navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
គម្ពីរបញ្ចតន្ត្រ

បញ្ចតន្ត្រៈ

សៀវភៅ​បញ្ចតន្ត្រៈ​ (Panchatantra)​ ឬ គោលការណ៍ ៥ យ៉ាង ជា​ស្នាដៃ​និពន្ធ​របស់​​បណ្ឌិត វិស្ណុ សម៌ (Vishnu Sharma) ។ សាច់​រឿង​ទាំងឡាយ​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បែងចែក​ជា​ ៥ ផ្នែក​ គឺ មិត្រភេទ (Mitra-bheda)​ ឬ​ការ​បាត់​មិត្រ, 
មិត្រលាភ (ការ​រាប់​មិត្រ), សុរ៉ុទភេទ (ការញុះញង់បំបែកមិត្រ), វិគ្រាហ៍(ការ​បែក​បាក់) និង សន្ធិ (ការ​រួបរួម) ។ មតិ​ខ្លះ​បាន​យល់​ថា​រឿង​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​បញ្ចតន្ត្រៈ​បង្កប់​គំនិត​ស្រដៀង​នឹង​រឿង​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ហិតោបទេស​ដែរ ​។ សៀវភៅ​បញ្ចតន្ត្រៈ​ត្រូវ​បាន​សរសេរ​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី ៣ មុន​គ្រិស្តសករាជ រីឯ​សៀវភៅ​​បិតោបទេស​ត្រូវ​បាន​និពន្ធ​នៅ​សតវត្ស​ទី ៦ ក្រោយ​គ្រិស្តសករាជ ។ 

គម្ពីរ​ប្រជុំ​និទាន ៥ ពួក

នេះ​ជា​ឈ្មោះ​គម្ពីរ​មួយ​ដែល​ប្រជុំ​និទាន​ផ្សេង​ៗ ដែល​ល្បី​ល្បាញ​ណាស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​សម័យ​បុរាណ ដ្បិត​មាន​និទាន​ជា​ច្រើន​ណាស់ ដែល​គេ​បាន​ប្រែ​ចេញ​ពី​ភាសា​សំស្ក្រឹត មក​ជា​ភាសា​អ្នក​ស្រុក​អាស៊ី នឹង​ភាសា​ពួក​អឺរ៉ុប កាល​ពី​ពុទ្ធ​សករាជ ១១១៣ ឡើង​ទៅ ។ ឯ​និទាន​រឿង​ព្រេង​អស់​នេះ គេ​សន្មត​ថា កំណើត​ដើម​រឿង​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌាទាំង​អស់ ជា​គម្ពីរ​មួយ​យ៉ាង​ចាស់ ប្រហែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​រវាង​ពុទ្ធសករាជ ៦៥០ ។

អ្នក​តែ​រឿង​ជា​ជាតិ​ព្រាហ្មណ៍​ម្នាក់ ឈ្មោះ​វិស្ណុ​សរ្ម័ន ។ ឯ​គម្ពីរ​នេះ​មាន​ប្រយោជន៍​ក្នុង​ការ​សិក្សា​របស់​ពួក​ក្សត្រ សម្រាប់​ឲ្យ​ពួក​ក្សត្រ​ចេះ​របៀប​ត្រួត​ត្រា​ស្រុក​ទេស នឹង​ប្រព្រឹត្ត​ឲ្យ​ត្រូវ​គន្លង​ផ្ទាល់​អង្គ​ក្សត្រ​ផង ។ មាន​រឿង​រ៉ាវ​ខ្លះ គេ​ឃើញ​មាន​ក្នុង​រឿង​ជាតក ដែល​ដក​យក​មក​អំពី​គម្ពីរ​បញ្ចតន្ត្រ មាន​សុភាសិត​ជា​ច្រើន ដែល​ប្រកប​ដោយ​សីល ធម៌​សម្មាអាជីវៈ នឹង​ប្រសាស​នោបាយ​របស់​ក្សត្រ ។ រឿង​នេះ​សុទ្ធ​តែ​តែង​ជា​ភាសា​សំស្ក្រឹត ឯ​រឿង​រ៉ាវ​ខ្លះ នាំ​ឲ្យ​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​ចិត្ត​គំនិត​នោះ​ដូច​និទាន​ដែល​យើង​រើស​ប្រមូល​មក​នេះ ។
គម្ពីរបញ្ចតន្ត្រ: រឿង​មូស និង ចៃ

រឿង​មូស និង ចៃ

ក្នុង​ប្រទេស​មួយ មាន​ស្តេច​មួយ​អង្គ​ដែល​មាន​ក្រឡាបន្ទុំ ​តុប​តែង​បាន​យ៉ាង​ស្អាត។ គ្រែ​ដេកដណ្តប់​ដោយ​ភួយធ្វើ​អំពី​ក្រណាត់​​សូត្រ​ពណ៌សដ៏​មាន​តម្លៃ ហើយ​នៅ​ក្នុង​ផ្នត់​ភួយ​​នោះ មាន​ចៃ​ញីសមួយ​ក្បាល​ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា មន្ទវិសរបិនី ​រស់​នៅ។ វា​អស្រ័យ​ដោយ​​បឺត​ឈាម​ស្តេច​ រស់​នៅ​យ៉ាង​មាន​សេចក្តី​សុខ។
មាន​ថ្ងៃ​មួយ មាន​មូស​មួយ​ក្បាល​ ឈ្មោះ អញីមុខៈ បាន​ហើរ​ចូល​ម​ក​ក្នុង​បន្ទប់​នោះ។​ នៅ​ពេល​ដែល​ចៃ​នោះ​ឃើញ​មូស​ហើរ​ចូល​មក វា​ក៏​ស្រែក​ថា
“អញីមុខៈ! ហែង​មកធ្វើ​អី​នៅ​ទី​នេះ? ចេញ​ទៅ​វិញ​ភ្លាម!”
 “អ្នក​ស្រី” មូស​តប “នេះ​មិន​មែន​ជា​របៀប​និយាយ​នឹង​ភ្ញៀវ​នោះ​ទេ បើ​ទោះ​ជា​ភ្ញៀវ​នោះ​គ្មាន​អ្វី​ល្អ​ត្រង់​ណា​សោះ​ក៏​ដោយ។ ស្ត្រី​មេផ្ទះ ត្រូវ​ចេះ​រាក់ទាក់​ភ្ញៀវ​ទោះ​បី​ភ្ញៀវ​នោះ​មានឋានៈ​តូច​ទាប​យ៉ាង​ម៉េច​ក៏​ដោយ។ នាង​គួរ​និយាយ​ថា -​សូម​ស្វាគមន៍! សូម​អញ្ជើញ​អង្គុយ! អ្នក​មិន​បានមក​​លេងខ្ញុំ​ច្រើន​ថ្ងៃ​ហើយ។ មាន​អី​ប្លែក​ទេ ប្រាប់​​ខ្ញុំ​ផង? អ្នក​ដូច​ជា​ស្គម។ អ្នក​មិន​អី​ទេ? ខ្ញុំ​រីករាយ​ណាស់​ដែល​បាន​ជួប​អ្នក​ថ្ងៃ​នេះ!- ហើយ​ជាង​នេះ​ទៅ​ទៀត ខ្ញុំ​ធ្លាប់​ភ្លក់​រសជាតិ​ឈាម​ច្រើន​ប្រភេទ​ណាស់ តែ​ខ្ញុំ​មិន​ធ្លាប់​សាក​ឈាម​ស្តេច​សោះ។ ខ្ញុំ​ជឿ​ថា​វា​ច្បាស់​ជា​ឆ្ងាញ់​ពិសេស​មិន​ខាន ព្រោះ​ស្តេច​សោយ​សុទ្ធ​តែ​ម្ហូប​ឆ្ងាញ់ៗ។ ឥលូវ​នេះ បើ​អ្នក​ស្រី​អនុញ្ញាត ខ្ញុំ​ចង់​ភ្លក់​រសជាតិ​ឈាម​ស្តេច​ណាស់។ ខ្ញុំ​មក​ផ្ទះ​អ្នក​ស្រី​ទាំង​ស្រេក​ឃ្លាន។ មន្ទវិសរបិនី វា​គ្មាន​តម្លៃ​អ្វី​ទេ​ បើ​អ្នក​ស្រី​សប្បាយ​នឹង​ឈាម​ព្រះរាជា​តែ​ម្នាក់​ឯង! សូម​ចែក​រំលែក​ខ្លះ​មក​ខ្ញុំ​ផង។”

