navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
លង្កាសុខា: ទីតាំង

ទីតាំង 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ផែនទី Mao Kun ពី Wubei Zhi បង្ហាញ លង្កាសុខា (狼西加) នៅជិតខាងស្តាំខាងលើ ( សងខ្លា ទៅខាងស្តាំរបស់វា និង ទន្លេ Kelantan និង Trengganu នៅខាងឆ្វេង)។
ប្រភពរបស់ចិន និងអារ៉ាប់បានដាក់រាជាណាចក្របុរាណនៅឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ។ សៀវភៅថ្មីរបស់ Tang រៀបរាប់ថា លង្កាសុខា មានព្រំប្រទល់ជាប់ ផានផាន ហើយផែនទីនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាយោធា រាជវង្សមីង Wubei Zhi មានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃ សងខ្លា ក្បែរ ទន្លេប៉ាតានី។ Michel Jacq-Hergoualc'h (2002). The Malay Peninsula: Crossroads of the Maritime Silk-Road (100 BC-1300 AD). Victoria Hobson (translator). Brill. pp. 162–163. ISBN 9789004119734. អត្ថបទអារ៉ាប់នៅសតវត្សរ៍ទី 15 ស្រដៀងគ្នានេះដាក់នគររវាង Kelantan និង សងខ្លា ។ ព័ត៌មានផ្ទុយគ្នាតែមួយគត់បានមកពីអត្ថបទម៉ាឡេក្រោយ Hikayat Merong Mahawangsa ដែលបានដាក់វានៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចជាអ្នកកាន់តំណែងមុននៃ កេដាស សម័យទំនើប ទោះបីជាអធិបតេយ្យភាពរបស់វាមានទំនាក់ទំនងជាមួយប៉ាតានីក៏ដោយ។   ប្រភពចិន អារ៉ាប់ និងឥណ្ឌា សុទ្ធតែបានចាត់ទុក កេដាស និង លង្កាសុខា ជាអង្គភាពភូមិសាស្ត្រដាច់ដោយឡែក។ កំណាព្យរបស់ជនជាតិជ្វា Nagarakretagama បានដាក់វានៅភាគខាងជើងនៃ សៃបុរី ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយវាហាក់ដូចជាបង្ហាញថាវាដើមឡើយមានទីតាំងនៅឆ្នេរខាងលិចប៉ុន្តែត្រូវបានផ្ទេរនៅពេលក្រោយទៅខាងកើត។ Keat Gin Ooi, ed. (2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor, Volume 1. ABC-CLIO. pp. 764–765. ISBN 978-1576077702.

នៅឆ្នាំ 1961 ដោយគិតគូរពីប្រភពផ្សេងៗ អ្នកភូមិសាស្រ្ត និងអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត Paul Wheatley បានសន្និដ្ឋានថា លង្កាសុខា គួរតែមានទីតាំងនៅជិតទីក្រុងទំនើប ប៉ាតានី ។  បុរាណវិទូ និងជាប្រវត្តិវិទូជនជាតិបារាំង Michel Jacq-Hergoualc'h បានយល់ស្រប ហើយបានស្នើអតីតមាត់ទន្លេ ប៉ាតានីក្បែរ យះរ័ងជាទីតាំងទំនងនៃ លង្កាសុខា។ លោក​ក៏​បាន​ស្នើ​ថា តំបន់​ទាំង​មូល​រវាង ​ប៉ាតានី សៃ​បូរី និង ​យ៉ាឡា អាច​ជា​ផ្នែក​នៃលង្កាសុខា។ Geoff Wade (30 April 2013). Patrick Jory (ed.). Ghosts of the Past in Southern Thailand: Essays on the History and Histiography of Patani. NUS Press. pp. 62–63. ISBN 978-9971696351. ការរុករកបុរាណវត្ថុសម័យទំនើបបានរកឃើញប្រាសាទបុរាណនៅជិត យះរ័ង ដែលជាភូមិដប់ប្រាំគីឡូម៉ែត្រភាគខាងត្បូងនៃ ប៉ាតានីដែលប្រហែលជាទីក្រុងដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង លាងស៊ូ ។ Michel Jacq-Hergoualc'h (2002). The Malay Peninsula: Crossroads of the Maritime Silk-Road (100 BC-1300 AD). Victoria Hobson (translator). Brill. pp. 166–175. ISBN 9789004119734. ទីក្រុងនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងដីគោកចម្ងាយ 10 ម៉ាយពីឆ្នេរសមុទ្រ ហើយភ្ជាប់ទៅទន្លេដែលនាំទៅដល់សមុទ្រតាមរយៈប្រឡាយ។ Dougald J. W. O'Reilly (2006). Early Civilizations of Southeast Asia. Altamira Press. pp. 53–54. ISBN 978-0759102798. ការលិចផ្លូវទឹកអាចនាំឱ្យមានការថយចុះរបស់វា។
លង្កាសុខា: បុរាណវិទ្យា

បុរាណវិទ្យា 
ស្តាំ|រូបភាពតូច| លង្កាសុខា ក្នុងចំណោមនយោបាយនៅក្នុងអាណាចក្រម៉ាឡេបុរាណ។
បេសកកម្មបុរាណវិទ្យាជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ដើម្បីកំណត់ទីតាំង លង្កាសុខាបន្ទាប់ពីការផ្ដល់យោបល់របស់ Paul Wheatley អំពីទីតាំងដែលទំនងរបស់វា។ នៅឆ្នាំ 1963 Stewart Wavell បានដឹកនាំបេសកកម្ម Cambridge ដើម្បីកំណត់ទីតាំង លង្កាសុខា និង តម្បរលិង្គ ព័ត៌មានលម្អិតនៃបេសកកម្មនេះត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុង The Naga King's Daughter ។

ការស៊ើបអង្កេតបុរាណវត្ថុនៃតំបន់ យះរ័ង បានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1989 ដោយ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ នៃប្រទេសថៃ។  ប្រាសាទភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅតំបន់ជុំវិញភូមិមួយឈ្មោះថា Ban Wat ហើយប្រហែលជាបានបង្កើតជាស្នូលនៃទីក្រុង។ អ្នកផ្សេងទៀតត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយបន្ថែមទៀតទៅភាគខាងជើងនៅ Ban Jalæ និងពីរបីទៀតនៅ Ban Prawæ។ ការជីកកកាយបានរកឃើញសំណង់ និងវត្ថុពុទ្ធសាសនាផ្សេងៗ រួមទាំងផ្ទាំងចម្លាក់ និងចម្លាក់ ដែលបង្ហាញពីវត្តមានពុទ្ធសាសនាដ៏រឹងមាំនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ។ វត្ថុ​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​គោរព​បូជា​ហិណ្ឌូ ក៏​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ផង​ដែរ។

កាក់ចិន និងអារ៉ាប់ជាច្រើនដែលធ្វើពីលង្ហិនត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ ដែលជាការបង្ហាញពីសកម្មភាពពាណិជ្ជកម្មនៃព្រះរាជាណាចក្រ។ កាក់ប្រាក់ Sassanid ចំនួនពីរត្រូវបានរកឃើញផងដែរ។ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
លទ្ធិ វេទនិយម: និយមន័យ

