navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ព្រះបាទ ធរណីន្រ្ទវរ្ម័ន (គ.ស ១១០៧-១១១២)

ព្រះបាទ ធរណីន្រ្ទវរ្ម័ន (គ.ស ១១០៧-១១១២) 
ព្រះបាទ ធរណីន្រ្ទវរ្ម័ន (ប្រសូតនៅ គ.ស ០០០-១១១២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១០៧-១១១២) ក្រោយពេលព្រះបាទ ធរណីន្រ្ទវរ្ម័ន ទ្រង់ជ្រែករាជ ទ្រង់បានដេញសម្លាប់ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ទៅដល់ទន្លេមូន នៅភីម៉ៃ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំ ១១០៧ នៃ គ.ស ទើបទ្រង់ឡើងសោយរាជដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា ធូលីវ្រះបាទ ធូលីជេងវ្រះកម្រតេង អញឝ្រីធរណីន្ទ្រវម្ម៌ទេវ ប្រែថា ធរណីន្រ្ទវរ្ម័នទេវៈ ។ ទ្រង់សោយរាជ បានតែ៥ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺនៅឆ្នាំ ១១១២  នៃ គ.ស ទ្រង់ត្រូវបានទ័ព ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ដែលលើកទ័ពពីក្រុង មហិធរបុរៈ នៅភីម៉ៃ វាយចូលក្រុង (យសោធបុរៈ)  ហើយផ្ដួលរំលំ នៅចុងឆ្នាំ ១១១២  នៃ គ.ស ។
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ (គ.ស ១១១៣-១១៥៧)

ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ (គ.ស ១១១៣-១១៥៧) 

  226px|Angkor
ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ (ប្រសូតនៅ. គ.ស ០០០-១១៦០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១១៣-១១៥៧) ទ្រង់បានរៀបអភិសេកនិងមហេសីរបស់ទ្រង់១អង្គមិនស្គាល់ ព្រះនាម ក្នងឆ្នាំ​ ១១១០ នៃ គ.ស ទ្រង់មានបុត្រ១អង្គព្រះនាម "យសោវរ្ម័នទី២" ។ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានលើកទ័ពពីក្រុង "មហិធរបុរៈ" វាយចូលក្រុង "យសោធបុរៈ" សងសឹកសម្លាប់ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័ន រួចឡើងសោយរាជក្បុងឆ្នាំ ១១១៣ នៃ គ.ស ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា សូរ្យវរ្ម័នទេរាជ ។
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គ្រាមយក "អាណាចក្រចាម្ប៉ា"

ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គ្រាមយក "អាណាចក្រចាម្ប៉ា" 

ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គ្រាមរបស់ទ្រង់គឺលើកទ័ពទៅវាយយក "អាណាចក្រចាម្ប៉ា" យ៉ាងខ្លាំងខ្លាបំផុត លើកទី១ ក្នុងឆ្នាំ ១១២៨ នៃ គ.ស ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានលើកទ័ពលុកលុយ "អាណាចក្រចាម្ប៉ា" ក្រោយមកលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១១៣២ នៃ គ.ស ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ លើកទ័ព ២ម៉ឺននាក់ យកបានក្រុង "ហរបុញ្ច័យ" ក្រោយមកទៀតលើកទី៣ ទ្រង់លើកទ័ព ៨ម៉ឺននាក់ និង មានទូកចម្បាំង ៧០០ គ្រឿង វាយយករាជធានីធំ "វិជ័យ" នៃ "អាណាចក្រចាម្ប៉ា" បានក្នុងឆ្នាំ ១១៤៥ នៃ គ.ស ហើយទ្រង់បានដាក់ខ្សែររាជ្យវង្សទ្រង់នៅទីនោះឈ្មោះ ហរិវរ្ម័ន ។ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានកសាងប្រាសាទ ដែលអស្ចារ្យបំផុតគឺ ប្រាសាទអង្គរវត្ត ។ ក្រោយមកទ្រង់បានសង់បញ្ចប់ ប្រាសាទបឹងមាលា សង់បង្ហើយគោបុរៈទី៣ នៃ ប្រាសាទព្រះវិហ៊ារ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ត្រូវបានគេថ្វាយបច្ឆាមរណៈនាមថា ព្រះបាទបរមវិស្ណុះលោក ។
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី២ (គ.ស ១១៦០-១១៦៥)

ព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី២ (គ.ស ១១៦០-១១៦៥) 
ព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី២ (ប្រសូតនៅ. គ.ស ០០០-១១៦៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៦០-១១៦៥) ទ្រង់សោយរាជ បានតែ​ ៥ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ត្រូវមន្ទ្រីឈ្មោះ ត្រីភូវនាទិត្យ ធ្វើឃាត​ ហើយមិនមានឯកសារណាមួយកត់ត្រាអំពីរាជវង្សរបស់ទ្រង់ឡើយ ។ មុនដំបូងមានជនក្បត់រាហ៊ូក៏ប៉ុន្តែបានទទួលជោគជ័យក៏ក្រោយពេលមន្ត្រី របស់ខ្លួនធ្វើគត់ដណ្ដើមរាជ មន្ត្រី ត្រីភូវនាទិត្យ​ បានឡើងសោយរាជបន្តពីឆ្នាំ (១១៦៥-១១៧៧ នៃ គ.ស) ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា ៖
ព្រះបាទត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន ។ព្រះអង្គ
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ព្រះបាទ ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន (គ.ស ១១៦៥-១១៧៧)

ព្រះបាទ ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន (គ.ស ១១៦៥-១១៧៧) 
ព្រះបាទ ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន (ប្រសូតនៅ. គ.ស ០០០-១១៧៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៦៥-១១៧៧) ទ្រង់ជាស្ដេចជ្រែករាជបន្តពីព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី២ ទ្រង់សោយរាជ បានតែ​ ១២ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ត្រូវទ័ពស្ដេចចាម មកពីនគរចម្ប៉ា​ព្រះនាម ឥន្ត្រវរ្ម័នទី៤ បរសំពៅបញ្ច្រាសទន្លេវាយចូលក្នុងក្រុងអង្គរ ហើយធ្វើឃាតស្តេចត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័នក្នុងឆ្នាំ ១១៧៧ នៃគ.ស ចាមបានកាន់កាប់ក្រុងអង្គរអស់រយៈពេល ៤ ឆ្នាំទើប ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ មករំដោះក្រុងអង្គរ។
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ (គ.ស ១១៨១-១២១៨)

ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ (គ.ស ១១៨១-១២១៨) 

ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ (ប្រសូតនៅ. គ.ស ១១២៥-១២១៩) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៨១-១២១៨) ចក្រភពកម្វុជទេស ដែលត្រួតត្រាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកមួយភាគធំ ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ។ក្រោយពេលរំដោះក្រុងអង្គរពីចាមបានក្នុងឆ្នាំ ១២៨១ ព្រះអង្គបានក៏សាងរាជធានីអង្គរទី៤ត្រង់ប្រាសាទបាយ័នព្រះអង្គជាស្តេចខ្លាំងពូកែវាយចាមរំដោះក្រុងអង្គរ និងវាយត្រួតត្រាប្រទេសចាម្ប៉ា។ ព្រះអង្គកសាងប្រាសាទជាច្រើនដូចជា ប្រាសាទបាយ័ន ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ សាលាដំណាក់១២១ មន្ទីពេទ្យ១០២ ស្ពាន ថ្នល់ ប្រាសាទបន្ទាយក្តី ប្រាសាទតាព្រហ្ម ប្រាសាទតាព្រហ្ម ទន្លេបាទី ប្រាសាទនាគព័ន្ធ តាសោម ក្រោលគោ សាងបញ្ចាប់ ប្រាសាទអង្គរវត្ត បង្កើតសាកលវិទ្យាល័យជាច្រើនងភិវឌ្ឍប្រទេសជាតិពង្រីកទឹកដីនិងផ្សព្វផ្សាយព្រហ្មវិហារធម៌ដល់ប្រជារាស្ត្រ។ ព្រះអង្គមានអគ្គមហេសី ពីរព្រះអង្គដែលមានប្រជ្ញាខ្លាំងពូកែព្រះនាង ជ័យរាជទេវីនិងព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ហើយទ្រង់មានបុត្រ ៤អង្គ ព្រះនាម ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ និង ៣អង្គផ្សេងទៀតបានសុគត និង​មិនមានកំណត់ត្រា។
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ការវាយគ្រប់គ្រងយកអាណាចក្រចាម្ប៉ា

ការវាយគ្រប់គ្រងយកអាណាចក្រចាម្ប៉ា

ក្រោយពេលបណ្ដេញពួកចាមឲចេញពីតំបន់អង្គរ ពោលនៅក្នុងឆ្នាំ ១១៩០ នៃ គ.ស ស្ដេចចាមព្រះនាម ជ័យឥន្ត្រ បានលើកទ័ពមកវាយអាណាចក្រខ្មែរម្ដងទៀត ការលុកលុយអាណាចក្រខ្មែរមានរយៈពេលពេញ១ឆ្នាំ រហូតដល់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បង្ក្រាបការលុកលុយរបស់ពួកចាមបាន ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃ គ.ស ។ ជាចុងក្រោយព្រះអង្គបាន វាយចូលកាន់កាប់អាណាចក្រចម្ប៉ាទាំងស្រុង ក្នុងឆ្នាំ ១២០៣ នៃ គ.ស ។ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាស្ដេចសឹកសង្គ្រាមដល់ខ្លាំងពូកែទ្រង់បានវាយពង្រីកការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្នុងដងទន្លេមេគង្គឆ្ពោះទៅភាគខាងជើងដល់លួងព្រះបាង នៃទីក្រុងវៀងច័ន្ទ ប្រទេសឡាវបញ្ចុប្បន្ន និងពង្រីកទឹកដី ទៅដល់ខាងភាគខាងត្បូងចុះមកដល់បួរដីក្រៈ ។ ឆ្នាំ​១២០៧ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧ បាន​បញ្ជា​អោយ​មេទ័ពខ្លាំងពូកែនាម ​អង្សរាជ ប្រមូលទ័ពសុីឈ្នួល សៀម​ និង ឡាវ ទៅ​វាយ​ប្រទេស​យួនដាយវៀត។ ជាចុងក្រោយព្រះអង្គបានចូលទីវង្គតត់ក្នុងឆ្នាំ ១២១៩ នៃ គ.ស និងទទួលបានបច្ឆាមរណនាមថា ៖ "ព្រះបាទ បរមសុគតបទ" ។

ដើម​សតវត្សរ៍​ទី​១៣ នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះបាទបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧ ប្រទេស​ខ្មែរ​មាន​វិសាលភាព​ធំ​ទូលាយ​ណាស់ គឺ​ខ្មែរ​អាច​គ្រប់គ្រង​លើ​ទឹក​ដី​ប្រទេស​ខ្មែរ​សព្វថ្ងៃ រាប់​ទាំង​ដែនដី​កម្ពុជា​ក្រោម​ផង ប្រទេស​ចាម្ប៉ា ទាំង​មូល​ផង ទឹកដី​ប្រទេស​ឡាវ និង​ប្រទេស​ថៃ សព្វថ្ងៃ​ផង រួម​ទាំង​មួយ​ភាគ​នៃ​ជ្រោយ​ម៉ាឡេ រហូត​ដល់​ជ្រោយ​កោះក្រៈ ហើយ​ទល់និង​ប្រទេស​ភូមា រហូត​ដល់​ទន្លេ​សាល្វីន។
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ (គ.ស ១២១៨-១២៤៣)

