គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: '''កណ្ឌទី២'''

កណ្ឌទី២ 
រចនាដោយ ព្រះអរហន្ត ឧបតិស្សៈ ដែលបានទទួលព្រះនាមថាជា មហាឱកាសក្នុងប្រទេសរីយ៉ូ បកប្រែក្នុងប្រទេស រីយ៉ូ ដោយព្រះតិបិកសង្ឃវរ្ម័ន នៃនគរហ្វូណន។

បរិច្ឆេទទី ៣ ធុតានិបរិច្ឆេទ
បុ      ឥឡូវនេះ បើសិនជាយោគី ដែលមានសីលបរិសុទ្ធ ហើយប្រាថ្នានឹងធ្វើកុសលដែលវិសេសឲ្យសម្រេច ហើយប្រាថ្នាចង់បានឤនិសង្សនៃការបដិបត្តិដ៏តឹងតែង ក៏គប្បីពិចារណាដូច្នេះថា “ព្រោះ ហេតុអ្វី ទើបបុគ្គល គួរបានទទួលឤនិសង្សនៃការបដិបត្តិដ៏តឹងតែងទាំងឡាយ”?

វិ       ព្រោះថាយោគីតែងមានអធ្យាស្រ័យខុសៗគ្នា (អង្គខ្លះ)មានការប្រាថ្នាតិច ប្រាថ្នាការរីករាយតិច ប្រាថ្នារួច ផុតពីការសង្ស័យ ប្រាថ្នាកំចាត់តណ្ហា ប្រាថ្នាប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាម ប្រាថ្នាប្រយោជន៍ ដល់ការប្រើប្រាស់តិច និងមិនទទួលបច្ច័យដែលគេឧទ្ទិសចំពោះបុគ្គលដទៃ ប្រាថ្នាសេចក្ដីស្ងាត់ ប្រាថ្នាលះបង់នូវការប្រកាន់ខ្ជាប់ និងប្រាថ្នារក្សានូវគុណធម៌។ ឤនិសង្សនៃការបដិបត្តិដ៏តឹងតែងទាំងនេះ ជាបច្ច័យនាំឲ្យកើតសមាធិ។ ការបដិបត្ដិទាំងអស់នេះ គឺជាប្រពៃណីរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល ទាំងឡាយ[i]។ នេះ គឺជាការពិចារណាដ៏វិសេស។

 ធុត: ១៣ 
ធុត: ទាំងអស់នោះគឺអ្វីខ្លះ? ធុត: មាន១៣ប្រភេទ[i]:

ដែលទាក់ទងនឹងរឿងចីវរមាន២ប្រភេទគឺ៖ បង្សុកុលិកង្គ:(ការប្រកាន់យកសំពត់បង្សុកូលជាប្រក្រតី) និង តេចីវរវិកង្គ:(ការប្រកាន់យកត្រៃចីវរជាប្រក្រតី)។

           ដែលទាក់ទងនឹងរឿងបិណ្ឌបាត្រមាន៥ប្រភេទគឺ: បិណ្ឌបាតិកង្គ: (ការប្រកាន់យកការបិណ្ឌបាត្រជា ប្រក្រតី) សបទានចារិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការបិណ្ឌបាត្រតាមលំដាប់ផ្ទះជាប្រក្រតី) ឯកាសនិកង្គ:(ការប្រកាន់ យកការឆាន់ឤហារនៅនឹងឤសន:តែមួយជាប្រក្រតី) បត្ដបិណ្ឌិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការឆាន់ក្នុងបិណ្ឌបាត្រជា ប្រក្រតី) និង ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការហាមនូវភត្ដដែលប្រគេនក្រោយពេលជាប្រក្រតី)។

           ដែលទាក់ទងនឹងរឿងសេនាសន:មាន៥ប្រភេទគឺ: ឤរញ្ញិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការរស់នៅក្នុងព្រៃជា ប្រក្រតី) រុក្ខមូលិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការរស់នៅក្រោមដើមឈើជាប្រក្រតី) អព្ភោកាលិកង្គ:        (ការប្រកាន់យក ការរស់នៅកណ្ដាលវាលជាប្រក្រតី) សោសានិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការរស់នៅក្នុងព្រៃខ្មោចជាប្រក្រតី) និង យថាសន្ថិកង្គ: (ការប្រកាន់យកការរស់នៅតាមមានតាមបានជាប្រក្រតី)។

            ដែលទាក់ទងនឹងរឿងអង្គុយយ៉ាងឧក្រឹដ្ឋមាន១ប្រភេទគឺ: នេសជ្ជិកង្គ:(ការប្រកាន់យកការអង្គុយតែ ម៉្យាង ដោយមិនព្រមដេកជាប្រក្រតី)។

 អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប 
បុ            តើអ្វីទៅជាគុណរបស់បង្សុកុលិកង្គ:?

វិ              គឺគុណនៃការដែលឤចយកមកបដិបត្ដិ។ នេះគឺគុណរបស់បង្សុកុលិកង្គ:។ គុណរបស់ធុតង្គផ្សេងៗទៀត ក៏ មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

បុ            ការសមាទានបង្សុកុលិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ              គឺការមិនទទួលសំពត់ដែលគ្រហស្ថប្រគេន។

បុ            ការសមាទានតេចីវរវិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ              គឺការមិនប្រើអតិរេកចីវរ។

បុ            ការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការមិនទទួលនិមន្ដទៅឆាន់តាមផ្ទះ។

បុ       ការសមាទានសបទានចារិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់នូវការបិណ្ឌបាត្រឤហាររំលងផ្ទះ។

បុ       ការសមាទានឯកាសនិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការមិនអង្គុយឆាន់ម្ដងទៀត។

បុ       ការសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់នូវការឆាន់ល្មោភ។

បុ       ការសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់ការឆាន់ម្ដងទៀតបន្ទាប់ពីឆាន់រួចហើយ។

បុ        ការសមាទានឤរញ្ញិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់មិនគង់នៅក្នុងភូមិ។

បុ        ការសមាទានរុក្ខមូលិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់មិនគង់នៅក្នុងកុដិ។

បុ       ការសមាទានអព្ភោកាលិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់មិនគង់នៅក្នុងទីដែលមានការបិទបាំង។

បុ       ការសមាទានសោសានិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់មិនគង់ក្នុងទីដទៃ និងទីដែលល្អ។

បុ       ការសមាទានយថាសន្ថតិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់នូវការប្រាថ្នាគង់នៅទីដែលស្រួលសប្បាយ។

បុ       ការសមាទាននេសជ្ចក្ផិង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        គឺការលះបង់នូវគ្រែដេកទាំងពួង។

 អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយពិស្ដារ 

 ១. បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ 
បុ            យោគីសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ        យោគីឃើញទោសនៃការសុំអ្នកស្រុកនូវចីវរទាំងឡាយ និងឃើញឤនិសង្សរបស់សំពត់បង្សុកូល (ទើប សមាទានថា) “ឤត្មាអញបដិសេធការប្រគេនរបស់អ្នកស្រុក និងសមាទាន(ដោយតឹងតែងដោយការប្រើ ប្រាស់) តែសំពត់បង្សុកូល”។

បុ       តើការសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គមានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        សំពត់បង្សុកូលមានប្រយោជន៍ដូចគ្នានិងល្មមគ្រប់គ្រាន់ដូចគ្នា នឹងគហបតិចីវរ(ចីវរដែលអ្នកស្រុកប្រគេន) ដែរ។ យោគីមិនចាំបាច់ពឹងពាក់អ្នកដទៃឡើយ មិនបាច់ព្រួយបារម្ភរឿងបាត់បង់ ហើយមិនមានការជាប់ ជំពាក់។ ចោរទាំងឡាយក៏មិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងសំពត់បង្សុកូលនេះទេ។ សំពត់បង្សុកូលផ្ដល់នូវផល ប្រយោជន៍គ្រប់គ្រាន់ដល់ព្រះយោគីតាមបំណង ហើយក្នុងការស្វែងរក(សំពត់បង្សុកូល)នេះ យោគីក៏មិន មានការលំបាកដែរ ហើយការសមាទាននេះនឹងទៅជាគំរូសំរាប់សាធុជន។ ការសមាទាននេះសក្ដិសម សំរាប់ជនទាំងឡាយដែលមិនមានការសង្ស័យ និងជាកល្យាណជន។ យោគីរស់នៅដោយសប្បាយក្នុង ជីវិតនេះ។ (ការសមាទាននេះ)នឹងធ្វើឲ្យយោគីទៅជាអ្នកដែលមនុស្សទាំងឡាយស្រឡាញ់ចូលចិត្ដ និងធ្វើ ឲ្យជនទាំងនោះបដិបត្ដិបានត្រឹមត្រូវ។ ទាំងនេះជាឤនិសង្សនៃការសមាទានបង្សុកុលិកង្គ: ដែលព្រះពុទ្ធ អង្គទ្រង់សរសើរ[ii]។

បុ​           សំពត់បង្សុកូលមានប៉ុន្មានប្រភេទ? អ្នកណាជាអ្នកសមាទាន[iii]? អ្នកសមាទានដាច់ធុតង្គនេះ របៀបណា?

វិ         សំពត់បង្សុកូលមាន២ប្រភេទគឺ សំពត់បង្សុកូលដែលមិនមានម្ចាស់១ និងសំពត់បង្សុកូលដែលអ្នកស្រុក បោះបង់ចោល១។

               សំពត់ដែលយោគីរើសពីកន្លែងកប់ខ្មោច ពីគំនរសំរាម ពីក្នុងផ្លូវ ឬតាមចិញ្ចើមផ្លូវ  ហើយនាំមកកាត់  ជ្រលក់ដេរភ្ជាប់គ្នា រហូតសម្រេចដោយបរិបូណ៌ហើយនាំមកប្រើ ហៅថាសំពត់បង្សុកូលដែលមិនមានម្ចាស់។  សំពត់រហែក សំពត់ដែលត្រូវគោវាត់ដាច់រហែកទៅជាបំណែកតូចៗ សំពត់ដែលកណ្ដុរកកេរ ឬត្រូវភ្លើងឆេះ ហើយគេគ្រវាត់ចោល សំពត់ស្នបខ្មោច និងសំពត់ដែលអ្នកបួសទាំងឡាយគ្រវាត់ចោល ហៅថាសំពត់បង្សុកូល ដែលអ្នកស្រុកបោះបង់ចោល។

បុ         អ្វីគឺការសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ? 

វិ           ពេលដែលភិក្ខុបដិសេធចីវរដែលអ្នកស្រុកប្រគេន ហៅថាការសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ។

បុ         ភិក្ខុដាច់នូវការសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ នេះដោយរបៀបណា?

វិ           ពេលភិក្ខុទទួលចីវរដែលអ្នកស្រុកប្រគេន ហៅថាដាច់នូវការសមាទាន។

 ២. តេចីវរិកង្គធុតង្គ 
បុ         យោគីសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ      គឺនៅពេលដែលលោកលះបង់ចោលនូវសំពត់ដែលលើសពីបី។ ពេលព្រះយោគីឃើញនូវទោសនៃការ រក្សា សំពត់ដែលលើស និងឃើញនូវឤនិសង្សនៃការសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ(លោកក៏សមាទានថា): “ឤត្មា អញបដិសេធសំពត់ដែលលើសចាប់ពីថ្ងៃនេះតទៅ និងសមាទាន(ដោយតឹងតែងដោយការប្រើ ប្រាស់) តែ ចីវរចំនួនបី”។

បុ      តើការសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គមានឤនិសង្សដូចម្ដេច?

វិ      ធុតង្គនេះជាខបដិបត្ដរបស់សប្បុរស។ ភិក្ខុលះបង់ការសន្សំរបស់ដែលលើសពីសេចក្ដីត្រូវការ ជាអ្នកមាន កង្វល់តិច និងជាអ្នកមានសន្ដោស។ បក្សីដែលមានតែស្លាបពីរ មិនមានការឤល័យនូវរបស់ទាំងឡាយ ដែលចោលពីក្រោយ ហើរទៅដោយចិត្ដរីករាយយ៉ាងណា យោគីដែលសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ ក៏យ៉ាង នោះដែរ គឺឈ្មោះថាបានដើរតាមគន្លងសប្បុរស។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។

បុ      តេចិវរិកង្គធុតង្គ គឺអ្វី? អ្វីគឺការសមាទាន? ការដាច់សមាទានដូចម្ដេច?

វិ      គឺសំពត់បីដែលមាន សំពត់សង្ឃាដី សំពត់ឧត្ដរាសង្គ:(ចីវរ) និងសំពត់អន្ដរវាសក:(ស្បង់)។ ទាំងអស់នេះ ហៅថា តេចីវរិកង្គធុតង្គ។

បុ      អ្វីគឺការសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ?

វិ      ពេលភិក្ខុមិនគ្រងអតិរេកចីវរ ហៅថាការសមាទានតេចីវរិកង្គធុតង្គ។ ពេលភិក្ខុទទួលសំពត់ទី៤ ហៅថាការ ដាច់សមាទាន។

 ៣. បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ 
បុ             ភិក្ខុសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ              បើសិនជាភិក្ខុទទួលនិមន្ដ ឈ្មោះថាបង្អាក់ដល់វត្ដបដិបត្ដិរបស់ខ្លួន និងរមែងមិននៅជាសុខ។  ភិក្ខុកាលបើ ឃើញផលនៃការបង្អាក់ដែលកើតពីការទទួលនិមន្ដ និងឤនិសង្សនៃការដើរបិណ្ឌបាត្រហើយ ក៏សមាទាន ដូច្នេះថា “ឤត្មាអញបដិសេធការទទួលនិមន្ដចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង)នូវ ការដើរបិណ្ឌបាត្រ”។

បុ        ការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សអ្វីខ្លះ?

វិ        គឺយោគីមានសេរីភាពក្នុងការទៅឬការស្នាក់នៅតាមតែចិត្ដប្រាថ្នា មិនលំបាកក្នុងការត្រៀមឤហារ កំចាត់ ចោលនូវការអៀនខ្មាសនិងការប្រកាន់ខ្លួន មិនល្មោភក្នុងឤហារដែលប្រណីត ផ្ដល់ឱកាសឲ្យភិក្ខុដទៃបាន ទទួលប្រយោជន៍ និងមិនមានការជាប់ជំពាក់ទៅនឹងទីកន្លែងណាមួយឡើយ និងឈ្មោះថាជាគំរូដែល សប្បុរសទាំងឡាយដើរតាម។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។

បុ            តើការនិមន្ដមានប៉ុន្មានយ៉ាង? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់ការសមាទាន ដូចម្ដេច?

វិ        ការនិមន្ដមាន៣យ៉ាងគឺ ការនិមន្ដទូទៅ១ ការនិមន្ដដើម្បីទៅសួរសុខទុក្ខ១ និងការនិមន្ដជាប្រចាំ១[i]។

               ការមិនទទួលនិមន្ដទាំង៣យ៉ាងនេះ ជាការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ។ បើសិនជាភិក្ខុទទួលនូវការ និមន្ដទាំង៣យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាលោកដាច់ការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គហើយ។

 ៤. សបទានចារិកង្គធុតង្គ 
បុ        តើភិក្ខុសមាទានសបទានចារិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ        ពេលដែលភិក្ខុបានទទួលឤហារដែលមានរសឆ្ងាញ់អំពីផ្ទះណាមួយ ដោយការសមាទានការបិណ្ឌបាត្រ តាមលំដាប់ផ្ទះនោះ លោកនឹងមិនធ្វើដំណើរទៅតាមទិសនោះទៀតឡើយ តែបើសិនជាលោកទៅកាន់ទី នោះទៀត ការបិណ្ឌបាត្រនោះ(មិនមែនជាសបទានចារិកង្គធុតង្គទេ) គឺជាការបិណ្ឌបាត្រតាមធម្មតា។ បើ សិនជាមានកន្លែងបិណ្ឌបាត្រដែលគួរសង្ស័យ លោកក៏ជៀសវាងកន្លែងនោះភ្លាម។ ភិក្ខុមើលឃើញនូវ ទោសនៃការដែលទៅបិណ្ឌបាត្រនៅផ្ទះដដែលនោះទៀត និងឃើញនូវឤនិសង្សនៃការដើរបិណ្ឌបាត្រ តាមលំដាប់ផ្ទះ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់នូវការបិណ្ឌបាត្រដោយឆ្លោះផ្ទះចាប់តាំងពី ថ្ងៃនេះតទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង)នូវការបិណ្ឌបាត្រតាមលំដាប់ផ្ទះ”។

បុ        សបទានចារិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ? 

វិ        គឺយោគីគិតដល់ការធ្វើប្រយោជន៍ឲ្យដល់សព្វសត្វដោយស្មើៗគ្នា កំចាត់ចោលនូវទោសនៃការឆ្ងាញ់ពិសារ ចេញ មិនរីករាយនឹងការនិមន្ដ មិនរីករាយនឹងពាក្យអង្វរករ និងមិនចូលសាកសួរសុខទុក្ខដល់ទាយកទេ។ យោគីមិនដើរដោយប្រញាប់ប្រញាល់ទេ។ ព្រះចន្ទពេញវង់មិនងាយនឹងមានយ៉ាងណា យោគីក៏មិនងាយ នឹងបង្ហាញខ្លួនដូច្នោះដែរ(តែនៅពេលដែលបង្ហាញខ្លួនហើយ) ក៏នឹងទទួលនូវការកោតសរសើរ និងការ គោរពពី(ទាយក) និងឈ្មោះថាជាគំរូដែលសប្បុរសទាំងឡាយដើរតាម។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុច ដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។

បុ        អ្វីគឺសបទានចារិកង្គធុតង្គ? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់ការសមាទាន ដូចម្ដេច?

