំពៅនៅមហាសមុទ្រ ហើយបាននាំយកនូវបណ្តាជនទាំងនោះមកកាន់ជម្ពូទ្វីបប្រកបដោយសេចក្តីសុខសប្បាយ។ ដូចនេះយើងអាចសន្និដ្ឋានបានថា នៅតាមបរិវេណប្រាសាទសំខាន់ៗតែងមានអាស្រមដែលជាមន្ទីរព្យាបាលជំងឺតាមរយៈឱសថបុរាណ ឬតាមចិត្តសាស្រ្ត។
វេណេវីស៊ីអូន

thumb|right|

វេណេវីស៊ីអូន () គឺជាបណ្តាញទូរទស្សន៍មួយនៅក្នុងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ Grupo Cisneros ។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1961 ដោយលោក Diego Cisneros ។ វាគឺជាអ្នកផលិតដ៏ធំបំផុតមួយនៃ telenovelas រួមជាមួយ Televisa, Telemundo, TV Globo, Caracol Televisión, RCN Televisión, ABS-CBN និង GMA Network ។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ថានីយ៍ទូរទស្សន៍នៅវេណេស៊ុយអេឡា
វេទវតី

ព្រាហ្មណ៍វេទវតី បើតាមគិតតាមរាជពង្សាវលី វ្រះបាទន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១ ដែលត្រូវជាព្រះបិតារបស់វ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝ។ វ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝគឺជាអ្នកបង្កើតនូវរាជវង្សសម្ភុបុរ។ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍មួយទៀត ដែលយើងត្រូវផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់ដែរ ពីព្រោះរាជបុត្រនិងព្រាហ្មណ៍វិស្វរូបខាងលើនេះ គឺវ្រះបាទ ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១ បានប្រសូត្រនូវរាជបុត្រីមួយព្រះអង្គ ដែលត្រូវជាជាយារបស់ វេទវតី មានជំនាន់ក្រោយមួយអង្គព្រះនាម រុទ្រវម៌្ម (សម័យអង្គរ)  ដោយក្រោយមកចុះមកព្រះញាតិវង្សតមកទៀតក៏មានបុត្រីមួយអង្គព្រះនាម មហេន្ទ្រទេវី យឝោវម៌្មទី១ និង ជយទេវីទី២ (បុត្រាបុត្រីនៃព្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១)។ ព្រះនាងមហេន្ទ្រទេវីបានរៀបការជាមួយវ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្មទី២ដែលបានតពូជពង្សព្រះបិតារបស់វេទវតីដែលបានគង់នៅភវបុរ។ វ្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្មទី២ និង មហេន្ទ្រទេវី បានប្រសូត្របុត្រមួយព្រះអង្គគឺវ្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី២ ដែលបានសោយរាជ្យនៅតំបន់សៀមរាប-អង្គរ។
វេយ្យាករណ៍

សៀវភៅ វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរ សម្រាប់​គ្រប់​ថ្នាក់ ដោយ​សាស្ត្រាចារ្យ ឈុន លិះពាក្យ​​វេយ្យាករណ៍ គឺ​ជា​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ហៅ​ថា វៃយាករណ ឬ វ្យាករណ មាន​ន័យ​ថា​ធ្វើ​ឲ្យជាក់​ច្បាស់, ឲ្យ​ប្រាកដ, ការ​ពន្យល់, ពាក្យ​អធិប្បាយ, ពាក្យ​ដោះ​ស្រាយ ជា​ដើម។ ហេតុ​ដូច្នេះ​វេយ្យាករណ៍ គឺ​ជា​ក្បួន​ខ្នាត​សម្រាប់​រៀប​រៀង ភាសាឲ្យ​មាន​សណ្ដាប់​ធ្នាប់ ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ប្រើ​ប្រាស់ ជៀស​វាង​ការ​ប្រើ​ទៅ​មាន​កំហុស។

តាម​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ របស់​ភាសា​វិទូ​ឃើញ​ថា ភាសា​ទាំង​អស់​មាន​ប្រហែល ៦០០០​ភាសា។ នៅ​ក្នុង​ភាសា​ខ្លះ មាន​វេយ្យាករណ៍ ហើយ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខ្លះ​ថា គ្មាន​វេយ្យាករណ៍ ដូច​ជា​ភាសា​ចិន។ រីឯ​ភាសាង់គ្លេស មាន​វេយ្យាករណ៍​បន្តិច​បន្តួច។ ទោះ​បី​ជា​អ្នក​ភាសា​វិទូ​មាន​ទស្សនៈ​ដូច​គ្នា​ក៏​ដោយ ក៏​យើង​អាច​ធ្វើ​ការ​សន្និដ្ឋាន​បាន​ថា គ្រប់​ភាសា​ទាំង​អស់​តែង​តែ​មាន​វេយ្យាករណ៍ គ្រាន់​តែ​តិច ឬ ច្រើន ដូច​ករណី​ភសា​ថា គ្មាន​វេយ្យាករណ៍​នោះ តែ​បើ​យើង​សង្កេត​ទៅ​ឃើញ​ថា​ភាសា​ចិន មាន​សញ្ញា​មាន​សូរ​សម្លេង កត្តា​នេះ​ហើយ​គឺ​ជា​លក្ខណៈ​វេយ្យាករណ៍។

១.ហេតុ​អ្វី​បាន​ត្រូវ​រៀន វេយ្យាករណ៍?
-យើង​សិក្សា​វេយ្យាករណ៍​ព្រោះ​ថា វេយ្យាករណ៍​គឺ​ជា​ការ​សិក្សា​អំពី​ភាសា។ អាច​ធ្វើ​ឲ្យ​យើង​ដឹង​អំពី​វិធីសាស្ត្រ​ផ្សេងៗ និង​ក្បួន​ច្បាប់​របស់​ភាសា​និមួយៗ។
២.គោល​បំណង៖
វេយ្យាករណ៍​ជា​មុខ​វិជ្ជា​ឯកទេស​មួយ​ដែល​ជួយ​ឲ្យ​សិស្ស​ចេះ​សរសេរ​អក្ខរាវិរុទ្ធ​ ចេះ​និយាយ​ប្រើ​ពាក្យ​ពេចន៍ បង្កើត​ឃ្លា​ប្រយោគ​បាន​សម​ស្រប ក្នុង​ទំនាក់​ទំនង​ផ្ទាល់​មាត់​ក្ដី សំបុត្រ​ក្ដី ឬ​អត្ថបទ​ដែល​យើង​ហៅ​ថា​តែង​សេចក្ដីក្ដី។ ម្យ៉ាង​ទៀត ការ​សិក្សា​វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរ នាំ​ឲ្យ​សិស្ស​មើល​ឃើញ​សម្បត្តិ​វប្បធម៌ ដែល​បុព្វបុរស​បុរាណាចារ្យ​របស់​យើង បាន​បង្កើត​ចង​ក្រង​ក្បួន​ខ្នាត សម្ដៅ​បម្រើ​ផល​ប្រយោជន៍​នៃ​ការ​រស់​នៅ របស់​ប្រជាជន​យើង។
វេយ្យាករណ៍: ប្រវត្តិ​វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរ<ref>ដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​សៀវភៅ ខេមរ​វេយ្យាករណ៍ ដោយ​លោក [[រ៉ាយ​ប៊ុក]] ព.ស ២៤៩៨, គ.ស ១៩៥៥</ref>