“ប៉ុន្តែ អញីមុខៈ” ចៃ​តប “អញ​អាច​បឺត​ឈាម​ស្តេច​បាន តែ​ពេល​ដែល​ស្តេច​ដេក​លក់​ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែ​ឯង​វិញ មាត់​ឯង​ស្រួច​ដូច​ម្ជុល។ តែ​បើ​ឯង​សន្យា​ថា​ចាំ​ស្តេច​ដេក​លក់​សិន​ ចាំ​បឺត​ឈាម​គាត់ ទើប​អញ​ព្រម​ឲ្យ​ឯង​ផឹក​ឈាម​របស់​គាត់”។
“ខ្ញុំ​សូម​សន្យា!” មូស​តប “ខ្ញុំ​ព្រម​ទាំង​សូម​ស្បថ​ថា​ចាំ​ដល់​ពេល​អ្នក​ស្រី​បឺត​ឈាម​ស្តេច រួច​ហើយ ទើប​ខ្ញុំ​បឺត​តាម​ក្រោយ”។
នៅ​ពេល​ ​ដែល​ពួក​គេ​កំពុង​តែ​ជជែក​គ្នា ស្តេច​ក៏​យាង​ចូល​មក​ដល់ ហើយ​ប្រាស​ដេក​លើ​គ្រែ។  មូស​ក៏​ចាប់​បឺត​ឈាម​ស្តេច​ភ្លាម​ដោយ​មិន​ចាំ​ដល់​ស្តេច​សម្រាន្ត​លក់​ទាន់។ ដូច​គេ​និយាយ​ថា

៤៣) គេ​មិន​អាច​កែ​ចរឹក​មនុស្ស​ម្នាក់​បាន​ដោយ​ការ​ប្រៀន​ប្រដៅ​នោះ​ទេ សូម្បី​ទឹក​ក្តៅ​ក៏​គង់​តែ​ត្រជាក់​បាន។​

មូស​ខាំ​ស្តេច​ ដូច​ម្ជុល​ចាក់។ ស្តេច​ភ្ញាក់ ក៏​ស្រែក​ហៅ​បម្រើ
“ហេ! មាន​ស្អី​ខាំ​អញ! មើល​មើ ក្រែង​លោ​មានមូសឬ​ចៃ​សង្កើច​ស្អី​លើ​គ្រែ​របស់​អញ!”
នៅ​ពេល​ដែល​មូស​ឮ​បែប​នេះ វា​ក៏​លាក់​ខ្លួន​បាត់​ទៅ។ បម្រើ​ក៏​មក​ដល់ ហើយ​ពិនិត្យ​ពិច័យ​បាន​យ៉ាង​ល្អិត​ល្អន់ ក៏​ឃើញ​មាន​ចៃ​មួយ​ក្បាល​នៅ​លើ​ចន្លោះ​ភួយ រួច​ក៏​សម្លាប់​ចៃ​នោះ​ចោល​ទៅ។
“​ហើយ​ដូច្នេះ​ហើយ” ទម្នកៈ​បន្ត “​បាន​ជា​ខ្ញុំ​និយាយ​ថា កុំ​សេពគប់​នឹង​មនុស្ស​ដែល​យើង​មិន​ស្គាល់​ឥរិយា។ តាម​ពិត​មូស​អ្នក​ខុស តែ​គេ​បែរ​ជា​សម្លាប់​ចៃ​ទៅ​វិញ។ ខ្លះ​ទៀត​គេ​និយាយ​ថា អ្នក​ដែល​ទុក​ចិត្ត​លើ​អ្នក​ក្រៅ នឹង​ស្លាប់​ដូច​ស្តេច​កុកុទ្រុមៈ”។
“​រឿង​នោះ​យ៉ាង​ម៉េច​ខ្លះ?” ពិន្គលកៈ​សួរ។
ទម្នកៈ​ក៏​និទាន​រឿង​ ចចក​ធ្លាក់​ចូល​ធុង​ល័ខ។
គម្ពីរបញ្ចតន្ត្រ: ការរាប់មិត្រ

ការរាប់មិត្រ
រឿង​ក្អែក កណ្តុរ អណ្តើក និង ក្តាន់
រឿង​សាធុ និង កណ្តុរ
រឿង​ម្តាយ​សន្ទិលី
រឿង​កូន​ប្រុស​ឈ្មួញ
រឿង​សោមិលាក
គម្ពីរបញ្ចតន្ត្រ: ការ​ញុះញង់​បំបែក​មិត្រ

ការ​ញុះញង់​បំបែក​មិត្រ

រឿង​ក្អែក និង ទីទុយ
រឿង​ភាព​ជា​សត្រូវ​រវាង ក្អែក និង ទីទុយ
រឿង​ទន្សាយ និង ដំរី
រឿង​ទន្សាយ និង ទទា
រឿង​ព្រាហ្មណ៍ និង ពាល​បី​នាក់
រឿង​ព្រាហ្មណ៍ និង ពស់​វែក
រឿង​លលក និង អ្នក​ប្រមាញ់
រឿង​ឈ្មួញ​ចំណាស់ ប្រពន្ធ​ក្មេង​របស់​គាត់ និងចោរ
រឿង​ព្រាហ្មណ៍ ចោរ និង បិសាច
រឿង​ពស់​ក្នុង​សំបុក​ស្រមោច និង ពស់​នៅ​លើ​ពោះ​រាជបុត្រ
រឿង​កណ្តុរ​ញី
រឿង​ព្រាន និង បក្សី​មាន​ស្លាប​ជ្រុះ​មក​ដី​កើត​ជា​មាស
រឿង​តោ ឆ្កែព្រៃ និង គុហា
រឿង​កង្កែប​និង​ពស់​ខ្មៅ
គម្ពីរបញ្ចតន្ត្រ: ការ​បែក​បាក់

ការ​បែក​បាក់
រឿង​ស្តេច​កង្កែប និង ពស់
រឿង​តោ និង​លា
រឿង​ស្មូន​ឆ្នាំង​ឈ្មោះ​យុធិស្ធិរ
រឿង​តោញី និង ឆ្កែ​ព្រៃ​ជំទង់
រឿង​នន្ត និង វររុជិ
រឿង​លា និងអ្នក​បោកគក់
រឿង​ប្រពន្ធ​កសិករ
រឿង​អូដ្ឋ​ពាក់​ត្រដោក
រឿង​ឆ្កែព្រៃ តោ និង ខ្លា
រឿង​កង្កែប​ទៅ​ស្រុក​ក្រៅ
គម្ពីរបញ្ចតន្ត្រ: ការជួបជុំ

ការជួបជុំ
រឿង​ប្រពន្ធ​ព្រាហ្មណ៍ និង ស្កា
រឿង​ចក្រធារ
រឿង​ព្រាហ្មណ៍​ប្រគល់​ជីវិត​ឲ្យ​តោ
រឿង​អ្នក​ចេះ​ចំកួត ៤ នាក់
រឿង​ត្រី ២ និង កង្កែប
រឿង​លា​ចេះ​ច្រៀង
រឿង​មន្ថារក អ្នកត្បាញ
រឿង​ឪពុក​របស់​សោម សាម៌
រឿង​ស្តេច​ចន្ទ្រា
គម្ពីរបញ្ចតន្ត្រ: អំពី​មេបង្កង​មួយ​ជួយ​ជីវិត​ព្រាហ្មណ៍​ម្នាក់

