គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៨-មរណនុស្សតិ

៨-មរណនុស្សតិ 
បុ       អ្វីគឺ “មរណនុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?

វិ        ការដាច់ទៅនៃជីវិតិន្ទ្រីយ៍ ហៅថាមរណ:។ ការរំលឹកដល់មរណ:នេះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺជាការ បដិបត្ដិ ការដាច់ទៅនៃជីវិតរបស់បុគ្គលគឺជាលក្ខណ:។ ភាវ:ដែលមិនគួរឲ្យពេញចិត្តគឺជារស។ សុខមាល ភាពគឺជា បទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់មរណនុស្សតិ? យោគីអ្នកបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីខ្វល់ ខ្វាយក្នុងកុសលកម្មជាន់ខ្ពស់ និងជាអ្នកមិនចូលចិត្តអកុសលធម៌ ជាអ្នកមិនសន្សែសន្សំនូវសំពត់ឤវនិងគ្រឿង តុបតែងទេ ជាអ្នកមិនកំណាញ់ ជាអ្នកមានឤយុវែង ជាអ្នកមិនប្រកាន់ខ្ជាប់លើវត្ថុទាំងឡាយ ជាអ្នកប្រកបដោយ អនិច្ច សញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា និងអនត្តសញ្ញា នៅជាសុខ និងចូលដល់អមតធម៌។ ពេលដែលមរណ: យោគីនោះរមែង មិនជា ទុក្ខព្រោះការវង្វេងភ្លេចសតិ។

           អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ? យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី គប្បីចូលទៅរកទីស្ងាត់ រក្សាចិត្តរបស់ខ្លួនទុក មានចិត្តមិន រវើរវាយ ពិចារណាសេចក្តីស្លាប់របស់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា៖ “ឤត្មាអញប្រាកដជាស្លាប់ ឤត្មាអញប្រាកដ ជាចូលដល់ឤណាចក្រនៃសេចក្តីស្លាប់ ឤត្មាអញប្រាកដជាមិនរួចពីស្លាប់ទេ” ដូចដែលលោកបានសំដែងទុកនៅ ក្នុងនេត្តិបទសូត្រ[30]ថា៖ “បើបុគ្គលត្រូវការចំរើនកម្មដ្ឋានដោយការពិចារណាសេចក្តីស្លាប់នោះ​ គួរគប្បីសម្លឹងមើល បុគ្គលដែលកំពុងតែត្រូវគេសម្លាប់ និងគួរដឹងឲ្យច្បាស់នូវហេតុនៃសេចក្តីស្លាប់នោះ”។

           មរណនុស្សតិក្នុងទីនេះមាន៤ប្រការគឺ:១-មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយកង្វល់ ២-មរណនុស្សតិ ដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយសេចក្តីខ្លាច ៣-មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយឧបេក្ខា និង៤-មរណនុស្សតិដែល ពាក់ពន្ធ័ទៅដោយបញ្ញា។

           ការបាត់បង់បុត្រដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយទុក្ខ កង្វល់។ សេចក្តីស្លាប់យ៉ាងទាន់ហន់របស់បុត្រដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្លួន ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ ទៅនឹង សេចក្តីខ្លាច។ ការដែលអ្នកដុតខ្មោចរំលឹកដល់សេចក្តីស្លាប់ ឈ្មោះថាមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅ ដោយ ឧបេក្ខា។ បុគ្គលកាលបើរំលឹកដល់ធម្មជាតិរបស់ពិភពលោក ហើយក៏កើតនូវសេចក្តីធុញទ្រាន់ ឈ្មោះថាមរណ នុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយបញ្ញា។ ក្នុងទីនេះ យោគីមិនគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ទៅដោយទុក្ខ កង្វល់ សេចក្តីខ្លាច ឬឧបេក្ខាទេ ព្រោះការចំរើននូវមរណនុស្សតិទាំងអស់នេះ មិនឤចកំចាត់នូវទុក្ខបានឡើយ។ សេចក្ដីទុក្ខជាវត្ថុដែលឤចកំចាត់បានព្រោះឤស្រ័យតែការបដិបត្តិ មរណនុស្សតិដែលពាក់ពន្ធ័ ដោយបញ្ញាតែ ប៉ុណ្ណោះ។