ប្រវត្តិ​វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរដក​ស្រង់​ចេញ​ពី​សៀវភៅ ខេមរ​វេយ្យាករណ៍ ដោយ​លោក រ៉ាយ​ប៊ុក ព.ស ២៤៩៨, គ.ស ១៩៥៥ 
ចំណែក​ឯ​ប្រវត្តិ​នៃ​វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរ លំបាក​ក្នុង​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ​ជាពន់​ពេក ព្រោះ​វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរ​មាន​បច្ច័យ​ទាក់​ទង​នឹង​វេយ្យាករណ៍​សំស្ក្រឹត និង បាលី។ ឯ​វេយ្យាករណ៍ សំស្ក្រឹត និង បាលី ប្រហែល​ជា​មាន​បណ្ឌិត​បាន​និពន្ធ​តាំង​ពី​សម័យ​អង្គរ​ធំ, បាន​ជា​សិលា​ចារិក​ថា​ភាសា​សំស្ក្រឹត តែ​សូម​ពោល​ត្រឹម​តែ​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន, មាន​សៀវភៅ​កច្ចាយនូបត្ថម្ភកៈ​របស់ សម្ដេច​ព្រះ​មហា​សុមេធា​ធិបតី ជួន ណាត នាម​ឆាយា​ជោតញ្ញាណោ សង្ឃ​នាយក​គណៈ​មហា​និកាយ, លំដាប់​មក​មាន​វេយ្យាករណ៍​សំស្រឹត របស់ ព្រះ​ពោធិវង្ស ហួត តាត នាម​ឆាយា​វិជិវបញ្ញោ ចាង​ហ្វាង​សាលា​បាលី​ជាន់​ខ្ពស់ (៩ កញ្ញា ១៩៤០), រួច​សៀវភៅ វេយ្យាករណ៍​បាឋ របស់​លោក​អាចារ្យ អ៊ុក ជា, វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរ​បច្ឆិមដ្ឋាន និង ឧត្តមដ្ឋាន របស់​លោក​គ្រូ ពូវ អ៊ុម (១៩៥០), វេយ្យាករណ៍​ខ្មែរ និង ភាសា​ខ្មែរ​សម្រាប់​ថ្នាក់ បរិវច្ឆនដ្ឋាន-អាទិកដ្ឋាន (១៩៥៣)។
វេយ្យាករណ៍: អត្ថបទ​ទាក់​ទង

អត្ថបទ​ទាក់​ទង 
 វេយ្យាករណ៍ភាសាខ្មែរ
 ថ្នាក់ពាក្យ

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វេយ្យាករណ៍
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: អក្សរ

អក្សរ
អក្ខរៈ ឬអក្សរ ឬវណ្ណៈមានពីរយ៉ាងគឺ៖ ស្រៈ ឬសរៈ និងព្យព្ជានៈ។ ស្រៈមានពីរពួក ស្រៈពេញតួ និងស្រៈនិស្ស័យ។ ហើយវាមានទម្រង់ និងទ្រង់នៃការសរសេរខុសប្លែកពីគ្នាដូចជា៖
អក្សរត្រង់
អក្សរជ្រៀង
អក្សរមូល
អក្សរខម
អក្សរត្រង់
អក្សរត្រង់គឺជាទម្រង់នៃប្រភេទអក្សរដែលគេសរសេរឱ្យមានជំហរត្រង់ទៅលើ តាមទំនងបន្ទាត់បញ្ឈរ។ បន្តែគេកម្រឃើញទម្រង់អក្សរ សរសេរទ្រេតទៅឆ្វេងណាស់(ទ្រេតទៅ
ក្រោយ)។

អក្សរជ្រៀង
គឺជាប្រភេទអក្សរដៃ ដែលមានជំហររាងទ្រេតទៅមុខ។
អក្សរមូល
គឺជាប្រភេទអក្សរដែលមានទម្រង់មូល។ គេច្រើនសរសេរអក្សរមូល នៅក្នុងសៀវភៅធម៌ ជាភាសាបាលីឬ សំស្ក្រឹត។ ម្យ៉ាងទៀតការសរសេរមន្តអាគមគាថា លើកន្សែងយ័ន្តលើអាវតេជះ សាក់លើខ្លួនប្រាណ ក៏គេនិយមប្រើអក្សរមូលដែរ។ ហើយនៅទូទាំងស្រុកសៀម(ថៃ) កាលណាគេសរសេរបាលីគាថា មន្តអាគម គឺគេសរសេរអក្សរមូលខ្មែរទាំងអស់។ គេនិយមយល់ថា កាលណាគេសរសេរអក្សរ(សៀម) នៅលើយ័ន្ត មន្តអាគមគាថា នោះមិនពូកែស័ក្តិសិទ្ធិ ដូចសរសេរអក្សរមូលខ្មែរទេ។
 ករណីលើកលែង
 ប៉ុន្តែជាករណីពិសេស ដែលជាទម្លាប់របស់ខ្មែរយើងស្រាប់ផង នៅលើស្លាកយីហោផ្ទះជំនួញ ស្លាករបស់មន្ទីរក្រសួងនានា ឈ្មោះចំណងជើងសៀវភៅ ឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ... នោះគេច្រើនតែសរសេរអក្សរមូលផងដែរ។
 ឧទាហរណ៍
 រោងចក្រស្បែកជើង ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ វចនានុក្រមខ្មែរ  ដោយព្រះឃោសាចារ្យ ជួន ណាត។

អក្សរខម
អក្សរខមមានទម្រង់ទ្រង់ទ្រាយមូល ប្រហាក់ប្រហែលនឹងអក្សរមូលដែរ។ 
អក្សរទាំងនោះមាន អក្សរ ឝ អក្សរ ឞ ប៉ុន្តែមានចំណុចប្លែកគ្នាខ្លះៗដូចជា៖
 គ្រប់តួអក្សរច្រើនមានងៀងជ្រុងបន្តិចនៅចុងមុំ។
 អក្សរ “ឝ”ឬ “ឞ” មានបន្ទាត់វះពោះភ្ជាប់ពីម្ខាងទៅម្ខាង “គ”ឬ “ម”។
 បញ្ជាក់​ ឞ តួនេះពុំមែនជាព្យព្ជានៈ ម ទេ គឺជាតួព្យព្ជានៈ ឞ (ហៅថា សប)ជាព្យពា្ជនៈសម្រាប់ភាសាសំស្ក្រឹត ពុំមានក្នុងភាសាបាលីខ្មែរទេ។ ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹតមានព្យពា្ជនៈ “ស” បីតួ(បញ្ចេញសម្លេងខុសគ្នា)គឺ ឝ (ហៅថា សក) ឞ (ហៅថា សប) និង ស (អាចហៅ សល)បាន។ ខ្មែរធ្លាប់ប្រើ ឝ និងឞ តាំងពីសម័យមុនអង្គររហូតដល់ សម័យក្រោយអង្គរ។
 គេប្រើសរសេរ ខម ប្រហាក់ប្រហែលគ្នានឹងអក្សរមូលដែរ តែគេមិនសរសេរនៅក្នុងយ័ន្ត គាថានោះទេ។ គេច្រើនសរសេរសម្រាប់ ចុះចំណងជើងសៀវភៅ ចំណងជើងអត្ថបទ ឈ្មោះជំពូក វគ្គ ផ្នែកនៃសៀវភៅមួយ។ ដោយចង់ថែរក្សាទម្រង់អក្សរ បន្សល់ទុកមកដោយបុព្វបុរសខ្មែរ គេចម្លងគំរូអក្សរខមនេះពីសិលាចារឹក ក្រោយសម័យអង្គរខ្លះពីសាស្ត្រាស្លឹករឹតខ្លះ រក្សាទុកជាកេរមត៌កខាងអក្សរសាស្ត្រកុំឱ្យបាត់បង់។ភាសាខ្មែរហ្វេកប៊ុក
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: អក្សរត្រង់

