navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: ហរិបុញ្ជយ

ហរិបុញ្ជយ

ហរិបុញ្ជយជានគរមនបុរាណតាំងនៅត្រង់ដងទន្លេមេទឹក (មេណាម) ជ្រលងភីងនៅប្រទេសថៃភាគពាយព្យ។ នគរនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៧ ដោយម្ចាស់ក្សត្រីលវបុរី ដែលជារាជធានីនៃនគរសម័យទ្វារវត្តីមននៅភាគខាងត្បូង។ ទោះបីយ៉ាងណាកាលពីដើមបានបង្កើតឡើងត្រឹមតែជាដែនអាណានិគមនៃទ្វារវត្តីប៉ុណ្ណោះ ហរិបុញ្ជយបានរក្សាបានឯករាជ្យ ហើយសន្តតិវង្សដែលគ្រប់គ្រងនគរនេះជាញាតិនៃសម្ព័ន្ធរដ្ឋដែលនៅដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាគឺរដ្ឋមននៅទ្វារវត្តី និង សុធម្ម (ថាទង)។

ហរិបុញ្ជយបានរុងរឿងនិងអភិវឌ្ឍអរិយធម៌ឱ្យជឿនលឿន។ ដោយប្រកាន់យកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ នគរនេះបានដើរតួជាអ្នកផ្សាយឥទ្ធិពលវប្បធម៌ឥណ្ឌា។ ការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹក ច្បាប់ និង ទំរង់សិល្បៈគឺជាអ្វីមួយក្នុងចំណោមសមិទ្ធិផលដែលសំរេចបាននៃនគរនេះ។

ហរិបុញ្ជយរឹតតែអាចការពារខ្លួនឯងប្រឆាំងនឹងការវាយប្រហារដោយពួកសៀមនៅសតវត្សទី៩ និង ខ្មែរនៅសតវត្សទី១០បាន។ នគរនេះបានធ្វើសឹកបន្តបន្ទាប់ប្រឆាំងនឹងទ្វារវត្តី ដែលជានគរត្រូវបានសញ្ជ័យដោយខ្មែរនៅដើមសតវត្សទី១១។

បន្ទាប់ពីប៉ុន្មានសតវត្សនៃឯករាជ្យ នគរនេះមានអរិយធម៌យ៉ាងជឿនលឿន ហើយក៏ត្រូវបានលេបត្របាក់យកដោយពួកសៀម នៅពេលដែលក្សត្រសៀមម័ងរាយបានសញ្ជ័យហរិបុញ្ជយបាននៅឆ្នាំ ១២៩២ ហើយបង្កើតជាទីក្រុងជើងថ្មី (ឆៀងម៉ៃ) នៅប៉ុន្មានសហាតិមាត្រចាប់ពីទីនោះមក។Haripunchai
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: លវោ

លវោ

thumb|ប្រាសាទខ្មែរនៅវត្តព្រះប្រាង្គព្រួញបីនៅលវបុរី
ប្រហែលសតវត្សទី១០ ទីក្រុងរដ្ឋទ្វារវត្តីទាំងនេះត្រូវបានបង្រួបបង្រួមជាមណ្ឌលពីរ លវោ (សម័យទំនើបលពបុរី) និងសុវណ្ណភូមិ (សុវណ៌បុរីសម័យទំនើប)។ តាមរយៈរឿងនិទាននៅក្នុងពង្សាវតារភាគខាងជើង នៅឆ្នាំ៩០៣ ស្ដេចមួយអង្គនៃតម្ព្រលិង្គ បានលុកលុយនិងដណ្ដើមយកលវោបាន ហើយបានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេមួយអង្គឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅល្វោ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ម៉ាឡេអង្គនេះបានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះនាងខ្មែរដែលបានភៀសព្រះកាយពីការសំលាប់រង្គាលរាជវង្សនៅមហានគរ។ បុត្រានៃគូស្វាមីទាំងពីរបានដណ្ដើមយកបានរាជបល្លង្កខ្មែរ ហើយបានក្លាយជាព្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១ ដូចនោះនាំឱ្យល្វោស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរឆ្លងតាមសហបុគ្គល។ សូយ៌្យវម៌្មទី១ក៏បានពង្រីកទឹកដីទៅដល់ខ្ពង់រាបគោរាជ (ក្រោយមកបានហៅថា ឦសាន) ដោយបានសាងសង់ប្រាសាទជាច្រើន។

សូយ៌្យវម៌្ម យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គគ្មានរជ្ជទាយាទជាឱរសឡើយ ហើយលវោក៏បានទទួលឯករាជ្យឡើងវិញ។ ព្រះបាទអនិរុទ្ធនៃបាកានបានលុកលុយលវោនៅឆ្នាំ១០៥៨ និង បានយកព្រះនាងលវោមួយអង្គជាព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់។ អំណាចនៃនគរលវោបានឡើងដល់កំពូលក្នុងរាជ្យនៃព្រះនរាយណ៍ (១០៧២-១០៧៦)។ លវោបានប្រឈមមុខនឹងការឈ្លានពានរបស់ភូមា ក្រោមរាជ្យក្យានហ៊្សីត្ថា ដែលមាតារបស់ទ្រង់គឺជាព្រះនាងនៃលវោ នៅឆ្នាំ១០៨០ ប៉ុន្តែព្រះអង្គប្រហែលត្រូវគេវាយច្រានឱ្យដកទ័ពថយក្រោយវិញ។ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតនៃព្រះនរាយណ៍ យ៉ាងណាមិញ លវោបែរធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភ្នក់ភ្លើងសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីបង្ហូរឈាមគ្នាឯង ហើយខ្មែរស្ថិតក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី២ បានឆក់យកឱកាសដ៏ល្អនេះដោយបើកការលុកលុយលវោបានសំរេច រួចហើយក៏តែងតែព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ជាស្ដេចនៃលវោ។

