ប្រវត្តិប្រទេសថៃ: រវាង[[អនាធិបតេយ្យ]] និង[[លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]] ១៩៧៣-១៩៩២

រវាងអនាធិបតេយ្យ និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ១៩៧៣-១៩៩២ 

ការធ្វើបដិវត្តន៍របស់ពួកនិស្សិត បានធ្វើឱ្យមាននូវបន្ទុះពិសេសមួយនៃសម្មភាពនយោបាយ។ បណ្តាបក្ស នយោបាយបានកើនឡើងយ៉ាងរហ័ស គំនិតដែលគេបានហាមឃាត់ពីមុន ត្រូវគេផ្សព្វផ្សាយដោយសេរី សហភាព ពាណិជ្ជកម្មបានសាយភាយយ៉ាងលឿន និងការបង្កើតទ្រឹស្តីយ៉ាងសំបើមដើម្បីធ្វើនយោបាយលើប្រជាជន។ សូម្បីតែ ព្រះសង្ឃព្រះពុទ្ធសាសនាដែលពីយូរយារមកធ្លាប់ជាអ្នកគាំទ្ររដ្ឋាភិបាល ក៏បានបញ្ចោញនូវយោបល់ប្រឆាំងនឹងតួនាទី ឋានៈរបស់ខ្លួនដែរ។ រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលបណ្តោះអាសន្នបានរៀបចំនូវសភាជ្រើសរើសពេញសិទ្ធិមួយដែលនឹងត្រូវបង្កើត ឡើងដោយការបោះឆ្នោតនៅខែមករា១៩៧៥។ លទ្ធផលគឺផ្តល់នូវរដ្ឋាភិបាលពហុភាគីដ៏អស្ថេរភាពដែលបានដួលរលំ ក្នុងរយៈពេល១២ខែ។ សម្ព័ន្ធភាពគ្មានប្រសិទ្ធិភាពមួយផ្សេងទៀតបានកើតឡើងពីការបោះឆ្នោតនៅខែមេសា ១៩៧៦។ ដំណាលពេលដែលបញ្ហាទាំងឡាយនៃសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានគេយកចិត្តទុកដាក់ និងការគំរាមកំហែងចំពោះ ប្រទេសថៃ ចាប់ពីជ័យជំនះរបស់ពួកកុំម្មុយនីស្ត នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ នាឆ្នាំ១៩៧៥។

គំនិតអភិរក្សនិយម ដែលតាំងពីដើមមកមានភាពសៅហ្មង ដោយសារចលាចលនយោបាយនោះកាន់ តែក្លាយ ជាមតិដ៏មានប្រជាប្រិយភាព។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៦ ពួកយោធានិយមបានកាន់កាប់អំណាចជាថ្មី មកទៀត ហើយ បានដាក់ទោសទណ្ឌកម្មនិងកាប់សម្លាប់សិស្សនិស្សិត ដែលបានប្រមូលជុំគ្នានៅសាកលវិទ្យាល័យធម្មសាទ នៅទីក្រុង បាងកក។ ពួកឆ្វេងនិយម និងមេដឹកនាំជាច្រើនបានភៀសខ្លួនពីទីក្រុង ក្នុងនោះខ្លះទៅចូលរួមនឹងការបះបោររបស់ ពួកកុំមុយនីស្តនៅភាគឦសាន។ នៅក្នុងខណៈនោះប្រទេសថៃ ហាក់ដូចជាប្រឈមនឹងរដ្ឋាភិបាលរដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការ ជាងមុនទៅទៀត។ គោលនយោបាយនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រី (ដំបូងជាជនស៊ីវិលមួយរូបតែជាអ្នកស្តាំនិយមបំផុត )មាន លក្ខណៈតឹងរឹងជាជាងព្យាយាមដោះស្រាយការ បែកបាក់ក្នុងប្រទេសថៃ។ សង្គ្រាមស៊ីវិលអាចនឹងកើតឡើង ប្រសិនបើ កងកំលាំងបះបោរដែលបានរីកដុះដាល ថ្មីៗអាចទាក់ទាញសមានចិត្តប្រជាជន។ នៅក្នុងជួរកងទ័ព យ៉ាងណាមិញមាន ការខ្វែងគំនិតគ្នាក្រោយបដិវត្តន៍ និស្សិត ចំពោះបញ្ហាអនាគតនៃគោលនយោបាយថៃនិងទំនាក់ទំនងរវាងកងទ័ព និង រដ្ឋាភិបាល។ អ្នកខ្លះចង់ឱ្យរក្សាទុកនូវគោលការណ៍អត្តាធិបតេយ្យនៃបណ្តាឆ្នាំ បុរសខ្លាំង។ អ្នកខ្លះទៀតចង់ ឃើញពីការរីកចំរើននៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យឱ្យខាងតែបាន ឥឡូវសង្គមថៃច្បាស់ណាស់កំពុងមានឆន្ទៈដ៏សកម្ម ផ្នែក នយោបាយ។ 

