navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ជ័យជេស្ឋាទី៣: សង្គ្រាមកម្ពុជា-អណ្ណាម គ.ស ១៦៨៩

សង្គ្រាមកម្ពុជា-អណ្ណាម គ.ស ១៦៨៩ 
Cambodia-Annam War 1689 AD

ចុងឆ្នាំ ១៦៨៨ នៃគ.សករាជ ព្រះអង្គនន់ទី២ បានចាត់ឱ្យមេទ័ពរបស់ខ្លួននាម "គ័នអ៊ូ" ដែលមានឋានៈជា ចៅពញ្ញា និង "តាន់ចុងអៀ" ដែលជាចិនអន្តោរប្រវេស មកពីរាជវង្សមីង ឱ្យដឹកនាំទ័ពជើងទឹកចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ចេញពីបន្ទាយស្រីសន្ធរ វាយចូលបន្ទាយទ័ព ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ នៅភ្នំពេញម្ដងទៀត អំឡុងពេលច្បាំងចូលលុកបន្ទាយភ្នំពេញ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ បានដឹកនាំទ័ពចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) វាយឡោមព័ទកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គនន់ទី២ និង ចាប់បានមេទ័ពទាំងពីរ យកទៅប្រហារជីវិតផងដែរ ដោយដឹងថាបន្ទាយស្រីសន្ធរអស់កងទ័ពការពារ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ ក៏បានដឹកនាំទ័ពវាយបែកបន្ទាយស្រីសន្ធរ ព្រះអង្គនន់ទី២ ក៏ភៀសព្រះកាយទៅតំបន់ហាទៀង ក៏ធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាទម្ងន់ (ឈឺធ្ងន់) ហើយក៏ចូលទីវង្គត់ ក្នុងជន្មាយុ ៣៧ ព្រះវស្សារ ចំណែកឯ ខេត្តព្រះត្រពាំង និង ខេត្តបាសាក់ ដែលទ្រង់ដណ្ដើមបានពី ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ ត្រូវបានធ្លាក់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់ពួកអណ្ណាម ។ ក្រោយពេលព្រះអង្គនន់ទី២ សោយទីវង្គត់ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៩ នៃគ.សករាជ អណ្ណាមបានលើកទ័ពចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) មកឈ្លានពានកម្ពុជាម្ដងទៀត ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ បានទទួលច្បាំងជាមួយកងទ័ពអណ្ណាមនៅព្រំដែនកម្ពុជាក្រោម  កងទ័ពទាំងពីរប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លានៅតែមិនអាចយកឈ្នះគ្នាបាន មេទ័ពអណ្ណាមនាម "វ៉ាន់ឡុង" បាន ដកថយទៅបោះជំរុំទ័ពនៅ "បៀនហោ" (Bien Hoa) និងត្រៀមចរចារផ្អាកសង្គ្រាមជាមួយ ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ។ ក្រោយពេលចរចារបញ្ចប់ចម្បាំងនិង ពួកអណ្ណាម ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ ដែល​បាន​គ្រង​រាជ​អស់​រយៈ​ពេល ១៣​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ទ្រង់បានលើកពួកព្រាហ្មណ៍បាគូ ឱ្យមានឋានៈជាក្រុមមន្ត្រីបរាហិតឡើងវិញ និង បញ្ចូលព្រហ្មញ្ញសាសានា ទៅក្នុងរាជពិធីរបស់រាជវាំងឡើងវិញ 
ហើយទ្រង់​ធ្វើ​រាជ​ពិធី​គ្រងរាជសម្បត្តិ ដោយ​យក​នាម​សំរាប់​រាជ​ថា "សម្ដេច​ព្រះ​ជ័យ​ជេស្ឋាបរម​សុរិន្ទ​រាជា​ធិ​រាជ​រាមា​ឥសូរ" ហើយទ្រង់ញ្ជា​អោយ​សើ​រើ​ច្បាប់​សំរាប់​រដ្ឋ ដោយបង្កើតឱ្យមានស្ថាប័នតុលាការ សម្រាប់ការវិនិច្ឆ័យទោស ហើយ​ឱ្យរៀប​ចំឡើង​វិញនៅនិតិវិធីច្បាប់ ដោយ​មាន​ការ​បន្ធូរ​បន្ថយ​ទណ្ឌ​កម្ម​ដែល​មានលក្ខណៈ​ធ្ងន់​ធ្ងរហួស​ប្រមាណ និង ​បញ្ជារឱ្យលុបបំបាត់​ចោល​នូវ​ទោស​ប្រហារ​ជីវិតដែលមានជារួមផង ម្យ៉ាង​វិញទៀត​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ទ្រង់​បាន​រៀប​ចំអោយ​មាន​រូប​មន្ដ​សំរាប់​ធ្វើ​សច្ចា​ប្រណិ​ធាន​ខាង​នយោបាយ និង​ខាង​តុលាការ​ផងដែរ ដោយបង្កើតឱ្យមានការផឹកទឹកសម្បថមុន និង កាន់តំណែងជាមន្ត្រី ។ Eng Soth (1969) Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy) Volume 3, Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917   Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) Journal asiatique, Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University
ជ័យជេស្ឋាទី៣: ការដាក់រាជ្យ

