navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
អាណាចក្រខ្មែរ: បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រគ្រងរាជ្យនៅសម័យមហានគរ

បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រគ្រងរាជ្យនៅសម័យមហានគរ
 បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រនៅសម័យមហានគរ លេខរៀង ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះនាមផ្ទាល់  រជ្ជកាល ១ ជយវម៌្មទី៣  មិនស្គាល់ ៨០២-៨៥០ ២ ជយវម៌្មទី៤ មិនស្គាល់  ៨៥០-៨៧៧ ៣ រុទ្រវម៌្មទី២ ឥន្ទ្រវម៌្ម ២០២៥------ ៤ ប្ឫថិវេន្ទ្រវម៌្ម ឥន្ទ្រវម៌្ម ?-? ៥ ឥន្ទ្រវម៌្មទី១ ឥន្ទ្រវម៌្ម ៨៧៧-៨៨៩ ៦ យឝោវម៌្មទី១ យឝោវធ៌ន  ៨៨៩ ៧ ហឝ៌វម៌្មទី២ ហឝ៌វម៌្ម ៨៨៩-៩២៥ ៨ ឦឝានវម៌្មទី២ ឦឝានវម៌្ម  ៩២៥-៩២៨ ៩ ជយវម៌្មទី៥ ជយវម៌្ម  ៩២៥-៩៤១ ១០ ហឝ៌វម៌្មទី៣ ហឝ៌វម៌្ម  ៩៤១-៩៤៤ ១១ រាជេន្ទ្រវម៌្មទី២ រាជេន្ទ្រវម៌្ម ៩៤៤-៩៦៨ ១២ ជយវម៌្មទី៦ ជយវម៌្ម  ៩៦៨-១០០១ ១៣ ឧទយាទិត្យវម៌្មទី១ ឧទយាទិត្យវម៌្ម  ១០០១-១០០២ ១៤ ជយវីរវម៌្ម ជយវីរវម៌្ម  ១០០២-១០០៨ ១៥ សូយ៌្យវម៌្មទី១ សូយ៌្យវម៌្ម ១០០២-១០៥០ ១៦ ឧទយាទិត្យវម៌្មទី២ ឧទយាទិត្យវម៌្ម ១០៥០-១០៦៦ ១៧ ហឝ៌វម៌្មទី៤ ហឝ៌វម៌្ម ១០៦៦-១០៨៥ ១៨ ន្ឫបតេន្ទ្រវម៌្មទី២ ន្ឫបតេន្ទ្រវម៌្ម ១០៨៥-១១១៣ ១៩ ជយវម៌្មទី៧ ជយវម៌្ម ១០៨០-១១០៧ ២០ យុវរាជទី២ មិនស្គាល់ ១១០៧-? ២១ ធរណេន្ទ្រវម៌្មទី២ ធរណេន្ទ្រវម៌្ម ១១០៧-១១១៣ ២២ សូយ៌្យវម៌្មទី២ សូយ៌្យវម៌្ម ១១១៣-១១៥០ ២៣ ហឝ៌វម៌្មទី៥ ធរណេន្ទ្រវម៌្ម ១១៥០-១១៥១ ២៤ ធរណេន្ទ្រវម៌្មទី៣ ធរណេន្ទ្រវម៌្ម ១១៥១-១១៦? ២៥ យឝោវម៌្មទី២ យឝោវម៌្ម ១១៦?-១១៦៥ ២៦ ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម ត្រិភុវនាទិត្យវម៌្ម ១១៦៥-១១៧៧ ការលុកលុយរបស់ចាម: ១១៧៧-១១៨១ ២៧ ជយវម៌្មទី៨ ជយវធ៌ន ១១៨១-១២១៨ ២៨ ឥន្ទ្រវម៌្មទី២ ឥន្ទ្រវម៌្ម ១២២០-១២៤៣  សៀមបានបង្កើតនៅឆ្នាំ១២៣៨កំឡុងរជ្ជកាលនៃឥន្ទ្រវម៌្មដោយ ពុកឃុន ស្រីឥន្ទ្រាទិត្យនៅសុខោទ័យ មួយក្នុងចំណោមខេត្តខ្មែរ ។  ២៩ ជយវម៌្មទី៩ ជយវម៌្ម ១២៤៣-១២៩៥ ៣០ ស្រេន្ទ្រវម៌្មទី២ ឥន្ទ្រវរម៌្មទី៣ ១២៩៥-១៣០៨ ៣១ ស្រេន្ទ្រជយវម៌្ម ឝ្រីជយវម៌្ម ១៣០៨-១៣២៧ ៣២ ជយវម៌្មទី១០ សីហនុរាជ ១៣២៧-១៣៣? ៣៣ អង្គជ័យ ពញាជ័យ  ១៣៣៦-១៣៤០ ៣៤ និព្វានបាទ និព្វានចក្រ ១៣៤០-១៣៤៦ ៣៥ សិទ្ធានរាជា  ១៣៤៦-១៣៤៧ ៣៦ លំពង្សរាជា លំពង្សរាជា ១៣៤៧-១៣៥៣ ការលុកលុយរបស់សៀម: ១៣៥២-១៣៥៧ ៣៧ បាសាត  ១៣៥៣-១៣៥៥ ៣៨ បាអាត  ១៣៥៥-១៣៥៥ ៣៩ កំបង់ពិសី  ១៣៥៥-១៣៥៧ ៤០ ស្រីសុរិយោវង្ស រឺ ស្រីសុរិយោទ័យទី១  ១៣៥៧-១៣៦៦ ៤១ បរមរាមាធិបតី បរមរាមា ១៣៦៦-១៣៧៣ ៤២ ធម្មាសោករាជ រឺ បរមសោករាជ ធម្មាសោក ១៣៧៣-១៣៩៤ ការលុកលុយរបស់សៀម: ១៣៩៤ (៥ខែ) ។ ៤៣ ឥន្ទរាជា ពញាព្រែក ១៣៩៤-១៤០១ ៤៤ ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២ រឺ បរមរាជាទី២ ពញាយ៉ាត ១៤០១-១៤៦៣

សូមមើលផងដែរ
កម្វុជ
កម្វុជទឹក
កម្វុជគោក
ដើមសម័យមហានគរ
អាណាចក្រខ្មែរ: គន្ថនិទ្ទេស

គន្ថនិទ្ទេស

 
 
 វិតថូរៀ-រ៉ូវិដា: ទេវកថាខ្មែរ សៀវភៅទន្លេ, ISBN 974-8225-37-2
 ប៊្រូណូ-ដេហ្កិនស៍ (engl: រូថ-ស្ឆារមែន): អង្គរ - បេះដូងនៃចក្រភពអាស៊ីមួយ, ថេមស៍ & ហាដ់សុន, ISBN 0-500-30054-2
 
 
 ដាវីដ ភី ឈែនដ្លឺរ: ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃកម្ពុជា, សារព័ត៌មានវ៉ិសវ្យូ, ISBN 0-8133-3511-6
 ជីវ-តាក្វាន់: ទំនៀមទម្លាប់កម្ពុជា, សង្គមសៀម, ISBN 974-8359-68-9
 ហង់ហ៊្រី-មូហុត: ការធ្វើដំណើរនៅសៀម កម្ពុជា លាវ និង អណ្ណាម, ក្រ.ផ្កាឈូកស, ចំកាត់., ISBN 974-8434-03-6
 