វិ        ពេលភិក្ខុចូលទៅក្នុងភូមិដើម្បីបិណ្ឌបាត្រ លោកតែងនិមន្ដដើរបិណ្ឌបាត្រជាលំដាប់ចាប់តាំងពីផ្ទះចុង ក្រោយបង្អស់មកមុន។ នេះហៅថា សបទានចារិកង្គធុតង្គ។ តើយោគីដាច់ការសមាទានដូចម្ដេច? គឺពេល បិណ្ឌបាត្រដោយមិនទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ ហៅថាដាច់ការសមាទាន។

 ៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ 
បុ             តើយោគីសមាទានឯកាសនិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ              ការឆាន់ឤហារពីរកន្លែងក្ដី ការឆាន់ជាញឹកញាប់ក្ដី ការទទួលឤហារជាញយៗក្ដី ការលាងបាត្រជាញឹក

               ញាប់ក្ដី ការបដិបត្ដិដែលផ្ទុយនឹងអំពើទាំងអស់នេះហៅថាឯកាសនិកង្គ:។ នេះគឺជាការបដិបត្ដិរបស់​សប្បុរស។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។ យោគីកាលបើឃើញនូវទោសទាំង ឡាយ(នៃការឆាន់ពីរកន្លែងក្ដី.....៘) និងឤនិសង្សនៃការសមាទានឆាន់តែមួយកន្លែងនោះ ក៏សមាទាន ដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់ការឆាន់នៅកន្លែងពីរចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ និងសមាទាន(ដោយតឹងតែង) នូវការឆាន់តែនឹងមួយកន្លែង”។

បុ        ការសមាទានឯកាសនិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        យោគីឆាន់ឤហារតែល្មម មិនច្រើនមិនតិច មិនល្មោភក្នុងឤហារដែលគេប្រគេនដោយមិនសមគួរ មិនសូវ មានការលំបាកព្រោះជំងឺច្រើនយ៉ាង មិនលំបាកក្នុងការចិញ្ចឹមជីវិត និងមានសេចក្ដីសុខ។ នេះគឺជាការ បដិបត្ដិរបស់សប្បុរស។ ការបដិបត្ដិនេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។

បុ        អ្វីគឺការសមាទាន ឯកាសនិកង្គធុតង្គ? អ្វីគឺព្រំដែនកំណត់[ii]? តើយោគីដាច់ការសមាទាន ដូចម្ដេច?

វិ        មានការកំណត់ព្រំដែន៣យ៉ាងគឺ ការកំណត់ដោយឤសន:[iii] ការកំណត់ដោយទឹក[iv] និងការកំណត់ដោយ ឤហារ[v]។ 

បុ        អ្វីគឺការកំណត់ដោយឤសន:?

វិ              គឺក្រោយពីឆាន់ស្រេច(ហើយងើបឡើង) យោគីមិនឤចអង្គុយចុះទៀតទេ។ 

បុ        អ្វីគឺការកំណត់ដោយទឹក?

វិ        ក្រោយពីភិក្ខុដួសទឹកនិងលាងបាត្ររួចហើយ លោកមិនឤចឆាន់បានទៀតទេ។ នេះហៅថា ការកំណត់ ដោយទឹក។ 

បុ        អ្វីគឺការកំណត់ដោយឤហារ?

វិ        បន្ទាប់ពីយោគីគិតថា “ឤហារមួយម៉ាត់នេះជាឤហារចុងក្រោយហើយ” លោកមិនគួរឆាន់ទឹកឬឆាន់ ឤហារ ទៀតទេ។ នេះហៅថា ការកំណត់ដោយឤហារ។

               បើសិនជាភិក្ខុអង្គុយពីរដង លើកលែងតែការអង្គុយដើម្បីឆាន់ថ្នាំទឹកនិងថ្នាំដទៃៗទៀតដែលដូចគ្នានោះ ឈ្មោះថា ដាច់ការសមាទានឯកាសនិកង្គ:។ ប្រការនេះ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទ្រង់មិនសរសើរឡើយ។ នេះហៅថា ការកំណត់ដោយឤហារ។

 ៦. បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ 
បុ             ភិក្ខុសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ              ប្រសិនជាភិក្ខុឆាន់ទឹកនិងឤហារច្រើនហួស ច្រើនតែត្រូវភាពងោកងុយគ្របដណ្ដប់ និងរឹតតែត្រូវការ ឤហារ ច្រើនឡើងៗរាល់ពេល និងមិនឤចកំណត់សេចក្ដីត្រូវការក្នុងឤហារបានឡើយ។ កាលបើឃើញ នូវទោស និងឤនិសង្សទាំងឡាយនៃការសមាទានការកំណត់ចំនួនឤហារហើយ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ចាប់តាំងតែពី ថ្ងៃនេះតទៅ ឤត្មាអញនឹងឆាន់ឤហារដោយមិនមានសេចក្ដីល្មោភ និងសមាទាន (ដោយតឹងតែង) នូវការ កំណត់ចំនួនឤហារ”។ នេះហៅថាការសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ។

បុ        ការសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        ភិក្ខុកំណត់ចំនួនឤហាររបស់ខ្លួន មិនឆាន់ឤហារព្រោៈដើម្បីក្រពះ ដឹងថាការឆាន់ឤហារច្រើនពេកនឹង ធ្វើឲ្យ អស់កម្លាំងល្ហិតល្ហៃ។ ដូច្នេះ យោគីមិនប្រាថ្នានូវឤហារច្រើនឡើយ ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យរោគ ទាំងឡាយរំងាប់ទៅ និងបន្ទោរបង់នូវភាពឆ្អឹតឆ្អល់។ នេះជាការបដិបត្ដិរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការបដិបត្ដិនេះ មិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យទេ។

បុ             អ្វីគឺការសមាទានបត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?

វិ        ពេលភិក្ខុទទួលទឹកនិងឤហារ លោកពិចារណាអំពីបរិមាណនៃចំណង់របស់លោក។ លោកមិនទទួល ច្រើន ពេកទេ ដឹងច្បាស់នូវបរិមាណ និងមិនឲ្យលើសពីការកំណត់។ នេះហៅថា ការសមាទានបត្ដ បិណ្ឌិកង្គធុតង្គ។ បើសិនជាលោកមិនបដិបត្ដិតាមនេះ ឈ្មោះថាដាច់ការសមាទាន។

 ៧. ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ 
បុ             ភិក្ខុសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ        គឺភិក្ខុនោះលះបង់សេចក្ដីសង្ឃឹមនិងមិនទទួលឤហារដែលគេប្រគេនបន្ថែម។លោកសម្លឹងឃើញនូវទោស នៃសេចក្ដីសង្ឃឹម និងឤនិសង្សទាំងឡាយ នៃការសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គហើយ ក៏សមាទាន ដូច្នេះថា “ចាប់តាំងតែពីថ្ងៃនេះតទៅ ឤត្មាអញនឹងលះបង់នូវឤហារដែលលើស និងសមាទាន(ដោយ តឹងតែង) ការមិនឆាន់ភត្ដដែលគេប្រគេនក្រោយពីឆាន់រួចហើយ”។ នេះហៅថាការសមាទាន ខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ។

បុ        ការសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ          ភិក្ខុលះបង់សេចក្ដីល្មោភ និងរីករាយជាមួយសេចក្ដីសុខដែលកើតពីការសំរួមខ្លួន។ លោកការពារខ្លួន និង ជៀសវាងមិនទទួលឤហារទុកជាមុន មិនប៉ងប្រាថ្នា មិនសុំវត្ថុផ្សេងៗពីអ្នកដទៃ មិនធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដី លំអៀង។ នេះគឺជាបដិបទារបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យ សង្ស័យឡើយ។

បុ        ការមិនឆាន់ឤហារដែលប្រគេនក្រោយការឆាន់រួចហើយ មានប៉ុន្មានយ៉ាង? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគី ដាច់សមាទាន ដូចម្ដេច?

វិ               ការមិនឆាន់ឤហារដែលប្រគេនក្រោយការឆាន់រួចហើយមានពីរយ៉ាងគឺ ការកំណត់ដោយហួស ប្រមាណ[vi] និងការកំណត់នូវការទទួល[vii]។

បុ          អ្វីគឺ ការកំណត់ដោយហួសប្រមាណ? 

វិ              បើសិនជាភិក្ខុទទួលឤហារដែលគេប្រគេន ក្រោយពីលោកបាន ឆាន់រួចហើយនោះ លោកនឹងត្រូវឤបត្តិ ស្មើនឹងភិក្ខុដែលទទួលឤហារដែលគេប្រគេនចំពោះភិក្ខុមួយរូប ឬច្រើន រូបដោយចំពោះ(ឧទ្ទេសកភត្ដ) គឺលោកមិនគួរឆាន់ទៀតទេ។ 

បុ             អ្វីគឺ ការកំណត់នូវការទទួល?

វិ        ភិក្ខុមិនគួរទទួលបន្ទាប់ពីលោកបានឆាន់២១ម៉ាត់រួចហើយទេ។ បើលោកសមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ 

               លោកត្រូវតែលះបង់ឤហារដែលគេប្រគេនជាបន្ថែម។ បើសិនជាលោកទទួលឤហារក្រោយពេលលោក ឆាន់រួចហើយនោះ ឈ្មោះថាលោកដាច់សមាទានខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ។

 ៨. ឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ 
បុ        ភិក្ខុសមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ        ពេលដែលភូមិចង្អៀតទៅដោយមនុស្ស ចិត្ដរបស់ភិក្ខុរមែងត្រូវកាមារម្មណ៍ទាំង៥រុករាន ហើយនឹងទទឹក ទៅដោយកាមតណ្ហា។  ពេលដែលភិក្ខុនោះស្នាក់នៅក្នុងកន្លែងដែលចង្អៀតនោះ ភិក្ខុនោះរមែងត្រូវរំខាន ដោយសារហ្វូងមនុស្សដែលធ្វើដំណើរទៅមក។ ភិក្ខុនោះមើលឃើញនូវទោសនិងឤនិសង្សនៃការសមា ទានឤរញ្ញិកង្គហើយ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់ការស្នាក់នៅក្នុងភូមិចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង) ក្នុងការស្នាក់នៅតែកន្លែងណាដែលមានភាពស្ងប់ស្ងាត់”។

បុ       តើជិតប៉ុណ្ណាទៅ ពាក្យដែលថា “ការស្នាក់នៅកន្លែងដែលមានភាពស្ងប់ស្ងាត់”? អ្វីជាការសមាទាន? តើ ការស្នាក់នៅកន្លែងដែលមានភាពស្ងប់ស្ងាត់មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        ថ្វីបើក្នុងភូមិចង្អៀតមែន ក៏ចិត្ដរបស់ភិក្ខុនោះមិនមានការប៉ះទង្គិចដោយកាមារម្មណ៍ទាំង៥ឡើយ ហើយ និងប្រាសចាកការប្រកាន់ខ្ជាប់។ បើសិនជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងកន្លែងដែលចង្អៀត ចិត្ដរបស់ភិក្ខុនោះរមែង ត្រូវរំខានដោយការធ្វើដំណើរទៅមករបស់ជនដ៏ច្រើន: ភិក្ខុដឹងនូវប្រយោជន៍ដ៏អស្ចារ្យនៃកថាវត្ថុទាំង១០ យ៉ាងដែលសរសើរដោយមនុស្សនិងទេវតា។ ភិក្ខុនោះមិនប្រាថ្នានូវលោកិយវិស័យ តែប្រាថ្នានឹងទទួលនូវ សេចក្ដីស្ងប់ នៅក្នុងកន្លែងដែលស្ងាត់ និយាយតិច និងបំពេញកម្មដ្ឋានទៅតាមការសមគួរនៃអធ្យាស្រ័យ របស់ខ្លួន។ នេះគឺជាការសមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យ សង្ស័យឡើយ។

បុ            ចម្ងាយដ៏ជិតបំផុត “ពីកន្លែងដែលស្ងប់មកកាន់ភូមិ គឺអ្វី? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូច ម្ដេច?

វិ        ចម្ងាយដែលជិតបំផុតសំរាប់ការសមាទានឤរញ្ញិកង្គ:គឺ ៥០០ជួរធ្នូ[viii] ។ មួយជួរធ្នូប្រវែង៤ហត្ថរបស់មនុស្ស ដែលមានខ្នាតកណ្ដាល[ix]។ ការវៀរចាកមិនឤស្រ័យនៅក្នុងភូមិអ្នកស្រុក ហៅថាឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ។ បើ សិនជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងភូមិអ្នកស្រុក ឈ្មោះថាលោកដាច់សមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ។

 ៩. រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ 
បុ        ភិក្ខុសមាទានរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ        ភិក្ខុរមែងជៀសវាងសេនាសន:ដែលមានដំបូល មិនមានការថែទាំសត្វចិញ្ចឹម មិនសាងសង់ឬមិនមាន បំណងក្នុងសេនាសន:ដែលមានដំបូល មិនស្វែងរកសេនាសន:ដែលបិទបាំង។ ភិក្ខុបានឃើញនូវទោសនៃ ការឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន:ដែលមានដំបូល និងឤនិសង្សនៃការសមាទានឤស្រ័យនៅក្រោមដើម ឈើហើយ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់សេនាសន:មានដំបូលចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ ហើយ

               សមាទាន(ដោយតឹងតែង) តែការស្នាក់នៅក្រោមដើមឈើជាប្រក្រតី”។ ធ្វើដូច្នេះហៅថាភិក្ខុសមាទាន។

បុ        តើ “ការឤស្រ័យនៅក្រោមដើមរុក្ខជាតិ” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        ភិក្ខុឤស្រ័យនៅលើទីកន្លែងដែលខ្លួនចូលចិត្ដ មិនបាច់មានសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពិភពលោក រមែងរីករាយ ព្រោះមានឥស្សរភាពពីការងារគ្រប់ប្រភេទ ឈ្មោះថារស់នៅជាមួយទេពទាំងឡាយ  កំចាត់បង់នូវសេចក្ដី ក្ដៅក្រហាយដែលកើតពីការមានទីស្នាក់ឤស្រ័យ និងប្រាសចាកនូវការប្រកាន់ខ្ជាប់។ នេះគឺជាការសមា ទាន របស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យឡើយ។

បុ       តើភិក្ខុគួឤស្រ័យក្រោមដើមឈើប្រភេទណា? ឈើប្រភេទណាដែលគួរជៀសវាង? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?

វិ        ស្ថានទីដែលមានស្រមោលម្លប់ឈើគ្របដណ្ដប់នៅវេលាថ្ងៃ និងកន្លែងដែលមានស្លឹកឈើជ្រុះជានិច្ច ទោះ ជាមិនមានខ្យល់បក់ក៏ដោយ គឺជាកន្លែងដែលភិក្ខុគួរឤស្រ័យនៅ។ ភិក្ខុជៀសវាងដើមឈើដែលពុកចាស់ ដើមឈើដែលមានព្រង់ខាងក្នុង និងដើមឈើដែលមានបិសាចសណ្ឋិតនៅ។  ភិក្ខុជៀសវាងកន្លែងដែល មានដំបូល។ នេះហៅថាការសមាទានរុក្ខមូលិកង្គ:។ បើសិនភិក្ខុធ្វើដំណើរទៅឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន: ដែលមានដំបូលឈ្មោះថាលោកដាច់សមាទានរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ។

 ១០. អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ 
បុ        ភិក្ខុសមាទាន អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គដូចម្ដេច?

វិ        ភិក្ខុមិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នានឹងឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន:ដែលមានដំបូល មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នានៅ ក្រោម ដើមឈើ និងក្នុងកន្លែងទាំងឡាយដែលមានបសុសត្វនិងឃ្លាំងឥវ៉ាន់។ ភិក្ខុបានឃើញនូវទោសនៃ ការឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន:ទាំងអស់នេះ និងឤនិសង្សនៃអព្ភោកាសិកង្គធុតង្គហើយ ក៏សមាទាន ដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់សេនាសន:ដែលមិនសប្បាយទាំងអស់នោះចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ ហើយ សមាទាន (ដោយតឹងតែង) ឤស្រ័យនៅតែកណ្ដាលវាលជាប្រក្រតី”។

បុ             តើ “ការឤស្រ័យនៅកណ្ដាលវាល” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        ភិក្ខុមិនទៅកាន់កន្លែងដែលមិនសប្បាយទាំងឡាយ ហើយលះបង់សេចក្ដីប្រមាទនិងការងោកងុយបាន ហើយ ក៏ទៅកាន់កន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាទៅឧបមាដូចជាសត្វក្ដាន់ព្រៃ ហើយមិនជាប់ជំពាក់ទៅលើទីកន្លែង ដែលស្នាក់ឤស្រ័យណាមួយទេ[x] ។ នេះគឺជាការសមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះ មិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យឡើយ។

បុ        អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?

វិ        ភិក្ខុជៀសវាងសេនាសន:ដែលមានដំបូល និងម្លប់របស់ដើមឈើ ហៅថាការសមាទានអព្ភោកាសិកង្គ:។ បើសិនជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងកន្លែងដែលមានដំបូល និងនៅក្រោមម្លប់របស់ដើមឈើ ឈ្មោះថាដាច់សមា ទានអព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ។

 ១១. សោសានិកង្គធុតង្គ 
បុ             ភិក្ខុសមាទានសោសានិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ        ភិក្ខុដែលឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន:ដទៃទៀតរមែងមានសេចក្ដីប្រមាទ ហើយមិនខាចក្រែងដល់ការ ប្រព្រឹត្ដិខុស។  ភិក្ខុបានឃើញនូវទោសនិងឤនិសង្សនៃសោសានិកង្គធុតង្គហើយ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់សេនាសន:ដទៃទៀតចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង) ការ ឤស្រ័យនៅកណ្ដាលព្រៃខ្មោចជាប្រក្រតី”។ នេះគឺការសមាទាន។

បុ             តើ “ការឤស្រ័យនៅកណ្ដាលព្រៃខ្មោច” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        ភិក្ខុរមែងយល់បានពីវេទនារម្មណ៍នៅពេលធ្វើមរណៈ[xi] ឃើញនូវអសុភនិមិត្ដទាំងឡាយ ទទួលការគោរព ពីអមនុស្សទាំងឡាយ មិនបើកឱកាសឲ្យសេចក្ដីប្រមាទកើតឡើង ឈ្នះកិលេសរបស់ខ្លួនបាន និងជាអ្នក កំចាត់ចោលបាននូវការជាប់ជំពាក់ មិនមានសេចក្ដីភ័យខ្លាចចំពោះរបស់ដែលជនផងទាំងឡាយភ័យខ្លាច ពិចារណាមើលនូវភាពសោះសូន្យនៃរាងកាយ និងឤចកំចាត់បាននូវការសំគាល់ថាជានិច្ចសញ្ញាបាន។ នេះ គឺជាការសមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យ ឡើយ។

បុ       តើ“ការឤស្រ័យនៅកណ្ដាលព្រៃខ្មោច” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ? តើទីកន្លែងណាដែលភិក្ខុគួរឤស្រ័យ នៅ? អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?