និយមន័យ 
វេទនិយមគឺជាលទ្ធិបុរាណមួយ មាននៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ហើយដែលបាននិយមឱ្យតម្លៃលើគម្ពីរវេទ ដោយភ្ជាប់មនុស្សទៅនឹងលោកៈ និងទេវៈ។ វេទគឺជាពុទ្ធិពិសិដ្ឋឬជាពុទ្ធិដ៏ស័ក្តិសិទ្ធ ដែលជាអំណាយរបស់អាទិទេព។ អាទិទេពបានប្រគល់គម្ពីរវេទឱ្យមនុ ដែលជាមនុស្សចប្បងបំផុតនៅក្នុងលោក។ មនុបានផ្សយគម្ពីរវេទដល់ពួកឬសិតាមស្ឬតិ។ ពួកឬសិក៏បានបង្រៀនវេទមន្តុមកឱ្យពួកព្រាហ្មណ៍តាមការរៀនតាម យល់តាម សូត្រតាមដោយពុំមានសិទ្ធសួរដេញដោលរកខុសត្រូវឡើយ ព្រោះគម្ពីរវេទជាអំណោយអាទិទេពមានលក្ខណៈជាសច្ចៈ។ ឯពួកព្រាហ្មណ៍មានសិទ្ធិផ្តាច់មុខក្នុងការកាន់កាប់សិក្សាផ្សាយគម្ពីរវេទ។ គម្ពីរវេទកើតឡើងតាំងពីប្រហែល១៥០០ឆ្នាំមុនគ.សសៀវភៅវប្បធម៌ អរិយធម៌ ឆ្នាំ១៩៧១-១៩៧២ ទាវ ឆៃសុក ទំព័រទី១៩។ វេទនិយម ជា​គោល​ចលនា​នៃ​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា​មួយ​ផ្នែក ដែល​ស្គាល់​រាប់អាន​ឱ្យ​តម្លៃ​ទៅលើ​គម្ពីរវេទ​។ គម្ពីរ​នេះ ជា​ចំណេះវិជ្ជា គំនិត កម្រង​មន្តអាគម អត្ថបទ មូលដ្ឋាន និង​ជា​ពិធី​រៀបចំ​សង្គម​មនុស្ស ដែល​ពួក​អារ្យ័ន នាំចូល​មក​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​។
លទ្ធិ វេទនិយម: សម័យកាល

សម័យកាល 
លទ្ធិ​វេទនិយម គឺ​ចលនា​ដើម​នៃ​លទ្ធិ​ព្រាហ្មណ៍និយម និង​ហិណ្ឌូនិយម​។ គេ​ចែក​ចលនា​នេះ​ជា ៣ សម័យកាល​គឺ​៖
 សម័យកាល​វេទនិយម (ឆ្នាំ ១៥០០ មុន​គ្រិស្តសករាជ ដល់ ឆ្នាំ ៥៥០ មុន​គ្រិស្តសករាជ)
 សម័យកាល​ព្រាហ្មណ៍និយម (ឆ្នាំ ៥៥០ មុន​គ.ស ដល់ សតវត្ស​ទី ១០ ឬ ១១ នៃ​គ្រិស្តសករាជ)
 សម័យកាល​ហិណ្ឌូនិយម​ (សតវត្ស​ទី ១០ ឬ ១១ នៃ​គ្រិស្តសករាជ រហូត​មកដល់​បច្ចុប្បន្ន) ។
លទ្ធិ វេទនិយម: ត្រៃវេទ

ត្រៃវេទ 
គម្ពីរវេទមាន៣ហៅថា ត្រៃវេទ ឬវេទបីគឺឫគ្វេទ សាមវេទ យជុវេទ៌។ ក្រោយមកគេបន្ថែមវេទមួយទៀតគឺអថវ៌វេទ។ គម្ពីរឫគ្វេទជាពាក្យឆន្ទ ពាក្យសម្រាបើសូត្រសរសើរអាទិទេព និងទេវៈៗផង សម្រាប់សូត្រសំបូងសម្រូង បួងសួង អង្វរកររអាទិទេព ទេវៈ សុំប្រសិទ្ធពរឱ្យបានសម្រេចតាមបំណង។ គម្ពីរសាមវេទជាពាក្យឆន្ទៈ ពាក្យកាព្យ សម្រាប់សូត្របន្ទន់ចិត្តអាទទិទេព ទេវៈនៅពេលធ្វើពិធីបូជាអាទិទេព ទេវៈ។ គម្ពីរយជុវេទ៌ជាពាក្យកម្រងកែវ ជាពាក្យសូត្របួងសួង សុំអាទិទេព ទេវៈឱ្យមកជូយ ដើម្បីឱ្យមានឫទ្ធិ តេជៈ បារមីមានជោគជ័យ និងជាកម្ពីចែងអំពីការធ្វើពលីកម្ម។ គម្ពីរអថវ៌វេទគឺជាគម្ពីរចែងអំពីមន្តអាគមគាថា អូមអាម ពូកែស័ក្តិសិទ្ធ សម្រាប់សូត្របណ្តេញ បំបាត់ឱបទ្រព ចង្រៃ ខ្មោច ព្រាយ បិសាច អារក្ស អ្នកតា ធ្មប់ អាបជាដើម និងសូត្រសម្រាប់ដាក់ស្នេហ៍ ធ្វើឱ្យគេស្រឡាញ់ ពេញចិត្ត មានសិសីសួស្តី មានស្នេហ៍មុខ និងសម្រាប់សូត្រឱ្យគេពិបាកវេទនា មានទុក្ខ ក្តៅក្រហាយវិនាសហេនហោចជាដើម។ ទោះបីគម្ពីរវេទមានបួនយ៉ាងណាក៍ដោយ គេនៅតែហៅថា ត្រៃវេទ ឬវេទបីដដែល។ ម្យ៉ាងទៀតវេទនីមួយៗនេះមានគម្ពីរអដ្ឋកថាមួយៗជាជំនួយពន្យល់ថែមទៀតដូចជា គម្ពីរព្រាហ្មណៈ គម្ពីរអារណ្យកៈ និងគម្ពីរឧបនិស័យ។ គម្ពីរព្រាហ្មណៈជាគម្ពីរនិយាយពន្យល់អំពីពិធីស័ក្តិសិទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍។ គម្ពីរអារណ្យកៈគឺជាគម្ពីរ ដែលចែងអំពីការរស់នៅក្នុងព្រៃ ដែលជាការរស់ដាច់អំពីសង្គមមនុស្ស។ គម្ពីរឧបនិស័ទ គឺជាគម្ពីរដែលត្រូវសិក្សា ស្វាធ្យាយ ភ្ជាប់នឹងគម្ពីរព្រាហ្មណៈ និងគម្ពីរអារណ្យកៈសៀវភៅវប្បធម៌ អរិយធម៌ ឆ្នាំ១៩៧១-១៩៧២ ទាវ ឆៃសុក ទំព័រទី២០។
លទ្ធិព្រាហ្មណ៍