អក្សរត្រង់
អក្សរត្រង់គឺជាទម្រង់នៃប្រភេទអក្សរដែលគេសរសេរឱ្យមានជំហរត្រង់ទៅលើ តាមទំនងបន្ទាត់បញ្ឈរ។ បន្តែគេកម្រឃើញទម្រង់អក្សរ សរសេរទ្រេតទៅឆ្វេងណាស់(ទ្រេតទៅ
ក្រោយ)។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: អក្សរមូល

អក្សរមូល
គឺជាប្រភេទអក្សរដែលមានទម្រង់មូល។ គេច្រើនសរសេរអក្សរមូល នៅក្នុងសៀវភៅធម៌ ជាភាសាបាលីឬ សំស្ក្រឹត។ ម្យ៉ាងទៀតការសរសេរមន្តអាគមគាថា លើកន្សែងយ័ន្តលើអាវតេជះ សាក់លើខ្លួនប្រាណ ក៏គេនិយមប្រើអក្សរមូលដែរ។ ហើយនៅទូទាំងស្រុកសៀម(ថៃ) កាលណាគេសរសេរបាលីគាថា មន្តអាគម គឺគេសរសេរអក្សរមូលខ្មែរទាំងអស់។ គេនិយមយល់ថា កាលណាគេសរសេរអក្សរ(សៀម) នៅលើយ័ន្ត មន្តអាគមគាថា នោះមិនពូកែស័ក្តិសិទ្ធិ ដូចសរសេរអក្សរមូលខ្មែរទេ។
 ករណីលើកលែង
 ប៉ុន្តែជាករណីពិសេស ដែលជាទម្លាប់របស់ខ្មែរយើងស្រាប់ផង នៅលើស្លាកយីហោផ្ទះជំនួញ ស្លាករបស់មន្ទីរក្រសួងនានា ឈ្មោះចំណងជើងសៀវភៅ ឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ... នោះគេច្រើនតែសរសេរអក្សរមូលផងដែរ។
 ឧទាហរណ៍
 រោងចក្រស្បែកជើង ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ វចនានុក្រមខ្មែរ  ដោយព្រះឃោសាចារ្យ ជួន ណាត។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: អក្សរខម

អក្សរខម
អក្សរខមមានទម្រង់ទ្រង់ទ្រាយមូល ប្រហាក់ប្រហែលនឹងអក្សរមូលដែរ។ 
អក្សរទាំងនោះមាន អក្សរ ឝ អក្សរ ឞ ប៉ុន្តែមានចំណុចប្លែកគ្នាខ្លះៗដូចជា៖
 គ្រប់តួអក្សរច្រើនមានងៀងជ្រុងបន្តិចនៅចុងមុំ។
 អក្សរ “ឝ”ឬ “ឞ” មានបន្ទាត់វះពោះភ្ជាប់ពីម្ខាងទៅម្ខាង “គ”ឬ “ម”។
 បញ្ជាក់​ ឞ តួនេះពុំមែនជាព្យព្ជានៈ ម ទេ គឺជាតួព្យព្ជានៈ ឞ (ហៅថា សប)ជាព្យពា្ជនៈសម្រាប់ភាសាសំស្ក្រឹត ពុំមានក្នុងភាសាបាលីខ្មែរទេ។ ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹតមានព្យពា្ជនៈ “ស” បីតួ(បញ្ចេញសម្លេងខុសគ្នា)គឺ ឝ (ហៅថា សក) ឞ (ហៅថា សប) និង ស (អាចហៅ សល)បាន។ ខ្មែរធ្លាប់ប្រើ ឝ និងឞ តាំងពីសម័យមុនអង្គររហូតដល់ សម័យក្រោយអង្គរ។
 គេប្រើសរសេរ ខម ប្រហាក់ប្រហែលគ្នានឹងអក្សរមូលដែរ តែគេមិនសរសេរនៅក្នុងយ័ន្ត គាថានោះទេ។ គេច្រើនសរសេរសម្រាប់ ចុះចំណងជើងសៀវភៅ ចំណងជើងអត្ថបទ ឈ្មោះជំពូក វគ្គ ផ្នែកនៃសៀវភៅមួយ។ ដោយចង់ថែរក្សាទម្រង់អក្សរ បន្សល់ទុកមកដោយបុព្វបុរសខ្មែរ គេចម្លងគំរូអក្សរខមនេះពីសិលាចារឹក ក្រោយសម័យអង្គរខ្លះពីសាស្ត្រាស្លឹករឹតខ្លះ រក្សាទុកជាកេរមត៌កខាងអក្សរសាស្ត្រកុំឱ្យបាត់បង់។ភាសាខ្មែរហ្វេកប៊ុក
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ព្យព្ជានៈប្លែកផ្ជើង

ព្យព្ជានៈប្លែកផ្ជើង
ប្លែកផ្ជើងគឺជាវិធីយកជើងព្យព្ជានៈមួយ ទៅផ្សំជាមួយនឹងព្យព្ជានៈមួយទៀត ដើម្បីបង្កើតបានជាសំឡេងផ្សំពីបញ្ចូលគ្នា ឱ្យលាន់ឮក្នុងព្យាង្គតែមួយ។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើង សម្បូរពាក្យដែលផ្សំសំឡេងពីររួមបញ្ចូលគ្នាមកតែមួយព្យាង្គ សម្រាប់អាន និយាយចេញមកភា្ជប់គ្នាដូជាសំឡេងភ្លោះ។
 ឧទាហរណ៍
 ក ្ប = ក្ប មានក្នុងពាក្យ  ក្បាល
 ខ ្ស = ខ្ស មានក្នុងពាក្យ ខ្សត់។
របៀបយកជើងទៅផ្ញើ(ផ្សំ) ជាមួយព្យព្ជានៈ គោល គឺព្យព្ជានៈមានឋានៈជាម្ចាស់មានរបៀបប្លែកគ្នា÷ 

ក.យកជើងផ្សំដាក់ពីក្រោមតួព្យព្ជានៈគោល។ជើងនោះមាន ្ក ្ខ ្គ ្ង ្ច ្ឆ ្ជ ្ញ
្ដ ្ឋ ្ឌ  ្ណ ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ្ផ ្ព ្ភ ្ម ្ល ្វ ្ហ ្អ។ 