 បិនចាមីន វ៉ខខឺរ, ចក្រភពអង្គរ: ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរនៃកម្ពុជា, សារព័ត៌មានស៊ិហ្គណិត ខាល់ឃូត្តា ១៩៩៥។
អាណាចក្រខ្មែរ: តំណខាងក្រៅ

តំណខាងក្រៅ

Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
Category:អតីតចក្រភពអាស៊ី
Category:ចក្រភពហិណ្ឌូក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ
Category:រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម
អាណាចក្រចតុមុខ

អាណាចក្រចតុមុខ រឺ អាណាចក្រខាងត្បូង (១៤៧៥-១៤៧៦) lvr មានរាជធានីនៅក្រុងចតុមុខclay 

(ភ្នំពេញ) បន្ទាប់ពីនៅខាងលិចព្រះបាទស្រីរាជា អាណាចក្រខាងជើង ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យទី២ត្រើយខាងកើតទន្លេធំ អាណាចក្រខាងកើតមានរាជធានីនៅក្រុងបាសាន្ត និង អាណាចក្រខាងត្បូងមាន រាជធានីក្រុងចតុមុខ។ ដោយឆ្លៀតឱកាសបានក្នុងពេលនោះព្រះបាទស្រីធម្មរាជាទី១ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យនៅក្រុងចតុមុខធិបតី ហើយក៏បានចាត់បេសកទូតទៅពឹងស្ដេចសៀមចក្រពត្រាធិរាជមកជួយផ្សះផ្សារចំបាំងរវាងខ្មែ នឹងខ្មែរ រួចហើយក៏រៀបឧបាយសំងាត់ជាមួយសៀមដើម្បីកំចាត់ព្រះញាតិវង្សទាំងពីរព្រះអង្គ មួយអង្គជាព្រះរៀម និង មួយអង្គទៀតជាព្រះភិគនេយ្យោ។
អាណាចក្រចតុមុខ: ទឹកដី

ទឹកដី
បរិវេណនៃទឹកដីនៃអាណាចក្រខាងត្បូងមានវិសាលភាពលើបណ្តាខែត្រត្រើយខាងលិចដែលមិននៅក្រោមចំណុះព្រះជេដ្ឋាទាំងអស់ ថែមទាំងខែត្រតាំងពី៖
១. ខែត្រសំរោងទង (ស្រុកសំរោងទង) 
២. ខែត្របាទី (ស្រុកបាទី)
៣. ខែត្រលើកដែក (ប្រហែលឃុំលើកដែក ស្រុកលើកដែក ខេត្តកណ្ដាល)
៤. ខែត្រទ្រាំង (ស្រុកទ្រាំង ខេត្តតាកែវ ស្រុកទ្រាំងខាងជើង ខេត្តមាត់ជ្រូក កម្ពុជាក្រោមខាងត្បូង)
៥. ខែត្របន្ទាយមាស (ស្រុកបន្ទាយមាស) 
៦. ខែត្រថ្ពង (ស្រុកថ្ពង)
៧. ខែត្របាសាក់ (ស្រុកបាសាក់ ខេត្តព្រះត្រពាំង កម្ពុជាក្រោម) 
៨. ខែត្របារៀ (ខេត្តបារៀ-វុងតាវ ប្រទេសវៀតណាម)
៩. ខែត្រពាម (ទីរួមខេត្តហាទៀង ប្រទេសវៀតណាម)
១០.ខែត្រកោះស្លាកែត (ស្រុកលើកដែកសព្វថ្ងៃ) 
១១.ខែត្រកំពត 
១២.ខែត្រកំពង់សោម (ខេត្តព្រះសីហនុ)
១៣.ខែត្រព្រះត្រពាំង (ខេត្តត្រាវិញ ប្រទេសវៀតណាម)
១៤.ខែត្រក្រមួនស (ខេត្តកៀនយ៉ាង ប្រទេសវៀតណាម)
១៥.ខែត្រដូនណៃ (ខេត្តដុងណាយ រឺ វាលប្រើស ប្រទេសវៀតណាម)
រៀងទៅទល់នឹងសមុទ្រ។ បន្ទាប់ពីកំចាត់សត្រូវហើយបញ្ចប់សង្គ្រាមរវាងខ្មែរស្ដេចអង្គនេះក៏បានបង្រួបបង្រួមនគរឡើងវិញក៏ប៉ុន្តែទឹកដីខ្មែរមួយភាគធំនៅភាគខាងលិចបានបាត់បង់ទៅអោយសៀមជាថ្នូរនឹងអន្តរាគមន៍របស់សៀមចំពោះវិបត្តិរាជវង្សខ្មែរ។ បញ្ជាក់ខែត្រអស់ទាំងនោះត្រូវបានរំដោះដោយព្រះបាទស្រីរាជា។
អាណាចក្រធនបុរី

អាណាចក្រធនបុរី (ភាសាថៃ៖ ธนบุรี) គឺជានគរដ៏សំខាន់មួយរបស់សៀមដែលបានកើតមាននៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ចាប់ពីឆ្នាំ១៧៦៧ ទៅដល់ឆ្នាំ១៧៨២ ដោយមានមូលដ្ឋាននៅជុំវិញក្រុងធនបុរី នៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន។ នគរនេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយព្រះចៅតាកស៊ីនបន្ទាប់ពីទ្រង់បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសសៀមឡើងវិញក្រោយការដួលរលំនៃនគរអាយុធ្យា។ ក្រោយការបង្រួបបង្រួម រាជអាណាចក្រធនបុរីត្រូវបន្តច្បាំងជាមួយប្រទេសភូមា ដែលជាគូប្រជែងដ៏ធំរបស់ខ្លួននាសម័យកាលនោះហើយបបន្ទាប់មក ប្រទេសសៀមក៏បានលេចឡើងជាមហាអំណាចយោធាក្នុងតំបន់ដោយមានវិសាលភាពទឹកដីដ៏ធំទូលំទូលាយបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ខ្លួនដោយក្នុងនោះមានទឹកដីលាននា រាជាណាចក្រឡាវ (មាន៖ ហ្លួងព្រះបាង វៀងចន្ទន៍ និងចម្ប៉ាសក្ដិ) រដ្ឋម៉ាឡេភាគខាងជើង និងមួយផ្នែកនៃទឹកដីកម្ពុជាត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់សៀម។