ម្ដងហើយម្ដងទៀត ផ្ទុយទៅវិញដោយមិនអាចបញ្ឈប់ការត្រួតត្រារបស់ខ្មែរបាន នៅទីបញ្ចប់ខ្មែរក៏បានធ្វើ "ខ្មែរូបនីយកម្ម" នគរលវោ។ លវោត្រូវបានប្រែទំរង់ពីទីក្រុងទ្វារវត្តីមនខាងថេរវាទទៅជាទីក្រុងខ្មែរបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាទៅវិញ។ លវោបានក្លាយជាឃ្លាំងនៃវប្បធម៌ខ្មែរនិងមហាអំណាចនៃតំបន់អាងទន្លេចៅព្រះញា។ ចំលាក់លៀនរាក់នៅអង្គរវត្តបានបង្ហាញពីកងទ័ពលវោជាកងទ័ពនគរចំណុះមហានគរខ្មែរ។ ប៉ុន្តែ ការចាប់អារម្មណ៍មួយគួរឱ្យយើងកត់សំគាល់នោះគឺថាកងទ័ពទៃត្រូវគេឃើញថាជាចំណែកមួយនៃកងទ័ពលវោ មួយសតវត្សមុនពេលពួកសៀមបង្កើតនគរសុខោទ័យ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: ស្ថាបត្យកម្ម

ស្ថាបត្យកម្ម     

ក្នុងចំណោមស្តូបទាំងពីរដែលស្ថិតនៅរវាងទីស្ថានរាជវាំង និងកំពែងខាងត្បូង ឝ្វេហ្សាយ៉ាន់គឺជាស្តូបដ៏ធំបំផុត។ ឆ្លងកាត់ផ្លូវពីស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ទៅគឺជាកល្យាណីសីមា សាលមួយដែលបានសាងជាពិសេសសំរាប់ការឧបសម្ប័ថព្រះសង្ឃ។ សសរស្ដម្ភសីមាថ្មភក់ដែលនៅជុំវិញកល្យាណីសីមា គឺជារឿងរ៉ាវដែលគេបានស្គាល់ថាជាមហាទសជាតកត្រូវបានគេរកឃើញ។ ចំលាក់ទាំងនេះបរិយាយអំពីទសជាតិចុងក្រោយនៃព្រះពុទ្ធ មុនពេលព្រះអង្គយោងយកកំណើតឡើងវិញជាព្រះពុទ្ធគោត្តម ជាពុទ្ធប្បវត្តិដែលទទួលបានការត្រាស់ដឹង។ សិលាចារឹកនៅលើស្ដម្ភមួយក្នុងចំណោមស្ដម្ភទាំងនោះចុះកាលបរិច្ឆេទត្រូវនឹងសតវត្សទី១១-ទី១៣។
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: ស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់

ស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់

ទំរង់ដើមនៃឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ គឺជាស្តូបដែលត្រូវបានគេនិយាយថាបានកសាងឡើងនៅសតវត្សទី៥ ម.គ. វាពិបាកនឹងស្រាវជ្រាវណាស់ ដោយហេតុថាវាត្រូវបានកសាង និងពង្រីកទំហំជារឿយៗ។ កាលដែលវាគង់វង្សស្ថិតស្ថេរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ គឺដោយសារតែស្តូបនេះមានខឿនរាងមូល និងរចនាសម្ព័ន្ធទាំងមូលរបស់ខឿនស្រដៀងទៅនឹងជួង។ ដោយស្ថាបនាឡើងខាងក្នុងនោះរួមផ្សំក្នុងស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ដែលមានថ្មជាច្រើនដុំបានចារឹកជាអក្សរ ថ្មប្រាំដុំបានត្រូវគេចារិកជាភាសាមននៅសតវត្សទី១១។ ថ្មទាំងនេះបច្ចុប្បន្នគង់វង្សស្ថិតនៅខាងក្នុងសំណុំនៃសំណង់ស្តូប។  

ដោយបានរកឃើញនៅខាងក្នុងសំណង់នេះដែរ រួមនឹងចំលាក់ថ្មជាច្រើន ត្រូវបានគេកំណត់កាលបរិច្ឆេទជាធម្មតាថាត្រូវនឹងសតវត្សទី១០-ទី១១។ មួយក្នុងចំណោមថ្មទាំងនេះគឺជាចំលាក់លៀនស្រាលលើថ្មភក់នៃពុទ្ធអង្គទ្រង់ឈរ។ ព្រះហស្ថស្ដាំកាន់ជាយស្បង់ចង្អុលចុះទៅក្រោមជាមួយបាតព្រះហស្ថបែរទៅខាងក្រៅក្នុងកាយវិការប្រទានពរដែលគេស្គាល់ថាវរទមុទ្រ។ ព្រះហស្ថឆ្វេងរបស់ទ្រង់លើកឡើងលើខ្ទប់នឹងព្រះឱរាជាមួយព្រះអង្គុលីមេ និង ចង្អុលជិបចូលគ្នាក្នុងអាកប្បកិរិយាជជែករកហេតុផល រឺ បង្រៀនដែលគេស្គាល់ថាជាវិតក៌មុទ្រ។ ខាងលើស្មារបស់ទ្រង់ជារូបនៃហង្សបក្សីបែរមុខរកគ្នា។
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: បដិមា

បដិមា  

សំណល់នៃបដិមាមួយចំនួនដែលពាក់ព័ន្ធគ្នា ត្រូវបានគេចុះកាលកំណត់ទៅនឹងសម័យពីដើមៗដំបូងមានសណ្ឋានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងខាងរចនាបថ និងរូបធាតុនៃរូបសំណាក។ រូបសំណាកទាំងនេះតំណាងឱ្យទេវខាងព្រហ្មញ្ញសាសនា ពុទ្ធសាសនា និងព្រលឹងនិយម (ជីវចលនិយម)។ បដិមាព្រហ្មញ្ញសាសនាទាំងពីរអង្គត្រូវបានគេកំណត់កាលបរិច្ឆេទទៅនឹងសតវត្សទី៩ - ទី១០ ដែលឆ្លាក់ចេញពីផែនថ្មភក់ពណ៌ក្រហម និងរៀបរាប់ឡើងជាចំលាក់លៀនជ្រៅៗ អំពីតួអង្គនៃវិស្ណុដែលទំរេតព្រះកាយលើនាគអនន្ត។ ចាប់ពីព្រះកាយរបស់ទ្រង់មកបង្ហាញឱ្យឃើញជាដើមឈូកចែកជាបីភាគស្មើគ្នាដែលនៅលើឈូកមានព្រះព្រហ្ម វិស្ណុ និង សិវ គង់នៅពីលើ។ រូបសណ្ឋាននេះប្លែកពីសិល្បៈព្យូ។ នៅឥណ្ឌាវិញ ការពិពណ៌នានៃរឿងរ៉ាវនេះជាធម្មតាបង្ហាញឱ្យឃើញតែទេវតែមួយអង្គគត់គឺ ព្រះព្រហ្ម ដោយទ្រង់បានផុសឡើងក្នុងផ្កាឈូក ដែលដុះចេញពីផ្ចិតរបស់ព្រះវិស្ណុទៅវិញ។ 

បដិមាបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាមួយទៀតគឺជារូបព្រះសិវមានព្រះហស្ថបួន ទ្រង់គង់លើជំនិះរបស់ទ្រង់នន្ទី ដែលមានគោនៅពីក្រោមព្រះបាទស្ដាំរបស់ទ្រង់ និង មហិឞាសុរក្រោមជង្គង់ឆ្វេងរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់ពីខាងក្រោយបន្តិចគឺជារូបសំណាកតូចពីរនៃព្រះគណេឝ និងបដិមាតូចនៃព្រះព្រហ្មទ្រង់គង់។ បដិមាទាំងអស់នេះត្រូវបានគេនាំយកទៅដាក់ក្នុងសារៈមន្ទីរផាយរ៉េ នៅរ៉ង់ហ្គូន និងក្រោយមកត្រូវបានខ្ចីទៅដាក់ក្នុងបណ្ណាល័យសកលវិទ្យាល័យរ៉ង់ហ្គូន ក្រោយមកត្រូវពួកជប៉ុនកំទេចចោលកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ជាបន្តបន្ទាប់ បដិមាទាំងនោះត្រូវបានគេស្គាល់ត្រឹមតែជាបំណែកៗ និងរូបថតតែប៉ុណ្ណោះនាពេលសព្វថ្ងៃនេះ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: ហង្សាវត្តី (៨២៥-១០៥៧)

ហង្សាវត្តី (៨២៥-១០៥៧)
ប្រភព​ចិន​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថែម​ទៀត​ថា រដ្ឋ​ថ្មី​មួយ​ត្រូវ​បាន​ស្ថាបនា​ឡើង​ទៀត​គឺ​ជា​រាជាណាចក្រ​ហង្សាវត្តី នៅ​ឆ្នាំ​៨២៥ ដោយ​បង​ប្អូន​ភ្លោះ​ពីរនាក់​ឈ្មោះ សមល និង វិមល ហើយ​រដ្ឋ​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ខាងត្បូង​ប្រទេស​ភូមានៅ​ចន្លោះ​ទន្លេឥរាវត្តី និង​សាល្វីន។
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: ហង្សាវត្តី រឺ រាមញ្ញទេស (១២៨៧–១៥៣៩ ១៥៥០-១៥៥២)

ហង្សាវត្តី រឺ រាមញ្ញទេស (១២៨៧–១៥៣៩ ១៥៥០-១៥៥២)

នៅឆ្នាំ ១២៨៧ ចក្រភពបាកានបានលិចលង់ដោយសារតែការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល និងបណ្ដារដ្ឋចំណុះរបស់ចក្រភពបានក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យ។ នៅភូមាភាគក្រោមសម័យបច្ចុប្បន្ន ព្រះបាទហ្វារ្យូ ទ្រង់បានបង្កើតនគរឱ្យពួកជននិយាយភាសាមនហៅថា រាមញ្ញទេស ដោយធ្វើការបង្រួបបង្រួមតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីនៅឯភូមាក្រោម: មុំហ៍ (មោត្តមៈ), បារគូ (បាហ្គោ) និង តំបន់ដីសណ្ដឥរាវត្តី។  Htin Aung 1967: 78–80 រាជធានីដំបូងរបស់នគរនេះគឺមុំហ៍ ប៉ុន្តែរាជធានីត្រូវបានរើទៅកាន់បារគូវិញនៅឆ្នាំ១៣៦៩។

រយៈពេល ១០០ ឆ្នាំដំបូង នគរនេះគ្រាន់តែជាប្រជុំនៃតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីដែលគ្មានស្ថេរភាពមួយប៉ុណ្ណោះ។ ស្ដេចកំពូលៗនៃរាជធានីនេះមានឥទ្ធិពលតិចតួចណាស់ទៅលើបណ្ដាប្រទេសចំណុះទាំងប៉ុន្មាននោះ។ ជាការពិតទៅ មុំហ៍ស្ថិតនៅក្នុងការជ្រួលច្របល់ដោយបើកចំហចាប់ពីឆ្នាំ ១៣៦៣ ដល់ ១៣៨៩។ ការគ្រប់គ្រងបានប្រមូលផ្ដុំអំណាចច្រើនក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទរាជាធិរាជ ដែលទ្រង់មិនត្រឹមតែបានបង្រួបបង្រួមតំបន់និយាយភាសាមនទាំងបីឱ្យរឹងរឹតតែរឹងមាំតែប៉ុណ្ណឹងទេ ប៉ុន្តែក៏មានជោគជ័យក្នុងការការពារនគរពីនគរអវនិយាយភាសាភូមាក្នុងសង្គ្រាមហាសិបឆ្នាំ (១៣៥៨-១៤២៤)។ សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ដោយភាពជាប់គាំងមួយ ក៏ប៉ុន្តែវាក៏ជាជ័យជំនះមួយសំរាប់ហង្សាវត្តីដែរ ដែលអវបានបោះបង់សុបិន្តរបស់ខ្លួនចោលដោយចង់ស្ដារចក្រភពបាកានឱ្យរស់ឡើងវិញ។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម បារគូបានឆ្លៀតឱកាសជួយដល់រដ្ឋចំណុះភាគខាងត្បូងរបស់អវមានដូចជា ប្រំម៍ និង តោនងូក្នុងការបះបោរប្រឆាំងនឹងអវ ដោយបានបញ្ចៀសខ្លួនយ៉ាងប្រយ័ត្នប្រយែងកុំឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមពេញដៃពេញជើង។ 

ក្រោយសង្គ្រាម ហង្សាវត្តីបានឈានចូលទៅដល់យុគមាស រីឯអវដែលជាសត្រូវបន្តិចម្ដងៗបានធ្លាក់ចូលទៅកាន់ឱនភាព។ ចាប់ពីទសវត្សឆ្នាំ ១៤២០ ដល់ ១៥៣០ មក ហង្សាវត្តីគឺជានគរដ៏មានឫទ្ធានុភាពនិងវិបុលភាពក្នុងចំណោមនគរក្រោយសម័យបាកានទាំងអស់។ ស្ថិតក្រោមក្រសែនៃក្សត្រប្រកបដោយអំណោយទានជាពិសេស-ពញារាមទី១ ឝ៊ីនចៅពូ ធម្មចេតិ និង ពញារាមទី២-នគរនេះបានសំបូរសប្បាយនឹងយុគមាសដ៏យូរអង្វែង មានការរីកចំរើនក៏ដោយសារតែការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេស។ ក្សត្រនៃនគរនេះបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកពាណិជ្ជករចេញពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដែលបំពេញព្រះរតនសម្បត្តិជាមួយមាស និងប្រាក់ សូត្រ និងគ្រឿងទេស ហើយនិងរាល់វត្ថុផ្សេងៗក៏មានដូចគ្នាក្នុងការជួញដូរនាដើមសម័យទំនើបនេះដែរ។ នគរនេះបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏ល្បីល្បាញខាងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។ នគរនេះបានបង្កើតចំណងយ៉ាងរឹងមាំជាមួយសិង្ហល និងជំរុញកំណែទំរង់ដែលក្រោយមកបានរីកសុះសាយភាយទូទាំងប្រទេស។Myint-U 2006: 64–65
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: ហង្សាវត្តីបារគូ (១៧៤០-១៧៥៧)

ហង្សាវត្តីបារគូ (១៧៤០-១៧៥៧)

ថ្វីត្បិតតែក្សត្រនៃរាជវង្សតោនងុទំនងជាបានគ្រប់គ្រងភូមាភាគខាងក្រោមបានល្អរហូតចូលដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៨ក៏ដោយ ក៏យុគមាសនៃហង្សាវត្តីបានដិតដានក្នុងសន្តានចិត្តពួកមនដដែល។ នៅឆ្នាំ ១៧៤០ ពួកគេបានងើបបះឡើងប្រឆាំងរាជវង្សតោនងុដ៏ទន់ខ្សោយដល់ជំហានចុងក្រោយ និងបានបន្តដើម្បីស្ដារនគរហង្សារវត្តីដែលដួលរលំទៅហើយអោយរស់ឡើងវិញ។ ដោយមានការគាំទ្រពីពួកបារាំង នគរដែលងើបឡើងភ្លាមៗបានកាត់ច្រៀកយ៉ាងលឿននៃលំហទំនេរមួយសំរាប់ខ្លួនឯងនៅឯភូមាក្រោម និងបានបន្តការរុករុលរបស់ខ្លួនឆ្ពោះទៅភាគខាងជើង។ នៅថ្ងៃ ២៣ មីនា ១៧៥២ កងទ័ពរបស់ហង្សាវត្តីបានកាន់កាប់បានអវ និងបានបញ្ចប់រាជវង្សតោនងុដែលមានអាយុកាល ២៦៦ ឆ្នាំ។

រាជវង្សថ្មីមួយត្រូវបានគេហៅថា កូនបោនដឹកនាំដោយព្រះបាទអាឡោងព្រះ បានបះបោរឡើងនៅភូមាលើ ដើម្បីប្រជែងនឹងកងទ័ពភាគខាងត្បូង និងបានបន្តសញ្ជ័យភូមាលើទាំងមូលនៅខែមករា ១៧៥៤។ បន្ទាប់ពីការលុកលុយលើកទីពីររបស់ហង្សាវត្តីនៅឯភូមាលើបានបរាជ័យនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៧៥៤ មក ក្រុមមេដឹកនាំនៃនគរហង្សាវត្តីដោយសារតែក្បួនយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ខ្លួនបរាជ័យ ពួកគេក៏បានប្រហារជីវិតព្រះរាជវង្សតោនងុចោលទាំងអស់ និងបានធ្វើទុកបុកម្នេញជនជាតិភូមានៅភាគខាងត្បូង ការណ៍ទាំងអស់នេះរឹងរឹតតែពង្រឹងអំណាចក្នុងដៃរបស់អាឡោងព្រះតែប៉ុណ្ណោះ។Lieberman 2003: 202–206 នៅឆ្នាំ ១៧៥៥ អាឡោងព្រះបានលុកលុយភូមាភាគខាងក្រោម។ កងទ័ពពួកកូនបោនបានកាន់កាប់ដីសណ្ដឥរាវត្តី នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៧៥៥ ពួកបារាំងបានការពារនៅកំពង់ផែសេចុំនៅខែកក្កដា ១៧៥៦ និងជាអវសានបានកាន់កាប់រាជធានីបាគូនៅខែឧសភា ១៧៥៧។

ការដួលរលំនៃហង្សាវត្តីបាគូគឺជាចំណុចផ្ដើមនៃទីបញ្ចប់នៃការត្រួតត្រារាប់សតវត្សនៃពួកមននៅភូមាក្រោម។ ការផ្ចាញ់តបវិញរបស់កងទ័ពកូនបោនបានបង្ខំឱ្យពួកមនរាប់ពាន់នាក់ភៀសខ្លួនទៅដល់នគរសៀម។Myint-U 2006: 97 នៅដើមសតវត្សទី១៩ សមានកម្ម អាពាហ៍ពិពាហ៍ចូលជាតិ និងការធ្វើនិសន្តប្រវេសន៍ដ៏ច្រើននៃគ្រួសារភូមាជាច្រើនគ្រួមកពីភាគខាងជើងបានកាត់បន្ថយអត្រាប្រជាជនមនអោយនៅសេសសល់ចំនួនតិចតួចស្ដួចស្ដើង។
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: ឯករាជ្យភូមា