នៅក្នុងពាក់កណ្តាលនៃវិសាលគមន៍ ទិន្នន័យកងទ័ពសំខាន់បានសន្និដ្ឋានថា លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ រៀបចំ អាចកើតឡើង។ នេះបន្សល់ទុកនូវជំរើសដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយ  ចំពោះអ្នកនយោបាយនិយម។ ការគ្រប់ គ្រងអាចរួមបញ្ចូលទាំងយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួន ៖ ការរក្សាទុកនូវរដ្ឋធម្មនុញ្ញែដលអនុញ្ញាតឱ្យមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីជ្រើស តាំង ការជ្រើសតាំងសំរាប់តំណែងបន្ទាប់បន្សំផ្សេងទៀត និងសភាជ្រើសតាំងដោយផ្នែកមួយ ធម្មជាតិនៃគណបក្ស នយោបាយដែលមានសន្តានចិត្តទៅដល់ផលប្រយោជន៍កងទ័ព ការតំឡើងសក្ត័នៃពួកក ងទ័ពក្នុងមុខងារសាធារណៈដូច ដែលស្ថាប័នជាតិដ៏មានប្រសិទ្ធភាពដែលទំនងជាមានការបែងចែករដ្ឋាភិបាល ជាជាងបំរើផលប្រយោជន៍អ្នកនយោបាយ ស៊ីវិលផ្ទាល់ខ្លួន។ យុទ្ធសាស្ត្រនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យរៀបចំ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ហាក់បីដូចជាទាមទារឱ្យកង កំលាំងប្រដាប់អាវុធគួរតែរក្សាសិទ្ធិចំពោះសព្វាវុធចុងក្រោយបំផុតនៃការរៀបចំនយោបាយគឺរដ្ឋប្រហារ។ 

នៅខែតុលា ១៩៧៧ ឧត្តមសេនីយ៍ក្រឿងស័កជោម៉ាណាន់ Kriagsak Chomanand បានប្រកាសជាមុននូវតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយសន្យាឱ្យមានរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីមួយ និងការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ១៩៧៩។ ឧត្តមសេនីយ៍ក្រឿងសាក់ក៏បានផ្តល់នូវការ លើកលែងទោស ចំពោះជនបះបោរដែលភ្ញាក់រលឹកផងដែរ។ នេះបានជួយឱ្យល្បឿននៃការដួលរលំនៃចលនាបះបោរ ដែលត្រូវ បានធ្វើឱ្យស្រងាកចិត្តយ៉ាងខ្លាំងនាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ដោយការដួលរលំរវាង កម្ពុជា វៀតណាម និង ចិន និងដោយការបញ្ចោញឱ្យដឹងនៃភាពដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកខ្មែរក្រហមនៅកម្ពុជា ជាការគួរឱ្យ អស់សំណើចដែលថាពួកកងទ័ពយោធាថៃខ្លួនឯង (ជាពួកបះបោរ)ដែលបានធ្វើការទាក់ទងជាមួយពួកខ្មែរក្រហម បន្ទាប់ពីមានការលុកលុយរបស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៧៩។ មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៧៩ ក្រឿងសាក់ត្រូវបានដណ្តើមជោគជ័យដោយឧត្តមសេនីយ៍ព្រឹមទិនសុលានិនដា Prem Tinsulanonda ដែល ទំរង់រៀបចំលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យរបស់គាត់អាចទាក់ទាញបដាថាព្រឹមប្រជាធិបតេយ្យ Premocracy។ 