អំពី​មេបង្កង​មួយ​ជួយ​ជីវិត​ព្រាហ្មណ៍​ម្នាក់

ក្នុង​តំបន់​មួយ​នោះ មាន​ព្រាហ្មណ៍​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ព្រហ្មទត្ត1 ។ ព្រាហ្មណ៍​នេះ ត្រូវ​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​ចេញ​ទៅ​កាន់​ស្រុក​មួយ​ទៀត ដោយ​កិច្ច​ធុរៈ​ដែល​ខាន​ពុំ​បាន ។ មាតា​គាត់​ទើប​សួរ​ទៅ​គាត់​ថា ម្នាល​កូន, ហេតុ​ដូច​ម្ដេច​ក៏​កូន​ចេញ​ទៅ​ម្នាក់​ឯង ? ចូរ​ឯង​រក​សម្លាញ់​ម្នាក់​ជា​គ្នា ដើរ​ផ្លូវ​ទៅ​ជា​មួយ​ផង ។ ព្រាហ្មណ៍​ជា​កូន​ពោល​តប​ទៅ​វិញ​ថា "លោក​ម្ដាយ​ខ្ញុំ​មិន​ខ្លាច​អ្វី​ទេ ផ្លូវ​នោះ​ឥត​មាន​គ្រោះ​ថ្នាក់​អ្វី​ទេ ខ្ញុំ​បាទ​មាន​ការ​សំខាន់​មួយ​ខាន​ទៅ​ពុំ​បាន ទុក​ជា​ម្នាក់​ឯង ខ្ញុំ​បាទ​ក៏​តោង​តែ​ទៅ​ឥឡូវ​នេះ​ដែរ ។ ឯ​ម្ដាយ​កាល​បាន​ឃើញ​សេចក្ដី​តាំង​ចិត្ត​ដាច់​ស្រេច​ដូច្នោះ ទើប​នាង​ទៅ​ដង​យក​មេ​បង្កង​មួយ អំពី​អណ្ដូង​ជិត​ខាង​លំ​នៅ ហើយ​និយាយ​ទៅ​នឹង​កូន​ថា "កូន ប្រសិន​បើ​ត្រូវ​ទៅ​ខាន​ពុំ​បាន​ទេ ​ចូរ​ឯង​យក​មេ​បង្កង​នេះ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ជា​មួយ​ផង​ចុះ ។ ឯ​ព្រាហ្មណ៍​បាន​ទទួល​យក​ដោយ​សេចក្ដី​គោរព យក​ដៃ​ទាំង​ពីរ​ទ្រ​ហើយ​ដាក់​បង្កង​ក្នុង​កន្ទោង​កប៌ូរ ហើយ​ដាក់​ទៅ​ក្នុង​ថង់​ប្រាក់ ១ ជាន់​ទៀត ហើយ​ចេញ​ដើរ​ទៅ​ដោយ​ប្រញាប់ ។ ប៉ុន្តែ​កាល​ដែល​ព្រាហ្មណ៍​កំពុង​ដើរ​ទៅ​នោះ ត្រូវ​កំដៅ​ថ្ងៃ​ជា​ខ្លាំង​ក៏​ចូល​ទៅ​ជ្រក​ក្រោម​ដើម​ឈើ ១ ដើម ដែល​នៅ​ក្បែរ​ផ្លូវ​ហើយ​ដេក​លក់​ទៅ​ដោយ​សេចក្ដី​ក្សេម​ក្សាន្ត ។ ខណៈ​នុ៎ះ មាន​ពស់​ខ្មៅ ១ ចេញ​មក​ពី​ប្រហោង​ដើម​ឈើ ហើយ​វាវារ​ទៅ​លើ​ខ្លួន​ព្រាហ្មណ៍​នោះ តែ​ពស់​ធុំ​ក្លិន​កប៌ូរ​ទើប​វា​ចេញ​ពី​ខ្លួន​ព្រាហ្មណ៍​ហើយ​ហែក​ថង់​ប្រាក់​នោះ​ចេញ ទើប​ខាំ​ស៊ី​កន្ទោង​កប៌ូរ​ដែល​នៅ​ខាង​ក្នុង​ថង់ ដោយ​ចិត្ត​ល្មោភ​នឹង​ឃ្លាន​ជា​ខ្លាំង ។ ឯ​មេ​បង្កង​ក៏​ត្រូវ​ពស់​នោះ​ស៊ី​ដែរ តែ​ពស់​លេប​ចូល​ទៅ​ក្នុង​បំពង់ក​ស្លាក់​ហើយ​ពស់​នោះ​ស្លាប់​ទៅ ។ លុះ​ដល់​ព្រាហ្មណ៍​ក្រោក​ពី​ដេក​ឡើង​ក្រឡេក​មើល​ទៅ​ខាង​ៗ ខ្លួន ក៏​ឃើញ​ពស់​ខ្មៅ​មួយ​ស្លាប់​នៅ​ក្បែរ​ខ្លួន ហើយ​នៅ​ក្បែរ​ពស់​នោះ​ឃើញ​មេបង្កង ។ កាល​ព្រាហ្មណ៍​បាន​ឃើញ​ហេតុ​ដូច្នោះ​ហើយ​ក៏​គិត​ថាៈ ឱ ! មែន​ហើយ ម្ដាយ​អញ​បាន​និយាយ​នឹង​អញ​ថា (ទៅ​ទី​ណា) ត្រូវ​តែ​មាន​គូកន​ទៅ​ជា​មួយ​ផង មិន​ត្រូវ​ចេញ​ដំណើរ​ទៅ​តែ​ម្នាក់​ឯង​ឡើយ ។ ដោយ​ហេតុ​អញ​ប្រតិបត្តិ​តាម​ដម្បូន្មាន របស់​ម្ដាយ​ដោយ​សេចក្ដី​ជឿ​យ៉ាង​ពិត​ប្រាកដ ទើប​អញ​បាន​រស់​រួច​ពី​សេចក្ដី​ស្លាប់​ពី​ពស់​ចឹក ដោយ​មេបង្កង​ជួយ​សង្រ្គោះ​អញ ។ មួយ​វិញ​ទៀត គេ​បាន​ពោល​ដូច្នេះ​ថាៈ

សូម្បី​តែ​គូកន​ដើរ​ផ្លូវ​ដ៏​មាន​កំឡាំង​ទន់​ខ្សោយ​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ក៏​ជា​ហេតុ​នាំ​ឲ្យ​កើត​សុខ​ដែរ មើល​ចុះ អ្នក​ដំណើរ​ម្នាក់​បាន​ផុត​ពី​ត្រូវ​ពស់​ចឹ​ក​ស្លាប់ ដោយ​សារ​គូកន​ដែល​ដើរ​ផ្លូវ​ទៅ​ជា​មួយ​នឹង​ខ្លួន ។
គម្ពីរបញ្ចតន្ត្រ: អំពី​អណ្ដើក​នឹង​ហង្ស​ពីរ

អំពី​អណ្ដើក​នឹង​ហង្ស​ពីរ

(រឿង​នេះ​មាន​សេចក្ដី​ស្រប​គ្នា​ក្នុង​ជាតក នឹង​អវទាន)