ព្រាហ្មណ៍និយម ឬលទ្ធិព្រាហ្មណ៍កើតមានតាំងពីសតវត្សរ៍ទី៥ មុនគ្រឹស្តសករាជ ជាទស្សនៈ ទ្រឹស្តី គោរពនិយមតាមពួកព្រាហ្មណ៍គោរពបូជាទេវៈ អាទិទេព។ អាទិទេព ឬទេវៈសំខាន់ៗក្នុងលទ្ធិព្រាហ្មណ៍មាន៣ហៅថា ត្រីមូ៌តិគឺ៖ ព្រះវិស្ណុ ឬព្រះនារាយណ៍ ព្រះសិវៈ ឬព្រះឥសូរ និងព្រះព្រហ្មសៀវភៅវប្បធម៌ អរិយធម៌ ឆ្នាំ១៩៧១-១៩៧២ ទាវ ឆៃសុក ទំព័រទី១៩។
លទ្ធិព្រាហ្មណ៍: វិធីប្រតិបត្តិនៅក្នុងលទ្ធិព្រាហ្មណ៍

វិធីប្រតិបត្តិនៅក្នុងលទ្ធិព្រាហ្មណ៍ 
ពួកព្រាហ្មណ៍តែងតែមានទស្សនៈយល់ថា  លោកៈ លោកធាតុ ធម្មជាតិ វត្ថុទាំងអស់នៅក្នុងលោកសុទ្ធតែកើតឡើងដោយសារអាទិទេព។ អាទិទេព បង្កើតពុទ្ធិ ភាវៈ សិខៈ។ អាទិទេពអាចឱ្យសុខទុក្ខ អាក្រក់ល្អ ចម្រើនវិនាស ដល់មនុស្សសត្វគ្រប់រូបមានវាសនា ភ័ព្វសំណាង ឬគ្មានគឺអាស្រ័យលើអាទិទេពជាអ្នកកំណត់។ បើអាទិទេពឱ្យរស់កបានរស់   បើអាទិទេពឱ្យស្លាប់ក៏ត្រូវស្លាប់ ពុំអាចប្រកែងជជែកតវ៉ាបានឡើយ។ ដោយមានជំនឿយ៉ាងនេះ ទើបពួកព្រាហ្មណ៍បញ្ចេញទស្សនាថា មនុស្សម្នាក់ ដើម្បីបានសេចក្តីសុខ ត្រូវមានភក្តីភាពយ៉ាងមុតមាំចំពោះអាទិទេពហើយត្រូវប្រព្រឹត្ត ប្រតិបត្តិចិត្តគំនិតខ្លួនឱ្យត្រូវតាមបំណង និងស្របតាមព្រះទ័យអាទិទេព។ ឯវិធីត្រូវប្រព្រឹត្ត ប្រតិបត្តិបំពេញបំណងបំពេញព្រះទ័យអាទិទេពមានគោលសំខាន់ៗបួនយ៉ាងដូចជា ភក្តី ការបំពេញតបៈ និងយោគៈ ពិធីបូជាយញ និងបូជាអគ្គី ពិធីសិវរាត្រី និងមុជទឹកលាងបាប។
លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន: ចំណាំ

ចំណាំ 
• ឯកសារនេះយោងទៅលើវីគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស ដោយចម្លង តាមការបកប្រែភាសា អត្ថបទនេះមានលក្ខណៈខុស ។
លទ្ធិយោគី

តាមលទ្ធិយោគីជាគម្ពីព្រាហ្មណ៍ គេយល់ថានៅក្នុងរូបយើងនេះមានធម្មជាតិជាសារៈសំខាន់៧ប្រការ វិញ្ញាណនៅខាងក្នុងបំផុត ធម្មជាតិឯទៀត៦ប្រការរុំព័ន្ធវិញ្ញាណជាសង្កាត់។ ពីខាងក្រៅទុកដូចកំពែង៦ជាន់នៅព័ន្ធជុំវិញវិញ្ញាណ។ ឯធម្មជាតិទាំង៧ប្រការនោះមានដូចជា កាយ ចេតកូត(កាយទិព្វ) ប្រាណ សញ្ញា បញ្ញា ចិត្ត វិញ្ញាណ។ បណ្តាលធម្មជាតិទាំង៧ប្រការនេះ កាយជាបំណែកមួយ ដែលមើលឃើញច្បាស់ជាងគេទាំងអស់ ជាបំណែកទន់ទាបគ្រោតគ្រាតអាក្រក់កខ្វក់បំផុតនៅក្នុងរូបយើងនេះ តែកាយមានគុណសំខាន់ណាស់ដែរ ព្រោះកាយជាគ្រឿងបញ្ចុះ ឬជាកំពែងខាងក្រៅយ៉ាងរឹងមាំសំរាប់ការពារវិញ្ញាណ។ ពាក្យប្រាណ(ភាសាសំស្រ្កឹត) ភាសាបាលីបាណនៅក្នុងទីនេះមានសេចក្តីប្លែកពីការប្រើប្រាស់នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមានសេចក្តីថាជីវិតដូចជាពាក្យថាបាណំប្រែថាជីវិត បាណោប្រែថាសត្វមានជីវិត។ នៅក្នុងលទ្ធិយោគីពាក្យប្រាណសំដៅយកបំណែកមួយនៅក្នុងរូបយើងនេះគឺជាកំពែងទី៤ ដែលរុំព័ន្ធវិញ្ញាណ។ ប្រាណនេះកើតឡើងពីធាតុខាងក្រៅចូលមកតាមដង្ហើមចេញចូលបានជាលទ្ធិយោគីសំដៅឱ្យឧស្សាហ៍ដកដង្ហើមយកខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធក្នុងទីវាល ដើម្បីចិញ្ចឹមប្រាណឱ្យបានរឹងមាំ។ នៅក្នុងពុទ្ធសាសនា ពាក្យវិញ្ញាណ ជាវេវចនៈ និងចិត្តគឺថាវិញ្ញាណក៏គឺជាចិត្ត ចិត្តក៏គឺជាវិញ្ញាណ។ ឯលទ្ធិយោគីគេយល់ផ្សេងទៅវិញ គេប្រែពាក្យវិញ្ញាណថាអ្នកទទួលដឹង។ វិញ្ញាណនេះជាបំណែកមួយយ៉ាងសំខាន់បំផុតនៅក្នុងរូបកាយយើងនេះ គេប្រៀបជាសេចក្តីថាវិញ្ញាណមានលក្ខណៈជាដុំភ្លើងមួយមិនចេះរលត់ ហើយគេមិនអាចមើលឃើញដោយភ្នែកធម្មតាបានទេ ប៉ះពាល់ដោយកាយមិនបានដូចភ្លើងក្នុងដួងព្រះអាទិត្យ ដែលឱ្យជីវិតសព្វសត្វ។ ក្នុងធម្មជាតិ៧ប្រការ ដែលយើងពោលខាងលើនេះ មិនឃើញថាមានពាក្យថាមានជីវិត។ អ្នកយោគីយល់ថាជីវិតមិនមែនជាធម្មជាតិសំខាន់នៅក្នុងរូបយើង គឺមិនមានសារៈប្រយោជន៍ប៉ុនគ្នា និងធម្មជាតិ៧ប្រការឡើយ។ អ្នកយោគីយល់ថា ជីវិតគ្រាន់តែជាធម្មជាតិមួយដោយឡែកផ្សេង បើមិនមានជីវិតរូបរាងកាយយើងក៏រូមយើងមិនអន្តរាយទៅជាអ្វី សឹងតែថារូបយើងអាចស្ថិតស្ថេរប្រព្រឹត្តទៅបានដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ ជីវិត  វិរិយបណ្ឌិតោភិក្ខុ ប៉ាង ខាត់ រៀបរៀងដោយ ព្រះពោធិវ័ង្ស ហួត តាត ទំព័រទី២ ដល់៤។
លទ្ធិលូធើរ៉ាន

