ស្នា ខ្មែរ-មន: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​នៃ​ដើម​កំណើត​:  មន-ខ្មែរ vs. ​ចិន​ 
ខណៈពេលដែលមតិភាគច្រើនគឺថាស្នាមានដើមកំណើតចិន  មានទ្រឹស្តីមួយផ្សេងទៀតដែលចង្អុលទៅប្រភពដើមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឯករាជ្យសម្រាប់ស្នាដោយផ្អែកលើភស្តុតាងភាសាដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ៖

ប្រហែលឆ្នាំ ២០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ ស្តេច An Dương នៃ Âu Lạc ( វៀតណាមខាងជើងបច្ចុប្បន្ន ) និង ( ចិនភាគខាងត្បូងបច្ចុប្បន្ន ) បានតែងតាំងបុរសម្នាក់ឈ្មោះ កាវ ឡៅង ( ឬ កាវ ថុង ) ឱ្យសាងសង់ "ស្នាវេទមន្ត" ( nỏ thần) មួយ ដែល​អាច​បាញ់​បាន 300 ព្រួញ។   យោងតាមប្រវត្ដិវិទូ Keith Taylor ស្នាអាចត្រូវបានណែនាំចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនពីប្រជាជន អូស្ត្រូនេស៊ី នៅភាគខាងត្បូងប្រហែលសតវត្សទី 4 មុនគ.ស។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះគឺផ្ទុយនឹងសោរស្នាដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងផ្នូរ រាជវង្សចូវ ដែលមានដើមសតវត្សទី 7 មុនគ្រឹស្តសករាជ ក៏ដូចជាការផលិតដ៏ធំ និងការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៃស្នានៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុង កំឡុងសម័យរដ្ឋចម្បាំង ដែលមានអាយុកាលនៅដើមសតវត្សទី 5 មុនគ.ស។ 

នៅឆ្នាំ 315 នៃគ.ស លោក Nu Wen មកពីប្រទេសចិនបានបង្រៀន ជនជាតិចាម ពីរបៀបសាងសង់បន្ទាយ និងប្រើស្នាដោយដៃ។ ក្រោយមកជនជាតិចិននឹងផ្តល់ស្នាជាអំណោយដល់ជនជាតិចាមយ៉ាងហោចណាស់ម្តង។ 

ស្នាត្រូវបានបញ្ជូនទៅចាមដោយ Zhi Yangjun មកពី រាជវង្សសុង ក្នុងឆ្នាំ 1172 ។ គាត់​បាន​ស្នាក់​នៅ​ទី​នោះ ហើយ​បង្រៀន​ពួក​គេ​ឲ្យ​ចេះ​បាញ់​ព្រួញ និង​របៀប​ប្រើ​ស្នា។   នៅឆ្នាំ ១១៧៧ ចាម្ប៉ា បានប្រើស្នាក្នុងការឈ្លានពាន និងទន្ទ្រាន អង្គរ ដែលជារាជធានីរបស់ អាណាចក្រខ្មែរ ។ 

 សម័យអង្គរ៖ ជ័យជំនះខ្មែរពីចាម 
ការប្រើប្រាស់ស្នាដោយអរិយធម៌អង្គរអាចតាមដានបានទៅនឹងចម្លាក់លៀននៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទបាយ័នដែលមានដើមកំណើតនៅចុងសតវត្សទី 12 និងដើមសតវត្សទី 13 ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី 7 ពីឆ្នាំ 1181 ដល់ឆ្នាំ 1218 នៃគ។  ចម្លាក់លៀនស្រាលទាំងនេះបង្ហាញអ្នកប្រមាញ់ទាំងពីរដែលសំដៅលើសត្វក្តាន់ដោយប្រើស្នារបស់ពួកគេ  និងទាហានបានឡើងលើដំរីដោយប្រើស្នាក្នុងការប្រយុទ្ធ។

ខ្មែរខ្លួនឯងបានប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ដើម្បីទទួលបានកាតាបុលពីរដែលដាក់លើដំរី និងធ្វើការដោយបុរសពីរនាក់ ក៏ដូចជាស្នាដ៏ធំសម្បើម ត្រូវបានរមៀលនៅលើរទេះរុញ ហើយប្រហែលជាប្រើក្នុងការឡោមព័ទ្ធ ឬសម្រាប់ការពារជំរុំរឹងមាំ។  ស្នាទ្វេដែលដាក់នៅលើខ្នងដំរី ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជាអាវុធប្រឆាំងដំរីដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។  យោងតាមលោក Michel Jacq-Hergoual'ch ស្នាពីរដែលដាក់លើដំរីគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃទាហានស៊ីឈ្នួលចាមនៅក្នុងកងទ័ពរបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ។  ទាំងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង arcuballistae ច្រើនខ្សែដែលប្រើតាំងពីសតវត្សទី 11 មកម្ល៉េះដោយ រាជវង្សសុង ។ 