ការដាក់រាជ្យ 
Abdicate the throne

ក្នុងឆ្នាំ ១៦៩០ នៃគ.សករាជ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ បានរាជាភិសេកជាមួយអគ្គមហេសីនាម "អង្គអុី" ហើយទ្រង់បានប្រសូតបុត្រាមួយអង្គនាម "ស្រីធម្មរាជ" និង បានតែងតាំង ពញ្ញាយ៉ង ដែលជាបុត្ររបស ព្រះកែវហ្វាទី២ ឱ្យមានឋានៈនាមជា សម្ដេចព្រះឧទ័យ ។ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ ដែលនឿយហត់ក្នុងព្រះរាជកិច្ចពេក ហើយទ្រង់ ដែលមានបុត្រនៅតូចពេកមិនអាចដឹកនាំរាជកិច្ចបាន ទ្រង់ក៏សម្រេចព្រះទ័យ (ចិត្ត) ផ្ទេររាជបល្ល័ង្កទៅឱ្យ ពញ្ញាយ៉ង ដែលជាក្មួយ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៩៥ នៃគ.សករាជ ហើយពញ្ញាយ៉ង ដែលមានឋានៈនាមជា សម្ដេចព្រះឧទ័យ បានឡើងគ្រងរាជដោយយកព្រះនាមក្នុងរាជហៅថា "ព្រះបាទសម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះរាមាធិបតី" ហើយទ្រង់ត្រូវបានក្រុមប្រវត្តិវិទូរសម្គាល់ហៅថា រាមាធិបតីទី១ ។ Treng Nga (1973) Khmer History Volume 2, Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 ISBN: 9995059959, 9789995059958
ជ័យជេស្ឋាទី៣: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣)

ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣) 250px រជ្ជកាល ១៦៩៦-១៦៩៩
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ លើកទី១ ១៦៧៦
 លើកទី២ ១៦៨៨
 លើកទី៣ ១៦៩៦
 លើកទី៤ ១៧០០
 លើកទី៥ ១៧០៣រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញសម្ដេច​ព្រះ​ជ័យ​ជេស្ឋាបរម​សុរិន្ទ​រាជា​ធិ​រាជ​រាមា​ឥសូរមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន រាមាធិបតីទី១រាជបន្ត ព្រះកែវហ្វាទី៣សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៦៥៧  បុត្រស្រីធម្មរាជចូលទីវង្គត់ ១៧០៦ ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣) ឬ អង្គស៊ូ (អង់គ្លេស: Chey Chestha III/3rd reign) or (Ang Suo) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៥៧-១៧០៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៦៩៦-១៦៩៩) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៤០ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៦៩៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦១៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "សម្ដេច​ព្រះ​ជ័យ​ជេស្ឋាបរម​សុរិន្ទ​រាជា​ធិ​រាជ​រាមា​ឥសូរ" ដែលបានឡើងគ្រងរាជជាលើកទី៣ ក្រោយពេល ព្រះរាមាធិបតី១ ចូលព្រះទីវង្គត់ ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣): ការដាក់រាជ្យ

ការដាក់រាជ្យ 
Abdicate the throne

ក្រោយពេលទទួលជ័យជំនះលើពួកអណ្ណាម
ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ ដោយទ្រង់មើលឃើញពីស្នាដៃដឹកនាំទ័ពរបស់ព្រះភាគិនេយ្យ (ក្មួយប្រុស) នៃព្រះអង្គអុឹម ទ្រង់ក៏សព្វព្រះរាជហរទ័យ ផ្ទេររាជបល្ល័ងថ្វាយទៅព្រះអង្គអុឹម ក្នុងឆ្នាំ ១៦៩៩ នៃគ.សករាជ ដោយព្រះអង្គអុឹម យកព្រះនាមក្នុងរាជថា សម្ដេចព្រះកែវហ្វា ដែលត្រូវបាន អ្នកប្រវត្តិវិទូសម្គាល់ហៅថា ព្រះកែវហ្វាទី៣  ។ Treng Nga (1973) Khmer History Volume 2, Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 ISBN: 9995059959, 9789995059958
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣): ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៤)

ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៤) 250px រជ្ជកាល ១៧០០-១៧០២
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ លើកទី១ ១៦៧៦
 លើកទី២ ១៦៨៨
 លើកទី៣ ១៦៩៦
 លើកទី៤ ១៧០០
 លើកទី៥ ១៧០៣រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញសម្ដេច​ព្រះ​ជ័យ​ជេស្ឋាបរម​សុរិន្ទ​រាជា​ធិ​រាជ​រាមា​ឥសូរមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ព្រះកែវហ្វាទី៣រាជបន្ត ធម្មរាជាទី៣សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៦៥៧  បុត្រស្រីធម្មរាជចូលទីវង្គត់ ១៧០៦ ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៤) ឬ អង្គស៊ូ (អង់គ្លេស: Chey Chestha III/4th reign) or (Ang Suo) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៥៧-១៧០៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧០០-១៧០២) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៤៤ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧០០ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦២៣ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "សម្ដេច​ព្រះ​ជ័យ​ជេស្ឋាបរម​សុរិន្ទ​រាជា​ធិ​រាជ​រាមា​ឥសូរ" ព្រះអង្គឡើងគ្រងរាជជាលើកទី៤ ក្រោយពេល ព្រះកែវហ្វាទី៣ ដែលជាក្មួយបង្វែររាជសម្បត្តិជូនមកទ្រង់វិញ ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៤): បង្ក្រាបការបះបោរ