ឧទាហរណ៍ ក្លាយ ខ្លា គ្នា ឃ្លា។

ខ. យកជើងផ្សំដាក់ពីឆ្វេងតួព្យព្ជានៈ។ ជើងនោះមាន រ្រ។

ឧទាហរណ៍ ក្រ គ្រា ច្រាំង ជ្រាល ទ្រ។

គ.យកជើងផ្សំដាក់ពីក្រោម និងខាងស្តាំ។ ជើងនោះមាន ្ឃ ្ឈ ្ឍ ្ប ្យ ្ស។ 
សង្ឃ អភិវឌ្ឍ សប្បាយ រក្សា។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ការប្រើប្រាស់ជើងអក្សរខ្មែរ

ការប្រើប្រាស់ជើងអក្សរខ្មែរ

ដោយហេតុថា មានករណីដោយឡែកខ្លះ ដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងជើងជើងព្យព្ជានៈខ្មែរយើងនោះ សូមជម្រាបថា៖
 ១. ជើង ត្ត និងជើង ដ្ត មានរូបរាងដូចគ្នាអាចច្រឡំ ព្រោះការប្រើប្រាស់កន្លងមក ហាក់ដូចជាច្របូកច្របល់បន្តិច ដូចជាពក្យ ស្ដូកស្ដឹង  ផ្តិល(ទឹក) ផ្ដាច់ផ្ដិល។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញបានកំណត់ការប្រើជើង(ត្ត) នៅផ្ញើពីក្រោមអក្សរ(ន) វាមានសំឡេងជាជើង(ត្ត) ទាំងអស់ដូចជាពាក្យ ប៉ុន្តែ កន្តែរ៉ែ កន្តាំង អន្តរាយ បន្តិចបន្តួច។ល។ លើកលែងតែពាក្យ ៤ម៉ាត់ចេញដែលជើង(្ត) យកទៅផ្ញើនឹង(ន) ទៅជាមានសំឡេងនោះគឺ សន្ដោសសន្ដាន ចិន្តា អន្ដរធាន។ ប៉ុន្តែបើជើង(ត) នៅផ្ញើពីក្រោមតួព្យព្ជានៈ(ណ) វិញនោះវាមានសំឡេងជា ដ វិញ ដូចជាពាក្យ សណ្ដែក សណ្ដាន់ កណ្ដៀវ កណ្ដុរ កណ្ដាល       អណ្តូង អណ្តើក។ល។
 ២. ចំពោះជើង ញ បើកាលណាត្រូវយកជើង(ញ) ទៅផ្ញើនឹងព្យព្ជានៈ(ញ)នោះ អក្សរ(ញ) ខាងលើត្រូវកំបុតជើង(ខ្នែង ្ញ)។ រីឯជើង(ញ) ដែលយកទៅផ្ញើនឹងតួ(ញ)នោះមានសិទ្ធិអាចរក្សាជើង(ខ្នែង ញ្ញ)នេះបាន។ 
ឧទាហរណ៍ បញ្ញើក្អែក បញ្ញត្តិ អនុញ្ញាត កញ្ញា សញ្ញា។
 ៣. ជើង ឡ គេមិនដែលប្រើវាទេ។
 ៤. ជើង(្ព) និងជើង(្វ) អាចប្រើចូលគ្នាបាន ដោយយកជើង(្វ) ទោផ្ញើក្រោមព្យព្ជានៈ(ព) ដូចជា  និព្វាន។
 សូមគូសបញ្ជាក់ថា
បុព្វបុរសយើងផ្លាស់បប្តូរ(ពៈ) ជា(វៈ) គឺប្រើជាមួយគ្នាជំនួសបាន ប៉ុន្តែគេមិនអាចយកជើង(ព) ទៅផ្ញើនឹងតួ(វ)ឡើយ។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ទីតាំងសូរព្យញ្ជនៈខ្មែរ

ទីតាំងសូរព្យញ្ជនៈខ្មែរ 
អក្ខរៈកើតមកពីហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ ឋានៈ ករណៈ បយតនៈ ដូចសំឡេងរគាំឮឡើង ព្រោះហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ រគាំង អន្លូង និង អ្នកវាយ ។
ឋានៈ  បានដល់ ទីកើតរបស់អក្ខរៈ មាន ៦ គឺ
កណ្ឋ ក
តាលុ ពិដាន
មុទ្ធ អញ្ចាញ
ទន្ត ធ្មេញ
ឱដ្ឋ បបូរមាត់
នាសិកា ច្រមុះ
 កណ្ឌជៈ អ-វណ្ណៈ ក-វគ្គ និង ហ កើតត្រង់ ក ហៅថា កណ្ឋជៈ (សំលេងក្នុងឋានបំពង់ក) មាន​ ក, ខ, គ, ឃ, ង, ហ, អ
 តាលុជៈ ឥ-វណ្ណៈ ច-វគ្គ និង យ កើតត្រង់ ពិដាន ហៅថា តាលុជៈ (សំលេងត្រង់ពិដាន គឺ ត្រង់ក្រអូមមាត់) មាន ច, ឆ, ជ, ឈ, យ
 កណ្ឋតាលុជៈ ឯ កើតត្រង់ ក និង ពិដាន ហៅថា កណ្ឋតាលុជៈ
 សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ  ំ កើតត្រង់ ច្រមុះ ហៅថា នាសិកដ្ឋានជៈ ង ញ ណ ន ម កើតត្រង់ឋានៈរបស់ខ្លួន និង ច្រមុះ ហៅថា សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ ។ (សំលេងត្រង់ពីឋាន) មាន ញ, ណ, ន, ម
 មុទ្ធជៈ ដ-វគ្គ និង រ ល កើតត្រង់ អញ្ចាញ ហៅថា មុទ្ធជៈ (សំលេងកើតក្នុងក្បាល) មាន ដ, ឋ, ឌ, ឍ, រ
 ទន្តជៈ​​ ត-វគ្គ និង ល ស កើតត្រង់ ធ្មេញ ហៅថា​ ទន្តជៈ (សំលេងកើតត្រង់ ប្រទល់ធ្មេញ) មាន ដ, ថ,​ ទ, ធ, ល, ស, ឡ
 ឱដ្ឋជៈ ឧ-វណ្ណៈ និង ប-វគ្គ កើតត្រង់ បបូរមាត់ ហៅថា ឱដ្ឋជៈ (សំលេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់) មាន ប, ផ, ព, ភ
 កណ្ឋោដ្ឋជៈ ឱ កើតត្រង់ ក និង បបូរមាត់ ហៅថា កណ្ឋោដ្ឋជៈ
 ទន្តោដ្ឋជៈ វ កើតត្រង់ ធ្មេញ និង បបូរមាត់ ហៅថា ទន្តោដ្ឋជៈ មាន វ។
ហ អក្សរដែលផ្សំនឹងព្យញ្ជនៈចុងវគ្គ ៥ តួ គឺ ង ញ ណ ន ម និង អន្តដ្ឋអក្សរ ៤ តួ គឺ យ រ ល វ លោកថា កើតត្រង់ទ្រូង ប៉ុន្តែបើ ហ មួយតួកើតត្រង់ក ដូចជា បញ្ហា, តុណ្ហី, ន្ហានំ, អម្ហិ, វុល្ហោ, (វុឡ្ហោ) ជិវ្ហា ជាដើម សម្រាប់ ង្ហ និង រ្ហ មិនមានប្រើក្នុងភាសាបាលីទេ។
+ ព្យព្ជានៈទាំង៣២តួព្យព្ជានៈ កណ្ឌជៈ (សំលេងក្នុងឋានបំពង់ក) ក  ខ  គ  ឃ  ង ហ  អ តាលុជៈ (សំលេងត្រង់ពិតាន គឺ ត្រង់ក្រអូមមាត់) ច  ឆ  ជ  ឈ  យ សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ (សំលេងត្រង់ពីឋាន) ញ  ណ  ន  ម  មុទ្ធជៈ (សំលេងកើតក្នុងក្បាល) ដ  ឋ  ឌ  ឍ  រ ទន្តជៈ​​ (សំលេងកើតត្រង់ ប្រទល់ធ្មេញ) ដ  ថ  ទ  ល  ស  ឡ  ឱដ្ឋជៈ (សំលេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់) ប  ផ  ព  ភ   ទន្តោដ្ឋជៈ(សំលេងកើតត្រង់ច្រមុះ) វ
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ស្រៈនិស្ស័យ

