navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ការផ្សងគោឧសភរាជ

ការផ្សងគោឧសភរាជ
លំដាប់នោះព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជគ្រូសូត្រពាក្យអធិដ្ឋានផ្សងគោ ឧសភរាជ ដែលទឹមច្រត់ព្រះនង្គ័លនោះឲ្យស៊ីផឹកអាហារទាំង៧យ៉ាង ដែលភ្នាក់ងាររៀបដាក់តុប្រាក់ធំៗតាំងទុកនៅទីមុខព្រះពន្លា គឺគ្រាប់ស្រូវមួយតុ គ្រាប់សណ្ដែកមួយតុ គ្រាប់ពោតមួយតុ គ្រាប់ល្ងមួយតុ ស្មៅស្រស់មួយតុ ទឹកមួយតុ ស្រាមួយតុ។
សូត្រចប់ព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជគ្រូយកទឹកមន្តប្រស់ក្បាលព្រះគោ ទាំងពីរហើយមន្ត្រីម្នាក់ ដែលកាន់នង្គ័លស្ដេចមេឃដឹកគោឧសភរាជទាំងពីរទៅឲ្យស៊ី ផឹករបស់ទាំង៧យ៉ាង គឺដឹកទៅជិតរបស់ទាំង៧យ៉ាងស្រេចហើយ តែគោឧសភរាជចូលចិត្តស៊ី ផឹកអ្វី ក៏ស៊ីផឹកទៅ គេមិនបង្ខំឲ្យស៊ី ផឹកចំពោះអាហារណាមួយៗទេ កាលព្រះគោស៊ី ផឹកអ្វីម្យ៉ាង ឬពីរយ៉ាង ព្រហ្មណ៍ក៏ទាយផលប្រផ្នូលទៅខាងមុខតាមនោះ ក៏ឯទំនាយមិនជាការប្រាកដបានទេ គឺថាបើព្រះគោស៊ីអ្វីក៏ទាយថា ក្នុងឆ្នាំនេះរបស់នេះសម្បូរប្លែក តែបើស៊ីស្មៅទាយថា នឹងកើតជំងឺគោ បើផឹកស្រា នឹងកើតមនុស្សពាលចោរលួចចោរប្លន់ជាច្រើន។

លំដាប់នោះស្ដេចមេឃ និងនាងមេហួចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះទេវរូប នៅក្នុងរោងមណ្ឌលទិសខាងកើត(ជាទីតាំងព្រះកច្ជាយនទេវរូប នោះពួកបាគូក៏ចូលផ្លុំស័ង្ខ ព្រះរាជគ្រូយកទឹកមន្តប្រោះព្រំឲ្យអ្នកទាំងពីរ ព្រមទាំងឲ្យសព្វសាធុការពរឲ្យបានប្រកបដោយសេរីសួស្ដី នូវសេចក្ដីសុខ មហាប្រសើររៀងទៅប៉ុណ្ណោះជាការស្រេចព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ហើយ៕
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ឯកសារពិគ្រោះ

ឯកសារពិគ្រោះ
ដកស្រង់ និងកែសម្រួលចេញពី គេហទំព័រសម្រាប់កូនខ្មែរ

Category:ពិធីបុណ្យនៅស្រុកខ្មែរ
Category:វប្បធម៌ខ្មែរ
ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ

ព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ ( ,  ,  ) គឺ  ពិធីបុណ្យរបស់ព្រាហ្មណ៍បួងសួងបូជាព្រះសិវៈ និងព្រះវិស្ណុប្រចាំឆ្នាំនៃព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា ព្រះវេទ។.
ព្រះរាជពិធីបុណ្យទ្វារទសមាស

ព្រះរាជពិធីបុណ្យទ្វារទសមាស(ពិធីបុណ្យដប់ពីរខែ )250px ព្រះរាជពិធីបុណ្យខែដប់ពីរ(ខែធ្នូ) - ព្រះរាជពិធីពិធីបុណ្យអុំទូក។.   សាសនា  ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ ព្រហ្មញ្ញ សាសនា( ហិណ្ឌូសាសនា-ព្រះវេទ )សាសនាខ្មោច(សាសនាស្រុក)សាសនាអ្នកស្រុកចិន ( សាសនាតាវ - សាសនាខុងជឺ )ប្រតិទិន  រាប់តាមប្រតិទិន នៃឆ្នាំចន្ទគតិ ​ ពិធីបុណ្ប្រប្រទេស ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាថៃឡាវមីយ៉ាន់ម៉ាទីតាំងនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ព្រះបរមរាជវាំង  

200x250px|thumb| គំនូរព្រះរាជពិធីត្រីយម្ពវាយ ត្រីបវាយ  វត្តសេនាសនារាមរាផវរវិហារ ខេត្តព្រះនគរស្រីអយុធ្យា.

 ព្រះរាជពិធីបុណ្យទ្វារទសមាស ឬ  ព្រះរាជពិធីបុណ្យដប់ពីរខែ (  ) គឺជាព្រះរាជពិធីបុណ្យដប់ពីរខែនៃព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ - ព្រហ្មញ្ញ សាសនា( ហិណ្ឌូសាសនា-ព្រះវេទ ) - សាសនាខ្មោច(សាសនាស្រុក) និង សាសនាអ្នកស្រុកចិន ( សាសនាតាវ - សាសនាខុងជឺ )ក្នុងព្រះមហាក្សត្របុរាណ.
ព្រះរាជពិធីបុណ្យទ្វារទសមាស: ព្រះនាមព្រះរាជពិធីបុណ្យទ្វារទសមាស

ព្រះនាមព្រះរាជពិធីបុណ្យទ្វារទសមាស
លេខរៀងនាមព្រះរាជពិធី ០១       ០២       ០៣       ០៤       ០៥       ០៦       ០៧       ០៨       ០៩       ១០       ១១       ១២
ព្រះរាជវាំងក្រុងធនបុរី

ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ព្រះបរមរាជវាំងនៃសាលរាជបល្ល័ង្ក
ព្រះរាជវាំងក្រុងធនបុរី ដែលគេស្គាល់ជាភាសាថៃថា ព្រះរាជវាំងដើម (    , អតីតរាជវាំង ) គឺជាអតីតរាជវាំងរបស់ស្តេចតាកស៊ីន ដែលគ្រប់គ្រងនគរសៀម( ថៃ ) នៃនរគធនបុរី បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃអយុធ្យានៅឆ្នាំ១៧៦៧ និងរហូតដល់ការបង្កើតនរគរតនកោសិន្ទ្រ៍ ក្នុងឆ្នាំ១៧៨២ ។ ក្រោយមកវាបានបម្រើការជាលំនៅឋានរបស់សមាជិកជាន់ខ្ពស់មួយចំនួននៃរាជវង្សចក្រី រហូតដល់ឆ្នាំ១៩០០ នៅពេលដែលព្រះរាជវាំងបានក្លាយជាទីតាំងរបស់រាជបណ្ឌិតសភាកងទ័ពជើងទឹកថៃ ។ ឥឡូវនេះ ព្រះរាជវាំងស្ថិតនៅក្នុងមូលដ្ឋាននៃទីបញ្ជាការកងទ័ពជើងទឹកថៃ ក្នុងទីក្រុងបាងកក ហើយត្រូវបានបើកសម្រាប់ការទស្សនាជាក្រុម ដែលរង់ចាំការណាត់ជួបជាមុន។
ព្រះរាជវាំងឌុសិត