អាណាចក្រធនបុរីមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១៤ ឆ្នាំមុនពេលត្រូវដួលរលំវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨២ ពោលគឺបន្ទាប់ពីព្រះចៅតាកស៊ីនត្រូវបានមេបញ្ជាការយោធាកំពូលរបស់ខ្លួននាមព្រះចៅចក្រីទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីអំណាច។ ក្រោយមក ព្រះចៅចក្រីក៏តាំងខ្លួនជាស្តេចថ្មីនៃអាណាចក្រសៀមដោយមានព្រះនាមថា ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក (ឬគេតែងនិយមហៅព្រះអង្គថា រាមាទី១)។
អាណាចក្រធនបុរី: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ
បន្ទាប់ពី ៤០០ ឆ្នាំក្រោយការកកើត នគរអយុធ្យាត្រូវបានប្រទេសភូមាវាយផ្តួលរំលំ រាជធានីរបស់ខ្លួនត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងទឹកដីត្រូវបានបែកខ្ញែកជារដ្ឋតូចៗ។ មេទ័ពតាកស៊ីនបានចាត់ចែងដើម្បីបង្រួបបង្រួមនគរឡើងវិញពីរាជធានីថ្មីរបស់ព្រះអង្គនៅធនបុរីហើយប្រកាសខ្លួនឯងថាជាស្ដេចនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៦៩។ ក៏ប៉ុន្តែ តាកស៊ីនត្រូវបានពោលអះអាងថាប្រែជាឆ្កួត ហើយទ្រង់ត្រូវបានទម្លាក់ដាក់ឃុំក្នុងគុក និងទីបំផុតត្រូវប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំ១៧៨២។ មេទ័ពចក្រីស្នងរាជ្យបន្តទ្រង់នៅឆ្នាំ១៧៨២ ជាព្រះបាទរាមាទី១ ជាស្ដេចទីមួយនៃរាជវង្សចក្រី។ ក្នុងឆ្នាំដដែរ  ទ្រង់បានស្ថាបនាទីក្រុងរាជធានីថ្មីនៅបាងកកដោយកាត់ខ្វាត់ខ្វែងដោយទន្លេចៅពញាពីអតីតរាជធានីធនបុរីរបស់តាកស៊ីន។ ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៧៩០ ភូមាត្រូវបានកម្ចាយនិងរុញច្រានទៅវិញអស់ដោយសៀម។ ស្រែមួយលានក៏មានសេរីភាពពីការត្រួតត្រារបស់ភូមា ប៉ុន្តែស្ដេចនៃរាជវង្សថ្មីដែលព្រះអង្គត្រូវបានតែងតាំងឡើង ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៧៩០ ក៏បានក្លាយជាសាមន្តរាជនៃក្សត្រចក្រីយ៉ាងពិតប្រាកដវិញ។
អាណាចក្របាសាន្ត

អាណាចក្របាសាន្ត រឺ អាណាចក្រខាងកើត (គ.ស ១៤៧៥-១៤៨៥) រាជធានីតាំងនៅក្រុងបាសាន្ត (ស្រីសន្ធរទាំងមូល) គឺជានគរខ្មែរដែលស្ថិតនៅត្រើយខាងកើតទន្លេធំ ដែលកើតឡើងក្រោយពីមានវិបត្តិរាជវង្សកាលណោះនគរខ្មែរបានបែកខ្ញែកជាបី គឺ អាណាចក្រខាងជើងរបស់ព្រះបាទស្រីរាជា អាណាចក្រត្រើយខាងកើតរបស់ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យទី២ និង អាណាចក្រចតុមុខរបស់ព្រះស្រីធម្មរាជាទី១។
ក្រោយពីព្រះបាទនរាយណ៍រាជាទី១ បានសោយទិវង្គតទៅព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គមិនបានសោយរាជ្យបន្តទេ ដូច្នេះពួកមន្ត្រីនិងញាតិវង្សបានលើកព្រះអនុជព្រះអង្គអោយឡើងសោយរាជ្យជំនួស គឺព្រះបាទស្រីរាជា បន្ទាប់ពីឡើងសោយរាជ្យរួចហើយព្រះអង្គបានធ្វើចំបាំងរំដោះទឹកដីនៅភាគខាងលិច អស់រយៈកាលជាច្រើនឆ្នាំ។
អាណាចក្របាសាន្ត: ទឹកដី

ទឹកដី
បន្ទាប់មកក្រោយពីស្រីសុរិយោទ័យធំឡើងកាលណាក៏គិតចិញ្ចឹមដណ្ដើមរាជសម្បត្តិមកវិញព្រោះទ្រង់យល់ថារាជ្យសម្បត្តិគួរណាបានមកលើទ្រង់ ក្រោយមកទ្រង់ក៏បះបោរហើយសង្កត់ប្រជារាស្ត្រយកបានតាំងពី៖
១. ខែត្រសៀមបូក (ស្រុកសៀមបូក) 
២. ខែត្រសម្បុកសម្បូរណ៍ (ស្រុកសម្បុកសម្បូរណ៍)
៣. ខែត្រក្រចេះ (ក្រុងក្រចេះ)
៤. ខែត្រឆ្លូង (ស្រុកឆ្លូង)
៥. ខែត្រត្បូង (ប្រហែល ផ្នែកដ៏ធំនៃខេត្តត្បូងឃ្មុំ)
៦. ខែត្របាសាន្ត (ស្រុកស្រីសន្ធរ) 
៧. ខែត្រទទឹងថ្ងៃ (ប្រហែល ស្រុកស៊ីធរកណ្ដាល រឺ ស្រុកស្រីសន្ធរកណ្ដាល)
៨. ខែត្រព្រៃវែង (ប្រហែល ក្រុងព្រៃវែង)
៩. ខែត្របាភ្នំ (ស្រុកបាភ្នំ)
១០.ខែត្ររំដួល (ស្រុករំដួល)
១១.ខែត្រស្វាយទាប (ស្រុកស្វាយទាប)
១២.ខែត្ររោងដំរី (ខេត្តតៃនិញ ប្រទេសវៀតណាម)
១៣.ខែត្រព្រៃនគរ (ក្រុងព្រៃនគរ)
១៤.ខែត្រលង់ហោ (ខេត្តវិញឡុង ប្រទេសវៀតណាម)
១៥.ខែត្រជើងបាក់ដែង (ម្ដុំភ្នំជើងបាក់ដែង)

រៀងទៅទល់នឹងនគរចាម្ប៉ា នោះបានទៅខាងព្រះអង្គទាំងអស់។ ក្រោយពីនោះមកនោះព្រះបាទស្រីធម្មរាជាទី១ ទ្រង់ក៏ឆ្លៀតឱកាសសោយរាជ្យនៅក្រុងចតុមុខធិបតីដែរ រឿងនេះមិនបានស្ងប់សុខវាធ្វើអោយនគរវឹកវរចលាចលអស់រាប់ទសវត្ស៍។ បន្ទាប់ពីបានដួលរលំនៅបន្ទាប់ពីសៀមបានចាប់ខ្លួនព្រះអង្គបញ្ជូនទៅសៀមមក នគរនេះបានបង្រួបប្រួមទៅអាណាចក្រខ្មែរកម្ពុជាធិបតីវិញ ដែលស្ថិតនៅក្រោមសម្ដេចព្រះស្រីធម្មរាជាទី១វិញតមក។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណាចក្រសម័យចតុមុខ
អាណាចក្រមច្ឆប៉ាហិត