នៅ​ក្នុង​ស្រះ ១ នោះ មាន​អណ្ដើក ១ ឈ្មោះ​កម្ពុគ្រីវៈ2ហើយ​អណ្ដើក​នេះ មាន​សំឡាញ់​ពីរ​ជា​សត្វ​ហង្ស​ឈ្មោះ​សង្កត 3 ១ ឈ្មោះ វិកត4 ១ សត្វ​ទាំង​ពីរ​នេះ ក៏​មាន​ចិត្ត​ស្រឡាញ់​អណ្ដើក​ដោយ​ស្មោះ​ត្រង់ ហើយ​តែង​នាំ​គ្នា​ទៅ​កាន់​មាត់​ស្រះ​នោះ​ជានិច្ច ហើយ​បាន​ដំណាល​រឿង​រ៉ាវ​ឲ្យ​អណ្ដើក​ស្ដាប់​សព្វ​គ្រប់ អំពី​រឿង​ទេវឫសី 5 ព្រហ្មឫសី 6នឹង​រាជឫសី7 ដរាប​ដល់​ព្រះ​អាទិត្យ​អស្ដង្គត​ទៅ ទើប​នាំ​គ្នា​ទៅ​សំបុក​របស់​ខ្លួន​វិញ ។ លុះ​ក្នុង​សម័យ​ត​មក ទី​នោះ​ក៏​រាំង​ឥត​ទឹក​ភ្លៀង ស្រះ​នោះ​ក៏​កាន់​តែ​ស្ងួត​បន្តិច​ម្ដង ៗ ។ សត្វ​ទាំង ៣ ក៏​កើត​ទុក​ដោយ​គ្រោះ​ថ្នាក់​នេះ ទើប​ហង្ស​ទាំង​ពីរ​និយាយ​គ្នា​ថា "ឱ ! សំឡាញ់​ស្មើ​ចិត្ត​អើយ​ឥឡូវ​នេះ​ស្រះ​នេះ​មាន​តែ​ភក់, ចុះ​សំឡាញ់​គិត​គូរ​ដូច​ម្ដេច ? យើង​ព្រួយ​ចិត្ត​ណាស់ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ" ។ កាល​កម្ពុគ្រីវៈ បាន​ឮ​ដូច្នោះ​ហើយ ទើប​និយាយ​ឡើង​ថា "អើ ! សំឡាញ់ ប្រសិន​បើ​គ្មាន​ទឹក, ចំណែក​ខ្លួន​ខ្ញុំ​មិន​មាន​ផ្លូវ​រស់​ត​ទៅ​ទៀត​ទេ ដូច្នេះ​ត្រូវ​យើង​គិត​គូរ​រក​ឧបាយ​ដោះ​ខ្លួន ដ្បិត​គេ​តែង​ពោល​ទុក​ថាៈ

“ញាតិ​សាច់​ក្ដី មិត្រ​ក្ដី ក្នុង​ពេល​ដែល​មាន​គ្រោះ​ថ្នាក់​មក​ដល់​អ្នក​សប្បុរស តែង​ខំ​ប្រឹង​ខ្វល់​ខ្វាយ​ជួយ​ដោយ​ម៉ឺង​ម៉ាត់" វាចា​នេះ​ហើយ​ដែល​មនុស្ស​លោក​បាន​ពោល​ទុក​មក ដូច្នេះ​ចូល​សំឡាញ់​យក​វត្ថុ​អ្វី​មួយ​ជា​ខ្សែ​យ៉ាង​រឹង ឬ​កំណាត់​ឈើ ១ តូច​ជា​ដើម ហើយ​ត្រូវ​នាំង​យើង​ទៅ​រក​ស្រះ​ណា​មួយ​ដែល​មាន​ទឹក​ច្រើន ។

ឯ​យើង​នឹង​ខាំ​ត្រង់​កណ្ដាល​ឈើ​នោះ​នឹង​ធ្មេញ​យើង សំឡាញ់​ទាំង​ពីរ​ពាំ​ចុង​កំណាត់​ឈើ​ម្ខាង​ម្នាក់ ហើយ​នាំ​យើង​ទៅ​កាន់​ស្រះ​នោះ ។ ទើប​ហង្ស​ឆ្លើយ​ឡើង​ថា "ឱ ! សំឡាញ់​ស្មើ​ចិត្ត​អើយ ! យើង​នឹង​ធ្វើ​ដូច្នោះ​ក៏​បាន ប៉ុន្តែ​សំឡាញ់​ឯង​សន្យា​ថា កុំ​និយាយ​អ្វី​ឲ្យ​សោះ​ទើប​បាន តែ​ហា​មាត់​និយាយ​ហើយ មុខ​ជា​សំឡាញ់​របូត​ជ្រុះ​ពី​បង្គង​ឈើ​មិន​ខាន ហលើយ​សំឡាញ់​នឹង​ខ្ជេច​ខ្ទាំ​ជា​មិន​ខាន អណ្ដើក​និយាយ​ឡើង​ថា ពិត​ដូច​សំឡាញ់​ទាំង​ពិរ​ពោល​មែន បើ​ដូច្នេះ ខ្ញុំ​សុំ​ធ្វើ​ខ​សន្យា​ថា​នឹង​នៅ​ស្ងៀម​តាំង​ពី​ឥឡូវ​នេះ​ទៅ ដរាប​ដល់​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​តាម​អាកាស ទាល់​តែ​ខ្ញុំ​បាន​ដល់​ទៅ​ស្រះ​នោះ ។

កាល​ព្រម​ព្រៀង​គ្នា​ធ្វើ​ដូច្នេះ​ហើយ ទើប​កម្ពុគ្រីវៈ ក្នុង​ពេល​ដែល​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​តាម​អាកាស​នោះ បាន​សង្កេត​ឃើញ​ភូមិ​មួយ​នៅ​ពី​ខាង​ក្រោម ។ ពួក​អ្នក​ស្រុក​នៅ​ភូមិ​នោះ បាន​ឃើញ​ដំណើរ​សត្វ​ទាំង ៣ ដូច្នោះ ក៏​និយាយ​ឆោ​ឡោ​ឡើង​ដោយ​សេចក្ដី​អស្ចារ្យៈ ហៈ​ហា ! អ្វី​នុ៎ះ​ហ្ន៎ ! មូល​ដូច​កង់​មាន​សត្វ​បក្សី​ពីរ​ពាំ​នាំ​ហើរ​ទៅ ! ឯ​កម្ពុគ្រីវៈ កាល​បើ​បាន​ឮ​សំដី​រចែក​រចោក​របស់​អ្នក​ស្រុក​ដូច្នោះ ទ្រាំ​អត់​មិន​បាន ក៏​និយាយ​ចេញ​ទៅ​ថា "អើ ! ចុះ​សូរ​រចែក​រចោក​អ្វី​ហ្នឹង" អណ្ដើក​នេះ​គ្រាន់​តែ​ហា​មាត់​និយាយ​មិន​ទាន់​បាន​ពាក់​កណ្ដាល​ម៉ាត់ ក៏​របូត​ខ្លួន​ចុះ​ចាក​បង្គង​នុ៎ះ​មក​បែក​ខ្ទេច​ជា​ចំណែក​ៗ ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ស្រុក​នុ៎ះ​ឯង ។

ហេតុ​ដូច្នេះ​ហើយ ទើប​មាន​ពាក្យ​ទុក​មក​ថាៈ "នៅ​នា​លោកិយ​នេះ អ្នក​ឯ​ណា​មួយ ដែល​មិន​ព្រម​ធ្វើ​តាម​ដមម្បូន្មាន ដែល​មាន​មេត្រី​ចិត្ត​ស្មោះ​ត្រង់​ទេ នឹង​វិនាស​ខ្លួន​មិន​ខាន ដូច​ជា​អណ្ដើក​ខ្លៅ ដែល​ធ្លាក់​ចុះ​ពី​បង្គង​ឈើ​ដូច្នោះ​ដែរ" ។

(នៅ​មាន​និទាន​ដទៃ​ៗ ត​ទៅ​ទៀត)
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បណាមគាថា

បណាមគាថា 
នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ៚

សូមថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ព្រះអង្គជាព្រះអរហន្ត ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​ញេយ្យធម៌​ទាំងពួង​ដោយ​ព្រះអង្គឯង ៚​
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ឧទ្ទេសគាថា