ស្រៈនិស្ស័យ
+ ស្រៈនិស្ស័យ - -ា -ិ -ី -ឹ -ឺ - -ុ -ូ -ួ េ-ី ឿ ៀ - េ- ែ- ៃ- េ-ា ៅ - - -ុំ -ំ -ាំ -ះ -ះ ុ េ-ះ េ-ាះ
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ស្រៈពេញតួ

ស្រៈពេញតួ
+ ស្រៈពេញតួ អ អា អិ ឥ ឦ - - ឭ ឮ ឰ ឫ ឬ ឯ  ព្ធ  ឧ  ឩ ឱ  ឪ ​ - - -

ឧទាហរណ៍
 អ អប្បបរិមា
 អា អាគ្នេយ៍
 អិ 
 ឥ ឥសី
 ឦ ឦសាន
 ឭ ឭលឹក
 ឮ ឮសូរ
 ឰ ឰអាកាស
 ឫ
 ឬ ឬស្សី
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: សទ្ទ

សទ្ទ
សទ្ទជាឯកតាតូចបំផុតរបស់ភាសាដែលមិនអាចបំបែកតទៅទៀតបាន សម្រាប់ចូលរួមបង្កើតពាក្យ ហើយគ្មានន័យដោយខ្លួនឯងទេ។ 
   
ឧទាហរណ៍៖
 កា [ ka: ] មានសទ្ទពីរគឺ [ k ] និង[ a ]
 ស្រួប [sro:p] មានសទ្ទបួនគឺ [ s ], [ r ], [ o: ] និង[ p ]
សទ្ទអាចជាស្រៈ និងព្យញ្ជនៈ។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: រូបសទ្ទ

រូបសទ្ទ    
ជាឯកតាតូចបំផុតរបស់ភាសាដែលមិនអាចបំបែកតទៅទៀតបាន ព្រមទាំងបានចូលរួមបង្កើត ជាពាក្យ ហើយមានន័យ។

ឧទាហរណ៍៖
-     គ្មាន = គ + មាន=មិនមានឬ អត់មាន។ ដូចនេះ គ [ k ] មានន័យថា មិនឬ អត់។
-     ម្ហូប = ម + ហូប=គ្រឿងឬរបស់សម្រាប់ហូប។ដូចនេះ ម [ m ] មានន័យថា គ្រឿងឬរបស់សម្រាប់ហូប។

កំណត់សម្គាល់
រូបសទ្ទចែកចេញជាពីរគឺ៖

-     រូបសទ្ទមិនឯករាជ្យ(រណប)៖ ដូចជាពាក្យ ផ្តួល = ផ + ដួល=ធ្វើឱ្យដួល។ មានន័យថាធ្វើឱ្យ កាលណាវាផ្សំជាមួយ ដួលក្នុងពាក្យផ្តួល។ តែវាគ្មានន័យទេកាលណាវានៅតែ ឯង។

-     រូបសទ្ទឯករាជ្យ៖ វាអាចមានរូបរាងជាពាក្យ ដូចជាៈ តុ ទូ សៀវភៅ ...។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ព្យាង្គ

ព្យាង្គ
ព្យាង្គគឺជាសូររួមសទ្ទដែលបន្លឺឡើងតែមួយបន្យាយសម្លេង។ ព្យាង្គនីមួយៗស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ ពស ពសព ពពស ពពសព។ នៅក្នុងព្យាង្គនីមួយៗមានសទ្ទដើមព្យាង្គ សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ និងសទ្ទចុងព្យាង្គ។ ចូរពិនិត្យព្យាង្គខាងក្រោម៖
 ព្យាង្គមានទម្រង់៖
·         បើ ទម្រង់ ពស
·         មួយ ទម្រង់ ពសព
·         ធ្វើ ទម្រង់ ពពស
·         ត្រូវ ទម្រង់ ពពសព
ព្យាង្គទោល
ព្យាង្គគឺជាសូររួមនៃសទ្ទដែលបន្លឺឡើងតែមួយបន្សាយសម្លេង។

ឧទាហរណ៍៖
 យើង រីក រាយ នឹង ជោគ ជ័យ បងៗ កងទ័ព។
 ចូរ ថែ ទាំ សួរ ច្បារ។

សូរដែលបន្លឺឡើងដូចជាៈ យើង ថែ.....ហៅថាព្យាង្គ។ ព្យាង្គនីមួយៗស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ដូចនេះ៖
 ពស ឧ. តោ ស។
 ពសព ឧ. មាំ មួន។
 ពពស ឧ. ស្ពៃ ល្អ។
 ពពសព ឧ. ក្រិត ក្រម។

សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គ
សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គវាអាចជា សទ្ទដើមព្យាង្គ សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ និងសទ្ទចុងព្យាង្គ។

ក. សទ្ទដើមព្យាង្គ ក្នុងទម្រង់ ពសឬ ពសព។ ហើយវាអាចជា សទ្ទទោល និងសព្ទផ្សំ។
 សទ្ទទោល
 
ឧទាហរណ៍៖ ជីក ដី ដាំ ដូង។ ជ ដ ជាព្យញ្ញនៈទោលដើមព្យាង្គ។
 សទ្ទផ្សំ         ឧទាហរណ៍៖ ប្រឹង ប្រែង ព្រមៗ គ្នា។ ប្រ គ្ន ជាព្យញ្ជនៈផ្សំដើមព្យាង្គ។
 
ខ. សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ គឺសូរស្រៈក្នុងទម្រង់ ពសពឬ ពពសព
 
ឧទាហរណ៍៖ រាប់ អាន មិត្ត នឹងមិត្ត ជិតស្និទ្ធ។ ស្រៈ[ អ៊័ ] [ អា ] [ អ៊ិ ] ជាស្រៈ របស់ព្យាង្គ។
     
គ. សទ្ទខាងចុងព្យាង្គ អាចជាសូរស្រៈឬសូរព្យព្ជានៈ ៖
·           សូរស្រៈក្នុងទម្រង់៖ ពសឬ ពពស
     
ឧទាហរណ៍ គោ ក្របី។ ស្រៈ[ អ៊ោ ] [ អ ] [ អី ] ជាសទ្ទចុងព្យាង្គ។  
·           សូរព្យព្ជានៈក្នុងទម្រង់ ពសពឬ ពពសព