ស្នា​អង្គរ​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរ​សន្មត​ថា​បាត់​បង់​ក្រោយ ​ការ​ធ្លាក់​ចុះនៃអង្គរ (គ.ស ១៤៣១) ។ 

 ការសង្កេតជនជាតិដើមភាគតិចនៅឥណ្ឌូចិន 
នៅឆ្នាំ 1880 លោក Louis Delaporte បានកត់សម្គាល់ឃើញស្នាដែលនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺដូចគ្នាទៅនឹងវត្ថុដែលបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្ត។[17] អ្នកផ្សេងទៀតបានកត់សម្គាល់ថា ស្នាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់នៅឥណ្ឌូចិន មុនពេលដែលអាវុធត្រូវបានណែនាំ។[18] ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យោងតាមលោក Herri Mouhot ស្នាទាំងនេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាពិសេសជាមួយប្រជាជនស្ទៀងទាំងនៅក្នុងអណ្ណាម និងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារពួកគេមានការភ័យខ្លាចដោយសារតែភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់អាវុធទាំងនេះ។[19]

លោក Jean Moura បានសរសេរថា ជនជាតិព្រៅ មានភាពល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលតែងតែកាន់ស្នា។  លោក Jean Moura ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ប្រជាជនព្រៅ បានដាក់ថ្នាំពុលលើព្រួញ។ 

 អាវុធប្រយុទ្ធដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចរហូតដល់សង្គ្រាមវៀតណាម 
រួមជាមួយ ដំបង punji ស្នាគឺជាអាវុធដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុត ខណៈដែលឥណ្ឌូចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃ អាណានិគមបារាំង ។ វិសាលភាពនៃស្នាគឺបាញបានចម្ងាយឆ្ងាយ។ ការបាញ់ស្នាប្រហែល   ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាចម្ងាយសុវត្ថិភាពជុំវិញភូមិនៅចុងសតវត្សរ៍ទី 19 នៅពេលដែលពួក ព្រៅមកពីខាងជើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយ ជនជាតិទំពួន ពីខាងកើតលើការគ្រប់គ្រង ទន្លេសេសាន និង ស្រែពក តាមលំដាប់លំដោយ។ ដើម្បីត្រួតត្រាតំបន់ភ្នំក្រហមនៃ រតនគិរី ។ 

តាមពិត ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ា ដែលមានដើមកំណើតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបភាគកណ្តាលរបស់វៀតណាមត្រូវបានគេដឹងថាបានប្រើស្នាជាឧបករណ៍សម្រាប់បរបាញ់ ហើយក្រោយមកទៀតគឺជាអាវុធដ៏មានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹង ពួកវៀតកុង ក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមវៀតណាម ។ នៅឆ្នាំ 1968 ពួកបះបោរ ទំពួន និងចារ៉ាយបានប្រឈមមុខនឹងកងទ័ពខ្មែរ ហើយបានចាញ់ដោយស្នា ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអន្តរជាតិបានជួយពង្រីករឿងព្រេងរបស់ពួកគេដោយមនោសញ្ចេតនាលើព្រួញពិសរបស់ពួកគេ។  យុទ្ធជនម៉ុងតាញ៉ាដែលប្រដាប់ដោយស្នា ដូច្នេះបានបង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃសម្រាប់កងកម្លាំងពិសេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ហើយវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេសម្រាប់ Green Berets ក្នុងការរួមបញ្ចូលអ្នកបាញ់ស្នាម៉ុងតាញ៉ាចូលទៅក្នុងក្រុមវាយប្រហាររបស់ពួកគេ។  

 ពីការប្រកួតប្រជែងទៅជាមោទនភាពជាតិសាសន៍ 
ខណៈពេលដែលស្នាត្រូវបានប្រើប្រាស់តិចជាងមុនសម្រាប់សង្គ្រាម និងសម្រាប់ការបរបាញ់ វានៅតែជាកីឡាដ៏ពេញនិយមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ដូច្នេះ នៅដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៣៨ ការប្រកួតបាញ់ធ្នូត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត "ដោយមានអ្នកចម្បាំងជាង ៥០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនមិនចាញ់" 

ចាប់តាំងពីការមកដល់នៃវិស័យទេសចរណ៍ដ៏ធំនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមវៀតណាម ស្នាបានក្លាយទៅជាវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ "ដ៏ហួសចិត្ត" សម្រាប់ជនបរទេស។