           សេចក្តីស្លាប់(មរណ:) មាន៣យ៉ាងគឺ: សម្មុតិមរណ: សមុច្ឆេទមរណ: និងខណិកមរណ:។ អ្វីគឺ “សម្មុតិមរណ:”? គឺសេចក្តីស្លាប់ដែលគប្បីយល់បាននៅក្នុងភាសានិយាយធម្មតា(ដូចជាមនុស្សស្លាប់ សត្វស្លាប់ ជាដើម)នេះ ហៅថាសម្មុតិមរណ:។ “សមុច្ឆេទមរណ:” បានដល់“ការដែលព្រះអរហន្តលោកបានកាត់ចោល ហើយនូវកិលេសទាំងពួង”។ “ខណិកមរណ:” បានដល់ “ការអស់ទៅមួយខណ:នៃសង្ខារទាំងឡាយ[31]”។

           ម៉្យាងទៀតសេចក្តីស្លាប់មាន២យ៉ាងទៀតគឺ: អកាលមរណ: និងកាលមរណ:។ សេចក្តីស្លាប់ព្រោះការ ធ្វើអត្ដឃាត ព្រោះត្រូវគេសម្លាប់ ឬព្រោះជំងឺ ឬការស្លាប់ទាំងជីវិតនៅក្មេងខ្ចីដោយពុំមានហេតុផល ហៅថាអកាល មរណ:។ សេចក្តីស្លាប់ព្រោះអស់ឤយុ ឬព្រោះសេចក្តីជរា ហៅថាកាលមរណ:។ យោគីគប្បីរំលឹកដល់សេចក្តី ស្លាប់ទាំង២យ៉ាងនេះចុះ។

           ម៉្យាងវិញទៀត បុរាណាចារ្យលោកបានសំដែងវិធីបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ទុកចំនួន៨វិធី[32]  គឺ:

           -ដោយការប្រទល់មុខជាមួយនឹងឃាតករ(វធកបច្ចុបដ្ឋាន)

           -ដោយអវត្ដមាននៃហេតុដែលនាំឲ្យសំរេចកិច្ច(សម្បត្ដិវិបត្ដិតោ)[33]

           -ដោយការប្រៀបធៀប(ឧបសង្ហរណ:)

           -ដោយសេចក្តីថា កាយនេះជារបស់សាធារណ:នៃវត្ថុទាំងឡាយដ៏ច្រើន(កាយពហុសាធារណ:)

           -ដោយការចុះទន់ខ្សោយរបស់ឤយុ(ឤយុទុព្វល:)

           -ដោយការធ្វើឲ្យឃើញខុសគ្នានៃពេលវេលា(អទ្ធានបរិច្ឆេទ)

           -ដោយអវត្ដមាននៃនិមិត្ដ(អនិមិត្ដ:)

           -ដោយភាពខ្លីនៃខណ:(ខណ:បរិត្ត)

បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “វធកបច្ចុបដ្ឋាន” ដូចម្ដេច?

វិ        ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលត្រូវគេនាំទៅកាន់លានប្រហារ កាលបើបុគ្គលនោះសម្លឹងឃើញពេជ្ឈឃាត ទាញ ដាវចេញមកហើយរត់តាមខ្លួន បុគ្គលនោះក៏គិតថា៖ “បុរសនេះមានបំណងនឹងសម្លាប់ឤត្មាអញ អញ ប្រាកដជាត្រូវគេសម្លាប់បានគ្រប់ពេល អញប្រាកដជាត្រូវគេសម្លាប់បាននៅគ្រប់ជំហាន បើអញ ត្រឡប់ ថយក្រោយច្បាស់ជា់ត្រូវគេសម្លាប់ជាមិនខាន បើអញអង្គុយចុះក៏ប្រាកដជាត្រូវគេ សម្លាប់ បើឤត្មាអញ ដេកលក់ក៏នឹងត្រូវគេសម្លាប់ជាក់ជាពុំខាន”។ យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការប្រទល់មុខ ជាមួយ នឹងឃាតករ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “សម្បត្ដិវិបត្ដិ” ដូចម្តេច?

វិ        ពុំមានហេតុឬជំនាញណាមួយដែលឤចនឹងធ្វើជីវិតឲ្យទៅជាជីវិតអមត:បានទេ។ កាលបើព្រះអាទិត្យ​ឬព្រះច័ន្ទរះឡើងហើយ ពុំមានហេតុឬជំនាញណាដែលនឹងឤចធ្វើឲ្យព្រះឤទិត្យឬព្រះច័ន្ទនោះវិល ត្រឡប់ថយក្រោយវិញបានឡើយ។ យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “អវត្ដមាននៃហេតុដែល នាំឲ្យ សំរេចកិច្ច” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឧបសង្ហរណ:” ដូចម្តេច?