ព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ (គ.ស ១២១៨-១២៤៣) 
ព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ (ប្រសូតនៅ. គ.ស ០០០០-១២៤៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១២១៨-១២៤៣)  ចក្រភពកម្វុជទេស ព្រះអង្កជាបុត្រព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ទ្រង់បានរៀបអភិសេកជាមួយម្ចាស់ក្សាត្រីទ្រង់មួយអង្គមិនស្គាល់ព្រះនាម ហើយទ្រង់មានបុត្រ២អង្គនាម ជ័យវរ្ម៏នទី៨ និង មួយអង្គទៀតនាម សូរ្យកុមារ ដែលមិមានកំណាត់ត្រាច្បាស់លាស់ ។
ការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ បានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង រហូតធ្វើឲពួកចាមរើបំរាសបាននិងកាត់យក ចម្ប៉ាចេញពីអាណាចក្រខ្មែរវិញហើយប្រកាសឯករាជចម្ប៉ាក្នុងឆ្នាំ ១២២៣ នៃ គ.ស ។ រីឯក្រុមកុលសម្ព័នស្យាម ស្ដេចសៀមនាម ឥន្ទ្រទិត្យ បានប្រកាសរដ្ឋឯករាជ សុខោទ័យ នៅភាគខាងលិច របស់អាណាចក្រខ្មែរ ក្នុងឆ្នាំ ១២៣៨ នៃ គ.ស ហើយភាគខាងត្បូងលប់បុរី បាំងកកបច្ចុប្បន្ន ត្រូវបានប្រកាសរដ្ឋឯករាជ ឡាវ៉ូ ក្នុងឆ្នាំ ១២៣៩ នៃ គ.ស ជាចុងក្រោយព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ចូលទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១២៤៣ នៃ គ.ស ហើយក៏ជាពេលនៃអណាចក្រខ្មែរ ចុះទន់ខ្សោយខ្លាំងបំផុត និងបាត់បង់ទឹកដីអស់៣ចំនែកធំ ។
ចក្រភពអង្គរ គ.ស (៨០២-១៤៣១): ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម៏នទី៨  (គ.ស ១២៤៣-១២៩៥)

ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម៏នទី៨  (គ.ស ១២៤៣-១២៩៥) 
ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម៏នទី៨ (ប្រសូតនៅ. គ.ស ០០០០-១២៩៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១២៤៣-១២៩៥) ចក្រភពកម្វុជទេស ព្រះអង្កជាបុត្រព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានរៀបអភិសេកជាមួយម្ចាស់ក្សាត្រីទ្រង់មួយអង្គព្រះនាមចក្រវ៉ាទីរាជទេវី ហើយទ្រង់មានបុត្រ២អង្គនាម ឥន្ទ្រជ័យវរ្ម័ន និង មួយអង្គទៀតជាបុត្រីនាម ត្រីឥន្ទ្រភូកេតរចិន្តា ដែលមិមានកំណាត់ត្រាច្បាស់លាស់ ។
ក្នុង​រាជព្រះអង្គ​មាន​ប្រតិកម្ម​យ៉ាង​ខ្លាំងក្លា​របស់​អ្នក​កាន់​ព្រហ្មញ្ញសាសនា ទៅ​លើ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ដោយ​ពេល​នោះ​មាន​ការ​វាយ ឬ​កោស​លុប​បំផ្លាញ​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា ដែល​គេ​បាន​សាង​យ៉ាង​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​រាជព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងសម័យដែលព្រះអង្គគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិវឹកវរដោយសង្គ្រាមយ៉ាងខ្លាំង ដោយទ័ពស្យាម ឬ សៀមរុលយកភាគខាងលិច ក្នុងឆ្នាំ ១២៥៧ នៃ គ.ស ហើយក្នុងឆ្នាំ ១២៨១ នៃ គ.ស ដោយទ័ពមុងហ្គោលវាទទីមកដក់ភាគខាងត្បូង ។ ទ័ពមុងហ្គោល បានមកច្បាំងជាមួយ ទ័ពព្រះបាទ ជ័យវរ្ម៏នទី៨ ក្នុងឆ្នាំ ១២៨៣ នៃ គ.ស ច្បាំងអស់រយៈពេល ២ឆ្នាំ ទ័ពម៉ុងហ្គោលនៅតែមានសភាពខ្លាំងក្លា ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម៏នទី៨ ​ទ្រង់​ឈ្វេង​យល់​ថា គួរ​តែ​លើក​សួយសារអាករ​ទៅ​ថ្វាយ​ព្រះចៅ​អធិរាជម៉ុងហ្គោល "គូប៊ីឡៃខាន់" ដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាម ក្នុងឆ្នាំ​ ១២៨៥ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ​ ។ ក្រោយមកព្រះបាទ ជ័យវរ្ម៏នទី៨ ក៏ចូលទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១២៩៥ នៃ គ.ស ហើយទ្រង់មានព្រះបរម មរណៈនាមថា ព្រះបាទបរមេកេស្វរបទ។ ក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់បុត្រីទ្រង់ នាម ត្រីឥន្ទ្រភូកេតរចិន្តា បានលួចព្រះខ័នមាសទៅឲស្វាមីខ្លួនហើយប្រកាសរាជសារក្លែងបន្លំឲប្ដីរបស់ខ្លួន គ្រងរាជក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ នៃ គ.ស ស្វាមីរបស់ទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងរាជថា ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣ ។
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង

ចក្រភពអាណានិគមបារាំង ត្រូវបានផ្សំឡើងដោយដែនអាណានិគម ដែនអាណាព្យាបាលឯនាយសមុទ្រ និងទឹកដីមានអាណត្តិដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងចាប់ពីសតវត្សទី ១៧ មក។ ភាពខុសគ្នាជាធម្មតាបានកើតមានឡើងរវាង ចក្រភពអាណានិគមទីមួយ ដែលមានអត្ថិភាពរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨១៤ និងនៅក្នុងពេលនោះវាត្រូវបានលិចបាត់ទៅវិញ ហើយ ចក្រភពអាណានិគមទីពីរ បានចាប់ផ្ដើមដោយមានការសញ្ជ័យអាល់ហ្សេរីនៅឆ្នាំ ១៨៣០ និងមកដល់ទីបញ្ចប់ដោយសារតែការប្រគល់ឯករាជ្យទៅឱ្យអាល់ហ្សេរីនៅឆ្នាំ ១៩៦២ វិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩០០ ចក្រភពនេះបានក្លាយជាចក្រភពអាណានិគមធំបំផុតទីពីរក្នុងលោក បើទោះបីជាឈរនៅពីក្រោយចក្រភពប៊្រិតថេន ទាំងខាងប្រជាជន និងទំហំក៏ដោយ។ នៅពេលមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ចក្រភពបានគ្របដណ្ដប់ប្រមាណផ្ទៃដី ១២៣០០០០០ គម២ ដែលមានប្រជាជន ១១០ លាននាក់ (រួមបញ្ចូលទាំងបារាំងផងដែរ)។

ក្នុងការប្រកួតប្រជែងជាមួយអង់គ្លេស បារាំងបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតអាណានិគមនៅអាមេរិកខាងជើង ការ៉ាអ៊ីប និង ឥណ្ឌា បន្តបន្ទាប់ពីជោគជ័យរបស់អេស្ប៉ាញ និង ព័រទុយហ្គាល់កំឡុងយុគនៃរបុករបកគំហើញ។ សង្គ្រាមតៗគ្នាជាមួយមហាប៊្រិតថេនកំឡុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩បានបង្រួញបន្តិចម្ដងៗនៃចក្រភពទីមួយរបស់ចក្រភពនេះ។

បារាំងបានក្ដោបក្ដាប់អាល់ហ្សេរីនៅឆ្នាំ១៨៤០ ប៉ុន្តែបានចាប់ផ្ដើមយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ដើម្បីកសាងឡើងវិញចក្ររបស់ខ្លួនទូទាំងពិភពលោកបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៨៧០ ដោយប្រមូលផ្ដុំភាគច្រើននៅអាហ៊្វ្រិកខាងលិច ជាមួយការក្ដោប់ជាសំខាន់នៅអាស៊ី អាមេរិកឡាតាំង និងប៉ាស៊ីហ៊្វិក។ ពួកសាធារណរដ្ឋ ជាសត្រូវដំបូងរបស់ចក្រភព បានគាំទ្រចក្រភពនេះវិញ។ ខណៈនោះដែរ ប្រទេសបានអភិវឌ្ឍចក្រភពថ្មីឱ្យចាប់ផ្ដើមតួនាទីពាណិជ្ជកម្មជាមួយបារាំង ជាពិសេសតាមរយៈការផ្គត់ផ្គង់វត្ថុធាតុដើមកម្រៗ និងការទិញផលិតផលសម្រេច ដូចគ្នាដែរក៏ជាការផ្ដល់កិត្តិនាមដល់មាតុភូមិ និងការពង្រីកអរិយធម៌និងភាសាបារាំង ហើយនិងសាសនាកាតូលិក។ ចក្រភពក៏បានផ្ដល់ជាកម្លាំងមនុស្សក្នុងសង្គ្រាមលោកនានាដែរ។

វាបានប្រែជាបេសកកម្មសីលធម៌មានបំណងឱ្យពិភពលោកឡើងឱ្យដល់បទដ្ឋានបារាំងតាមរយៈការនាំមកនូវគ្រិស្តសាសនា និងវប្បធម៌បារាំង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨៤ អ្នកគាំទ្ររបបអាណានិគមនិយមនាំមុខគេ លោកហ៊្សុល-ផ្វេរី បានប្រកាសថា ជាតិសាសន៍ខ្ពង់ខ្ពស់មានសិទ្ធិនៅលើ ជាតិសាសន៍ជាន់ទាប ជាតិសាសន៍នោះមានភារកិច្ចដើម្បីធ្វើឱ្យរីកចម្រើនដល់ជាតិសាសន៍អន់ថយ។  សិទ្ធិជាពលរដ្ឋពេញលេញ - សមានកម្ម - ត្រូវបានផ្ដល់ឱ្យពិតមែន ថ្វីត្បិតជាក់ស្ដែង "សមានកម្មប្រគល់ឱ្យ [និង] ប្រជាជនអាណានិគមបានប្រព្រឹត្តិទៅដូចជាអនុជន មិនមែនស្មើនឹងពលរដ្ឋឡើយ។"Julian Jackson, The Other Empire, Radio 3 បារាំងបានបញ្ជូនពួកនិគមជនមួយចំនួនធំទៅកាន់អាហ៊្វ្រិកខាងជើង ហើយពួកអ្នកទាំងនោះជាលំដាប់បានក្លាយជាកម្លាំងនយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពលនៅប៉ារីស។

នៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ លោ ហ្សាល ដឺ ហ៊្គោល និងពួកបារាំងសេរីបានប្រើដែនអាណានិគមនាយសមុទ្រជាមូលដ្ឋានទ័ពដែលពួកគេទុកសម្រាប់រំដោះបារាំង។ យ៉ាងណាមិញបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ ចលនាប្រឆាំងអាណានិគមបានចាប់ផ្ដើមរើបម្រះជាមួយនឹងអាជ្ញាធរអឺរ៉ុប។ បារាំងបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនិងបានចាញ់ក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងជូរចត់នៅវៀតណាម និងអាល់ហ្សេរីនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០។ ពួកនិគមជននិងអ្នកគាំទ្រក្នុងតំបន់ជាច្រើនរបស់ចក្រភពនេះបានទៅតាំងលំនៅសាជាថ្មីនៅបារាំង។ ស្ទើរតែដែនដីអាណានិគមបារាំងទាំងអស់បានទទួលបានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៦០ ប៉ុន្តែបារាំងបានរក្សាទុកឥទ្ធិពលហិរញ្ញវត្ថុនិងការទូតយ៉ាងធំដដែល។ ទឹកដីតិចតួចដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានច្របាច់បញ្ចូលទៅក្នុងប្រទេសបារាំងជា ផ្នែកនិងទឹកដីនាយសមុទ្រ។ ទឹកដីទាំងនោះសព្វថ្ងៃនេះសរុប១២៣ ១៥០ គម២ (៤៧ ៥៤៨ ម៉ែយ្ល កា.) ដែលចំនួនមានត្រឹមតែ១%ប៉ុណ្ណោះនៃផ្ទៃដីចក្រភពអាណានិគមបារាំងមុន-ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលមានប្រជាជន២,៧លាននាក់ដែលកំពុងរស់នៅក្នុងទឹកដីដែលសេសសល់នោះក្នុងឆ្នាំ២០១១។
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: អាហ៊្វ្រិក និង អាស៊ី