ឯករាជ្យភូមា
នៅឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកមនបានស្វះស្វែងដើម្បីទទួលបានការសំរេចចិត្តដោយស្វយ័តពីសហភាពភូមាដែលមិនទាន់បានបង្កើតឡើងនៅឡើយ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីភូមាលោក ឧ-នូបានបដិសេធ ដោយនិយាយថាគ្មានសិទ្ធិណាមួយអោយពួកមនបំបែករដ្ឋគួរតែត្រូវបានគេពិចារណាឡើយ។ កងទ័ពភូមាបានចល័តចូលទៅកាន់តំបន់ទាំងនោះត្រូវបានអះអាងដោយពួកមនជាតិនិយម និង បានដាក់ការត្រួតត្រាបែបយោធា ហេតុការណ៍នេះបានបង្កឱ្យមានសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី។ ពួកសកម្មជនបំបែករដ្ឋមនបានបង្កើតរណសិរ្សប្រជាជនមន ដែលក្រោយមកត្រូវដូរមកវិញជាគណបក្សរដ្ឋមនថ្មី (គ.រ.ម.ថ.) នៅឆ្នាំ ១៩៦២។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៤៩ មក ភ្នំខាងកើតនៃរដ្ឋនេះ (ក៏ជាបំណែកដូចគ្នានៃចំណែកតនាវស្រី) ត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃគ.រ.ម.ថ និងកងទ័ពប្រដាប់អាវុធរបស់ខ្លួន រណសិរ្សរំដោះជាតិមន (រ.រ.ជ.ម)។ ជាការបន្ថែមទៅលើការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលកណ្ដាល រ.រ.ជ.ម បានប្រយុទ្ធនឹងពួកការ៉ែន ដែលគ្រប់គ្រងលើព្រំសីមាដ៏សំខាន់ដែលជាច្រកដើម្បីឆ្លងកាត់ទៅប្រទេសថៃ។

នៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ជាអន្លើៗដើម្បីសំរួលដល់ការទាមទាររបស់ពួកបំបែករដ្ឋជាតិមន រដ្ឋមនស្វយ័តដែលមានតែលើក្រដាសត្រូវបានបង្កើតឡើងចេញពីបំណែកនៃចំណែកតនាវស្រី និងចំណែកបាគូ។ ការតស៊ូបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៩៥ នៅពេលនោះគ.រ.ម.ថ និងក.ស.ច.ប.រ បានយល់ព្រមឱ្យមានបទឈប់បាញ់។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ សម្ព័ន្ធឯកភាពមនត្រូវបានបង្កើតឡើង។ កងទ័ពរបស់ក.ស.ច.ប.រ បានបន្តប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ។ ស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងរដ្ឋមនមិនបានប្រសើរឡើងឡើយ។ អង្គការអន្តរជាតិជាច្រើនបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលមីយ៉ាន់ម៉ាដដែលៗចំពោះការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សក្នុងរដ្ឋមន រួមមានការធ្វើការដោយបង្ខំ ការចាប់បង្ខាំងមនុស្សខុសច្បាប់ ការចាប់បញ្ជូនមនុស្ស ការរឹបអូសដីធ្លី និងការចាប់រំលោភ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: រដ្ឋមន

រដ្ឋមន

រដ្ឋមនគឺជាចំណែករដ្ឋបាលនៃមីយ៉ាន់ម៉ា (ភូមា)។ រដ្ឋនេះត្រូវបានញាត់នៅចំកណ្ដាលរវាងរដ្ឋការ៉ែននៅខាងកើត អណ្ឌមាននៅខាងលិច តំបន់បាគូនៅខាងជើង និងតំបន់តនាវស្រីនៅខាងត្បូង និងមានព្រំដែនជាប់ជាមួយចង្វាតកញ្ចនបុរីរបស់ប្រទេសថៃ នៅចំណុចប៉ះភាគអាគ្នេយ៍បន្តិច។ ក្រឡាផ្ទៃដែនដីនេះគឺ ១២១៥៥ គ.ម២។ ជួរភ្នំដណា រត់តាមបណ្ដោយខាងកើតនៃរដ្ឋនេះនៅទិស ឦ.ជ.-អា.ត.បង្កើតជាព្រំដែនធម្មជាតិជាមួយរដ្ឋការ៉ែន។ រដ្ឋមនរួមមានប្រជុំកោះតូចៗមួយចំនួន ដូចជាកោះកាលេហ្កូក វ៉ាឃ្យូន និង ឃ្យូងយី តាមបណ្ដោយខ្សែឆ្នេរ ៥៦៦ គ.ម។ ទីរួមរដ្ឋគឺម៉ាត្មាលំ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ

ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវដែលបានដាក់បញ្ចូលក្នុងសៀវភៅពុម្ពរដ្ឋជាផ្លូវការ គេបានសន្មតទៅដល់ការបង្កើតឡើងនូវនគរលានជាងដោយព្រះបាទផ្វាងុមនៅឆ្នាំ១៣៥៣។ នេះជាកាលបរិច្ឆេទដែលប្រទាក់ទងគ្នានៃចំណាប់ផ្ដើមប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសជាតិនេះ ដែលផ្ទុយស្រឡះគ្នាទៅនឹងដំណើរពេលវេលាដែលយកតាមប្រវត្តិលេខន៍សៀម (ដែលហួសត្រឡប់ទៅឆ្ងាយដែលមិនទំនងដល់មូលប្រវត្តិសាស្ត្រឡើយ)។ នៅសតវត្សទី១៤ ជាពេលដែលប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការនេះចាប់ផ្ដើមឡើង ពួកអ្នកនិយាយភាសាសន្តានលាវដំបូង ប្រហែលជាបានពង្រីកមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃប្រជាជនជាធម្មតាក្នុងចំណោមពួកអ្នកស្រុកមុននៃការមកដល់នៃជនជាតិលាវ (ជាជាតិសាសន៍មួយនៅពេលឥឡូវ) កាលពីប៉ុន្មានសតវត្សមុន រឺ ជាងពីរសតវត្សកន្លងមក។ ព្រំដែននៃរដ្ឋលាវសម័យទំនើបត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយរដ្ឋាភិបាលអាណានិគមនិយមបារាំងនៅចុងសតវត្សទី១៩ និងដើមសតវត្សទី២០នេះ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ: វាលក្រឡ