វិ        បើសិនជានៅកណ្តាលព្រៃខ្មោចនោះមានតែសូរសម្លេងស្រែកយំខ្សឹកខ្សួល មានផ្សែងនិងភ្លើងគ្រប់ពេល វេលានោះ ភិក្ខុគប្បីពិចារណាស្វែងរកកន្លែងដែលស្ងប់ស្ងាត់ ហើយទៅកាន់ទីនោះដើម្បីឤស្រ័យនៅចុះ។

               បើសិនភិក្ខុឤស្រ័យនៅកណ្ដាលព្រៃខ្មោច លោកមិនគប្បីសង់រោង ឬធ្វើគ្រែសឹងដែលនាំឱយកើត ភាពសុខស្រួលទេ។ ភិក្ខុគប្បីអង្គុយបែរខ្នងទៅរកខ្យល់ មិនគប្បីអង្គុយបែរមុខទៅរកខ្យល់ទេ។ ភិក្ខុមិនគប្បីសឹង លង់លក់ពេកទេ មិនគប្បីឆាន់ត្រី មិនគប្បីឆាន់ទឹកដោះគោ ឬទឹកដោះគោជូរ ឬឆាន់ល្ង ឬឆាន់សាច់សត្វទេ។ ភិក្ខុ មិនគប្បីឤស្រ័យនៅក្នុងផ្ទះឬប្រើចានទេ។ ពេលភិក្ខុកាន់នូវកន្ទេលនិងចីវរចេញពីវត្ដហើយធ្វើដំណើរទៅឤស្រ័យ នៅកណ្ដាលព្រៃខ្មោចនោះ គប្បីដាក់របស់ទាំងនោះឲ្យឆ្ងាយ។ លុះដល់ភ្លឺឡើង ភិក្ខុគប្បីយកកន្ទេលនិងចីវរទាំង នោះវិញ ហើយត្រឡប់ទៅកាន់វត្ដវិញ[xii]និងគប្បីជៀសវាងនូវសេនាសន:ដទៃទៀត។ បើសិនជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅ ក្នុងសេនាសន:ដទៃទៀតនោះ ឈ្មោះថាលោកដាច់សមាទានសោសានិកង្គធុតង្គ។

 ១២. យថាសន្ថតិកង្គធុតង្គ 
បុ             ភិក្ខុសមាទានយថាសន្ថតិកង្គៈធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ        ភិក្ខុមិនចូលចិត្ដសេនាសន:ដែលមានមនុស្សលោភចង់បាន លោកមិនមានសេចក្ដីរំខានឡើយបើសិនជា គេប្រាថ្នាឲ្យលោកចាកចេញពីទីកន្លែងនោះ។ ភិក្ខុបានឃើញនូវទោសទាំងអស់នេះ គឺសេចក្ដីលោភក្នុង សេនាសន:ជាដើម និងឤនិសង្សនៃការសមាទានយថាសន្ថតិកង្គៈ ក៏សមាទានដូច្នេះថា៖ “ឤត្មាអញលះ បង់សេចក្ដីលោភលន់ក្នុងសេនាសន: ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង) ការឤស្រ័យនៅកន្លែងតាមមាន តាមបានជាប្រក្រតី”។ នេះគឺការសមាទាន។

បុ        តើ «ការឤស្រ័យនៅកន្លែងតាមមានតាមបាន» មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        ភិក្ខុរមែងពេញចិត្ដសេនាសន:ទាំងឡាយណាតាមដែលរកបាន ប្រាថ្នាសេចក្ដីស្ងប់ស្ងាត់ លះបង់សេចក្ដី សុខ ស្រួលទាំងឡាយ ជាអ្នកដែលជនទាំងឡាយសរសើរ រមែងរស់នៅដោយករុណាចិត្ដ។ នេះគឺជាការ សមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុចដែលគួរឲ្យសង្ស័យឡើយ។

បុ        អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?

វិ        គឺលះបង់នូវសេចក្ដីប្រាថ្នាដែលពឹងផ្អែកលើទីស្នាក់ឤស្រ័យ ហៅថាការពឹងផ្អែកលើសេនាសន:តាមមាន តាមបាន។ បើសិនជាភិក្ខុទៅឤស្រ័យនៅក្នុងកន្លែងដែលសប្បាយវិញ ហៅថា ដាច់ការសមាទាន។

 ១៣. នេសជ្ជិកង្គធុតង្គ 
បុ        ភិក្ខុសមាទាននេសជ្ជិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?

វិ        ភិក្ខុឃើញទោសនៃការដេកលក់និងការខ្ផិលច្រអូសនៅក្នុងទីសេនាសន:ដែលឤស្រ័យនៅ និងឤនិសង្ស នៃនេសជ្ជិកង្គធុតង្គ ក៏សមាទានដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់ការដេកនិងទម្រេតខ្លួន ចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះ តទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង) ការអង្គុយជាប្រក្រតី មិនទំរេតខ្លួនដេក”។ នេះគឺការសមាទាន។

បុ        តើ “ការអង្គុយជាប្រក្រតី មិនទំរេតខ្លួនដេក” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?

វិ        ភិក្ខុជៀសវាងសេនាសន:ដែលនាំឲ្យកើតសេចក្ដីខ្ផិលច្រអូស កំចាត់ចេញនូវសេចក្ដីសៅហ្មងទាំងឡាយ ដែលកើតចេញពីរាងកាយ និងប្រាសចាកនូវសេចក្ដីភ្លើតភ្លើនដែលនាំឲ្យអវយវ:នៃផស្ស:កើតសេចក្ដីថោក ទាប។ ភិក្ខុបន្ធូរនូវសេចក្ដីងោកងុយដែលគ្របដណ្ដប់  មានសេចក្ដីស្ងប់ជានិច្ច និងសមគួរដល់ការចំរើន សមាធិដ៏លើស។ នេះគឺជាការសមាទានរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ការសមាទាននេះមិនមានចំណុច ដែល គួរឲ្យសង្ស័យឡើយ។

បុ        អ្វីគឺការសមាទាន? តើយោគីដាច់សមាទានដូចម្ដេច?

វិ        ការសមាទានគឺស្ថិតនៅត្រង់ការលះបង់មិនព្រមដេក និងមិនព្រមទំរេតខ្លួនចុះ។ បើសិនជាភិក្ខុទម្រេតខ្លួន ចុះ ឈ្មោះថាដាច់សមាទាន។

 ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានធុតង្គ 
បុ        អ្វីដែលមិនមែនជាសំពត់បង្សុកូល?

វិ        គឺចីវរដែលធ្វើពីសំបកឈើ ធ្វើពីកប្បាស ធ្វើពីសូត្រ និងធ្វើពីរោមចៀម[i] និងចីវរដទៃៗ[ii] ទៀត ដែល គ្រហស្ថប្រគេន។ បើសិនជាភិក្ខុនោះទទួលនូវចីវរទាំងនេះដើម្បីជាការសមគួរ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាក “ការសមាទានសំពត់បង្សុកូល”ទេ។

បុ        អ្វីដែលមិនមែនជា“ត្រៃចីវរ”?

វិ        គឺអតិរេកចីវរដែលភិក្ខុទុកយូរជាង១០ថ្ងៃ ចីវរកឋិន និងអតិរេកចីវរទាំងឡាយដែលប្រើធ្វើជាសំពត់គ្រប គ្រែ(បច្ចត្ថរណ:) សំពត់ជូតខ្លួន(គណ្ឌុបដិច្ឆាទិ) សំពត់ជូតមាត់(មុខបុញ្ចន:) សំពត់ងូតទឹកភ្លៀង(វស្សិក សាដិក:) មិនគួរទុកឡើយ បើសិនជារបស់ទាំងនោះជារបស់ប្រគេនដែលមិនមានស្នាមអុជៗ។ បើសិនជា ភិក្ខុប្រើចីវរទាំងនេះដើម្បីជាការសមគួរ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាក “ការសមាទានសំពត់បង្សុកូល”ទេ។

បុ        អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ?

វិ        ការឆាន់នូវឤហារដែលថ្វាយដល់សង្ឃ(សង្ឃភត្ត) ឤហារជាប្រចាំ(និច្ចភត្ត) ឤហារដែលមានស្លាក (សលាកភត្ត) ឤហារដែលប្រគេនតាមបក្ខគណនា(បក្ខិកភត្ត) ឤហារដែលប្រគេនក្នុងថ្ងៃឧបោសថ (ឧបោសថភត្ត) ឤហារដែលថ្វាយជាគណ:(គណភត្ត) និងឤហារដែលថ្វាយដើម្បីជាកិត្តិយសដល់វត្ត (វិហារភត្ត) ដើម្បីជាការសមគួរ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាក “ការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ”ទេ។ បើសិន ជាលោកឃើញនូវទោស ក៏គួរបដិសេធឤហារដែលមានលក្ខណ:យ៉ាងនេះចុះ។

បុ             អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានសបទានចារិកង្គធុតង្គ?

វិ        បើសិនជាភិក្ខុឃើញដំរីឬសេះកំពុងតស៊ូគ្នាតាមថ្នល់ឬតាមគន្លងនង្គ័លនៅឯទ្វារនគរ ហើយក៏ជៀសចេញ ពីសត្វទាំងនោះ ឬបើសិនជាឃើញជនចណ្ឌាលក៏បិទគ្របបាត្រ ឬដើរតាមក្រោយព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ឤចារ្យ ឬ ភិក្ខុឤគន្តុក: ទើបភិក្ខុនោះធ្វើខុសដើម្បីជាការសមគួរដល់ហេតុការណ៍ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការ សមាទានបិណ្ឌចារិកង្គធុតង្គ ទេ។

បុ        អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានឯកាសនិកង្គធុតង្គ?

វិ        បើសិនជាក្នុងខណ:ដែលកំពុងឆាន់ក្នុងពេលដែលសមគួរ ស្រាប់តែភិក្ខុអង្គនោះឃើញដំរី សេះ គោ ក្របី  ឬពស់ ឬបើសិនជាភ្លៀងធ្លាក់ ឬភិក្ខុអង្គនោះឃើញព្រះឧបជ្ឈាយ៍ឬឤចារ្យ ឬភិក្ខុឤគន្តុក: ហើយក៏ងើប ឈរ ដោយគិតថាសមគួរនោះ ហើយបន្ទាប់មកក៏ឆាន់ជាបន្តទៀត ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការសមាទាន     ឯកាសនិកង្គធុតង្គ ទេ។      សំរាប់បច្ឆាភត្តិកង្គធុតង្គ និងខលុបច្ឆាភត្តិកង្គធុតង្គ មិនមានការប្រៀនប្រដៅ ដែលពោលដល់ការបន្ធូរ បន្ថយក្នុងការសមាទានទេ។

បុ        អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ?

វិ        បើសិនជាភិក្ខុនិមន្តចូលទៅកាន់ភូមិដើម្បីឲ្យអ្នកភូមិសមាទានសីល ដើម្បីសំដែងឤបត្តិ ដើម្បីស្តាប់ធម៌ ដើម្បីធ្វើឧបោសថកម្ម បវារណាកម្ម ព្រោះមានឤពាធ ដើម្បីព្យាបាលអ្នកជម្ងឺ ដើម្បីសាកសួរសេចក្តី សង្ស័យក្នុងចិត្តក្នុងបញ្ហាធម៌ជាដើម ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការសមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ ទេ។

បុ             អ្វីគឺការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការសមាទានរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ?

វិ        បើសិនជាមានភ្លៀងធ្លាក់ហើយភិក្ខុរូបនោះចូលទៅក្រោមទីដែលមានដំបូល ហើយត្រឡប់មកវិញនៅ ពេល ដែលមេឃស្រឡះហើយនោះ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការសមាទានរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ ទេ។

               សំរាប់ការសមាទានអព្ភោកាលិកង្គធុតង្គ សោសានិកង្គធុតង្គ និងយថាសន្ថិកង្គធុតង្គ ក៏មានន័យ អធិប្បាយដូចគ្នានឹងរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គដែរ គឺភិក្ខុឤចស្នាក់នៅកន្លែងដទៃ(ជាបណ្តោះឤសន្ន)បាន។

               សំរាប់ការសមាទាននេសជ្ជិកង្គធុតង្គ មិនមានការប្រៀនប្រដៅដែលពោលដល់ការបន្ធូរបន្ថយក្នុងការ សមាទានទេ តែក៏មានប្រពៃណីដែលបន្ធូរបន្ថយ នៅពេលដែលភិក្ខុបន្តក់ឬរោយថ្នាំចូលទៅក្នុងច្រមុះដែរ។ ដោយ

វិធីនេះ ភិក្ខុនោះនឹងមិនដាច់ចាកការសមាទាននេសជ្ជិកង្គធុតង្គ ទេ។

 បកិណ្ណកកថា 
               ម៉្យាងទៀត យោគីបំពេញធុតង្គ៨ ដែលមានសំដែងនៅក្នុងអភិធម្មឲ្យបរិបូណ៌បានដោយឤស្រ័យធុតង្គ ១៣។ ធុតង្គ៨នោះគឺ  បត្ដបិណ្ឌិកង្គធុតង្គ និងឯកាសនិកង្គធុតង្គ រួមចូលជាមួយនឹងខលុបច្ឆាភត្ដិកង្គធុតង្គ។ ចំណែក រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ អព្ភោកាលិកង្គធុតង្គ និងសោសានិកង្គធុតង្គ រួមចូលជាមួយនឹងឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ។ ព្រោះ ថាបើយោគីនោះរួបរួមថវិកាសំរាប់កសាងផ្ទះ ឬលោកប្រាថ្នានឹងធ្វើការងារដែលមានប្រាក់បំណាច់ ចិញ្ចឹម សត្វ ឬជាប់ ជំពាក់ក្នុងការរស់ក្នុងឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ ចិត្តរបស់យោគីនោះនឹងមិនមានភាពងាយស្រួលទេ។ កាលបើគិត ឃើញ ដូច្នេះហើយ យោគីនោះក៏នឹងកើតសេចក្តីស្ងប់ក្រោមដើមឈើ(រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ) កណ្តាលព្រៃខ្មោច (អព្ភោកាលិកង្គធុតង្គ) និងកណ្តាលទីវាល(សោសានិកង្គ:) ជាមិនខាន។ ធុតង្គទាំង៨នេះ ឈ្មោះថាយោគីបាន បំពេញដោយ បរិបូណ៌ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

               ដោយឤស្រ័យធុតង្គទាំង៨នេះ យោគីឈ្មោះថាធ្វើធុតង្គ៣ ឲ្យបរិបូណ៌ហើយ គឺទី១- ឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ; ទី២-បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ; និងទី៣-បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ។ បើបំពេញធុតង្គទាំង៣នេះឲ្យបរិសុទ្ធល្អហើយ ធុតង្គទាំង អស់ក៏ឈ្មោះថាបរិបូណ៌ដែរហើយ។ ដូច្នេះហើយបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ចំពោះព្រះមហាថេរ:“នន្ទ:” ថា៖ “អ្នកគប្បីសមាទានឤរញ្ញិកង្គធុតង្គ បង្សុកុលិកង្គធុតង្គ និងបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គចុះ អ្នកមិនគប្បីចិញ្ចឹមរាងកាយ និងជីវិត(ច្រើនហួសទេ) អ្នកមិនគប្បីយកចិត្តទុកដាក់នឹងកាមារម្មណ៍ឡើយ”[iii] ។

បុ            អ្នកណាដែលបានឈ្មោះថា ជាអ្នកសមាទានធុតង្គទាំងឡាយ? តើពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីធុតង្គមានប៉ុន្មាន បែប? ក្នុងបុគ្គល៣ប្រភេទ បុគ្គលណាដែលបដិបត្តិធុតង្គ? តើមានរដូវប៉ុន្មានសំរាប់ការបដិបត្តិធុតង្គ? តើ អ្នកណាជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ ហើយតើនរណាជាអ្នកបង្រៀន?