អាហ៊្វ្រិក និង អាស៊ី

ការពង្រីកអាណានិគមបារាំងមិនមានព្រំដែនដល់ពិភពលោកថ្មីទេ។ នៅសេណេហ្គាល់នៅអាហ៊្វ្រិកខាងលិច ពួកបារាំងបានចាប់ផ្ដើមបង្កើតប៉ុស្តិ៍ពាណិជ្ជកម្មតាមបណ្ដោយឆ្នេរនៅឆ្នាំ១៦២៤។ នៅឆ្នាំ១៦៦៤ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងកើតរបស់បារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីប្រកួតប្រជែងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងកើត។ ជាមួយការចុះអន់ថយនៃអធិរាជាណាចក្រអូតូម៉ង់ នៅឆ្នាំ១៨៣០ ពួកបារាំងបានដណ្ដើមបានអាល់ហ្សេ ដែលជាហេតុនៃការចាប់ផ្ដើមអាណានិគមកិច្ចនៅអាហ៊្វ្រិកខាងជើងរបស់បារាំង។

កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ បន្ទាប់ពីបារាំងបានរងគ្រោះដោយសារឧបទ្ទវហេតុធ្ងន់ធ្ងរនៅតាមព្រំដែនខាងលិច ពួកគេបានចាប់ផ្ដើមកេណ្ឌទាហានពីចក្រភពអាហ៊្វ្រិករបស់គេ។ នៅឆ្នាំ១៩១៧ បារាំងបានកេណ្ឌទាហានអាហ៊្វ្រិក ២៧០ ០០០នាក់។ អ៊ែនឌ្រូ, ស៊ី. អ៊ែម. កងវរសេនាធំបំពាក់គ្រឿងឥស្សរិយយសភាគច្រើនរបស់បារាំងមកពីម៉ារ៉ុក ប៉ុន្តែដោយសារសន្តិភាវកម្មកំពុងតែធ្វើឡើងនៅពេលនោះ ពួកបារាំងអាចកេណ្ឌបានត្រឹមតែទាហានម៉ារ៉ុក ២៣ ០០០នាក់ តែប៉ុណ្ណោះទេ។ ពួកទាហានអាហ៊្វ្រិកទទួលបានជ័យជម្នះក្នុងសមរភូមិវាំររ្ដង់ និងបរាជ័យដោយការវាយលុកនៅនីវេល្លឹ ប៉ុន្តែជាធម្មតាគ្មានសេចក្ដីគោរពចំពោះគុណសម្បត្តិរបស់ទាហានទាំងនោះឡើយ ពួកឧត្តមសេនីយ៍បារាំងមិនដែលគិតគូរខ្ពស់ដល់ពួកកងទ័ពអាហ៊្វ្រិករបស់ខ្លួនទេ។

ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ ការប៉ុនប៉ងសង្គ្រាមនៅអាហ៊្វ្រិករបស់បារាំងមិនត្រូវបានសម្រេចដោយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់ប្រទេសនេះ រឺ តាមគំនិតមន្ត្រីនៃក្រសួងអាណានិគមឡើយ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញគឺដោយសារតែពួកមេដឹកនាំចលនាអាណានិគមនៅអាហ៊្វ្រិករបស់បារាំងទៅវិញទេ។ លើកទីមួយនៃការពើបប្រទេះនេះបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩១៥-១៩១៦ នៅពេលលោកផ្វ្រង់ស៊្វ័រ-ហ្សខពីកូត (ទាំងអ្នកការទូតនិងផ្នែកនៃរាជវង្សអាណានិគម) បានជួបជាមួយពួកប៊្រិតថេនដើម្បីពិភាក្សាពីការបែងចែកកាមេរូន។ លោកពីកូតបានចាត់ចែងនីតិវិធីក្នុងកិច្ចចរចា រួមជាមួយមិនថាតែការមើលរំលងរបស់ប្រធានាធិបតី រឺ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបារាំងក៏ត្រូវយកមកនិយាយដែរ។ ជាអ្វីដែលបានហុចជាលទ្ធផលនាំឱ្យប៊្រិតថេនប្រគល់ទឹកដីកាមេរូនប្រាំបួនភាគដប់ទៅឱ្យពួកបារាំងដែលជាចំណុច លោកពីកូតបានទាមទារឱ្យអាណានិគមជនបារាំងឱ្យនៅពីលើគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបារាំង។ គោលនយោបាយពួកមេដឹកនាំអាណានិគមបារាំងនេះកំពុងកំណត់ឱ្យមានការប៉ុនប៉ងសង្គ្រាមនៅអាហ៊្វ្រិករបស់បារាំង ដែលអាចមើលឃើញភាគច្រើននៅទូទាំងចក្រភពបារាំង។អ៊ែនឌ្រូ, ស៊ី. អ៊ែម., និង អេ.អ៊ែស.។ កានយ៉ា-ផ្វស្ថ៍ណឺរ។ "បារាំង អាហ៊្វ្រិក និង សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ។" សារព័ត៌មានប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ៊្វ្រិក ១៩.១ (១៩៧៨): ១១-២៣។ បោះពុម្ព។

អាណានិគមនានាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឥណ្ឌានៅចន្ទនគរ (១៦៧៣) និង បុទុច្ចេរី នៅភាគអាគ្នេយ៍ (១៦៧៤) និងក្រោយមកយានំ (១៧២៣), មេ (១៧២៥) និង ករាឦកាល (១៧៣៩) (សូមមើល ឥណ្ឌារបស់បារាំង)។ អាណានិគមមួយចំនួនក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដែរនៅក្នុងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា នៅលើកោះបួរ្បុង (បុនសហភាព ១៦៦៤), កោះបារាំង (ម៉ូរីស ១៧១៨) និង សីស្ហែល (១៧៥៦)។
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: អនាណានិគមកិច្ច រឺ ការប្រកាសឯករាជ្យ (សតវត្សទី២០)

អនាណានិគមកិច្ច រឺ ការប្រកាសឯករាជ្យ (សតវត្សទី២០)

thumb|ផ្ទាំងប្រកាសរបស់ចក្រភពអាណានិគម​បារាំងដែលមានចំណងជើងថា: "ពណ៌សម្បុរបី ទង់តែ​មួយ ចក្រភព​តែមួយ" (១៩៤១)

