ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រស្រីសជ្ជនាល័យ: ទេសភាពសំខាន់ៗ

ទេសភាពសំខាន់ៗ 

 វត្តព្រះស្រីរតនារាមមហាធាតុ 
រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល| វត្ត​ព្រះ​ស្រី​រតនា​មហា​ធាតុឆា​លៀង
គឺជាប្រាសាទប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ធំ និងសំខាន់បំផុតនៅ សជ្ជនាល័យ- ឆាលៀង ។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងឡើងជាប្រាសាទពុទ្ធសាសនា មហាយាន នៅចុងសតវត្សទី ១២ ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ នៅពេលដែល ឆាលៀង ជាផ្នែកនៃ អាណាចក្រខ្មែរ របស់ព្រះអង្គ។ រចនាសម្ព័នសំខាន់គឺ ប្រាង្គ ដ៏គួរអោយចាប់អារម្មណ៍នៅក្នុង គោបុរៈ រចនាបថខ្មែរ។ ការរចនាដើមនៃប្រាង្គត្រូវបានគេជឿថាជារចនាបថ បាយ័ន ប៉ុន្តែនៅពេលដែល ឆាលៀង ស្ថិតនៅក្រោម អាណាចក្រអយុធ្យា ប្រាង្គនេះត្រូវបានរចនាឡើងវិញតាមទម្រង់នៃរចនាប័ទ្មអយុធ្យាបច្ចុប្បន្ន ដោយ ព្រះបាទ បរមកោដ ក្នុងសតវត្សទី ១៨ ។ បរិវេណប្រាសាទព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពែង ថ្មបាយក្រៀម ខ្ពស់។ ព្រះ​វិហារ ​មាន​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ធំ​មួយ​មាន​ស៊ុម​ដោយ​សសរ​ថ្មបាយក្រៀម។ ខ្លោងទ្វារប្រាសាទត្រូវបានតុបតែងដោយក្បាល ព្រាហ្មណ៍ នៅទិសទាំងបួន និងរូបចម្លាក់ អប្សរា ។ នៅ​ផ្នែក​ខាងឆ្វេង​នៃ​ប្រាង្គ​គឺជា​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ដែល​ដើរ​តាម​រចនាប័ទ្ម​សុខោទ័យ។ នៅខាងក្រោយប្រាង្គមាន មណ្ឌប ដែលបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ រូបព្រះពុទ្ធឈរ និងប្រាសាទដែលបំផ្លិចបំផ្លាញនៃស្តូប បែបមន ព្រមទាំងចេតិយតូចៗជាច្រើនដែលរចនាតាមបែបស្រីលង្កា។ សារៈសំខាន់នៃប្រាសាទក្នុង រាជាណាចក្រសុខោទ័យ ត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងរជ្ជកាល រាមកំហែង និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនក្នុងសម័យ អាណាចក្រ អយុធ្យា ធនបុរី និង រតនៈកូស៊ីន ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៨ បន្ទាប់ពី Bhumibol និង Sirikit បានទស្សនាប្រាសាទនោះ វត្តនេះត្រូវបានដំឡើងឋានៈជា រាជវរវិហារ ឬ អារាមហ្លួងហើយដាក់នៅក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់រាជវង្សថៃ។