អាណាចក្រមច្ឆប៉ាហិត ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា វិល្វាទិកតា (Wilwatikta) គឺជាអាណាចក្រហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនាជ្វានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែលមានមូលដ្ឋានលើកោះជ្វា (ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌូណេស៊ីសម័យបច្ចុប្បន្ន)។ វាមានតាំងពីឆ្នាំ១២៩៣ ដល់ប្រហែល ១៥២៧ ហើយបានឈានដល់កម្រិតកំពូលនៃភាពរីកចម្រើនក្នុងអំឡុងសម័យរបស់ ហាយ៉ាម វូរុគ ដែលរជ្ជកាលពីឆ្នាំ១៣៥០ ដល់ឆ្នាំ១៣៨៩ត្រូវបានសម្គាល់ដោយការសញ្ជ័យដែលលាតសន្ធឹងពាសពេញអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ សមិទ្ធិផល​របស់​លោក​ក៏​ត្រូវ​បាន​ផ្តល់​កិត្តិយស​ដល់​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​របស់​លោក​គឺ​លោកកាចាដ ម៉ាដា។ នេះ​បើ​តាម  (  ) បានសរសេរនៅឆ្នាំ១៣៦៥ មច្ឆប៉ាហិត គឺជាអាណាចក្រនៃដៃទន្លេចំនួន៩៨ ដែលលាតសន្ធឹងពី កោះស៊ូម៉ាត្រា ទៅ ប៉ាពួនូវែលគីនេ ;  : ៨៧ Majapahit Overseas Empire, Digital Atlas of Indonesian History រួមមាន ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី បច្ចុប្បន្ន សិង្ហបុរី ម៉ាឡេស៊ី ប្រ៊ុយណេ ភាគខាងត្បូង ប្រទេសថៃ ទីម័រខាងកើត ភាគនិរតី ហ្វីលីពីន (ជាពិសេស ប្រជុំកោះស៊ូលូ ) ទោះបីជាវិសាលភាពនៃឥទ្ធិពលអាណាចក្រមច្ឆប៉ាហិតនៅតែជាប្រធានបទនៃការជជែកដេញដោលក្នុងចំណោមអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តក៏ដោយ។   ធម្មជាតិនៃទំនាក់ទំនង និងឥទ្ធិពលរបស់មច្ឆប៉ាហិតអ្នកធំនៅក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួន ហើយឋានៈជាអាណាចក្រមួយ នៅតែធ្វើឱ្យមានការពិភាក្សា។  

មច្ឆប៉ាហិត គឺជាអាណាចក្រមួយក្នុងចំណោមអាណាចក្រហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនាដ៏សំខាន់ចុងក្រោយបង្អស់នៃតំបន់ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអាណាចក្រដ៏អស្ចារ្យ និងមានឥទ្ធិពលបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូនេស៊ី និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ពេលខ្លះវាត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាគំរូសម្រាប់ព្រំដែនទំនើបរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ ឥទ្ធិពលរបស់វាបានលាតសន្ធឹងហួសពីទឹកដីទំនើបនៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ហើយបានក្លាយជាកម្មវត្ថុនៃការសិក្សាជាច្រើន។
អាណាចក្រមច្ឆប៉ាហិត: សូមមើលផងដែរ

សូមមើលផងដែរ 
• អាណាចក្រស្រីវិជ័យ 

• ប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូណេស៊ី

មច្ឆប៉ាហិត គឺជាអាណាចក្រមួយក្នុងចំណោមអាណាចក្រហិណ្ឌូ-ពុទ្ធសាសនាដ៏សំខាន់ចុងក្រោយបង្អស់នៃតំបន់ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអាណាចក្រដ៏អស្ចារ្យ និងមានឥទ្ធិពលបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌូនេស៊ី និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍

អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍ (សៀម៖ อาณาจักรรัตนโกสินทร์) (ប្រកប៖ អា-ណា-ចាក់ រ័ត-តា-ណាក់-កូ-ស៊ីន) ឬ រាជអាណាចក្រសៀម (ราชอาณาจักรสยาม) គឺជា​ឈ្មោះ​ដែល​គេ​ប្រើ​ដើម្បី​សម្ដៅលើព្រះ​នគរ​ថៃ​ទី​បួន និង​បច្ចុប្បន្ន​នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ (​ដែល​កាលនុះត្រូវបានស្គាល់​ថា ​សៀម​)។ អាណាចក្រនេះបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨២ បន្ទាប់ពីបឋមក្សត្រនៃរាជវង្សចក្រីគឺ ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោកបានស្ថាបនាក្រុងរតនកោសិន្ទ្រ៍ (បាងកក) ឡើងជារាជធានីថ្មីនៃប្រទេសសៀម។ អត្ថបទនេះនឹងគ្របដណ្តប់លើកាលសម័យនៃអាណាចក្រនេះរហូតដល់បដិវត្តន៍សៀមឆ្នាំ១៩៣២។

អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍មានវិសាលភាពទឹកដីដ៏ធំទូលំទូលាយដោយបានគ្របដណ្តប់លើប្រទេសកម្ពុជា ឡាវ រដ្ឋសាន និងនគរម៉ាឡេមួយចំនួននៅប៉ែកខាងជើង។ អាណាចក្រនេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយព្រះបាទរាមាទី១ នៃរាជវង្សចក្រី។ ដំណាក់កាលដំបូងនៃសម័យនេះរួមមាន ការបង្រួបបង្រួមអំណាចក្រុងរតនកោសិន្ទ្រ៍ និងជម្លោះសង្គ្រាមសាមាយិកជាមួយភូមា និងវៀតណាម។ ដំណាក់កាលបន្ទាប់ គឺការធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយមហាអំណាចអាណានិគមអង់គ្លេសនិងបារាំង ដែលជាដើមហេតុនាំឱ្យសៀមក្លាយជារដ្ឋប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍តែមួយគត់ដែលមិនធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមពួកអឺរ៉ុបណាមួយ។

សម្រាប់រឿងផ្ទៃក្នុងវិញ នគរនេះបានវិវត្តខ្លួនទៅជារដ្ឋប្រទេសដ៏ទំនើបមួយដោយសារការធ្វើអន្តរកម្មអត់ឈប់ឈរជាមួយមហាអំណាចលោកខាងលិចនៅក្រៅព្រំដែនរបស់ខ្លួន។ នៅក្នុងសម័យកាលក្រុងរតនកោសិន្ទ្រ៍នេះផងដែរ ប្រទេសសៀមបានឆ្លងកាត់ការអភិវឌ្ឍន៍ជាច្រើនដូចជា៖ វឌ្ឍនភាពសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គម ភាពលូតលាស់នៃពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស ការលុបបំបាត់ចោលនូវទាសូបនិយភាព និងពង្រីកវិស័យអប់រំឱ្យមានដល់ប្រជាជនទូទៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ ភាពបរាជ័យក្នុងការធ្វើកំណែទម្រង់នយោបាយសំខាន់ៗមួយចំនួនបាននាំឱ្យមានបដិវត្តន៍ផ្ទុះឡើង និងជាលទ្ធផល សៀមត្រូវបោះបង់ចោលនូវរបបរាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ ហើយមកប្រកាន់យករបបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: ស្ថាបនកម្មទីក្រុងបាងកក

ស្ថាបនកម្មទីក្រុងបាងកក 
thumb|upright|left|ព្រះឆាយ៉ាលក្ខណ៍ ព្រះចៅពញាចក្រី ដែលមានព្រះរាជនាមថា ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក ឬព្រះរាមាទី១។