វាលក្រឡ
ចាប់តាំងពីសតវត្សទី៨ ម.គ.ស ដល់ចុងសតវត្សទី២ នៃគ.ស សមាគមពាណិជ្ជកម្មដែនគោកបានលេចឡើងនៅលើខ្ពង់រាបជើងខ្វែង ក្បែរសំណល់មហាសិលាគួរឱ្យគេសំគាល់បំផុតនៅឯស្ថានីយ៍ដែលគេហៅថា វាលក្រឡ។ The Plain of Jars was nominated to the tentative list as a UNESCO World Heritage Site in 1992, and unexploded ordnance has continued to be removed from the site since 1998.  The jars are stone sarcophagi dating from the early Iron Age (500BCE to 800CE) and contained evidence of human remains, burial goods and ceramics. Some sites contain more than 250 individual jars. The tallest jars are more than 3 meters in height. Little is known about the megalithic culture which produced the jars, but the jars and prevalence of iron ore in the region suggest that people who created the site grew wealthy from overland trade routes.
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ: អាណាចក្រដើម

អាណាចក្រដើម
អាណាចក្រជនជាតិដើមភាគតិចដែលបានកត់ត្រាជាលើកដំបូងដែលបានលេចឡើងនៅលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍ត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនថាជា អាណាចក្រភ្នំ ហើយមានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសម័យទំនើប។និងឆ្នេរសមុទ្រនៃភាគខាងត្បូងវៀតណាម( កម្ពុជាក្រោម ) និងភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃក្នុងអំឡុងសតវត្សទី 1 នៃគ.ស។ អាណាចក្រភ្នំ was part of Greater India, and was heavily influenced by early Hindu civilization.  By the 2nd century CE, Malayo-Polynesian settlers in what is today south Vietnam had established a rival indic kingdom known as Champa. The Cham people established the first settlements near modern Champasak, Laos. Funan forced the Cham people out of the Champasak region by the sixth century CE, where the Chenla a proto-Khmer people would establish the earliest kingdom in Laos.  
thumbnail|left|Lower terrace of the វត្តភូ mountain complex, ខេត្តចំប៉ាសក្តិ
The capital of early Chenla was Shrestapura which was located in the vicinity of Champasak and the UNESCO World Heritage Site of Wat Phu. Wat Phu is a vast temple complex in southern Laos which combined natural surroundings with ornate sandstone structures, which were maintained and embellished by the Chenla peoples until 900 CE, and were subsequently rediscovered and embellished by the Khmer in the 10th century.  By the 8th century CE Chenla had divided into “Land Chenla” located in Laos, and “Water Chenla” founded by Mahendravarman near Sambor Prei Kuk in Cambodia.  Land Chenla was known to the Chinese as “Po Lou” or “Wen Dan” and dispatched a trade mission to the Tang Dynasty court in 717 CE. Water Chenla, would come under repeated attack from Champa, the Medang sea kingdoms in Indonesia based in Java, and finally pirates. From the instability the Khmer emerged, and under the king Jayavarman II the Khmer Empire began to take shape in the 9th century CE.
 
In what is modern northern and central Laos, and northeast Thailand the Mon people established their own kingdoms during the 8th century CE, outside the reach of the contracting Chenla kingdoms.  By the 6th century in the Chao Phraya River Valley, Mon peoples had coalesced to create the Dvaravati kingdoms.  In the north, Haripunjaya (Lamphun) emerged as a rival power to the Dvaravati.  By the 8th century the Mon had pushed north to create city states, known as “muang,” in Fa Daet (northeast Thailand), Sri Gotapura (Sikhottabong) near modern Tha Khek, Laos, Muang Sua (Luang Prabang), and Chantaburi (Vientiane).  In the 8th century CE, Sri Gotapura (Sikhottabong) was the strongest of these early city states, and controlled trade throughout the middle Mekong region. The city states were loosely bound politically, but were culturally similar and introduced Therevada Buddhism from Sri Lankan missionaries throughout the region.
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ: The Legend of Khun Borom

The Legend of Khun Borom 

The history of the Tai migrations into Laos were preserved in myth and legends. The Nithan Khun Borom or "Story of Khun Borom" recalls the origin myths of the Lao, and follows the exploits of his seven sons to found the Tai kingdoms of Southeast Asia.  The myths also recorded the laws of Khun Borom, which set the basis of common law and identity among the Lao.  Among the Khamu the exploits of their folk hero Thao Hung are recounted in the Thao Hung Thao Cheuang epic, which dramatizes the struggles of the indigenous peoples with the influx of Tai during the migration period.  In later centuries the Lao themselves would preserve the legend in written form, becoming one of the great literary treasures of Laos and one of the few depictions of life in Southeast Asia prior to Therevada Buddhism and Tai cultural influence.

thumb|left|180px| អាស៊ីអាគ្នេយ៍រ.១៤០០គ.ស. ដែលបង្ហាញនូវ នគរលានជាងក្នុងពណ៌ស្លែ អាណាចក្រខ្មែរក្នុងពណ៌ក្រហម នគរអយុធ្យាក្នុងពណ៌ស្វាយខៀវ នគរសុខោទ័យក្នុងពណ៌ទឹកក្រូច ចាម្ប៉ាក្នុងពណ៌លឿង នគរលាននាក្នុងពណ៌ស្វាយក្រហម ដាយវៀតក្នុងពណ៌ខៀវ។

ឯកសារផ្លូវច្បាប់លាវដំបូងគេបង្អស់ (និងភស្តុតាងសង្គមវិជ្ជាដំបូងបង្អស់អំពីអត្ថិភាពនៃប្រជាជនលាវ) ត្រូវគេស្គាល់ថាជាច្បាប់នៃព្រះឃុនបរម នៅតែបានរក្សាទុកជាទម្រង់អក្សរសរសេរដៃ។

សំណុំនៃច្បាប់តាមចងចាំនេះត្រូវបានគេតែងឡើងជាប្រភេទនៃកាព្យគ្មានចុងជួនរបស់អ្នកស្រុកដើម ហើយឆ្លុះបញ្ចាំងនូវសភាពនៃសង្គមមូល-លាវដើមដំបូងត្រឹមសតវត្សទី៩ ប្រហែលមុនពេលការកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ និងពីមុន (រឺ សហសម័យជាមួយគ្នា) ការបំលាស់ទីទៅភាគខាងត្បូងទៅកាន់ទឹកដីដែលឥឡូវរួមមានលាវទំនើប (ចាប់ពីវៀតណាមខាងលិចឆៀងខាងជើង)។