ឧទ្ទេសគាថា 
សីលំ សមាធិ បញ្ញា ច             វិមុត្តិ ច អនុត្តរា

អនុពុទ្ធា ឥមេ ធម្មា                 គោត្តមេន យសស្សិនាA. II, 2; D. II, 123។

" ព្រះគោត្តមដ៏មានយស បានត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយនេះគឺ សីល សមាធិ បញ្ញា និងវិមុត្តិដ៏វិសេស "

នរជនទាំងឡាយណា ដែលប្រាថ្នានឹងរំដោះខ្លួនចេញពីសេចក្តីទុក្ខទាំងពួង, ប្រាថ្នាដើម្បីផ្តាច់នូវឧបាទានទាំងពួង, ប្រាថ្នាដើម្បីមានចិត្តដែលល្អប្រសើរជាងគេ, ប្រាថ្នាដើម្បីកំចាត់នូវជាតិ ជរា និងមរណៈ, ប្រាថ្នាដើម្បីត្រេកអរក្នុងសេចក្តីសុខនិងវិមុត្តិ, ប្រាថ្នាដើម្បីសំរេចបាននូវការរំលត់គឺព្រះនិព្វានដែលពុំទាន់បានសម្រេច ហើយនឹងដឹកនាំអ្នកដែលនៅត្រើយម្ខាងទៀតឲ្យដល់ព្រមដោយបារមីនោះ គប្បីមានជំនាញក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះអភិធម្ម និងព្រះវិន័យ។ នេះគឺជាវិមុត្តិមគ្គ។

ឥឡូវនេះ ចូរអ្នកប្រុងស្តាប់ចុះ អាចក្តីខ្ញុំជ្រើសយកពាក្យ អាចក្តី ដែលជាពាក្យបូរាណមកជំនួស អាត្មាភាព ក្នុងទីនេះ នឹងពណ៌នាអំពីវិមុត្តិមគ្គនោះដូចតទៅ!

បុច្ឆាសម្រាប់ការប្រែតទៅខាងមុខទៀតនេះ​ ពាក្យថា វិ ជាពាក្យកាត់របស់វិសជ្ជនា គឺចម្លើយ ហើយ បុ ជាពាក្យកាត់របស់ បុច្ឆា គឺសំនួរ  អ្វីទៅគឺសីល?

វិសជ្ជនា  សីល ប្រែថាការសំរួម (សំវរៈ) សមាធិ បានដល់ការដែលចិត្តមិនរំជួយ បញ្ញា បានដល់ការដឹងច្បាស់ វិមុត្តិ បានដល់ការរួចផុតពីចំណង អនុត្តរៈ បានដល់ការរួចផុតពីអាសវៈ ពុទ្ធ ប្រែថាការត្រាស់ដឹង និងយល់ដោយបញ្ញា, ធម៌ទាំងឡាយនេះ បានដល់អរិយសច្ចៈដ៏ប្រសើរ៤ប្រការ គោត្តម គឺជាឈ្មោះនៃត្រកូល យសស្សិនោ បានដល់អ្នកមានជោគ។ ដោយគុណនៃសីល សមាធិ បញ្ញា និងវិមុត្តិដ៏វិសេសនេះ ព្រះគោត្តមបានទទួលនូវយសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងគ្មានព្រំដែន។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: វិមុត្តិមគ្គវណ្ណនា

វិមុត្តិមគ្គវណ្ណនា 
បុ   តើវិមុត្តិមគ្គ មានសេចក្តីដូចម្តេចទៅ?

វិ   វិមុត្តិ បានដល់វិមុត្តិ៥យ៉ាងគឺ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយការគាបសង្កត់, តទង្គវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតមួយខណៈៗ, សមុច្ឆេទវិមុត្តិ​ គឺការរួចចាកផុតដោយដាច់ខាត, បដិប្បស្សទ្ធាវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយសេចក្តីស្ងប់, និងនិស្សរណវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយការរលាស់ចោលចេញ។

បុ   អ្វីគឺ​​ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ?

វិ   គឺការគាបសង្កត់នូវតណ្ហាដោយការបានសម្រេចនូវបឋមជ្ឈាន។

បុ   អ្វីគឺ តទង្គវិមុត្តិ?

វិ   គឺការរួចចាកផុតពីទិដ្ឋិដោយការបដិបត្តិនិព្វេធភាគិយសមាធិ។

បុ   អ្វីគឺ​ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ?

វិ   គឺការបំផ្លាញសំយោជន៍បានដោយការបដិបត្តិលោកុត្តរមគ្គ។

បុ   អ្វីគឺ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ?

វិ   (គប្បីយល់ថា) ដូចជាសេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលដែលបានទទួលនូវផលនៃការបដិបត្តិ។

បុ   អ្វីគឺ និស្សរណវិមុត្តិ?

វិ   គឺការរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នូវអត្តភាព (អនុបាទិសេសនិព្វាន)។

វិមុត្តិមគ្គនេះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការរួចចាកផុត។ ផ្លូវបដិបត្តិដ៏វិសេសនេះហៅថា វិមុត្តិមគ្គ ដែលប្រកបដោយ សីល សមាធិ និងបញ្ញា។

ឥលូវនេះ អាចក្តី នឹងអធិប្បាយអំពីវិមុត្តិមគ្គនេះដូចតទៅៈ

បុ   តើិវិមុត្តិមគ្គបង្រៀនដើម្បីអ្វី?

វិ   មានបុគ្គលម្នាក់ល្អ។ បុគ្គលនោះដូចជាមនុស្សខ្វាក់ម្នាក់ដែលធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយដោយមិនមានអ្នកនាំផ្លូវ។ ថ្វីត្បិតតែបុគ្គលនោះមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការរួចចាកផុតមែន តែបុគ្គលនោះមិនព្រមស្តាប់ការបង្រៀនអំពីវិមុត្តិធម៌ឡើយ ពីព្រោះបុគ្គលនោះមិនព្រមទទួលស្គាល់ថាមានវិមុត្តិធម៌ និងព្រោះបុគ្គលនោះទទួលស្គាល់វិមុត្តិធម៌ក្នុងផ្លូវដែលខុស។ ដោយហេតុថាបុគ្គលនោះវិលវល់ចុះឡើងតែក្នុងសេចក្តីទុក្ខ បុគ្គលនោះមិនអាចបាននូវវិមុត្តិធម៌ឡើយ។ ថ្វីត្បិតតែបុគ្គលនោះចង់បាននូវវិមុត្តិក្តី ក៏បុគ្គលនោះមិនមាននូវឧបាយឡើយ។ ដើម្បីបាននូវវិមុត្តិ ឧបាយ ជាធម៌មានសារៈសំខាន់ណាស់។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងថា៖ "សត្វទាំងឡាយដែលគ្របដណ្តប់ដោយធូលីគឺកិលេសតិចតួចក៏មាន។ សត្វទាំងនោះនឹងប្រាសចាកនូវសន្តិ បើមិនបានស្តាប់នូវព្រះធម៌ទេ"S. I, 105-106: សន្តិ សត្តា អប្បរជក្ខជាតិកា អស្សវណតា ធម្មស្ស បរិយាហន្តិ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសម្តែងទៀតថា៖ "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មានធម៌ពីរប្រការដែលនឹងនាំឲ្យកើតនូវសម្មាទិដ្ឋិ។ អ្វីទៅគឺធម៌ទាំងពីរនោ? បរតោឃោសៈ គឺការបានស្តាប់ បានឮ អំពីអ្នកដទៃមួយ និង យោនិសោមនសិការៈ គឺការគិតដោយឧបាយនៃប្រាជ្ញាមួយ"A. I, 87: ទ្វេមេ ភិក្ខវេ បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយាឧប្បាទាយ កតមេ ទ្វេ? បរតោ ច​ ឃោសោ យោនិសោ ច មនសិការោ។ អាស្រ័យហេតុដូច្នេះហើយ ទើបបានជាអាចក្តីប្រៀនប្រដៅអំពីវិមុត្តិធម៌នេះ។

