ដីសណ្តមេគង្គ: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 សម័យនគរភ្នំនិងចេនឡា 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|187x187ភីកសែល| រូបសំណាករបស់សាសនាព្រាហ្មណ៍ ព្រះវិស្ណុ ត្រូវបានរកឃើញនៅស្ថានីយ អូរកែវ (សតវត្សទី ៦-៧ នៃគ.ស)
ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គទំនងជារស់នៅតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិមកម្ល៉េះ។ អរិយធម៌របស់នរគភ្នំនិងចេនឡា បានរក្សាវត្តមាននៅតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។  របកគំហើញបុរាណវត្ថុនៅអូរកែវ និងតំបន់អាណាចក្រភ្នំផ្សេងទៀតបង្ហាញថា តំបន់នេះគឺជាផ្នែកសំខាន់មួយនៃអរិយធម៌នគរភ្នំ ដែលមានភាពអ៊ូអរជាមួយនឹងកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម និងព្រែកជីកនៅដើមសតវត្សរ៍ទី ១ នៃគ.ស ហើយការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងតំបន់ប្រហែលជាបានត្រលប់មកវិញរហូតដល់ សតវត្សទី៤មុនគ.ស។ ខណៈពេលដែលមិនមានការយល់ស្របច្បាស់លាស់លើការតុបតែងមុខជនជាតិភាគតិចនៃអ្នករស់នៅក្នុងតំបន់ក្នុងអំឡុងសម័យនគរភ្នំ អ្នកបុរាណវត្ថុវិទូបានណែនាំថា ពួកគេប្រហែលជាមានទំនាក់ទំនងជាមួយ ជនជាតិអូស្ត្រូអាស៊ីក។ សិលាចារឹកខ្មែរលេចឡើងក្នុងសម័យចេនឡា ។

អង្គរបុរី គឺជាទីតាំងមួយនៅតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ ដែលមានអាយុកាលចន្លោះពី ៤០០ មុនគ.ស.-៥០០ គ.ស.។ ទីតាំងនេះមានបណ្តាញពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រយ៉ាងទូលំទូលាយនៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍និងជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ហើយត្រូវបានគេជឿថាអាចជារាជធានីបុរាណនៃអរិយធម៌នៃនរគភ្នំ។ 

 សម័យកម្ពុជា 
<div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:532px;max-width:532px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:249px;max-width:249px"><div class="thumbimage" style="height:380px;overflow:hidden">alt=|380x380ភីកសែល</div> ១៧១០ ផែនទីដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ</div><div class="tsingle" style="width:279px;max-width:279px"><div class="thumbimage" style="height:380px;overflow:hidden">alt=|381x381ភីកសែល</div>គ.សឆ្នាំ ១៨២៥ ផែនទីដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ</div></div></div></div>
Category:Pages using multiple image with auto scaled images
រួមគ្នាជាមួយភាគអាគ្នេយ៍(វៀតណាម) តំបន់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាកម្ពុជាក្រោម ដល់អាណាចក្រខ្មែរដែលទំនងជារក្សាការតាំងទីលំនៅនៅទីនោះជាច្រើនសតវត្សមុនការងើបឡើងនៅសតវត្សទី១១ និង១២ ។ "At the height of the Khmer Empire's economic and political strength, during the eleventh and twelfth centuries, its rulers established and fostered the growth of Prey Nokor[...] It is possible that there already had been a settlement at this location in the Mekong marshes for some centuries, depending, as Prey Nokor did, on the handling of goods traded between the countries bordering the South China Sea and the interior provinces of the empire."  អាណាចក្រចម្ប៉ា ទោះបីភាគច្រើនមានមូលដ្ឋាននៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រនៃវៀតណាមកណ្តាលសម័យទំនើបក៏ដោយ ត្រូវបានគេដឹងថាបានពង្រីកទៅភាគខាងលិចចូលទៅក្នុងដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ ដោយដណ្តើមបានការគ្រប់គ្រងព្រៃនគរ (មុនគេនៃ ទីក្រុងព្រៃនរគសម័យទំនើប) នៅចុងសតវត្សទី១៣  "Such a trading center was bound to be one of the prizes in the struggle for power that developed in the thirteenth century between the declining Khmer Empire and the expanding kingdom of Champa, and by the end of that century the Cham people had seized control of the town."  អ្នកនិពន្ធ បានផ្តល់យោបល់ថាវត្តមានជនជាតិចាមពិតជាមាននៅក្នុងតំបន់នេះមុនការកាន់កាប់របស់ខ្មែរ។ "Saigon began as the Cham village of Baigaur, then became the Khmer Prey Nokor before being taken over by the Vietnamese and renamed Gia Dinh Thanh and then Saigon."  ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី នេះមិនគិតពីកម្ពុជាក្រោម(រួមទាំងព្រៃនគរ) តាំងពីសម័យប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬយ៉ាងហោចណាស់ ហ្វូណន  និងការពិតដែលថានៅចន្លោះសតវត្សទី១០-១២  មានការប៉ះទង្គិចគ្នាជាច្រើនរវាង អាណាចក្រខ្មែរ និង ចម្ប៉ា (ភាគច្រើនផ្អែកលើវៀតណាមកណ្តាលសម័យទំនើប)។  