ចក្រភពអាណានិគមបារាំងមួយនេះបានចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ នៅពេលដែលប៉ែកផ្សេងៗត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកមហាអំណាចបរទេស (ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន ប៊្រិតថេននៅស៊ីរី លីបង់ និង ម៉ាដាហ្គាស្កា សហរដ្ឋនិងប៊្រិតថេននៅម៉ារ៉ុកនិងអាល់ហ្សេរី និង អាល្លឺម៉ង់និងអ៊ីតាលីនៅទុយនីស៊ី)។ យ៉ាងណាមិញ អំណាចគ្រប់គ្រងត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញបន្តិចម្ដងៗដោយលោកហ្សាល ដឺ ហ៊្គោល។ សហភាពបារាំងបានដាក់បញ្ចូលបន្ថែមក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ១៩៤៦ ដែលបានជំនួសឱ្យអតីតចក្រភពអាណានិគមមួយនេះ។ 

បារាំងបានប្រឈមមុខនឹងការចាប់ផ្ដើមនៃចលនាអនាណានិគមកិច្ច (ការប្រកាសឯករាជ្យ)​ ភ្លាមៗ។ គណៈរដ្ឋមន្ត្រី (ផបអព) របស់ពល-ហ្រាម៉ាឌ្យេរបានបង្ក្រាបការបះឡើងម៉ាឡាហ្គាស៊ីនៅឆ្នាំ១៩៤៧។ នៅអាស៊ី វៀតមិញរបស់ហូ-ជីមិញបានប្រកាសឯករាជ្យនៃវៀតណាម ដោយការចាប់ផ្ដើមសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ។ នៅកាមេរូន បដិកម្បនារបស់សហភាពប្រជាជនកាមេរូន បានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៥ និងបានដឹកនាំដោយរុបប៊េន-អ៊ុម-ន្យ៉ុបែ ត្រូវបានគេបង្ក្រាបយ៉ាងហិង្សា។

នៅពេលដែលសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនបានបញ្ចប់ជាមួយការបរាជ័យនិងការដកទ័ពចេញនៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងស្ទើរតែភ្លាមៗក៏បានពាក់ព័ន្ធក្នុងការប៉ះទង្គិចគ្នាថ្មីនិងថែមទាំងធ្ងន់ធ្ងរនៅអាល់ហ្សេរី ដែលជាដែនអាណានិគមដ៏សំខាន់និងចាស់បំផុត។ ចលនារបស់ផ្វឺរហាត-អាប្បាស និង ម៉ាស្សាលី-អ្ហាចបានកត់សំគាល់សម័យកាលចន្លោះសង្គ្រាមពីរ ប៉ុន្តែភាគីទាំងសងខាងបានធ្វើមូលវិវដ្ដបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ។ នៅឆ្នាំ១៩៤៥ ការសម្លាប់រង្គាលស៊ទីភ្វត្រូវបានបន្តដោយកងទ័ពបារាំង។

សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរីបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៥៤។ អាល់ហ្សេរីមានបញ្ហាដោយឡែក ដោយសារតែចំនួនពួកនិគមជនអឺរ៉ុបមួយចំនួនធំ (រឺ បាទ-និល) ដែលបានតាំងលំនៅនៅទីនោះក្នុងរយៈពេល១២៥ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង។ ការចូលកាន់អំណាចរបស់លោកហ្សាល-ដឺ-ហ៊្គោលនៅឆ្នាំ១៩៥៨នៅចំកណ្ដាលនៃវិបត្តិនៅទីបំផុតបាននាំ​ទៅដល់ការទទួលឯករាជ្យអាល់ហ្សេរីជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងអ៊ីវ្យ៉ង់១៩៦២។ វិបត្តិស៊ុយអេនៅឆ្នាំ១៩៥៦ក៏បានបង្ហាញការកំណត់ព្រំដែនអំណាចបារាំង ពេលដែលមានការប៉ុនប៉ងរបស់ខ្លួនដើម្បីដណ្ដើមយកព្រែកជីកនេះជាមួយពួកប៊្រិតថេនត្រូវបានរាំងស្ទះនៅ​ពេលសហរដ្ឋមិនបានគាំទ្រផែនការនេះឡើយ។

សហភាពបារាំងត្រូវបានជំនួសដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ១៩៥៨ថ្មីដោយសហគមន៍បារាំង។ មានតែហ៊្គីណេតែមួយគត់បានបដិសេធដោយប្រជាមតិធ្វើឡើងនៅក្នុងអង្គការអាណានិគមថ្មីនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ សហគមន៍បារាំងបានរំលាយខ្លួនចោលក្នុងកណ្ដាលសង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី ដែនអាណានិគមអាហ៊្វ្រិកផ្សេងៗស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវបានគេប្រគល់ឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៦០ បន្តបន្ទាប់ពីប្រជាមតិនៅក្នុងតំបន់។ ដែនអាណានិគមភាគខ្លះបានជ្រើសរើសនៅតែជាប៉ែកនៃបារាំង ក្រោមឋានៈជា  ដេប៉ាតេម៉ង់ នាយសមុទ្រ (ទឹកដី)។ អ្នករិះគន់នវាណានិគមនិយមបានអះអាងថា ផ្ហ្រង់សាភ្វ្រិក បានដាក់ការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ជាផ្លូវការឡើងវិញ។ ពួកគេបានលើកឡើង ខណៈពេលដែលលោកដឺ-ហ៊្គោលប្រគល់ឯករាជ្យដៃម្ខាង លោកក៏កំពុងតែបង្កើតការរឹតចំណងថ្មីដែលមានការជួយពីលោកហ្សាខ់កឹ-ភ្វខកា ទីប្រឹក្សារបស់លោកចំពោះបញ្ហាអាហ៊្វ្រិក។ លោកភ្វខកាក៏បានគាំទ្រសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនីហ្សេរីយ៉ាជាពិសេសកំឡុងចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០។