 វត្តចេតិយប្រាំពីរជួរ 
រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល| 
( วัดเจดีย์เจ็ดแถว  ) ប្រាសាទ​នេះ​ជា​ទីតាំង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត​មួយ​នៅ​ក្នុង​កំពែង​ក្រុង​នៃ​ក្រុង  ។ ប្រាសាទនេះមានទីតាំងនៅទល់មុខវត្ត ដំរីឡោម ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាប្លែកក្នុងចំណោមប្រាសាទក្នុង ព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យ ព្រោះវាមានចេតិយចំនួន ៣២ ដែលមានទំហំខុសៗគ្នាតាមរចនាប័ទ្មខុសៗគ្នា។ ទំហំដ៏ធំមហិមានៃប្រាសាទនៅកណ្តាលក្រុងបង្ហាញថាប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងឡើងសម្រាប់គ្រួសាររាជវង្ស។ ព្រះចៅ វជិរ៉ាវុឌ្ឍ បានសរសេរនៅក្នុងដំណើរកម្សាន្តក្នុងទីក្រុង ព្រះរោងរបស់គាត់ថា អ្នកស្រុកបានអះអាងថា ប្រាសាទនេះធ្លាប់ត្រូវបានគេហៅថា វត្តកល្យានិមិត្ត ហើយត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយកូនស្រីរបស់ លីថៃ ។  ដាំរ៉ុង ជឿថាប្រាសាទនេះគឺជាកន្លែងបញ្ចុះសពរបស់គ្រួសារអ្នកដែលគ្រប់គ្រងរបស់ សជ្ជនាល័យ ។ លំនាំនៃចេតិយនៅទីនេះលំនាំនៃចេតិយនៅវត្ត ទទួលឥទ្ធិពលពីរចនាបថសិល្បៈផ្សេងៗដូចជា ស្តូបស្រីលង្កា ឡានណា និង បាកាន ដែលមានមូលដ្ឋានប៉មការ៉េតែមួយគត់ដែលមានកំពូលរាងស្វ៊ែរ និងសាលធំ façade stucco សម្រាប់ឈរព្រះពុទ្ធរូបក្នុងរចនាបថសុខោទ័យដ៏ស្រស់ស្អាត។ នៅ​ក្នុង​ប្រាសាទ​មាន​វិហារ​ធម៌ សាល​ប្រជុំ មន្ទី​៥ និង​ស្រះ​ដ៏​ពិសិដ្ឋ​មួយ ។ មាន​កំពែង​ការពារ​នៅ​ជុំវិញ​ប្រាសាទ​ដែល​ពី​ដើម​ត្រូវ​បាន​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដោយ​ប្រឡាយ។

 វត្តដំរីឡោម 
រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល| 
วัดช้างล้อม ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ ១២៨៦ តាមបញ្ជារបស់ រាមកំហែង បន្ទាប់ពីការរកឃើញព្រះពុទ្ធបដិមាមួយនៅលើទីតាំងនោះ។ រចនាសម្ព័នសំខាន់នៃប្រាសាទគឺជាមូលដ្ឋានការ៉េពីរជាន់ជុំវិញចេតិយ ថ្មបាយក្រៀម បែបស្រីលង្កា។ ឈ្មោះ​ប្រាសាទ​នេះ​បាន​មក​ពី​រូប​បដិមា ​ដំរី ​ឈរ​ចំនួន ៣៩​ក្បាល នៅ​ជុំវិញ​ជាន់​ទី​មួយ​នៃ​គល់​ចេតិយ។ សត្វដំរីមានទំហំធំគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅខាងមុខជញ្ជាំង។ ជា​ធម្មតា​មាន​តែ​ផ្នែក​ខាង​មុខ​នៃ​ដងខ្លួន​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​ដូច​នៅ​វត្ត​ឆាង​រព និង​វត្ត​ដំរីឡោមនុង ​ឧទ្យាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​សុខោទ័យ ។ នៅ​ជាន់​ទី​២​នៃ​ព្រះ​ចេតិយ​ក៏​មាន​ចេតិយ​ចំនួន ២០ ដែល​ពី​ដើម​មាន​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​កម្ពស់ ១,៤ ម៉ែត្រ។ រូបព្រះពុទ្ធខ្លះនៅតែអាចមើលឃើញសព្វថ្ងៃនេះ។ មានវិហារ៉ាដែលបាក់បែកនៅខាងមុខចេតិយ ក៏ដូចជាសំណង់តូចៗផ្សេងទៀតនៅក្នុងបរិវេណប្រាសាទ។ ទីសក្ការៈសំខាន់ត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងក្រាស់ធ្វើពីថ្មបាយក្រៀម។

 វត្តឈុំឈឿន 
វត្តឈុំឈឿន  មានទីតាំងនៅជិតវត្តព្រះស្រីរតនាមហាធាតុ។ នៅ​លើ​ដី​ប្រាសាទ​មាន​វិហារ​មួយ ចេតិយ​ធ្វើ​ពី​ថ្មបាយក្រៀម​រាង​ជា​រង្វង់​មូល និង​មណ្ឌប។ មណ្ឌប​មាន​ដំបូល​ប្រក់​បាយ​ក្រៀម និង​មាន​២​នៅ​ខាង​មុខ និង​ពិសេស​មួយទៀត​នៅ​ខាងក្រោយ ។ តាម​ការ​ជីក​កកាយ​បុរាណ​វិទ្យា​ដែល​បាន​ធ្វើ​នៅ​ជម្រៅ ៧-៨ ម៉ែត្រ​នៅ​មុខ​វិហារ​នោះ គេ​បាន​រក​ឃើញ​គ្រោង​ឆ្អឹង​ចំនួន ១៥។ គ្រោងឆ្អឹង​មនុស្ស​ទាំងនេះ​ត្រូវបាន​គេ​ជឿថា​មាន​អាយុកាល​ជិត​សតវត្ស​ទី​៤ គឺ​សម័យ ​ទ្វា​វ​តី ប្រហែល​សតវត្ស​ទី​៧ ដល់​ទី​១១ ។