ព្រះបាទចក្រីបានសោយរាជ្យក្រោមព្រះរាជនាមថា ព្រះរាមាធិបតី ប៉ុន្តែជាទូទៅគេច្រើនស្គាល់ទ្រង់ថា ព្រះរាមាទី១។ ទ្រង់បានផ្លាស់ព្រះរាជអាសនៈពីក្រុងធនបុរី នៅត្រើយខាងលិចនៃទន្លេចៅព្រះយា មកត្រើយខាងកើត នៅម្ដុំភូមិបាងមកុក។ ព្រះអង្គបានលើករាជធានីឆ្លងទន្លេបែបនេះក៏ព្រោះតែទីកន្លែងថ្មីជាទីតាំងយុទ្ធសាស្រ្តដ៏ល្អប្រសើរក្នុងការការពារខ្លួនពីការឈ្លានពានរបស់ភូមាមកពីភាគខាងលិច ហើយម្យ៉ាងវិញទៀត តំបន់នេះត្រូវបានការពារដោយទឹកទន្លេនៅប៉ែកខាងលិច និងដោយប្រឡាយតៗគ្នានៅភាគខាងជើង ខាងកើត និងខាងត្បូង។ កាលបរិច្ឆេទស្ថាបនាជាផ្លូវការនៃទីក្រុងបាងកកគឺស្ថិតនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៧៨២ ហើយព្រះរាមាទី១ ក៏បានធ្វើព្រះរាជពិធីរាជាភិសេកដ៏តូចមួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំដដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់បាន​ស្ថាបនារាជវង្សចក្រីឡើង ហើយ​បាន​តែងតាំង​ប្អូនប្រុស​របស់​ទ្រង់ជា​ព្រះ​អនុរាជ ដោយមានព្រះនាមថា សុរសិង្ហនាថ។ នៅឆ្នាំ១៧៨៣ កំពែងក្រុងបាងកកត្រូវបានសាងសង់រួចរាល់ដោយធ្វើអំពីដុំឥដ្ឋដែលបានយកពីរាជធានីអយុធ្យាចាស់។ កម្មករខ្មែរ និងឡាវត្រូវបានចាត់ប្រើប្រាស់ឱ្យជីកគោបុរៈពីរាជធានីចាស់នោះមកបាងកក។ ព្រះរាជវាំងធំ និងវត្តព្រះកែវត្រូវបានសាងសង់រួចរាល់នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៤ ហើយព្រះពុទ្ធរូបកែវមរកតត្រូវបានគេប្តូរចេញពីវត្តអរុណមកតម្កល់នៅវត្តព្រះកែវក្នុងបរិវេណព្រះបរមរាជវាំង។ នៅឆ្នាំ១៧៨៥ ព្រះបាទរាមាទី១ បានធ្វើពិធីរាជាភិសេកពេញផ្លូវការ ហើយបានប្រទានឈ្មោះឱ្យក្រុងថ្មីថា "រតនកោសិន្ទ្រ៍" មានន័យថា "រតនៈរបស់ព្រះឥន្ទ្រ" ដែលចង់សម្ដៅទៅលើព្រះពុទ្ធកែវមរកតនោះឯង។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: ជួរសមរភូមិខាងកើត៖ កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម

ជួរសមរភូមិខាងកើត៖ កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម

នៅពេលដែលសៀមបានវាយយករាជធានីវៀងច័ន្ទន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧៩ ព្រះនគររបស់ឡាវទាំងបីគឺ ហ្លួងព្រះបាំង វៀងច័ន្ទន៍ និងចម្ប៉ាស័ក្តិក៏បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សៀមភ្លាមៗ។ អង្គក្សត្រនៃនគរឡាវទាំងបីនោះគឺ ព្រះអង្គនន្ទសេន ឥន្ថាវង្ស និងអនុវង្ស ត្រូវបានសៀមចាប់ព្រះកាយទៅទីក្រុងបាងកក ទុកជាចំណាប់ខ្មាំង។ នៅឆ្នាំ១៧៨២ ព្រះបាទរាមាទី១ បានតែងតាំងព្រះចៅនន្ទសេនជាព្រះមហាក្សត្រនៃក្រុងវៀងចន្ទន៍ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥ ព្រះនន្ទសេនក៏ត្រូវបានសៀមដករាជអំណាច ដោយសារតែមានបទចោទប្រកាន់អំពីទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយរាជវង្សតៃសឺន ហើយចៅឥន្ថាវង្សក៏ត្រូវបានលើកឱ្យសោយរាជ្យបន្ត។ ព្រះឥន្ថាវង្សបានសោយទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨០៤ ហើយត្រូវបានព្រះអនុវង្សបន្តស្នងរាជ្យតំណែង។

យមរាជបែន ដែលជាអភិជនខ្មែរម្នាក់មានទំនោរទៅរកសៀម បានធ្វើរដ្ឋប្រហារមួយដើម្បីផ្តួលរំលំ និងសម្លាប់រាជានុសិទ្ធខ្មែរនិយមយួនកាលនុះនាម ទឡ្ហៈមូ នៅឆ្នាំ១៧៨៣។ ភាពវឹកវរ និងចលាចលដែលបានកើតឡើងភ្លាមៗនោះបានបណ្តាលឱ្យយមរាជបែននាំយកព្រះអង្គអេងដែលនូវជាកុមារនៅឡើយ ទៅទីក្រុងបាងកក។ ព្រះបាទ​រាមា​ទី១​ ក៏បាន​តែង​តាំង​យមរាជ​បែន​ជា​ ចៅពញាអភ័យធីបែសបែន។ នៅឆ្នាំ១៧៨៣ ង្វៀន ហ្វុកអាញ់ បានមកដល់ទីក្រុងបាងកក ដើម្បីសុំទីជ្រកកោនពីចលនាឧទ្ទាមតៃសឺននៅវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៧៨៤ កងកម្លាំងសៀមបានវាយលុកចូលទីក្រុងព្រៃនគរដើម្បីលើកង្វៀន ហ្វុកអាញ់ជាព្រះអធិរាជវៀតណាមឡើងវិញ ប៉ុន្តែសៀមត្រូវបានទទួលបរាជ័យនៅក្នុងសមរភូមិសាកើម–ស្វាយមុតដោយថ្វីដៃពួកយួនតៃសឺន។ នៅឆ្នាំ១៧៨៩ អាភ័យធីបែសបែន បានចូលកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជា និងក្លាយជាព្រះរាជានុសិទ្ធិគ្រប់គ្រងប្រទេស។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែរនោះ ង្វៀន ហ្វុកអាញ់បានវាយដណ្ដើមទីក្រុងព្រៃនគរដោយជោគជ័យ និងបានតាំងខ្លួនជាមេដឹកនាំនៃវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅឆ្នាំ១៧៩៤ ព្រះបាទរាមាទី១ បានអនុញ្ញាតឱ្យអង្គអេងវិលត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ ដើម្បីដឹកនាំប្រទេសជាស្តេច តែត្រូវតែងតាំងអាភ័យធីបែសបែនជាស្ដេចត្រាញ់នៃខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាប ហើយខេត្តទាំងពីរត្រូវស្ថិតនៅក្រោមអភិបាលកិច្ចរបស់សៀមផ្ទាល់។

ព្រះអង្គអេងបានសោយទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៦ ហើយត្រូវបានព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ព្រះនាម អង្គចន្ទទី២ ឡើងស្នងរាជសម្បត្តិបន្ត។ ខុសពីព្រះបិតារបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គចន្ទទី២ មានទំនោរទៅរកវៀតណាម ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៨១១ ប្អូនប្រុសរបស់ព្រះអង្គមានព្រះនាមថា អង្គស្ងួន បានធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងទ្រង់។ កង​ទ័ព​សៀម​បាន​ចល័ត​ពីខេត្ត​បាត់ដំបងសម្រុក​ទៅក្រុង​ឧដុង្គ ដែលជាហេតុនាំឱ្យព្រះអង្គចន្ទទី២ កើតមានការភ័យស្លន់ស្លោ និងបានរត់ភៀសខ្លួនទៅជ្រកកោននៅឯព្រៃនគរ ក្រោមការការពាររបស់វៀតណាម។ កង​ទ័ព​សៀមនោះបាន​វាយ​កម្ទេច​ក្រុង​ឧដុង្គ ហើយក៏​ត្រឡប់ទៅប្រទេសសៀមវិញ ខណៈដែលឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមឈ្មោះ ឡេ វ៉ាន់យៀក បាននាំព្រះអង្គចន្ទមកសោយរាជ្យនៅក្រុងភ្នំពេញតែត្រូវស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលវៀតណាម។