ព្រឹមទិនសុលានិនដា គឺជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជ្រើសតាំងមួយរូបតាមរយៈរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៨ ប៉ុន្តែគាត់បានយកចិត្តទុកដាក់ ធ្វើឱ្យមានគ្រឹះមាំខាងអាជ្ញារបស់ខ្លូន ដោយផ្អែកលើការគាំទ្រពីរដ្ឋសភា ដោយបានបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យសមាជិកសភាទាំងឡាយ ពីគ្រប់គណបក្សឱ្យតែងតាំង គាត់ឡើងវិញ។ ជាទូទៅ ព្រឹមទិនសុលានិនដា បានរក្សានូវកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ខ្លួន សំរាប់ភាពស្អាតស្អំរបស់គាត់និងសំរាប់ធ្វើការជ្រើស តាំងចូលមុខតំណែងធំៗ ដោយផ្អែកលើគុណសម្បត្តិរបស់គាត់ ពួកកងទ័ពជាច្រើនបានព្យាយាមទំលាក់គាត់ពីរដង នៅឆ្នាំ១៩៨១ និង១៩៨៥ ប៉ុន្តែការទំលាក់ទាំងពីរលើកនេះ គាត់ត្រូវបានសង្គ្រោះដោយការជួយជ្រោមជ្រែងពីស្តេច និងកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធដែលស្មោះស្ម័គ្រនឹងគាត់។ព្រឹម បានចូលនិវត្តន៍នៅឆ្នាំ១៩៨៨ ហើយតាមរយៈការបោះ ឆ្នោតក៏បានលេចឡើងនូវ នាយករដ្ឋមន្ត្រីមួយរូបចូលកាន់អំណាច ឆាទីឆៃ ដូនហាវាន់ (Chatichai Choonhavan)  ដឹក នាំនូវសម្ព័ន្ធភាពមួយដែលស្របទៅនឹងផលប្រយោជន៍ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយស៊ីវិល។ រដ្ឋាភិបាល ឆាទី បានលេច ឡើងយ៉ាងខ្លាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងដោយសេចក្តីសាទរដ៏មានប្រជាប្រិយភាព។ ហើយពួកកងទ័ពបានបញ្ចោញនូវ អាកប្បកិរិយាមួយ គឺឃ្លាំចាំមើល។ 

