navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២១៤៤ ដល់ ២១៨៦

ព.ស.២១៤៤ ដល់ ២១៨៦

គ្រឹស្តសាសនាចាប់ផ្តើមចូលមកផ្សព្វផ្សាយនូវមាកៅ តាំងតែដើមពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី២១ បានផ្តើមចូលមកមានឥទ្ធិពលក្នុងព្រះរាជសំណាក់ និង បានជួយផ្តល់ចំណេះវិជ្ជាសម័យថ្មីដល់ចិន នៅពីសម័យរាជវង្សឈេងតៗទៅយ៉ាងច្រើន ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: សម័យរាជវង្សឈីងឫ ឈេង (ព.ស.២១៨៧-២៤៥៥)

សម័យរាជវង្សឈីងឫ ឈេង (ព.ស.២១៨៧-២៤៥៥)

ព.ស.២១៨៧-២៣៣៨

នាពេលរាជវង្សឈេងជាកុលសម្ព័ន្ធ ម៉ែនជូ ឡើងគ្រងមហាអាណាចក្រចិន ក៏បានបង្ខំឲ្យប្រជាជនទុកសក់កន្ទុយសេះជំនួស ទុកសក់វែង ហើយឲ្យតែងកាយបែបម៉ែនជូ មានជនជាតិចិន ដែលបំពានត្រូវប្រហារជីវិតរាប់លានអ្នក នៅកណ្តាលរាជវង្សនេះ មានក្សត្រពោរពេញទៅដោយបុណ្យបារមីពីរព្រះអង្គគឺ ព្រះបាទគ័ងហី និង ព្រះបាទគាងលុង ដែលជាអ្នកចម្បាំងយ៉ាងក្លាហាន ទាំងជាអ្នកគ្រប់គ្រងយ៉ាងមានសក្តានុពល លើកស្ទួយវណ្ណកម្មការសិក្សា វិជ្ជាការផ្សេង ៗ ប៉ុន្តែខាងផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនា បែរជាទ្រង់ប្រិតប្រៀនការបួស គឺចាំបាច់ត្រូវបានការអនុញ្ញាតជាផ្លូវការមុនសិន ហាមកសាងវត្តថ្មី ឬពង្រីកបរិវេណវត្តចាស់ ចំណែកខាងផ្នែកវិជ្ជាការ ជួយឧបត្ថម្ភខ្លះ ដូចជា ឲ្យប្រមូលរួមរួមព្រះត្រៃបិដកថ្វាយប្រគេនរាល់វត្ត ឲ្យប្រែព្រះត្រៃបិដក ជាភាសាម៉ែនជូរៀ ទ្រង់ឧបត្ថម្ភទំនុកបំរុង ចំពោះតែព្រះសង្ឃលាមៈ។

ព.ស.២៣៩៧

ពួកសក់វែង ដែលគោរពគ្រឹស្តសាសនា កើតការក្បត់យូរដល់ ១៥ ឆ្នាំ ធ្វើឲ្យវត្ត និង ព្រះគម្ពីរនៅ ភាគខាងត្បូងត្រូវបំផ្លិចបំផ្លាញស្ទើរតែអស់ទៅ ។

ព.ស.២៤០៩-២៤៥៥

អ្នករាជការម្នាក់ឈ្មោះ យ៉ាង វ៉ាន ហុយ បានខ្វល់ខ្វាយស្តារឡើងវិញ ការសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនា និង ផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាឆ្ពោះទៅបរទេស ជួយស្ថានការណ៍ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលកំពុងតែអន់ថយឲ្យចំរើនឡើងខ្លះ។

ព.ស.២៤៤៧

រាជការតែងកែទម្រង់របបការគ្រប់គ្រងថ្មីទៅតាមបែបបច្ចឹមប្រទេស ឲ្យភូមិស្រុកគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងធ្វើឲ្យជន ដែលមានគំនិតអាក្រក់បានឱកាសចូលទៅរឹបអូសយកវត្ត និង ស្រែចំការ ដោយសំអាងថា កែប្រែជាសាលារៀន វត្តត្រូវបំផ្លិចបំផ្លាញអស់ជាច្រើន។

ព.ស.២៤៥១ 

មានការប្រកាស់ប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយក៏ជាឆ្នាំតែមួយ ដែលព្រះបាទកួងស៊ូ និង ព្រះនាងជូស៊ីថាយហ៊ៅ ព្រះអង្គសោយទិវង្គត។
ពោលដោយសរុបព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសចិនរុងរឿងបំផុត នាសម័យរាជវង្សថ័ង ក្រោយពីនោះមកក៏អន់ថយចុះជាលំដាប់ បានស្តារឡើងវិញពេញជារូបរាង នៅសម័យរាជវង្សស៊ុង ឬសង ក៏ទ្រុឌទ្រោមចុះមកវិញ រាប់តាំងអំពីសម័យរាជវង្សងួនរបស់ម៉ុងហ្គោលីជាដើមមក មានតែព្រះបាទថាយចៅក្សត្រដំបូងនៃរាជវង្សម៉េងមួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ ដែលទំនុកបំរុងព្រះ ពុទ្ធសាសនាយ៉ាងពិតប្រាកដ ព្រោះធ្លាប់បានបួសពីមុន ក្រៅពីនោះលើកដំកើងព្រះពុទ្ធសាសនា មួយគ្រាៗដើម្បីផលប្រយោជន៍ក្នុការគ្រប់គ្រងជាពិសេសយកចិត្តព្រះសង្ឃលាមៈ ដើម្បីកាន់កាបទីបេដោយងាយ ជាហេតុនាំឲ្យការសិក្សាព្រះធម៌វិន័យទ្រុឌទ្រោមអន់ថយយ៉ាងខ្លាំង តែមានការគោរពលើមន្តអាគម និង ពិធីកម្មបួងសួង ថែមទាំងក្សត្រអង្គខ្លះនៅមានជំនឿលទ្ធិ តៅបំផ្លិចបំផ្លាញព្រះពុទ្ធសាសនាទៀត ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាអន់ថយដល់កំរិត ដែលវត្តធំៗព្រះសង្ឃត្រូវធ្វើស្រែ និង អាស្រ័យប្រាក់ឈ្នួលស្រែដើម្បីរស់នៅ ចំណែកវត្តតូចៗអាស្រ័យការជួលកុដិខ្លះ ប្រកបពិធីកុងតេចខ្លះ មិនមានកម្លាំងដើម្បីទំនុកបំរុងឲ្យការសិក្សាព្រះធម៌វិន័យ រហូតតមកដល់ចុងរាជវង្សឈេង ទើបមានអ្នករាជការខ្លះជួយស្តារឡើងវិញ និង ទ្រទ្រង់រក្សាទុកបានមួយចំណែក។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២១៨៧-២៣៣៨