អាចក្តីសំដែងពីការរួចចាកផុតដល់ជនទាំងឡាយណាដែលមិនទទួលស្គាល់វិមុត្តិ ដើម្បីបណ្តុះឲ្យគេបានទទួលនូវអារម្មណ៍នៃការមិនជាប់ជំពាក់ ឧបមាបីដូចជាអ្នកធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយដែលបានអ្នកនាំផ្លូវដ៏ល្អដូច្នោះដែរ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: អានិសង្ឃនៃការទទួលយកវិមុត្តមគ្គ

អានិសង្ឃនៃការទទួលយកវិមុត្តមគ្គ 
បើបុគ្គលព្រមទទួលយក់វិមុត្តិមគ្គនេះហើយ បុគ្គលនោះត្រូវបំពេញនូវខន្ធ(ក្រុម)ទាំងបីឲ្យកើតឡើង។ អ្វី ទៅគឺខន្ធទាំងបីនោះ? គឺ សីលខន្ធមួយ សមាធិខន្ធមួយ និង បញ្ញាខន្ធមួយ។

           អ្វីទៅគឺសីលខន្ធ? បានដល់សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្ត: និងសម្មាឤជីវ: ឬបានដល់កងនៃសីលផ្សេងៗ។

           អ្វីទៅគឺសមាធិខន្ធ? បានដល់សម្មាវាយាម: សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ ឬបានដល់កងនៃសមាធិផ្សេងៗ។

           អ្វីទៅគឺបញ្ញាខន្ធ? បានដល់សម្មាទិដ្ឋិ និងសម្មាសង្កប្ប: ឬបានដល់កងនៃបញ្ញាផ្សេងៗ។

           ខន្ធទាំងបីនេះ រមែងបរិបូណ៌យ៉ាងនេះឯង ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ត្រៃសិក្ខា

ត្រៃសិក្ខា 
បុគ្គលដែលព្រមទទួលយកវិមុត្តិមគ្គ គប្បីមានជំនាញក្នុងសិក្ខាទាំងបីគឺ អធិសីលសិក្ខាមួយ អធិចិត្ត សិក្ខាមួយ និងអធិបញ្ញាសិក្ខាមួយ។

           លោកពោលថា សីលគឺអធិសីលសិក្ខា, សមាធិគឺអធិសមាធិសិក្ខា, បញ្ញាគឺអធិបញ្ញាសិក្ខា។

           លោកពោលទៀតថា មានសីលដែលជាសីលសិក្ខា និងសីលដែលជាអធិសីលសិក្ខា។ មានសមាធិ ដែលជា សមាធិសិក្ខា និងសមាធិដែលជាអធិសមាធិសិក្ខា។ មានបញ្ញាដែលជាបញ្ញាសិក្ខា និងបញ្ញាដែលជាអធិ បញ្ញាសិក្ខា។

បុ          អ្វីទៅគឺសីលសិក្ខា?

វិ          សីលសំរាប់មនុស្សធម្មតាទូទៅ ហៅថាសីលសិក្ខា។ សីលដែលជាចំណែកនៃសមាធិសិក្ខា ហៅថា អធិសីលសិក្ខា។ និព្វេធភាគិយសីល(សីលជ្រែកកិលេស) ហៅថាអធិសីលសិក្ខា។ ម៉្យាងទៀត សីល សំរាប់បុថុជ្ជនហៅថាសីលសិក្ខា និងសីលសំរាប់ព្រះអរិយបុគ្គល ហៅថាអធិសីលសិក្ខា។

បុ          អ្វីទៅគឺ សមាធិសិក្ខា?

វិ           គឺ កាមាវចរសមាធិ បានដល់សមាធិដែលត្រាច់ចរទៅក្នុងកាម។

បុ          អ្វីទៅគឺ អធិសមាធិសិក្ខា?

វិ          គឺរូបាវចរសមាធិ និងអរូបាវចរសមាធិ បានដល់សមាធិដែលត្រាច់ចរទៅក្នុងរូបាវចរភព និងអរូបា វចរភព។ នេះហៅថាអធិសមាធិសិក្ខា។ ម៉្យាងទៀត សមាធិសំរាប់មនុស្សធម្មតា ហៅថាសមាធិសិក្ខា។ និព្វេធភាគិយសមាធិ និងមគ្គសមាធិ ហៅថាអធិសមាធិសិក្ខា។

បុ          អ្វីទៅគឺ បញ្ញាសិក្ខា?

វិ          លោកិយបញ្ញា ហៅថាបញ្ញាសិក្ខា។  ញាណក្នុងអរិយសច្ច:ទាំង៤, ពោធិបក្ខិយធម៌ញាណ, និង មគ្គញាណ ទាំងអស់នេះហៅថាអធិបញ្ញាសំរាប់ព្រះអរិយបុគ្គល។

           ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់សម្តែងអធិសីលសិក្ខាដល់ជនដែលមានកំរិត(បញ្ញា)ទាប អធិចិត្តសិក្ខាដល់ជន ដែលមានកំរិតមធ្យម និងអធិបញ្ញាសិក្ខាដល់ជនដែលមានកំរិតខ្ពស់។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: អត្ថន័យរបស់សិក្ខា

អត្ថន័យរបស់សិក្ខា 
បុ          អ្វីទៅដែលហៅថា សិក្ខា?

វិ          គឺការហ្វឹកហាត់អប់រំក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលគួរហ្វឹកហាត់, ការហ្វឹកហាត់អប់រំក្នុងធម៌ដ៏ខ្ពស់, និងការហ្វឹក ហាត់អប់រំដើម្បីក្លាយជាព្រះអសេក្ខ:(អ្នកមិនបាច់សិក្សាទៀត)។ ដូច្នេះ ការបានទទួលនូវការហ្វឹកហាត់ អប់រំ ក្នុងសិក្ខាទាំង៣នេះ ហៅថាការទទួលយកនូវវិមុត្ដិមគ្គ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ការបណ្តេញកិលេស

ការបណ្តេញកិលេស 
ព្រោះឤស្រ័យសិក្ខាទាំង៣ប្រភេទ បុគ្គលឤចនឹងទទួលបាននូវភាពបរិសុទ្ធ(៣ប្រការ)គឺ:  សីលវិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ និង ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។ ដូច្នេះ សីលចាត់ជាសីលវិសុទ្ធិ សមាធិចាត់ជាចិត្ដវិសុទ្ធិ និង បញ្ញាចាត់ជាទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។

           សីល ជំរះការសៅហ្មងដែលបណ្តាលឡើងដោយការប្រព្រឹត្ដិល្មើសសិក្ខាបទ។ នេះហៅថាសីលវិសុទ្ធិ។ សមាធិ ជំរះការសៅហ្មងដែលតោងរួបរឹតចិត្ដ។ នេះហៅថាចិត្តវិសុទ្ធិ។  បញ្ញា ជំរះការសៅហ្មងដែលកើតពីអវិជ្ផា។ នេះហៅថាទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។ ម៉្យាងទៀត សីលកំចាត់នូវវិតិក្កមកិលេស។ សមាធិកំចាត់នូវបរិយុដ្ឋានកិលេស។ បញ្ញា កំចាត់នូវអនុសយកិលេស[i] ។ ដោយឤស្រ័យវិសុទ្ធិទាំង៣នេះ ឈ្មោះថាបុគ្គលទទួលស្គាល់វិមុត្ដិមគ្គ។
[i] Cp. Vis. Mag. 5, 6: តថា សីលេន កិលេសានំ វិតិក្កមបដិបក្ខោ បកាសិតោ ហោតិ សមាធិនា បរិយុដ្ឋានបដិបក្ខោ បញ្ញាយ អនុសយបដិបក្ខោ។ សីលេន ច ទុច្ចរិតសំកិលេសវិសោធនំ បកាសិតំ ហោតិ សមាធិនា តណ្ហាសំកិលេសវិសោធនំ បញ្ញាយ ទិដ្ឋិសំកិលេសវិសោធនំ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: លំអ៣