បង្ក្រាបការបះបោរ 
Suppression of insurgency

ការបះបោរ ក្នុងរជ្ជកាលទី៤របស់ព្រះបាទ ជ័យជេស្ឋាទី៣ ជនជាតិចិនភាគខាងត្បូង ដែលរត់គេចពីការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ាន់ជូ នៃរាជវង្សឆេង ដែលមកទិញតំណែងជាមន្ត្រីនៅដែនដីកម្ពុជាក្រោម បានធ្វើការបះបោរប្រកាសខ្លួនជាស្ដេចត្រាញ់ជាបន្តបន្ទាប់ ដោយមានការគាំទ្រពីពួកអណ្ណាម ក្នុងការបំបែកខេត្តកម្ពុជាជាបន្តបន្ទាប់ ព្រះបាទ
ជ័យជេស្ឋាទី៣ បានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពចេញទៅបង្ក្រាបស្ដេចត្រាញ់ទាំងនោះជាបន្តបន្ទាប់រហូតទទួលបានជោគជ័យ ។ ជនអន្តោប្រវេសន៍ជាតិចិនកន្តាំង ម្នាក់ឈ្មោះ ម៉ក់កូវ (Mac Cuu), បានមកសុំ ព្រះបាទជ័យជេស្ឋាទី៣ មករស់នៅកម្ពុជា តាំងពីឆ្នាំ ១៦៧១ នៃគ.សករាជ មកម៉្លេះ ហើយលោក បើករបរជា
មេបនល្បែង ក្នុងស្រុក "ហាទៀង" (Hà Tiên) ក្នុង ខេត្តក្រមួនស (បច្ចុប្បន្ន វៀតណាម ហៅ Kien Giang) លោក ម៉ក់កូវ រកសុីកាក់កបល្អណាស់ និង បានផ្ដល់ចំណូលពន្ធដល់កម្ពុជា យ៉ាងច្រើនក្រាសក្រែលផងដែរ ។ ដូចនេះហើយព្រះបាទ ជ័យជេស្ឋាទី៣ បានឱ្យងារជា "ឧកញា" ដែលមានសិទ្ធចេញចូលក្នុងរាជវាំងក្រុងឧដុង្គ ក្រោយមកព្រះបាទ ជ័យជេស្ឋាទី៣ បានតែងតាំង ម៉ក់កូវ ជាចៅហ្វាយស្រុកហាទៀង ថែមទៀត ប៉ុន្តែក្រោយមក គឺនៅឆ្នាំ ១៧០៥ នៃគ.សករាជ ម៉ក់កូវ បានក្បត់ និង ព្រះរាជាកម្ពុជា ហើយបានប្រកាសតាំងខ្លួនជាស្ដេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់នេះ ហើយថែមទាំងបានដណ្ដើមយក ខេត្តក្រមួនស ទាំងមូលមកគ្រប់គ្រងផងដែរ ។ ព្រះបាទជ័យជេស្ឋាទី៣ សោយរាជក្នុងរជ្ជកាលទី៤ បានតែ២ឆ្នាំ ប៉ុនណោះ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ ឱ្យមករាជបុត្ររបស់ខ្លួនគឺព្រះបាទ ស្រីធម្មរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៧០២ នៃគ.សករាជ ហើយបុត្ររបស់ទ្រង់ត្រូវបានក្រុមប្រវត្តិវិទូហៅសម្គាល់ថា ព្រះបាទ ធម្មរាជាទី៣ ។ Société asiatique (Paris, France) (1871)  Journal asiatique, Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៤): ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៥)

ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៥) 250px រជ្ជកាល ១៧០៣-១៧០៦
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ លើកទី១ ១៦៧៦
 លើកទី២ ១៦៨៨
 លើកទី៣ ១៦៩៦
 លើកទី៤ ១៧០០
 លើកទី៥ ១៧០៣រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញសម្ដេច​ព្រះ​ជ័យ​ជេស្ឋាបរម​សុរិន្ទ​រាជា​ធិ​រាជ​រាមា​ឥសូរមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ធម្មរាជាទី៣រាជបន្ត ធម្មរាជាទី៣  (រជ្ជកាលទី២)សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៦៥៧  បុត្រស្រីធម្មរាជចូលទីវង្គត់ ១៧០៦ ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៥) ឬ អង្គស៊ូ (អង់គ្លេស: Chey Chestha III/5th reign) or (Ang Suo) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៥៧-១៧០៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧០៣-១៧០៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៤៧ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧០៣ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦២៦ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "សម្ដេច​ព្រះ​ជ័យ​ជេស្ឋាបរម​សុរិន្ទ​រាជា​ធិ​រាជ​រាមា​ឥសូរ" ព្រះអង្គឡើងគ្រងរាជជាលើកទី៥ ក្រោយពេលទ្រង់យករាជសម្បត្តិពីបុត្ររបស់ខ្លួនគឺព្រះបាទ ធម្មរាជាទី៣ មកសោយរាជ្យឡើងវិញ ។  Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៥): ព្រឹត្តិការណ៍ អាណាចក្រឡានឆាង បែកជា៣រដ្ឋ

ព្រឹត្តិការណ៍ អាណាចក្រឡានឆាង បែកជា៣រដ្ឋ 
Event of Lan Chhang Kingdom divided into 3 states

គ.សករាជ ១៧០៤ រាជ​វង្សា​នុវង្ស​ឡាវ​មួយ​ក្រុមបាននាំ​បរិវារចំនួន ៥,០០០ នាក់ ​ភៀស​ខ្លួនមក​សុំសិទ្ធជ្រក​កោន​នឹង​ព្រះ​រាជា​ខ្មែរ ក្នុងរាជ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ នៃរជ្ជកាលទី៥ ​។ អ្នកអង្គម្ចាស់ឡាវ នាម ព្រះវង្ស បានទូលពីព្រឹត្តិការណ៍ នៃការបះបោរដណ្ដើមរាជសម្បត្តិនៅនគរឡានឆាង បណ្ដាល​អោយ​មាន​ការ​វឹក​វរ​ក្នុង​ផ្ទៃ​ប្រ​ទេស និងបានហែកនគរឡានឆាង ជាតំបន់ត្រួត្រា៣ ទី១-តំបន់ហ្លួងព្រះបាង ទី២-តំបន់វៀងច័ន្ទ ទី៣-តំបន់ប៉ាក់សេ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា ដែនដីចម្ប៉ាសាក់ពេលនោះ ជាដែនដីរបស់កម្ពុជានៅឡើយ ។ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ បានសម្រេចព្រះទ័យ ទទួលយកជនជាតិឡាវទាំងនោះដោយដាក់ឱ្យពួកគេទៅរស់នៅស្រុកបាទី ខេត្តតាកែវ ។ គ.សករាជ ១៧០៦ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ យាងចូលព្រះទីវង្គត់ បុត្ររបស់ទ្រង់ ធម្មរាជាទី៣ ទទួលរាជសម្បត្តិឡើងគ្រងរាជជាលើកទី២ នៅរាជធានីឧដុង្គ ។  Société asiatique (Paris, France) (1871)  Journal asiatique, Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands
ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៥): ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 
នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
ជ័យជេស្ឋាទី៤