ឧទាហរណ៍  រួម មិត្ត ចិត្ត មួយ។ ព្យញ្ជនៈ[ ម ] [ ត ] [ យ ]ជាសទ្ទចុង ព្យាង្គ។
លក្ខណៈរបស់ព្យាង្គ
ក្នុងភាសាខ្មែរគេសម្គាល់ព្យាង្គពួក អ ឬ ពួក អ៊ តាមរយៈមូលភេទ អ អ៊។

 អក្សរអឃោសៈ(អ)
អឃោសៈ(អ) គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានព្យព្ជានៈផ្តើមដោយអក្សរ [អ] ហើយការអានបញ្ចេញសម្លេងចេញខ្យល់ជាសម្លេង អ។ 
ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន៖
 ក ខ
ច ឆ 
ដ ឋ ណ
ត ថ 
ប ផ 
ស ហ 
ឡ​ អ ។ 
សម្គាល់ ព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេង អ តែងស្ថិតនៅ លំដាប់ទី១ និងទី២នៃវគ្គនីមួយ លើកលែងតែ វគ្គទី៦ជាវគ្គសេស វាស្ថិតនៅលំដាប់ទី៥ ដល់ទី៨។

ឧទាហរណ៍ ចង់ ចេះ ឱ្យ សំលាប់ អាចារ្យ។ ព្យញ្ញនៈ[ច] [អ] [ស] ជាពួក [អ]។ ដូច្នេះ ចង់ ឱ្យ សំជាព្យាង្គ [អ]។
 អក្សរឃោសៈ(អ៊)
ឃោសៈ(អ៊) គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានព្យព្ជានៈផ្តើមដោយអក្សរ [អ៊] ហើយការអានបញ្ចេញសម្លេង ចេញខ្យល់ជាសម្លេង អ៊។  ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន៖
គ ឃ ង 
ជ ឈ ញ 
ឌ ឍ 
ទ ធ ន 
ព ភ​ ម 
យ រ ល វ ។ 
អក្សរនៅខាងចុវគ្គទាំង៥ នឹងនៅចុងសេសវគ្គឈ្មោះ និគ្គហិត(ការបញ្ចេញខ្យល់ឬការរកនឹក)គឺ ង ញ ណ ន ម។ តួព្យព្ជានៈទាំងឡាយមានសម្លេងខុសប្លែកពីគ្នា តួខ្លះវាមានសម្លេងតែមួយតួខ្លះមានសម្លេងផ្សំ។ 
 
សម្គាល់ ព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេង អ៊ តែងស្ថិតនៅ លំដាប់ទី៣ ទី៤ និងទី៥ជានិច្ចនៃវគ្គនីមួយ លើកលែងតែ វគ្គទី៦ជាវគ្គសេស វាស្ថិតនៅលំដាប់ទី១ ដល់ទី៤។
  
ឧទាហរណ៍៖ ពាក្យ ពិត រែង សែ្លង។ ព្យញ្ជនៈ [ព] [រ] ជាពួក [អ៊]។ដូច្នេះ ពិត រែង ជាព្យាង្គ [អ៊]។
+អក្សរអឃោសៈ(អ) វគ្គទី១ក ខ  - - -វគ្គទី២ច ឆ  - - -វគ្គទី៣ដ ឋ  ណ -វគ្គទី៤ត ថ  - - -វគ្គទី៥ប ផ  - - -វគ្គទី៦(វគ្គសេស) - - - -ស ហ ឡ​ អអក្សរឃោសៈ(អ៊)វគ្គទី១ - -គឃងវគ្គទី២ - -ជឈញវគ្គទី៥ - -ពភមវគ្គទី៤ - -ទធនវគ្គទី៣ - -ឌឍ -វគ្គទី៦(វគ្គសេស)យរលវ - - - -
ព្យាង្គរាយ
ព្យាង្គរាយ គឺជាព្យាង្គទាំងឡាយណាដែលសរសេរជាទំរងរាយព្យាង្គ ហើយមានរឹសនៃពាក្យមកពីព្យាង្គរាយ និងប្រកបជាមួយទំរង់ ពស- ; ពសព- ជាដើម បង្កើតបានជាពាក្យថ្មី។
 ឧទាហរណ៍ 
ខ្ពស់ + កម- > កំពស់ 
ត្រូវ + តម- > តំរូវ

ព្យាង្គតម្រួត
ព្យាង្គតម្រួត គឺជាវិធីសាស្ត្រនៃការសរសេរនៃពាក្យខ្មែរ ដែលត្រូវបាន រក្សានូវទម្រង់ផ្នត់ដើមបង្កប់នៅការសរសេរនោះ ដោយរបៀបសរសេរគឺ 
 ក្ដៅ + [កម] -> កម្ដៅ 
 ខ្ពស់ + [កម] -> កម្ពស់
 ជ្រៅ + [ជម] -> ជម្រៅ
 ប្រើ + [បម] -> បម្រើ
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ព្យាង្គទោល

ព្យាង្គទោល
ព្យាង្គគឺជាសូររួមនៃសទ្ទដែលបន្លឺឡើងតែមួយបន្សាយសម្លេង។

ឧទាហរណ៍៖
 យើង រីក រាយ នឹង ជោគ ជ័យ បងៗ កងទ័ព។
 ចូរ ថែ ទាំ សួរ ច្បារ។

សូរដែលបន្លឺឡើងដូចជាៈ យើង ថែ.....ហៅថាព្យាង្គ។ ព្យាង្គនីមួយៗស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ដូចនេះ៖
 ពស ឧ. តោ ស។
 ពសព ឧ. មាំ មួន។
 ពពស ឧ. ស្ពៃ ល្អ។
 ពពសព ឧ. ក្រិត ក្រម។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គ

សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គ
សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គវាអាចជា សទ្ទដើមព្យាង្គ សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ និងសទ្ទចុងព្យាង្គ។

ក. សទ្ទដើមព្យាង្គ ក្នុងទម្រង់ ពសឬ ពសព។ ហើយវាអាចជា សទ្ទទោល និងសព្ទផ្សំ។
 សទ្ទទោល
 
ឧទាហរណ៍៖ ជីក ដី ដាំ ដូង។ ជ ដ ជាព្យញ្ញនៈទោលដើមព្យាង្គ។
 សទ្ទផ្សំ         ឧទាហរណ៍៖ ប្រឹង ប្រែង ព្រមៗ គ្នា។ ប្រ គ្ន ជាព្យញ្ជនៈផ្សំដើមព្យាង្គ។
 
ខ. សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ គឺសូរស្រៈក្នុងទម្រង់ ពសពឬ ពពសព
 
ឧទាហរណ៍៖ រាប់ អាន មិត្ត នឹងមិត្ត ជិតស្និទ្ធ។ ស្រៈ[ អ៊័ ] [ អា ] [ អ៊ិ ] ជាស្រៈ របស់ព្យាង្គ។
     
គ. សទ្ទខាងចុងព្យាង្គ អាចជាសូរស្រៈឬសូរព្យព្ជានៈ ៖
·           សូរស្រៈក្នុងទម្រង់៖ ពសឬ ពពស
     
ឧទាហរណ៍ គោ ក្របី។ ស្រៈ[ អ៊ោ ] [ អ ] [ អី ] ជាសទ្ទចុងព្យាង្គ។  
·           សូរព្យព្ជានៈក្នុងទម្រង់ ពសពឬ ពពសព