លំអ៣ 
ម៉្យាងទៀត បុគ្គលទទួលស្គាល់វិមុត្ដិមគ្គ ព្រោះហេតុនៃលំអ(កល្យាណ) ៣យ៉ាងគឺ ឤទិកល្យាណ: (លំអខាងដើម) មជ្ឈេកល្យាណ:(លំអខាងកណ្ដាល) និងបរិយោសានកល្យាណ:(លំអខាងចុង)។ សីលគឺជា លំអខាងដើម សមាធិគឺជាលំអខាងកណ្តាល បញ្ញាគឺជាលំអខាងចុងបញ្ចប់។

           ព្រោះហេតុអ្វីទើបសីលចាត់ជាលំអខាងដើម? មានបុរសម្នាក់ដែលមានសេចក្ដីព្យាយាម(រក្សាសីល) បុរស នោះរមែងមិនមានវិប្បដិសារីទេ។ ពីព្រោះមិនមានវិប្បដិសារី បុរសនោះក៏កើតនូវប្រាមោទ្យ; ព្រោះមានប្រាមោទ្យ បុរសនោះក៏កើតនូវបីតិ; ព្រោះមានបីតិ បុរសនោះក៏កើតនូវកាយបស្សទ្ធិ; ព្រោះមានកាយបស្សទ្ធិ បុរសនោះក៏ មានសេចក្តីសុខ; ព្រោះមានសេចក្តីសុខ ចិត្តរបស់បុរសនោះក៏ស្រាលសប្បាយ។ នេះហៅថាលំអខាងដើម។

           សមាធិគឺជាលំអខាងកណ្តាល។ ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ ទើបបុគ្គលនោះយល់នូវធម៌ទាំងឡាយតាម សភាពពិតរបស់ធម៌នោះ។ នេះហៅថា លំអខាងកណ្តាល។

           បញ្ញាជាលំអខាងចុង។ ពោលគឺ នៅពេលដែលបុគ្គលបានឃើញធម៌ទាំងឡាយតាមសភាពពិតរបស់ ធម៌នោះៗហើយ បុគ្គលនោះក៏កើតសេចក្តីនឿយណាយ។ ព្រោះសេចក្តីនឿយណាយ បុគ្គលនោះក៏បន្ទោរបង់នូវ តណ្ហា; ព្រោះបន្ទោរបង់នូវតណ្ហា បុគ្គលនោះក៏បានរួចផុត; ព្រោះបានរួចផុត បុគ្គលនោះក៏បាននូវវិមុត្តិញ្ញាណ ទស្សន: គឺដឹងនូវធម្មជាតិនៃការរួចផុតពីទុក្ខរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនេះ បុគ្គលនោះក៏បានសម្រេចវិមុត្ដិមគ្គដោយ លំអទាំង៣ប្រការ[i] ។
[i] Cp. A. V, 2: ឥតិ ខោ ឤនន្ទ កុសុលានិ សីលានិ អវិប្បដិសារត្ថានិ អវិប្បដិសារានិសំសានិ អវិប្បដិសារោ បាមុជ្ផត្ថោ បាមុជ្ផានិសំសោ បាមុជ្ផំ បិតត្ថំ បិតានិសំសំ បីតិ បស្សទ្ធត្ថា បស្សទ្ធានិសំសា បស្សទ្ធិ សុខត្ថា សុខានិសំសា សុខំ សមាធត្ថំ សមាធានិសំសំ សមាធិ យថាភូតញាណទស្សនត្ថោ យថាភូតញាណទស្សនានិសំសោ យថាភូតញាណទស្សនំ និព្វិទាវិរាគត្ថំ និព្វិទវិរាគានិសំសំ និព្វិទវិរាគោ វិមុត្តិញាណទស្សនត្ថោ វិមុត្តិញាណទស្សនានិសំសោ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: សេចក្តីសុខ៣ប្រការ

សេចក្តីសុខ៣ប្រការ 
           ក្រោយពីបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ បុគ្គលរមែងទទួលបាននូវសេចក្តីសុខ៣យ៉ាងគឺ សេចក្តីសុខ ដែលកើតពីការមិនមានវិប្បដិសារី, សេចក្តីសុខដែលកើតពីសេចក្ដីស្ងប់, និងសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ ដឹង។ បុគ្គលទទួលសេចក្តីសុខដែលកើតពីការមិនមានវិប្បដិសារីព្រោះឤស្រ័យសីល, ទទួលសេចក្តីសុខដែល កើតពី សេចក្ដីស្ងប់ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ, និងទទួលសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ដឹងព្រោះឤស្រ័យបញ្ញា។ បុគ្គល រមែងបានទទួលសេចក្តីសុខ៣ប្រការយ៉ាងនេះ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ភាពបរិបូណ៍នៃមជ្ឈិមាបដិបទា

ភាពបរិបូណ៍នៃមជ្ឈិមាបដិបទា 
បន្ទាប់ពីបុគ្គលនោះបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ បុគ្គលនោះរមែងសម្រេចបាននូវភាពបរិបូណ៌នៃ មជ្ឈិមាបដិបទា ដោយបោះបង់ចោលនូវអន្តធម៌ទាំង២យ៉ាងចោលចេញ។ ព្រោះមានសីល បុគ្គលនោះរមែងលះ ចេញនូវកាមសុខល្លិកានុយោគ និងទទួលបាននូវប្រាមោទ្យដែលកើតចេញពីការមិនមានវិប្បដិសារី។ ព្រោះមាន សមាធិ បុគ្គលនោះរមែងលះចេញនូវអត្ដកិលាមថានុយោគ។ ពេលចិត្តមានសេចក្តីស្ងប់ហើយ បីតិនិងសុខ: ក៏ ចំរើនឡើង។  ព្រោះមានបញ្ញា បុគ្គលនោះយល់នូវអរិយសច្ច:៤ និងបានដល់នូវមជ្ឈិមាបដិបទា ព្រមទាំងរីករាយ នឹងរសនៃសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ដឹង។ បុគ្គលនោះកំចាត់ចោលនូវអន្តធម៌ទាំង២យ៉ាងហើយ រមែង បានទទួលនូវភាពបរិបូណ៌នៃមជ្ឈិមាបដិបទាយ៉ាងនេះឯង។

           បន្ទាប់ពីបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ ព្រោះឤស្រ័យសីល បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លងផុតពីអបាយភូមិ។ ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លងផុតនូវកាមាវចរភូមិ។ ព្រោះឤស្រ័យបញ្ញា បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លង ផុត នូវភពទាំងឡាយ។ បើសិនជាបុគ្គលនោះរក្សាសីលឲ្យបរិបូណ៌ ហើយបដិបត្ដិសមាធិនិងបញ្ញាបានតិចតួច បុគ្គលនោះនឹងបានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល[i]  និងសកទាគាមិបុគ្គល[ii]។ បើសិនជាបុគ្គលនោះរក្សាសីល និង សមាធិដោយបរិបូណ៌ តែបដិបត្តិនូវបញ្ញាតែបន្តិចបន្ដួច បុគ្គលនោះនឹងបានសម្រេចជាព្រះអនាគាមិបុគ្គល។ បើសិនជាបុគ្គលនោះបដិបត្តិសីល សមាធិ និងបញ្ញា ដោយពេញបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងបានទទួលនូវអនុត្តរវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលជារបស់ព្រះអរហន្ត[iii] ។

និទានកថា ចប់
[i] Cp. A. IV, 381: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ មត្តសោការី បញ្ញាយ មត្តសោការី ។ សោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សត្តក្ខត្តុបរមោ ហោតិ ។ 

[ii] Cp. Ibid 380: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ ន បរិបូរការី បញ្ញាយ ន បរិបូរការី។ សោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយ រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមិ ហោតិ ។

[iii] Cp. Ibid.: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ បរិបូរការី បញ្ញាយ ន បរិបូរការី។ សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយ....... ឧទ្ធំសោតោ ហោតិ អកនិដ្ឋគាមី ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: '''អត្ថន័យរបស់សីល'''

អត្ថន័យរបស់សីល
បុ          អ្វីទៅគឺសីល?