ជ័យជេស្ឋាទី៤  250px រជ្ជកាល ១៧៤៩-១៧៥៥
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ ១៧៤៩រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញ ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ 
ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋាធិរាជ រាមារធិបតី ព្រះបរមបរពិត្រមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន រាមាធិបតីទី២រាជបន្ត រាមាធិបតីទី២  (រជ្ជកាលទី២) សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៧០៩បុត្រ អង្គអេងចូលទីវង្គត់ ១៧៥៥ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

ជ័យជេស្ឋាទី៤ ឬ អង្គស្ងួន (អង់គ្លេស: Chey Chestha IV) or (Ang Snguon) (ប្រ.ស|គ.ស ១៧០៩-១៧៥៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧៤៩-១៧៥៥) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៩៣ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧៤៩ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦៧២ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋាធិរាជ រាមារធិបតី ព្រះបរមបរពិត្រ ព្រះអង្គជាបុត្រាពៅ នៃ ព្រះធម្មរាជាទី៣ ទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយមានការអញ្ជើញពីក្រុមមន្ត្រី ហើយទ្រង់បានទទួលការគាំទ្រពីប្រទេសសៀមផងដែរ ។ Manomohan Ghosh (1968) A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate, Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304   H. R. Chakrabartty (1998) Vietnam, Kampuchea, Laos, Bound in Comradeship: A Panoramic Study of Indochina from Ancient to Modern Times, Volume 2, Publisher: Patriot Publishers, Original from the University of Michigan p.706 ISBN: 8170500486, 9788170500483
ជ័យជេស្ឋាទី៤: ញាតិវង្ស

ញាតិវង្ស 
Relatives

ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋា អង្គស្ងួន អំឡុងពេលឡើងគ្រងរាជក្នុងឆ្នាំ ១៧៤៩ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានតម្លើងសក្តិយ័សឧញ៉ាឱក ដែលជាចៅហ្វាយស្រុកពោធិ៍សាត់ ដែលបានប្រមូលទ័ពមកច្បាំងបណ្ដេញពួកអណ្ណាមចេញពីកម្ពុជានោះ ព្រះអង្គបានតែងតាំង ឧញ៉ាឱក ជាសម្ដេចចៅហ្វាទឡហៈ ដែលមានដំណែង ជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៧៥១ នៃគ.សករាជ ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋា បានថ្វាយសារលិខិតដល់ព្រះចៅក្រុងសៀម ដើម្បីស្នើសុំញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ក្នុងសារលិខិតនេះផងដែរ ព្រះរាជាកម្ពុជា យល់ព្រមថ្វាយនូវសួយសារអាករទៅដល់ព្រះចៅក្រុងសៀមផងដែរ ដូចនេះស្ដេចសៀមបានយល់ព្រមដោយបញ្ជូននូវក្រុមគ្រួសារញាតិវង្សរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរត្រឡប់មកវិញ ដែលមានដូចជា៖ ព្រះអង្គទងទី២ អង្គតន់ទី២ ដែលជាបុត្រព្រះអង្គទងទី២ អង្គណន ដែលជាបុត្ររបស់ ព្រះឧទ័យរាជាទី២ ។
 Interdisziplinäres Zentrum zur Vergleichenden Erforschung Gesellschaftlicher Transformationen, Karl-Lamprecht-Gesellschaft Leipzig (1991) Comparativ: Leipziger Beiträge zur Universalgeschichte und vergleichenden Gesellschaftsforschung, Volume 14, Issues 4-6, Publisher: Interdisziplinäres Zentrum zur Vergleichenden Erforschung Gesellschaftlicher Transformationen, Universität Leipzig, Original from the University of Michigan p.150 ISBN: 3937209913, 9783937209913
ជ័យជេស្ឋាទី៤: ការបះបោររបស់ពួកចាម