នៅដើមសតវត្សទី១៥ ពួកចម្ប៉ាបានចាប់ផ្តើមការលុកលុយជាច្រើននៅតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គ។ អាណាចក្រកម្ពុជាដែលកំពុងធ្លាក់ចុះបានសុំឱ្យអាណាចក្រមីងចិនធ្វើអន្តរាគមន៍នៅឆ្នាំ១៤០៨ និង១៤១៤។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី នៅឆ្នាំ១៤២១ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ នៃចម្ប៉ាបានដណ្តើម និងបញ្ចូលផ្នែកខាងកើតនៃដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ រួមទាំងទីប្រជុំជនផ្សារបៀរហ្វាផងដែរ។ ទ្រង់​បាន​ដំឡើង​រូបសំណាក​ព្រះ​ត្រៃបិដកៈ ព្រះវិស្ណុ​នៅ​ទីនោះ ដើម្បី​សម្គាល់​តំបន់​ភាគ​ខាងត្បូង​នៃ​ប្រទេស​ចម្ប៉ា។  

ចាប់ពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៦២០ ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ (១៦១៨-១៦២៨) បានអនុញ្ញាតឲ្យជនជាតិយួនមកតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់នោះ ហើយបានតាំងលំនៅនៅព្រៃនគរ ដែលគេនិយមហៅថាសាយហ្គន។   ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គបានក្លាយជា ជម្លោះទឹកដីរវាងជនជាតិខ្មែរនិងយួនក្នុងសតវត្សន៍ជាបន្តបន្ទាប់។ នៅឆ្នាំ១៧៥៧ ស្តេចយួនបានកាន់កាប់ទីរួមខេត្តទឹកខៅ្ម។ នៅ​ទស្សវត្សរ៍​ឆ្នាំ១៨៦០ អាណានិគម​បារាំង​បាន​បង្កើត​ការ​គ្រប់​គ្រង​លើ​ដីសណ្ដ​ទន្លេ​មេគង្គ និង​បាន​បង្កើត​អាណានិគម​នៃកូសាំងស៊ីន​បារាំង ។