កាលណោះ ពួលលាវខ្លះចាត់ទុកព្រះបរមជាប្រមុខនៃទេវកថាតែប៉ុណ្ណោះ  ពួកអ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិចចាត់ទុកថាព្រះអង្គជាតួអង្គប្រវត្តិសាស្ត្រ សូម្បីតែត្រូវមានគេស្គាល់ជាក់ស្ដែងតិចតួចអំពីព្រះអង្គ ក្រៅពីអត្ថិភាពមិនមានរបស់ព្រះអង្គ និងការពិពណ៌នានៃនគរព្រេងនាយយូរលង់ក្នុងច្បាប់របស់ព្រះអង្គក៏ដោយ។

ក្នុងលក្ខខណ្ឌទូទៅ ច្បាប់បុរាណទាំងនេះពិពណ៌នានូវសង្គមកសិកម្មដែលជីវិតពាក់ព័ន្ធជុំវិញកសិកម្មចិញ្ចឹមពោះ ជាមួយក្របីស្រុក(គយាល)។ ការដាក់ទោសដាច់ខាតដែលបានកត់ត្រាទុកចំពោះការលួច រឺ សម្លាប់ដំរីរបស់អ្នកជិតខាងឆ្លុះបញ្ចាំងថាសត្វទាំងនេះគឺជា (តាមភស្តុតាង) ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃ និង សំខាន់ក្នុងសម័យនោះ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ: ការតាំងលំនៅរបស់មនុស្ស

ការតាំងលំនៅរបស់មនុស្ស

ការតាំងលំនៅមនុស្សក្នុងតំបន់នោះត្រូវបានគេដឹងកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅកាន់ប៉ុន្មានសតវត្សម.ស.។ ភស្តុតាងដ៏ល្បីល្បាញបំផុតនៃបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់នេះមានក្រឡបញ្ចុះសពធំៗបានរកឃើញនៅលើខ្ពង់រាបស៊ៀងខ្វាង​កណ្ដាលភាគខាងជើង ដែលផ្ដល់អោយតំបន់នោះ ឈ្មោះថាវាលក្រឡ។ តិចតួចដែលគេស្គាល់អំពីសង្គមនេះបានបង្កើតក្រឡទាំងនេះ ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទចាប់ពីសតវត្សទីមួយម.ស.។ 

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃតំបន់នេះគេបានស្គាល់បន្ទាប់ពីទេសន្តរប្រវេសន៍តៃ។ ក្នុងសតវត្សទី១៣ ជនជាតិតៃបានសាងរដ្ឋដំបូងៗរបស់ខ្លួន ដែលកំពុងទាក់ទាញសហគមន៍ជនជាតិផ្សេងៗអោយមករួមគ្នាក្រោមពួកអ្នកគ្រប់គ្រងដែលអះអាងនូវអំណាចប្រហាក់ប្រហែលទេវៈ និងឋានៈស្មើស្ដេច។  

ការតាំងលំនៅដំបូងៗដោយមនុស្សដូចជានគរទ្វារវត្តីរបស់មន និងមនុស្សខ្មែរដើមត្រូវបានផ្ដល់នូវកាគូសបញ្ជាក់ដ៏ធំក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនានារបស់លាវដែលបានសរសេរកំឡុង​សម័យអាណានិគមបារាំង។  យ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រវត្តិលេខន៍ក្រោយអាណានិគមបានស្វះស្វែងរកតឹកតាងដើម្បីបង្ហាញអោយប្រជាជនលាវទាំងអស់ជា ជនជាតិដើម ស្មើៗគ្នា ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រដើមដំបូងក្នុងរយៈកាលនៃអន្តរកម្មដ៏ស្មុគស្មាញជាមួយ (ដែលបញ្ចូល ឱ្យកាន់តែបុរាណ) នគរខ្មែរនានាទៅភាគខាងត្បូង និងកោតសរសើរខ្មែរដើមជាពួកជាតិនិយមលាវចំពោះវីរសម្បត្តិរបស់ពួកគេ និងការតស៊ូសម័យទំនើបប្រឆាំងនឹងពួកបារាំងនិងអាមេរិក (សូមមើល ឧ. : ឧទ្ទាមកម្មអង្គកែវដែលចាប់ផ្ដើមនូវរង្វង់ឆ្នាំ១៩០២)។

ទាំងប្រវត្តិសាស្ត្រអាណានិគមបារាំង និង ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រោយសម័យអាណានិគម (កុម្មុយនិស្ត) បានរិះរកបែរត្រឡប់ទៅរកពូជសាសន៍និយមពិតៗអំពីដំណើររឿងរ៉ាវមុននោះ ដែលមានប្រជាប្រិយ ដែលនៅពេលនោះ ពួកលាវបានធ្វើទេសន្តរប្រវេសន៍ចូលទៅកាន់ប្រទេសនេះ ពួកគេជាធម្មតាបានសញ្ជ័យ និងយកពួកអ្នកស្រុកជនជាតិដើមជាទាសៈ (ន.ន.ថ. ដើមឡើយមនុស្សមូលខ្មែរ បានពិពណ៌នាក្នុងនោះដូចជាបរិការណ៍មួយជាមួយពាក្យអាក្រក់ថា ខា-ថាត។ សូមមើល ជនជាតិខ្មុ និង ដំណើររឿងរបស់ម៉ឹខាស៊ីអំពីដើមកំណើតលានជាង)។ ទិដ្ឋភាពជាប្រពៃណីនេះស្ទើរតែគ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែនៅតែបានលឺជាធម្មតានូវរហស្សប្រវត្តិសាស្ត្រ (ប្រវត្តិសាស្ត្រក្លែងក្លាយ) និងការព្រួយបារម្ភជាពិសេសចំពោះពួកគ្រូៗនិយាយ (កែខៃ) ក្នុងបន្ទប់រៀន។ លោកវឌ្ឍនា-ពលសេនា ផ្ដល់នូវការស្ទាបស្ទង់នៃប្រវត្តិលេខន៍លើចំណុចនេះនៅក្នុង លាវក្រោយសង្គ្រាម ២០០៦ សៀវភៅដង្កូវនាង។
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ: ពួករដ្ឋឯកភូត