កោះម័រក្នុងមហាសមុទ្រឥណ្ឌាបានបោះឆ្នោតប្រជាមតិនៅឆ្នាំ១៩៧៤ដើម្បីរក្សាទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួន​ជាមួយបារាំងនិងខកខានទាមទារឯករាជ្យ។"ការបោះឆ្នោតម៉ីយ៉ឺតក្លាយជាដេប៉ាតេម៉ង់ទី១០១របស់បារាំង"។ ទូរលេខប្រចាំថ្ងៃ។ ២៩ មីនា ២០០៩។
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: ប្រជាជនរវាងឆ្នាំ១៩១៩ និង ១៩៤០

ប្រជាជនរវាងឆ្នាំ១៩១៩ និង ១៩៤០
 frameless|center|upright=3 ប្រជាជនចក្រភពបារាំងរវាងឆ្នាំ១៩១៩ និង ​១៩៤០   ១៩២១    ១៩២៦    ១៩៣១    ១៩៣៦    ១៩៤០  បារាំងមាតុបុរី  ៣៩ ១៤០ ០០០  ៤០ ៧១០ ០០០  ៤១ ៥៥០ ០០០  ៤១ ៥០០ ០០០ ៤១ ៨៣៥ ០០០ អាណានិគម អាណាព្យាបាល និង អាណ្ណត្តិ  ៥៥ ៥៥៦ ០០០  ៥៩ ៤៧៤ ០០០  ៦៤ ២៩៣ ០០០  ៦៩ ១៣១ ០០០ ៦៨ ៨៨៨ ០០០ សរុប  ៩៤ ៦៩៦ ០០០  ១០០ ១៨៤ ០០០  ១០៥ ៨៤៣ ០០០  ១១០ ៦៣១ ០០០ ១១០ ៧២៣ ០០០ អត្រាភាគរយនៃប្រជាជនពិភពលោក  ៥,០២%  ៥,០១%  ៥,១១%  ៥,១៥% ៤,៨១% <small>ប្រភព: INSEE,  សទប
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: សូមមើលផងដែរ

សូមមើលផងដែរ

ច្បាប់បារាំងស្ដីពីអាណានិគមនិយម - (២០០៥)
តែមប្រៃសណីយ៍អាណានិគមបារាំង
ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ (១៨១៤-១៩១៩)
បញ្ជីកម្មសិទ្ធិនិងអាណានិគមបារាំង
បារាំងនីយកម្ម
 ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង
ផ្នែកនិងទឹកដីនាយសមុទ្របារាំង
លិបិក្រម:-ចក្រភពអាណានិគមបារាំង
លិបិក្រម:-អតីតអាណានិគមបារាំង
វិវត្តន៍ចក្រភពបារាំង
អង្គការអន្តរជាតិបារាំងសព្ទ
 អនាណានិគមកិច្ច
អាណានិគមកិច្ចបារាំងនៅអាមេរិក
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: អំណានបន្ថែម

អំណានបន្ថែម

គោលនយោបាយ និង អាណានិគម
 Aldrich, Robert. Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996)
 Anderson, Fred. Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754-1766 (2001)
 Baumgart, Winfried. Imperialism: The Idea and Reality of British and French Colonial Expansion, 1880-1914 (1982)
 Betts, Raymond. Assimilation and Association in French Colonial Theory, 1890-1914 (2005)  excerpt and text search
។
 
 Clayton, Anthony.  The Wars of French Decolonization (1995)
 Jennings, Eric T. Imperial Heights: Dalat and the Making and Undoing of French Indochina (2010)
។
។
។
  Priestley, Herbert Ingram. (1938) France overseas;: A study of modern imperialism 463pp; encyclopedic coverage as of late 1930s
។
 Thomas, Martin. The French Empire Between the Wars: Imperialism, Politics and Society (2007) 1919-1939

រូបភាព និង ការប៉ះទង្គិចលើបារាំង
។
 August, Thomas G. The Selling of the Empire: British and French Imperialist Propaganda, 1890-1940 (Contributions in Comparative Colonial Studies) (1985)
។
 Dobie, Madeleine. Trading Places: Colonization & Slavery in 18th-Century French Culture (2010)
។
 Singer, Barnett, and John Langdon. Cultured Force: Makers and Defenders of the French Colonial Empire (2008)
 Thomas, Martin, ed. The French Colonial Mind, Volume 1: Mental Maps of Empire and Colonial Encounters (France Overseas: Studies in Empire and D) (2012); The French Colonial Mind, Volume 2: Violence, Military Encounters, and Colonialism (2012)

ប្រវត្តិលេខន៍ និង អនុស្សាវរីយ៍
 Dubois, Laurent. "The French Atlantic," in Atlantic History: A Critical Appraisal, ed. by Jack P. Greene and Philip D. Morgan,  (Oxford University Press, 2009) pp 137–61
Dwyer, Philip. "Remembering and Forgetting in Contemporary France: Napoleon, Slavery, and the French History Wars," French Politics, Culture & Society (2008) 26#3 pp 110–122.
។
 Greer, Allan. "National, Transnational, and Hypernational Historiographies: New France Meets Early American History," Canadian Historical Review, (2010) 91#4 pp 695–724, in Project MUSE
Hodson,  Christopher, and Brett Rushforth,  "Absolutely Atlantic: Colonialism and the Early Modern French State in Recent Historiography," History Compass, (January 2010) 8#1 pp 101–117
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: គោលនយោបាយ និង អាណានិគម

គោលនយោបាយ និង អាណានិគម
 Aldrich, Robert. Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996)
 Anderson, Fred. Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754-1766 (2001)
 Baumgart, Winfried. Imperialism: The Idea and Reality of British and French Colonial Expansion, 1880-1914 (1982)
 Betts, Raymond. Assimilation and Association in French Colonial Theory, 1890-1914 (2005)  excerpt and text search
។
 
 Clayton, Anthony.  The Wars of French Decolonization (1995)
 Jennings, Eric T. Imperial Heights: Dalat and the Making and Undoing of French Indochina (2010)
។
។
។
  Priestley, Herbert Ingram. (1938) France overseas;: A study of modern imperialism 463pp; encyclopedic coverage as of late 1930s
។
 Thomas, Martin. The French Empire Between the Wars: Imperialism, Politics and Society (2007) 1919-1939
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: រូបភាព និង ការប៉ះទង្គិចលើបារាំង