វិ              ធុតង្គដែលប្រៀនប្រដៅដោយព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមានទាំងអស់១៣។ ធុតង្គទាំងអស់នេះគឺជាសីលរបស់ព្រះ សម្មាសម្ពុទ្ធ។ ទាំងអស់នេះឈ្មោះថាធុតង្គ។  ក្នុងទីនេះ មិនគួរគប្បីបង្រៀនកុសលធម៌ អកុសលធម៌ និង អព្យាកតធម៌ទេ ព្រោះថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយអកុសលធម៌ ជាជនដែលពោរពេញទៅដោយរាគ:។ ជននោះមិនកំចាត់រាគ:ទេ គេរស់នៅដោយភាពឃោរឃៅ និងមានសេចក្តីលោភលន់ក្នុងផលប្រយោជន៍ ផ្លូវលោក។ ដូច្នេះហើយទើបអកុសលធម៌មិនមែនជាធុតង្គទេ។           

               តើពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីធុតង្គមានប៉ុន្មានបែប? ពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីធុតង្គមាន២បែប គឺអលោភ: និង អមោហ:។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “បើសិនជាភិក្ខុដែលសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ ជាអ្នកមានសន្តោស ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ជាអ្នកចូលចិត្តស្ងប់ គ្មានសេចក្តីសង្ស័យ ហើយជឿជាក់ក្នុងព្រះនិព្វាននោះ ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកសមាទានបង្សុកុលិកង្គធុតង្គ[iv]។ ធុតង្គដទៃទៀត សុទ្ធតែប្រាសចាកនូវលោភ: និងមោហ:។ ព្រោះ តែការមិនលោភនេះ ភិក្ខុកំចាត់នូវអវិជ្ផាបានក្នុងស្ថានទាំង១៣។ ម៉្យាងទៀតព្រោះការមិនលោភដែលព្រះសម្មា សម្ពុទ្ធធ្វើឲ្យកើតឡើង ភិក្ខុនោះក៏កើតឡើងនូវសេចក្តីធុញទ្រាន់ក្នុងចិត្ត(និព្វិទា) និងដោយប្រាសចាកនូវសេចក្តី សង្ស័យ ហើយក៏ឤចកំចាត់នូវមន្ទិលគឺរាគ:និងបាបធម៌បាន។ ព្រោះការរួចចាកផុតពីមោហ:នេះ ភិក្ខុនោះក៏កំចាត់ ចោលនូវសេចក្តីនឿយហត់ខាងរាងកាយ និងបាបធម៌បាន។ នេះគឺជាពាក្យប្រៀនប្រដៅ២យ៉ាងអំពីធុតង្គ។ ទាំងនេះ គឺជាអលោភ: និងការរួចចាកផុតពីមោហ:។

               ក្នុងបុគ្គល៣ប្រភេទ បុគ្គលណាដែលបដិបត្តិធុតង្គ? គឺបុគ្គលដែលមានលោភ: និងបុគ្គលដែលមាន មោហ: ជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ។ បុគ្គលដែលមានទោស: មិនឤចបដិបត្តិធុតង្គទេ។ បុគ្គលដែលមានលោភ: និង បុគ្គលដែលមានមោហ:ឤចបដិបត្តិធុតង្គបាន។ បុគ្គលដែលមានលោភ: ឤចសម្រេចបាននូវសេចក្តីមិនប្រមាទ ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់។ បើបុគ្គលនោះមិនមានសេចក្តីប្រមាទ បុគ្គលនោះឤចយកឈ្នះលើលោភ:បាន។ មោហ: គឺការមិនចេះសង្ស័យ។ ដោយវិធីធុតង្គទាំងឡាយ ភិក្ខុឤចធ្វើសេចក្តីមិនប្រមាទឲ្យបរិបូណ៌បាន។ បើលោកមិន មានសេចក្តីប្រមាទ លោកឤចយកឈ្នះសេចក្តីមោហ:បានដោយល្អ។ ដូច្នេះហើយបានជាបុគ្គលដែលមាន លោភ: និងបុគ្គលដែលមានមោហ: ជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ។

               បុគ្គលដែលប្រមាទរមែងជាទុក្ខ និងធ្វើនូវអំពើបាប។ បុគ្គលដែលប្រមាទមិនគប្បីបដិបត្តិធុតង្គទេ (ព្រោះថា បើបដិបត្តិ គឺរឹតតែបង្កើននូវសេចក្តីទុក្ខថែមទៀត) គឺដូចជាបុគ្គលដែលកើតរោគស្លេស្ម៍ ដែលនឹងរឹតតែ ឈឺធ្ងន់ថែមទៀតបើសិនជាផឹកទឹកក្តៅ។

               មានប្រពៃណីដែលបដិបត្តិម៉្យាងទៀតគឺ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីប្រមាទគប្បីឤស្រ័យនៅក្នុងទីស្ងាត់ ឬ នៅក្រោមដើមឈើ។ ហេតុអ្វីបានជាត្រូវនៅក្នុងទីស្ងាត់? ព្រោះថាក្នុងទីនោះ គ្មានបញ្ហាផ្លូវលោកកើតឡើងទេ។

               តើមានរដូវប៉ុន្មានសំរាប់ការបដិបត្តិធុតង្គ? រយ:ពេល៨ខែ គឺជាពេលដែលសំរាប់បដិបត្តិធុតង្គចំនួន៣គឺ រុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ និងសោសានិកង្គធុតង្គ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបានអនុញ្ញាតឲ្យឤស្រ័យនៅស្ថាន ទីដែលមានដំបូលបានក្នុងរដូវវស្សា។

               តើអ្នកណាជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ ហើយតើនរណាជាអ្នកបង្រៀន? មានបុគ្គលដែលជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ ផង ជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គផង។ មានបុគ្គលដែលជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គផង តែមិនមែនជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គទេ។ មាន បុគ្គលដែលមិនមែនជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ តែត្រឹមតែជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គ។ និង មានបុគ្គលដែលជាអ្នកមិនបដិបត្តិ ធុតង្គផង និងមិនមែនជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គផង។

               បុគ្គលដែលជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គផង ជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គផងនោះ បានដល់ព្រះអរហន្តដែលបានបដិបត្តិ ធុតង្គដោយបរិបូណ៌ហើយ។

               បុគ្គលដែលជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ តែមិនមែនជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គទេ បានដល់ព្រះអរហន្តដែលមិនបាន បដិបត្តិធុតង្គដោយបរិបូណ៌។

               បុគ្គលដែលមិនមែនជាអ្នកបដិបត្តិធុតង្គ តែត្រឹមជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គ បានដល់សេក្ខបុគ្គលឬបុថុជ្ជន ដែលបានបដិបត្តិធុតង្គដោយបរិបូណ៌។

               បុគ្គលដែលជាអ្នកមិនបដិបត្តិធុតង្គផង និងមិនមែនជាគ្រូបង្រៀនធុតង្គផង បានដល់សេក្ខបុគ្គល ឬ បុថុជ្ជនដែលមិនបានធ្វើឲ្យបរិបូណ៌នូវការបដិបត្តិធុតង្គ។

បុ        អ្វីគឺលក្ខណ: រស និងបច្ចុបដ្ឋាន នៃធុតង្គ?

វិ        សេចក្តីប្រាថ្នាតិច គឺជាលក្ខណ:របស់ធុតង្គ។ ការសន្តោសគឺជារស។ ការមិនសង្ស័យគឺជាបច្ចុបដ្ឋាន។

               ម៉្យាងទៀត ការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់គឺជាលក្ខណ:។ ការស្គាល់ប្រមាណគឺជារស ការមិនថយក្រោយ គឺជា បច្ចុបដ្ឋាន។

បុ        អ្វីគឺជាថ្នាក់ដំបូង ថ្នាក់កណ្តាល និងថ្នាក់បញ្ចប់របស់ធុតង្គ?

វិ        ការសមាទានសុំបដិបត្តិធុតង្គគឺជាថ្នាក់ដំបូង ការបដិបត្តិគឺជាថ្នាក់កណ្តាល ហើយ សេចក្តីរីករាយគឺជា ថ្នាក់បញ្ចប់។

              

ធុតានិបរិច្ឆេទ ចប់
[i] ខោម, កប្បាស, កោសេយ្យ, កម្ពលl

[ii] យោងទៅតាមគម្ពីរ“សមន្តាបាសាទិកា” ច្បាប់ភាសាចិន ក្រចៅដែលគេយកទៅធ្វើជាសំពត់នេះមានពីរប្រភេទ គឺ “សាណ:” និង “ភង្គ:”

[iii] S. II, 281: ឯវំ ខោ តេ នន្ទ----------------យំ ត្វំ ឤរញ្ញោកា ច អស្សសិ បិណ្ឌបាតិកោ ច បង្សុកូលិកោ ច កាមេសុ ច អនបេក្ខោ វិហរេយ្យាសិ។

[iv] Cp. A. III, 219: ឥមេសំ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ចន្នំ ឤរញ្ញាកានំ វ្យាយំ ឤរញ្ញកោ អប្បិច្ឆតំ យេវ និស្សាយ សន្តុដ្ឋឹ យេវ និស្សាយ សល្លេខំ យេវ និស្សាយ បវិវេកំ យេវ និស្សាយ ឥទំ អដ្ឋិតំ យេវ និស្សាយ ឤរញ្ញកោ ហោតិ អយំ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឤរញ្ញកានំ អគ្គោ ច សេដ្ឋា ច មោក្ខោ ច ឧត្តមោ ច បវរោ ច។
[i] Cp. Vis. Mag. 66. ច្បាប់ភាសាចិនមិនច្បាស់

[ii] Cp. Vis. Mag. 69

[iii] ឤសនបរិយន្ដ:

[iv] ឧទកបរិយន្ដ:

[v] ភោជនបរិយន្ដ:

[vi] អបរិច្ឆិន្នន្តំ

[vii] អធិដ្ឋិទន្តំ

[viii] Vin. IV, 183: ឤរញ្ញកំ សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិមំ។.

[ix] មួយហត្ថប្រវែង៣០សង្ទីម៉ែត្រ។ មួយជួរធ្នូប្រវែង មួយម៉ែត្រពីរតឹក។ ៥០០ជួរធ្នូប្រវែងប្រហែល ៦០០ម៉ែត្រ

[x] Sn. 39: មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពន្ធោ 

យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ។

[xi] មរណសតិយា

[xii] សង្ឃារាម (transliteration)
[i] Ibid.

[ii] A.III, 219: វណ្ណិតំ ពុទ្ធេហិ ពុទ្ធសាវកេហិ។

[iii]  យោងទៅតាមសេចក្តីអធិប្បាយដែលមានជាបន្ទាប់នេះ គួរតែសួរថា៖ “អ្វីជាការសមាទានបង្សុកូលចីវរ?
[i] Cp. Vis. Mag. 59

 បរិច្ឆេទទី ៤៖ សមាធិបរិច្ឆេទ 
បុ       ឥឡូវនេះ កាលបើព្រះយោគីបានបំពេញធុតុង្គកិច្ច និងបានសំរេចដល់ឋាន:ដ៏ប្រសើរ និងជា អ្នកសំរួមនៅ ក្នុងបារិសុទ្ធិសីលហើយ តើលោកគួរនឹងធ្វើអ្វីទៀត?

វិ           លោកគួរតែបំពេញនូវសមាធិ

បុ         អ្វីជាសមាធិ? អ្វីជាលក្ខណ:របស់សមាធិ? អ្វីជាមុខងារ(រស)របស់សមាធិ? អ្វីជាការសំដែងចេញ (បច្ចុបដ្ឋាន) របស់សមាធិ? អ្វីជាហេតុជិត(បទដ្ឋាន) របស់សមាធិ? អ្នកណាជាអ្នកបំពេញសមាធិ? តើឈាន វិមោក្ខ សមាធិ និងអនុបុព្វវិហារ ខុសគ្នាដូចម្ដេច? ធម៌ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតសមាធិ មានប៉ុន្មាន? ធម៌ដែលជាឧបសគ្គដល់ការរីកចំរើនរបស់សមាធិមានប៉ុន្មាន? សមាធិមានឤនិសង្ស ប៉ុន្មាន? អ្វីខ្លះដែលជា បច្ច័យជួយឧបត្ថម្ភដល់សមាធិ? សមាធិមាន ប៉ុន្មានប្រភេទ? សមាធិកើត ឡើងដោយសារអ្វី?

 អត្ថន័យរបស់សមាធិ 
វិ        សមាធិសំដៅលើការដែលយោគីអង្គណាមួយមានចិត្តបរិសុទ្ធ មានសេចក្ដីព្យាយាមមិនប្រែប្រួល ប្រកប ដោយសច្ចធម៌ដែលមានសេចក្តីស្ងប់ជាឤនិសង្ស  និងជាអ្នកមិនរវើរវាយ។ នេះឯងហៅថា សមាធិ។

           ម៉្យាងទៀត សមាធិមានន័យថា ការមិនព្រមឲ្យចិត្តិរបស់ខ្លួននេះងាករេទៅតាមកម្លាំងខ្យល់រាគ: ឧបមា ប្រៀបដូចជាពន្លឺប្រទីបដែលឆេះភ្លឺមិនភ្លឹបភ្លែតដោយសារខ្យល់ ព្រោះស្ថិតនៅពីក្រោយខ្នងព្រះរាជវាំង ដូច្នោះដែរ។

           ក្នុងព្រះអភិធម្មលោកបានសំដែងទុកថា “ធម៌ឯណាដែលធ្វើឲ្យចិត្តនៅនឹងថ្កល់ ធម៌ឯណាដែល ធ្វើឲ្យ ចិត្តមិនឤស្រ័យលើធម៌ដទៃ ដែលធ្វើឲ្យចិត្ដមិនកំរើក ដែលធ្វើឲ្យចិត្ដមិនឤចមានអ្វីមករុកកួន ដែលធ្វើឲ្យចិត្ដស្ងប់ និងមិនមានការជាប់ជំពាក់ និងដែលធ្វើឲ្យសមាធិន្ទ្រីយ៍ និងសមាធិពល: រឹតតែត្រឹម ត្រូវឡើងនោះ ធម៌នោះឯងហៅ ថា សមាធិ [i] ។

 លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ 
បុ          អ្វីជាលក្ខណ:, ជារស, ជាបច្ចុបដ្ឋាន, និងបទដ្ឋាននៃសមាធិ ?

វិ          ការតាំងមាំនៃចិត្ត ជាលក្ខណ:របស់សមាធិ; ការគ្របសង្កត់នូវទោស: គឺជារស; ភាពស្ងប់ស្ងាត់ របស់ចិ់ត្ដ ជាបច្ចុបដ្ឋាន; សភាវ:ដែលមិនប្រកបដោយកិលេស និងសភាវ:ដែលចិត្ដបានរួចផុតពី កិលេស ជាបទដ្ឋាន។

បុ          នរណាជាអ្នកបំពេញសមាធិ?

វិ          បុគ្គលឯណាដែលជាអ្នកតំរង់ចិ់ត្ដនិងចេតសិកក្នុងសេចក្ដីស្ងប់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកបំពេញ សមាធិ មានឧបមាហាក់ដូចជាដៃដែលកាន់ជញ្ជីងដ៏មានលំនឹងយ៉ាងដូច្នោះដែរ។ សូម្បីតែការ ចំរើនសតិ និងវិរិយ: ក៏ជាសមាធិដែរ មានឧបមាប្រៀបដូចជាផ្ទៃរាបស្មើរបស់ប្រេង នៅក្នុងចានប្រេងដូច្នេះដែរ។ ចិត្ដដែល ស្មើរាប ក៏ជាសមាធិដែរ ឧបមាដូចជាកំលាំងដែលរត់ដ៏ស្មើគ្នារបស់សត្វសេះទាំង៤ក្បាលដែលយកទៅទឹម រទេះ។

សមាធិប្រៀបដូចជានាយខ្មាន់ធ្នូដែលតាំងចិត្ដតំរង់ព្រួញយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ ឬដូចជាឱសថសំរាប់ទប់ទល់ទៅនឹង ឥទ្ធិពល នៃជាតិពិស ព្រោះវាឤចកំចាត់នូវទុក្ខទោម្នេញបាន។ ក្នុងព្រះអភិធម្មលោកបានសំដែងទុកថា៖ “[ii]…………… …គឺជាន័យនៃពាក្យថាសមាធិ ការអធិប្បាយអំពីសមាធិ មានប្រការដូច្នេះឯង។

                       ពាក្យថាឈាន បានដល់ឈាន៤ គឺ បឋមជ្ឈាន ទុតិយជ្ឈាន តតិយជ្ឈាន និង ចតុត្ថជ្ឈាន។

              ពាក្យថាវិមោក្ខ គឺវិមោក្ខទាំង៨ គឺបុគ្គលមានរូបសញ្ញាខាងក្នុងពិចារណារូបខាងក្រៅ ជាដើម[iii]។

ពាក្យថាសមាធិ បានដល់សមាធិ៣ប្រភេទ គឺ សមាធិដែលមានវិតក្ក: វិចារ: ជាដើម។​ពាក្យថាការសមាទានដ៏ត្រឹមត្រូវ បានដល់ការសមាទានអនុបុព្វវិហារ ៩យ៉ាង[iv]។

បុ          អ្វីទៅគឺឈាន? 

វិ        បានដល់ការសំលឹងមើលនូវសច្ចធម៌  ដើម្បីបន្ទោរបង់ចេញនូវទុក្ខទោមនស្ស ដើម្បីធ្វើឲ្យចិត្តបាននូវសេចក្តី សុខ ដើម្បីកំចាត់ចោលចេញនូវនីវរណ: ដើម្បីការរួចផុត ដើម្បីធ្វើឲ្យចិត្តរាបស្មើ ដើម្បីឲ្យសមាធិកើតឡើង ងាយ ដើម្បីចិត្តដែលមិនមានការជាប់ជំពាក់  ដើម្បីឤស្រ័យនៅក្នុងអនុបុព្វវិហារធម៌  ដើម្បីឲ្យកើតនូវ សមាធិ និងដើម្បីបានសំរេចនូវការរួចផុតពីកិលេស។

ឤនិសង្សដែលកើតពីសមាធិ

           ឤនិសង្សដែលកើតពីការបំពេញសមាធិមានប៉ុន្មាន? ការបំពេញសមាធិ ធ្វើឲ្យកើតឤនិសង្ស៤យ៉ាង។ តើឤនិសង្ស៤យ៉ាងនោះមានអ្វីខ្លះ? គឺការរស់នៅ់យ៉ាងរីករាយក្នុងសេចក្តីសុខនៃធម៌ក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្ន ជាឤនិសង្ស ទី១; ការរីករាយក្នុងការសោយនូវឤរម្មណ៍ទាំងឡាយដោយការត្រិះរិះពិចារណា ជាឤនិសង្សទី២; ការបានទទួល នូវអភិញ្ញាជាលោកិយ: ជាឤនិសង្សទី៣; និងការបានសំរេចនូវមគ្គផល ជាឤនិសង្សទី៤។

បុ        តើ “ការរស់នៅយ៉ាងរីករាយក្នុងសេចក្តីសុខនៃធម៌ក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្ន”[v] ដូចម្តេច?