វិ        ពួកក្សត្រជាច្រើនដែលមានសម្បត្តិមហាសាលក្ដី ព្រះចៅចក្រពត្តិទាំងឡាយមានព្រះបាទមហា សុទស្សន: ដែលជាអ្នកមានឫទ្ធិអំណាច ព្រះបាទមន្ធាតុនិងចក្រពត្ដិដទៃទៀតដ៏ច្រើនក្ដី សុទ្ធតែដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ទាំងអស់។ ម៉្យាងទៀត មហាឥសីក្នុងសម័យបុរាណជាច្រើនរូប មានឥសីឈ្មោះវេស្សមិត្ត: និងឥសីយមតគ្គី ជាដើម សុទ្ធតែជាអ្នកមានមហិទ្ធិឫទ្ធិខ្លាំងក្លា ឤចបណ្តាលឲ្យភ្លើងនិងទឹកហូរចេញពី ខ្លួនរបស់លោកបាន យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែចូលទៅកាន់សភាពនៃសេចក្តីស្លាប់។ នៅក្នុងអតីតកាល ព្រះមហាសាវ័កទាំង ឡាយដូចជាព្រះសារីបុត្ដថេរ: ព្រះមហាមោគ្គលានថេរ: និងព្រះសាវ័កដទៃទៀត ជាច្រើន សុទ្ធតែជាអ្នក មានប្រាជ្ញានិងឤនុភាពដ៏ច្រើន ក៏ចូលទៅដល់ស់ភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ដូចគ្នា។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាច្រើនអង្គ ដែលជាអ្នកត្រាស់ដឹ់ងដោយពុំមានគ្រូឤចារ្យ និងជាអ្នកប្រកបដោយគុណ ធម៌គ្រប់ប្រការទាំងពួង ក៏ព្រះអង្គ ចូលដល់ភាវ:នៃសេចក្ដីស្លាប់ដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ព្រះតថាគតអរហន្ដ សម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គ ជាអ្នកដែលគ្មាន នរណាប្រៀបផ្ទឹមបាន ទ្រង់ប្រកបដោយវិជ្ជានិងចរណ: ព្រះអង្គ ដល់ហើយនូវត្រើយ នៃសេចក្ដីល្អ ព្រះតថាគតទាំងអស់អង្គនោះក៏សុទ្ធតែចូលទៅដល់ សភាពនៃសេចក្ដី ស្លាប់ដូចគ្នា។ ឤត្មា អញជាអ្នកមានឤយុខ្លី តើនឹងគេចវេសពីការចូលទៅកាន់សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ ម្ដេចនឹងបាន? យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយ វិធី “ការប្រៀបធៀប” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “កាយពហុសាធារណ:” ដូចម្ដេច?

វិ        ព្រោះខ្យល់និងស្លេស្ម៍ដើរខុសប្រក្រតី សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ក៏នឹងឤចសំរេចបាន។ ព្រោះការបៀតបៀន របស់ដង្កូវជាច្រើន ឬព្រោះដាច់ទឹ់កនិងឤហារ សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ ព្រោះតែត្រូវពស់ចឹក ត្រូវក្អែប ម្រោមព្រះ ឬកណ្ដុរខាំ សេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ ព្រោះត្រូវសឹង្ហ ខ្លា ឬខ្លាដំបងខាំ ឬត្រូវបិសាចឤក្រក់(នាគ)ចោមវាយ ឬគោវ័ធ សេចក្ដីស្លាប់ក៏​មានឈ្មោះថា បានសំរេចហើយ។ ត្រូវមនុស្សឬអមនុស្សសម្លាប់ សេចក្ដីស្លាប់ក៏មានឈ្មោះថាបានសំរេច ហើយ។ យោគី បដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធីដែលថា “កាយនេះជារបស់សាធារណ:នៃវត្ថុទាំងឡាយ ដ៏ច្រើន” ដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឤយុទុព្វល:” ដូចម្ដេច?