 សម័យវៀតណាម 
នៅឆ្នាំ ១៦៩៨ ស្តេចង្វៀននៃហ្វេ បានបញ្ជូន ង្វៀន ហ៊ីវកាញ់ ដែលជាអភិជនយួនទៅកាន់តំបន់នោះ ដើម្បីបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលរបស់យួននៅក្នុងតំបន់។ The first settlers,  ជាជាងការនិទានរឿងរបស់រដ្ឋអំពីការពង្រីកជនជាតិយួនភាគច្រើនទៅកាន់ភាគខាងត្បូង បារាំងឯកសារវៀតណាមនិង ជនជាតិចាម(កម្ពុជា) ចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកតាំងទីលំនៅដំបូងបំផុតនៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គក្នុងសតវត្សទី១៧និង១៨ ដែលជាអ្នកតាំងលំនៅមុនជនជាតិចិន និងយួន។ ស្តេចង្វៀន បានបង្កើតអាណានិគមយោធាចាម-ម៉ាឡេជាលើកដំបូង ដើម្បីបង្កើតនិងគ្រប់គ្រងលើដីសណ្ដសម្រាប់ការតាំងទីលំនៅរបស់យួននៅពេលក្រោយ។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ នៅពេលដែលលក្ខខណ្ឌត្រូវបានដោះស្រាយយ៉ាងល្អ អ្នកតាំងលំនៅចាម-ម៉ាឡេទាំងនោះត្រូវបានជំនួសដោយអាណានិគមយួនបន្តិចម្តងៗ។  ការរឹបអូសយកដីជនជាតិដើមភាគតិចរបស់វៀតណាម និងការធ្វើអាណានិគមនៃដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ ក្រោយមកត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងទ្រឹស្ដីជាតិនិយមនិយមសម័យទំនើប ណាំទៀង ។ ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាមរាជវង្សតៃសឺននិងរាជវង្សង្វៀន ជាបន្តបន្ទាប់ព្រំដែនរបស់យួនត្រូវបានរុញច្រានរហូតដល់ជ្រោយទឹកខ្មៅ ។ នៅឆ្នាំ១៨០២ ង្វៀនអាញ់បានឡើងគ្រងរាជ្យជាអធិរាជយ៉ាឡុង និងបង្រួបបង្រួមទឹកដីទាំងអស់ដែលរួមមានយួនទំនើប រួមទាំងដីសណ្ដទន្លេមេគង្គផងដែរ។

នៅពេលបញ្ចប់ យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីនក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ តំបន់នេះបានក្លាយជាផ្នែកនៃកូសាំងស៊ីនដែលជាអាណានិគមដំបូងរបស់បារាំងនៅវៀតណាម ហើយក្រោយមកទៀតជាផ្នែកមួយនៃឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង ។  ចាប់ផ្តើមក្នុងអំឡុងសម័យអាណានិគមបារាំង ពួកបារាំងបានល្បាត និងប្រយុទ្ធតាមផ្លូវទឹកនៃតំបន់ដីសណ្តទន្លេមេគង្គជាមួយនឹងកងនាវាចរការវាយប្រហារ ដែលជាយុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលបានបន្តពេញមួយសង្រ្គាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយកងនាវាចរសហរដ្ឋអាមេរិក។ កម្លាំងទន្លេរីន  ក្នុងកំឡុង សង្គ្រាមវៀតណាម ដែលហៅថាសង្រ្គាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ តំបន់ដីសណ្តបានឃើញការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងសាហាវរវាង ទ័ពព្រៃវៀតកុង (NLF) និងកងពលធំថ្មើរជើងទី៩ របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអង្គភាពនៃ កប៉ាល់រហ័សរហួនរបស់ កងទ័ពជើងទឹកសហរដ្ឋអាមេរិក (PACVs) បូក។ កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម កងពលធំទី៧ ទី៩ និងកងពលថ្មើរជើងលេខ២១ ។ ជា​តំបន់​យោធា ដីសណ្ដ​មេគង្គ​ត្រូវ​បាន​ហ៊ុមព័ទ្ធ​ដោយតំបន់​យុទ្ធវិធី​កងពល​ទី IV (IV CTZ) ។

នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ទាហាន​វៀតណាម​ខាង​ជើង និង​ទាហាន​វៀតកុង បាន​បើក​ការ ​លុកលុយ​យ៉ាង​ធំ​នៅ​ផ្នែក​ជាច្រើន​នៃ​ប្រទេស​វៀតណាម​ខាង​ត្បូង ។ ខណៈពេលដែលកងពល I, II, និង III បាន ដួលរលំយ៉ាងខ្លាំង កងពល IV នៅតែរក្សាភាពរឹងមាំដដែល ដោយសារតែក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមសេនីយ Nguyen Khoa Nam បានត្រួតពិនិត្យប្រតិបត្តិការយោធាដ៏រឹងមាំដើម្បីការពារ VC កាន់កាប់ស្រុកក្នុងតំបន់សំខាន់ៗណាមួយ។ ឧត្តមសេនីយទោ Le Van Hung មេបញ្ជាការកងពលធំលេខ ២១ បានស្នាក់នៅការិយាល័យនៅទីក្រុង Can Tho ដើម្បីបន្តការពារដោយជោគជ័យប្រឆាំងនឹង VC ។ នៅថ្ងៃទី 29 ខែមេសា ឆ្នាំ 1975 អគ្គកុងស៊ុលអាមេរិកចុងក្រោយបង្អស់ Terry McNamara និងអ្នកការទូតរបស់គាត់បានជម្លៀសតាមទូកសមុទ្រពី Can Tho ទៅកាន់សមុទ្រចិនខាងត្បូង។  នៅពេលដែលប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង Duong Van Minh បញ្ជាឱ្យចុះចាញ់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ ឧត្តមសេនីយ៍ទាំងពីរ ARVN នៅ Can Tho ឧត្តមសេនីយ៍ Le Van Hung និង Nguyen Khoa Nam បានធ្វើអត្តឃាត។ នៅ មូលដ្ឋានទ័ពអាកាស Binh Thuy ទាហាន ARVN និងបុគ្គលិកមូលដ្ឋានអាកាសមួយចំនួនដែលការពារមូលដ្ឋានអាកាសត្រូវបានជម្លៀសដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ និងយន្តហោះចម្បាំងជាច្រើននាក់ទៅកាន់ ប្រទេសថៃ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីបានឮការចុះចាញ់របស់ Minh ។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានម៉ោង ទាហាន VC បានកាន់កាប់មូលដ្ឋាន ហើយចាប់បាន ARVN និងបុគ្គលិកមូលដ្ឋានអាកាសទាំងនោះ ដែលមិនបានរត់គេចខ្លួន។  នៅទីក្រុង My Tho ឧត្តមសេនីយ៍ត្រី Tran Van Hai ដែលទទួលបន្ទុកការពារ ផ្លូវជាតិលេខ ៤ (ឥឡូវ NH1A) ពី Saigon ទៅ Can Tho បានធ្វើអត្តឃាត។ Tran គឺជាមេទ័ពម្នាក់ក្នុងចំណោមមេទ័ព ARVN ទាំងបីនាក់ដែលបដិសេធមិនព្រមជម្លៀសដោយជនជាតិអាមេរិក នៅពេលដែលទាហានវៀតណាមខាងជើងឈ្លានពានទីក្រុង Saigon ។  ទាហាន ARVN ជាច្រើននាក់បានបន្តប្រយុទ្ធជាមួយ VC ប៉ុន្តែក្រោយមកបានចុះចាញ់ ឬត្រូវបានរំសាយនៅពេលប្រឈមមុខនឹងការវាយបករបស់ VC ។ 

នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ របបខ្មែរក្រហមបានវាយប្រហារវៀតណាមក្នុងការប៉ុនប៉ងដណ្តើមយកតំបន់ដីសណ្តឡើងវិញ។ យុទ្ធនាការនេះបានធ្វើឱ្យមានការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើប្រទេសកម្ពុជា និងការដួលរលំជាបន្តបន្ទាប់នៃខ្មែរក្រហម។