វិ           បានដល់បុគ្គលដែលទទួលបាននូវសមាធិចិត្ត ហើយបានរួចផុតពីបាបធម៌ទាំងពួង។ ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ រីករាយ មានបីតិនៅក្នុងលោកុត្តរសុខ ហើយរស់នៅដោយរីករាយក្នុងធម្មសុខនាជីវិតបច្ចុប្បន្ន។ ដូចនេះ ហើយ ទើបបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងទុកថា៖ “បុគ្គលធ្វើបីតិឲ្យកើតឡើងអំពីវិវេក ទទួល បាននូវសេចក្តីស្ងប់ ព្រមទាំងសំរេចមគ្គផលបានតាមលំដាប់”។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់ ចំពោះ​ភិក្ខុ ទាំងឡាយថា៖ “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលពីដំបូងតថាគតជាអ្នកបួសដែលឤក្រាតកាយ[vi]។ តថាគតធ្លាប់ មិនកំរើកកាយ មិនបើកមាត់ អស់រយ:កាល៧យប់៧ថ្ងៃ។ តថាគតអង្គុយដោយស្ងប់ស្ងាត់ និងប្រកបទៅ ដោយសេចក្ដីសុខ”[vii]។ នេះគឺជាន័យរបស់ “ការរស់នៅយ៉ាងរីករាយក្នុងសេចក្តីសុខ នៃធម៌ក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្ន” តាមគន្លងនៃអរិយសច្ចធម៌។

           ពាក្យថា “រីករាយក្នុងការសោយនូវឤរម្មណ៍ទាំងឡាយដោយការត្រិះរិះពិចារណា[viii]” មានន័យថា យោគី ដែលបានបំពេញសមាធិ មិនបានទទួលការរុកកួនប៉ះទង្គិចពីឤរម្មណ៍ទាំងឡាយទេ។ យោគីរូបនោះឤច បំពេញ សមាធិបានដោយចិត្តដែលមានសភាពទន់ភ្លន់។  យោគីរូបនោះឤចពិចារណានូវខ័ន្ធ នូវឤយតន: នូវធាតុ ជាដើម បាន។ លោកឤស្រ័យនៅជាសុខ ព្រោះហេតុនេះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយថា៖

“ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកគប្បីសិក្សាដូច្នេះថា  អ្វីៗទាំងអស់់(ធម៌ទាំងឡាយទាំងពួង) គឺស្ថិតនៅលើចិត្ត[ix]”  អ្នកទាំង ឡាយគប្បីដឹងយ៉ាងដូច្នេះចុះ។

           ពាក្យថា “បានទទួលនូវអភិញ្ញាជាលោកិយ:”[x] មានន័យថា យោគីកាលបានសមាធិហើយ ឤចធ្វើឲ្យ ចំរើនឡើងបាននូវឥទ្ធិវិធី(សំដែងរិទ្ធិបាន) ទិព្វសោត(ត្រចៀកទិព្វ) ចេតោបរិយញាណ(កំណត់ដឹ់ងចិត្ដអ្នកដទៃ បាន) បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ(ដឹងជាតិបាន) និងទិព្វចក្ខុ(ភ្នែកទិព្វ)។ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបបានជាព្រះដ៏ មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងថា៖ “បុគ្គលអ្នកមានចិត្ដប្រកបដោយសមាធិ រមែងឤចប្រែរូបកាយរបស់ខ្លួនបាន តាមចិត្ដប្រាថ្នា។ បុគ្គលនោះឤចសម្ដែងឫទ្ធិបានជារូបភាពផ្សេងៗដោយប្រការដូច្នេះឯង[xi] ”។

           ពាក្យថា “បានសំរេចនូវមគ្គផល[xii]”  មានន័យថា ព្រះយោគីដែលជាអ្នកមានចិត្ដជាសមាធិ ទោះបីជាមិន ទាន់បានសំរេចឋាន:ជាព្រះអសេក្ខបុគ្គល(បានដល់ព្រះអរហន្ដ)ក្តី ក៏មិនធ្លាក់ទៅរកឋាន:ថោកទាបជាដាច់ខាត(អវីនិ បាតិក:) បុគ្គលរមែងបានទទួលផលដែលជាសុខព្រោះឤស្រ័យសមាធិ រមែងបានសំរេចរូបឈាន អរូបឈាន និងមគ្គផល ក៏ព្រោះសមាធិ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងថា៖ “បុគ្គលអ្នកបានចំរើនបឋមជ្ឈាន សូម្បីតែ បន្ដិចបន្ដួចក្ដី ក៏រមែងឤចចូលបានទៅដល់ឋាន:ជាបរិវារនៃព្រហ្មបាន។ អ្នកដែលបានសំរេចរូបឈាន និងអរូប ឈានទាំងអស់នេះ រមែងទៅកើតនៅក្នុងព្រហ្មលោកទាំងនោះបាន”[xiii] ។ ឤនិសង្សទាំង៤ប្រការនេះ កើតឡើង បានដោយសារសមាធិ ដូចដែលបានពោលមកដូច្នេះឯង។

 ធម៌ដែលជាឧបសគ្គដល់ការធ្វើសមាធិ 
           ធម៌ដែលជាឧបសគ្គដល់ការចំរើនសមាធិមានប៉ុន្មាន?     មាន៨យ៉ាងគឺ: សេចក្តីត្រេកត្រឤលចំពោះកាម សេចក្តីប្រទូស្ត សេចក្តីសោះអង្គើយ សេចក្តីរឹងត្អឹង សេចក្តីរាយមាយ សេចក្តីសង្ស័យ សេចក្តីវង្វេង ការប្រាស ចាក សេចក្តីត្រេកអរនិងសេចក្តីសុខ[xiv] ។ អកុសលធម៌ផ្សេងៗទៀត ក៏ជាឧបសគ្គដល់ការចំរើនសមាធិដែរ [xv]។

ធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតសមាធិ

           ធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតសមាធិមានប៉ុន្មាន?          ធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតសមាធិមាន៨យ៉ាងគឺ: ការជៀស ចេញពីកាម សេចក្តីមិនប្រទូស្ត សភាពភ្លឺស្វាង សេចក្តីដែលមិនមានអ្វីមករុកកួន ពួកកុសលធម៌ទាំងពួង សេចក្តី ពិចារណាឤរម្មណ៍ សេចក្តីរីករាយ និងធម៌ដែលញ៉ាំងឲ្យអរិយសច្ច:កើតឡើង។ ធម៌ទាំងអស់នេះ ជាហេតុនាំឲ្យ កើតសមាធិ[xvi] ។

 ធម៌ដែលជាបច្ច័យជួយដល់សមាធិ 
           ធម៌ដែលជាបច្ច័យជួយដល់សមាធិមានប៉ុន្មាន? ធម៌ដែលជាបច្ច័យជួយដល់សមាធិមាន៧យ៉ាងគឺ: សីល ការសន្តោស[i] ការសំរួមក្នុងឥន្ទ្រីយ៍[ii] ភាវ:ស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជនាហារ [iii] ការមិនលង់លក់ក្នុងពេលបឋម យាម មជ្ឈិមយាម និងបច្ឆិមយាម ជាអ្នកប្រកបដោយបញ្ញា និងទីស្នាក់ឤស្រ័យដែលស្ងប់ស្ងាត់។

 សមាធិ មាន២ ប្រភេទ ដល់ ៥ប្រភេទ 
បុ          តើសមាធិមានប៉ុន្មានប្រភេទ ?

 សមាធិ ២ប្រភេទ 
វិ         សមាធិមាន២ប្រភេទគឺ លោកិយសមាធិ និង លោកុត្ដរសមាធិ។ ការបាននូវអរិយផលហៅថាលោកុត្ដរ សមាធិ។ រីឯសមាធិដទៃពីនេះហៅថាលោកិយសមាធិ។ លោកិយសមាធិនៅមានលាយឡំនៅឡើយដោយ ធម៌ថោកទាប ជាប់ជំពាក់ដោយចំណង និងការហ៊ុំព័ទ្ធ។ លោកិយសមាធិនេះ មានលក្ខណ:ដូចជាទឹក ជំនន់ ជាចំណង[iv] ជាបលិពោធ ធ្វើឲ្យសីលនិងទិដ្ឋិធ្លាក់ចុះ ជាឧបាទាន ជាកិលេសឤសវ:។ ទាំងអស់នេះ ជា គុណសម្បត្ដិរបស់លោកិយសមាធិ។ ធម៌ដែលផ្ទុយអំពីនេះ ជាគុណសម្បត្ដិរបស់លោកុត្ដរសមាធិ។

           សមាធិមាន២ប្រភេទទៀតគឺ មិច្ឆាសមាធិ និង សម្មាសមាធិ:      អ្វីជាមិច្ឆាសមាធិ? ឯកគ្គតារបស់ចិ់ត្ដ ដែលជាអកុសលហៅថា“មិច្ឆាសមាធិ”។ ឯកគ្គតារបស់ចិ់ត្ដដែលជាកុសលហៅថា“សម្មាសមាធិ”។ មិច្ឆាសមាធិ ជាសមាធិដែលគប្បីលះបង់ចេញ ឯសម្មាសមាធិគប្បីប្រឹងប្រែងបំពេញ ។

           សមាធិមាន២ប្រភេទទៀតគឺ ឧបចារសមាធិ និង អប្បនាសមាធិ។ សមាធិដែលជិតនឹងបានចុះស្លុង ស៊ប់ក្នុងឈាន ហៅថាឧបចារសមាធិ រីឯការគ្របសង្កត់បាននូវនីវរណ: ហៅថាអប្បនាសមាធិ។

 សមាធិ៣ប្រភេទ 
សមាធិមាន៣ប្រភេទគឺ សមាធិដែលមានវិតក្ក:និងវិចារ:, សមាធិដែលមិនមានវិតក្ក:តែមាន វិចារ:, និង សមាធិដែលគ្មានទាំងវិតក្ក:និងវិចារ:[v]. ។ អ្វីជាសមាធិដែលនៅមានវិតក្ក:និងវិចារ:? គឺ បឋមជ្ឈាន ដែលមានវិតក្ក:និងវិចារ: ហៅថាសមាធិដែលនៅមានវិតក្ក:និងវិចារ:។ ទុតិយជ្ឈានពុំមានវិតក្ក:ទេ តែ មានវិចារ: ហៅថាសមាធិដែលមិនមានវិតក្ក:តែមានវិចារ:។ ឈានដទៃទៀតហៅថា សមាធិដែលគ្មានទាំងវិតក្ក: និងវិចារ:។

           សមាធិមាន៣ប្រភេទទៀតគឺ សមាធិដែលកើតឡើងព្រមដោយបីតិមួយ សមាធិដែលកើតឡើង ព្រមដោយសុខ:មួយ និង សមាធិដែលកើតឡើងព្រមដោយឧបេក្ខាមួយ។ ចំពោះបឋមជ្ឈាននិងទុតិយជ្ឈាន កើតឡើងព្រមដោយបីតិ។ ចំពោះទុតិយជ្ឈានកើតឡើងព្រមដាយសុខ: ឯចតុត្ថជ្ឈានកើតឡើងព្រមដោយឧបេក្ខា។

           សមាធិមាន៣ប្រភេទទៀតគឺ កុសលសមាធិ កុសលវិបាកសមាធិ និង សច្ចសមាធិ។ អ្វីជាកុសល សមាធិ?            សមាធិដែលជាប់ទាក់ទងទៅនឹងរូបឈាននិងអរូបឈានដែលបដិបត្ដិដោយសេក្ខបុគ្គល និងបុថុជ្ជន អ្នកដើរ តាមអរិយមគ្គ ហៅថា“កុសលសមាធិ”។ សមាធិរបស់សេក្ខបុគ្គលដែលសំរេចហើយនូវអរិយផល(ក្នុង រូបភូមិនិង អរូបភូមិ) និងសមាធិរបស់បុថុជ្ជនដែលត្រឡប់មកកើតទៀតក្នុងរូបភពនិងអរូបភព ហៅថា“កុសលវិបាក សមាធិ”។ សមាធិក្នុងរូបភូមិនិងអរូបភូមិដែលបដិបត្ដិដោយអសេក្ខបុគ្គលហៅថា “សច្ចសមាធិ”។

 សមាធិ ៤ ប្រភេទ 
           សមាធិមាន៤ប្រភេទគឺ កាមាវចរសមាធិ រូបាវចរសមាធិ អរូបាវចរសមាធិ និង អបរិយាបណ្ណ សមាធិ។ការលះបង់នូវនីវរណធម៌ណានីមួយក្នុងនីវរណធម៌ទាំង៥ ដោយធម៌ដែលជាសត្រូវនឹងនីវរណធម៌ណា

មួយនោះ និងការរក្សាទុកនូវធម៌ជាសត្រូវរបស់នី់វរណធម៌នោះ ហៅថាសមាធិក្នុងកាមភូមិ(កាមាវចរសមាធិ)។ រូបឈានទាំង៤ហៅថា សមាធិក្នុងរូបភូមិ(រូបាវចរសមាធិ)។ អរូបឈានទាំង៤ព្រមទាំងកុសលវិបាកហៅថា សមាធិក្នុងអរូបភូមិ(អរូបាវចរសមាធិ)។ សមាធិរបស់មគ្គ៤និងផល៤ ហៅថាអបរិយាបណ្ណសមាធិ ។

           ម៉្យាងទៀត សមាធិមានបដិបទា(ការបដិបត្ដិ) ៤យ៉ាងគឺ ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា(បដិបត្ដិលំបាក ហើយ ត្រាស់ដឹងក៏យឺត) ទុក្ខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា(បដិបត្ដិលំបាកតែត្រាស់ដឹងដោយរហ័ស) សុខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា (បដិបត្ដិស្រួល ត្រាស់ដឹងដោយយឺត) សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា(បដិបត្ដិស្រួល ត្រាស់ដឹងដោយរហ័ស) [vi]។

           ក្នុងការបដិបត្ដិទាំង៤នេះ បុគ្គលដែលបដិបត្ដិតាមបដិបទាទីមួយជាបុគ្គលមានរាគ:ក្រាស់។ បុគ្គលដែល បដិបត្ដិតាមបដិបទាទីពីរជាបុគ្គលមានរាគ:ស្ដើង។ បុគ្គលដែលបដិបត្ដិតាមបដិបទាទីបីជាបុគ្គលមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ ខ្សោយ។ បុគ្គល្គដែលបដិបត្ដិតាមបដិបទាទីបួនជាបុគ្គលមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ក្លា។  បុគ្គលដែលមានរាគ:ក្រាស់និងមាន ឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ ការបដិបត្ដិមានការលំបាកណាស់ តែលោកក៏បានទទួលនូវសមាធិប្រកបដោយការត្រាស់ដឹង យឺត។ បុគ្គលដែលមានរាគ:ក្រាស់និងមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ក្លា ការបដិបត្ដិមានការលំបាកណាស់ ថ្វីត្បិតតែលោក ទទួលបានសមាធិព្រមទាំងការត្រាស់ដឹងលឿនក្ដី។ បុគ្គលមានរាគ:ស្ដើងតែមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ ការបដិបត្ដិមាន ការងាយស្រួល តែការត្រាស់ដឹងយឺត។ បុគ្គលមានរាគ:ស្ដើងមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ក្លា ការបដិបត្ដិមានការងាយស្រួល ព្រមទាំងការត្រាស់ដឹងក៏រហ័ស ពីព្រោះតែរាគ:ក្រាស់ ធ្វើឲ្យបុគ្គលដែលក្រាស់ដោយរាគ:យកឈ្នះលើរាគ:បាន ដោយលំបាក។ ព្រោះហេតុនេះទើបការបដិបត្ដិរបស់លោកប្រព្រឹត្ដទៅដោយការលំបាក។ ពីព្រោះតែឥន្ទ្រីយ៍ទន់ ខ្សោយ ធ្វើឲ្យបុគ្គលដែលមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ ត្រូវបដិបត្ដិកម្មដ្ឋានដោយសេចក្ដីព្យាយាមអស់រយ:ពេលដ៏យូរ ទំរាំនឹងជំរុញពុទ្ធិដែលស្ពឹកស្រពន់ឲ្យភ្ញាក់ឡើ់ង ព្រោះហេតុនេះហើយទើបបុគ្គលនោះមានឈ្មោះថាជាអ្នកមាន ឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ។ ចំពោះបដិទាដទៃទៀត ក៏គប្បីជ្រាបដោយន័យដូចគ្នានេះដែរ។

           សមាធិមាន៤ប្រភេទទៀតគឺ បរិត្ដសមាធិ បរិត្ដារម្មណា; បរិត្ដសមាធិ អប្បមាណារម្មណា; អប្បមាណសមាធិ បរិត្ដារម្មណា; និង អប្បមាណសមាធិ អប្បមាណារម្មណា។

           អ្វីទៅដែលហៅថាបរិត្ដសមាធិ បរិត្ដារម្មណា?(សមាធិមានដែនកំណត់ព្រមដោយឤរម្មណ៍[vii]មានដែន កំណត់)។ សមាធិណាដែលមិនឤចតាំងនៅមាំជាមួយចិត្ដនិងឤរម្មណ៍ទន់ខ្សោ់យបាន ហៅថាបរិត្ដសមាធិ បរិត្ដារម្មណា។ អ្វីទៅដែលហៅថាបរិត្ដសមាធិ អប្បមាណារម្មណា? (សមាធិមានដែនកំណត់ព្រមដោយឤរម្មណ៍ ដែលមិនឤចប្រមាណបាន)។ សមាធិណាដែលមិនឤចតាំងនៅមាំជាមួយចិត្ដនិងឤរម្មណ៍ក្លៀវក្លាបាន ហៅថា បរិត្ដសមាធិ អប្បមាណារម្មណា។            អ្វីទៅដែលហៅថាអប្បមាណសមាធិ បរិត្ដារម្មណា?(សមាធិដែលមិនមានព្រំ ដែន ព្រមដោយឤរម្មណ៍មានដែនកំណត់)។ សមាធិណាដែលឤចតាំងនៅមាំជាមួយចិត្ដនិងឤរម្មណ៍ទន់ខ្សោយ បានហៅថាអប្បមាណសមាធិ បរិត្ដារម្មណា។ អ្វីទៅដែលហៅថា អប្បមាណាសមាធិ អប្បមាណារម្មណា? (សមាធិដែលមិនមានព្រំដែនព្រមដោយឤរម្មណ៍មិនមានដែនកំណត់)។ សមាធិណាដែលឤចតាំងនៅមាំជាមួយ ចិត្ដនិងឤរម្មណ៍ក្លៀវក្លាបាន ហៅថាអប្បមាណសមាធិ អប្បមាណារម្មណា។

           សមាធិមាន៤ប្រភេទទៀតគឺ ឆន្ទសមាធិ វិរិយសមាធិ ចិត្ដសមាធិ និងវិមំសាសមាធិ[viii] ។ ឆន្ទសមាធិ គឺសមាធិដែលសំរេចបានដោយឤស្រ័យឆន្ទ:។ វិរិយសមាធិ គឺសមាធិដែលសំរេចបានដោយឤស្រ័យ វិវិយ:។ ចិត្ដសមាធិ គឺសមាធិដែលសំរេចបានដោយឤស្រ័យចិត្ដ។ វិមំសាសមាធិ គឺសមាធិដែលសំរេចបាន ដោយការពិចារណា។

           សមាធិមាន៤ប្រភេទទៀតគឺ សមាធិដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់បានសំរេច តែសាវ័កមិនបានសំរេច; សមាធិ ដែលសាវ័កបានសំរេច តែព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់មិនបានសំរេច; សមាធិដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់បានសំរេច ហើយសាវ័ក ក៏បានសំរេចដែរ និងសមាធិដែលព្រះពុទ្ធអង្គនិងសាវ័កមិនបានសំរេច។ មហាករុណាសមាធិ(មហាករុណា សមាបត្ដិ) និង យមកបាដិហារិយសមាធិ ជាសមាធិដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់បានសំរេច តែពួកសាវ័កមិនបាន សំរេច។ សេក្ខិយផលសមាធិ ជាសមាធិដែលពួកសាវ័កបានសំរេច តែព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់មិ់នបានសំរេច។ អនុបុព្វវិហារសមាធិ៩យ៉ាង និងអសេក្ខិយផលសមាធិ ជាសមាធិដែលទាំងព្រះពុទ្ធអង្គ និងសាវ័កបានសំរេច។ ចំណែកឯអសញ្ញាសមាធិ(អសញ្ញាសមាបត្ដិ=សមាធិដែលនាំឲ្យមានកំណើតថ្មីក្នុងចំណោមពួកអសញ្ញីទេព) ជា សមាធិដែលព្រះពុទ្ធអង្គនិងពួកសាវ័កមិនបានសំរេច។