ព.ស.២១៨៧-២៣៣៨

នាពេលរាជវង្សឈេងជាកុលសម្ព័ន្ធ ម៉ែនជូ ឡើងគ្រងមហាអាណាចក្រចិន ក៏បានបង្ខំឲ្យប្រជាជនទុកសក់កន្ទុយសេះជំនួស ទុកសក់វែង ហើយឲ្យតែងកាយបែបម៉ែនជូ មានជនជាតិចិន ដែលបំពានត្រូវប្រហារជីវិតរាប់លានអ្នក នៅកណ្តាលរាជវង្សនេះ មានក្សត្រពោរពេញទៅដោយបុណ្យបារមីពីរព្រះអង្គគឺ ព្រះបាទគ័ងហី និង ព្រះបាទគាងលុង ដែលជាអ្នកចម្បាំងយ៉ាងក្លាហាន ទាំងជាអ្នកគ្រប់គ្រងយ៉ាងមានសក្តានុពល លើកស្ទួយវណ្ណកម្មការសិក្សា វិជ្ជាការផ្សេង ៗ ប៉ុន្តែខាងផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនា បែរជាទ្រង់ប្រិតប្រៀនការបួស គឺចាំបាច់ត្រូវបានការអនុញ្ញាតជាផ្លូវការមុនសិន ហាមកសាងវត្តថ្មី ឬពង្រីកបរិវេណវត្តចាស់ ចំណែកខាងផ្នែកវិជ្ជាការ ជួយឧបត្ថម្ភខ្លះ ដូចជា ឲ្យប្រមូលរួមរួមព្រះត្រៃបិដកថ្វាយប្រគេនរាល់វត្ត ឲ្យប្រែព្រះត្រៃបិដក ជាភាសាម៉ែនជូរៀ ទ្រង់ឧបត្ថម្ភទំនុកបំរុង ចំពោះតែព្រះសង្ឃលាមៈ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៣៩៧

ព.ស.២៣៩៧

ពួកសក់វែង ដែលគោរពគ្រឹស្តសាសនា កើតការក្បត់យូរដល់ ១៥ ឆ្នាំ ធ្វើឲ្យវត្ត និង ព្រះគម្ពីរនៅ ភាគខាងត្បូងត្រូវបំផ្លិចបំផ្លាញស្ទើរតែអស់ទៅ ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤០៩-២៤៥៥

ព.ស.២៤០៩-២៤៥៥

អ្នករាជការម្នាក់ឈ្មោះ យ៉ាង វ៉ាន ហុយ បានខ្វល់ខ្វាយស្តារឡើងវិញ ការសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនា និង ផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាឆ្ពោះទៅបរទេស ជួយស្ថានការណ៍ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលកំពុងតែអន់ថយឲ្យចំរើនឡើងខ្លះ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤៤៧

ព.ស.២៤៤៧

រាជការតែងកែទម្រង់របបការគ្រប់គ្រងថ្មីទៅតាមបែបបច្ចឹមប្រទេស ឲ្យភូមិស្រុកគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងធ្វើឲ្យជន ដែលមានគំនិតអាក្រក់បានឱកាសចូលទៅរឹបអូសយកវត្ត និង ស្រែចំការ ដោយសំអាងថា កែប្រែជាសាលារៀន វត្តត្រូវបំផ្លិចបំផ្លាញអស់ជាច្រើន។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤៥១

ព.ស.២៤៥១ 

មានការប្រកាស់ប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយក៏ជាឆ្នាំតែមួយ ដែលព្រះបាទកួងស៊ូ និង ព្រះនាងជូស៊ីថាយហ៊ៅ ព្រះអង្គសោយទិវង្គត។
ពោលដោយសរុបព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសចិនរុងរឿងបំផុត នាសម័យរាជវង្សថ័ង ក្រោយពីនោះមកក៏អន់ថយចុះជាលំដាប់ បានស្តារឡើងវិញពេញជារូបរាង នៅសម័យរាជវង្សស៊ុង ឬសង ក៏ទ្រុឌទ្រោមចុះមកវិញ រាប់តាំងអំពីសម័យរាជវង្សងួនរបស់ម៉ុងហ្គោលីជាដើមមក មានតែព្រះបាទថាយចៅក្សត្រដំបូងនៃរាជវង្សម៉េងមួយព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះ ដែលទំនុកបំរុងព្រះ ពុទ្ធសាសនាយ៉ាងពិតប្រាកដ ព្រោះធ្លាប់បានបួសពីមុន ក្រៅពីនោះលើកដំកើងព្រះពុទ្ធសាសនា មួយគ្រាៗដើម្បីផលប្រយោជន៍ក្នុការគ្រប់គ្រងជាពិសេសយកចិត្តព្រះសង្ឃលាមៈ ដើម្បីកាន់កាបទីបេដោយងាយ ជាហេតុនាំឲ្យការសិក្សាព្រះធម៌វិន័យទ្រុឌទ្រោមអន់ថយយ៉ាងខ្លាំង តែមានការគោរពលើមន្តអាគម និង ពិធីកម្មបួងសួង ថែមទាំងក្សត្រអង្គខ្លះនៅមានជំនឿលទ្ធិ តៅបំផ្លិចបំផ្លាញព្រះពុទ្ធសាសនាទៀត ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាអន់ថយដល់កំរិត ដែលវត្តធំៗព្រះសង្ឃត្រូវធ្វើស្រែ និង អាស្រ័យប្រាក់ឈ្នួលស្រែដើម្បីរស់នៅ ចំណែកវត្តតូចៗអាស្រ័យការជួលកុដិខ្លះ ប្រកបពិធីកុងតេចខ្លះ មិនមានកម្លាំងដើម្បីទំនុកបំរុងឲ្យការសិក្សាព្រះធម៌វិន័យ រហូតតមកដល់ចុងរាជវង្សឈេង ទើបមានអ្នករាជការខ្លះជួយស្តារឡើងវិញ និង ទ្រទ្រង់រក្សាទុកបានមួយចំណែក។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: សម័យសាធារណរដ្ឋ (ព.ស.២៤៥៥ ជាដើមមក)

សម័យសាធារណរដ្ឋ (ព.ស.២៤៥៥ ជាដើមមក)

ព.ស.២៤៥៥

ក្សត្រម៉ែនជូអង្គចុងក្រោយ ដែលនៅជាព្រះកុមារ លះបង់រាជសម្បត្តិចិនប្រកាស់តាំងសាធារណរដ្ឋតុងហ្វួ ឬសាធារណរដ្ឋចិន ព.ស.២៤៦៥ 
ហ្វេងយ៉ូសៀង អ្នកជំនឿគ្រឹស្តសាសនាមានឈ្មោះសាម័ញ្ញថា នាយពលគ្រឹស្ត បានជាអភិបាលធំ នៅមណ្ឌលហ៊ូណាន លោកនេះបានបំផ្លាញ់វត្តព្រះពុទ្ធសាសនា និង សំណាក់តៅនៅហ៊ូណានចោលទាំងអស់ វត្តប៉េះប៉េយ៉ី ដែលកសាងពេលព្រះពុទ្ធសាសនាបានផ្សាយចូលប្រទេសចិនដំបូង ក៏ត្រូវបានបំផ្លាញ់ចោលក្នុងគ្រានោះដែរ ។