ស្តាំ|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃវិមាន ឌូស នៅភាគខាងត្បូងនៃស្រុកឌុសិត ទីក្រុងបាងកក
ព្រះរាជវាំងឌុសិត (    Phra Ratcha Wang Dusit ) ជា​បរិវេណ​នៃព្រះរាជដំណាក់​ក្នុងបាងកក ប្រទេស​ថៃ ។ សាងសង់លើផ្ទៃដីធំមួយភាគខាងជើងនៃ កោះរតនៈកូស៊ីន ចន្លោះឆ្នាំ ១៨៩៧ ដល់ ១៩០១ ដោយព្រះបាទ ចុល្លាង្ករណ៍ (រាមាទី ៥)។ ព្រះរាជវាំងដែលពីដើមហៅថា វាំងសួន ឌុសិត ឬ 'វិមានសួនឌូស៊ីត' (วังสวนดุสิต) ហើយបានក្លាយជាទីប្រថាប់គង់នៅអចិន្ត្រៃយ៍របស់ ព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសថៃ រួមទាំងព្រះបាទ ចុល្លាង្ករណ៍ (រាមាទី ៥) ព្រះបាទ វជិរាវុធ (រាមាទី ៦) ព្រះបាទ ប្រជាធិផុក (រាមាទី ៧), ព្រះបាទ ភូមិពលអតុល្យតេជ (រាមាទី ៩) និង ព្រះបាទ វជិរាលង្ករណ៍ (រាមាទី ១០)។ ព្រះរាជវាំងបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីជាង  និងត្រូវបានគូសនៅចន្លោះសួនច្បារ និងវាលស្មៅជាមួយនឹងលំនៅដ្ឋានរាជវង្សចំនួន 13 ផ្សេងគ្នា។ ព្រះបរមរាជវាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងផ្លូវរាជវិថី នៅភាគខាងជើង ផ្លូវ ស្រីអយុធ្យានៅភាគខាងត្បូង ផ្លូវរាជសីមានៅខាងលិច និងផ្លូវឧទងណៃនៅខាងកើត។
ព្រះរាជវាំងឌុសិត: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ព្រះបាទចុល្លាង្ករណ៍ (​រាមា​ទី​៥​) បាន​រក​ឃើញ ​ព្រះបរមរាជវាំង ​ចង្អៀត​ពេក ហើយ​មិន​មាន​សុខភាព​ល្អ ជា​លទ្ធផល​ទ្រង់​បាន​ចាប់ផ្តើម​សាងសង់​ព្រះបរមរាជវាំង​ថ្មី ដែល​នៅ​ទីបំផុត​បាន​ក្លាយជា​ព្រះបរមរាជវាំងឌុសិត
ស្តាំ|រូបភាពតូច| វិមាន​វិមាន​មាស សាងសង់​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩០០ សង់​ពី​ឈើ​ទាំង​ស្រុង។ វាត្រូវបានសាងសង់នៅកោះស៊ីឆាង ខេត្តជលបុរី ប៉ុន្តែត្រូវបានរុះរើតាមបញ្ជារបស់ស្តេច ហើយបានសាងសង់ឡើងវិញនៅព្រះរាជវាំងឌុសិតក្នុងឆ្នាំ 1901 ។
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1782 និងការបង្កើត ទីក្រុងបាងកក ជារាជធានីនៃ ព្រះរាជាណាចក្រសៀម ព្រះមហាក្សត្រនៃ រាជវង្សចក្រី បានគង់នៅ ព្រះបរមរាជវាំង ក្បែរ ទន្លេចៅប្រាយ៉ា ។ ព្រះរាជវាំងបានក្លាយជាចំណុចស្នូលនៃទីក្រុង ក៏ដូចជាកន្លែងអង្គុយរបស់ រដ្ឋាភិបាល និងជាលំនៅរបស់ស្តេច និងតុលាការរបស់គាត់ (កូនចៅ និងគ្រួសារ ពហុពន្ធភាព របស់គាត់)។ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ជូឡាឡុងកន ព្រះបរមរាជវាំងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ដោយមានការស្ថាបនាឡើងវិញ និងការបន្ថែមទៅលើ តុលាការកណ្តាល (អគាររដ្ឋ) និង តុលាការខាងក្នុង (អគារលំនៅដ្ឋាន) នៃវាំង។ ការផ្លាស់ប្តូរបានស្វែងរកការធ្វើទំនើបកម្មព្រះរាជវាំង ក៏ដូចជាការសម្រុះសម្រួលចំនួនប្រជាជនដែលកំពុងកើនឡើង។ ជាលទ្ធផល ព្រះរាជវាំង ជាពិសេសតុលាការខាងក្នុង មានភាពចង្អៀតខ្លាំង។ ព្រះបរមរាជវាំងក៏ក្តៅខ្លាំងក្នុងកំឡុងខែរដូវក្តៅ ដោយមានខ្យល់អាកាសបិទដោយអគារថ្មីៗដែលប្រមូលផ្តុំយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។ ជំងឺរាតត្បាត ដែលនៅពេលដែលបានចាប់ផ្តើម គឺអាចរីករាលដាលយ៉ាងងាយស្រួលនៅក្នុងបរិវេណដែលមានមនុស្សច្រើន។ ស្តេចដែលចូលចិត្តការដើរយូរដើម្បីលំហាត់ប្រាណ និងកម្សាន្តនោះ ច្រើនតែមានអារម្មណ៍មិនស្រួលខ្លួន បន្ទាប់ពីស្នាក់នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងយូរ។ ជាលទ្ធផលគាត់បានធ្វើដំណើរជាញឹកញាប់ទៅជនបទដើម្បីស្វែងរកការសង្គ្រោះ។
ព្រះរាជវាំងប៉ូតាឡា

ព្រះបរមរាជវាំងប៉ូតាឡា គឺា បន្ទាយហ្សុង ក្នុងទីក្រង ឡាសា ប្រទេសទីបេ ។ វាាាជវាំងរនរដូវរងាររបlaដា amឡាមas ពីឆ្ន១៦៤៩ា9 ដល់ឆ្ន១៩៥៩ 9 បានក្លាយជាសារមន្ទីរតាំងពីពេលនោះមក ហើយបានចូលា បេតិកភណ្ឌពិភពលក តាំងពីឆ្ន១៩៩៤94។

រាជវាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាមភ្នំ​ប៉ូតាឡាកា ជា​កន្លែង​ទេវកថា​របស់​ព្រះពោធិសត្វអវលោកិតេស្វារ ។ Stein, R. A. Tibetan Civilization (1962). Translated into English with minor revisions by the author. 1st English edition by Faber & Faber, London (1972). Reprint: Stanford University Press (1972), p. 84 សម្តេចសង្ឃដាឡៃឡាម៉ាទី៥ បានចាប់ផ្តើមសាងសង់នៅឆ្នាំ១៦៤៥  Laird, Thomas. (2006). The Story of Tibet: Conversations with the Dalai Lama, pp. 175. Grove Press, New York. . បន្ទាប់ពីទីប្រឹក្សាខាងវិញ្ញាណរបស់គាត់ម្នាក់ឈ្មោះខុនជុគ ចុបហេល (បានស្លាប់នៅឆ្នាំ១៦៤៦) បានចង្អុលបង្ហាញថា ទីតាំងនេះគឺល្អសម្រាប់ជាកន្លែងអង្គុយរបស់រដ្ឋាភិបាល ដែលមានទីតាំងនៅចន្លោះ វត្តដ្រេពូង និងសេរ៉ា និងទីក្រុងចាស់នៃឡាសា ។ Karmay, Samten C. (2005). "The Great Fifth", p. 1. Downloaded as a pdf file on 16 December 2007 from:  វាអាចត្រួតលើអដ្ឋិធាតុនៃបន្ទាយមុនគេហៅថា រាជវាំងពណ៌ស ឬ រាជវាំងពណ៌ក្រហម នៅលើទីតាំងនោះ W. D. Shakabpa, One hundred thousand moons, translated with an introduction by Derek F. Maher, Vol.1, BRILL, 2010 p. 48 សាងសង់ដោយ សុងសិន ហ្គាំពូ ក្នុងឆ្នាំ៦៣៧។ Michael Dillon, China : a cultural and historical dictionary, Routledge, 1998, p. 184.

អគារ​នេះ​មាន​ប្រវែង  ខាងកើត-ខាងលិច និង  ខាងជើង-ខាងត្បូង ដែលមានជញ្ជាំងថ្មចំណោតជាមធ្យម  ក្រាស់ និង  ក្រាស់នៅមូលដ្ឋានហើយចាក់ទង់ដែងទៅក្នុងគ្រឹះ ដើម្បីជួយការពារប្រឆាំងនឹងការរញ្ជួយដី។ Booz, Elisabeth B. (1986). Tibet, pp. 62–63. Passport Books, Hong Kong. អគារដប់បីជាន់ ដែលមានបន្ទប់ជាង១០០០ ទីសក្ការៈបូជាចំនួន១០ ០០០ និងរូបសំណាកប្រហែល២០០ ០០០ បានកើនឡើងដល់  នៅលើកំពូលភ្នំម៉ាពូ រី ដែលជា "ភ្នំក្រហម" កើនឡើងជាង  សរុបនៅពីលើជ្រលងភ្នំ។ Buckley, Michael and Strausss, Robert. Tibet: a travel survival kit, p. 131. Lonely Planet. South Yarra, Vic., Australia. .

ទំនៀមទម្លាប់មានថា ភ្នំសំខាន់ទាំងបីរបស់ ឡាសា តំណាងឱ្យ "អ្នកការពារទីបេបី" ។ ឆុកពូរី ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃប៉ូតាឡា គឺជាភ្នំព្រលឹង (វ៉ាលី ) នៃវ៉ាចរ៉ាប៉ានី,ពុងវ៉ារី ថាម៉ាន់ជូស្រី និងម៉ាពូរី  ភ្នំដែលប៉ូតាឡាឈរតំណាងឱ្យ អវលោកិតេស្វារ ។ Stein, R. A. (1972). Tibetan Civilization, p. 228. Translated by J. E. Stapleton Driver. Stanford University Press, Stanford, California.  (cloth);  (paper).
រូបភាពតូច| ស្ថាបត្យកម្មនៃវិមានប៉ូតាឡា
ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា

ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា  Royal Coat of Arms of Cambodia 250px និមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិ ឆ្នាំ១៩៥៣  30px 30pxម្ចាស់ត្រាបញ្ជារ នរោត្តម សីហមុនី ប្រមុខកំពូល ពន្លឺឆព័ណ្ណរង្សី និង 
ព្រះមកុដរាជ្យអជ្ញាសឹក សញ្ញាអូម ស្រដៀងលេខ ៩ និង 
ព្រះខ័នរាជ្យខែលការពារ គុជសីហ៍ និង រាជសីហ៍ ការជ្រោមជ្រែង បញ្ឈរឆ័ត្ររួតមាស៥ថ្នាក់ ១គូទីតម្កល់ ជើងពានមាស និង និមិត្តសញ្ញា កួរស្លឹកឈ្មោះនៃត្រាបញ្ជារ ព្រះចៅ ក្រុង កម្ពុជាឥស្សរយស និមិត្តសញ្ញា មេដាយ កិត្តិយស

ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា (Preah Reach Songhar Kampuchea) (អង់គ្លេស:
Royal Coat of Arms of Cambodia) គឺជានិមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិនៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (អង់គ្លេស: Royal Seal of Kingdom of Cambodia) ដែលតំណាងឲ្យនិមិត្តសញ្ញាជាតិនៃកម្ពុជា (អង់គ្លេស: Emblem of Cambodia) និងតំណាងឲ្យ រាជានិយមកម្ពុជា 
(អង់គ្លេស: Monarchy of Cambodia) ដែលមានរចនាដើម នៅឆ្នាំ ១៨៦០ តាំងពីរជ្ជកាល ព្រះបាទ នរោត្តម R.Govid (1967) 
 Vacanānukram bāky thmī, Publisher: Paṇṇāgā ʺmūṭaerṇ, Original from the University of Michigan p.493   Hubert de Vries (2012)
Cambodia Royal Arms, Website: Hubert Herald.nl, Access-date: 2013-08-18  ហើយមានឃើញបន្តមកឆ្នាំ ១៩៣៥ ដែលបានយកមកប្រែសម្រួលប្រើប្រាស ក្រោយពេលកម្ពុជាទទួលឯករាជពីប្រទេសបារាំង ឆ្នាំ ១៩៥៣ និងមិនបានប្រើប្រាសនៅពេលដែលកម្ពុជាជួបនិងវិបត្តិសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង ទស្សវតន៍ឆ្នាំ៧០ នោះទេ ។ "ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា" គឺជានិមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិដែលមិនអាចខ្វះបាននៅក្នុងសង្គមពិភពលោកសព្វថ្ងៃវាចាំបាច់ត្រូវកំណត់សម្គាល់ និងកំណត់សម្គាល់ភាពមិនត្រឹមត្រូវនៃអត្តសញ្ញាណអ្វីមួយ មិនចំពោះតែនិមិត្តសញ្ញារបស់យើងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែនិមិត្តសញ្ញាពីប្រទេសនិងទឹកដីដែលនៅឆ្ងាយពីផ្ទះក៏ដូចគ្នា។ និមិត្តសញ្ញាត្រាជាតិផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់អ្នក ដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណនៅក្នុងការប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ នៃកិច្ចការរដ្ឋបាលផ្សេងៗ នៅទូទាំងពិភពលោក ។ កូនសៀវភៅត្រាជាតិ ដែលយើងហៅថា លិខិតឆ្លងដែន ឬ ប៉ាសស្ព័រ (អង់គ្លេស: Passport) ដែលណែនាំពេញលេញសម្រាប់សម្គាល់និមិត្តសញ្ញាជាតិមានលក្ខណៈពិសេសនៃនិមិត្តសញ្ញាអន្តរជាតិនិង ជានិមិត្តសញ្ញាវប្បធម៌ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកដែលបានចងក្រងនៅក្នុងការងារសង្ខេបនិងងាយស្រួលប្រើប្រាសក្នុងការធ្វើដំណើរឆ្លងប្រទេសទៅណាមកណា វារួមបញ្ចូលទាំងរដ្ឋសមាជិក អង្គការសហប្រជាជាតិ ទាំងអស់និងប្រទេសដែលមិនទាន់ទទួលស្គាល់ពេញលេញជាផ្លូវការណ៍ផងដែរ ។  James B. Minahan (2010)  The Complete Guide to National Symbols and Emblems (V.2), Publisher: Santa Barbara, Calif Greenwood Press p.977 ISBN: 0313344981
ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា: សេចក្ដីពន្យល់ពាក្យ ព្រះសង្ហារ