វិ          គឺ ចេតនាសីល វេរមណីសីល និង អវីតិក្កមសីល។ ចេតនាសីល គឺអ្វី? គឺការតាំងចេតនាថា៖“ឤត្មា អញនឹងមិនធ្វើអំពើឤក្រក់ ព្រោះបើធ្វើអំពើឤក្រក់ ឤត្មាអញនឹងបានទទួលវិបាកជាទុក្ខ”។ វេរមណីសីល គឺអ្វី? គឺការនៅឆ្ងាយពីការធ្វើអំពើឤក្រក់។ អវីតិក្កមសីល គឺអ្វី? (ក្នុងករណីនេះ) គឺអ្នករក្សាសីលមិន ប្រព្រឹត្ដល្មើសទាំងខាងកាយនិងវាចា។

           ម៉្យាងទៀតពាក្យថា  “វេរមណី” បានដល់ការកំចាត់។ កុសលធម៌ទាំងពួងចាត់ទុកជាសីល ដូចដែល បានសម្ដែងទុកក្នុងព្រះអភិធម្មថា៖ “ការបំផ្លាញនូវកាមឆន្ទ:ដោយនេក្ខម្ម:គឺជាសីល”។ សីលនេះ ឤចកំចាត់ចោល នូវបាបធម៌បាន ទើបជាចេតនាសីល សំវរសីល និងវេរមណីសីល។ លះព្យាបាទ ដោយអព្យាបាទ។ លះថីនមិទ្ធ: ដោយឤលោកសញ្ញា។ លះឧទ្ធច្ច:និងកុកុច្ច: ដោយអវិក្ខេប:។ លះវិចិកិច្ឆា ដោយធម្មវវដ្ឋាន។ លះអវិជ្ផា ដោយ ញាណ។ លះអរតិ ដោយបមោទ:។ លះនីវរណ:ទាំង៥ ដោយបឋមជ្ឈាន។ លះវិតក្កវិចារ: ដោយទុតិយជ្ឈាន។ លះបីតិ ដោយតតិយជ្ឈាន។ លះសុខ: ដោយចតុត្ថជ្ឈាន។ លះរូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា និងនានត្ថសញ្ញា ដោយ ឤកាសានញ្ចាយតនសមាបត្ដិ។ លះឤកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ដោយវិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្ដិ។ លះវិញ្ញាណ- ញ្ចាយតនសញ្ញា ដោយឤកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្ដិ។ លះឤកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ដោយនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន សមាបត្ដិ។ លះនិច្ចសញ្ញា ដោយអនិច្ចានុបស្សនា។ លះសុខសញ្ញា ដោយទុក្ខានុបស្សនា។ លះអត្ដសញ្ញា ដោយ អនត្ដានុបស្សនា។ លះសុភសញ្ញា ដោយអសុភានុបស្សនា[i] ។លះនន្ទិ ដោយនិព្វិទានុបស្សនា[ii]។​ លះរាគ: ដោយ រាគានុបស្សនា។ លះសមុទយ: ដោយនិរោធានុបស្សនា។ លះឃនសញ្ញា ដោយខយានុបស្សនា។ លះឤយូហន: ដោយវយានុបស្សនា។ លះធុវសញ្ញា ដោយវិបរណាមានុបស្សនា។ លះនិមិត្ដ ដោយអនិមិត្ដានុបស្សនា។ លះ បណិធិ ដោយអប្បណិហិតានុបស្សនា។ លះអភិនិវេស ដោយសុញ្ញតានុបស្សនា។ លះសារាទានាភិនិវេស ដោយ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា។ លះសម្មោហាភិនិវេស ដោយយថាភូតញ្ញាណទស្សន:។ លះឤលយាភិនិវេស  ដោយ ឤទីនវានុបស្សនា។ លះអប្បដិសង្ខា   ដោយបដិសង្ខានុបស្សនា។ លះសំយោគាភិនិវេស  ដោយវិវដ្ដានុបស្សនា លះកិលេសដែលមានទីតាំងរួមជាមួយទិដ្ឋិ ដោយសោតាបត្ដិមគ្គ។ លះកិលេសដែលគ្រោតគ្រាត ដោយសកទាគា មិមគ្គ។ លះកិលេសដែលល្អិត ដោយអនាគាមិមគ្គ។ លះកិលេសទាំងអស់ ដោយអរហត្ដមគ្គ។ ការលះនីមួយៗ ដែលបានពណ៌នាមកហើយនេះ ហៅថាអវិតិក្កមសីល, ចេតនាសីល, សំវរសីល, និងវេរមណីសីល។ ទាំងអស់ នេះហៅថាសីល។

[i] មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គទេ

[ii] មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គទេ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: '''លក្ខណៈរបស់សីល'''

លក្ខណៈរបស់សីល
អ្វីជាលក្ខណ:របស់សីល? គឺការលះនូវគុណឤក្រក់ ដោយគុណល្អ។         តើអ្វីជាគុណឤក្រក់? គឺការ ល្មើសនូវសីល។ ការល្មើសនូវសីលមាន៣យ៉ាងគឺ ការល្មើសបាដិមោក្ខសំវរសីល, ការល្មើសបច្ចយសន្និសីទ សីល, និង ការល្មើសឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ការល្មើសបាដិមោក្ខសំវរសីល គឺអ្វី? គឺការបាត់សទ្ធាចំពោះព្រះតថា គត ព្រោះអហិរិក:(ការមិនខ្មាសបាប) និងអនោត្ដប្ប:(ការមិនខ្លាចបាប)។ ការល្មើសបច្ចយសន្និសីទសីល គឺអ្វី? គឺនៅពេលដែលបុគ្គលម្នាក់រស់នៅដោយគិតតែពីការទំនុកបំរុងរាងកាយរបស់ខ្លួននោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាបាត់ បង់នូវសន្ដោស(ការពេញចិត្ដចំពោះវត្ថុតាមមានតាមបាន)។         ការល្មើសឥន្ទ្រីយួសំវរសីល គឺអ្វី? គឺការបាត់បង់ នូវយោនិសោមនសិការ: ដោយការមិនសំរួមក្នុងឥន្ទ្រីយ៍ទាំង៦។

           ការល្មើសនូវសីលទាំង៣យ៉ាងនេះ ធ្វើឲ្យកើតនូវគុណឤក្រក់។ នេះហៅថាលក្ខណ:របស់សីល។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: '''រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋានរបស់សីល'''

រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋានរបស់សីល
អ្វីគឺជារស(កិច្ច) ជាបច្ចុបដ្ឋាន(ឤការ:ប្រាកដ) និងជាបទដ្ឋាន(ហេតុជិត) របស់សីល? បីតិជារសរបស់ សីល។ អវិប្បដិសារ:(ការមិនក្ដៅក្រហាយក្នុងចិត្ដ) ជាបច្ចុប្បដ្ឋានរបស់សីល។ កុសលកម្មតាមទ្វារទាំង៣ ជា បទដ្ឋានរបស់សីល។ ម៉្យាងទៀត សោមនស្សជារស អវិប្បដិសារ:ជាបច្ចុប្បដ្ឋាន ហើយការសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ទាំងអស់ គឺជាបទដ្ឋានរបស់សីល។