ពោលដោយសរុបស្ថានការណ៍ព្រះពុទ្ថសាសនាចាប់តាំងពីសាធារណរដ្ឋចិន រហូតមកទល់នឹងសម័យកុកម៉ីញតាំង ឬក្រុមចិនជាតិនិយម មិនបានល្អជាងសម័យរាជវង្សឈេងរបស់ម៉ែនជូ ទោះជាមានឥស្សរភាពល្អឡើង រដ្ឋមិនសូវជាមានបដិបក្ខយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងូរ តែក៏មិនសូវជាបានឋិតថេរប៉ុន្មាន ជាពិសេសគោលគំនិត លទ្ធិម៉ាកនិយមបានផ្សាយចេញយ៉ាងទូលំទូលាយ មានការវាយប្រហាររិះគន់ព្រះពុទ្ធសាសនា លើកស្ទើយទង្វើ ដែលជាបដិបក្ខដល់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ស្ថានទីរបស់វត្តយកទៅប្រើក្នុងកិច្ចការប្រទេសជាតិ បុគ្គលដ៏សំខាន់ ដែលជួយស្រោចស្រង់ឡើងវិញនូវព្រះពុទ្ធសាសនា បានមួយចំណែកគឺព្រះអាចារ្យថាយស៊ី ឬថាយស៊ូ (ព.ស.២៤៣២-២៤៩០)។

ព.ស.២៤៦៥

ដោយអាស្រ័យស្ថានការណ៍ព្រះពុទ្ធសាសនាអន់ថយទ្រុឌទ្រោមចុះ និង មានការបៀតបៀន គាបសង្កត់ព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងខ្លាំង ទើបអាចារ្យថែសូដំណើរការបដិរូបព្រះពុទ្ធសាសនាជាវារៈធំ ទោះជាមានកំលាំងស្តួចស្តើងក៏ដោយ ផ្តើមដោយការបង្កើតវិទ្យាល័យសង្ឃឡើងនៅវូជ័ង អេ ម៉ឹង សេឆួន និង លិងណាន ដើម្បីអប់រំហ្វឹកហាត់មេដឹកនាំព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យព្រះសង្ឃមានចំណេះវិជ្ជា ទាំងព្រះធម៌វិន័យនឹងវិជ្ជាការសម័យថ្មីរបស់បច្ចឹមប្រទេស រួចដំណើរការខាងការសិក្សា ការផ្សព្វផ្សាយ និង ការបំពេញប្រយោជន៍ រហូតដល់ចាត់តាំងពុទ្ធសមាគមនៃប្រទេស ចិន សំរេចនូវ ព.ស. ២៤៧២។ ការប្រកាស់ព្រះពុទ្ធសាសនាវិធីថ្មីរបស់លោក ធ្វើឲ្យបញ្ញាជនយល់ច្បាស់ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនឡើង លោកបានទំនាក់ទំនងជាមួយពុទ្ធសាសនិកបរទេស បញ្ជូនអ្នកសិក្សាទៅរៀនសូត្រនូវប្រទេសសិរីលង្កា ថៃ និង  ជប៉ុន ស៊ីជម្រៅដល់ការងារថ្នាក់ជាតិរបស់រដ្ឋ សំដែងឲ្យរដ្ឋឃើញនូវគុណតម្លៃរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងការបង្រួបបង្រួមជន ដែលមានពូជអម្បូរផ្សេងគ្នា ទាំង៥សញ្ជាតិរបស់ចិនឲ្យជាជាតិតែមួយជាដើម ធ្វើឲ្យមានការទទួលស្គាល់ឥស្សរភាពរបស់សាសនាកើនឡើង មានការចេញបញ្ជាឲ្យមានការពារទ្រព្យសម្បត្តិរបស់វត្ត និង បញ្ឈប់ការរឹបអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់វត្ត ដែលយកទៅប្រើការងារខាងក្រៅ។

ព.ស.២៤៧៣

មានស្ថិតិបង្ហាញថា នៅប្រទេសចិនមានព្រះសង្ឃ និង ដូនជី (ចិនហៅថា ភិក្ខុ និង ភិក្ខុនី) ៧៣៨,០០០ អង្គ និង វត្ត ២៦៧០០០វត្ត។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤៥៥

ព.ស.២៤៥៥

ក្សត្រម៉ែនជូអង្គចុងក្រោយ ដែលនៅជាព្រះកុមារ លះបង់រាជសម្បត្តិចិនប្រកាស់តាំងសាធារណរដ្ឋតុងហ្វួ ឬសាធារណរដ្ឋចិន ព.ស.២៤៦៥ 
ហ្វេងយ៉ូសៀង អ្នកជំនឿគ្រឹស្តសាសនាមានឈ្មោះសាម័ញ្ញថា នាយពលគ្រឹស្ត បានជាអភិបាលធំ នៅមណ្ឌលហ៊ូណាន លោកនេះបានបំផ្លាញ់វត្តព្រះពុទ្ធសាសនា និង សំណាក់តៅនៅហ៊ូណានចោលទាំងអស់ វត្តប៉េះប៉េយ៉ី ដែលកសាងពេលព្រះពុទ្ធសាសនាបានផ្សាយចូលប្រទេសចិនដំបូង ក៏ត្រូវបានបំផ្លាញ់ចោលក្នុងគ្រានោះដែរ ។

ពោលដោយសរុបស្ថានការណ៍ព្រះពុទ្ថសាសនាចាប់តាំងពីសាធារណរដ្ឋចិន រហូតមកទល់នឹងសម័យកុកម៉ីញតាំង ឬក្រុមចិនជាតិនិយម មិនបានល្អជាងសម័យរាជវង្សឈេងរបស់ម៉ែនជូ ទោះជាមានឥស្សរភាពល្អឡើង រដ្ឋមិនសូវជាមានបដិបក្ខយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងូរ តែក៏មិនសូវជាបានឋិតថេរប៉ុន្មាន ជាពិសេសគោលគំនិត លទ្ធិម៉ាកនិយមបានផ្សាយចេញយ៉ាងទូលំទូលាយ មានការវាយប្រហាររិះគន់ព្រះពុទ្ធសាសនា លើកស្ទើយទង្វើ ដែលជាបដិបក្ខដល់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ស្ថានទីរបស់វត្តយកទៅប្រើក្នុងកិច្ចការប្រទេសជាតិ បុគ្គលដ៏សំខាន់ ដែលជួយស្រោចស្រង់ឡើងវិញនូវព្រះពុទ្ធសាសនា បានមួយចំណែកគឺព្រះអាចារ្យថាយស៊ី ឬថាយស៊ូ (ព.ស.២៤៣២-២៤៩០)។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤៦៥