សេចក្ដីពន្យល់ពាក្យ ព្រះសង្ហារ 
ព្រះសង្ហារ (ន.) ត្រាសម្រាប់ស្ដេចសោយរាជ្យ (Royal Seal) ជាត្រាសម្រាប់សំគាល់បាចវចនាប្រទេស ក្រុងជាដើម ឬ ហៅថា ត្រាជាតិ ឬ ត្រាសម្រាប់រាជ្យ ។​
 ឧទាហរណ៍ទី១ ៖ គេបានប្រថាប់ព្រះសង្ហារលើព្រហស្ថលេខារបស់ព្រះមហាក្សត្រ ។
 ឧទាហរណ៍ទី២ ៖ ព្រះរាជាបានឱ្យគេប្រថាប់ព្រះសង្ហារ លើសាលិខិតមួយច្បាប់ ។
ព្រះរាជសម្ភារ: សេចក្តី​ផ្តើម

សេចក្តី​ផ្តើម

ព្រះ​រាជសម្ភារ ជា​រាជកវី​បណ្ឌិត​ពុទ្ធសាសនិក ជា​អ្នកប្រាជ្ញ​អក្សរសាស្ត្រ​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ខ្សែស្រឡាយ​ជា​ស្តេច ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ចេះ​ស្ទាត់​នូវ​ព្រះ​ត្រៃ​បិដក ជំនាញ​ទាំង​គតិ​លោក និង គតិ​ធម៌ ហើយ​បាន​បន្សល់ទុក​​​ស្នាដៃ​ប្រកបដោយ​គតិបណ្ឌិត​សម្រាប់​ជាតិ​ខ្មែរ ។ ជា​អកុសល ព្រះ​ធម្ម​រាជបណ្ឌិត​អង្គ​នេះ​​បាន​​ទទួល​​ការវិនាស​អន្តរាយយ៉ាង​ទារុណ​ក្រោម​អំណាច​នៃ​សេចក្តីស្នេហា ។

​ខ្លែង​ហើរ​ដ្បិត​ខ្យល់	 នាយ​ថ្កើង​ដ្បិត​ពល 	រក្សា​ឱ្យ​សុខ​
​ទ្រព្យ​គង់​ដ្បិត​ស្រី 	ចេះ​សំចៃ​ទុក ​	ផ្ទះ​ធំ​ស្រណុក​
ដ្បិត​ភរិយា​ជា ។​	

​បាត់យស​ដ្បិត​ខ្ជិល​ 	បាត់​ញាតិ​ទាន​សីល ​	ដ្បិត​សេពសុរា​​
ប្រមាថ​បាត់​បុណ្យ​ 	​ខឹង​បាត់​ប្រាជ្ញា ​​	​លេញលេង​ដៀល​ថា​
​ប្រាជ្ញ​ពុំ​ស្មើ​ពុត ​	​បំរើ​លំឧត​​	​ ​ពុំ​ស្មើក្តី​គាប់​​ 
មានគុណ​ពុំ​ស្មើ​​	 អ្នក​មាន​បុណ្យ​ភ័ព្វ​​	​ ​​ស្វែងរក​រៀន​ច្បាប់​​​ 
​ពុំ​ស្មើ​ចិត្តជា ។​​	

សក្តិ​ពុំ​ស្មើ​យស​ 	​អ្នក​មាន​របស់ 	ពុំ​ស្មើ​ស​ក្តា​
សូវ​បង់​ធនធាន ​	​កុំ​ខុស​អាជ្ញា ​	សូវ​មាន​រោគា​
​	​​កុំឲ្យ​​មើលងាយ ។​​	​

បារាំងអប្បលក្ខណ៍  វាចោមបាញ់អ្នក ​ ព្រះរាជសម្ភារ
ពីលើចុងត្នោត ពុំកោត​ចេស្តា  អ្នកយកហត្ថា រារាំងខាំងឃាត់ ។

ទេវតាអើយចង្អៀតចិតអ្វីម្ល៉េះ     ជួបចូលខែនេះចេះតែផ្សារ
រសាប់រសល់ខ្វល់ចិន្តា         ចង្អៀតឱរាគ្នានហៅស្បើយ ។

ធ្វេសធ្វេវិញ្ញាណគិតកនិដ្ឋា      អនិច្ចាវេទនាឱកម្មអើយ
ពុំគួរបើមកដូច្នេះឡើយ     ទេព្តាអើយពុំទ្រង់មេត្តាសោះ ។

ឯមនុស្សលោកិយ​នៅក្នុងដែន   សល់សែនហៅពេញឥតសប្បុរស
រីត្រង់ទេវតាដែលទ្រង់យស     ប្រែចិន្តាអស់ដូចមនុស្សដែរ ។

រឿងនេះព្រះរាជសំភារក្ស័ត្រ    កាលប្រាសព្រាត់អគ្គកនិដ្ឋា
ស្តេចទ្រាំទុក្ខម្នេញពេញឱរ៉ា     ក្តៅផ្សាស្ទើរបង់ព្រះជន្មា ។

អនិច្ចាក្សត្រមកក្រុងក្រៃ        ព្រះទ័យអាល័យពនិតា
អស់ព្រះជន្មទៅទុកវាចា       ឱ្យអគ្គកនិដ្ឋាទតឯក្រោយ ។

វេទនា​គ្រានេះព្រះទ័យក្សត្រ   ព្រួយព្រាត់ឈឺផ្សា​ព្រះទ័យផ្ចង់
ឥតអ្នកណាមួយជួយព្រះអង្គ   ស្តេចបង់​ព្រះជន្មដោយសត្យា ។
​
​នេះ​ជា​ល្បះ​កំណាព្យ​ដកស្រង់​ចេញពី ច្បាប់​ព្រះ​រាជសម្ភារ ដែល​ជា​ស្នា​ព្រះ​ហ​ស្ថ​មួយ​ក្នុងចំណោមស្នា​ព្រះ​ហស្តជា​ច្រើន​របស់​ព្រះអង្គ ដែល​រហូត​មកដល់ពេលនេះ​បាន​ខូចខាត​បាត់បង់​ជាច្រើន ដោយសារ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ឆ្លងកាត់​នូវ​យុ​គៈ និង របត់​ដែល​មិន​អនុគ្រោះ ។
ព្រះរាជសម្ភារ: ស្នា​ព្រះ​ហ​ស្ថ