ឧទាហរណ៍  រួម មិត្ត ចិត្ត មួយ។ ព្យញ្ជនៈ[ ម ] [ ត ] [ យ ]ជាសទ្ទចុង ព្យាង្គ។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: លក្ខណៈរបស់ព្យាង្គ

លក្ខណៈរបស់ព្យាង្គ
ក្នុងភាសាខ្មែរគេសម្គាល់ព្យាង្គពួក អ ឬ ពួក អ៊ តាមរយៈមូលភេទ អ អ៊។

 អក្សរអឃោសៈ(អ)
អឃោសៈ(អ) គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានព្យព្ជានៈផ្តើមដោយអក្សរ [អ] ហើយការអានបញ្ចេញសម្លេងចេញខ្យល់ជាសម្លេង អ។ 
ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន៖
 ក ខ
ច ឆ 
ដ ឋ ណ
ត ថ 
ប ផ 
ស ហ 
ឡ​ អ ។ 
សម្គាល់ ព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេង អ តែងស្ថិតនៅ លំដាប់ទី១ និងទី២នៃវគ្គនីមួយ លើកលែងតែ វគ្គទី៦ជាវគ្គសេស វាស្ថិតនៅលំដាប់ទី៥ ដល់ទី៨។

ឧទាហរណ៍ ចង់ ចេះ ឱ្យ សំលាប់ អាចារ្យ។ ព្យញ្ញនៈ[ច] [អ] [ស] ជាពួក [អ]។ ដូច្នេះ ចង់ ឱ្យ សំជាព្យាង្គ [អ]។
 អក្សរឃោសៈ(អ៊)
ឃោសៈ(អ៊) គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានព្យព្ជានៈផ្តើមដោយអក្សរ [អ៊] ហើយការអានបញ្ចេញសម្លេង ចេញខ្យល់ជាសម្លេង អ៊។  ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន៖
គ ឃ ង 
ជ ឈ ញ 
ឌ ឍ 
ទ ធ ន 
ព ភ​ ម 
យ រ ល វ ។ 
អក្សរនៅខាងចុវគ្គទាំង៥ នឹងនៅចុងសេសវគ្គឈ្មោះ និគ្គហិត(ការបញ្ចេញខ្យល់ឬការរកនឹក)គឺ ង ញ ណ ន ម។ តួព្យព្ជានៈទាំងឡាយមានសម្លេងខុសប្លែកពីគ្នា តួខ្លះវាមានសម្លេងតែមួយតួខ្លះមានសម្លេងផ្សំ។ 
 
សម្គាល់ ព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេង អ៊ តែងស្ថិតនៅ លំដាប់ទី៣ ទី៤ និងទី៥ជានិច្ចនៃវគ្គនីមួយ លើកលែងតែ វគ្គទី៦ជាវគ្គសេស វាស្ថិតនៅលំដាប់ទី១ ដល់ទី៤។
  
ឧទាហរណ៍៖ ពាក្យ ពិត រែង សែ្លង។ ព្យញ្ជនៈ [ព] [រ] ជាពួក [អ៊]។ដូច្នេះ ពិត រែង ជាព្យាង្គ [អ៊]។
+អក្សរអឃោសៈ(អ) វគ្គទី១ក ខ  - - -វគ្គទី២ច ឆ  - - -វគ្គទី៣ដ ឋ  ណ -វគ្គទី៤ត ថ  - - -វគ្គទី៥ប ផ  - - -វគ្គទី៦(វគ្គសេស) - - - -ស ហ ឡ​ អអក្សរឃោសៈ(អ៊)វគ្គទី១ - -គឃងវគ្គទី២ - -ជឈញវគ្គទី៥ - -ពភមវគ្គទី៤ - -ទធនវគ្គទី៣ - -ឌឍ -វគ្គទី៦(វគ្គសេស)យរលវ - - - -
ព្យាង្គរាយ
ព្យាង្គរាយ គឺជាព្យាង្គទាំងឡាយណាដែលសរសេរជាទំរងរាយព្យាង្គ ហើយមានរឹសនៃពាក្យមកពីព្យាង្គរាយ និងប្រកបជាមួយទំរង់ ពស- ; ពសព- ជាដើម បង្កើតបានជាពាក្យថ្មី។
 ឧទាហរណ៍ 
ខ្ពស់ + កម- > កំពស់ 
ត្រូវ + តម- > តំរូវ

ព្យាង្គតម្រួត
ព្យាង្គតម្រួត គឺជាវិធីសាស្ត្រនៃការសរសេរនៃពាក្យខ្មែរ ដែលត្រូវបាន រក្សានូវទម្រង់ផ្នត់ដើមបង្កប់នៅការសរសេរនោះ ដោយរបៀបសរសេរគឺ 
 ក្ដៅ + [កម] -> កម្ដៅ 
 ខ្ពស់ + [កម] -> កម្ពស់
 ជ្រៅ + [ជម] -> ជម្រៅ
 ប្រើ + [បម] -> បម្រើ
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ព្យាង្គរាយ

ព្យាង្គរាយ
ព្យាង្គរាយ គឺជាព្យាង្គទាំងឡាយណាដែលសរសេរជាទំរងរាយព្យាង្គ ហើយមានរឹសនៃពាក្យមកពីព្យាង្គរាយ និងប្រកបជាមួយទំរង់ ពស- ; ពសព- ជាដើម បង្កើតបានជាពាក្យថ្មី។
 ឧទាហរណ៍ 
ខ្ពស់ + កម- > កំពស់ 
ត្រូវ + តម- > តំរូវ
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ព្យាង្គតម្រួត

ព្យាង្គតម្រួត
ព្យាង្គតម្រួត គឺជាវិធីសាស្ត្រនៃការសរសេរនៃពាក្យខ្មែរ ដែលត្រូវបាន រក្សានូវទម្រង់ផ្នត់ដើមបង្កប់នៅការសរសេរនោះ ដោយរបៀបសរសេរគឺ 
 ក្ដៅ + [កម] -> កម្ដៅ 
 ខ្ពស់ + [កម] -> កម្ពស់
 ជ្រៅ + [ជម] -> ជម្រៅ
 ប្រើ + [បម] -> បម្រើ
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: សិថិល

សិថិល
គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេងស្រាល ប្រមូលផ្តុំចេញសម្លេងដាច់តែមួយពុំមានខ្យល់ផ្សំ ដែលមានសម្លេងឮតែមួយគេហៅថា សិថិល(ធូរឬស្រាល)។ ព្យព្ជានៈរបស់សិថិលរួមមានព្យព្ជានៈទី១ និងទី៣ក្នុងវគ្គទាំង៥ រួមមាន ១០តួ គឺ ក គ -ច ជ - ដ ឌ - ត ទ - ប ព ជាអក្សរមានសម្លេងធូរមិនមានសូរអក្សរ ហ លាយផ្សំផងជាគូគ្នានឹងអក្សរ ធនិត។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ធនិត