           សមាធិមាន៤ប្រភេទទៀតគឺ សមាធិដែលជាហេតុនាំឲ្យមានជាតិ តែមិនមែនជាហេតុនៃការរលត់ទៅ នៃជាតិ។ សមាធិដែលជាហេតុនាំឲ្យរលត់ទៅនៃជាតិ តែមិនមែនជាហេតុនាំឲ្យមានជាតិ។ សមាធិជាហេតុនាំ ឲ្យមានជាតិនិងការរលត់ទៅនៃជាតិ។ និងសមាធិដែលមិនមែនជាហេតុនាំឲ្យមានជាតិ និងមិនមែនជាហេតុនាំឲ្យ រលត់ទៅនៃជាតិ។

           អ្វីជាសមាធិដែលជាហេតុនាំឲ្យមានជាតិ តែមិនជាហេតុនៃការរលត់ទៅនៃជាតិ? កាមាវចរកុសល សមាធិ និងកាមាវចរអកុសលសមាធិ ជាហេតុនាំឲ្យមានជាតិ តែមិនមែនជាហេតុនៃការរលត់ទៅនៃជាតិ។ ចតុរារិយមគ្គសមាធិ(សមាធិក្នុងមគ្គទាំង៤) ជាហេតុនាំឲ្យរលត់ទៅនៃជាតិ តែមិនមែនជាហេតុនៃការកើត។ រូបាវចរកុសលសមាធិ និងអរូបាវចរកុសលសមាធិ របស់សេក្ខបុគ្គលនិងបុថុជ្ជន ជាហេតុនាំឲ្យមានជាតិនិង ការរលត់ទៅនៃជាតិ។ អរិយផលសមាធិនិងឤរម្មណសមាធិ មិនមែនជាហេតុនាំឲ្យមានជាតិ និងមិនមែនជា ហេតុនាំឲ្យរលត់ទៅនៃជាតិ។

           សមាធិមាន៤ប្រភេទទៀតគឺ បឋមជ្ឈាន ទុតិយជ្ឈាន តតិយជ្ឈាន និង ចតុត្ថជ្ឈាន។ ការរួចផុតពី នីវរណ:ទាំង៥ និងការបំពេញវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និងឯកគ្គតាឲ្យបរិបូណ៌ ហៅថាបឋមជ្ឈាន។ ការរួចផុត ពីវិតក្ក: វិចារ: និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង៣យ៉ាងទៀតដែលនៅសល់(គឺបីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា) ហៅថា ទុតិយជ្ឈាន។ ការរួចផុតពីបីតិ និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង២យ៉ាងទៀតដែលនៅសល់(គឺសុខ: និង ឯកគ្គតា) ហៅថាតតិយជ្ឈាន។ ការរួចផុតពីសុខ: និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង២យ៉ាងគឺឧបេក្ខា និង ឯកគ្គតា ហៅថាចតុត្ថជ្ឈាន។

 សមាធិ ៥ ប្រភេទ 
           សមាធិមាន៥ប្រភេទទៀតគឺ បឋមជ្ឈាន ទុតិយជ្ឈាន តតិយជ្ឈាន ចតុត្ថជ្ឈាន និង បញ្ចមជ្ឈាន។

           ការបែងចែកសមាធិចេញជា៥ប្រភេទនេះ គឺឤស្រ័យដោយអង្គប្រកបនៃឈានទាំង៥យ៉ាងជាមូលដ្ឋាន គឺ វិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា។

           ការប្រាសចាកនូវនីវរណធម៌ទាំង៥ និងការបំពេញអង្គប្រកបទាំង៥(គឺវិតក្ក: វិចារ:, បីតិ, សុខ: និង ឯកគ្គតា) ឲ្យបរិបូណ៌ ហៅថាបឋមជ្ឈាន។

           ការប្រាសចាកនូវវិតក្ក: និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង៤យ៉ាងដែលនៅសល់(គឺ វិចារ: បីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា ហៅថាទុតិយជ្ឈាន ។

           ការប្រាសចាកនូវវិតក្ក:និងវិចារ: និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង៣យ៉ាងដែលនៅសល់(គឺបីតិ សុខ: និងឯកគ្គតា) ហៅថាតតិយជ្ឈាន។

           ការប្រាសចាកនូវវិតក្ក: វិចារ: និងបីតិ និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង២យ៉ាងដែលនៅសល់(គឺ សុខ: និងឯកគ្គតា)  ហៅថាចតុត្ថជ្ឈាន។

           ការប្រាសចាកវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកប២យ៉ាង(គឺឧបេក្ខា និងឯកគ្គតា) ហៅថាបញ្ចមជ្ឈាន។

  ឈាន៤ និងឈាន៥ 
បុ          ហេតុដូចម្ដេច ទើបលោកសំដែងអំពីឈាន៤ផង  និងឈាន៥ផង?

វិ          ព្រោះថា ផលរបស់ការបដិបត្ដិស្ថិតនៅលើបុគ្គល២ប្រភេទគឺ: ក្នុងទុតិយជ្ឈានមានការបែងចែកជា២ក្រុម គឺ ក្រុមដែលមានទាំងវិតក្ក:និងវិចារ: និងក្រុមដែលគ្មន្មាវិតក្ក: តែមានវិចារ:។

បុ          តើយោគីបញ្ផូនចិត្ដពីបឋមជ្ឈានទៅកាន់ទុតិយជ្ឈាន បានយ៉ាងដូម្ដេច?

វិ           យោគីនោះពិចារណាឃើញនូវភាពគ្រោតគ្រាតនៃវិតក្ក:និងវិចារ: និងដឹងអំពីទោសនៃវិតក្ក:និងវិចារ:ហើយ ទើបយោគីនោះឈានទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានដែលមិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:។ នេះជាវិធីនៃការរីកចំរើនក្នុង ឈានទាំង៤។ នៅមានបុគ្គលមួយក្រុមទៀតដែលឈានឆ្លងពីបឋមជ្ឈានទៅកាន់ទុតិយជ្ឈាន ដោយ បែបម៉្យាង ទៀតគឺ យោគីនោះពិចារណាឃើញភាពគ្រោតគ្រាតនៃវិតក្ក: ព្រមទាំងដឹងពីទោសរបស់វិ់តក្ក: ហើយ ក៏បាន សម្លឹងឃើញនូវភាពរួចផុតពីវិតក្កនោះ។ យោគីអង្គនោះបានទទួលនូវវិចារ:បន្ដិចបន្ដួចហើយ ក៏ឈានទៅ កាន់ទុតិយជ្ឈានតែម្ដង។ នេះគឺជាវិធីនៃការរីកចំរើនក្នុងឈាន៥។ ព្រោះហេតុដូច្នេះឯងទើប លោកសំដែង អំពីឈាន៥ទុក។

           សមាធិមាន៥ប្រភេទទៀតគឺ ការដែលមានឈានតាំងមាំនៅក្នុងអង្គទាំង៥គឺ: បីតិ សុខ: សតិ ឤលោក:(ពន្លឺ) និង សមាហិតចិត្ដសញ្ញា(ការកំណត់ដឹងនូវដំណើរចិត្ដដែលតាំងនៅស៊ប់មាំក្នុងសមាធិ)[ix] ។ ពាក្យថាបីតិក្នុងទីនេះ គឺបីតិដែលស្ថិតនៅក្នុងបឋមជ្ឈាននិងទុតិយជ្ឈាន។ សុខ:ស្ថិតនៅក្នុងតតិយជ្ឈាន។ សតិស្ថិត នៅក្នុងចេតោបរិយញាណ។ ឤលោក:ស្ថិតនៅក្នុងទិព្វចក្ខុញាណ។ សមាហិតចិត្ដសញ្ញា[x]  គឺការកំណត់ដឹងនូវ ដំណើរចិត្ដដែលតាំងនៅស៊ប់មាំក្នុងសមាធិ។

សមាធិមាន៥ប្រភេទទៀតគឺ សម្មាសមាធិដែលទាក់ទងទៅនឹងអភិញ្ញា៥។ សមាធិទាំង៥នេះជាផល នៃបច្ចុប្បន្នសុខនិងអនាគតសុខ។ ទាំងអស់នេះកើតឡើងព្រោះបញ្ញាដែលពិចារណាអំពីរាងកាយ(កាយានុបស្សនា)

           ១- សមាធិនេះជាសមាធិដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបដិបត្តិ និងប្រាសចាកនូវរាគ:។

           ២- សមាធិនេះ ជាសមាធិដែលបណ្ឌិតទាំងឡាយបដិបត្ដិ។

           ៣- សមាធិនេះជាសុខដែលកើតពីការស្ងាត់ និងការបានសំរេចនូវសេចក្ដីស្ងប់។ ទោះបីជាសមាធិនេះធ្វើ ឲ្យបានសំរេចនូវផលដ៏ប្រសើរបំផុតក្ដី ប៉ុន្ដែក៏នៅតែមិនឤចយកឈ្នះលើការកើតនិងការស្លាប់បានដែរ ។

           ៤- សមាធិនេះជាធម៌ដែលបង្កឲ្យកើតសេចក្ដីសុខ និងសេចក្ដីស្ងប់បានច្រើនជាទីបំផុត។ ជាធម៌ដែល ប្រកបដោយបស្សទ្ធិ(សេចក្ដីស្ងប់) តែក៏នៅមិនឤចឈ្នះលើការដែលយល់ឃើញថា នេះជាខ្លួនអញ(អត្ដទិដ្ធិ) ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការកើតនិងការស្លាប់ដែរ។

           ៥- សមាធិនេះដំណើរការទៅព្រមជាមួយនឹងសតិ និងជាហេតុនាំឲ្យកើតសតិ។ ផលទាំង៥យ៉ាងនេះ កើតឡើងក៏ព្រោះបញ្ញាដែលពិចារណារាងកាយ(កាយានុបស្សនា)ដែរ។

           ឤរម្មណ៍នៃឈានទាំងនេះ ទាំងដែលជាបច្ច័យផ្ចុងផ្ដើម ទាំងជាបរិត្ដារម្មណ៍ ទាំងជាមជ្ឈិមារម្មណ៍ និង មហគ្គតារម្មណ៍ ក៏បានពណ៌នាដូចន័យដែលបានពោលមកខាងលើរួចហើយ។ ដូច្នេះ សមាធិមានច្រើនប្រភេទ ណាស់។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី បណ្ឌិតគប្បីដឹងថា សមាធិទាំងអស់ឤចចាត់បញ្ចូលទៅក្នុងក្រុមទាំងបួននេះឯង[xi] ។

សមាធិបរិច្ឆេទ ចប់
[i] សន្ដុដ្ឋី

[ii]ឥន្ទ្រីយសំវរ:

[iii] ភោជនេមត្ដញ្ញូតា

[iv] ពន្ធន:

[v] D.III. 219:  តយោសមាធិ។ សាវិតក្កោ សាវិចរោ សមាធិ; អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ; អវិតក្កោ អវិចរោ សមាធិ

[vi] A. II, 149: ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា ទុក្ខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា សុខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា

[vii] គួរតែជា សមាធិ។ ប្រហែលជាមានកំហុស។

[viii] A. I, 39, 297

[ix]  បិតិ សុខ: សតិ ឤលោក សមាហិតចិត្ដសញ្ញា

[x] នៅក្នុងច្បាប់ភាសាថៃ «Perception of steadily moving thought” នេះ គឺសមាហិតចិត្ដសញ្ញា តែសេចក្តីប្រែរបស់លោក P. V. Bapat  ដែលប្រែពី ភាសាចិនគឺ បច្ចវេក្ខណសញ្ញា។

[xi] D. II. 313: កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខំ ច កាយេន  បដិសំវេទេតិ យន្ដំ អរិយា ឤចិក្ខន្ដិ: ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារិ តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ វិហរតិ។ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ  អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបរិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ។
[i] ក្នុងសៀវភៅដែលមានឈ្មោះថា “វិមុត្តិមគ្គ និង វិសុទ្ធិមគ្គ” ទំព័រ ២៦ របស់សាស្ត្រាចារ្យ បណ្ឌិត Dr. P. V. Bapat បានស្រាវជ្រាវ ឃ្លាត្រង់នេះទៅត្រូវនឹង Vbh. 217 ដូច្នេះថា៖ យា ចិត្តស្ស ឋិតិ សន្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពលំ សម្មាសមាធិ: អយំ វុច្ចតិ សមាធិ។

[ii]  លោកដែលប្រែពីភាសាចិនមិនឤចយល់បាន

[iii]  អត្ថ វិមោក្ខ: Cp. D. II, 70. 71. A. IV. 306.  រូបិ រូបានិ បស្សតិ ៘ នៅក្នុងអភិធម្មសង្គីតិ បរ្យាយ បទសាស្ត្រ មាន អធិប្បាយនូវវិមោក្ខ៨យ៉ាងដូច តទៅ: មាន(ឬជាមួយ)រូប បុគ្គលពិចារណានូវរូប(១); មិនមានរូបសញ្ញាខាងក្នុង បុគ្គលនោះ ពិចារណារូបខាងក្រៅ(២); បានទទួល និងបានសំរេច នូវភាព បរិសុទ្ធិតាមផ្លូវកាយ បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យនៅ(៣); ព្រោះកន្លង ហើយនូវរូបសញ្ញាទាំងឡាយ កំចាត់បង់ចោលហើយនូវបដិឃសញ្ញា (perception of sense-reaction) ព្រោះមិនយកចិត្តទុកដាក់ នឹងនានត្តសញ្ញា ទើបចូលដល់ឤកាសានញ្ចយ្ចាតន:  និងបានសំរេចនូវ ឤកាសានញ្ចាយតន បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យ នៅ(៤); ព្រោះកន្លងហើយនូវឤកាសានញ្ចាយតន: បុគ្គលក៏បានសំរេចនូវវិញ្ញាណញ្ចាយតន បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យនៅ(៥); ព្រោះ កន្លងហើយនូវ វិញ្ញាណញ្ចាយតន: បុគ្គលក៏បានសំរេចនូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យនៅ(៦); ព្រោះកន្លងហើយ នូវឤកិញ្ចញ្ញាយតន: បុគ្គលក៏បានសំរេចនូវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យនៅ(៧);  ព្រោះកន្លងហើយនូវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: បុគ្គលក៏ចូលទៅដល់សញ្ញាវេទយិតនិរោធ ហើយ ឤស្រ័យនៅ(៨)។ 

[iv] A. IV, 410: នវអនុបព្វវិហារ: រូបឈាន ៤ អរូបឈាន ៤ និង សញ្ញាវេទយិតនិរោធ (និរោធសមាបត្តិ)

[v]ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារ

[vi] ឤជីវក

[vii] Cp. Ud. 3

[viii]  វិបស្សនាយសុខាកិរិយា

[ix] Cp. Dh. 1: មនោបុព្វង្គមា ធម្មា

[x] អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយា

[xi] M. II, 18

[xii]  ភវសម្បត្តិ

[xiii] A. II. 126: ឥធ ភិក្ខវេ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតិ តេន ច វិត្តឹ ឤបជ្ជតិ តត្ថ ឋិតោ តទធិមុត្តោ តព្វហុលវិហារិ អបរិហិនោ កាលំ កុរុមានោ ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជតិ។

[xiv] ចំពោះភាសាអង់គ្លេស ធម៌ទាំង៨នោះគឺ:។  lust, hatred, indolence, rigidity, agitation, uncertainty, delusion, absence of joy and bliss. ខ្ញុំព្យាយាមប្រែជាភាសាខ្មែរសុទ្ធសាធ ព្រោះថា ពេលប្រែទៅជាភាសាបាលី ធម៌ទាំង៨នេះខុសគ្នាទាំងអស់ គឺនៅក្នុង សេចក្តី ប្រែជាភាសាថៃ រាប់ឃើញដល់ ទៅ៩គឺ: រាគ: ទោស: កោសជ្ជ: ថីនមិទ្ធ: ឧទ្ធច្ចកុកុច្ច: វិចិកិច្ឆា មោហ: និរបីតិ និរសុខ។ ឯនៅ ក្នុង សេចក្តីប្រែរបស់លោក P. V. Bapat វិញ ធម៌ដែល ជាឧបសគ្គទាំង៨ ខុសពីច្បាប់ភាសាថៃ ហើយរាប់ទៅឃើញតែ៧ទេ គឺ កាមឆន្ទ:, ព្យាបាទ, ថីនមិទ្ធ, ឧទ្ធច្ច, វិចិកិច្ឆា, អវិជ្ផា, និងបិតិសុខវិរហិតតា។ តែលោក យក សព្វេ ច បាបកា ធម្មា(អកុសលធម៌ផ្សេងៗទៀត) បង្គ្រប់ជា៨ នៅពេលដែលច្បាប់អង់គ្លេសដែលខ្ញុំប្រើសំរាប់ ប្រែនេះ មិនរួមបញ្ចូល អកុសលធម៌ ផ្សេងៗទៀតទេ។

[xv] Vimuutimagga and Visuddhimagga: a comparative study by P. V. Bapat

[xvi] renunciation, non-hatred, brightness, non-disturbedness, all skilful states, sustained application of thought, gladness, and those states that arouse knowledge of the truth... ច្បាប់ភាសាថៃប្រែជាបាលីថា៖ នេក្ខម្ម: អទោស: ទិតតិ អវីក្ខេប: ពួកកុសលធម៌ទាំងពួង  វិចារ: បមោទ: និងធម៌ដែលញ៉ាំងឲ្យអរិយសច្ច:កើតឡើង។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រែរបស់លោក P. V. Bapat ធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតសមាធិ ៨យ៉ាងជាបាលីគឺ: ឧបនិស្សយតា, បព្វជា, បហានំ, អទោស:, វិជ្ផា, អវិក្ខេបោ, សព្វេកុសលាធម្មា ចិត្តាភិប្បមោទកា, សព្វេកុសលា ធម្មា ធម្មញាណសមុប្បាទិកា។