ពួករដ្ឋឯកភូត 

វាត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានជាទូទៅថា នៅត្រឹមចុងសតវត្សទី១៦ ព្រះបាទពោធិសារាជបានជួយតាំងឡើងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទជាសាសនាដែលមានមុនគេនៃប្រទេសនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ទិដ្ឋភាពនៃប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការ ឥឡូវប្រហែលជាត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរដោយរបកគំហើញបុរាណវិទ្យាថ្មីៗជាក់លាក់នៅកម្ពុជា និង វៀតណាម ដែលបង្ហាញនូវអក្សរចារឹកបាលី នៅត្រឹមដើមសតវត្សទី៩។ (សូមមើល: JPTS ខ្សែ. XXIII ១៩៩៧: ភីថឺរ-ស្ឃិល្លិង "អក្សរចារឹកបាលីថ្មីៗពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍")

ពេលនោះ ប្រហែលគ្មានការសង្ស័យថាព្រលឹងនិយម និង សំណល់នៃការបូជាព្រះសិវៈធ្លាប់មានប្រជាប្រិយនៅលាវបុរាណឡើយ ភស្តុតាងចង្អុលបន្ថែមនូវដំណើរវែងឆ្ងាយ បន្តិចម្ដងៗនាំទៅដល់ការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា (ខុសពីស្ដេចមួយអង្គដែលផ្លាស់សាសនាប្រទេសនេះ)។ ការផ្ទុយស្រឡះគ្នានេះក៏បានកើតមានឡើងដែរ ដូចគ្នារួមជាមួយនិងស្រទាប់នៃបដិមាករ និង អក្សរចារឹកជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅឯវត្តភូ ចម្ប៉ាស័ក អ្វីដែលចាស់បំផុតគឺជាភាសាសំស្ក្រឹត និងការបូជាព្រះសិវៈ ពេលដែលភស្តុតាងក្រោយៗមកទៀតជាពុទ្ធសាសនា បន្តបន្ទាប់មកត្រឡប់ទៅជាព្រលឹងនិយមវិញ (ជាមួយនិងរូបចម្លាក់ថ្មីៗភាគច្រើនតាមធម្មតាពណ៌នានូវពួកដំរីយក្សនិងគោលិកា គ្មានសេចក្ដីយោងបញ្ជាក់ទៅនឹងសាសនាដែលបានរៀបចំនៅឥណ្ឌា និងអត្ថបទសំស្ក្រឹត និង បាលីឡើយ)។

វាមានសារៈសំខាន់ដើម្បីកត់សំគាល់នូវប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទាំងអស់នេះដែលលើកលែងចេញ ឥទ្ធិពល (អាចទៅរួច និងជាក់ស្ដែង) នៃ សាសនាចិនក្នុងតំបន់នេះ។ ជាការពិតទៅ ប្រតិទិនលាវនិងប្រតិទិនថៃបុរាណទាំងពីរនឹងមានដើមកំណើតនៅចិន (បានយកតាមប្រតិទិនមែកឈើមេឃ) និងមិនឆ្លុះបញ្ចាំងនូវហោរាសាស្ត្ររបស់ឥណ្ឌាឡើយ។ ប្រតិទិនទាំងនេះគឺជាផ្នែកទាំងខាងព្រះរាជសាសនា (បានរក្សាទុកជាអភិលេខន៍) និង ជាក់ស្ដែង ជាផ្នែកនៃសាសនាដែលគេនិយម (ការទស្សន៍ទាយ) អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ: មុនឯករាជ្យពេញលេញនៅឆ្នាំ១៩៥៣

មុនឯករាជ្យពេញលេញនៅឆ្នាំ១៩៥៣
នៅសតវត្សទី១៧ លានជាង បានចូលដល់សម័យមួយនៃការធ្លាក់ដាំក្បាលចុះ និង ចុងសតវត្សទី១៨ សៀម (ថៃ ពេលឥឡូវនេះ) បានបង្កើតការគ្រប់គ្រងភាគច្រើនលើអ្វីដែលឥឡូវជាលាវសព្វថ្ងៃនេះ។ តំបន់នេះត្រូវបានបែងចែកទៅជារដ្ឋអនិស្សរភាពបីដែលតាំងនៅចំកណ្ដាលហ្លួងព្រះបាំងនៅភាគខាងជើង វាំងចន្ទន៍នៅភាគកណ្ដាល និងចម្ប៉ាស័កនៅភាគខាងត្បូង។ លាវវាំងចន្ទន៍បានបោះបោរនៅឆ្នាំ១៨២៨ ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យ និងតំបន់នេះត្រូវបានបង្រួបបង្រួមទៅជាសៀម។ បន្តបន្ទាប់ការកាន់កាប់វៀតណាមរបស់ខ្លួន បារាំងបានស្រូបយកលាវទៅជាសហភាពឥណ្ឌូចិនឆ្លងតាមរយៈសន្ធិសញ្ញាជាមួយសៀមក្នុងឆ្នាំ១៨៩៣ និង ១៩០៤។ 

កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ពួកជប៉ុនបានកាន់កាប់សហភាពឥណ្ឌូចិន។ នៅពេលជប៉ុនបានចុះចាញ់ ពួកជាតិនិយមលាវបានប្រកាសឯករាជ្យលាវ ប៉ុន្តែនៅដើមឆ្នាំ១៩៤៦ កងទ័ពបារាំងបានកាន់កាប់ប្រទេសនេះឡើងវិញ និង បានអនុញ្ញាតឱ្យមានស្វយ័តភាពមានកំហិតទៅឱ្យលាវ។ កំឡុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ បក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិនបានបង្កើតអង្គការតស៊ូបទេសលាវ ដែលបានដំណើរការទៅដើម្បីឯករាជ្យលាវ។ លាវបានទទួលឯករាជ្យពេញទីនៅ ថ្ងៃ២២ តុលា ១៩៥៣។