ព.ស.២៤៦៥

ដោយអាស្រ័យស្ថានការណ៍ព្រះពុទ្ធសាសនាអន់ថយទ្រុឌទ្រោមចុះ និង មានការបៀតបៀន គាបសង្កត់ព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងខ្លាំង ទើបអាចារ្យថែសូដំណើរការបដិរូបព្រះពុទ្ធសាសនាជាវារៈធំ ទោះជាមានកំលាំងស្តួចស្តើងក៏ដោយ ផ្តើមដោយការបង្កើតវិទ្យាល័យសង្ឃឡើងនៅវូជ័ង អេ ម៉ឹង សេឆួន និង លិងណាន ដើម្បីអប់រំហ្វឹកហាត់មេដឹកនាំព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យព្រះសង្ឃមានចំណេះវិជ្ជា ទាំងព្រះធម៌វិន័យនឹងវិជ្ជាការសម័យថ្មីរបស់បច្ចឹមប្រទេស រួចដំណើរការខាងការសិក្សា ការផ្សព្វផ្សាយ និង ការបំពេញប្រយោជន៍ រហូតដល់ចាត់តាំងពុទ្ធសមាគមនៃប្រទេស ចិន សំរេចនូវ ព.ស. ២៤៧២។ ការប្រកាស់ព្រះពុទ្ធសាសនាវិធីថ្មីរបស់លោក ធ្វើឲ្យបញ្ញាជនយល់ច្បាស់ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនឡើង លោកបានទំនាក់ទំនងជាមួយពុទ្ធសាសនិកបរទេស បញ្ជូនអ្នកសិក្សាទៅរៀនសូត្រនូវប្រទេសសិរីលង្កា ថៃ និង  ជប៉ុន ស៊ីជម្រៅដល់ការងារថ្នាក់ជាតិរបស់រដ្ឋ សំដែងឲ្យរដ្ឋឃើញនូវគុណតម្លៃរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងការបង្រួបបង្រួមជន ដែលមានពូជអម្បូរផ្សេងគ្នា ទាំង៥សញ្ជាតិរបស់ចិនឲ្យជាជាតិតែមួយជាដើម ធ្វើឲ្យមានការទទួលស្គាល់ឥស្សរភាពរបស់សាសនាកើនឡើង មានការចេញបញ្ជាឲ្យមានការពារទ្រព្យសម្បត្តិរបស់វត្ត និង បញ្ឈប់ការរឹបអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់វត្ត ដែលយកទៅប្រើការងារខាងក្រៅ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤៧៣

ព.ស.២៤៧៣

មានស្ថិតិបង្ហាញថា នៅប្រទេសចិនមានព្រះសង្ឃ និង ដូនជី (ចិនហៅថា ភិក្ខុ និង ភិក្ខុនី) ៧៣៨,០០០ អង្គ និង វត្ត ២៦៧០០០វត្ត។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤៩៣

ព.ស.២៤៩៣

ចេញប្រកាស់ខកំណត់ថា ព្រះសង្ឃជាបញ្ញើរក្អែកសង្គម ព្រមជាមួយនោះ នៅបង្កើតគំនិតឲ្យមានការបែងចែកអ្នកស្រុកជាមួយព្រះសង្ឃ និង ព្រះសង្ឃទូទៅ ជាមួយនឹងព្រះសង្ឃអ្នកគ្រប់គ្រង់ ថាជាអ្នកផ្សេងវណ្ណៈគ្នា ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤៩៤

ព.ស.២៤៩៤

ដកហូតសិទ្ធិរបស់វត្តក្នុងការគ្រប់គ្រងដីធ្លី ជាការគាបសង្កត់ក្នុងផ្នែកទ្រទ្រង់ជីព ស្ទើរនឹងបង្ខំដោយប្រយោលឲ្យភិក្ខុ និង ភិក្ខុនីសឹក ចំណែកអ្នក ដែលមិនសឹកក៏ត្រូវប្រកបអាជីព ដូចធ្វើស្រែ សាងរោងច័ក្រឧស្សាហកម្មខ្នាតតូច ដាំតែ បង្រៀននៅសាលារៀនជាដើម ទន្ទឹមនោះដែរក៏ព្យាយាមអប់រំឲ្យលះបង់ជំនឿនូវលទ្ធិពាក្យប្រៀនប្រដៅ ដែលក្រៅអំពីលទ្ធិម៉ាកនិយម។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៤៩៦

ព.ស.២៤៩៦

ពេល ដែលចំនួនព្រះសង្ឃថយចុះ និង អន់ថយកម្លាំង ហើយទើបតាំង “ពុទ្ធសមាគមនៃប្រទេសចិន” ឡើងនៅថ្ងៃទី៣០ ខែឧសភា ដោយគោលបំណងគឺដើម្បីបញ្ចូលគ្នានូវពុទ្ធបរិស័ទទាំងអស់ក្រោមការដឹកនាំរបស់រដ្ឋបាលប្រជាជន ដើម្បីសម្តែងសេចក្តីស្រឡាញ់ដល់មាតុភូមិ និង រក្សា សន្តិភាពលោក ហើយបែងចែកគោលបំណងចេញជា ៤ ខ គឺ ដើម្បីជាមជ្ឈមណ្ឌលក្នុងការទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋាភិបាល ជាមួយពុទ្ធសាសនិកជនដើម្បីអប់រំបុគ្គលិកខាងពុទ្ធសាសនា ដើម្បីលើកស្ទួយការងារខាងវប្បធម៌របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា និង លើកស្ទួយការរួមដៃគ្នាខាងពុទ្ធសាសនាជាមួយអន្តរជាតិ។

ហេតុនេះអ្នកនិពន្ធសៀវភៅ “ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសចិន” សរុបថា គោលបំណងដ៏ពិតប្រាកដក៏គឺ ដើម្បីជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលយកចិត្តទុកដាក់ពិត និង ត្រួតត្រាពុទ្ធសាសនិកជនទាំងអស់ឲ្យបាន និង ជាការបើកផ្លូវឲ្យរដ្ឋាភិបាលជាអ្នកដំណាងរបស់ពុទ្ធបរិស័ទក្នុងការងារអន្តរជាតិ ក្រៅពីនោះ ដើម្បីតបស្នងនយោបាយនេះ ក៏បានចេញទស្សនវដ្តីប្រចាំខែឈ្មោះ “ព្រះពុទ្ធសាសនាសម័យថ្មី” (Modern Buddhism)។

ចំណែកខាងគោលគំនិតក៏ប្រាថ្នាឲ្យងាកចេញអំពីគោលការណ៍មេត្តាករុណា ឆ្ពោះទៅរកការទំនាស់ទាស់ទែង និង ការតស៊ូ។
ក្រៅពីនេះ រដ្ឋាភិបាលទំនុកបំរុង មើលថែរក្សាវត្ត និង សម្បត្តិស្អាតស្អំក្នុងទីផ្សេងៗ ជាពិសេស ប្រកាន់ថាជាលទ្ធផលរបស់ប្រជាជន តែបន្ទាប់មកប្រាកដថា សិល្បៈ វត្ថុ និង សាសនស្ថាន ផ្សេងៗត្រូវបានពួករេកាត (red card)បំផ្លិចបំផ្លាញ់ចោលជាចំនួនច្រើន។

ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិនបានទ្រុឌទ្រោមចុះ អស់រយៈវេលាយ៉ាងយូរក្នុងយុគក្រោយៗ ព្រោះជួបប្រទះការគាបសង្កត់ផ្សេងៗ និង ភាពទន់ខ្សោយផ្ទៃក្នុង ជាពិសេសក្នុងផ្នែកសិក្សាប្រតិបត្តិធម៌វិន័យ នឹងការងាកចេញទៅរកលទ្ធិផ្សេងៗ សភាវៈទាំងនេះ ទោះជាកុម្មុយនិស្តមិនចូលទៅគ្រប់គ្រង មិនមានការបំផ្លាញ់ឲ្យសាបសូន្យ ក៏ត្រូវមានការកែទម្រង់ដែរ ដូច ដែលលោក ថៃស៊ូ បានផ្តួចផ្តើមឡើងជាខាងដើម សូម្បីព្រះមហាក្សត្រក្នុងជំនាន់មុនក៏ទ្រង់បានធ្វើរួចហើយជាច្រើនគ្រា រឿង ដែលជំពាក់មានការវិនិច្ឆ័យម៉្យាងគឺ ដែលធ្វើដូច្នោះ ជាការកែទម្រង់ដើម្បីស្តារឡើងវិញ ឬជាការបំផ្លាញ់ ឬក៏ជាការកែទម្រង់ដើម្បីបំផ្លាញ់ ដែលជាការដកពិសោធន៍ជាបន្ត។
ដោយហេតុតែចិនជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់មួយ របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា រហូតទំព័រប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏យូរលង់ តែយុគក្រោយមកនេះ ពុទ្ធបរិស័ទខាងក្រៅមានឱកាស់ជ្រាបពត៌មាន ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកាលគួរ កាលបើមិនជ្រាបពត៌មានខាងសាសនាដោយត្រង់ ទើបសូមនាំយកហេតុការណ៍ផ្នែកប្រទេសជាតិ ដែលជារឿងរបស់ជាតិដោយរួម មកដាក់បញ្ចូលដើម្បីឲ្យសមគួរដល់ការប្រកបការពិចារណាសម្រាប់សន្និដ្ឋានសភាពការណ៍ខាងព្រះសាសនាក្នុងប្រទេសនោះ។

ក្រោយពី ព.ស.២៤៩៦ មក មានហេតុការណ៍គួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍ នៅសាធារណរដ្ឋប្រជាជនចិនកើតឡើងជាច្រើនទៀត បានរួបរួមពីសៀវភៅហេតុការណ៍ប្រចាំឆ្នាំ និង ឯកសារមួយចំនួន ដែលអង្គការអ្នកសិក្សាមហាវិទ្យាល័យធម្មសាស្រ្ត ចាត់បោះពុម្ព ពោលឡើងចំពោះតែរឿង ដែលសំខាន់ និង គួរដល់ការពិចារណា ដូចតទៅនេះ ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស. ២៥០២

ព.ស. ២៥០២
 
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២៤៩៩ ជាដើមមក ផ្តើមមានពត៌មានទាក់ទងនឹងភាពជ្រួលច្របល់ខាងនយោបាយក្នុងប្រទេសទីបេ រហូតដល់មានការចលាចលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងូរក្នុងរដ្ឋខាម ព្រោះជនជាតិទីបេចងកំហឹងក្នុងការ ដែលជនជាតិចិនច្រើនសែននាក់ភៀសខ្លួនចូលទៅតាំងទីលំនៅ និង មានការនាំយកយុវជនទីបេ ឆ្ពោះទៅប្រទេសចិនដើម្បីហ្វឹកហាត់អប់រំថ្នាក់ខ្ពស់ តមកបានមានការចលាចលកើតឡើងនៅក្រុងលាសា រដ្ឋធានីរបស់ទីបេ ព្រោះចិនចាប់អង្គ ដាលៃលាមៈ មេដឹកនាំព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយលាមៈ និង ជាមេដឹកនាំរបស់ប្រទេសទីបេ ធ្វើឲ្យព្រះអង្គគេចចេញចាកពីប្រទេសទីបេ បន្ទាប់មកភៀសខ្លួនទៅនៅឯប្រទេសឥណ្ឌា។ ខែមីនា ២៥០២ តាំងតែពីពេលនោះមក រដ្ឋាភិបាលទីបេក៏បំបែកខ្លួនមានគណកម្មការមួយ គណៈឡើងមកគ្រប់គ្រង ដោយមានប៉ានជេនលាមៈជាមេដឹកនាំ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៥១១

ព.ស.២៥១១

ចាប់តាំងពី ព.ស. ២៥០៦ ចិនត្រឡប់ជាបដិបក្ខជាមួយសហភាពសូវៀត ជាពួកលទ្ធិកែ ដែលជាសត្រូវដ៏ខ្លាំងក្លារបស់ចិន ស្មើៗនឹងចក្រពត្តិនិយមអាមេរិក លីវសៅឆី ដែលបានតដំណែងអំពី ម៉ៅសេតុង ជាធាននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាជនចិន តាំងតែថ្ងៃទី ២៧ មេសា ២៥០២ ជាដើមមក មានវិវាទប្រជែងអំណាចជាមួយម៉ៅសេតុង និង លិនប៉ៀវ ដោយរួមជាមួយលេខាធិការបក្ខឈ្មោះតេងឆៀវប៉ិង ប្រឆាំងនយោបាយ របស់មេដឹកនាំទាំងពីរនោះយ៉ាងសម្ងាត់ ៗ មកតាំងតែពី ព.ស.២៥០៥ និង មានសហជីពកម្មករមូលដ្ឋានរឹងមាំ ពេលមកដល់ ព.ស.២៥០៩ ទស្សនវដ្តីរបស់គណកម្មការកំពូលបក្សកុម្មុយនិស្តចិនបានផ្តន្ទាទោសលិវ សៅ ឆី ថាជាពួកលទ្ធិកែខាងមូលធន។ បន្ទាប់ពីនោះ ពួករ៉េតកាត ដែលជាអ្នកគាំទ្រម៉ៅសេតុង បានដំណើរការបដិវត្តន៍ ខាងវប្បធម៌មួយលើកធំ រហូតរយៈពេលនោះ លីវ សៅ ឆី ត្រូវឃុំឃាំងនៅក្នុងផ្ទះ រួចត្រូវហៅថា គ្រុសប នៃប្រទេសចិន។ ពេលមកដល់ខែវិច្ឆិកា ២៥១១ លីវ សៅ ឆី ក៏ត្រូវទំលាក់ចេញពីដំណែងមេដឹកនាំរបស់រដ្ឋ អំពីរាល់ដំណែងក្នុងបក្ខកុម្មុយនិស្ត និង បណ្តេញចេញពីបក្សដែររួចបាត់ខ្លួននៅទីបំផុត ចំណែកសហជីពកម្មករក៏បំបែកខ្លួនក្នុងរវាងការបដិវត្តន៍វប្បធម៌នោះផងដែរ (តាំងឡើងជាថ្មីទៀត ពេលមានការបដិវត្តន៍វប្បធម៌បញ្ចប់រួចហើយ)។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: ព.ស.២៥១៤