ការបះបោររបស់ពួកចាម 
Cham Rebellion

នៅគ.សករាជ ១៧៥៥ មេទ័ពអណ្ណាមឈ្មោះ ត្រិញធាន បានវាយចូលកាន់កាប់បន្ទាយនៅភ្នំពេញ អំឡុងពេលពួកអណ្ណាមវាយចូលបន្ទាយនៅភ្នំពេញ ពួកបះបោរចាមដែលមានមេដឹកនាំឈ្មោះ សៃសុន បានដឹកនាំកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ១០,០០០ (១មុឺននាក់) វាយដណ្ដើមយក ខេត្តរោងដំរី (Tây Ninh) ដែលស្ថិតនៅដែនកម្ពុជាក្រោមរបស់កម្ពុជា យកមកគ្រប់គ្រងផងដែរ ។ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋា ដោយដឹងថា ពួកអណ្ណាមកាន់កាប់បន្ទាយភ្នំពេញទ្រង់ក៏បញ្ជារឱ្យលោក ឧកញ៉ា បាឌិន ដឹកនាំទ័ពចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយបណ្ដេញកងទ័ពអណ្ណាមចេញពីបន្ទាយភ្នំពេញ មេទ័ពអណ្ណាម បានបោះបង់នូវការចង់បានតំបន់ភ្នំពេញ ដោយប្រមូលនូវកងទ័ពជំនួយរបស់ខ្លួនជាច្រើនទៀតវាយលុកពួកចាម ហើយក៏ដណ្ដើមបាន ខេត្តរោងដំរី ។ ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋា ក្រោយពេលដឹងថាកម្ពុជាបាត់បង់ ខេត្តរោងដំរី ទ្រង់ក៌ធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាទម្ងន់ ហើយយាងចូលព្រះទីវង្គត់ ក្នុងឆ្នាំ ១៧៥៥ នៃគ.សករាជ ក្រុមមន្ត្រីក៏បានលើកឱ្យ ព្រះអង្គទងទី២ ឡើងសោយរាជលើកទី២ផងដែរ ។ Société Asiatique (1872) Journal asiatique ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux · Volume 20, Publisher: Soc. Original from:the Bavarian State Library
ជ័យទេវី

ព្រះនាងជ័យទេវី (គ.ស ?-៧១៦) រជ្ជកាល (គ.ស ៦៨១-៧១៦) ដោយវ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​១ ពុំ​មាន​ព្រះរាជ​បុត្រា​ដែល​អាច​សោយរាជ្យ​ស្នង​ពី​ព្រះអង្គ​បាន បុត្រី​ព្រះអង្គ ព្រះនាមជយទេវី ត្រូវ​ឡើង​គ្រង​រាជ្យ​បន្ត​ពី​ព្រះអង្គ។ ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍​ជយទេវី សោយរាជ្យ​ពី​ឆ្នាំ​៦៨១ ពេល​ដែល​ព្រះ​បិតា​ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​៧១៣។ ក៏ប៉ុន្តែ អំណាច​របស់​ព្រះនាង​ពុំ​មាន​មូលដ្ឋាន​រឹងមាំ​ឡើយ ព្រោះ​នៅ​ក្នុង​សិលា​ចារឹក​មួយ​ដែល​គេ​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​អង្គរ ព្រះនាង​បាន​ទ្រង់​ត្អូញត្អែរ​ពី​ភាព​ច្របូកច្របល់​ក្នុង​ចិត្ត​គំនិត និង​ទុក្ខវេទនា​នៃ​គ្រា​កើត​កលិយុគ។

ប្រហែល​មក​ពី​ការ​ចុះ​ខ្សោយ​នៃ​អំណាច​កណ្ដាល ដែល​នៅ​ស្ថិត​ក្នុង​កណ្ដាប់​ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍​នេះ​ហើយ ដែល​ធ្វើ​អោយ​ប្រទេស​ចេនឡា ត្រូវ​បែង​ចែក​ជា​ពីរ គឺ​ចេនឡា​ទឹក និង​ចេនឡា​គោក នៅ​ដើម​សតវត្ស​ទី​៨ គឺ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​៧០៦។ ក្រោយមកចេនឡាទឹកត្រូវបានបែកខ្ញែកទៅជាបុរ (ក្សត្របុរី) ប្រាំផ្សេងទេៀត បុរ ដែលគេស្គាល់មាន ឝម្ភុបុរ អនិន្ទិតបុរ ដែលក្រោយមកក្លាយជាពាលាទិត្យបុរ និងក្សត្របុរីបីទៀតគេមិនស្គាល់ឈ្មោះ៕
ជ័យទេវី: ពង្សាវលី

ពង្សាវលី
ព្រះបាទចន្ទ្រវម៌្ម ជាព្រះអយ្យកា និងព្រះអយ្យកោត្រូវជាបុត្រីរបស់ព្រះយុវរាជ។
ព្រះបាទជយវម៌្មទី១ ជាព្រះបិតា។
ព្រះមាតុលា មានបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាម ភវវម៌្ម សោយរាជ្យនៅតំបន់ទ្វារវតី។
ព្រះភាតាអយ្យកោមួយ ព្រះនាម ភវវម៌្ម
ជ័យបុរី

ជ័យបុរី, (    ; អានថា សៃញៈប៊ូលី ) គឺជារាជធានីនៃ ខេត្ត ជ័យបុរី  ប្រទេសឡាវ ។ វាស្ថិតនៅលើ ផ្លូវលេខ 4 ដែលរួមជាមួយនឹង ផ្លូវលេខ 13 តភ្ជាប់វាទៅ ហ្លួងព្រះបាង ប្រហែល 80 គីឡូម៉ែត្រភាគឦសានតាមផ្លូវ និងទៅព្រំដែន ថៃ ឆ្លងកាត់ ជួរហ្លួងព្រះបាង នៅភាគនិរតី។ ចំណុចត្រួតពិនិត្យលិខិតឆ្លងដែនស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នោះ។ អាកាសយានដ្ឋានជ័យបុរី ស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃទីក្រុង។

រាជធានីឈរនៅលើច្រាំងទន្លេ ណាំ ហុង ដែលជាដៃទន្លេនៃ ទន្លេមេគង្គ ឆ្ពោះទៅចុងភាគខាងជើងនៃខេត្ត។ តំបន់​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចោទ​ថា​ជា​តំបន់​បេះដូង​សម្រាប់​ការ​ពាក់​ព័ន្ធ​នឹង​យោធា​ក្នុង ​ការ​ជួញ​ដូរ​ឈើ​ខុស​ច្បាប់ ។
ជ័យបុរី: កន្លែងសម្គាល់