វិ        យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឤយុទុព្វល:” បាន២យ៉ាងគឺ: ដោយការដែលឤយុត្រូវបានដាក់ ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ:ដែលគ្មានអំណាច និងដោយការពឹងពាក់ទៅលើវត្ថុដែលគ្មានអំណាចនោះ ធ្វើឲ្យ កើតឡើង នូវសភាពទន់ខ្សោយនៃឤយុ។

សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងដុំពពុះទឹក ដើមចេក និងក្រពេញទឹកដែលប៉ោងឡើងព្រួចៗ             

បុ        តើ “ឤយុដែលទន់ខ្សោយព្រោះត្រូវបានដាក់ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ:ដែលគ្មានអំណាច” មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        កាយនេះពុំមានសារ:ទេ ដូចលោកបានសំដែងទុកហើយដោយការប្រៀបធៀបទៅនឹងដុំពពុះទឹក ដោយ ការ ប្រៀបធៀបទៅនឹងដើមចេក និងដោយការប្រៀបធៀបទៅនឹងក្រពេញទឹកដែលប៉ោងឡើងព្រួចៗ[34]  ព្រោះវាទទេពីការពិត និងប្រាសចាកពីការពិត។ ព្រោះការដែលវាត្រូវបានដាក់ឲ្យស្ថិតនៅក្នុងភាវ: ដែលពុំមាន អំណាចនេះឯង ទើបឤយុជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ។

បុ        តើ “ឤយុដែលទន់ខ្សោយព្រោះការពឹងពាក់ទៅលើវត្ថុដែលគ្មានអំណាចនោះ” មានន័យដូចម្ដេច?

វិ        ឤយុ(ជីវិត)នេះ ត្រូវបានរក្សាទុកដោយខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ដោយមហាភូតរូប៤ ដោយ ទឹកផឹកនិងឤហារ ដោយឥរិយាបថ៤ និងដោយឧណ្ហភាព។ ព្រោះពឹងពាក់ឤស្រ័យ ទៅលើ វត្ថុដែលគ្មាន អំណាចយ៉ាងដូច្នេះឯង ទើបឤយុជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការចុះទន់ខ្សោយរបស់ឤយុ២យ៉ាង” ដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “អទ្ធានបរិច្ឆេទ” ដូចម្ដេច?

វិ        សព្វសត្វដែលកើតមកហើយក្នុងអតីត(ជួបសេចក្ដីស្លាប់ហើយ) ក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ សត្វស្ទើរតែទាំងអស់ ចូលដល់សភាពនៃសេចក្ដីស្លាប់ដោយមានឤយុមិនដល់១០០ឆ្នាំទេ។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការធ្វើឲ្យឃើញខុសគ្នានៃពេលវេលា” យ៉ាងដូច្នេះ។ ម៉្យាងទៀត យោគីនោះគួរបដិបត្ដិដូច នេះគឺ: “ឤត្មាអញសង្ស័យថា តើវាឤចទៅកើតឬទេដែលឤត្មាអញនឹងមានជីវិតរស់នៅរហូតដល់យប់ នេះនិងថ្ងៃនេះ? ឤត្មាអញសង្ស័យថា តើក្នុងពេលនោះ អញឤចគិតដល់ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះ​ដ៏មានព្រះភាគបានដែរ ឬទេហ្ន៎? តើឤត្មាអញឤចមានឱកាសដូច្នោះដែរឬទេ? ឤត្មាអញសង្ស័យថា តើអញឤចមានជីវិតរស់នៅ បានត្រឹមតែមួយថ្ងៃទេដឹង? ឬមានជីវិតរស់នៅ់បានត្រឹមតែកន្លះថ្ងៃ ឬសូម្បី ត្រឹមតែមួយខណ:ទេដឹង? តើឤត្មាអញឤចមានជីវិតនៅបានយូរល្មមនឹងបរិភោគឤហារបានមួយពេល ឬកន្លះពេល ឬសូម្បីតែជាពេល ដែលល្មមនឹងបរិភោគឤហារបាន៤-៥ម៉ាត់ឬទេ? តើឤត្មាអញឤចមាន ជីវិតរស់នៅយូរល្មមនឹងដកដង្ហើម ចេញ ក្រោយពីដកដង្ហើមចូលបានឬទេ? តើឤត្មាអញឤចមានជីវិត រស់នៅយូរល្មម នឹងដកដង្ហើមចូល ក្រោយពីដកដង្ហើមចេញបានឬទេ?[35] ។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធី “ការធ្វើឲ្យឃើញខុសគ្នានៃ ពេលវេលា” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “អនិមិត្ដ:” ដូចម្ដេច?