នៅវេលាព្រឹកប្រលឹមនៃថ្ងៃទី១៩ ខែមករា, ង្វៀន-ហ៊ូបានបញ្ជូនកងនាវាតូចមួយដោយមានទង់ជាតិសនៅពីលើតំណាងឱ្យការចុះចាញ់ដើម្បីទាក់សៀមឱ្យធ្លាក់ចូលក្នុងអន្ទាក់របស់ខ្លួន។ ដោយទទួលបានជ័យជម្នះជាច្រើនលើកច្រើនសារ សៀមគិតថាវាគឺជាការសូមទទួលចុះចាញ់ពិតប្រាកដ ក៏ចូលទៅធ្វើកិច្ចចរចាក្នុងកូននាវានោះ។ ក្រោយមក កងទ័ពរបស់ហ៊ូក៏នាំគ្នាបើកការវាយប្រហារមកលើទ័ពរបស់សៀមដោយដំបូងបានសម្លាប់បេសកជនសៀមនៅក្នុងនាវាតូចនោះចោល រួចហើយបានបោះសញ្ញាឱ្យទ័ពបម្រុងចេញមកវាយទ័ពសៀមដោយទ័ពសៀមម្នាក់ៗមិននឹកស្មាន់ថាវាគឺជាអន្ទាក់របស់ហ៊ូសោះ។ ជាលទ្ធផល សៀមត្រូវបាត់បង់ទ័ពជាច្រើន សំពៅទាំងប៉ុន្មានរបស់ខ្លួនត្រូវកំទេចខូចខាត ហើយមានកងទ័ពតែ ១,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់គេចខ្លួនមកដល់សៀមវិញរួច។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: សេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ និងសាសនា

សេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ និងសាសនា
280px|thumb|right|វត្តព្រះកែវ (วัดพระแก้ว) ថតពីក្រៅព្រះរាជវាំង (ថៃ) (พระบรมมหาราชวัง)។

ជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទរាមាទី១ ដោយព្រះអង្គបានរក្សានូវគោលនយោបាយរបស់តាកស៊ីនក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យជនអន្តោប្រវេសន៍ចិនចូលមកធ្វើសេដ្ឋកិច្ចជាមួយ។ ជនជាតិចិនត្រូវអាចគេរកឃើញជាចម្បងនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មនិងអាជីវកម្មហើយនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់បុត្រនិងចៅរបស់ទ្រង់ គេបានឃើញថាផ្លូវទឹកទីក្រុងបាងកកគឺពោរពេញទៅដោយសំពៅចិនគ្រប់ទំហំនិងខ្នាត។

thumb|left|250px|វត្តព្រះកែវ, ជាស្នាព្រះហស្ថដ៏មានតម្លៃមួយរបស់ព្រះបាទរាមាទី១។

រាមាទី១ បានផ្លាស់រាជធានីពីធនបុរីមកត្រើយមួយខាងទៀតនៃទន្លេហើយក៏បានវិវត្តមកក្លាយជាទីក្រុងបាងកកសព្វថ្ងៃ។ ក្នុងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំដំបូងបន្ទាប់ពីផ្លាស់រាជធានីមកបាងកក ព្រះអង្គបានចំណាយពេលវេលាត្រួតពិនិត្យមើលដំណើរនៃការសាងសង់ព្រះបរមរាជវាំងរបស់ទ្រង់ ជាពិសេសគឺវត្តព្រះកែវនោះឯងដែលត្រូវជាទីកន្លែងដែលរូបបដិមាព្រះកែវមរកតតម្កល់ទុក។ ក្រោយពីបានកសាងក្រុងរួចហើយ ព្រះអង្គក៏ចាប់ប្រារព្ធពិធីដាក់នាមឱ្យរាជធានីថ្មីរបស់ទ្រង់។

ក្នុងឆ្នាំ១៨០៤ ព្រះបាទរាមាទី១ បានចាប់ផ្តើមចងក្រង'ច្បាប់ត្រាទាំង ៣' ដែលក្នុងនោះរួមមានច្បាប់ចាស់ៗដែលបានបន្សល់ទុកតាំងពីសម័យអយុធ្យាមកម្លេះ។) ព្រះអង្គក៏បានចាប់ផ្តើមធ្វើកំណែទម្រង់រដ្ឋាភិបាល និងបែបផែននៃភាពជាក្សត្រផងដែរ។

thumb|275px|"ហនុមាននៅលើរទេះសេះ" គំនូសគូរលើជញ្ជាំងវត្តព្រះកែវ។

រាមាទី១ ទ្រង់បានធ្វើកំណែទម្រង់សំខាន់ៗខាងសាសនាមានដូចជា ការស្តារនូវវិន័យសីលធម៌សម្រាប់ព្រះសង្ឃឡើងវិញព្រោះថាចាប់តាំងពីនគរអយុធ្យាបានដួលរលំមក វិន័យសីលធម៌របស់ព្រះសង្ឃបានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗ។ ពេលដែលទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យ ព្រះសង្ឃថៃភាគច្រើនគឺមិនសូវមានស្មារតីជឿលើជំនឿអ្វីទៀតឡើយ។ ដូច្នេះ ព្រះបាទរាមាទី១ បានបង្កើតច្បាប់មួយដែលតម្រូវឱ្យព្រះសង្ឃណាដែលមានបំណងចង់និមន្តទៅរៀនបន្ថែមនៅក្រុងបុរីផ្សេង ព្រះសង្ឃនោះនឹងត្រូវមានវិញ្ញាបនប័ត្រផ្ទាល់របស់ខ្លួនដើម្បីបញ្ជាក់ថាពួកគេបានបួសត្រឹមត្រូវនិងនៅមានជំនឿដិតជាប់ជាមួយនឹងសាសនាព្រះពុទ្ធ។

ព្រះរាជាទ្រង់បានតែងតាំងសម្តេចសង្ឃរាជដំបូងបង្អស់សម្រាប់សាសនាព្រះពុទ្ធហើយសម្តេចមានទំនួលខុសត្រូវដូចជា ធានាថាច្បាប់របស់ព្រះមហាក្សត្រនឹងរក្សាជាប់ជាមួយនឹងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា។ រាមាទី១ គឺជាអ្នកដែលជម្រុញឱ្យមានការបកប្រែភាសាបាលីបុរាណនិងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់ទៅដោយសារការលុកលុយរបស់ភូមាមកជាភាសាសៀមឡើងវិញ។ ព្រះអង្គក៏បាននិពន្ធរឿងរាមកេរ្តិ៍តាមទៅបែបវប្បធម៌និងប្រពៃណីថៃផងដែរ។