កន្លែងសម្គាល់ 
វត្ត សុី ប៊ុនហួង ជា​វត្ត​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ចំណាស់​ជាង 500 ឆ្នាំ​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​នៃ​ក្រុង។ គួរបញ្ជាក់ផងដែរថា វត្តស៊ីផាន់ដូន ត្រូវបានគេកត់សំគាល់ថាជាចេតិយដែលមានរាងដូចពេជ្រ និងវត្តស៊ីសុវត្ថិវង្ស ដែលល្បីល្បាញខាងសាងសងដោយ ព្រះបាទស្រីស្វាងវង្ស ផ្ទាល់នៅលើទីតាំងអតីតប្រាសាទ។  ទីក្រុងនេះមានសារមន្ទីរ និងបណ្ណាល័យ និងចំណតឡានក្រុងចំនួនពីរ ដែលនីមួយៗមានចម្ងាយប្រហែល 2 គីឡូម៉ែត្រខាងជើង និងខាងត្បូងនៃទីក្រុងរៀងគ្នា។
ជ័យវរ្ម័ន (ចាម)

ព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន (ម.គ.ស ៣៥២-២៦២) រជ្ជកាល (ម.គ.ស ៣៣២-២៨២) ជាស្ដេចចាមសោយរាជ្យទី១ ក្នុងរឿងព្រេង និងក្នុងពង្សាវតារខ្មែរ ព័ត៌មានទាក់ទងនឹងស្ដេចអង្គនេះបានពីរឿងនិទាន។ រឿងរ៉ាវរៀបរាប់​អំពី​ការ​លុកលុយ​របស់​ស្តេចហ៊ុនទៀន ដែល​យាង​មកពី​ទិស​ខាងត្បូង ដូចដែលបាន​កត់ត្រា​ដោយបេសកជនចិន។ ទោះជា​យ៉ាងណាក៏ដោយ ពួក​ជ្វាព្រាហ្មណ៍ ឬ​ព្រាហ្មណ៍ នៅ​កោះ​ជ្វា​ទាំងនោះ ធ្វើដំណើរ​ចេញមក​ពី​ប្រជុំ​កោះ​អាំង​ស៊ូ​ឡាំង។ ពួក​នោះ​ប្រហែលជា​បច្ឆាញាតិ​របស់​ពួក​ព្រាហ្មណ៍ ប្រមាណ​ជា​ ២​ ម៉ឺន​គ្រួសារ ដែល​បានធ្វើ​និ​រ​ប្រវេសន៍​ចេញពី​ប្រទេសឥណ្ឌា នៅ​ដើម​មហាសករាជ មក​តាំងទី​លំនៅ​លើ​កោះ​ជា្វ ហើយ​ផ្សព្វផ្សាយ ព្រហ្ម​ញ្ញសាសនាដល់​ប្រជាជន​ដើម​នៅ​ទីនោះ។ រឿងនិទាន​រៀបរាប់ថា ក្រៅពី​ប្រជាជន ឬ​ពួក​ពលទាហាន និង​ពួក​សំពៅ ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ដែលជា​មេ​គេ​ទាំងនោះ មាន​សក់វែង មាន សម្បុរ​ខ្មៅ ហើយ​បាន​អះអាងថា ពួកគេ​មកពី​នគរ​ពារាណសី។ រឿងនិទាន​ក៏បាន​រៀបរាប់​ផងដែរ​ថា នគរ​ដែល​ពួក​ជ្វា​ព្រាហ្មណ៍​ទាំងនោះ បាន​បង្កើតឡើង​គឺ​នគរ​គោកធ្លក គឺ​ស្រុក​ខ្មែរ​នេះឯង និង​ថា មាន​ព្រះមហាក្សត្រ​ចាម ​៦​ ព្រះអង្គ​សោយរាជ្យ​បន្តបន្ទាប់​គ្នា ព្រះមហាក្សត្រ​ទាំងនោះ ជា​បច្ឆាញាតិ​របស់​ព្រះ​នាង​លីវយី និង​ព្រះបាទ​ហ៊ុនទៀន ដែលជា​ជ្វា ចំណុច​នេះ​ខុស ព្រោះថា​ហ៊ុនទៀន ឬ កៅ​ណ្ឌិ​ន្យ ( គឺជា​ជនជាតិ​ឥណ្ឌាមក នគរវ្នំ តាមរយៈ​កោះ​ជ្វា)។​ ស្តេចជ័យវរ្ម័ន សោយរាជ្យ​៥០​ឆ្នាំ។ តាម​រឿងនិទាន ព្រះអង្គ​គោរពបូជា​ព្រះ​វិស្ណុ ហើយ​ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​ទៅ ក្នុង​ព្រះ​ជន្មាយុ​ ៧០ ​ឆ្នាំ។​ រាជបុត្រ​របស់​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ព្រះនាម កវលរាជកុមារ បាន​សោយរាជ្យ​បន្ត​ពី​ព្រះបិតា ហើយ​គោរពបូជា​ថ្ម​ស្វ័យ​ម្ភុ ដែល​មានន័យថា កើតមានឡើង​ដោយ​ឯងៗ។
ជ័យវរ្ម័នទី១