ស្នា​ព្រះ​ហ​ស្ថ

1. ​លិខិត​ផ្ញើ​ទៅ​ព្រះ​ម៉ែ យួរ​វ​តី
​2. កំណាព្យ សរសើរ​ហេមន្តមាស​
​3.​ កំណាព្យ កន្លង់​មាស​មង្គល​ថ្លៃ​
​4. ​កំណាព្យ ព្រលឹង​មាស​អើយ​
​5. កំណាព្យ កាព្យនិរា​ស្ត្រ​
​6. ច្បាប់​ព្រះ​រាជសម្ភារ ឬ ច្បាប់​រាជនេតិ​
​7. ច្បាប់​ហៃ​សាធុ​ជន ឬ ច្បាប់​ត្រីនេត្រ​
​8. កំណាព្យ ចារ​ឰដ៏​ចុង​ត្នោត មុន​ពេល​ទ្រង់​ចូល​ទីវង្គត​

​ទាំងនេះ​ជា​ស្នា​ព្រះ​ហ​ស្ត​ដែល​កវី​រាជបណ្ឌិត​ពុទ្ធសា​ស​និក យើង​បាន​និពន្ធ​ឡើង​ក្នុង​កាលដែល​ទ្រង់​គង់​នៅ​ជា​បព្វជិត​ខ្លះ, ពេល​ទ្រង់មាន​ព្រះទ័យ​ប្រតិព័ទ្ធ​ជាមួយ​ព្រះ​នាង​អង្គ​វ​តី​ខ្លះ, និង​ក្នុង​ពេល​ព្រះអង្គ​គ្រង​រាជសម្បត្តិ ដូចជា​កាល​ទ្រង់​គង់នៅ​កោះ​ឃ្លោក​ជាដើម ហើយ​ជា​អវសាន ​ទ្រង់​និពន្ធ​នៅលើ​ចុង​ត្នោត ដែល​ចារ​នៅលើ​ស្លឹកត្នោត ។ ទ្រង់​ក៏​បាន​និពន្ធ​ផងដែរ​ក្នុងពេល​ដែល​ព្រះបាទ​ឧទ័យ កាន់តំណែង​ជា​រាជា​នុ​សិទ្ធ នា​ក្រុង​ឧដុង្គ ក្នុងសម័យ​ឧដុង្គ​ឮ​ជ័យ នា​សតវត្សរ៍​ទី​ ១៧ ។​

​ក្នុង​ចំណោម​ស្នា​ព្រះ​ហស្ត​ទាំង​​ឡាយ ច្បាប់​ព្រះ​រាជសម្ភារ ជា​ច្បាប់​ឧបទេស តាក់តែង​ឡើង​ជា​កំណាព្យប្រកប​ដោយ​ឃ្លោងឃ្លា ជួន​រណ្តំ ណែងណង ជាមួយ​អត្ថន័យ​ឧត្តមគតិ​យ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ។ ឃ្លា វគ្គ និង ល្បះ ខ្លះ​បាន​ក្លាយជា​សុភាសិត​ខ្មែរ ដែល​ខេមរជន និង អ្នក​សិក្សា​មួយចំនួន ចេះ​ចាំ​រត់មាត់ សូត្រ​បាន​យ៉ាង​ជំនាញ ដូច​យ៉ាង​កំណាព្យ  “​ខ្លែង​ហើរ​ដ្បិត​ខ្យល់ នាយ​ថ្កើង​ដ្បិត​ពល រក្សា​អោយ​សុខ ...” នេះ​ជាដើម ។​

​មាន​ភាពស្មុគស្មាញ​ក្នុង​ការវិនិច្ឆ័យ​ទៅលើ​ព្រះរាជ​ជីវប្រវត្តិ​នៃ​ព្រះរាជ​កវី​អង្គ​នេះ ដោយហេតុ​មាន​ភាព​មិន​សូវ​ចុះសម្រុង​គ្នា​រវាង​ឯកសារ​ជាតិ និង ឯកសារ​ផ្សេងៗ លើ​បញ្ហា​ព្រះនាមរបស់​ព្រះអង្គ​កាល​នៅ​កុមារ, ព្រះនាម​នៃ​មាតា​របស់​ព្រះអង្គ ក៏ដូចជា​កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​ប្រសូត្រ ការ​សាង​ភាព​ជា​បព្វ​ជា ពេល​ទ្រង់​រាជាភិសេក និង គ្រា​ដែល​ទ្រង់​បាន​ជួប​នឹង​ព្រះ​នាង អង្គ​វត្តី ដូចដែល​យើង​នឹង​ធ្វើ​ការពិភាក្សា​ដូចតទៅ​នេះ។
​

ព្រះ​រាជពង្សាវតារ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ធិបតី​៖ កាល​នៅ​កុមារ ទ្រង់​ព្រះនាម ពញា​តូ ។ លុះ​ពេល​ឡើង​សោយរាជ្យ​  ទ្រង់​ព្រះនាម​ថា ព្រះ​ស្រី​ធម្ម​រាជា ។ ក្រោយមក​ទ្រង់​បាន​យាង​ទៅ​គង់នៅក្នុង​រាជវាំង​កោះ​ឃ្លោក គឺ​កោះឧកញ៉ា​តី សព្វថ្ងៃ​នេះ ។ នៅ​ទីនោះ  ទ្រង់​ត្រាស់​អោយ​គេ​ឆ្លើយឆ្លង នឹង​ព្រះអង្គ​ថា ព្រះ​រាជសម្ភារ​បរម​ពិសេស (​អាដេ​ម៉ារដ៍- ឡឺ​គ្លែ​រ​៖ ព្រះរាជ​សម្ភារបារមី​ពិសេស) ។​

​ពង្សាវតារ​របស់លោក អាដេ​ម៉ារដ៍ ឡឺ​គ្លែ​រ ចារ​ថា ទ្រង់​ព្រះនាម ពញា សូ ហើយ​មាតា​របស់​ទ្រង់ គឺ​អ្នក​ម្នាង សុខ ។​ ប៉ុន្តែ​ឯកសារ​មហា​បុរស​ខ្មែរ​បញ្ជាក់ថា មាតា​របស់​ទ្រង់​គឺព្រះអង្គចូវ ដែល​ជា​បុត្រី នៃ​ស្តេច​អណ្ណាម ។​

ទស្សនា​វ​ដ្តី​មិត្ត​សាលា​បាលី, ទស្សនា​វ​ដ្តី​កម្ពុជ​សុរិយា, សៀវភៅ​ប្រជុំ​ពាក្យ​កាព្យ​៖ គ្រាន់តែ​និយាយថា កាល​នៅ​កុមារ​ទ្រង់​ព្រះនាម​ពញា​តូ ប៉ុន្តែ​មិន​បាន​បញ្ជាក់​ពី​មាតា​របស់​ទ្រង់ឡើយ ។​

ទស្សនា​វ​ដ្តី​អក្សរសាស្ត្រ​ខ្មែរ, សៀវភៅ​ព្រះ​រាជសម្ភារ​-​អ្នកនិពន្ធ​ខ្មែរ​៖ មាតា​របស់​ព្រះអង្គ គឺ អ្នក​ម្នាង សុន ។​