វិ        ពុំមានគ្រឿងសំគាល់សោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះហើយ ទើបពុំមានពេលវេលាដែលបានកំណត់ទុក សំរាប់សេចក្ដីស្លាប់។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី“អវត្ដមាននៃនិមិត្ដ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីគួរបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ខណ:បរិត្ត:[36] ” ដូចម្ដេច?

វិ        បើយោគីពិនិត្យពិច័យមើលហេតុរបស់បច្ចុប្បន្ន តែមិនពិនិត្យពិច័យមើលហេតុរបស់អតីត និងអនាគត ទេ នោះ សត្វទាំងឡាយស្ថិតនៅបានត្រឹមតែមួយខណ:ចិត្ដប៉ុណ្ណោះ។ ដូច្នេះ សត្វទាំងឡាយសុទ្ធតែលិច ទៅក្នុងចិត្ដខណ:ទាំងអស់ ដូចដែលលោកបានសំដែងទុកក្នុងគម្ពីរព្រះអភិធម្មថា៖ “នៅក្នុងខណ:ចិត្ដនៃ អតីត មិនមានអ្នកធ្លាប់រស់ មិនមានអ្នកកំពុងរស់ មិនមានអ្នកដែលនឹងរស់ទេ។ នៅក្នុងខណ:ចិត្ដនា អនាគត មិនមានអ្នកធ្លាប់រស់ មិនមានអ្នកកំពុងរស់ មិនមានអ្នកដែលនឹងរស់ទេ។ នៅក្នុងខណ:ចិត្ដ នាបច្ចុប្បន្ន មិនមាន អ្នកធ្លាប់រស់ មិនមានអ្នកដែលនឹងរស់ គឺមានតែអ្នកដែលកំពុងរស់ប៉ុណ្ណោះ[37] ។

           ម៉្យាងទៀតលោកបានពោលទុកក្នុងគាថានេះថា៖

“ជីវិតនិងអត្ដភាព ការសោកសៅ សេចក្ដីសុខ និងអ្វីៗទាំងអស់

រួមនៅក្នុងខណ:ចិត្ដតែមួយ ដែលខណ:នោះកន្លងទៅយ៉ាងឆាប់រហ័ស

ក្នុងអនាគតពុំមានអ្វីកើតឡើងទេ បុគ្គលមានជីវិតរស់នៅតែក្នុងបច្ចុប្បន្ន

កាលបើចិត្ដរលត់ ពិភពលោក [38]ក៏បែករលត់ទៅដែរ។ “ទីបំផុតនៃលោក គឺយ៉ាងដូច្នេះឯង”។

           យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិដោយវិធី“ភាពខ្លីនៃខណ:” យ៉ាងដូច្នេះ។ យោគីនោះបដិបត្ដិមរណនុស្សតិ ដោយវិធីទាំងនេះ និងចំរើននូវវិរោធសញ្ញា(ការដឹងថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ)។ ព្រោះឤស្រ័យការស្ទាត់ជំនាញ ក្នុងវិរោធសញ្ញានិងក្នុងសតិ ចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏គ្មានអ្វីមករុកកួន។ កាលបើចិត្ដគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគី នោះក៏រមែងឤចបំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ទាំងពួង និងធ្វើអង្គឈានឲ្យកើតឡើង និងបានដល់នូវឧបចារ សមាធិ។

បុ        អនិច្ចសញ្ញា និងមរណនុស្សតិ ខុសប្លែកគ្នាដូចម្ដេច?

វិ        ការដឹងនូវការរលត់ទៅនៃខ័ន្ធទាំងឡាយ(នាមរូប) ហៅថាអនិច្ចសញ្ញា។ ការមានសតិក្នុងការបែកធ្លាយ នៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ ហៅថាមរណនុស្សតិ។ ការបដិបត្ដិអនិច្ចសញ្ញា និងអនត្ដសញ្ញា ហៅថាការកំចាត់ មាន:។ យោគីបដិបត្ដិមរណនុស្សតិរមែងឤចចូលដល់អនិច្ចសញ្ញា និងទុក្ខសញ្ញា ដោយការគិតដល់ការ ដាច់ទៅនៃជីវិត និងការរលត់ទៅនៃចិត្ដ។ ទាំងអស់នេះ គឺជាការខុសប្លែកគ្នារវាងអនិច្ចសញ្ញា នឹង មរណនុស្សតិ។

ចប់ មរណនុស្សតិ