ព.ស.២៥១៤ 

លីន ប៉ៀវ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ និង មេដឹកនាំមេទាហារ ដែលបានរួមជាមួយម៉ៅសេតុងក្នុងការតស៊ូនឹងលីវសៅឆី មកតាំងតែពីដើម មានភាពសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងឡើង ជាពិសេសក្នុងរវាងការបដិវត្តន៍ខាងវប្បធម៌រវាង ព.ស.២៥០៩ ដល់ ២៥១២ ដែលចាប់ផ្តើមឡើងដើម្បីតស៊ូជាមួយគំនិត បែបមូលធននិយម និង ជាកម្លាំងដើម្បីគាំទ្រម៉ៅសេតុង គណៈកម្មការបដិវត្តន៍នេះជាត្រីភាគី ប្រកបដោយកងទ័ពជើងគោក បក្សកុម្មុយនិស្ត និង ពួករ៉េតកាត (អ្នកការពារកាតក្រហមប្រកបដោយយុវជនប្រុសស្រី) ។ ក្នុងហេតុការណ៍នេះ លីន ប៉ៀវ មានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់បំផុត ដោយបានទទួលការតែងតាំងជាមេបញ្ជាការរងកំពូលនៃការបដិវត្តន៍ខាងវប្បធម៌ នៅខែសីហា ២៥០៩ និង បានជាអ្នកបន្តវង្សខាងនយោបាយរបស់លោកប្រធានម៉ៅសេតុងជំនួសលីសៅឆី មកដល់ថ្ងៃទី ៤ ខែ កញ្ញា ក៏ជាប្រធានរ៉េតកាត ពួករ៉េតកាត ក្រៅពីការទំលាយអំណាចខាងលីសៅឆីហើយ នៅប្រាកដថាបានទំលាយសិល្បៈ វត្ថុ បុរាណស្ថាន វត្តវ៉ាអារាម យ៉ាងច្រើនផង តែនៅមិនទាន់បានជ្រាបជាលំអិត។

ដោយហេតុការណ៍នេះ លីន ប៉ៀវ និង មេដឹកនាំទាហាន រហូតបានក្លាយអ្នកក្តោបអំណាចបក្សកុម្មុយនិស្ត ។ ភាពធំធេងរបស់លីន ប៉ៀវ បានប្រាកដនៅរហូតមកដល់ខែកញ្ញា ២៥១៤ ក៏ត្រឡប់ជាបាត់ឈឹងទៅ ក្នុងរយៈនេះ (តាំងតែពី ព.ស.២៥១៥) ចិនបានបែរទៅមានសម្ព័ន្ធជាមួយសហរដ្ឋ តមកខាងក្រោយ ទើបមានការបង្ហាញ់ឲ្យឃើញថា លីន ប៉ៀវ បានឃុបឃិតដាក់ផែនការពិឃាតលោកប្រធានម៉ៅសេតុង និង ស្ថាបនារបបផ្តាច់ការទាហាន តែផែនការណ៍មិនបានសម្រេចទើបឡើងយន្តហោះគេចទៅប្រទេសរូស្ស៉ី តែយន្តហោះធ្លាក់ស្លាប់នៅក្នុងកណ្តាលផ្លូវនាប្រទេសម៉ុងហ្គោលី ។

ចាប់ពីពេលនោះមកក៏មិនមានការតែងតាំងអ្នកបន្តវង្សនយោបាយរបស់ម៉ៅសេតុងទៀត រហូតមកដល់ទីបំផុត លោកប្រធានម៉ៅសេតុង បានទទួលមរណភាពនៅ ព.ស. ២៥១៩។
រាប់ចាប់តាំងពី ព.ស.២៥២០ ជាដើមមក តើង ស៊ៀវ ផីង បានមានអំណាចច្រើនឡើង និង បានចាត់ដំណើរការគំរោងការណ៍កែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចឲ្យទាន់សម័យតាមនយោបាយពាណិជ្ជកម្មសេរី ។ បន្ទាប់មកឧត្តមការណ៍ និង គំរោងនយោបាយបែប ម៉ៅនិយម ក៏ត្រូវបានបញ្ឈប់ ក្រៅពីនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច និង នយោបាយប្រទេសជាតិ បានបង្វែរលទ្ធិម៉ៅនិយមខ្លាំងឡើងរួច ការបង្ខំនូវជំនឿ និង កិច្ចការសាសនា ក៏ត្រូវបានធូរស្រាលចុះផងដែរ សភាពការណ៍ខាងសាសនាទើបចាប់ងើបខ្លួនឡើងវិញនូវរាល់ស្ថានទី។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន

អ្នកទេសចរបរទេស ដែលធើ្វដំណើរទៅប្រទេសជប៉ុន ស្ទើរតែគ្រប់រូបមិននឹកស្មានថាខ្លួនឯងបានជួបជាមួយព្រះសង្ឃជប៉ុនក្នុងពេល ដែលចូលរួមកិច្ចកម្មតាមស្ថាប័នផ្សេងៗរួចហើយនោះឬសូម្បីតែអ្នកទំនាក់ទំនងជាមួយជនជាតិជប៉ុន ដែលធើ្វដំណើរមកប្រទេសថៃ ក្នុងឋានៈជាអ្នកសេដ្ឋកិច្ច ជានិស្សិតជាដើម យើងក៏មិនអាចជ្រាបថា ជនជាតិជប៉ុន ទាំងនោះអ្នកខ្លះជាព្រះសង្ឃក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាដែរ។
រូបភាពតូច|មហាព្រះពុទ្ធកូតូគូអ៊ិន (Kōtoku-in) នៅប្រទេសជប៉ុន
ទាំងអស់នេះព្រោះអ្នកបួសជនជាតិជប៉ុន និកាយមួយចំនួនមានជីវិតរស់នៅដូចប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញ មានដំណើរជីវិតប្រលូកក្នុងសង្គម ប្រកបសម្មាជីពធម្មតាដូចគ្រហស្ថដទៃដែរ, រឿងនេះជាលក្ខណៈពិសេសម្យ៉ាងនៃព្រះពុទ្ធសាសនាបែបជប៉ុន។ ក្នុងទីនេះបានរៀបរាប់ប្រពភកំណើត និង វត្តប្រណិប័តន៍នៃព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសជប៉ុនមកចែកគ្នាអានដើម្បីផ្តល់ចំណេះដឹងដូចតទៅ ៖
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន: ឯកសារយោង​

ឯកសារយោង​

 	កំណត់ហេតុដំណើរទស្សនកិច្ច ស្ថាប័នសិក្សាជាន់ខ្ពស់ខាងព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រទេស សឹង្ហបុរី សិរីលង្កា ម៉ាលេស៊ី តាយវ៉ាន ជប៉ុន កូរ៉េ និង ហុងកុង របស់អ្នកដំណាងស្ថាប័នការសិក្សាជាន់ខ្ពស់ខាងព្រះពុទ្ធសាសនានៃប្រទេសថៃ ក្នុងការឧបត្ថម្ភរបស់ព.ស.ល.ព.ស. ២៥១០ របស់ព្រះមហាប្រយុទ្ធ បយុត្តោ។
 A History of Japanese Buddhism ដោយ Shinoho Hanayama, CIIB Press, Tokyo, 1960
 Japan Handbook 1967, Rengo Press, Tokyo
 The Nes Face oF Buddha ដោយ Jerrold Schecter, John Weatherhill, Inc., Tokyo, 1967
 Mahayana Buddhsim, A Brief Outline ដោយ Beatrice Lane Suzuki, George Allen and Unwin, 1959
 Encyclopaedia of Religion and Religion ដោយ Royston Pike, George Allen and Unwin, 1951
 Enyclonpaedia britanica, 1959, Vols. 12-13 (ប្រធានបតរឿង Japan and Korea)
 ឯកសាររបស់ Japan Buddhist Federation, 1968.
 តារាងវិទ្យាល័យ និង មហាវិទ្យាល័យព្រះពុទ្ធសាសនានៅជប៉ុន រួបរួមដោយ Dr. Richard A. Gard.
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ

ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះ Khanthararat, Wat Na Phra Men, សិល្បៈទ្វារវត្តី Phra Nakhon Si Ayutthaya Province.