ពង្សាវតារ​របស់​អ្នកនិពន្ធ ម៉ា​ដឺ​ឡែន ហ្ស៊ី​តូ, ស្នាដៃ​លោក ល្វី​សី មី​ណេរ, ពង្សាវតារ​របស់លោក អា. ដូ​ហ្វាំង ម៉ឺនី​ញ៉េ​រ៍ និង សទ្ទានុក្រម​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ ម៉ុញ សារី មិន​បាន​បញ្ជាក់ពី​មាតា​របស់​ព្រះអង្គ​ឡើយ ។​

​សៀវភៅ​អក្សរសាស្ត្រ​ខ្មែរ របស់លោក លាង ហាប់​អាន​៖ មាតា​របស់​ទ្រង់​គឺ អ្នក​ម្នាង សុន ។
ព្រះរាជឱង្ការ

ព្រះរាជឱង្ការ ខ្មែរ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ, កាល​ដែល​កំពុង​ប្រតិបត្តិ​ជឿ​កាន់​តាម​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ៍, ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ជា​ជំនួស​ព្រះ​បរម​នាម​នៃ​ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ថា ព្រះ​រាជ​ឱង្ការ សំដៅ​សេចក្ដី​ថា “ព្រះ​រាជា ឬ​ព្រះ​ករុណា​ជា​អម្ចាស់​ជីវិត​លើ​ត្បូង” (មិន​ចេញ​ឲ្យ​ចំ​ព្រះ​បរម​នាម) ឧ. ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ ព្រះ​រាជ​ឱង្ការ​ បរមបពិត្រ​ក្រុង​កម្ពុជាធិបតី... ។ លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក ខ្មែរ​ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ជា​ព្រះ​រាជតំរាស់​នៃ​ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ថា ព្រះ​ឱង្ការ ឬ ព្រះ​រាជ​ឱង្ការ, ព្រះ​បរម​រាជ​ឱង្ការ ប្រើ​ជាប់​រៀង​ដរាប​មក​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។
ព្រះរាជឱង្ការ: និរុត្តិសាស្ត្រ

និរុត្តិសាស្ត្រ
ព្រះរាជឱង្ការ កើតចេញពីពាក្យ ព្រះ + រាជ + ឱង្ការ។ ព្រះ គឺជាឋានន្តរនាមនៃពូជពង្សស្ដេច រាជ សំដៅលើស្ដេច ឱង្ការ មកពីពាក្យ 
សំស្ក្រឹត អោំការ អានថា: អោម-ការ៉ៈ “អក្សរ ឱម” ឬ “សូម​សូត្រ​រំឭក​ចំពោះ ឱម !” ពាក្យ​ប្រើ​ជា​រហស្ស​នាម (នាម​កំបាំង) របស់​ពួក​ទេវតា​ស័ក្តិសិទ្ធិ គឺ​ជា​ពាក្យ​ហៅ​បញ្ចៀស​មិន​ឲ្យ​ចំ​ឈ្មោះ ជា​វាចា​ស័ក្តិសិទ្ធិ​សម្រាប់​ពួក​ព្រាហ្មណិក សូត្រ​ប្រសិទ្ធី​ឬ​ប្រើ​ក្នុង​យញ្ញ​ពិធី​ផ្សេង​ៗ, ច្រើន​ប្រើ​រៀង​ត្រង់​ខាង​ចុង​ប្រយោគ​ពាក្យ​សូត្រ ថា​តែ​ម្តង​ៗ​ក៏​មាន ថា​ផ្ទួន​ពីរ​ដង​ៗ ឬ​បី​ដង​ៗ​ក៏​មាន។ នៅពេលក្រោយឃើញលេចឡើងក្នុងព្រះនាមពេញសំរាប់រាជ្យរបស់ស្ដេចសម័យកណ្ដាលភាគច្រើន។ 

បច្ចុប្បន្នពាក្យនេះ ខ្មែរ​ប្រើ​ពាក្យ​នេះ​ជា​ព្រះ​រាជ​តម្រាស់​នៃ​ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ថា ព្រះ​ឱង្ការ ឬ ព្រះ​រាជ​ឱង្ការ, ព្រះ​បរម​រាជ​ឱង្ការ ប្រើ​ជាប់​រៀង​ដរាប​មក​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ។ វចនានុក្រមជួនណាត ឱង្ការ
ព្រះរាជឱង្ការ: ព្រះមហាក្សត្រដែលមានគោរម្យងារ "ព្រះរាជឱង្ការ"

ព្រះមហាក្សត្រដែលមានគោរម្យងារ "ព្រះរាជឱង្ការ"
 ល.រ.ព្រះនាមដើមព្រះនាមជាអង្គម្ចាស់ព្រះនាមសំរាប់រាជ្យ ព្រះនាមជាសំស្ក្រឹត រជ្ជកាល១||សួស រឺ សួស្ដិ៍|| ពញាសួស រឺ សួស្ដិ៍ || បរមរាជាទី១រាជឱង្ការទី១រាមាធិបតីទី៣ ||បរមរាជារាជឱំការរាមាធិបតី|| ១០២៦-១០៧៤  ២ ||  ||  || រាជឱង្ការទី២ || រាជឱំការ ||១២១៧-១២៧៥ ៣ || និព្វានបាទ (បច្ឆាមរណនាម) || ព្រះបរមនិព្វានបាទ || រាជឱង្ការទី៣ ||រាជឱំការ||១៣៤០-១៣៤៥ ៤ || ធម្មាសោក || ព្រះធម្មាសោក || ធម្មាសោករាជ  រាជឱង្ការទី៤ ||ធម៌ាឝោរាជរាជឱំការ||១៣៧២-១៤០០ ៥ || យ៉ាត || ចៅពញាយ៉ាត || បរមរាជាទី២​  រាជឱង្ការទី៥  រាមាធិបតីទី១១ ​ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២|| បរមរាជារាជឱំការរាមាធិបតីឝ្រីសូយ៌ោវម៌||១៣៨០-១៤២៧ ៦ ||  || ព្រះនារាយណ៍ || នារាយណ៍រាជាទី១  រាជឱង្ការទី៦រាមាធិបតីទី១២ស្រីសុរិយោពណ៌ទី៣||នារាយណរាជឱំការរាមាធិបតីឝ្រីសូយ៌ោវម៌||១៤២៧-១៤៣៣ ៧ ||  ||ព្រះសេរី ||រាជឱង្ការទី៧ រាមាធិបតីទី១៣ស្រីរាជា||រាជឱំការរាមាធិបតីឝ្រីរាជា||១៤៦៩-១៤៨៦ ៨ ||  || ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ || ស្រីសុរិយោទ័យទី២រាជឱង្ការទី៨||ឝ្រីសូយ៌ោទយរាជឱំការ||​១៤៧៣-​១៤៨៥ ៩ ||  || ព្រះធម្មរាជា || ធម្មរាជាទី១រាជឱង្ការទី៩||ធម៌រាជារាជឱំការ||១៤៧៨-១៥០៤  ១០ || ដំខាត់ || ចៅពញាដំខាត់រាជា || ស្រីសុគន្ធបទ (បច្ឆាមរណនាម)រាជឱង្ការទី១០ រាមាធិបតីទី១៤||ឝ្រីឝៅគន្ធបទរាជឱំការរាមាធិបតី||១៥០៤-១៥១២ ១១ || ចន្ទ || ចៅពញាចន្ទរាជា/ព្រះបរមខត្តិយាមហាចន្ទរាជា/អង្គចន្ទទី១ || ចន្ទរាជាបរមរាជាទី៣រាជឱង្ការទី១១រាមាធិបតីទី១៦||ចន្ទ្ររាជាបរមរាជារាជឱំការរាមាធិបតី||១៥១៦-១៥៦៦ ១២ || បរមិន្ទ || ព្រះបរមិន្ទរាជា || បរមរាជាទី៤បរមិន្ទរាជារាជឱង្ការទី១២រាមាធិបតីទី១៧||បរមរាជាបរមេន្ទ្ររាជារាជឱំការរាមាធិបតី||១៥៦៦-១៥៧៦  ១៣ || || ព្រះសត្ថា || ជ័យជេដ្ឋាទី១ (សិលាចារឹកសម័យកណ្ដាល)ត្រិភុវពម៌ (សិលាចារឹក)មហិន្ទរាជារាជឱង្ការទី១៣រាមាធិបតីទី១៨||ជយជេឞ្ឋាត្រិភុវវម៌មហេន្ទ្ររាជារាជឱំការរាមាធិបតី||១៥៧៦-១៥៩៥                     