 បរិច្ឆេទទី ៥៖កល្យាណមិត្ដបរិច្ឆេទ 
បុ          តើសមាធិកើតឡើងយ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ          បើបុគ្គលណាមួយប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យសមាធិកើតឡើងនោះ ប្រការទីមួយបុគ្គលនោះត្រូវចូលទៅរកកល្យាណ មិត្តដែល(មានគុណុធម៌)ប្រសើរជាងគេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ជាដំបូង បើយោគីមានប្រាថ្នានឹងសំរេច បាននូវសមាធិដ៏ប្រសើរ តែបើយោគីនោះឤស្រ័យនៅឆ្ងាយពីកល្យាណមិត្ដហើយ យោគីនោះនឹងមិនមាន ការព្យាយាមដ៏មោះមុតឡើយ ដូចសេចក្តីនៅក្នុងព្រះសូត្រមួយបានសំដែងទុកថា៖ “មេឃិយភិក្ខុជាអ្នក មានចំណែកក្នុងសេចក្តីអន់ថយ[1]”  ប្រៀបដូចជាអ្នកដំណើរដែលដើរផ្លូវឆ្ងាយតែម្នាក់ឯងដោយគ្មានអ្នក នាំ ផ្លូវ។ កាលបើបុគ្គលធ្វើដំណើរតែម្នាក់ឯង បុគ្គលនោះប្រៀបដូចជាដំរីដែលគ្មានហ្មដំរីជាអ្នកបង្ហាញផ្លូវ អញ្ចឹង។ ប្រសិនបើយោគីបានស្ដាប់ពាក្យណែនាំដាស់តឿនពីកល្យាណមិត្ដ យោគីរមែងឤចកំចាត់បាន នូវការលំបាកជាច្រើនប្រការ និងឤចបដិបត្ដិបានដោយត្រឹមត្រូវ។ ប្រសិនបើយោគីមានសេចក្ដីព្យាយាម មិនរាថយ និងហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនបានយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួននោះ លោករមែងសំរេចបាននូវសមាធិជាន់ខ្ពស់ជាពុំ លែង ឡើយ។

 គុណសម្បត្ដិរបស់កល្យាណមិត្ដ 
           កល្យាណមិត្ដប្រៀបបានដូចជាគហបតីដ៏មានទ្រព្យដែលជាធំនៃឈ្មួញ និងជាទីគោរពរាប់អានរបស់ជន ទាំងឡាយ ដូចជាបុគ្គលដែលមានចិត្តសប្បុរស ដូចជាមាតាបិតាដែលជាទីស្រឡាញ់របស់កូន ជាអ្នកមានចិត្តនឹងន៏ ដូចជាច្រវាក់ដែលទាក់ដំរី។

           កល្យាណមិត្ដដែលបុគ្គលឤស្រ័យនិងឤចសំរេចនូវកុសលកម្មទាំងពួងបាន មានឧបមាប្រៀបដូចជា ហ្ម ដំរីដែលហ្វឹកឲ្យដំរីដើរទៅមុខឬថយក្រោយបាន ឬប្រៀបដូចជាផ្លូវដ៏ល្អដែលជនទាំងឡាយឤចទឹមរទេះគោ ហើយ បរទៅយ៉ាងស្រួល ឬប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យដែលឤចព្យាបាលជំងឺនិងការឈឺចាប់ឲ្យបាត់អស់ទៅ ឬប្រៀប ដូចជាទឹក ភ្លៀងដែលធ្លាក់មកពីស្ថានសួគ៌ឤចធ្វើឲ្យមនុស្សនិងរុក្ខជាតិស្រស់បំព្រងបាន ឬប្រៀបដូចជាមាតាដែល ចិញ្ចឹមបី បាច់រក្សាបុត្ររបស់ខ្លួន ឬប្រៀបដូចជាបិតាដែលណែនាំបុត្ររបស់ខ្លួនឬប្រៀបដូចជាមាតាបិតាដែល គ្រប់គ្រង ការពារបុត្ររបស់ខ្លួនពីអន្ដរាយផ្សេងៗ ឬប្រៀបដូចជាគ្រូអ្នកបង្រៀនវិជ្ជាដល់សិស្សរបស់ខ្លួន។ ព្រោះ ហេតុដូច្នេះ ហើយ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងឲ្យព្រះឤនន្ទស្ដាប់ថា៖ “ការដែលមានកល្យាណមិត្ដ គឺជា ព្រហ្មចរិយធម៌ទាំងមូល”[2] ។ ដូចនេះ បុគ្គលត្រូវស្វែងរកអ្នកមានគុណធម៌ដែលប្រសើរជាងគេ[3]  និងយកអ្នក នោះ ជាកល្យាណមិត្ដ។

បុ          កល្យាណមិត្តដែលមានគុណធម៌ប្រសើរជាងគេ មានន័យដូម្ដេច ?

វិ          ក្នុងទីនេះ ការពេញចិត្តនឹងរបស់មានប្រយោជន៍ដែលទទួលបាន គឺជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “ប្រសើរជាង គេ”។ ការយល់ច្បាស់ពីព្រះសូត្រ ព្រះអភិធម្ម និងព្រះវិន័យ ហៅថា “ការពេញចិត្តនឹងរបស់ដែលទទួល បាន”។ បុគ្គលមួយ ជាបុគ្គលដែលយល់ពីពូជ(?)របស់កម្ម[4]  និងមានចំណេះវិជ្ជាផ្នែកផ្លូវលោក និងបុគ្គល មួយទៀត ជាអ្នកដែលចេះដឹងក្នុងអរិយសច្ច:៤។ បុគ្គលទាំង២ប្រភេទនេះ ជាអ្នកបំពេញនូវកុសលកម្ម ជាអ្នកដែលយោគីគប្បីស្វែងរក។ ប្រសិនបើមិនឤចរកបុគ្គលទាំង២ប្រភេទនេះបានទេ បុគ្គលណាដែល មានគុណសម្បត្ដិទាំង៧ប្រការ ក៏គួររាប់ថាជាកល្យាណមិត្ដចុះ។

បុ-        គុណសម្បត្ដិ៧ប្រការនោះ មានអ្វីខ្លះ ?

វិ          គឺ គួរឲ្យស្រឡាញ់, គួរឲ្យគោរព, គួរឲ្យរាប់អាន, ឤចឲ្យដំបូន្មានដ៏ល្អបាន, អត់ធន់ចំពោះពាក្យសំដី, ឤច សម្តែងរឿងរ៉ាវបានជ្រៅជ្រះ និងមិនណែនាំទៅរកផ្លូវខុស[5]។

បុ-        “គួរឲ្យស្រឡាញ់” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ          បុគ្គលនោះសំដែងធម៌បានយ៉ាងល្អ និងជាអ្នកមានការបដិបត្ដិ២យ៉ាងជាគ្រឿងសំគាល់គឺ: ទីមួយ ចេះរស់ នៅជាមួយគ្នាដោយមានសេចក្តីសុខ និងទីពីរ មានការយោគយល់គ្នានិងមិននិយាយឤក្រក់ពីគ្នាទោវិញ ទៅមកឡើយ។

           “គួរឲ្យគោរព” មានន័យថាជាអ្នកស្ងប់ព្រោះសំរួមក្នុងសីល មានសតិជាគ្រឿងការពារ មិនមានសេចក្តី ប្រាថ្នាលើសលប់ និងជាអ្នកមិននិយាយច្រើន។ នេះហៅថា “គួរឲ្យគោរព”។

           “គួរឲ្យរាប់ឤន” មានន័យថា ជាពហុសូត្រ និងជាអ្នករីករាយពេញចិត្តចំពោះឈាន។

           “ឤចឲ្យដំបូន្មានដ៏ល្អ” មានន័យថា  បុគ្គលនោះតែងគិតដូច្នេះថា៖ “សូមឲ្យវាចារបស់យើ់ងគួរឲ្យ ស្រឡាញ់ គួរឲ្យគោរព គួរឲ្យរាប់ឤន និងមានផលប្រយោជន៍ច្រើន” និងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យបាននូវប្រយោជន៍ ព្រម ទាំងលើកដំកើងនូវការពិត។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះវៀរចាកពីកម្មដែលមិនគួរធ្វើ។ បុគ្គលនោះសមាទានធម៌ ទាំងនេះរហូតដល់រកជីវិតគ្មាន និងមិនលះបង់នូវធម៌ទាំងនេះឡើយ។ នេះហៅថា “ឤចឲ្យដំបូន្មានដ៏ល្អ”។

           “មានការអត់ធន់ចំពោះពាក្យសំដី” មានន័យថា បុគ្គលនោះដូចជាព្រះអរិយបុគ្គលដែលមានការយល់ ច្បាស់ មិនចេះធុញទ្រាន់នឹងការនិយាយស្ដីរបស់អ្នកណា មិននិយាយបញ្ចើចបញ្ចើ[6]……………….. ។នេះហៅ ថា “មានការអត់ធន់ចំពោះពាក្យសំដី”។

           “ឤចសំដែងនូវរឿងរ៉ាវបានជ្រៅជ្រះ” មានន័យថា បុគ្គលនោះយល់ច្បាស់[7]…...…. ។ នេះហៅថា ឤច សំដែងនូវរឿងរ៉ាវបានជ្រៅជ្រះ។

           “មិនណែនាំទៅក្នុងផ្លូវខុស” មានន័យថា បុគ្គលនោះយល់ច្បា់ស់ពីឋាន:របស់កម្ម។ នេះហៅថា “ការ មិន ណែនាំទៅក្នុងផ្លូវខុស”។

           គុណសម្បត្ដិទាំង៧ប្រការនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដូច្នេះឯង។ ទាំង៧ប្រការនេះ គឺជាគុណសម្បត្ដិ របស់កល្យាណមិត្ដដែលយោគីគប្បីស្វែងរក។

 ការស្វែងរកកល្យាណមិត្ដ 
បុ          យោគីស្វែងរកកល្យាណមិត្ដបានយ៉ាងដូម្ដេច ?

វិ          បើសិនជានៅក្នុងទីនោះៗមានបុគ្គលជាអ្នកប្រកបដោយគុណធម៌ទាំងនេះ និងជាឤចារ្យបង្រៀនកម្មដ្ឋាន ផងនោះ យោគីគប្បីចូលទៅរកឤចារ្យនោះចុះ។ ទោះបីជាយោគីមិនស្គាល់លោកឤចារ្យនោះក៏ដោយ តែបើ មានសហធម្មិករបស់ខ្លួនស្គាល់លោក យោគីគួរតែទៅរកលោកឤចារ្យនោះ ហើយនៅបំរើយក ចិត្តទុកដាក់ ចំពោះលោកចុះ។

           ក្នុងកាលដ៏សមគួរ និងវិធីដ៏សមរម្យ(យោគីត្រូវចូលទៅរកសហធម្មិកនោះ) ដោយមិនចាំបាច់ប្រាប់ នូវបំណងរបស់ខ្លួនឡើយ។ គប្បីសំដែងការគោរពនិងសាកសួរគួរសមគ្នាតាមប្រពៃណីនិយម ហើយ ក៏គប្បី ពិភាក្សាជាមួយនឹងសហធម្មិកនោះដូច្នេះថា៖ “តើនៅក្នុងប្រទេសបែបណា និងក្នុងទីស្ថានបែបណា ដែលភិក្ខុ គប្បីឤស្រ័យនៅដោយមានសុវត្ថិភាព? តើទីស្ថានបែបណា គួរជាទីសមរម្យសំរាប់ភិ់ក្ខុក្នុងការ ចំរើនសមាធិ? តើ លោកឤចារ្យដែលនៅទីនោះ លោកមាននាមអ្វីដែរ? តើលោកមានការបដិបត្តិ និងគុណ ធម៌ដូចម្តេចដែរ ទើបបាន ទទួលការលើកដំកើងរាប់អានពីមនុស្សទូទៅ?”។ យោគីគប្បីសួរយ៉ាងដូច្នេះចុះ។

           សហធម្មិកនោះក៏នឹងឆ្លើយថា៖ “ក្នុងប្រទេសដូច្នេះ ក្នុងវត្ដនោះ ក្នុងទីស្ថាននោះ ជាកន្លែងចំរើន សមាធិ ជាកន្លែងដែលតាំងឡើងសំរាប់ព្រះសង្ឃ នៅកន្លែងនោះមានឤចារ្យកម្មដ្ឋានដែលជាទីលើកតម្កើង របស់ជនគ្រប់ រូបជាដើម”។

           កាលបើបានចម្លើយយ៉ាងដូច្នេះហើយ យោគីគួរគិតពិចារណាពីរឿងនេះ និងធ្វើចិត្ដឲ្យរីករាយ ហើយ តាំងចិត្តធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅទីនោះដើម្បីប្រណិបត្ដិបំរើលោកឤចារ្យនោះ និងហាត់ហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនក្រោម ការគ្រប់គ្រង របស់លោក។

           កាលបើគ្រងចីវរស្បង់ដោយរៀបរយហើយ យោគីក៏គប្បីចូលទៅសុំឱកាសពីព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ដោយ បង្ហាញពីទឹកចិត្តរីករាយថា៖ “បពិត្រព្រះឧបជ្ឈាយ៍ដ៏ចំរើន ខ្ញុំព្រះករុណាមានបំណងដើម្បីនឹងទៅប្រណិបត្ដិ ឤចារ្យ កម្មដ្ឋានអង្គនោះ”។ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍កាលបានឮដូច្នេះហើយក៏នឹងតបថា៖ “សាធុ! ឤត្មាក៏សប្បាយ ព្រះទ័យដែរ។ អំពើរបស់អ្នកនេះគួរឲ្យសរសើរណាស់ ព្រោះថាការបាននៅរួមគ្នាជាមួយនឹងកល្យាណមិត្ដ ជាអំពើរបស់មនុស្សល្អ ជាការហ្វឹកតាមលំឤនសច្ចធម៌។  ការសិក្សាសច្ច:ធម៌ជាកុសលធំធេងណាស់ តែការបាននៅរួមគ្នាជាមួយនឹង កល្យាណមិត្តជាកុសលធំធេងជាងការសិក្សាទៅទៀត ដូច្នេះអ្នកចូរទៅរកលោកចុះ។ បន្ទាប់ពីអ្នកទៅដល់ទីនោះ ហើយ អ្នកចូរកុំប្រមាទឡើយ”។

 កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា 
           បើយោគីនោះជាមនុស្សល្អ យោគីនោះក៏ចាប់ផ្តើមសិក្សាយ៉ាងហ្មត់ចត់ លើកតម្កើងគ្រូឤចារ្យដោយ អស់ពីចិត្តគ្រប់ពេលវេលា ពុំមែនធ្វើតែម្ដងម្កាលនោះទេ។ បើយោគីប្រើតែវាចាដែលទន់ភ្លន់ និងសំរួមរក្សាកាយ កម្មនិងវចីកម្មនោះ យោគីនោះប្រាកដជានឹងឤចយល់ដឹង និងបំពេញការបដិបត្ដិបិនាបរិបូណ៌ជាពុំខាន។           

           យោគីគប្បីពឹងពាក់ឤស្រ័យលើគ្រូឤចារ្យគ្រប់រឿងទាំងអស់ មិនគប្បីមើលងាយលោក និងត្រូវស្តាប់ បង្គាប់លោក ឲ្យដូចជាកូនប្រសារស្រីដែលទើបរៀបការថ្មីៗត្រូវគោរពឱនលំទោនចំពោះម្ដាយក្មេកដូច្នោះដែរ។ បើបុគ្គលឃើញភិក្ខុដទៃខ្វះខាតនូវចីវរឬគិលានភេសជ្ជៈ បុគ្គលក៏គប្បីចាត់រកវត្ថុដែលខ្វះខាតនោះប្រគេនទៅលោក តាមការគួរ។

           ពេលកំពុងស្នាក់នៅទីនោះ យោគីនឹងបានទទួលការណែនាំដោយការបង្ហាញនូវខបដិបត្តិ ដែលទាក់ទង ទៅនឹងសីលនិងឤចារ:ដែលមាននៅក្នុងព្រះវិន័យ ដូចជាបុគ្គលគប្បីគ្រងចីវរស្បង់ឲ្យបានរៀបរយល្អ ក្រាបថ្វាយ បង្គំចុះជិតបាទាឤចារ្យ ហើយដើរប្រទក្សិណជុំវិញលោកជាដើម។ បើសិនជានៅក្បែរមាត់ទឹ់ក ទោះជាទឹកនោះ នៅ ក្បែរថ្នល់ឬនៅក្រៅភូមិក្តី បុគ្គលគប្បីចូលទៅរកទីខ្ពស់ណាមួយដែលសមរម្យដើម្បីដំកល់បាត្រ ចីវរ ស្បែកជើង កំសៀវទឹក និងសំពត់ទ្រនាប់(និសីទន:) សំរាប់អង្គុយបដិបត្ដិកិម្មដ្ឋាន។ បុគ្គលមិនគប្បីប្រើទឹកដែលនៅជិតកន្លែង ដែលស្នាក់នោះទេ ហើយបើសិនជាស្រង់ទឹក ក៏មិនគប្បីឲ្យឮសម្លេងឡើយ។ បន្ទាប់ពីស្រង់ទឹកហើយ បុគ្គលគប្បី ស្លៀកស្បង់និងដណ្តប់ចីវរឲ្យបានរៀបរយ ហើយស្ពាយបាត្រនិងសំពត់និសីទន:សំរាប់អង្គុយបដិបត្ដិកិម្មដ្ឋាននៅ លើស្មាខាងស្តាំ មូរសង្ឃាដីឬក៏ពាក់សង្ឃាដីនោះនៅលើស្មា។

           ពេលកំពុងដើរចូលទៅក្នុងវត្តណាមួយ បុគ្គលគប្បីតម្លោះឆ័ត្រចុះ ហើយដើរប្រទក្សិណចំពោះព្រះស្ដូប ព្រះធាតុ។ បើសិនជាឃើញភិក្ខុអង្គណាមួយ គប្បីចូលទៅរកលោកហើយសួរលោកថា៖ “តើនៅទីនេះមានយោគី ឬទេ? មានលោកធុតង្គដែលប្រើសំពត់បង្សុកូលជាវត្តប្រចាំ គង់នៅទីនេះឬទេ? មានលោកធុតង្គដែលបិណ្ឌបាត្រ ជាវត្តប្រចាំ គង់នៅទីនេះឬទេ? មានឤចារ្យដែលបង្ហាត់ព្រះវិន័យ គង់នៅទីនេះឬទេ? តើលោកគង់នៅកុដិណា? ផ្លូវណាដែលតម្រង់ទៅកុដិរបស់លោក? បើសិនជាមានលោកជាឤចារ្យនៅទីនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាមានបំណងចង់ជួប លោក។ បើសិនជាមិនមានលោកជាឤចារ្យដែលបង្ហាត់ព្រះវិន័យទេ តើមានអង្គណាជាឤចារ្យរងបង្ហាត់ព្រះវិន័យ គង់នៅទីនេះទេ ខ្ញុំព្រះករុណាមានបំណងចង់ជួបលោក”។