វ្រះបាទជយវម៌្មទី១ ឬជ័យវរ្ម័នទី១(គ.ស ?-៦៨១) រជ្ជកាល (គ.ស ៦៥៧-៦៨១) ត្រូវបានគេចាត់ទុកដោយអ្នកខ្លះថា ជាក្សត្រទីមួយនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ ដែលបានវិវត្តចេញពីនគរកម្ពោជ (ក៏ត្រូវបានគេហៅថាចេនឡាជាភាសាចិន)។ ទ្រង់បានគ្រប់គ្រងប្រហែលពីឆ្នាំ៦៥៧ ដល់ ៦៨១។ លើសលប់ពីរជ្ជកាលព្រះអង្គ និងក្សត្រមុនព្រះអង្គភវវម៌្មទី២ អំណាចព្រះមហាក្សត្រខ្មែរត្រូវបានពង្រឹងនៅតំបន់នានាដែលគ្រប់គ្រងត្រួតត្រាដោយវប្បធម៌ភ្វូណានកាលពីមុន។ យ៉ាងណាមិញ វ្រះបាទជយវម៌្មមិនបានបន្សល់ទុករជ្ជទាយាទជាប្រុសឡើយ ដែលនាំអោយមានការបែងចែកកម្វុជ និងត្រឡប់ទៅដល់សម័យកាលអនាធិបតេយ្យដូចកាលពីមុនវិញ។ វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​១ ទ្រង់​យក​ព្រះទ័យ​ទុក​ដាក់​ណាស់​ក្នុង​ការ​ថែ​រក្សា​ទឹក​ដី​ដ៏​ធំ​ទូលាយ ដែល​បុព្វបុរស​របស់​ព្រះអង្គ​បាន​បន្សល់​ទុក​អោយ។ ក្នុង​វិស័យ​ការពារ​ជាតិ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បង្កើត​អោយ​មាន​កងទ័ព​សេះ ហើយ​បាន​ច្នៃ​បង្កើត​វិធី​ទាក់ ឬ​ផ្សាំង​ដំរី​ផង។ ក្នុង​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះអង្គ គេ​ឃើញ​មាន​សិលា​ចារឹក ឬ​ការ​កសាង​ប្រាសាទ​ជាច្រើន​នៅ​វ្យាធបុរ និង​វត្ត​ភូចម្ប៉ាសក្ដិ នៃ​ប្រទេស​លាវ សព្វថ្ងៃ។ តាម​ការ​ប៉ាន់ស្មាន វ្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​១ ប្រហែល​ជា​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ​៦៨១ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ។ ទ្រង់មានបច្ឆាមរណនាមថា វ្រះ​កម្រតេង​អញ ត​ទៅ ឝិវបុរ។
ជ័យវរ្ម័នទី១: ក្រោយការសោយទិវង្គត

ក្រោយការសោយទិវង្គត
ចេនឡាត្រូវបានបែកបាក់ជាពីរ មូលហេតុនៃការបែងចែកនេះដោយសារកំសោយអំណាចកណ្ដាល ព្រោះវ្រះបាទ ជយវម៌្មទី១ គ្មាន ព្រះរាជបុត្រស្នងរាជ្យទើបព្រះអង្គប្រគល់រាជសម្បត្តិឲ្យព្រះនាងជយទេវីជាបុត្រី ដោយសារព្រះនាងជាស្ត្រីនេះ ហើយដែល ធ្វើឲ្យប្រទេសបែកជាពីរ និងនៅដើមនៃសតវត្សទី៨ អាណាចក្របានបែកខ្ញែកទៅជាក្សត្របុរីជាច្រើន។។ ចេនឡាទឹកលិចគឺជាតំបន់សម្បូរដោយបឹងបួ និងសមុទ្រហ៊ុមព័ទ្ធជុំវិញគ្របដណ្ដប់លើតំបន់អាងទឹក ទន្លេមេគង្គ ចាប់ពីល្បាក់ទឹកខោន រហូតដល់សមុទ្រ។ ព្រោះតែដូច្នេះហើយទើបគេហៅថាចេនឡាទឹក ដែលមានទឹកដីនៅភាគខាងក្រោមដូចភ្វូណាន​វិញ គឺ​នគរ​វ្យាធបុរ  និង​នគរ​សម្ភុបុរ ដែល​ចិន​ហៅ​ថា “ចេនឡាគោក”។ ចេនឡាទឹក​មាន​ទឹកដី​នៅ​ត្រង់​ម្តុំ​កម្ពុជា​ក្រោម​សព្វថ្ងៃ ចំណែក​ឯ​ចេនឡា​គោក មាន​ទឹកដី​នៅ​ត្រង់​ម្តុំ​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វថ្ងៃ ហើយ​លាតសន្ធឹង​ដល់​ជួរភ្នំ​ដងរែក។ ក៏ប៉ុន្តែ ការបែងចែក​នគរ​ចេនឡា​ជាពីរ​នៅពេលនោះ ប្រហែល​ជា​ធ្វើឡើង គ្រាន់តែដើម្បី​ចែកគ្នា​គ្រប់គ្រង​តែប៉ុណ្ណោះ។ ចេនឡា​ទាំងពីរ ​មិនមែន​ជាសត្រូវ​នឹងគ្នា ដូច​ជា​កាលពី​នគរវ្យាធបុរ និង​ឝម្ភុបុរ កាល​ពី​​នៅក្នុង​សម័យកាល​​នគរភ្វូណាននោះទេ។ ព្រះអង្គម្ចាស់បុឝ្ករាក្ឝជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៅឝម្ភុបុរបានប្រកាសខ្លួនថាជាស្ដេចនៃកម្វុជទាំងមូល។
ជ័យវរ្ម័នទី១: ខ្សែស្រឡាយរបស់ទ្រង់