ធនិត
រាល់ព្យព្ជានៈដែលមានគួបផ្សំដោយសម្លេង “ហ” មានដូចជាតួអក្សរដែលមានសម្លេងផ្សំហើយមានលក្ខណៈតឹងគេហៅថា “ធនិត”។ ព្យព្ជានៈរបស់ធនិតមាន១០តួ នៅក្នុងវគ្គទាំង៥ គឺ ខ ឃ - ឆ ឈ - ឋ ឍ - ថ ធ - ផ ភ ហើយមានសូរ ហ លាយចូលជាមួយផង។ ខ < ក + ហ, ឆ < ច + ហ, ឋ < ដ + ហ, ថ < ត + ហ, ផ < ប + ហ, ឃ <គ + ហ, ឈ < ជ + ហ៊, ឍ < ឌ + ហ៊, ធ < ទ + ហ៊, ភ < ព + ហ៊។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: លក្ខណៈខ្យល់

លក្ខណៈខ្យល់
ព្យាង្គមានបួនយ៉ាង គឺ ព្យាង្គបើក ព្យាង្គបិទ ព្យាង្គវែង និងព្យាង្គខ្លី។ 
 ព្យាង្គបើក មានស្រៈនៅខាងចុង ពសឬ ពពស។

ឧទារហណ៍ ដើរ ទៅ ធើ្វ ការ ឯ ស្រែ។ ស្រៈ [អើ] ស្រៈ [អៅ] នៅខាងចុងព្យាង្គ នាំឱ្យ ដើរ ទៅ ជាព្យាង្គបើក។
   
 ព្យាង្គបិទ មានព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង ពសពឬ ពពសព។
    
ឧទាហរណ៍ តក់ៗ ពេញ បំ ពង់។ ព្យញ្ជនៈ[ក] [ញ] នៅខាងចុងព្យាង្គ នាំឱ្យ តក់ ពេញ ជាព្យាង្គបិទ។
      
 ព្យាង្គវែង មានស្រៈវែង។
    
ឧទាហរណ៍ សូម ធើ្វ ការងារ ឱ្យបានល្អ។ សូរ [អូ] ស្រៈវែង នាំឱ្យ សូម ជាព្យាង្គបិទវែង។ សូរ [អ៊ើ] ស្រៈវែង នាំឱ្យ ធើ្វ ជាព្យាង្គបើកវែង។
      
 ព្យាង្គខ្លី មានស្រៈខ្លី។
    
ឧទាហរណ៍ សុំប្រឹង បំពេញ ភារកិច្ចនេះទៅ។ សូរ [អុ] ស្រៈខ្លី នាំឱ្យ សុំ ជាព្យាង្គបិទខ្លី។ សូរ [អ៊ៅ] ស្រៈខ្លី នាំឱ្យ ជាព្យាង្គបើកខ្លី។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ខ្យល់ព្យព្ជានៈ

ខ្យល់ព្យព្ជានៈ
        
ការបញ្ចេញខ្យល់របស់ព្យព្ជានៈ វាអាស្រ័យទៅលើពាក្យ រឹព្យព្ជានៈប្រកបបញ្ចូលគ្នា។ ហើយការបញ្ចេញខ្យល់របស់ព្យព្ជានៈ ត្រូវបានបែងចែកជា​ ៣ប្រភេទគឺ៖
        
 ព្យព្ជានៈខ្យល់ស្ទៈ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈខ្លីឬដាច់នៅត្រង់បំពង់ក។ 
        
ព្យព្ជានៈស្ទៈខ្យល់ទាំងនោះមាន ប៉-ព, ប-ប៊, ដ-​ឌ, ច-ជ, ក-គ, ផ-ភ, ថ-ធ, ឆ-ឈ, ខ​ - ឃ, អ​ - អ៊។
 
ឧទាហរណ៍ ប៉ះ, ពៅ បាន ប៊ុន...។ 
        
 ព្យព្ជានៈខ្យល់ច្រមុះ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈរដំ និងញំនៅក្នុងច្រមុះ។  
        
ព្យព្ជានៈខ្យល់ច្រមុះទាំងនោះមាន ម - ម៉, ណ - ន, ញ​ - ញ៉, ង - ង៉។
    
ឧទាហរណ៍ មីង ម៉ាក ណាង នាវា...។
        
 ព្យព្ជានៈខ្យល់បង្ហូរ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈបង្អូស និងការធ្វើសម្លងវែងនៅក្នុងមាត់។
        
ព្យព្ជានៈទាំងនោះរួមមាន វ - វ៉, ស - ស៊, ល - ឡ, រ - រ៉, យ - យ៉, ហ - ហ៊។
    
ឧទាហរណ៍ វាស់ វ៉ៃ ស៊ី លលា...។​
        
 ព្យព្ជានៈប្តូរសំឡេង
ដើម្បីមានពាក្យបប្រើប្រាស់គ្រប់គ្រាន់ ទៅតាមពាក្យទាំងប៉ុន្មានក្នុងភាសាខ្មែរយើង បុព្វបុរសយើងបានកែច្នៃបំប្លែងសំឡេងព្យព្ជានៈខ្លះៗពី ឃោសៈ ទៅជាសំឡេងអឃោសៈ ដោយយកសញ្ញាមូសិកទន្ត ៉ មកដាក់សម្លាប់ពីលើ មាន៧តួគឺ ង៉ ញ៉ ប៉ ម៉ យ៉ រ៉ វ៉។ 
    
ឧទាហរណ៍ ង៉ុយ ញ៉ែញ៉ ប៉ះ ម៉ី យ៉ុង រ៉ុង វ៉ាន់។ រីឯសញ្ញាត្រីសព្ទ(  ៊)នេះ លោកយកទៅដាក់ពីលើព្យព្ជានៈ អឃោសៈ មួយចំនួនបំប្លែកសំឡេង ឱ្យទៅជាឃោសៈវិញ មាន៤គឺ ប៊ ស៊ ហ៊ ​អ៊។ ឧទាហរណ៍ ប៊ន ស៊ន ហ៊ុល អ៊ុត។
      
° កំណត់សម្គាល់
      
អក្សរណាដែលដាក់សញ្ញាត្រីសព្ទ(   ៊) ហើយបើកាលណាអក្សរណាមកជួបប្រទះនឹងស្រះ - ិ - ី - ឹ - ឺ េ-ី នោះគេផ្លាស់ប្តូរត្រីសព្ទចេញហើយដាក់ ( ៊) ជំនួសវិញវាងការទើសទែង។ 
    
ឧទាហរណ៍ ស៊ិន ស៊ី ស៊ឹម ស៊ឺន ហ៊ីហា ស៊ើប...។ 
        
ករណីពិសេស ក្នុងការសរសេរ ប៊ិច ប៊ិម គេមិនអាចអនុវត្តក្បួនខាងដើមនោះបានឡើយ ព្រោះបើយកស្រៈ “ុ” មកប្រើតាក្បួនខាងលើ វាច្រឡំពាក្យ ប៉ិច និងប៉ិម។
វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ពាក្យកម្ចីចិន

ពាក្យកម្ចីចិន
ភាសា ដែលក្លាយមកពីពាក្យចិនដូចជាពាក្យ៖ កុង កុងស៊ី  យីហោ កាវ កៅយក់ កៅសិប កៅឡាក់ កៅឡៅ កៅអី កៅអូរ ឡាំសាំ ឡុងចុង ឡៅតេង អាំងយី អុងប៉ាង អាំឡូ អៀម គុយទាវ ផាវ ផូយ ផួយ ផេង ទឹកស៊ីអ៊ីវ ឆា ឆាឆៅ ឆាប ឆុង ឆែ ឆៃថាវ ឆៃប៉ូវ ងីវ ចាប់ឆាយ ចិក។