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បណ្តាមេដឹកនាំយោធាបានប្រែជាភ្ញាក់ផ្អើល នៅពេល ដែល ឆាទី បានធ្វើសមយុទ្ធដើម្បីបន្ថយនូវឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេដោយសំងាត់។ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ដែលគាំទ្រយោធា និយម បានធ្វើឱ្យសាធារណជនដឹងព្ញនូវឧទាហរណ៍ខ្លះៗអំពីអសមត្ថភាពនៃរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់ និងអំពើពុករលួយដ៏ ធ្ងន់ធ្ងរដែលគ្មានអ្នកណាបានសង្ស័យ។ នៅខែកុម្ភៈ ១៩៩១ សាធារណជនបានធ្វើការតាមដានទៅលើរដ្ឋប្រហារដែល រៀបចំដ៏ល្អក្នុងការព្យាយាមផ្តួលរលំឆាទី សភានិងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ជនសំខាន់នៅពីក្រោយរដ្ឋប្រហារនេះ គឺឧត្តមសេនីយ៍ យោធាសុចិន្តាក្រាប៉្រាយន្ត   និងមេដឹកនាំផ្សេងៗទៀត រួមទាំងមេបញ្ជាការ កងទ័ពជើងទឹក និងជើងអាកាស និងមេបញ្ជាការរងកងទ័ព។ សម្ព័ន្ធភាពរបស់ពួកគេចាប់ផ្តើមឡើងតាំងពីពួកគេ បានទទួលការអប់រំ នៅបណ្ឌិតសភាយោធា ចូឡាចំខ្លាវ 9ជហុលាជហៀមកលាបៀ ដែលជាកន្លែងពួកគេបានបញ្ចប់ការសិក្សា ក្នុងខណៈជា សមាជិកនៃថ្នាក់ទីប្រាំ (ដែលជាជំនាន់មួយនៃនាយទាហានដែលបានកាន់តំណែងសំខាន់ៗជាច្រើន។ ក្រុមបះបោរ ដែលបានហៅខ្លួនឯង ថាក្រុមប្រឹក្សារក្សាសន្តិភាពជាតិ ភណជ បានរៀបចំគំរោងវិធីសាស្ត្រថ្មីនៃប្រជាធិបតេយ្យ រៀប ចំដោយអានន្តប៉ានយ៉ារាជន នៅនាដ Anand Panyarachun (ដែលជាអ្នកជំនួញមួយរូប និងជា អតីតអ្នកការទូតជំហររបស់ NPC អាចត្រូវបានជំរុញដោយការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងស្រុក។ ប្រទេសជាច្រើនបានបង្ហាញនូវក្តីស្រងាកចិត្តចំពោះ រដ្ឋប្រហារ១៩៩១។ 

ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិបានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវភាពអាសន្នមួយចំនួន ចំពោះភាពមិនទៀងទាត់ នៅក្នុងឆាកនយោបាយថៃ។ ក្នុងឋានៈជាឧបនាយករដ្ឋមន្ញ្រី អានន្ត បានបំពេញតួនាទីយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ ប៉ុន្តែភាព ចំរូងចំរាស់បានលេចឡើងជុំវិញរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដែលបានប្រកាសនៅខែធ្នូ ១៩៩១។ មានការពេញចិត្តដល់ជួរកងទ័ព ដោយអនុញ្ញាតឱ្យមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីជ្រើសតាំងនិងសភាថ្នាក់ខ្ពស់ជ្រើសតាំងជាមួយនឹងអំណាចលើផ្នែកនិតិបញ្ញត្តិ។ យ៉ាងណាមិញភាពដឹកនាំរបស់ ណភជ ក៏បានបង្ហាញពីលទ្ធភាពរបស់ខ្លួនទៅលើការគ្រប់គ្រងលើសភាជាន់ទាប ផងដែរ។ ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ១៩៩២ បានផ្តល់នូវសំលេងភាគច្រើន ដ៏តឹងតែងទៅដល់សម្ព័ន្ធមិត្តនៃបណ្តាគណបក្សទាំងឡាយ ដែលគាំទ្រ និងមានឆន្ទៈក្នុងការបង្រួបបង្រួមរបស់ពួកគេជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលយោធា។ សំនួរថាតើមាននាយក រដ្ឋមន្ត្រីតែមួយនៅតែត្រូវបានគេចោទសួរ។ ជំរើសដំបូងរបស់ពួកយោធាសំរាប់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី (សមាជិកសភា ជាន់ទាប) ត្រូវតែដកចេញ នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកផ្សព្វផ្សាយឱ្យដឹងជាសាធារណៈនូវទំនាក់ទំនង របស់គាត់ក្នុងការជួញដូរគ្រឿងញៀន។ 