ព្ព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា  (ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះពុទ្ Chinnarat, សិល្បៈសុខោទ័យWat Phra Si Rattana Mahathat (Wat Yai),Phitsanulok Province.
១. យុគថេរវាទសម័យអសោក
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
២. ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ

ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ

៤. យុគថេរវាទបែបសិរីលង្កា
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|ព្រះពុទ្ Nimit Wichit Mara Moli , Wat Na Phra Men, សិល្បៈអយុធ្ Phra Nakhon Si Ayutthaya Province.
ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px|Emerald buddha, សិល្បៈChiang Saen , Wat Phra Si Rattana Satsadaram(Wat Phra Kaew), ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ: យុគទី ១ ថេរវាទបែបសម័យអសោក

យុគទី ១ ថេរវាទបែបសម័យអសោក

ព.ស. ២១៨

ព្រះបាទអសោកមហារាជ ទ្រង់ឧបត្ថម្ភការសង្គាយនាគ្រាទី ៣ នានគរបាដលីបុត្រ ក្រោយពីចប់ការសង្គាយនារួចហើយ ទ្រង់បានបញ្ជូនព្រះសង្ឃចេញទៅប្រកាស់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅក្នុងដែនដីផ្សេង ៗ រួមមាន ៩ ខាសា។ បណ្តាសាខា ទាំអង ៩ នោះ ព្រះសោណត្ថេរ និង ព្រះឧត្តរត្ថេរ ជាំខ្សែរមួយ (គម្ពីរសមន្តបាសាទិការ អដ្ឋកថានៃព្រះវិន័យ បិដក រាប់ថាជាខ្សែរទី ៨ តែគម្ពីរសាសនវង្សរាប់ថាជាខ្សែរទី ២) នាំព្រះពុទ្ធសាសនាទៅ ប្រតិស្ឋាននៅក្នុងដែនដីសុវណ្ណាភូមិ ដែលសន្និដ្ឋានបានថា “ខេត្តនគរបុទុម” ដោយមានបុរាណស្ថាន វត្ថុផ្សេង ៗ ដូចជា ព្រះបឋមចេត្តីយ៍ ជាដើម ជាភស្តុតាងនៅរហូតដល់សព្វ ថ្ងៃនេះ (ភូមាចាត់ថា សុវណ្ណាភូមិបានដល់ ទីក្រុងសទ្ធម្មវតី ក្នុងប្រទេសភូមាភាគខាង ត្បូង។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ: យុគទី ២ មហាយាន

យុគទី ២ មហាយាន

ព.ស. ៦២០

ព្រះបាទកនិស្សមហារាជ ទ្រង់ឧបត្ថម្ភការសង្គាយនាគ្រាទី ៤ របស់ភាគីមហាយាន នាទីក្រុង ជលន្ធរ និង ទ្រង់បានបញ្ជូណសមណទូចេញទៅប្រកាស់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅ អាស៊ីកណ្តាលជាដើម ។ គ្រានោះ ប្របាទម៉ីងតី ទ្រង់បាននាំយកព្រះពុទ្ធសាសនាពីអាស៊ី កណ្តាលចូលទៅផ្សព្វផ្សាយក្នុងប្រទេសចិន ហើយទ្រង់បានបញ្ជូនទូតសន្ថវមេត្រី ឲ្យទៅជួប ខុនហ្លួង ហ្មៅ ព្រះមហាក្ស័ត្រថៃ អ្នកគ្រប់គ្រង់អាណាចក្រអៃលាវ ។ គណៈទូតបាន
នាំយកព្រះពុទ្ធសាសនាចូលមកជាមួយផង ធ្វើឲ្យប្រទេសថៃទាំង ៧៧ មានរាស្ត្រ ៥១,៨៩០ គ្រួសារ បែរមកគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាជាគ្រាដំបូងបំផុត ។ 
ព.ស. ១៣០០

ព្រះមហាក្ស័ត្រនៃអាណាចក្រស្រីវិជ័យ នៃកោះសុមាត្រាមានអំណាចរុងរឿង ពង្រីកអាណាខេត្តមកដល់ខេត្តសុរ៉ាដធានី ។ ព្រះមហាក្ស័ត្រស្រីវិជ័យទ្រង់គោរពព្រះពុទ្ធ សាសនាផ្នែកមហាយាន ទើបធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានផ្សព្វផ្សាយចូលមកកាន់ដែនដីភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសថៃ ដែលនៅក្នុងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ ដូច ដែលមានចេត្តីយ៍ព្រះធាតុជៃយា និង ព្រះមហាធាតុនគរសិរីធម្មរាជជាភស្តុតារហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ 

ព.ស. ១៥៥០

ព្រះមហាក្ស័ត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា រាជវង្សសុរិយវរ្ម័ន្ត មានអំណាចរុងរឿង ពង្រីកអាណាខេត្តមកដល់ទូទាំងភាគខាងកើតឈាងខាងជើង (ភាគសាន) និង ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ ហើយបង្កើតនគរលវោ ឬលុពបុរីជារាជធានីមួយ សម្រាប់គ្រប់គ្រងដែនដីតំបន់នេះ (ទើបហៅសម័យនេះថា សម័យលុពបុរី) ។ ព្រះមហាក្ស័ត្រកម្ពុជាទ្រង់គោរពព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលបានផ្សព្វផ្សាយបន្តឡើងមកពីអាណាចក្រស្រីវិជ័យ តែមហាយានសម័យនេះ រួមផ្សំជាមួយសាសនាព្រាហ្មណ៍ច្រើនណាស់ ។ ប្រជាជនតំបន់នេះ ទើបបានទទួលព្រះពុទ្ធសាសនាទាំងបែបថេរវាទ ដែលបន្តមកតាំងតែពីដើម ជាមួយមហាយាន និង សាសនាព្រាហ្មណ៍ចូលមកថ្មី ធ្វើឲ្យមានអ្នកគោរពទាំងពីរបែប និង មានព្រះសង្ឃ ទាំងពីរនិកាយ ។ ភាសាសំស្រ្កឹតក៏ចូលមកផ្សព្វផ្សាយ មានឥទ្ធិពលក្នុងភាសា និង អក្សរសិល្បិ៍ថៃទាំងពីសម័យនោះមក ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ: យុគទី ៣ ថេរវាទបែបពុកាម

យុគទី ៣ ថេរវាទបែបពុកាម

ព.ស. ១៦០០

ព្រះបាទអនុរុទ្ធមហារាជ ឬអនោធាម៉័ងជ័រ ព្រះមហាក្ស័ត្រពុកាម មានអំណាចរុងរឿង ទ្រង់បានវាយបង្ក្រារាម័ញ រួមបញ្ចូលចូលភូមាបានទាំងស្រុង ស្រេចហើយ ផ្សាយអាណាខេត្តចូលមកដល់អាណាចក្រឡាននា ឡានឆាង រហូតដល់លុពបុរី និង ទ្វារាវតី ។ ព្រះបាទអនុរុទ្ធមហារាជ ទ្រង់មានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាផ្នែកថេរវាទ ទ្រង់បាន ទុនុកបំរុង និង ផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាដោយព្រះរាជសទ្ធាយ៉ាងខ្លាំងក្លា ។