           បើសិនជាភិក្ខុអង្គនោះមានវស្សាចាស់ជាង ឬជាទីរាប់ឤន បុគ្គលមិនគប្បីហុចបាត្រនិងចីវរទៅលោកទេ តែបើលោកមានវស្សាខ្ចីជាង ក៏គួរឲ្យទៅចុះ។ បើសិនជាមិនមាននរណានៅទីនោះទេ យោគីក៏គប្បីដាក់បាត្រ និង ចីវររបស់ខ្លួនទៅលើដីចុះ។  កាលបើយោគីបានជួបនឹងព្រះថេរ:ហើយ យោគីនោះគួរគប្បីក្រាបថ្វាយបង្គំជិតបាទា លោក ហើយថយមកអង្តុយនៅកន្លែងក្បែរណាមួយដែលសមគួរ។

           ភិក្ខុដែលឤស្រ័យនៅទីនោះ នឹងរៀបកន្លែងឤសន:ឲ្យ និងប្រគេនទឹក ប្រាប់ពីកន្លែងលាងសំឤត ទទួលបំរើ ផ្តល់ពត៌មាន ទទួលភារ:ពីរឿងទុកដាក់បាត្រចីវរ នឹងប្រាប់ពីទីកន្លែងសំរាប់ធ្វើភត្តកិច្ច។

           តាមរបៀបវិន័យរបស់ភិក្ខុជាអគន្តុក: យោគីគួរគប្បីដើរមើលជុំវិញបរិវេណរបស់វត្ត ឲ្យបានមុនព្រះ ឤទិត្យលិច។

           បើយោគីបានជួបលោកជាឤចារ្យបង្រៀនវិន័យ គប្បីសាកសួរលោកពីចំណុចខ្វះខាតដែលទាក់ទងទៅ នឹងឤបត្តិទាំងឡាយណាមួយដែលខ្លួននៅមានការសង្ស័យ ឬដែលខ្លួនមិនទាន់បានធ្វើឲ្យខុសនៅឡើយ។ ឬបើ បានជួបនឹងលោកជាឤចារ្យបង្រៀនអភិធម្ម យោគីគួរគប្បីសាកសួរលោកអំពីបដិបទាដែលនឹងធ្វើឲ្យកើតបញ្ញា អំពី រឿងខន្ធ ឤយតន: ធាតុ និងកម្ម ជាដើម។ បើយោគីបានជួបនឹងអង្គដែលកំពុងបំពេញធុតង្គ ក៏គប្បីសាកសួរ លោកពីរឿងឤនិសង្សរបស់ធុតង្គដែលទាក់ទងទៅនឹងបញ្ញា។ បើយោគីនឹងស្នាក់ឤស្រ័យនៅទីនោះ គប្បីចូលទៅ សាកសួរលោកឲ្យបានជាញឹកញាប់និងជារៀងរាល់ថ្ងៃ។ ប្រសិនបើយោគីមានបំណងនឹងចាកចេញពីវត្តនោះ ត្រូវ រៀបចំទុកដាក់ទីកន្លែងសំរាកនិងបាត្ររបស់ខ្លួនហើយទៅក្រាបបង្គំទៀបបាទាព្រះថេរ: ជំរាបលោកឲ្យបានជ្រាប ហើយចាកចេញចុះ។ នេះជារបៀបវិន័យសំរាប់ភិក្ខុជាឤគន្ដុក:(ភ្ញៀវ)។

បុ          តើយោគីនឹងស្នាក់ឤស្រ័យនៅក្នុងវត្ដយ៉ាងដូចម្ដេច ?

វិ          កាលបើលោកជាឤចារ្យកម្មដ្ឋាននិមន្តមកដល់ យោគីគប្បីទទួលបាត្រនិងចីវរពីលោក បើទោះបីជាលោក មានព្រះវស្សាតិចជាងក៏ដោយ។ តាមរបៀបរបស់លោកឤចារ្យបង្រៀនកម្មដ្ឋាន យោគីគប្បីតែបដិបត្ដិនូវ អ្វីដែលលោកឤចារ្យប្រាប់ថាគួរបដិបត្ដិ និងមិនគប្បីបដិបត្ដិនូវអ្វីដែលលោកឤចារ្យប្រាប់ថាមិនគួរបដិបត្ដិ ឡើយ និងមិនគប្បីលះបង់ការបដិបត្ដិនោះទេ(ទាំងអ្វីដែលគប្បីនិងមិនគប្បីបដិបត្ដិ)។ នេះគឺជាកិច្ចបដិបត្ដិ ដែលគប្បីយកចិត្ដទុកដាក់មុនគេ។ យោគីគប្បីបដិបត្ដិដូចដែលបានពោលមកនេះចុះ។

           បើយោគីប្រាថ្នានឹងឲ្យបុគ្គលដទៃរៀននូវព្រះធម៌មុនខ្លួន   គប្បីពិនិត្យមើលទីស្នាក់ឤស្រ័យរបស់ខ្លួន និងរៀបទុកដាក់បាត្រនិងចីវរឲ្យស្រួល។ បន្ទាប់ពីនោះមក កាលបើដល់ពេលដែលសមគួរហើយ  គប្បីចូលទៅរក លោកជាឤចារ្យកម្មដ្ឋាន ហើយសំដែងការគោរពលោកដោយល្អ នៅស្ងៀមមួយស្របក់ហើយសឹមអង្គុយចុះ។

           បើលោកជាឤចារ្យកម្មដ្ឋានសាកសួរដល់យោគីនោះ យោគីក៏គប្បីសំដែងនូវគោលបំណងរបស់ខ្លួនតែ បើលោកជាឤចារ្យកម្មដ្ឋានមិនសាកសួរទេ យោគីមិនគួរគប្បីនិយាយមុនឡើយ។ រួចពីនោះ យោគីគួរសាកសួរ អំពីឈើស្ទន់សំរាប់សំឤតធ្មេញ និងទឹកសំរាប់ស្រង់ ព្រមទាំងត្រូវប្រើប្រាស់របស់ទាំងនោះឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។

           កាលបើដល់ពេលចេញបិណ្ឌបាត្រហើយ យោគីគួរសុំអនុញ្ញាតពីលោកជាឤចារ្យ និងបដិបត្ដិទៅតាម កិច្ចវត្តជាប្រក្រតីចុះ។

           កាលបើដល់ពេលឆាន់ឤហារហើយ យោគីគប្បីលាងសំឤតជើងលោកជាឤចារ្យ រៀបចំកន្លែងអង្គុយ ប្រគេនលោក ប្រគេនបាត្រទៅលោក ហើយជំរាបសួរលោកថា តើលោកត្រូវការអ្វីពីបាត្ររបស់ខ្លួនដែរឬទេ។ ចំណែកដែលនៅសល់អំពីសេចក្តីត្រូវការរបស់ខ្លួន យោគីក៏គួរគប្បីបញ្ផូនទៅឲ្យភិក្ខុដែលតិចវស្សាជាងចុះ។ ការ បដិបត្តិដូច្នេះ នឹងនាំឲ្យយោគីចៀសវាងពីការវិវាទបាន។

           ក្រោយពេលឆាន់អាហាររួចរាល់ហើយ យោគីគួរគប្បីលាងសំឤតបាត្ររបស់លោកជាឤចារ្យ ហើយ រៀបទុកដាក់ក្នុងទីដ៏សមគួរ។

           កាលបើឱកាសដ៏សមគួរមកដល់ហើយ យោគីគប្បីចូលទៅរកលោកជាឤចារ្យ ធ្វើការគោរពលោក ដោយសុភាពរាបសារ ហើយស្ថិតនៅស្ងៀមស្ងាត់មួយស្របក់ សឹមអង្គុយចុះ។ កាលបើលោកជាឤចារ្យសាកសួរ យោគីត្រូវតែប្រាប់ពីគោលបំណងរបស់ខ្លួនតែបើលោកជាឤចារ្យមិនសួរទេ បុគ្គលគប្បីសំដែងនូវការគោរពជា មុនសិន សឹមស្រដីថា៖ “ខ្ញុំព្រះករុណា សូមឱកាសនឹងនិយាយនូវអ្វីដែលខ្ញុំព្រះករុណាចង់និយាយកាលដែលមក ដល់ពីដំបូង។ បើខ្ញុំព្រះករុណាបានទទួលការអនុញ្ញាតហើយ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងសុំក្រាបសួរនូវអ្វីដែលខ្ញុំព្រះករុណា ចង់សាកសួរ”។ បើលោកជាឤចារ្យអនុញ្ញាតហើយ យោគីក៏គប្បីនិយាយបានគ្រប់យ៉ាង។ បើលោកជាឤចារ្យមិន សាកសួរទេ យោគីក៏គួរគប្បីសំដែងការគោរពដល់លោក។

           កាលបើមានឱកាសដ៏សមរម្យហើយ យោគីក៏ជំរាបលោកជាឤចារ្យឲ្យជ្រាបហេតុផលនៃការមកដល់ របស់ខ្លួនដូចតទៅនេះថា៖ “សូមលោកជាឤចារ្យមេត្ដាស្ដាប់ ខ្ញុំព្រះករុណា”។ បើលោកជាឤចារ្យស្ដាប់ យោគីក៏គួរ គប្បីជំរាបនូវសេចក្ដីត្រូវការរបស់ខ្លួនទាំងអស់ចុះ។ លោកជាឤចារ្យក៏នឹងស្រដីថា៖“សាធុ! ប្រពៃហើយ ឤត្មានឹង បង្ហាត់បង្ហាញអ្នកតាមប្រក្រតី អ្នកត្រូវតែយកចិត្ដទុកដាក់ឲ្យបានល្អ”។

                       ព្រោះហេតុនេះហើយ ទើបព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវជាគាថាដូចនេះថា៖

“បុគ្គលគប្បីចូលទៅក្នុងពេលដែលសមគួរនិងដោយសមរម្យ

ប្រកបដោយចិត្ដទន់ភ្លន់ប្រាសចាកនូវមាន:

បានជួបនឹងលោកជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវធម៌ដ៏វិសេស។

ឧបមាបីដូចជារុក្ខជាតិ ដែលមិនរេទោរទន់ទៅតាមកម្លាំងវាយោ

លោកជាអ្នកបដិបត្ដិនិវូធម៌ដ៏វិសេសនោះ ជាអ្នកប្រកបដោយហឫទ័យរីករាយ

សោយនូវសន្ដិដែលព្រមដោយបីតិរបស់សច្ច:ធម៌។

លោករស់នៅក្នុងធម៌ ហើយដឹងច្បាស់នូវធម៌នោះ

លោកអធិប្បាយឲ្យបុគ្គលដទៃដឹងបាននូវធម៌ដ៏វិសេសនោះតាមការពិត។

លោកមិនដែលនិយាយតិះដៀលនូវព្រះធម៌

មិនលេងសើច មិនបញ្ចើចបញ្ចើ មិនមាក់ងាយ។

លោកបានកំចាត់បង់ហើយនូវអកុសលចិត្ត និងកោសជ្ជៈ។

លោកមិនឤស្រ័យនៅដោយសេចក្ដីក្រោធ ព្យាបាទ លោភ: ឬមាន:

លោកគ្មានអវិជ្ជា តណ្ហា និងឧបាទាន ស្ថិតនៅក្នុងសន្តានចិត្តឡើយ។

លោកជាអ្នកបដិបត្ដិធិម៌ ជាអ្នកមានជោគ និងលះបង់បាបបានហើយ លោកមិនមានអំនួតលើកខ្លួនថាជាអ្នកដែលប្រព្រឹត្តជីវិតបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវទេ

វាចារបស់លោកស្និទ្ធស្នាល នឹងនិយាយតែការពិតជានិច្ច

លោកសិក្សា និងចេះដឹងសំរាប់ជាប្រយោជន៍ដល់ព្រះកម្មដ្ឋានតែប៉ុណ្ណោះ។

បុគ្គលដែលបណ្តោយខ្លួន មានការប្រមាទ ខ្វះការតាំងចិត្ដ មិនគួរនឹងបានដឹងក្នុងសច្ចធម៌

បុគ្គលនោះនឹងមិនរីកចំរើនក្នុងពន្លឺនៃបញ្ញាឡើយ។

បើមានបុគ្គលដែលឈ្លាសវៃក្នុងព្រះធម៌

ជាអ្នកទទួលបាននូវសក្ការ:ពីទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ

ដែលកិត្ដិគុណរបស់អ្នកទាំងនោះធ្វើឲ្យសទ្ធាដែលមានដល់លោករឹតតែកើនឡើង

ជាពហុសូត្រ ដែលឤចរក្សាបាននូវព្រះធម៌

ជាអ្នកស្ដាប់នូវដំណឹងល្អ ដោយមុទិតាចិត្ត

ជាអ្នកសម្បូរនូវបុណ្យនិងកុសលដ៏ច្រើន

ជាអ្នកដើរតាមសច្ច: និងជាអ្នកបដិបត្ដិល្អិ

ដែលញ៉ាំងនូវបញ្ញាដ៏វិសេសឲ្យកើតឡើង

ហើយខ្លួនលោកក៏បាននូវបញ្ញាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់

បើសិនជាមានឤចារ្យបែបនេះ ជាអ្នកណែនាំ

បុគ្គលគួរតាំងចិត្ដបដិបត្ដិធម៌ជាមួយលោកដោយសេចក្ដីព្យាយាមមិនរសាយចុះ។

 គាថាជាបទពាក្យ៧[8] 
លោកអ្នកទ្រទ្រង់វិសេសធម៌           សោយបីតិល្អបវរស្ងប់

បីដូចរុក្ខជាតិមិនញ័រញាប់               ឈរជាប់មិនរេទៅតាមខ្យល់។

លោករស់ក្នុងធម៌ដឹងធម៌ច្បាស់        អធិប្បាយល្អល្អះច្បាស់គ្មានសល់

បុគ្គលស្តាប់ហើយត្រាស់ដឹងយល់    បានស្គាល់រសស្ងប់តាមសច្ច:។

លោកអ្នកប្រតិបត្ដិធម៌វិសេស          មិនដែលដៀលតិះសើចលើកដាក់

បញ្ចើចបញ្ចើដោយងាយមាក់        គោរពជាក់លាក់លើធម្មា។

ហឫទ័យលោកប្រាសអកុសល        មិនខ្ផិលវិលវល់ដោយតណ្ហា

លោភ: ទោស: ព្យាបាទា               មាន: អវិជ្ជា ឧបាទាន ខ្សោះ។

ប្រតិបត្តិធម៌ល្អនៅក្នុងលោក           ជាអ្នកមានជោគបាបលះអស់

មិនអួតលើកខ្លួនជាសប្បុរស           លោករស់នៅដោយតែធម៌ល្អ។

វាចាពិរោះគួរស្នាលស្និទ្ធ               ទេសនារឿងពិតសច្ចធម៌                

សិក្សាចេះដឹងសព្វធម៌ស               ជាគ្រឿងលំអព្រះកម្មដ្ឋាន។

ជាអ្នកឈ្លាសល្អិតក្នុងធម្មា             មនុស្សនិងទេវតាសព្វរូបប្រាណ

គោរពបូជាដោយលំឤន              យសគុណថ្កើងបានមានដល់អង្គ។

លោកជាពហុសូត្រជាអ្នកប្រាជ្ញ       អ្នកមានអំណាចថែតម្រង់

រក្សាព្រះធម៌ទុកឲ្យសង្ឃ                បន្តធម៌ត្រង់ឲ្យសព្វសត្វ។

លោកជាអ្នកស្តាប់ដំណឹងល្អ           ដោយមុទិតាធម៌ប្រសើរថ្កាត់

សម្បូរនូវបុណ្យនិងបដិបត្តិ                         សច្ច:លោកថ្វាត់បង្គំថ្វាយ។

ជាអ្នកពោរពេញដោយបញ្ញា         ជនណាបានលោកជាបាធ្យាយ

គប្បីតាំងចិត្តមិនរាយមាយ             ព្យាយាមកុំណាយគោរពលោក។

ចូលទៅរកអង្គនាពេលសម           ដោយចិត្តរមទម្យប្រាសនូវរោគ

មាន:អស់ហើយនឹងមានជោគ         ប្រាជ្ញលោកនឹងប្រាប់អំពីធម៌។          

រីឯនរជនដែលប្រមាទ                   តាំងចិត្តមិនស្អាតខ្វះធម៌ស

គង់ដឹងមិនបានក្នុងធម៌ល្អ              បញ្ញាទន់កមិនថ្កើងឡើយ។

កល្យាណមិត្ដបរិច្ឆេទ ចប់ 

[1]  ហានភាគិយ, Cp. A. IV, 357:  ឥធ មេឃិយ ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតិ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ។ អបរិបកាយ មេឃិយ ចេតោវិមុត្តិយា អយំ បដ្ឋាមោ ធម្មោ បរិបក្កាយ សំវត្តតិ។

[2] S.I. 87-8: សកលំ ឯវ ហិទំ ឤនន្ទ ព្រហ្មចរិយំ យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា

[3] បរមកល្យាណមិត្ត

[4] លោក P. V. Bapat ប្រែថា ”យល់ពីប្រភេទនៃកម្មផ្សេងៗ”

[5] A. IV, 32:  ៅ។ បីា, ៣២: សត្តាហិ ភិក្ខវេ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ មិត្តោ សេវិតញ្ពោ ភជិតព្វោ បយិរុបាសិតព្វោ អបិ បនុជ្ផមានេន បិ។ កតមេហិ សត្តាហិ? បិយោ ហោតិ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនិយោ ច វត្តា ច វចនុក្ខមោ ច គម្ភិរញ្ច កថុំ កត្តា ហោតិ នោ ច អដ្ឋានេ និយោជេតិ។ Cp. Vis. Mag. 98; Netti 164

[6] សេចក្ដីមិនគ្របគ្រា់ន់ មិនឤចយល់បាន ក្នុងភាសាចិន

[7] សេចក្ដីមិនគ្របគ្រា់ន់ មិនឤចយល់បាន ក្នុងភាសាចិន

[8] ខ្ញុំតែងជាបទពាក្យ៧នេះ ដោយយកលំនាំតាមន័យពាក្យសម្រាយខាងលើ