បរមរាជាទី៦ (ពញាអន) រឺ រាមាធិបតីទី១៩ រឺ ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា រាមាធិបតី រឺ រាជឱង្ការទី១៣
ស្រីសុរិយោពណ៌ទី៤ រឺ បរមរាជាទី៧ រឺ រាមាធិបតីទី២០ រឺ រាជឱង្ការ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ បរមរាជា រាមាធិបតី រឺ​ រាជឱង្ការទី១៤
ជ័យជេដ្ឋាទី២ (ជ័យចេស្ដា) រឺ បរមរាជាទី៨ រឺ រាមាធិបតីទី២១ រឺ ស្រីសុរិយោពណ៌ទី៥ រឺ ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះជ័យចេស្ដា បរមរាជា មហាខត្តិយា រាមាធិបតី ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ រឺ​ រាជឱង្ការទី១៤
ធម្មរាជាទី២ (ពញាតូ) រឺ រាមាធិបតី២២ រឺ ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីធម្មរាជា រាមាធិបតី រឺ រាជឱង្ការទី១៥
រាមាធិបតីទី២៣ (ពញានូ) រឺ ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះរាជា រាមាធិបតី រាជឱង្ការទី១៦
បទុមរាជាទី១ (អង្គនន្ទ) រឺ បរមរាជាទី៩ រឺ  ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបទុមបរមរាជាធិបតី រឺ រាជឱង្ការទី១៧
អង្គចន្ទទី២ រឺ​ សត្ថាទី២ រឺ ស្រីសុរិយោពណ៌ទី៦ រឺ​ រាមាធិបតី២៤ រឺ ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះរាមាធិបតី ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ រឺ រាជឱង្ការទី១៨
អង្គសូ រឺ​ បរមរាជាទី១០ រឺ រាមាធិបតី២៥ រឺ ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជាធិរាជ រាមាធិបតី រឺ រាជឱង្ការ រឺ រាជឱង្ការទី១៩ 
បទុមរាជាទី២ រឺ​ ជ័យជេដ្ឋាទី៣ រឺ ព្រះឱង្ការ ព្រះបទុមរាជាធិរាជ រឺ រាជឱង្ការទី២០
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា: ឈ្មោះ

ឈ្មោះ

ឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសនេះជាភាសាខ្មែរគឺ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ជារឿយៗត្រូវបានគេកាត់ខ្លីថាកម្ពុជា។ តាមគ្រាមភាសា ខ្មែរភាគច្រើនតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា ស្រុកខ្មែរ ដែលមានន័យថា ដែនដីនៃពួកខ្មែរ រឺ តាមការប្រើប្រាស់ទម្រង់មិនសូវផ្លូវការមួយទៀត ប្រទេសកម្ពុជា ។ បើតាមវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃរាជជួន-ណាតបានពិពណ៌នាថា ពាក្យ​នេះ​ជា​ឈ្មោះ​នៃ ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង យើង​ហៅ​ប្រទេស​របស់​យើង​ថា កម្ពុជ​រដ្ឋ ក៏​បាន ថា កម្ពុជ​ប្រទេស ក៏​បាន, ថា ប្រទេស​កម្ពុជា ក៏​បាន ថា ប្រទេស​ខ្មែរ ក៏​បាន ថា ខេមរ​ប្រទេស ក៏​បាន ថា ខេមរ​រដ្ឋ ក៏​បាន កាល​ណា​បើ​កវី​ជាតិ​យើង​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ក្នុង​កាព្យ ឬ​ក្នុង​ការ​តែង​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​រាយ​ខ្លះ យើង​អាច​ហៅ​ប្រទេស​យើង​បាន​តាម​ត្រូវ​ការ ប៉ុន្តែ​ពាក្យ​ប្រើ​ក្នុង​ផ្លូវ​ការ យើង​សរសេរ យើង​ហៅ កម្ពុជ​រដ្ឋ ឬ ប្រទេស​កម្ពុជា; ឯ​ជន​បរទេស គេ​ហៅ​តាម​យើង​ដែរ​ក៏​មាន គេ​ហៅ​តាម​ការ​សន្មតិ​របស់​គេ​ក៏​មាន ដូច​ជា​បារាំងសែស គេ​ហៅ​ប្រទេស​យើង​ថា​ Cambodge, អង្គ្លេស ហៅ​ថា Cambodia, អ្នក​បរទេស​ខ្លះ​ទៀត​ហៅ​ថា Cambodja, ខ្លះ​ហៅ Kambuja ។ល។ 

ពាក្យនេះទំនងយកពីឈ្មោះរបស់រដ្ឋមួយដែលនៅឥណ្ឌាទ្វីប គឺរដ្ឋកម្ពោជកាលនៅជំនាន់ពុទ្ធកាលដូចប្រទេសសៀមកាលពីមុនក៏ធ្លាប់មានឈ្មោះថាអយុធ្យាដែរ បើតាមពាក្យកម្ពោជនេះក្នុងវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃដដែលមានន័យដូចតទៅ៖ ឈ្មោះ​រដ្ឋ​មួយ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប (ឥណ្ឌា សម័យ​បច្ចុប្បន្ន) ជា​រដ្ឋ​រាប់​ឈ្មោះ​ចូល​ក្នុង​ចំនួន​ឈ្មោះ​រដ្ឋ​ទាំង ២១ គឺ កុរុ, សក្កៈ, កោសល, មគធៈ, អង្គៈ, សិវិ, កលិង្គៈ, អវន្តិ, បញ្ចាលៈ, វជី, គន្ធារៈ, ចេតិយៈ, វង្គៈ, វិទេហៈ, កម្ពោជ, មទ្ទៈ ឬ មទ្រៈ, ភគ្គៈ, សីហឡៈ, កស្មិរ, កាសី, បណ្ឌវៈ។ រដ្ឋ​ទាំង ២១ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ ចំពោះ​តែ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ​នា ជម្ពូ​ទ្វីប (ឥណ្ឌា), លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក​ដរាប​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​ក្លាយ​ជា​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ ទៅ​វិញ​ដោយ​ច្រើន, រដ្ឋ​ខ្លះ​ក៏​ជា​ឈ្មោះ​ដើម​ដដែល ដូច​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​ព្រេង​នាយ និង ក្នុង​សម័យ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​សម្មាសម្ពុទ្ធ សឹង​មាន​ឈ្មោះ​ប្រាកដ​ក្នុង​គម្គីរ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​រាល់​តែ​គម្ពីរ​សាស្រ្តា​របស់​ខ្មែរ​យើង ។