រាមាទី១ បានបង្កើតទំនាក់ទំនងសារជាថ្មីជាមួយនឹងពួកវ៉ាទីកង់និងគ្រិស្តសាសនិក។ អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាដែលត្រូវបានគេបណ្តេញចេញនៅក្នុងរជ្ជកាលតាកស៊ីនត្រូវបានគេអញ្ជើញឱ្យត្រឡប់មកប្រទេសសៀមវិញ ហើយសកម្មភាពអ្នកឃោសនាសាសនាកាតូលិកក៏បានបន្តនៅប្រទេសថៃ។ ចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកក្នុងតំបន់បានកើនឡើងជាលំដាប់រហូតដល់រាប់ពាន់នាក់បន្ទាប់ពីព្រះវិហាររបស់ពួកគេបានទទួលការការពារនិងសេរីភាពនៅក្នុងការផ្សព្វផ្សាយជំនឿម្តងទៀត។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: សន្តិភាព (១៨០៩–១៨២៤)

សន្តិភាព (១៨០៩–១៨២៤)
thumb|upright|ព្រះឆាយ៉ាលក្ខណ៍ ព្រះបាទពុទ្ធលើសឡានភាល័យ (ព្រះរាមាទី២)

នៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទពុទ្ធលើសឡានភាល័យ (រាមាទី២) ដែលទ្រង់ត្រូវជាបុត្ររបស់រាមាទី១ គឺមិនសូវមានព្រឹត្តិការណ៍អ្វីធំដុំកើតឡើងនោះទេ។ ក្នុងពេលនោះ គ្រួសាររាជវង្សចក្រីគឺមានអំណាចគ្រប់គ្រងលើគ្រប់វិស័យដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយរដ្ឋាភិបាល — ទាំងអស់នេះគឺដោយសារតែព្រះបាទរាមាទី១ មានរាជបច្ឆាញាតិរហូតដល់ទៅ ៤២ អង្គហើយប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់ (ព្រះឧបរាជ) មាន ៤៣ អង្គ ចំណែកឯរាមាទី២ វិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ៧៣ អង្គ។ រាជបច្ឆាញាតិភាគច្រើនគឺត្រូវជាកូនចៅរបស់ស្រីស្នំព្រះរាជា (ពោលគឺគ្មានឈាមរាជវង្ស) ដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេគ្មានសិទ្ធិទទួលមរតករាជបល្ល័ង្ក ដូច្នេះ ព្រះរាជាក៏ចាត់ឱ្យពួកគេចូលធ្វើការក្នុងវិស័យរដ្ឋាភិបាល។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់សម្តេចព្រះរាមាទី២ នេះដែរ ប្រទេសសៀមក៏ចាប់កើតមានជម្លោះបន្តិចបន្តួចជាមួយនឹងវៀតណាមក្រោយពីវៀតណាមបានលេបត្របាក់ទឹកដីមួយផ្នែកធំនៃកម្ពុជាហើយលេចឡើងជាមហាអំណាចថ្មីនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ក្នុងរយៈកាលនេះ ឥទ្ធិពលលោកខាងលិចក៏ជ្រាបចូលបន្តិចម្តងៗចូលក្នុងប្រទេសសៀមដែរ។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៦ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងលិចប្រឺតាញបានសម្រេចកាន់កាប់តំបន់ប៉េណាំង (ភាគខាងត្បូងប្រទេសសៀម) ហើយក្នុងឆ្នាំ១៨១៩ ពួកគេក៏ស្ថាបនាក្រុងសិង្ហបុរី។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកអង់គ្លេសក៏ក្លាយមហាអំណាចលោកខាងលិចថ្មីដែលមានឥទ្ធិពលច្រើនជាគេនៅប្រទេសសៀមជំនួសឱ្យពួកព័រទុយកាល់និងហុល្លង់។ អង់គ្លេសក៏ចាប់ប្រឆាំងនឹងប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរបស់សៀមដែលក្នុងនោះ៖ អាជីវកម្មផ្តាច់មុខត្រូវបានកាន់កាប់ដោយសមាជិកគ្រួសាររាជវង្សនិងមុខជំនួញនានាត្រូវស្ថិតក្រោមការយកពន្ធតាមអំពើចិត្ត។ នៅឆ្នាំ១៨២១ ក្រុមហ៊ុនឥណ្ឌាខាងលិចបានបញ្ជូនអ្នកតំណាងម្នាក់ឈ្មោះចន ក្រលហ្វឺតទៅចរចាកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មថ្មីជាមួយនឹងប្រទេសសៀម។

សិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រ
thumb|250px|right|បដិមាករព្រះអភ័យមនីនៅកោះសាមីត។

រាមាទី២ គឺជាអង្គក្សត្រដែលស្រឡាញ់វិជ្ជាសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាកវីដ៏ឆ្នើមមួយរូបហើយមានសមត្ថភាពសរសេរកំណាព្យល្អៗជាច្រើន។ ដូច្នេះហើយបានជាគេដាក់រហសនាមឱ្យព្រះអង្គថា"ស្តេចកំណាព្យ"។ ដោយសារតែបរិបាលភាពរបស់រាមាទី២ កវីដ៏ពូកែម្នាក់ឈ្មោះស៊ុនថន ភូក៏ត្រូវព្រះអង្គតែងតាំងពីឋានៈជា"ឃុន"ទៅ"ព្រះ" (ប្រា ឬ បូជាចារ្យ (พระ))។ ស៊ុនថនគឺជាអ្នកដែលនិពន្ធកំណាព្យថៃដ៏ប្រជាប្រិយមួយចំណងជើងថាព្រះអភ័យមនី (พระอภัยมณี)។

រាមាទី២ បាននិពន្ធឡើងវិញនូវអក្សរសិល្ប៍ប្រជាប្រិយជាច្រើនពីរជ្ជកាលព្រះបាទរាមាទី១។ ស្នាដៃនិពន្ធរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានប្រជាជនថៃជាច្រើនកោតសរសើរ ឧទាហរណ៍៖ រឿងរាមកេរ្តិ៍ (ថៃ) និងរបាំល្ខោនមួយចំនួន...។ ព្រះអង្គក៏ជាវាទកៈ (អ្នកលេងភ្លេង) ដ៏ប្រពៃម្នាក់ផងដែរ ជាពិសេសគឺឧបករណ៍ភ្លេងដែលមានខ្សែ (ឧទាហរណ៍៖ ទ្រ)។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទ្រង់ថែមទាំងមានវិជ្ជាជាអ្នកចម្លាក់ទៀតផង រូបសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយអង្គនៅវត្តអរុណ (ផ្នែកមុខ) គឺត្រូវបានឆ្លាក់ដោយព្រះបាទរាមាទី២ ផ្ទាល់។ ដោយសារតែស្នាព្រះហស្ថខាងផ្នែកសិល្បៈដ៏អស្ចារ្យរបស់ទ្រង់ គេក៏បានចាត់ទុកថ្ងៃចម្រើនជន្មាយុព្រះអង្គជា"ទិវាសិល្បៈជាតិ" ដែលប្រារព្ធធ្វើឡើងដើម្បីជាការគោរពរំលឹកដល់សិល្បករទាំងឡាយដែលបានចូលរួមចំណែកក្នុងការថែរក្សាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌នៃរាជអាណាចក្រថៃ។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: សិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រ