រូបភាពតូច
 

លូធើរ៉ាន (Lutheranism)គឺជាសាខាដ៏សំខាន់នៃ លទ្ធិប្រូតេស្ដង់ ដែលកំណត់អត្តសញ្ញាណជាចម្បងជាមួយនឹងទ្រឹស្ដីរបស់ ម៉ាទីន លូថើ ដែលជាព្រះសង្ឃ និង ជាអ្នកកំណែទម្រង់ ជនជាតិអាឡឺម៉ង់ សតវត្សទី ១៦ ដែលការខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីកែទម្រង់ទ្រឹស្ដី និងការអនុវត្តរបស់ សាសនាចក្រកាតូលិក បានចាប់ផ្ដើម កំណែទម្រង់ នៅឆ្នាំ ១៥១៧ ។  លូធើរ៉ាន ក្រោយមកបានក្លាយជា សាសនារដ្ឋ នៃផ្នែកជាច្រើននៃ អឺរ៉ុបខាងជើង ។

នៅឆ្នាំ ១៩៣១ ការបំបែករវាង លូធើរ៉ាន និង រូមាំងកាតូលិក ត្រូវបានបង្ហាញជាសាធារណៈ និងច្បាស់លាស់ជាមួយនឹង Edict of Worms ដែលក្នុងនោះ Diet បានថ្កោលទោស លូធើ និងជាផ្លូវការបានហាមប្រាមពលរដ្ឋនៃ Holy Roman Empire ពីការការពារ ឬផ្សព្វផ្សាយគំនិតរបស់ លូធើ ក្រោមការតស៊ូមតិរបស់ លូធើរ៉ាន ។ ការ​រឹបអូស​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ទាំងអស់ ដោយ​ពាក់កណ្តាល​ត្រូវ​រឹបអូស​ទៅ​រដ្ឋាភិបាល​ចក្រពត្តិ និង​ពាក់កណ្តាល​ទៀត​ត្រូវ​រឹបអូស​ទៅ​ភាគី​ចោទប្រកាន់​។ Fahlbusch, Erwin, and Bromiley, Geoffrey William, The Encyclopedia of Christianity, Volume 3. Grand Rapids, Michigan: Eerdmans, 2003. p. 362.

ការបែងចែកនេះផ្តោតសំខាន់លើចំណុចពីរ៖ ប្រភពត្រឹមត្រូវនៃ សិទ្ធិអំណាចនៅក្នុងព្រះវិហារ ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេហៅថាគោលការណ៍ផ្លូវការនៃកំណែទម្រង់ និងគោលលទ្ធិនៃ យុត្តិកម្ម គោលការណ៍សម្ភារៈនៃទ្រឹស្ដីលូធើរ៉ាន។  លូធើរ៉ាន តស៊ូមតិគោលលទ្ធិនៃយុត្តិកម្ម "ដោយ ព្រះគុណ តែម្នាក់ឯងតាមរយៈ សេចក្ដីជំនឿតែមួយ នៅលើមូលដ្ឋាននៃ បទគម្ពីរ តែមួយ" គោលលទ្ធិដែល ព្រះគម្ពីរ គឺជាសិទ្ធិអំណាចចុងក្រោយលើបញ្ហាទាំងអស់នៃសេចក្ដីជំនឿ។ នេះផ្ទុយទៅនឹងជំនឿរបស់សាសនាចក្ររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ដែលកំណត់នៅ ក្រុមប្រឹក្សា Trent ដែលអះអាងថា សិទ្ធិអំណាចចុងក្រោយបានមកពីទាំងបទគម្ពីរ និង ប្រពៃណី ។ Canons and Decrees of the Council of Trent, Fourth Session, Decree on Sacred Scripture (Denzinger 783 [1501]; Schaff 2:79–81). For a history of the discussion of various interpretations of the Tridentine decree, see Selby, Matthew L., The Relationship Between Scripture and Tradition according to the Council of Trent, unpublished Master's thesis, University of St Thomas, July 2013.

មិនដូច សាសនា ខាល់វិន ទេ លទ្ធិ លូធើរ៉ាន រក្សានូវការអនុវត្ត ពិធីសូត្រមន្ត និងការបង្រៀន សាក្រាម៉ង់ ជាច្រើននៃសាសនាចក្រលោកខាងលិចមុនកំណែទម្រង់ ដោយសង្កត់ធ្ងន់ជាពិសេសលើ ពិធីបុណ្យ Eucharist ឬពិធីជប់លៀងរបស់ព្រះអម្ចាស់ ទោះបីជា លទ្ធិ លូធើរ៉ាន ខាងកើត ប្រើ ពិធី Byzantine ក៏ដោយ។  ទ្រឹស្ដី លូធើរ៉ាន ខុសពីទ្រឹស្ដីដែលបានកែទម្រង់នៅក្នុង គ្រិស្តវិទ្យា ព្រះគុណ ដ៏ទេវភាព គោលបំណងនៃ ក្រិត្យវិន័យរបស់ព្រះ គោលគំនិតនៃ ការតស៊ូរបស់ពួកបរិសុទ្ធ និង ការកំណត់ទុកជាមុន ក្នុងចំណោមបញ្ហាផ្សេងៗទៀត។
លទ្ធិលូធើរ៉ាន: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រូបភាពតូច| ម៉ាទីនលូធើ ដែលជារូបគំនូរឆ្នាំ ១៥២៩ របស់ ម៉ាទីន លូធើ ដោយ Lucas Cranach the Elder
លូធើរ៉ាន មានឫសគល់របស់វានៅក្នុងការងាររបស់ ម៉ាទីនលូធើ  ដែលបានព្យាយាមកែទម្រង់សាសនាចក្រលោកខាងលិចទៅនឹងអ្វីដែលគាត់ចាត់ទុកថាជាគ្រឹះព្រះគម្ពីរបន្ថែមទៀត។  Lutherans, Biblehistory.com ប្រតិកម្ម​របស់​រដ្ឋាភិបាល និង​អាជ្ញាធរ​ព្រះវិហារ​ចំពោះ​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​ជា​អន្តរជាតិ​នៃ​សំណេរ​របស់​គាត់ ដោយ​ចាប់​ផ្ដើម​ដោយ ​គម្ពីរ​កៅសិប​ប្រាំ ដែល​បាន​បែងចែក ​សាសនា​គ្រឹស្ត​ខាង​លិច ។  ក្នុងអំឡុងពេលកំណែទម្រង់ លទ្ធិលូធើរ៉ានបានក្លាយជា សាសនារដ្ឋ នៃរដ្ឋជាច្រើននៃ អឺរ៉ុប ខាងជើង ជាពិសេសនៅ ភាគខាងជើងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ស្កែនឌីណាវៀ និងសម័យកាល- លីវូនៀន ។ បព្វជិត លូធើរ៉ាន បានក្លាយជាមន្ត្រីរាជការ ហើយព្រះវិហារ  លូធើរ៉ានបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃរដ្ឋ។
លន់ ណុន

លន់ ណុន ជា​ប្អូនប្រុស​បង្កើត​របស់​ឧត្តមសេនីយ៍ លន់ នល់ ជា​មនុស្ស​ដ៏​សំខាន់​ម្នាក់​ក្នុងការ​រៀបចំ​ចាត់ចែង​ឱ្យមាន​រដ្ឋប្រហារ​នៅ ប្រទេសកម្ពុជានា​ថ្ងៃទី​១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ​១៩៧០ ដើម្បី​ទំលាក់​សម្តេច​នរោត្តម​សីហនុ ពី​តំណែង​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ ។ តពីនោះមក ឆ្លងកាត់​ការផ្លាស់ប្តូរ​រដ្ឋាភិបាល​ដ៏​គ្មាន​ប្រសិទ្ធ​ជាច្រើនលើក និង​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ដ៏​ក្រពុលមុខ ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ធ្លាក់​ក្នុង​របប​ខ្មែរក្រហម ឬ របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ ដ៏​សែន​ប្រល័យ ។

លន់ ណុន ត្រូវបាន​គេ​ជឿថា​ជា​មនុស្ស​ខ្ចីដៃ​ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ ធ្វើឱ្យ​រដ្ឋប្រហារ​មួយ​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ប្រកបដោយ​ជោគជ័យ ។ លន់ ណុន បានធ្វើការ​ជាច្រើន គឺអាច​និយាយថា ធ្វើ​ច្រើនជាង លន់ នល់ ដែលជា​បងប្រុស​របស់​គាត់ និង ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​ចេញមុខ​ទទួលខុសត្រូវ​ក្នុង​ការធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ទំលាក់ សម្តេច សីហនុ ទៅទៀត ។​

លោក លីវ សេង មានកំណើត​ជា​ខ្មែរ​កម្ពុជា​ក្រោម និង ជា​អតីត​សមាជិក CIA ម្នាក់​បាន​កត់សំគាល់ថា “ លន់ នល់ ជា​មនុស្ស​មិនសូវ​ចិត្ត​លះ​ប៉ុន្មាន​ទេ ប៉ុន្តែ លន់ ណុន វិញ ទោះជា​មិនសូវ​ចេញមុខ​ក្តី ប៉ុន្តែ​គាត់​ជា​មនុស្ស​ដៃដល់ និង ចិត្តមុត ហើយ​ប្រាថ្នា​ចង់​ស្នង​តំណែង​បងប្រុស​របស់គាត់​ទៀតផង “ ។​
លន់ ណុន: ប្រភពដើមនៃគ្រួសារ

ប្រភពដើមនៃគ្រួសារ 
លន់ ណុន កើត​នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៣០ នៅ​តាំងក្រសាំង ស្រុក​សន្ទុក ខេត្តកំពង់ធំ ។ ឪពុក​ឈ្មោះ លន់ ហ៊ិ​ន ម្តាយ​ឈ្មោះ នួន ហើយ​គាត់​ជា​កូន​ទី​៧​ក្នុង​គ្រួសារ​ដែលមាន​បងប្អូន​១០​នាក់ ។​

លន់ ណុន បាន​ទៅ​សិក្សា ផ្នែក​ស៊ើបអង្កេត នៅ​ប្រទេស​បារាំង។
លន់ ណុន: អាជីពយោធា

អាជីពយោធា 
ពេល​ត្រឡប់មក​ប្រទេស​វិញ គាត់​បាន​ចូល​បំរើ​ការងារ​ក្នុង​អង្គភាព​ប៉ូលិស​ជាតិ លុះ​ក្រោយមក​បន្ទាប់ពី​បាន​ឆ្លងកាត់​សាលា​យោធា​ខ្មែរ​នៅ​ភ្នំពេញ គឺ​សាលា​នាយទាហាន​សកម្ម​ជំនា​ន់ទី​១៣ ហើយ​បានទទួល​ឋានៈ​ជា​អនុសេនីយ៍ទោ ។ បន្ទាប់មក​គាត់​បាន​ប្តូរ​ទៅធ្វើ​ការ​នៅក្នុង​ផ្នែក​កងរាជអាវុធហត្ថរ​ហូត ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧០ ។​

សម័យ​សង្គមរាស្ត្រនិយម គាត់​ជា​អ្នក​ឧបត្ថម្ភ​កាសែត​ក្នុងស្រុក​មួយចំនួន​ទាំង​ផ្នែក​ការពារ ផ្នែក​ថវិកា និង សម្ភារៈ ។ ឋានៈ​របស់​លន់ នល់ ជា​រដ្ឋមន្ត្រី​ការពារ​ប្រទេស ជាដើម​នោះ ជា​ឱកាស​ដែល​ធ្វើឱ្យ លន់ ណុន ជា​មនុស្ស​មាន​ទឹកមាត់​ប្រៃ​ជាង​ឋានៈ​របស់គាត់ ។ គាត់​រស់នៅ​ក្រោម​ការ​គាំពារ​ពី​បងប្រុស​របស់គាត់​ជានិច្ច សូម្បី​ការិយាល័យ​ធ្វើការ និង លំនៅឋាន​របស់គាត់​គឺ​នៅក្នុង​ភូមិគ្រឹះ​តែមួយ​ជាមួយ​បងប្រុស​របស់គាត់ ក្បែរ​ទំនប់​ពេទ្យរុស្ស៊ី ។ ដោយហេតុនេះ​គាត់​ទទួលបាន​នូវ​ការចូល​ពឹងពាក់​ពី​មនុស្ស​ជាច្រើន​និង ញឹកញាប់​ឥត​ដាច់ ។ ប្រការនេះ​ជា​ឱកាស​ឱ្យ​គាត់​ប្រមូលផ្តុំ​ពួក​បញ្ញាវន្ត​ដែល​ប្រឆាំង​របប រាជាធិបតេយ្យ បង្កើតបានជា​ក្រុម​តស៊ូ​នយោបាយ​តូចៗ​តាំងពី​ពេលនោះ​មក ។ រហូតដល់​ឆ្នាំ​១៩៦៨ ក្រុម​តស៊ូ​នយោបាយ​តូចៗ​នេះ បាន​កើតមាន​កាន់តែច្រើន​ឡើងៗ និង សម្ម​ឡើងៗ ។​

គាត់​បាន ប្រើប្រាស់​គេហដ្ឋាន​នៅ​ជនបទ​របស់គាត់​មួយទៀត​ដែល​ស្ថិតនៅ​ក្បែរ​វត្ត​ហា ប្រប​មាត់​ស្ទឹង​កន្ទួត ស្រុក​កំពង់កន្ទួត ខេត្តកណ្តាល ចំងាយ​ប្រមាណ​ជា​២០​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ភ្នំពេញ សម្រាប់​ប្រជុំ​សំងាត់​ផ្សេងៗ ។

លោក លីវ សេង បាន​និយាយថា « លន់ ណុន បាន​រក្សា​ទំនាក់ទំនង​សំងាត់​ជាមួយ​ចលនា​ខ្មែរ​សេរី ។ សឺង ង៉ុ​កថាញ់ ជា​ប្រមុខ​នៃ​ចលនា​នេះ​ដែល​កំពុង​និរទេស​ខ្លួន​នៅ​ភាគខាងត្បូង​វៀតណាម​នោះ បាន​ឆ្លង​មកកាន់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជាសំងាត់​ដើម្បី​ពិគ្រោះគ្នា​ជាមួយ​គាត់​នៅ គេហដ្ឋាន​របស់គាត់​នៅ​វត្ត​ហា​ដែរ » ។
​លីវ សេង បាន​បន្ថែមទៀតថា “ លន់ ណុន មាន​មនុស្ស​២​រូប​ដែល​ជាទី​ទុកចិត្ត​របស់គាត់​គឺ ពលបាលត្រី គា ឃីន និង កុល ឡុងសេង ជា​អ្នក​រងរ៉ាប់​ទំនាក់ទំនង​ផ្សេងៗ​ជាមួយ​សឺង ង៉ុក ថាញ់ និង ធ្វើដំណើរ​បំពេញបេសកកម្ម​ជា​ទៀងទាត់​ទៅកាន់​ខេត្តស្វាយរៀង ដែល​ជាប់​ព្រំដែន​វៀតណាម​ខាងត្បូង “ ។​

ផ្នែក​ខាង​សារព័ត៌មាន គាត់​បាន​ពឹងពាក់​កាសែត​ប្រចាំថ្ងៃ​ក្នុងស្រុក​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ចំនួន​២​គឺ កាសែត ប្រយោជន៍ខ្មែរ ដែលមាន លឿង វ៉ែន ជា​ចាងហ្វាង និង កាសែត សុវណ្ណភូមិ ដែលមាន​ឃូន​ថៃ ជានា​យក ។​
លន់ ណុន: តួនាទីនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល

តួនាទីនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល 
ពេល​មាន​របប​រដ្ឋាភិបាល « ស្រោចស្រង់​ជាតិ » នោះ សម្តេច​សីហនុ និង ព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ ជា​ញឹកញាប់​មានការ​ប្រឈមមុខ​ដាក់​គ្នា ។
​លោក លឿង វ៉ែន បាន​ព្យាយាម​សរសេរ​អត្ថបទ​រិះគន់​សម្តេចព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ​ជា​បន្តបន្ទាប់ ចុះផ្សាយ​តាម​កាសែត ប្រយោជន៍​ខ្មែរ របស់គាត់ ខណៈ​កាសែត នគរធំ របស់ សុទ្ធ ប៉ូលីន ជា​មិត្ត​របស់​លន់ ណុន ក៏បាន​ធ្វើការ​ដូចគ្នានេះ​ដែរ ។ ប្រការនេះ​ត្រូវបាន​គេ​មើលឃើញ​គ្រប់គ្នា និង គិតថា សិរិមតៈ និង លន់ ណុន មានការ​ព្រម​ព្រៀ​គ្នា​ដើម្បី​គាប​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ សីហនុ ។

លឿង វ៉ែន ត្រូវបាន​ចាប់​ដាក់ពន្ធនាគារ​បន្ទាប់​ពី​ត្រូវបាន​តម្រូវឱ្យ​បកស្រាយ បំភ្លឺ​ជា​សាធារណៈ និង ផ្តល់​ភស្តុតាង​ផ្សេងៗ នៅ​ចំពោះ​ព្រះ​ភក្ត្រ​សម្តេចព្រះ​ប្រមុខរដ្ឋ ទាក់ទង​នឹង​ការចោទប្រកាន់​របស់គាត់ ក្នុងឱកាស​សមាជជាតិ​ចុងក្រោយ​របស់​សង្គមរាស្ត្រនិយម ។​
បន្ទាប់មក​មាន​ដំណឹង​ថា វរៈសេនីយ៍ឯក អ៊ុំ ម៉ាណូរិន្ទ និង សូ​ស្តែ​ន​ហ្វែ​រណង់​ដេ​ស បានចេញ​បញ្ជា​ឱ្យ​ចាប់ខ្លួន​បញ្ញាវន្ត , សាស្ត្រាចារ្យ , គ្រូបង្រៀន​,​មន្ត្រីរាជការ និង យោធា​ចំនួន​៥០០​នាក់ ដែល​ក្នុងនោះ​ភាគច្រើន​ជា​មនុស្ស​របស់​លន់ ណុន មាន​ជាអាទិ៍ ថោង លឹម​ហួង ជាដើម ។ លន់ ណុន ដែល​ធ្លាប់តែ​ជា​មនុស្ស​ផ្តល់នូវ​ការ​គាំពារ​គ្រប់​យ៉ាងនោះ ពេលនេះ​គាត់​ក៏បាន​គេចខ្លួន​ផងដែរ ដោយ​ការប្រើ​រូបភាព​សុំ​បញ្ជា​ធ្វើ​បេសកកម្ម​មួយ​ដែល​គាត់​ជា​អ្នក ចុះហត្ថលេខា​ដោយ​ខ្លួនឯង ដែល​ការពិត គឺជា​ការរត់​ទៅ​លាក់ខ្លួន​នៅ​កំពង់ស្ពឺ តែប៉ុណ្ណោះ ។​

ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩៧០ លន់ ណុន បាន​ផ្ញើលិខិត​ទៅឱ្យ​មនុស្ស​របស់គាត់​ដោយបាន​ចោទសួរ​ពួកគេ​នូវ​សំនួរ ដែល​គាត់​បានដឹង​ចំលើយ​រួច​ទៅហើយនោះ​ថា​តើ​ពួកគេ​ត្រូវការ “ សាធារណរដ្ឋ ឬ រាជាធិបតេយ្យ “ ។
លន់ ណុន: រឿង ថ្ងៃទី១៧ ឈានចូលថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០

រឿង ថ្ងៃទី១៧ ឈានចូលថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ 
នៅយប់ថ្ងៃទី១៧ ឈានចូលថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០នោះ លន់ ណុន អមដោយហង្ស ធុនហាក់ , ឆន សុខុម និង គង់ អ៊ន បានទៅភូមិគ្រឹះរបស់ លន់ នល់ ហើយបានប្រាប់លោក លន់ នល់ ថា៖ “ លោកបង ព្រះ អង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ បានសម្រេចព្រះទ័យដកហូតតំណែងរបស់សម្តេចសីហនុ ហើយ “ ។ លោកសេនាប្រមុខ លន់ នល់ ដែលទើបតែភ្ញាក់ពីដំណេកដោយសារប្អូនប្រុសរបស់គាត់ដាស់ បន្ទាប់ពីពួកគេបានឈររង់ចាំយ៉ាងយូរមកនោះ បានប្រាប់ទៅលោកលន់ ណុន វិញថា ៖ “ បើមតៈ ព្រមព្រៀងរួចទៅហើយ យើងមានតែសម្រេចធ្វើអីចឹងទាំងអស់គ្នា !“ ។ តាមពិតព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ មិនទាន់បានផ្តល់ការយល់ព្រមនៅឡើយ។ បន្ទាប់មកទៀត លោកលន់ ណុន បានចាកចេញពីផ្ទះបងប្រុសរបស់គាត់ ធ្វើដំណើរទៅគេហដ្ឋានរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ ហើយបានទូលព្រះអង្គថា បងប្រុសរបស់គាត់គឺ លន់ នល់ បានសម្រេចចិត្ត ចាត់ការទម្លាក់សីហនុ ហើយ ដែលតាមពិតទៅ លោកសេនាប្រមុខ លន់ នល់ បានចាញ់បោកគាត់( លន់ ណុន ) តែប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុនេះ ស្អែកឡើង គឺថ្ងៃទី១៨ មីនា ឆ្នាំ១៩៧០ រដ្ឋសភា និង ក្រុមប្រឹក្សាព្រះរាជាណាចក្រ បានសម្រេចបោះឆ្នោតជាឯកឆន្ទ ដកហូតសម្តេច សីហនុ ពីតំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ នៅម៉ោង ១៣ និង ៣០នាទី “ ។ យប់ថ្ងៃទី១៨ មីនា ១៩៧០ នាយករដ្ឋមន្ត្រី លន់ នល់ បានប្រកាស បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅកម្ពុជា នាពេល ដ៏ខ្លីខាងមុខ ។ ការប្រកាស បែបនេះ បណ្ឌិត រស់ ចន្ត្រាបុត្រ បានអះអាងថា ធ្វើឡើងតាម ការស្នើសុំរបស់ វរសេនីយ៍ត្រី លន់ ណុន ។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពី ត្រូវបាន គេរាយ ការណ៍ថ្វាយ អំពីសេក្តី ប្រកាសនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ បានជំទាស់ ហើយបានស្នើ ឱ្យលើកសេចក្តី ប្រកាសនោះ ទៅធ្វើនៅ ថ្ងៃក្រោយ ។ នៅពេលឃើញថា ដំណើរនៃការ បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅកម្ពុជាត្រូវបាន រាំងខ្ទប់ដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់សិរិមតៈ ដែលចង់បន្ត ប្រទេសកម្ពុជា ឱ្យនៅជាប្រទេស រាធិបតេយ្យ តទៅទៀតនោះ ទើបថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧០ លន់ ណុន បានបញ្ជាឱ្យ ថាច់ ជា (ដើម កំណើត ខ្មែរកម្ពុជា ក្រោម ) រៀបចំធ្វើ បាតុកម្មដ៏ ធំមួយ ឈ្មោះថា “ ដំណើរឆ្ពោះទៅរក ភាពស្របគ្នា ខាងផ្លូវចិត្តគំនិត “ នៅក្នុង ពហុកីឡាដ្ឋាន អូឡាំពិក ក្រុងភ្នំពេញ។ បាតុកម្មនេះ ធ្វើឡើងដើម្បី សំណូមពរឱ្យ សេនាប្រមុខ លន់ នល់ បង្កើតរបប សាធារណៈរដ្ឋមួយ នៅ កម្ពុជា។ បន្ទាប់ពីការ ជួបជុំ គ្នានៃហ្វូង បាតុករនេះទៅ លន់ ណុន បានសន្យា យ៉ាងឱឡារិកថា របប សាធារណរដ្ឋមួយ នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើង នៅក្នុងពេល ឆាប់ៗ ខាងមុខនេះ។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ និង មនុស្សរបស់ ព្រះអង្គនៅតែ មិនព្រម ហើយព្រះអង្គម្ចាស់ លេចធ្លោជាងគេ នៃស្រឡាយ ស៊ីសុវត្ថិ អង្គនេះលើក ហេតុផលថា ពេលវេលាពុំ ទាន់មកដល់ឡើយ ហើយថាប្រការនេះ នឹងធ្វើឱ្យខូចខាត ដល់រូបភាពនៃ របបថ្មីនេះ នៅលើឆាក អន្តរជាតិ និង ធ្វើឱ្យចុះខ្សោយ របបនេះ នៅក្នុងសម័យ ប្រជុំអង្គការ សហប្រជាជាតិ ឆាប់ៗ ខាងមុខនេះ។ វាហាក់ដូចជាថា មនុស្សរបស់ លោក លន់ ណុន បានជោគជ័យច្រើនណាស់ទៅហើយ នៅពេលដែល លន់ នល់ នៅថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧០ បានប្រកាសតាមវិទ្យុថា របបសាធារណរដ្ឋ នៅកម្ពុជា នឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅរយៈពេល២ខែខាងមុខ។
លន់ នល់

សេនាប្រមុខលន់ នល់ (១៣ វិច្ឆិកា ១៩១៣ – ១៧ វិច្ឆិកា ១៩៨៥) គឺជាអ្នកនយោបាយខ្មែរមួយរូប និងជាឧត្តមសេនីយ៍យោធាកម្ពុជា ដែលធ្លាប់កាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជាចំនួនពីរលើក(១៩៦៦–៦៧, ១៩៦៩–៧១) និងជារដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិជាច្រើនសាដែរ។ គាត់​បាន​ដឹកនាំ​រដ្ឋប្រហារ​យោធា​ទម្លាក់ព្រះអង្គម្ចាស់​ នរោត្ដម សីហនុ​ ហើយ​ប្រកាស់​តាំង​ខ្លួនជាប្រ​ធានាធិបតី​នៃរបប​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរដែលគាំទ្រដោយអាមេរិកហើយបាន​កាន់​អំណាច​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៥។ គាត់ក៏​ជា​ស្ថាបនិក​និង​មេដឹកនាំ​នៃ​​គណបក្សសង្គមសាធារណរដ្ឋ ដែលជា​គណបក្ស​​មានអត្ថិភាព​តែ​មួយរយៈពេល​ខ្លីប៉ុណ្ណោះ​ ហើយ​គាត់​ក៏ធ្លាប់​កាន់តំណែងជាមេបញ្ជាការ​កង​យោធពល​ជាតិខ្មែរ​ផងដែរ។ នៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ពោលគឺ១៦ថ្ងៃមុនពេលដែលខ្មែរក្រហមបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញ លោកក៏បានរត់ភៀសខ្លួនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកដោយដំបូងលោកបានទៅរដ្ឋហាវ៉ៃហើយក្រោយមកក៏បានទៅរស់នៅរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ារហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់លោក។
លន់ នល់: ដើមជីវិត