កម្ពុជាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "Cambodia" ជាភាសាអង់គ្លេស និង  "Cambodge"/"Kamboj" ជាភាសាបារាំង។ កម្ពុជា កាន់តែត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងកើត និង Cambodia ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងលិច។
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា: បុរេប្រវត្តិ

បុរេប្រវត្តិ

thumb|left|200px|គ្រឿងថ្មរលោងដែលចុះកាល​បរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅសតវត្សទី១២។
thumb|200px|កងទ័ពខ្មែរនៅខាងឆ្វេងកំពុង​ធ្វើដំណើរទៅធ្វើសង្គ្រាមតទល់នឹងចាម ពីចម្លាក់លៀនលើប្រាសាទបាយ័ន។
បុរេប្រវតិ្តសាស្រ្តនៅឥណ្ឌូចិនមានរយៈពេលប្រហែល ១០០០ ០០០ ឆ្នាំហើយ។ មនុស្សនៅពេលនោះធ្លាប់ជាពួកអ្នកប្រមាញ់ និងបរកជន។ បុរាណវត្ថុវិទ្យា គិតថាមនុស្សមុនគេបំផុតគឺជាពួកម៉ាឡេ តែឥណ្ឌូចិនបានទទួលមនុស្សដែលមកពីខាងជើង និងជាជាតិពន្ធុខែ្មរ។

មានភស្តុតាងស្ដួចស្ដើងចំពោះការកាន់កាប់របស់មនុស្សជំនាន់អតិកញ្ញៈ (Pleistocene) នៃកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន ដែលរួមមានឧបករណ៍ក្រួសហនុមានខៀវ (quartz)និងក្វាតហ៊្សីត ដែលបានរកឃើញក្នុងស្រែថ្នាក់ៗជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ ក្នុងខេត្តស្ទឹងត្រែង និងក្រចេះ និងក្នុងខេត្តកំពត ទោះបីជាយ៉ាងណាការចុះកាលបរិច្ឆេទរបស់ទាំងនោះមិនអាចយកជាការបានទេ។ 

ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាតិចតួចខ្លះបង្ហាញឱ្យឃើញសហគមន៍នៃពួកអ្នកប្រមាញ់-អ្នកបេះផ្លែឈើ​បានតាំងលំនៅនៅកម្ពុជាកំឡុងជំនាន់​សវ៌កញ្ញៈ (Holocene): ស្ថានីយបុរាណវត្ថុវិទ្យាកម្ពុជាដ៏ចំណាស់បំផុតត្រូវគេគិតទុកថាជារូងភ្នំល្អាងស្ពាន នៅខេត្តបាត់ដំបង ដែលត្រូវនឹងសម័យហ្វាប៊ីញ។ កំណាយក្នុងស្រទាប់ក្រោមដីបានផលិតនូវតំណបន្តនៃវិទ្យុកាបូនមួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទថានៅឆ្នាំ ៦០០០ ម.គ.។

ស្រទាប់ខាងលើនៅក្នុងស្ថានីយ៍ដដែលបានផ្ដល់នូវភស្តុតាងនៃអន្តរកាលរហូតដល់យុគថ្មរំលីង ដែលមានកុលាលភាជន៍ជាច្រើនដែលធ្វើពីដីដែលចុះកាលបរិច្ឆេទដំបូងគេបង្អស់នៅកម្ពុជា។

កំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យាសម្រាប់សម័យនេះរវាងសវ៌កញ្ញៈ និងយុគដែកនៅមានកំណត់ដូចគ្នា។ ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិដទៃៗទៀតដែលមានកាលបរិច្ឆេទមិនច្បាស់លាស់មិនសូវច្រើនគឺ សំរោងសែន (មិនឆ្ងាយពីរាជធានីឧដុង្គបុរាណប៉ុន្មានទេ) ដែលការស៊ើបអង្កេតទីមួយបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៨៧៧, ទំ.១២០ និងភូមិស្នាយ នៅខេត្តបន្ទាយមានជ័យភាគខាងជើង។ វត្ថុបុរាណបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនានាត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់កំឡុងសកម្មភាពជីកយករ៉ែនៅរតនគីរី។

ភស្តុតាងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគួរឱ្យចង់ដឹងចង់ឃើញបំផុតនៅកម្ពុជា យ៉ាងណានោះគឺបន្ទាយគូរាងមូលដោយឡែកៗត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅទីដែលមានដីក្រហមក្បែរមេមត់ និងនៅតំបន់ក្បែរខាងជិតវៀតណាមនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០។ មុខងារនិងអាយុកាលរបស់បន្ទាយគូទាំងនេះនៅតែត្រូវគេលើកយកមកពិភាក្សាដដែល ផ្ទុយទៅវិញបន្ទាយគូទាំងនោះមួយចំនួនប្រហែលជាមានអាយុកាលយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់តាំងពី​សហវត្សទី២ម.គ. ដែរ។

ព្រឹត្តិការណ៍ស្នូលក្នុងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាគឺធ្លាប់មានការហូរចូលមកយឺតៗនៃពួកអ្នក​ដាំដុះស្រូវលើកទីមួយចាប់ពីភាគខាងជើង ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅចុងសហវត្សទី៣ម.គ.។, ទំព.១៣–២២

ដែកត្រូវបានគេយកមកប្រើការនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥០០ ម.គ. ដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រមកពីខ្ពង់រាបគោរាជ (កូរ៉ាត) នៅប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ នៅកម្ពុជា ការតាំងលំនៅរស់នៅនៃយុគដែកមួយចំនួនត្រូវបានគេរកឃើញនៅខាងក្រោមប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង និងប្រាសាទសម័យអង្គរដទៃទៀត កាលណោះដែរ បន្ទាយគូមួយចំនួន ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅខាងក្រោមល្វា (Lovea) ពីរបីសហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) ខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃអង្គរ។ ការបញ្ចុះសព ដែលសម្បូរច្រើនជាងអ្វីដែលគេបានរកឃើញ ផ្ដល់ជាសក្ខីភាពអំពីការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់ចំណីអាហារ និងការជួញដូរ (ទោះបីជានៅចម្ងាយដ៏ឆ្ងាយ: នៅសតវត្សទី៤ម.គ. ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាត្រូវបានដំណើរការរួចទៅហើយ) និងអត្ថិភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងអង្គការចាត់តាំងការងារ។