លោកឧត្តមសេនីយ៍ សុចិន្តា បានឈានចូលក្នុងតំណែងនេះក្នុងអំពើសាហាវ យង់ឃ្នងលើអ្នកលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យថៃ។ បាតុកម្មជាច្រើនបានកើតឡើងនៅទីក្រុងបាងកក ដឹកនាំដោយអាចារ្យ ពុទ្ធសាសនា ឈ្មោះ ចំឡុងស្រីមួង Chamlong Srimuangជាអតីតនាយ ទាហាន និងអភិបាលក្រុងបាងកកមួយរូប។ ចំឡុង មានភាពល្បីល្បាញដែលមិនពុករលួយ។ ជាមួយនឹងគណបក្ស នយោបាយរបស់គាត់បាឡុងធម្មា Palang Dhaima និងអ្នកគាំទ្ររបស់ខ្លួនគាត់បានធ្វើយុទ្ធនាការបង្កើតរដ្ឋាភិបាល លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និង ស្អាតស្អំ។ នៅទី ក្រុងបាងកក និងទីប្រជុំជនប្រចាំទីរួមខេត្តសំខាន់ៗទាំងឡាយ ពួកគេបាន គាំទ្រពេញទំហឹង។ សុចិន្តា បានបញ្ជាកងទ័ព ឱ្យធ្វើការប្រឆាំងនឹងពួកអ្នកបាតុកម្មយ៉ាងកំរោល។ រវាងខែឧសភា ថ្ងៃទី ១៧-២០ ១៩៩២ យ៉ាងហោចណាស់ មានអ្នកប្រឆាំង៥០នាក់ត្រូវបានគេសំលាប់នៅក្នុងយុទ្ធនាការបោសសំអាតដ៏ឃោរឃៅរបស់ពួកកងទ័ពដែលធ្វើឱ្យរន្ធត់ដល់ទស្សនិកជនទូទាំងពិភពលោក នៅថ្ងៃទី ២០ ឧសភា ១៩៩២ ស្តេចបានធ្វើការអន្តរាគមន៍។ ការផ្អាកសង្គ្រាមមួយ ត្រូវបានគេចរចាដែលនាំទៅរកការទំលាក់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់ សុចិន្តា បន្ទាប់ពីគាត់បានប្រកាសលើកលែង ទោសជាសាធារណៈដល់គណបក្សទាំងឡាយ ដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងការកាប់សំលាប់ និងធ្វើឱ្យមានរបួសដល់ក្រុម បាតុករ។ អានន្តបានវិលមកកាន់តំណែងជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី បំលាស់ប្តូរបន្ទាប់បន្សំជាច្រើន (វិសោធនកម្ម) ត្រូវបាន ធ្វើឡើងចំពោះរដ្ឋធម្មនុញ្ញោហីយ និងការបោះឆ្នោតដោយយុត្តិធម៌ត្រូវបានគេគ្រោងធ្វើនៅខែកញ្ញា ១៩៩២។ 

អានន្ត បានឆ្លៀតឱកាសនៃការបរាជ័យផ្នែកកងទ័ពក្នុងការបណ្តេញមេដឹកនាំរដ្ឋប្រហារ ជាក្រុមរបស់សុចិន្តាពីតំណែងរបស់ ពួកគេ។ ការបោះឆ្នោតខែកញ្ញាបានផ្តល់នូវសំលេងភាគច្រើនទៅដល់ពួកគណបក្សដែលប្រឆាំងនិងឹកងទ័ព មានដូចជា (គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ បំណងប្រាថ្នាថ្មី ប៉ាឡាងធម្មា និងសាមគ្គីភាព )។ មេដឹកនាំប្រជាធិបតេយ្យ ឈួន លិកផៃ  ដែលជាអ្នកច្បាប់មួយរូបបានសន្មតថានឹងកាន់ តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ ជាបន្តបន្ទាប់ទៅទៀត គឺគណបក្សសកម្មភាពសង្គមឱ្យចូលរួមនៅក្នុងសម្ព័ន្ធភាពរបស់គាត់។