ត្រឡប់ទៅពោលអំពីជនជាតិក្នុងប្រទេសចិន ត្រូវបានចិនឈ្លានពាន ភៀសខ្លួនចុះមកភាគខាងត្បូងតាមលំដាប់ ក្រោយពីអាណាចក្រអៃលាវរលំរលាយ ក៏បានមកតាំង អាណាចក្រណានចៅ រហូតមកដល់ប្រមាណ ព.ស. ១២៩៩ ខុនថាវក្វា រាជឱរស ខុនបរម នៃអាណាចក្រណានចៅ បានមកតាំងអាណាចក្រយោនក ឈៀងសែន នៃសុវណ្ណភូមិ កាលវេលាបានកន្លងទៅ ប្រជាជនថៃក៏បានក្រចាត់ក្រចាយនៅទូទាំងភាគខាងជើង ភាគខាងកើតឈៀងខាងជើង និង ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃនាពេលបច្ចុប្បន្ន ។ ពេល ដែលអាណាចក្រកម្ពុជាមានអំណាចរុងរឿង ប្រជាជនថៃ ដែលអាស្រ័យនៅក្នុងខេត្តឡាន ណា គែភាគពាយ័ព្យបានទទួលឥទ្ធិពលរបស់ខមតិចតួច តែនគរអាណាចក្រពុកាមបានចូលគ្រប់គ្រង ប្រជាជនថៃក្នុងតំបន់នេះ ដែលគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាត ៗ មកស្រេចហើយនោះ ក៏ទទួលគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាបែបពុកាម រហូតដល់រីចំរើនរុងរឿងខ្លាំងឡើងនៅក្នុងភាគខាងជើង ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ: សម័យសុខោទ័យ

សម័យសុខោទ័យ

ព.ស. ១៨០០

រយៈនេះ អាណាចក្រពុកាម និង កម្ពុជាបានសាបរលាបអំណាចចុះ ហើយកុលសម្ព័ន្ធថៃ បានកខ្លួនឲ្យបានជាឥស្សរៈឡើង ភាគខាងជើងកើតអាណាចក្រឡានណា ភាគខាងត្បូងចុះមក កើតជាអាណាចក្រសុខោទ័យ ។

បែរទៅស្តីពីព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសសិរីលង្កា ព.ស. ១៦៩៦ ព្រះបាទបរាករមពាហុ មហារាជ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យ បានបង្រ្កាបទមិឡ ធ្វើឲ្យប្រទេសជាតិមានរបៀបរបប ទ្រង់ឧបត្ថម្ភព្រះពុទ្ធសាសនា រួមព្រះសង្ឃចូលនិកាយតែមួយ និង សូមឲ្យមានការសង្គាយនាគ្រាទី ៧ ឡើង ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាចំរើនរុងរឿងក្នុងទ្វីបលង្កា ទាំងការសិក្សា និង ការប្រព្រឹត្តិប្រតិបត្តិ ។ ព្រសង្ឃប្រទេសផ្សេង ៗ បាននិមន្តទៅសិក្សាព្រះធម្មវិន័យ និង បួសជាថ្មី ហើយត្រឡប់ទៅផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាបែបសិរីលង្កាក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួន ខ្លះក៏និមន្ត ព្រះសង្ឃសិរីលង្កាមកជាមួយ សំរាបប្រទេសថៃ ព្រះសង្ឃថៃ និង ព្រះសង្ឃសិរីលង្កាបានមកបង្កើតការិយាល័យផ្សព្វផ្សាយ នៅនារាជធានីនគរសិរីធម្មរាជ បានទទួលសេចក្តីគោរពយ៉ាងលឿន ។

ព.ស. ១៨២០

ខុនរាមគាំហែង ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យ ទ្រង់បានស្តាប់កិត្តិស័ព្ទរបស់ព្រះសង្ឃលង្កា វង្ស ហើយក៏អារាធនាព្រះមហាថេរសង្ឃរាជ ពីនគរសិរីធម្មរាជ ចូលមកគង់នៅនាវត្តអរញ្ញិក ក្នុងក្រុងសុខោទ័យ ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបែបលង្កាវង្សក៏រុងរឿង តាំងតែពីសម័យនោះមក ដើមដំបូង នៅមានព្រះសង្ឃពីរពួក គឺ គណៈសង្ឃដើម និង ព្រះសង្ឃលង្កាវង្ស ប៉ុន្តែ នៅទីបំផុត ក៏បានរួបរួមឲ្យចូលជានិកាយតែមួយ ចំណែកព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក៏សាបរលាប និង សាបសូន្យនៅទីបំផុតទៅ ។ នៅក្នុងរជ្ជកាលនេះ បាននាំព្រះពុទ្ធសិហឹង្គ ដែលសាងលើងក្នុងប្រទេសិរីល័ង្ការលឡើមក នគរស្រីធម្មរាជ ដំកលទុក នាក្រុងសុខោទ័យផង (ជិនកាលបាលីបករណ៍ថា បានព្រះពុទ្ធសិហឹង្គមកនៅ ព.ស. ១៨០០ រជ្ជកាល ផខុនស្រីឥន្ទ្រទិត្យ) សិល្បៈបែបលង្កា ចាប់ផ្តើមចូលមកជំនួសសិល្បៈបែបមហាយាន ដូចជា ចេត្តីយ៍ ព្រះមហាធាតុនគរស្រីធម្មរាជ ប្រែរូបជាស្ថូបបែបលង្កាជាដើម ។

ព.ស. ១៨៩៧

ព្រះបាទលិទៃ ព្រះមហាក្ស័ត្រអង្គទី ៥ ឡើងគ្រងរាជ្យ ទ្រង់អារាធនាព្រះមហាសាមីសង្ឃរាជ ប្រទេសសិរីលង្កា ព្រះនាម សុមនៈ ចូលមកកាន់សុខោខ័យក្នុង ព.ស. ១៩០៤ ។ គ្រា ដែលចេញព្រះវស្សារួចហើយ ព្រះអង្គទ្រង់បានចេញសាងព្រះផ្នួសជាបណ្តោះ អាសន្ននាវត្តអរញ្ញិក ទ្រង់ព្រះរាជនិពន្ធសៀវភៅ តេភូមិកថា ឬ ត្រៃភូមិព្រះរួង ទ្រង់បាន បង្រៀនសីលធម៌ ដល់ប្រជាជនដោយព្រះអង្គឯង ហើយព្រះអង្គបានចូលទៅសិក្សាព្រះ ត្រៃបិដកក្នុងមហាប្រាសាទ អនុញ្ញាតឥ្យបោះពុម្ភឆ្លងព្រះពុទ្ធបាទ ទ្រង់សាងព្រះមហាធាតុ បញ្ចុះព្រះសារីកធាតុ ដែលអាធនាពីប្រទេសសិរីលង្កា និង ដាំដើមសិរីមហាពោធិ ទុកនៅពីក្រោយព្រះមហាធាតុនោះ ហើយទ្រង់បានចាប់ផ្តើមចាត់របៀបគណៈសង្ឃ ដោយបែងគណៈសង្ឃចេញជាពីរផ្នែក គឺ គាមវាសី និង អរញ្ញវាសី ។