ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវ: លានជាង (១៣៥៤-១៧០៧)

លានជាង (១៣៥៤-១៧០៧)
thumb|180px| Southeast Asia c.1400 CE, showing Khmer Empire in red, Ayutthaya Kingdom in violet, Lan Xang kingdom in teal, Sukhothai Kingdom in orange, Champa in yellow, Kingdom of Lanna in purple, Dai Viet in blue.

Lan Xang (1353-1707) was one of the largest kingdoms in Southeast Asia. Also known as the "Land of a million elephants under the white parasol" the kingdom's name alludes to the power of the kingship and formidable war machine of the early kingdom. The founding of Lan Xang was recorded in 1353, after a series of conquests by Fa Ngum.  From 1353-1560 the capitol of Lan Xang was Luang Prabang (known alternately as Muang Sua and Xieng Dong Xieng Thong).  Under successive kings the kingdom expanded over an area that now incorporates all of modern Laos, the Sipsong Chu Tai of Vietnam, Sipsong Panna of Southern China, Khorat Plateau region of Thailand, and the Stung Treng region of Northern Cambodia.

Lan Xang existed as a sovereign kingdom for over 350 years.  The first serious foreign invasion came from the Dai Viet in 1479, which was defeated, though leaving the capital of Luang Prabang largely destroyed.  The first half of the sixteenth century allowed for the power, prestige and cultural influence of the kingdom to be restored under a series of strong kings (see Souvanna Balang, Vixun, Photisarath).  In the 1540s a series of succession disputes in the neighboring Kingdom of Lanna, created a regional rivalry between Burma, Ayutthaya and Lan Xang.  In 1540 Lan Xang defeated an incursion from Ayutthaya. By 1545 the Kingdom of Lanna was attacked by the Burmese and then Ayutthaya. Lan Xang entered into an alliance with Lanna, and aided in the defense of the kingdom. In 1547 the kingdoms of Lan Xang and Lanna were briefly unified under Photisarath of Lan Xang and his son Setthathirath in Lanna.  Setthathirath would go on to become the king of Lan Xang on the death of his father, and become one of the greatest kings of Lan Xang. 

The Burmese Toungoo Dynasty began a series of expansions during the late 1550s which culminated under King Bayinnaung. Setthathirath moved the capital of Lan Xang from Luang Prabang to Vientiane in 1560, to better defend against the threat of Burma and to more ably administer the central and southern provinces.  Bayinnaung subjugated the Kingdom of Lanna and went on to destroy the kingdom and city of Ayutthaya in 1564.  King Setthathirath fought two successful guerilla campaigns against the Burmese invasions, leaving Lan Xang the only independent Tai kingdom until his death in 1572, while on campaign against the Khmer.   The Burmese succeeded with the third invasion of Lan Xang around 1573, and Lan Xang became a vassal state until 1591 when the son of Setthathirath, Nokeo Koumane, was able to successfully reassert independence.  

Lan Xang recovered and reached the apex of its political and economic power during the seventeenth century under King Sourigna Vongsa, who became the longest reigning of Lan Xang’s monarchs (1637-1694).  In the 1640s the first European explorers to leave a detailed account of the kingdom arrived looking to establish trade and secure Christian converts, both were ultimately largely unsuccessful. Upon the death of Sourigna Vongsa a succession dispute erupted and the kingdom of Lan Xang was ultimately divided into constituent kingdoms in 1707

 ពួករដ្ឋឯកភូត 

វាត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានជាទូទៅថា នៅត្រឹមចុងសតវត្សទី១៦ ព្រះបាទពោធិសារាជបានជួយតាំងឡើងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទជាសាសនាដែលមានមុនគេនៃប្រទេសនេះ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ទិដ្ឋភាពនៃប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការ ឥឡូវប្រហែលជាត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរដោយរបកគំហើញបុរាណវិទ្យាថ្មីៗជាក់លាក់នៅកម្ពុជា និង វៀតណាម ដែលបង្ហាញនូវអក្សរចារឹកបាលី នៅត្រឹមដើមសតវត្សទី៩។ (សូមមើល: JPTS ខ្សែ. XXIII ១៩៩៧: ភីថឺរ-ស្ឃិល្លិង "អក្សរចារឹកបាលីថ្មីៗពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍")

ពេលនោះ ប្រហែលគ្មានការសង្ស័យថាព្រលឹងនិយម និង សំណល់នៃការបូជាព្រះសិវៈធ្លាប់មានប្រជាប្រិយនៅលាវបុរាណឡើយ ភស្តុតាងចង្អុលបន្ថែមនូវដំណើរវែងឆ្ងាយ បន្តិចម្ដងៗនាំទៅដល់ការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា (ខុសពីស្ដេចមួយអង្គដែលផ្លាស់សាសនាប្រទេសនេះ)។ ការផ្ទុយស្រឡះគ្នានេះក៏បានកើតមានឡើងដែរ ដូចគ្នារួមជាមួយនិងស្រទាប់នៃបដិមាករ និង អក្សរចារឹកជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅឯវត្តភូ ចម្ប៉ាស័ក អ្វីដែលចាស់បំផុតគឺជាភាសាសំស្ក្រឹត និងការបូជាព្រះសិវៈ ពេលដែលភស្តុតាងក្រោយៗមកទៀតជាពុទ្ធសាសនា បន្តបន្ទាប់មកត្រឡប់ទៅជាព្រលឹងនិយមវិញ (ជាមួយនិងរូបចម្លាក់ថ្មីៗភាគច្រើនតាមធម្មតាពណ៌នានូវពួកដំរីយក្សនិងគោលិកា គ្មានសេចក្ដីយោងបញ្ជាក់ទៅនឹងសាសនាដែលបានរៀបចំនៅឥណ្ឌា និងអត្ថបទសំស្ក្រឹត និង បាលីឡើយ)។

វាមានសារៈសំខាន់ដើម្បីកត់សំគាល់នូវប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទាំងអស់នេះដែលលើកលែងចេញ ឥទ្ធិពល (អាចទៅរួច និងជាក់ស្ដែង) នៃ សាសនាចិនក្នុងតំបន់នេះ។ ជាការពិតទៅ ប្រតិទិនលាវនិងប្រតិទិនថៃបុរាណទាំងពីរនឹងមានដើមកំណើតនៅចិន (បានយកតាមប្រតិទិនមែកឈើមេឃ) និងមិនឆ្លុះបញ្ចាំងនូវហោរាសាស្ត្ររបស់ឥណ្ឌាឡើយ។ ប្រតិទិនទាំងនេះគឺជាផ្នែកទាំងខាងព្រះរាជសាសនា (បានរក្សាទុកជាអភិលេខន៍) និង ជាក់ស្ដែង ជាផ្នែកនៃសាសនាដែលគេនិយម (ការទស្សន៍ទាយ) អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។