ខ្សែស្រឡាយរបស់ទ្រង់
ព្រះយុវរាជ (គ.ស ប្រហែលសវត្សទី៧) ជាបុត្រាទីបីនៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១ ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈគោរម្យងារថាយុវរាជ (ម្កុដរាជកុមារ) គឺជាគន្លឹះក្នុងការកែសម្រួលដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោកហ្សាក់ក្នុងការចងក្រងប្រវត្តិសាស្ត្របុរេអង្គរ ហើយក៏ជាចំណុចផ្ដោតមួយនៃការសិក្សារបស់យើង។ ការបន្ថែមបន្ថយនេះពឹងផ្អែកលើសិលាចារឹកសំស្ក្រឹត (K. ១១៤២) ដែលគេបានស្គាល់តាំងតែពីឆ្នាំ១៩៨៤ មកម៉្លេះ។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានទិញមកដោយអ្នកប្រមូលពន្ធម្នាក់នៅបាងកក និងប្រភពដើមរបស់វាមិនបានបង្កជាចំណោទឡើយ។ យ៉ាងហោចណាស់ វាផុសចេញពីស្ថានីយ៍មួយនៅថៃ ហើយលោកហ្សាក់ផ្ដល់យោបល់ថា វាប្រហែលជាមកពីតំបន់ឧទង។ នាមនៃពួកមនុស្សដែលឧទ្ទិសដល់មនុស្សដែលសិលាចារឹកបានឧទ្ទិសដល់មិនមានវត្តមានក្នុងផ្នែកណាមួយដែលមានក្នុងអត្ថបទឡើយ ប៉ុន្តែពង្សាវលីត្រូវបានគេផ្ដល់អោយ។ អ្នកទាំងនោះគឺជាកូននៃព្រាហ្មណ៍ជាតិឥណ្ឌាម្នាក់ បើតាមលោកហ្សាក់យល់ថា ជាព្រាហ្មណ៍មកពីចិទម្ពរម ដែលស្ថិតនៅឥណ្ឌាខាងត្បូង និងព្រះភគិនីរបស់ព្រះបានជយវម៌្មទី១។ ជយវម៌្មទី១ បានពិភាក្សាថាគឺជាអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបានភវវម៌្មទី២ ជាធម្មតាត្រូវបានគេចាត់ទុកដោយយល់ច្រឡំថាជាបុត្ររបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២។ លោកហ្សាក់បច្ចុប្បន្នស្នើថាផ្អែកលើ K. ១១៤២ ជយវម៌្មទី១ជាបុត្រនៃបុត្រីរបស់កូនទីបីនៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១ គឺព្រះយុវរាជ និងអ្នកគ្រប់គ្រងតូចមួយដែលមាននាមថាចន្ទ្រវម៌្ម។ វានាំអោយជយវម៌្មទី១ក្លាយជាបុត្រានៃក្មួយស្រីរបស់ព្រះបានភវវម៌្មទី២ និងត្រូវជាចៅទួតនៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១។ លោកហ្សាក់បានឈានមកដល់សេចក្ដីសន្និដ្ឋាននេះដោយសារការប្រៀបធៀបពង្សាវលី ក្នុង K. ១១៤២ ទៅនឹងឈ្មោះដែលបានផ្ដល់អោយក្នុងសិលាចារឹកពីរដែលគេស្គាល់ស្រាប់មកពីភាគខាងត្បូងកម្ពុជា (K. ៤៨៣ និង K.២១) ដោយគេបានកំណត់ថាព្រះបានភវវម៌្ម[ទី២] ដោយមានការជំទាស់ថាក្សត្រនេះប្រហែលត្រូវបានជំនួសដោយក្សត្រដែលមិនត្រូវបានវែកញែកពីមុន ដែលមិនមែនភវវម៌្មទី២ និងដោយហេតុនោះហើយគឺវ្រះបាទភវវម៌្ម[ទី៣] ប្រាកដជាម្ចាស់នៃសិលាចារឹក K.១១៤២​ នេះដែរ។
ចំពោះយើង មកដល់ត្រង់នេះ ព្រះបានភវវម៌្ម[ទី៣] គឺជាខ្មែរ និងក៏ជាក្មួយប្រុសនៃវ្រះបាទជយវម៌្មទី១ផងដែរ ដែលកំពុងសោយរាជ្យនៅថៃ ប្រហែលនៅឧទង ពេលណាមួយក្នុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទីប្រាំពីរ។ សិលាចារឹកចានស្ពាន់ដ៏ល្បីល្បាញមកពីឧទង (K. ៩៦៤) ដែលវែកញែកអំពីស្ដេចមួយអង្គព្រះនាមហឝ៌វម៌្ម ជាព្រះនត្តានៃព្រះបានឦឝានវម៌្មទី១ ដោយមានការរំលឹកដល់ព្រះកិត្តិនាមដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គ វាពិតជាសំខាន់ណាស់ដើម្បីកត់សំគាល់ត្រង់នេះ លោកហ្សាក់យល់ថាហឝ៌វម៌្មគឺជាជាតិខ្មែរ។ សរុបមក យើងមានស្ដេចខ្មែរពីរអង្គដែលពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ទៅនឹងរាជវង្សសំខាន់បំផុតដែលកំពុងគ្រប់គ្រងនៅកម្ពុជា និងរាជវង្សមួយទៀតកំពុងគ្រប់គ្រងនៅថៃកណ្ដាល (ទ្វារវតី) នៅពាក់កណ្ដាល និង ពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សទីប្រាំពីរ។
ជ័យវរ្ម័នទី១: ពង្សាវលី

ពង្សាវលី
ព្រះអយ្យកា ស្គាល់តែគោរម្យងារថា ព្រះយុវរាជ ដែលត្រូវជាព្រះរាជបុត្រានៃព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១។
ព្រះមាតា ត្រូវជាបុត្រីនៃព្រះយុវរាជ ព្រះបិតាព្រះនាម ចន្ទ្រវម៌្ម
ព្រះរាជបុត្រីព្រះនាម ជយទេវី ជាព្រះមហាក្សត្រីនៃនគរចេនឡា
ព្រះភាគិនេយ្យ ព្រះនាមភវវម៌្ម ទ្រង់ត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យនៅតំបន់ទ្វារវតី