រូបភាព និង ការប៉ះទង្គិចលើបារាំង
។
 August, Thomas G. The Selling of the Empire: British and French Imperialist Propaganda, 1890-1940 (Contributions in Comparative Colonial Studies) (1985)
។
 Dobie, Madeleine. Trading Places: Colonization & Slavery in 18th-Century French Culture (2010)
។
 Singer, Barnett, and John Langdon. Cultured Force: Makers and Defenders of the French Colonial Empire (2008)
 Thomas, Martin, ed. The French Colonial Mind, Volume 1: Mental Maps of Empire and Colonial Encounters (France Overseas: Studies in Empire and D) (2012); The French Colonial Mind, Volume 2: Violence, Military Encounters, and Colonialism (2012)
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: ប្រវត្តិលេខន៍ និង អនុស្សាវរីយ៍

ប្រវត្តិលេខន៍ និង អនុស្សាវរីយ៍
 Dubois, Laurent. "The French Atlantic," in Atlantic History: A Critical Appraisal, ed. by Jack P. Greene and Philip D. Morgan,  (Oxford University Press, 2009) pp 137–61
Dwyer, Philip. "Remembering and Forgetting in Contemporary France: Napoleon, Slavery, and the French History Wars," French Politics, Culture & Society (2008) 26#3 pp 110–122.
។
 Greer, Allan. "National, Transnational, and Hypernational Historiographies: New France Meets Early American History," Canadian Historical Review, (2010) 91#4 pp 695–724, in Project MUSE
Hodson,  Christopher, and Brett Rushforth,  "Absolutely Atlantic: Colonialism and the Early Modern French State in Recent Historiography," History Compass, (January 2010) 8#1 pp 101–117
ចក្រភពអាណានិគមបារាំង: តំណខាងក្រៅ

តំណខាងក្រៅ
 French Colonial History an annual volume of refereed, scholarly articles
L'Afrique francophone
អាណានិគមនិយមបារាំង ឧទ្ទេសបទស្ដីពីសម័យអាណានិគម ១៨៧១ ដល់ ១៩១៤ តាមរយៈវគ្គបំប៉នយ៉េលបើកទូលាយ (សំឡេង/វីដេអូ/អត្ថបទ ៤៥-នាទ)
Area Of French Empire in 1940 

 
Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រអាណានិគមនិយមអឺរ៉ុបទំនើប
 
Category:ចក្រភពនាយសមុទ្រ
ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់: អំពី​ឈ្មោះ

អំពី​ឈ្មោះ 
ឈ្មោះ​ដែល​បាន​ប្រើ​សម្រាប់​ហៅ​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់​ចាប់ពី​ឆ្នាំ​១៨៧១ ដល់ ១៩៤៣ ជា​ភាសាអាល្លឺម៉ង់​គឺ "Deutsches Reich" ចំណែក​ពាក្យ "Deutsches Kaiserreich" គឺ​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ជាផ្លូវការ​សម្រាប់​សម័យកាល​ពី​ឆ្នាំ​១៨៧១ ដល់ ១៩១៨​។ ការ​បកប្រែ​ដោយ​ត្រង់​ពាក្យ "Deutsches Reich" ទៅ ភាសាអង់គ្លេស​មានន័យ​ថា "German Empire" (ជា​ភាសាខ្មែរ "ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់") ។ បើទោះជា ពាក្យ "Reich" មិន​មានន័យ​ដូចគ្នា​ទៅ​នឹង​ពាក្យ "Empire" ក៏ដោយ តែ​វា​បង្កប់​ន័យ​ស្រដៀងគ្នា​ទៅនឹង​ពាក្យ​អង់គ្លេស "commonwealth", "realm" ឬ "domain" ។ ចំពោះ​ការបកប្រែ​ពេញ​ទៅជា​ភាសាអង់គ្លេស គឺ "German Empire" និង ការបកប្រែ​ដោយផ្នែក​គឺ "German Reich" ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​សម្រាប់​សម្គាល់​សម័យកាល​៤៧​ឆ្នាំ (១៨៧១-១៩១៨) នៃ​ការគ្រប់គ្រង​អំណាច​របស់​រាជវង្ស​ហូហិនសូឡឹន (Hohenzollern), នៅខណៈដែល ចំពោះតែ​ពាក្យ "German Reich" ប៉ុណ្ណោះ​ក្នុង​ភាសាអង់គ្លេស ត្រូវ​បាន​សម្រាប់​សម័យកាល ១៨៧១-១៩៤៣ នៃ​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់​។ ក្នុងកំលុង​ឆ្នាំ ១៨៧១-១៩៤៣ ទាំងមូល ពាក្យ "German Reich" ត្រូវ​ស្គាល់​ថា​ជា​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់​ដូច​ធម្មតា​ប៉ុណ្ណោះ​។ 

ពាក្យ "Second Reich" ដែល​មកពី​ពាក្យ​អាល្លឺម៉ង់ "Zweites Reich" (Reich ទី២) ជួនកាល​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​សម្រាប់​រយៈពេល​នេះ (១៨៧១-១៩១៨) ។ ពាក្យ​នេះ ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដោយ​អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាតិនិយម​អាល្លឺម៉ង់ Arthur Moeller van den Bruck នា​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩២០ ហើយ​បាន​ភ្ជាប់ទៅនឹង "ចក្រភព​ពិសិដ្ឋ​រ៉ូម៉ាំង​នៃ​ប្រជាជាតិ​អាល្លឺម៉ង់" (Holy Roman Empire of the German Nation) ថា​ជា "First Reich" (Reich ទី១) ហើយ​គាត់​បាន​គូស​បញ្ជាក់​នូវ​មហិច្ឆតា​ចង់​បង្កើត "Third Reich" (Reich ទី៣) ។ ក្រោយមក​ពាក្យ "Third Reich" នេះ ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ នៅក្នុង​សម័យកាល​ដែល​គ្របគ្រង​របស់​ពួកណាស៊ី (Nazi) ។