 វត្តគោកសង្គ្រាម 
ជា​ប្រាសាទ​បុរាណ​ដែល​បាន​កសាង​ឡើង​ក្នុង​អំឡុង​ចុង ​សុខោទ័យ ​ដល់​ដើម ​អយុធ្យា ។ ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើត និងមានប្លង់រាងចតុកោណ។ ជញ្ជាំងខាងជើង ខាងកើត និងខាងលិចនៃប្រាសាទ ធ្វើពីថ្មបាយក្រៀម។ កំពែង​ខាង​ត្បូង​នៃ​ប្រាសាទ​គឺ​កំពែង​ក្រុង​ចាស់​របស់​ឆាលៀង។ មានប្រាសាទអយុធ្យាសម័យដើម ៦ បន្ទប់ ថ្មបាយក្រៀម។ នៅខាងក្រោយវិហារមានចេតិយសុខោទ័យបីនៅលើជើងទម្រតែមួយ ដើមឡើយដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ប៉ុន្តែក្រោយមកបានតភ្ជាប់គ្នា។

 វត្តនាងពញា 
រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល| 
នាងពញា មានន័យថា ប្រាសាទព្រះមហាក្សត្រី។ នៅក្នុងដំណើរទីក្រុង ព្រះរោង, វជ្ជរ៉ាវុធ បានរាយការណ៍ថា, នេះបើយោងតាមរឿងព្រេងក្នុងស្រុកប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងឡើងដោយ បសុជទេវី ដែលជាកូនស្រីរបស់អធិរាជនៃប្រទេសចិន; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មិនមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុដើម្បីគាំទ្ររឿងព្រេងបែបនេះទេ។ ដី​ប្រាសាទ​មាន​ទំហំ​ធំ​គួរសម។ មាន​ចេតិយ​ថ្មបាយក្រៀម​ធំ​មួយ និង​នៅសល់​នៃ​វិហារ​ប្រាំពីរ​បន្ទប់ តាម​រចនាប័ទ្ម​ធម្មតា​នៃ​ស្ថាបត្យកម្ម​សុខោទ័យ និង​លាន​ណា នៅ​កណ្តាល​បរិវេណ។ ប្រាសាទ​នេះ​ល្បី​ដោយសារ​សំណល់​ចម្លាក់ ​ចម្លាក់ ​ដ៏​ស្រស់​ស្អាត​នៅ​លើ​ជញ្ជាំង​វិហារ។ រូបចម្លាក់ stucco ត្រូវបានការពារនៅក្រោមជំរកដំបូលសំណប៉ាហាំង។

 គុកថុរឿងគុក 
ជា​សំណង់​ខូច​ខាត​នៃ​រោង​ចក្រ​ចាស់​ដែល​មាន​ទីតាំង​ប្រហែល ៥ គីឡូម៉ែត្រខាងជើងនៃទីក្រុងចាស់  ។ នៅក្នុងតំបន់ប្រហែល 1.5 គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ប្រហែល 200 ឡ ត្រូវបានរកឃើញ។ នេះជាទីតាំងដែលផលិតស៊ីឡាដុនសុខោទ័យតាំងពីសតវត្សទី១៣ ហើយប្រហែលជាឡដុតចំណាស់ជាងគេនៅប្រទេសថៃ។ ឡឥដ្ឋមានទទឹង ១.៥ ទៅ ២ ម៉ែត្រ និងបណ្តោយ ៤.៥ ម៉ែត្រ។ ចានសេរ៉ាមិចដែលរកឃើញនៅទីនេះជាទូទៅគឺចាន និងពាងធំ។ ពួកវាមានកញ្ចក់ប្រផេះលឿងរលោង និងការរចនាដែលជាធម្មតាមានផ្កា ត្រី ឬរង្វង់មូល ដែលលាបពណ៌ខ្មៅក្នុងការរចនាបែបចិន។ ក្រុមបុរាណវិទូថៃ-អូស្ត្រាលីមួយក្រុមមកពី សាកលវិទ្យាល័យ Adelaide បានរកឃើញថា គ្រឿងសេរ៉ាមិចនៅទីនេះត្រូវបានផលិតឡើងជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មុន ព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យ ដែលផ្ទុយនឹងទស្សនៈទូទៅដែលជនជាតិចិនណែនាំការផលិតនៅសតវត្សទី ១៣ ។