ដើមជីវិត 
លោកបានកើតនៅថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៣ ក្នុងខេត្តព្រៃវែងទៅក្នុងគ្រួសារខ្មែរកាត់ចិន។Marks, Paul (2000), p. 92-108 ឪពុករបស់លោកឈ្មោះ លន់ ហ៊ិនគឺជាកូនរបស់គ្រួសារកម្ពុជាក្រោមមកពីខេត្តតេនីនCorfield (1994), p. 1គាត់ធ្លាប់បានគេតាងជាអភិបាលស្រុកក្នុងខេត្តសៀមរាបនិងខេត្តកំពង់ធំ, បន្ទាប់ពីបានដឹកនាំក្រុមបង្ក្រាបចោលប្លន់មួយនៅក្នុងខេត្តព្រៃវែង។ ជីតាខាងម្តាយរបស់លោកលន់ នល់គឺជាជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីខេត្តហ្វូជៀន, ប្រទេសចិនSummary of world broadcasts: Far East, Part 3, 24 July 1984, p. FE/7703/C/12 He was given a sumptuous welcome and was even offered the opportunity to visit the grave of his grandfather in Fujian Province. It is worth noting that on this occasion, the Chinese leaders voiced support for Lon Nol's.....ហើយធ្លាប់បានកាន់តំណែងជាអភិបាលខេត្តព្រៃវែង។ លន់ នល់ បានទទួលការអប់រំនៅឯវិទ្យាល័យសាសឺលូប-ឡូបានៅទីក្រុងសៃហ្កនមុនពេលចូលសិក្សានៅសាលាយោធាកម្ពុជា។
លន់ នល់: ការចូលធ្វើការជាមួយរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបារាំង

ការចូលធ្វើការជាមួយរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបារាំង 
លន់ នល់បានរកឃើញការងារដែលជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងសេវាកម្មស៊ីវិលអាណានិគមបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៩៣៧។ លោកក៏បានក្លាយជាចៅក្រមហើយក្រោយមកក៏ក្លាយជាអ្នកអនុវត្តច្បាប់បារាំងដ៏ចំណាប់ម្នាក់ ដែលមានតួនាទីប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពបះបោរមកលើរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបារាំងក្នុងឆ្នាំ១៩៣៩។ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៦, លោកបានឡើងកាន់តំណែងជាអភិបាលខេត្តក្រចេះ, ហើយក៏ចាប់ផ្តើមមានទំនាក់ទំនងជាមួយព្រះអម្ចាស់នរោត្ដម សីហនុ។ ដល់ចុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៤០, លោកក៏បានបង្កើតក្រុមនយោបាយមួយដែលប្រកាន់យកនយោបាយឆ្វេងនិយម, រាជាធិបតេយ្យ, និងឯករាជ្យនិយមហើយក្រុមនេះក៏បានចាប់ដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងនយោបាយប្រទេសកម្ពុជានាពេលនោះផងដែរ។ លោកបានចូលបម្រើខាងយោធាក្នុងឆ្នាំ១៩៥២ ហើយក៏បានចាប់ផ្តើមធ្វើប្រតិបត្តិការយោធាប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមវៀតមិញ។

ក្រោយពីកម្ពុជាបានដណ្តើមបានឯករាជ្យពីបារាំង, គណបក្សខ្មែររួបរួមជាតិរបស់លន់ នល់(រួមជាមួយនឹងគណបក្សស្លាបឆ្វេងតូចៗដែលដឹកនាំដោយលោកសម សារីនិងដាប ឈួន)បានក្លាយជាមូលដ្ឋានដ៏សំខាន់មួយនៃសង្គមរាស្រ្តនិយមដែលជាអង្គការនយោបាយមួយបង្កើតឡើងដោយសីហនុដើម្បីចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត ឆ្នាំ១៩៥៥។ សង្គមក៏បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ហើយសីហនុក៏បានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តីកម្ពុជា។
លន់ នល់: ក្នុងរដ្ឋបាលសីហនុ, ឆ្នាំ១៩៥៥-៧០

ក្នុងរដ្ឋបាលសីហនុ, ឆ្នាំ១៩៥៥-៧០ 
លោកលន់ នល់ ត្រូវបានតែងតាំងជានាយសេនាធិការកងទ័ពនៅឆ្នាំ១៩៥៥ និងជាអង្គមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ហើយព្រមទាំងមានតួនាទីជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការពារជាតិទៀតផង។ នៅពេលនោះ, លន់ នល់គឺជាមនុស្សដ៏គួរឱ្យទុកចិត្តម្នាក់របស់សីហនុដោយក្រុមកម្លាំងរបស់លោកលន់ នល់បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនិស្តសម្ងាត់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លោកត្រូវបានចាត់តែងតាំងជាឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តីក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈពេលដែលសីហនុកំពុងគម្លាតប្រទេសមាតុភូមិរបស់ព្រះអង្គឱ្យនៅកាន់តែឆ្ងាយពីសង្គ្រាមវៀតណាម, ព្រះអង្គបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយការបរទេសមួយគឺ"អព្យាក្រឹតភាពដាច់ខាត", ប៉ុន្តែគោលនយោបាយមួយនេះបានធ្វើឱ្យកម្ពុជាចូលរួមទាក់ទងជាមួយចិនរឹតតែខ្លាំងនិងបណ្តោយឱ្យវៀតណាមខាងជើងចូលមកធ្វើសកម្មភាពយោធានៅតាមព្រំដែននៃប្រទេសកម្ពុជាទៅវិញ, លន់ នល់នៅតែបន្តភាពរស់រាយរាក់ទាក់របស់លោកទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិកហើយបានបង្ហាញថាលោកមានការសោកស្តាយយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការផ្តាច់ទំនាក់ទំនងជំនួយការពីសហរដ្ឋអាមេរិកក្រោយឆ្នាំ១៩៦៣។

ការបោះឆ្នោតសភាឆ្នាំ១៩៦៦បានបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរដ៏ធំមួយនៃតុល្យភាពអំណាចឆ្ពោះទៅកាន់លន់ នល់និងធាតុស្តាំនិយមនៃរបបសង្គមរាស្រ្តនិយម ដោយអ្នកឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតខាងអភិរក្សនិយមនិងស្តាំនិយមត្រូវគេបោះឆ្នោតឱ្យយ៉ាងច្រើន។ លោកលន់ នល់ត្រូវបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តី និងឆ្នាំបន្ទាប់, អំពើកុបកម្មមួយដែលធ្វើឡើងដោយពួកឆ្វេងនិយមដែលគេហៅថាការបះបោរសាមឡតបានកើតឡើងនៅក្នុងខេត្តបាត់ដំបង។

លោកលន់ នល់បានទទួករងរបួសធ្ងន់ក្នុងគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយក៏បានលាឈប់ពីការងារនយោបាយជាបណ្តោះអាសន្នសិន។ លោកបានវិលត្រលប់មកធ្វើជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការពារជាតិវិញនៅឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៦៩លោកក៏បានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្រ្តីជាលើកទីពីរ និងបានតែងតាំង​អ្នក​អង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈជាអ្នកតំណាងរបស់លោកថែមទៀតផង។