សិល្បៈ និងអក្សរសាស្ត្រ
thumb|250px|right|បដិមាករព្រះអភ័យមនីនៅកោះសាមីត។

រាមាទី២ គឺជាអង្គក្សត្រដែលស្រឡាញ់វិជ្ជាសិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាកវីដ៏ឆ្នើមមួយរូបហើយមានសមត្ថភាពសរសេរកំណាព្យល្អៗជាច្រើន។ ដូច្នេះហើយបានជាគេដាក់រហសនាមឱ្យព្រះអង្គថា"ស្តេចកំណាព្យ"។ ដោយសារតែបរិបាលភាពរបស់រាមាទី២ កវីដ៏ពូកែម្នាក់ឈ្មោះស៊ុនថន ភូក៏ត្រូវព្រះអង្គតែងតាំងពីឋានៈជា"ឃុន"ទៅ"ព្រះ" (ប្រា ឬ បូជាចារ្យ (พระ))។ ស៊ុនថនគឺជាអ្នកដែលនិពន្ធកំណាព្យថៃដ៏ប្រជាប្រិយមួយចំណងជើងថាព្រះអភ័យមនី (พระอภัยมณี)។

រាមាទី២ បាននិពន្ធឡើងវិញនូវអក្សរសិល្ប៍ប្រជាប្រិយជាច្រើនពីរជ្ជកាលព្រះបាទរាមាទី១។ ស្នាដៃនិពន្ធរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានប្រជាជនថៃជាច្រើនកោតសរសើរ ឧទាហរណ៍៖ រឿងរាមកេរ្តិ៍ (ថៃ) និងរបាំល្ខោនមួយចំនួន...។ ព្រះអង្គក៏ជាវាទកៈ (អ្នកលេងភ្លេង) ដ៏ប្រពៃម្នាក់ផងដែរ ជាពិសេសគឺឧបករណ៍ភ្លេងដែលមានខ្សែ (ឧទាហរណ៍៖ ទ្រ)។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទ្រង់ថែមទាំងមានវិជ្ជាជាអ្នកចម្លាក់ទៀតផង រូបសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយអង្គនៅវត្តអរុណ (ផ្នែកមុខ) គឺត្រូវបានឆ្លាក់ដោយព្រះបាទរាមាទី២ ផ្ទាល់។ ដោយសារតែស្នាព្រះហស្ថខាងផ្នែកសិល្បៈដ៏អស្ចារ្យរបស់ទ្រង់ គេក៏បានចាត់ទុកថ្ងៃចម្រើនជន្មាយុព្រះអង្គជា"ទិវាសិល្បៈជាតិ" ដែលប្រារព្ធធ្វើឡើងដើម្បីជាការគោរពរំលឹកដល់សិល្បករទាំងឡាយដែលបានចូលរួមចំណែកក្នុងការថែរក្សាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌នៃរាជអាណាចក្រថៃ។
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍: សម័យត្រាស់ដឹង (បំភ្លឺ) (១៨៥១–១៨៦៨)

សម័យត្រាស់ដឹង (បំភ្លឺ) (១៨៥១–១៨៦៨)

thumb|right|upright|ព្រះឆាយ៉ាលក្ខណ៍ព្រះបាទមង្កុដ (ព្រះរាមាទី៤)។

thumb|left|ដំរីសមួយក្បាលនៅលើផ្ទៃពណ៌ក្រហម។ ទង់ជាតិសៀមដែលប្រកាសឱ្យប្រើដោយព្រះរាមាទី៤។|186x186px

មង្កុដបានឡើងសោយរាជ្យជាព្រះបាទរាមាទី៤ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥១។ ព្រះអង្គបានប្តេជ្ញាចិត្តថានឹងការពារសៀមកុំឱ្យធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមមហាអំណាចអាណានិគមអឺរ៉ុបដោយបង្ខំធ្វើទំនើបកម្មខាងវិជ្ជានិងវិស័យទាំងឡាយណាដែលសៀមខ្សោយខ្លាំង។ ក្រោមទ្រឹស្តី មង្កុដគឺត្រូវជាព្រះមហាក្សត្រផ្តាច់ការ ក៏ប៉ុន្តែអំណាចរបស់ព្រះអង្គគឺមានការកំណត់។ សកម្មភាពដំបូងរបស់ព្រះអង្គក្នុងនាមជាព្រះមហាក្សត្រគឺការប៉ុនប៉ងធ្វើកំណែទម្រង់បង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលទំនើបនិងលើកតម្កើងជីវភាពទាសករបំណុល ប៉ុន្តែលទ្ធផលគឺមិនបានដូចការំពឹងទុកឡើយ។

ព្រះរាមាទី៤ គឺជាក្សត្រដែលតែងតែស្វាគមន៍ពួកលោកខាងលិចជានិច្ច ជាពិសេសគឺពួកអង់គ្លេស។ ការណ៍នេះត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងស្តែងនៅឆ្នាំ១៨៥៥៖ នៅពេលដែលអភិបាលទឹកដីហុងកុងលោកចន បោរីងជាមួយនឹងកងកម្លាំងជើកទឹកបានមកដល់ក្រុងបាងកកហើយទាមទារឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរទម្រង់ពាណិជ្ជកម្មសៀមភ្លាមៗ។ ព្រះរាជាសៀមបានយល់ព្រមទៅនឹងការទាមទាររបស់អង់គ្លេសភ្លាមដោយចុះព្រះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយហៅថាសន្ធិសញ្ញាបោរីង។ សន្ធិសញ្ញានេះបានបន្តឹងពន្ធនាំចូលឱ្យឡើងចំនួន ៣ ភាគរយ លុបចោលនូវភាពផ្តាច់មុខរបស់គ្រួសាររាជវង្សលើវិស័យពាណិជ្ជកម្ម និងផ្តល់ទឹកដីមួយភាគតូចទៅអង់គ្លេស។ ដោយឃើញបែបនេះ មហាអំណាចលោកខាងលិចផ្សេងៗទៀតក៏បានយកត្រាប់តាមអង់គ្លេសហើយទទួលបាននូវលទ្ធផលស្រដៀងៗគ្នា។

មង្កុដក៏ចាប់ផ្តើមយល់ឃើញថាសត្រូវដែលចង់ឆក់យកទឹកដីខ្លួនពិតប្រាកដនោះគឺបារាំង មិនមែនពួកអង់គ្លេសទេ។ ព្រោះថា ពួកអង់គ្លេសគឺមានចំណាប់អារម្មណ៍មកលើប្រយោជន៍ពាណិជ្ជកម្មច្រើនជាជាងការដាក់អាណានិគមចំណែកឯបារាំងវិញគឺកំពុងតែដើរពង្រីកទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន។ បារាំងបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងព្រៃនគរនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៥៩ ហើយនៅឆ្នាំ១៨៦៧ បារាំងបានសម្រេចកាន់កាប់ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាមនិងភាគខាងកើតប្រទេសកម្ពុជា។ ព្រះរាមាទី៤ សង្ឃឹមថាអង់គ្លេសនឹងជួយប្រទេសជាតិរបស់ទ្រង់ឱ្យគេចផុតពីអាណានិគមបារាំងប្រសិនបើព្រះអង្គបន្តផ្តល់សម្បទានពាណិជ្ជកម្មដែលត្រូវនឹងអ្វីដែលពួកអង់គ្លេសបានទាមទារ។ ជាលទ្ធផលវាមានរាងស្មុគស្មាញបន្តិចនៅក្រោមរជ្ជកាលស្តេចបន្ទាប់តែទោះជាយ៉ាងណាអង់គ្លេសនូវតែចុះជួយសៀមដោយមើលឃើញថាសៀមអាចជារដ្ឋទ្រនាប់ដែលបំបែកទឹកដីអង់គ្លេសភូមានិងទឹកដីឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង។