បុរេប្រវត្តិកម្ពុជា: វប្បធម៌

វប្បធម៌
​​មុន​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌានា​ដើម​ស​.​វ​ទី​១​នៃ​គ​.​ស ជនជាតិខ្មែរដែល​ស្ថិតក្នុង​អំបូរ​មន​-​ខ្មែរ ដែល​រស់នៅក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ខាងលើនេះ បាន​ស្គាល់​រួចមកហើយ​នូវ​ការសាងសង់​ផ្ទះសំបែង ភូមិ​ស្រុក ទីក្រុង (​ភូមិ​មូល​) ស្ថាបនា​ថ្ម​បញ្ឈរ និង​ថ្ម​ផ្តេក ពាក់ព័ន្ធ​ទៅ​និង​ជំនឿ​សាសនាបែប​ជី​វច​ល​រួចទៅហើយ​។ ហើយ​វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​ខាងលើ​នោះមាន​អាយុប្រមាណ​ជា ៣៥០០​ ឆ្នាំ​មកហើយ​។​ យ៉ាងណាមិញ ជនជាតិខ្មែរ​ក៏មាន​ភាសា​ប្រចាំ​ជាតិ​របស់ខ្លួន​រួចហើយ​ដែរ​។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ខ្មែរ​ក៏​ចេះ​បង្កើត​របាំ​ប្រជាប្រិយ​ដូចជា របាំ​ត្រុដ របាំ​ទន្សោង​៘ សំរាប់​ថ្វាយ​ដល់​វត្ថុ​សក្តិសិទ្ធិ ដូចជា​អារក្ស អ្នកតា ដែលជា​អ្នកថែរក្សា​ភូមិ​ស្រុក​ផងដែរ​។ ក្រៅពីនេះ ខ្មែរ​ក៏​ចេះ​បង្កើត​ភូមិ​ស្រុក​ដោយ​សង់ផ្ទះ​ខ្ពស់​ផុតពី​ដី សម្រាប់​ការពារ​សត្វ​សាហាវ និង​ទឹកជំនន់ ចេះ​ធ្វើ​ស្រែវស្សា និង​ចេះ​បញ្ចូល​ទឹក​ក្នុង​ស្រែ ចេះ​ប្រើគោ ក្របី​ជាយា​ន​ជំនិះ និងភ្ជួរស្រែ ចេះ​ធ្វើ​គ្រឿង​ភ្លេង ចេះ​ប្រើ​ទូក និង​ចេះ​ផ្សាំង​សត្វព្រៃ​អោយ​ក្លាយទៅជា​សត្វស្រុកដូចជា គោ ក្របី ដំរី ឆ្កែ មាន់​ជាដើម​។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ក៏មាន​ការបូជា​សព​នៅ​ក្រោម​ផ្ទាំង​ថ្ម​ធំៗ ឬ​ដាក់​ក្នុង​ក្តារ​មឈូស​ឈើ និង​ក្នុង​ពាង ឬ​ក្រឡ​ធ្វើ​អំពី​ដី​ដុត​។ ដូចនេះ ខ្មែរ​មាន​វប្បធម៌ អារ្យធម៌​របស់ខ្លួន​រួចទៅហើយ​មុនពេល​ដែល​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា​ហូរ​ចូលមក​។ ប៉ុន្តែ​ដោយ​ពុំទាន់​ស្ថិតក្រោម​ឥទ្ធិពល​សាសនា​ឥណ្ឌា ខ្មែរ​មិនទាន់មាន​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​បែប​ឥណ្ឌា​នៅឡើយ​។ ជា​ឧទាហរណ៍ ដូច​នៅ​ប្រទេស​ខ្មែរ នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​លាវ និង​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន ដែល​ពី​ដើម​ជា​ទឹកដី​ខ្មែរ យើង​ឃើញ​មាន​ថ្ម​បញ្ឈរ​ធំៗ​ដែល​បុព្វការី​ជន បាន​លើក​បញ្ឈរ​សំរាប់​តំណាង​ឲ្យ​ដួងព្រលឹង​ដូនតា ដែល​សណ្ឋិត​នៅ​។ នៅ​ទីនោះ យើង​បានឃើញ​មានការ​ចាំង​ថ្ម​ធ្វើជា​ពាង​ធំៗ សំរាប់​បញ្ចុះសព ព្រមទាំង​ក្តារ​មឈូស​ថ្ម​ផងដែរ​។​ ក្រៅពីនេះ ក៏មាន​ការ​ចោះ​ភ្នំ​ដើម្បី​ធ្វើជា​កន្លែង​បញ្ចុះសព​ផងដែរ​។ នេះ​ស​ឲ្យ​ឃើញ​ជា​ប្រយោល​ថា មានការ​ប្រើប្រាស់​នូវ​ឧបករណ៍​ធ្វើំ​ពី​ដែកនា​សម័យ​នោះដើម្បី​កិច្ចការ​ខាងលើ​ដោយ​ឥត​ប្រកែក​បាន​។ ប៉ុន្តែ​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​សំខាន់​ជាងគេ​គួរ​ឲ្យ​កត់សំគាល់​នោះគឺ​ទីក្រុង​ដែលជា​ទីប្រជុំជន​ធំៗ ដែលមាន​អង្កត់ផ្ចិត​ជិត ១០០០ មាត្រ ធ្វើ​អំពី​ដី​លើកនៅក្បែរ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ និង​នៅ​ខេត្តកំពង់ចាម ឬ​នៅ​ខ្ពង់រាប​នគររាជ​បច្ចុប្បន្ន​ជាដើមដែល​ឆ្លុះបញ្ចាំង​នូវ​ភាព​បរម​បុរាណ​របស់​ខឿនវប្បធម៌​ខ្មែរ​សុទ្ធសាធនា​សម័យមុន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។​ ​ទោះបី​ខ្មែរ​បាន​យក​ទ្រឹស្តី​លោកធាតុ​វិទ្យា​ឥណ្ឌា​មក​ធ្វើជា​រូបមន្ត សំរាប់​ស្ថាបនា​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏​ខ្មែរ​យើង​បា​នប​ញ្ជូ​ល​នូវ​ទស្សនវិជ្ជា​ដូនតាបែប​ជី​វច​ល​និយមក្នុង​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ដែរ​។ មានន័យថាសំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​ដែល​ធ្វើតាម​រូបមន្ត​ឥណ្ឌាមិនបាន​បាត់បង់​នូវ​លក្ខណៈ​ខ្មែរ​ទាំងស្រុង​ទេ​។ ស្ថាបត្យករ​ខ្មែរ​បាន​បញ្ចូល​នូវក្នុង​មូលនិធិ​សាសនា​នូវ​ព្រលឹង​របស់ខ្លួន​ថែមទៀត​ផង​។ គឺ​លើ​មូលដ្ឋាន​នៃ​លោកធាតុ​វិទ្យា​នេះហើយ ដែល​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​គ្រប់​សម័យកាល​បាន​សាងសង់​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​ជាទីគោរព​សក្ការៈ  ដើម្បី​តំកល់​ព្រះ​ទេវរូប​តូច ធំ ទាំងឡាយ​នៃ​ទេវ​កថា​វិទ្យា​ឥណ្ឌា ឬក៏​បុព្វការី​ជន​របស់ខ្លួន​ដែល​តំណាង​ក្រោមរូបភាព​នៃ​ចំលាក់​អាទិទេព​ឥណ្ឌា​។​ ដូចនេះ ពី​ការ​គោរពបូជា​ថ្ម ភ្នំ​ធម្មជាតិ ដែល​គេ​ជឿថាមាន​បារមី ឬ​ព្រលឹង​សណ្ឋិត​នៅ ឬ​កាន់ឥឡូវនេះ “​ថ្មដុះ​” ឬ​ថ្មអ្នកតា​ទាំងនោះ បានក្លាយ​ទៅជា​ព្រះ​សិវលិង្គ ដែលជា​អង្គ​ជាតិ​ព្រះ​សិវ​នៃ​លទ្ធិ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា (​សាសនា​ចំណូល​ថ្មី​)​។ ហើយ​ដើម្បី​រក្សា​នូវ​ថាមពល ឬ​មហិទ្ធិឫទ្ធិ​អរូបី​ទាំងនោះ ដែលជា​ប្រភព​នៃ​ជីវិត គេ​ក៏​សាងសង់​ប្រាសាទ​បែប​ឥណ្ឌា ហ៊ុំព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដូច​ករណី ប្រាសាទ​ថ្មដុះ នៅ​ខេត្តតាកែវ ឬ​ប្រាសាទភ្នំ​ប្រ​សិ​ទ្ធិ នៅ​ខេត្តកណ្តាល​ជាដើម​។ នេះ​ស​ឲ្យ​ឃើញ​នូវ​ឯកភាព​ផ្នែក​និមិត្តរូប​រវាង​ថ្មភ្នំ​ធម្មជាតិ និង​ព្រះ​សិវលិង្គ ដែល​គេ​តំកល់ក្នុង​ប្រាសាទ​ឥដ្ឋ ឬ​ថ្ម​។ 

យើង​ក៏បាន​រកឃើញ​ជា​លើកដំបូង​បង្អស់​ថា គេ​ពុំ​អាច​ផ្តាច់​ខឿនវប្បធម៌​ខ្មែរ ទាំង​រូបី​ និង​អរូបី​ ចេញពី​ខឿនវប្បធម៌​នៃ​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ ឬ​ខ្មែរ​ដើម (Proto-Khmer) ជាដាច់ខាត​។ ព្រោះ​មូលហេតុ​ជាតិពន្ធុ​។ ពាក្យ​ខ្មែរ​ដើម​នេះត្រូវបាន​មានន័យ​ប្រ​​ហាក់​ប្រហែល​នឹង​ពាក្យ​បារាំង Khmer des origines ដែល​មានន័យ​ខុសគ្នា​ទាំងស្រុង​ទៅនឹង​ពាក្យ Pré-Khmer ដែល​មានន័យថា មុន​-​ខ្មែរ​។ យើង​មិន​យល់ស្រប​នឹង​មតិ​របស់​អ្នកស្រាវជ្រាវ​ខ្លះ ដែលថា បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ  មិនមែនជា​ជនជាតិខ្មែរ​ដើម (Proto-Khmer) ព្រោះថា ពាក្យ​ខ្មែរ​ដើម គឺជា​ពាក្យ​ប្រឌិត​។ ចំពោះ​យើង យើង​នៅតែ​ជឿថាកុលសម្ព័ន្ធ​មន​-​ខ្មែរ នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏​ដូច​នា​សម័យ​ទំនើប គឺជា​ខ្មែរ​ដើម ទោះបី​ពួកគេ​មិនបាន​ទទួល​ឥទ្ធិពល​មកពី​ក្រៅ​ក្តី​។​ ការ​រំឭក​ប្រភព​នៃ​ជនជាតិខ្មែរមាន​សារៈសំខាន់​ណាស់ដោយហេតុថាជនជាតិខ្មែរ​សព្វថ្ងៃនេះ ពិតជា​បាន​បន្តវេន​ពី​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​យ៉ាង​ប្រាកដ ពោលគឺមិនមែនជា​អន្តោប្រវេសន៍ ហើយ​កំពុង​រស់នៅ​លើទឹក​ដី​ដូនតា​តាំងពី​សម័យមុន​ឥណ្ឌូ​រូបនីយកម្ម​ម្ល៉េះ​។ ហេតុដែល​យើង​លើក​បញ្ហា​នេះ​ឡើងគឺមាន​គោលដៅតែមួយគត់ គឺ​ធ្វើ​ឲ្យ​ការស្រាវជ្រាវ​អំពី​ប្រភព​នៃ​ជំនឿ​សាសនា​ខ្មែរ​ដើមនិង​ខ្មែរ​ឥណ្ឌា​និយមឲ្យ​មាន​សន្ទុះ​ថ្មី​ឡើងវិញ​។ យោងតាម​និយមន័យ​ដែល​យើង​ទើបតែ​លើក​ខាងលើនេះ ពាក្យ​ខ្មែរ​ដើម (Proto-Khmer) ពិតជា​សមស្រប​តាម​បរិបទ​សង្គម​វប្បធម៌​ខ្មែរ និង​ជាតិពន្ធុ​។ កុំភ្លេចថា ពួក​កុលសម្ព័ន្ធ​មន​-​ខ្មែរ​ទាំងនោះ ពិត​ជារួម​ឈាមជ័រ​ជាមួយ​ខ្មែរ​យ៉ាងពិត​ប្រាកដ ដូច​ករណី​ប្រភេទ​ឈាមអេម៉ូក្លូប៊ីន-E ជា​សក្ខីភាព​ស្រាប់​។ ម្ល៉ោះហើយ គេ​ពិតជា​ពិបាក​បែងចែក​ឲ្យ​ដាច់ពីគ្នា​រវាង​ជំនឿ​ជនជាតិភាគតិច ដែល​រស់នៅក្នុង​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌូចិន និង​ជនជាតិខ្មែរ​។ ខឿនវប្បធម៌​ទាំងពីរ មន​-​ខ្មែរ និង​ខ្មែរនាគ្រា​បឋម​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ តែងតែ​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​គ្នា​ជានិច្ចកាលព្រោះ​មាន​ប្រភព​តែមួយ បើទោះបីជា​ត្រូវបាន​ឃ្លាត​ពីគ្នា​ដោយ​ព្រឹត្តិការណ៍​ឥណ្ឌូ​បនីយកម្ម​យ៉ាងណាក៏ដោយ​។ ជាក់ស្តែងហើយ​ជាស​កម្ម​ផង យើង​សូម​ពិនិត្យក្រៅពី​ភាសា ទំនៀមទំលាប់​មួយចំនួន ដូចជាការប្រើ​បំពង់​បឺត​ស្រា ឬ​ទឹក​ ការកាប់​ក្របី​ថ្វាយ​អ្នកតា​ ការប្រើ​ឧបករណ៍​ភ្លេង​ម៉ឹម​ ការនិយម​ប៉ឹង និង​សំពត់ ការលែង​ខ្លួនប្រាណ​នៃ​ភេទ​ទាំងពីរ​៘ ​គួរ​កត់សំគាល់ថា ទស្សនៈ​របស់​ខ្មែរ និង​ខ្មែរ​ដើម ឬ​ខ្មែរលើទាក់ទង​និង​វិស័យ​ជំនឿគឺ​ពិត​ជាមាន​លក្ខណៈ​ជា​ជំនឿ​បែប​ជី​វច​ល ឬ​ព្រលឹង​និយមដែល​គេ​ពុំ​អាច​ផ្តាច់​ចេញពី​ជំនឿ​លើ​បុព្វការី​ជន និង​ការ​ចាប់ជាតិ​ឡើងវិញ​ជាដាច់ខាតព្រោះ​វា​ជា​ជំនឿ​របស់​អ្នក​ម្ចាស់​ស្រុក​ផ្ទាល់ ដែលមាន​លក្ខណៈ​ធម្មជាតិ​។ ដោយ​មូលហេតុ​ខាងលើ​នេះហើយបានជា​វប្បធម៌​មូល​ដ្ឋា​នគ្រឹះ​របស់​ជនជាតិខ្មែរ​ដើម និង​ជនជាតិខ្មែរ​ត្រូវបាន​ផ្តើមចេញពី​ទស្សន​វិជ្ជា​ខាងលើនេះ ដែលមាន​ជំនឿ​លើកំលាំងធម្មជាតិ និង​ព្រលឹង​ដូនតា ដែលជា​ជំនឿ​តរបស់​អ្នកស្រុក​អាយ​ជា​មូលដ្ឋាន​ដ៏​រឹងមាំ​។​ ជនជាតិ​មន​-​ខ្មែរ ដូចជា ជង​ ព្នង​ រដែ​ កួយ​ ព័រ​ បា​ណា​៘ និង​ខ្មែរ ក្នុង​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌូ​-​ចិន គឺជា​ជនជាតិ ដែល​ស្ថិតក្នុង​អំបូរតែមួយ ទាំង​ភាសា ទាំង​ជំនឿ​សាសនា ទោះបី​មាន​លក្ខណៈ​ខុសប្លែក​ពីគ្នា​ជាច្រើន​អន្លើ​ក្តី តាម​ស្ថានភាព​ភូមិសាស្ត្រ សង្គម​ជាក់ស្តែង របស់​តំបន់​នីមួយៗ​ក៏ដោយ​។ ​ស្ថានភាព​បច្ចុប្បន្ន​នៃ​ការស្រាវជ្រាវ​ខាង​ជាតិពន្ធុវិទ្យា មិន​ដូច​នឹង​សម័យមុន​ទេ ដោយ​មិន​គាំទ្រ​ទស្សនទាន​របស់​អ្នកស្រាវជ្រាវដែល​ជឿថាមាន​វប្បធម៌​ខ្ពស់ និង​វប្បធម៌​ទាប ជំនឿ​ល្អ និង ជំនឿ​អាក្រក់​នោះទេ​។ លទ្ធផល​ស្រាវជ្រាវ​នាបច្ចុប្បន្ន​ភាព​បានទទួល​ស្គាល់​នូវ​លក្ខណៈសម្បត្តិ​បុគ្គល​នៃ​វប្បធម៌​នីមួយៗ ឬ​សមភាព​រវាង​វប្បធម៌​ទាំងឡាយ ដែល​ត្រូវបាន​ប្រសូត្រ​ឡើង​នៅលើ​ដែនដី​យើង​នេះ​។ ឧទាហរណ៍ ជនជាតិ​មួយដែល​ខ្សត់​ផ្នែក​សំភារៈអាចមាន​ឧ​ត្ត​ម​គតិ សីលធម៌ មេត្តាធម៌​យ៉ាង​ខ្ពង់ខ្ពស់​ជាទីបំផុត ជាង​ប្រទេស​ឧស្សាហកម្ម​។​
​    ​  
​បើ​និយាយ​មួយបែប​ទៀត ពិនិត្យ​លើ​និមិត្ត​រូបភាព​ដែល​យើង​បាន​វិភាគ​ទិដ្ឋភាព​រួម​ជាទូទៅ​ពីមុន ជំនឿទាំងពីរ​នេះ​អាច​ប្រៀបផ្ទឹម​ទៅនឹង​ភាព​ផ្ងា និង​ផ្កាប់​នៃ​កាក់​តែមួយ​ទេ​។ យើង​ចង់​និយាយ​បញ្ជាក់ថា មូលហេតុ​ពិត​នៃ​ជំនឿ គឺ​កើតចេញពី​កត្តា​សីលធម៌ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ជីវិត​មានន័យ សង្គម​មាន​សណ្តាប់ធ្នាប់​។ ដូច្នេះ សំរាប់​យើង​ពាក្យ​ជំនឿ​អកុសល ឬ​អ​បី​ជំនឿ មិនមាន​ភាពត្រឹមត្រូវ ឬ​មាន​ភាពសមស្រប​ប៉ុន្មាន​ទេ​។​

​ក្នុង​ដំណើរ​ចុះទៅ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​កេរ្តិ៍ដំណែល​វប្បធម៌​ដែល​ស្ថិតក្នុង​តំបន់​ជើងឯក​ក្បែរ​រាជធានី​ភ្នំពេញកាលពី​ខែ វិច្ឆិកា​ ឆ្នាំ ២០០៨ យើង​ក៏បាន​ជួប​នូវ​វត្តមាន​របស់​គ្រឿង​ប្រើប្រាស់​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម ដែល​អ្នកស្រុក​បាន​រក​ឃើញ​ក្នុងពេល​ភ្ជួរស្រែ​។ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់​ទាំង​នោះ រួមមាន​ពូថៅ​ធ្វើ​អំពី​ថ្មរំលីង​ចំនួន​ ៥ ដែល​ស្ថិត​ក្នុងសម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រព្រមទាំង​កុលា​ល​ភាជន៍​មួយដែលជា​កុណ្ឌី​នា​សម័យ​វប្បធម៌​នគរ​វ្នំ រវាង​ស​.​វ​ទី​៤-៥​នៃ​គ​.​ស​។​ ទន្ទឹមនឹង​នេះដែរ យើង​បានឃើញ​ចំលាក់យោនី​នាង​ឱ​មា​មួយ​នៅ​ខ្ទម​អ្នកតា​ដែល​អ្នកស្រុក​ចាត់ទុកថាជា​វត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធិជាទី​សក្ការៈបូជា​។ តាមពិតទៅ​ចំលាក់​ថ្ម​នេះ​ត្រូវបាន​គេ​រកឃើញ​នៅលើ​ទួលប្រាសាទ​ឥដ្ឋ​មួយ​បាក់បែក​ស្ថិត​មិន​ឆ្ងាយ​ប៉ុន្មាន​ពី​នោះ ក៏ប៉ុន្តែ​ឥឡូវ​ត្រូវគេ​បំផ្លាញ​ដើម្បី​យក​ទីធ្លា​ធ្វើ​ចំការ​។ យើង​បាន​ជួប​បំណែក​កុលា​ល​ភាជន៍​ជាច្រើន​ឥត​គណនា ក៏ប៉ុន្តែ​យើង​ពុំ​អាច​សន្ម​ត​ថា មួយណា​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយ​មួយណា​ទៀត​ស្ថិតក្នុង​យុគ​វប្បធម៌​វ្នំ ឬ​ចេនឡា​។ យ៉ាងណាមិញ យើង​ក៏បាន​ជួប​បំណែកចានឆ្នាំងនា​សម័យអង្គរព្រមទាំង​ឡ​បុរាណ​មួយចំនួន​ផងដែរ​។ ដោយ​ដំណើរ​របស់​យើង ដែល​អមដោយ​លោកតែ​ល-ពិសិដ្ឋ និង​លោកសិង្ហ​គា មាន​រយៈពេល​ខ្លី​ពេក យើង​ពុំ​អាច​ទៅ​មើល​ទីតាំង​ឡ​បុរាណ​មួយចំនួន ដែល​លោកផុន-កសិកា បានធ្វើ​កំណាយ​តាម​វិធីសាស្ត្រ​កន្លងមក​។​ បើ​យើង​សម្អាង​លើ​វត្តមាន​របស់​អាវុធ​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​រំលីង ទោះបីជា​មិនបាន​ស្គាល់​ស្រទាប់ដី​វប្បធម៌​យ៉ាង​ប្រាកដ​ក៏ដោយ យើង​អាច​អះអាង​យ៉ាង​ត្រឹមត្រូវ​ថា ភូមិ​មូល​នៅ​ម្តុំ​វត្ត​ជើងឯក​ខាងលើនេះ មិនមែន​ត្រូវបាន​ស្ថាបនា​ឡើង​នា​សម័យវ្នំ ពីស​.​វ​ទី​១ ដល់​ដើមទី​៧ នៃ​គ​.​ស​នោះទេ​។ ក៏ប៉ុន្តែ​រវាង​៤០០ ដល់ ១០០​ឆ្នាំ មុន​គ​.​ស​។ មានន័យថា អាយុកាល​នៃ​មូលនិធិ​សង្គម​ដ៏​ធំ​នេះ ត្រូវបាន​កំណត់​បាន​ដោយ​ការសិក្សា​ប្រៀបធៀប​ទៅនឹង​លទ្ធផល​នៃ​ការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ពីមុនដោយ​លោកហ្គ្រោ​លី​យេ​។ រីឯ​វ័យ​ចំណាស់​នៃ​កុលា​ល​ភាជន៍​មួយចំនួន យើង​ពុំ​អាច​កំណត់​បាន​ទៅឡើយទេ លើកលែងតែ​ករណី​កុណ្ឌី​ចេញ ដែលជា​ឥទ្ធិពល​មកពី​អង្គរបុរី ហើយ​ត្រូវបាន​ផលិត​តាម​លំនាំ​ឥណ្ឌា​។ បើ​និយាយ​ឲ្យ​ចំ​ទៅយើង​អាច​សន្មត​អាយុកាល​បាន លុះត្រាតែ​មានការ​សិក្សា​ស៊ីជំរៅ​នៅ​ថ្ងៃក្រោយ​បន្ថែមទៀត​។ ព្រោះថាស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​ទាំងនោះ​មិនបាន​ស្ថិតនៅក្នុង​ស្រទាប់ដី​វប្បធម៌ ពោលគឺ​នៅ​រាយប៉ាយ​លើដី ក្រៅ​បរិបទ​វប្បធម៌​។​ ​ទោះបីជា​ពូថៅ​ថ្ម​រំលីង​ខាងលើនេះ ស្ថិតក្នុង​បរិវេណ​នៃ​ភូមិ​មូល​ក្តី ក៏ប៉ុន្តែ​ដោយសារ​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទាំងនោះ ស្ថិត​ក្រៅ​បរិបទ​វប្បធម៌ ពោលគឺ​ពុំ​ត្រូវបាន​រកឃើញ​ក្នុង​ស្រទាប់ដី​វប្បធម៌ ដោយ​ការធ្វើ​កំណាយ​បែប​វិធីសាស្ត្រ យើង​ពុំទាន់​មានលទ្ធភាព​នឹង​កំណត់​ចំណាស់​នៃ​ភូមិ​មូល​នៅ​ម្តុំ​វត្ត​ជើងឯក​នៅឡើយ​។ អ្វីដែល​យើង​អាច​ប៉ាន់​ស្មានថាគឺ​ស្ថានីយ៍​ជើងឯក​ខាងលើនេះ ដែល​ប្រហែលជា​ត្រូវបាន​ប្រសូត​ចេញ​យ៉ាងហោចណាស់​ក៏​រវាង​ស​.​វ​ទី​៣ និង​ទី​២​មុន​គ​.​ស បានអូសបន្លាយ​រហូត​ដល់​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែល​ធាតុ​ឥណ្ឌា​បាន​ចាក់​ឫសកែវ​យ៉ាង​ផូរផង់​។

ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់

ពីថ្មរំលីង: ពូថៅដែលមានពន្លួញ ពន្លាក ញញួរ ត្មោងដំសំបកឈើយកសរសៃ ទ្រនាប់ កាំបិត កណ្ដៀវ ថ្មសំលៀង ពុម្ពចាក់កណ្ដៀវ កងដៃ ក្បាលត្រល់ អង្រែ ផ្លែសន្ទូច
ពីឆ្អឹងសត្វ: ចុងព្រួញ កាំបិត ផ្លែសន្ទូច កណ្ដៀវ គ្រឿងអលង្ការ
ពីសំបកខ្យង: អង្កាំ ទំហូ
ពីដីឥដ្ឋ: ទំហូ អង្កាំ ក្អម ឆ្នាំង ចានទាប ចានក្រឡូម ចានជើង
ពីលង្ហិន: ចុងព្រួញ កណ្ដៀវ ពូថៅ ដួង ផ្លែសន្ទូច
ពីដែក: មានតែពន្លាក១គត់នៅស្ថានីយ៍ម្លូព្រៃ។
ឆ្អឹងមនុស្ស: ឆ្អឹងស្មង ឆ្អឹងភ្លៅ ឆ្អឹងដើមដៃ លលាដ៍ក្បាល១
សំណល់ផ្ទះបាយ: ធ្យូង។

យើងឃើញថាវត្ថុទាំងនោះធ្វើពីថ្មរំលីងលាយនិងវត្ថុធ្វើពីលោហធាតុ។ 

thumb|ផ្លែសន្ទូចធ្វើពីលង្ហិន

ដូច្នេះយើងអាចសន្និដ្ឋានថាខ្មែរយើងមិនមានព្រំដែនច្បាស់លាស់ រវាងយុគថ្ម និងយុគលោហៈទេ។ ចំណែកដែកគឺមានតែពន្លាកមួយគត់ ដូច្នេះគេអាចសន្និដ្ឋានមនុស្សនៅជំនាន់នោះមិនទាន់ចេះស្លដែកទេ ហើយបានរៀនបច្ចេកទេសពីឥណ្ឌា ដោយសង្កេតឃើញពួកកួយនៅចេះប្រើប្រាស់ស្នប់ស្លដែក ដូចគេឃើញមានប្រើក្នុងរដ្ឋឧរិស្សរបស់ឥណ្ឌានៅឡើយ។ គេឃើញវិធីសែនព្រេនរបស់ពួកកួយគេធ្វើតាមបែបសាសនាព្រាហ្មណ៍ដែរ។ នៅឆ្នាំ ១៩០១ គេរកឃើញលលាដ៍ក្បាល ១ នៅសំរោងសែន ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានអះអាងថាមានរាងមូល ដូចជាលលាដ៍ក្បាលមនុស្សខ្មែរសព្វថ្ងៃ ដែលមានសន្ទស្សន៍លលាដ៍ ៨៣,៦... ហើយដែលជាមនុស្សដែលមិនទាន់ទទួលឥទ្ធិពលបូជាសពតាមបែបឥណ្ឌានៅឡើយ។ បើតាមកំពស់ដីល្បប់ ៥ ម គ្របលើស្ថានីយ៍សំរោងសែនអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រសន្និដ្ឋានថា វាមានអាយុកាលប្រហែល ១០០ រឺ ២០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ 

ស្ថានីយ៍ព្រែកឆ្លូង (ស្រុកមេមត់ ខេត្តកំពង់ចាម) គេរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩២០ ដោយលោក B.P.Groslier លោកបានសិក្សាពីលើអាកាសតាមយន្តហោះលើដីរាងមូលចាប់ ពីខេត្តឡុកនិញ វៀតណាមមកកាន់ឡាបានសៀក លោកសង្កេតមានឃើញរាយប៉ាយមកដល់តំបន់ដីក្រហមនៃចំការកៅស៊ូធំៗ។ 

thumb|ចានជើងធ្វើពីឥដ្ឋ

លោកបានចាត់ទុកថាទីនោះជាទីលំនៅរបស់ជនជាតិខ្មែរដើម។ ដូច្នេះដើម្បីបញ្ជាក់នៅអំណះអំណាងនេះ លោកក៏ជ្រើសរើសព្រែកឆ្លូង ជាការធ្វើកំណាយ។ លោកបានរកឃើញវត្ថុធ្វើពីថ្មនិងគ្រឿងចានឆ្នាំង។ លោកថានេះគឺជាជំរុំដែលមានការការពារយ៉ាងម៉ត់ចត់មាំមួន។ លោកបានវាស់កំពែងព័ទ្ធជុំវិញ (មានវិជ្ឈមាត្រ ២០០ ម) មានច្រកផ្លូវចូលពីរ ដែលមានអាយុកាលពី ១៥០០ ដល់ ៥០០ ឆ្នាំមុនគ.ស។ ប្រដាប់ប្រដាដែលធ្វើពីថ្មរំលីងមានរាងជាពងខ្លះជាចតុមុំខ្លះ យកតាមរបស់ធ្វើពីលង្ហិន។ គ្រឿងចានឆ្នាំងមានក្បាច់ល្អវិចិត្រ ក្រោយមកបែរជាគ្មានក្បាច់លំអអ្វីសោះ។ វត្ថុទាំងនេះជាស្នាដៃខ្មែរដើមដែលមិនទទួលឥទ្ធិពលពីឥណ្ឌា។

ល្អាងស្ពានគឺស្ថិតនៅខេត្តបាត់ដំបងនៅឆ្នាំ ១៩៦៦ ដល់ ១៩៦៩ លោក និង លោកស្រី Mourer ជាសាស្ត្រាចារ្យ មហាវិទ្យាល័យបុរាណវត្ថុវិទ្យា និង និស្សិតបានចូលរួមធ្វើកំណាយនៅរូងភ្នំល្អាងស្ពាន នៅភ្នំទាកទ្រាំងចម្ងាយពីអណ្ដើកហើប បាត់ដំបង ៥ គ.ម។ គេរកវត្ថុជាច្រើនមានប្រមាណចំនួន ២០០០ រួមមាន គ្រឿងធ្វើពីថ្ម សំណល់ផ្ទះបាយ សាកសពសត្វល្អិត បំណែកគ្រឿងចានឆ្នាំង ឆ្អឹងសត្វ (Rhinoceros Sondaicusm Desm) និងឆ្អឹងមនុស្ស (ឆ្អឹងដើមដៃ និង ដងកាំបិត)។ វត្ថុទាំងនេះត្រូវបានបញ្ជូនទៅបារាំងដើម្បីធ្វើការសិក្សា។ ដុំធ្យូងជាច្រើនរកឃើញនៅស្រទាប់លើគេបានកំណត់កាលបរិច្ឆេទដោយវិធីវិទ្យុសកម្ម (C ១៤) ៖

ស្រទាប់ទី១ = ១ ២០០ BP (៧៥០ ក្រោយគស.)
ស្រទាប់ទី២ = ៤ ២០០ BP (២០៥០ មគ.ស)
ស្រទាប់ទី៣ = ៦ ២៥០ BP (៤២៩០ មគ.ស)

ភ្នំក្បាលរមាសជាលំនៅរបស់មនុស្សបុរេប្រវត្តិ ដែលមានអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រពីរនាក់ធ្វើការរុករកក្នុងរូងភ្នំនេះ នៅខេត្តបាត់ដំបងគឺលោក (កាបូណេល) Carbonnel និង (ដាលីប្រ៊ីយ៉ាស) Dalibrias នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៦ និង ១៩៦៩។ នៅទីនោះពួកគាត់បានរកឃើញគ្រឿងចានឆ្នាំងដែលមានអាយុ ៣៤២០ ឆ្នាំមគ.។ត្រឹង ងារ, ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ទំព័រ ២២-២៥

នៅ​ក្នុង​តំបន់​ភាគ​ខាង​កើត​ក្នុង​ការ​កាប់​ឆ្ការ​ព្រៃ​ស្បាត រាន​ដី​ធ្វើចំការ ដើម្បី​ពង្រីក​ដំណាំ​កៅស៊ូ​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា គេ​បាន​រក​ឃើញ​ភូមិ​មូល ជា​ភូមិ​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ ដែល​មាន​គ្រឹះ​នៅ​សល់​ដែល​យើង​អាច​មើល​ឃើញ​យ៉ាង​ច្បាស់។ ក្នុង​ចំណោម​ភូមិ​ទាំង​នោះ ភូមិ​មួយ​ត្រូវ​គេ​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​មេមត់ ដែល​យើង​អាច​ឃើញ​ច្បាស់​នូវ​កំពែង ឬ​ជញ្ជាំង​ក្រាស់ ហើយ​ខ្ពស់ ធ្វើ​អំពី​ដី​មាន​រាង​ជា​រង្វង់​មូល ដែល​មាន​វិជ្ឈមាត្រ​ខាង​ក្រៅ​រហូត​ដល់ ២០០​ម៉ែត្រ ហើយ​មាន​ផ្លូវ​ចូល​ពីរ។ ភូមិ​មូល​ពី​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ​នេះ ការពារ​ដោយ​គូ​ទឹក​សង​ខាង ហើយ​គូ​ទឹក ឬ​រណ្ដៅ​នោះ មានជំរៅរហូត​ដល់ ៦​ម៉ែត្រ​នៅ​ឡើយ​សព្វថ្ងៃ​នេះ។
គេ​បាន​រក​ឃើញ​រោង​ជាង ឬ​កន្លែង​កាត់​បំបែក​ថ្ម និង​ដុស​រំលីង ឬ​ខាត់​ថ្ម ដែល​មាន​សំណល់​វត្ថុ​ផ្សេងៗ​យ៉ាង​ច្រើន​សន្ធឹក​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​រំលីង ព្រម​ទាំង​មាន​បំណែក​ចាន ឬ​ក្រឡ ឬ​ហៅ​ម៉្យាង​ទៀត​ថា កុលាលភាជន៍​យ៉ាង​ច្រើន​នៅ​ទី​នោះ។ តាម​ការ​ស្រាវជ្រាវ​ថ្មីៗ​បន្ថែម​ទៀត ដោយ​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​ផ្កាយ​រណប​ថត​ពី​ទី​អវកាស​មក មន្ទីរ​ពិសោធន៍ណាសា (NASA) នៃ​សហរដ្ឋ​អាមេរិកបាន​ប្រកាស​ថាបាន​រក​ឃើញ​ភូមិ​មូល​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ​យ៉ាង​ច្រើន​នៅ​តំបន់​សៀមរាប​អង្គរផង​ដែរ។ ថ្វី​ត្បិត​ថាការស្រាវជ្រាវលើ​សិល្បៈ​គំនូរតាម​ច្រាំង​ថ្ម ឬ​គុហាពុំទាន់​ត្រូវបាន​អនុវត្ត​នៅឡើយ ប៉ុន្ដែ​មាន​ព័ត៌មាន​ខ្លះបញ្ជាក់​ថា នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វថ្ងៃ បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​បាន​បន្សល់ទុក​នូវ​ទំរង់​រូបភាពបែប​ខាងលើ​នេះ​មួយចំនួនដូច​នៅ​ប្រទេស​ថៃ និង​លាវ​អញ្ចឹង​ដែរ។ យើង​សង្ឃឹមថាអត្ថបទ​នេះ​នឹង​ជួយ​ជំរុញ​ការស្រាវជ្រាវ​រាវរ​កនូវ​ផ្ទាំងគំនូរ​ទាំងនោះក្នុង​ពេល​អនាគត​ដ៏​ខ្លី​ខាងមុខ។​ បច្ចេកទេស​គំនូរ​ពណ៌​ផាត់​លើ​ច្រាំង​ថ្ម ដូចនៅប្រទេសអឺរ៉ុប ដែល​គេ​បាន​រក​ឃើញ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​មាន​ជា​អា​ទិ៍: គូរ​ដោយយក​ដៃ​ធ្វើជា​ពុម្ព​ដោយ​សង្កត់​លើ​ផ្ទាំង​ថ្ម ក្រោយ​ពី​ដៃ​ជ្រលក់​ថ្នាំ ប្រើ​សំភារៈ​អ្វីមួយ​ដោយ​ដាប់​ជា​រាង ដែល​គេ​ចង់​ផ្ដាម​លើ​ថ្មសម្រក់​ទឹក​ថ្នាំ​ជា​តំណក់​​ពីលើ និង​ប្រើ​ពណ៌​ស្ងួត​ដែល​មាន​ប្រភព​ចេញពី​រុក្ខជាតិ។​ ​យោង​តាម​ការស្រាវជ្រាវ​របស់​បុរេប្រវត្តិ​វិទូ​ថៃ ដែល​បាន​សិក្សា​លំអិត​បាន​បង្ហាញ​ឲ្យដឹងថា ក្នុងចំណោម​គំនូរ​ជាច្រើន នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ឦសាន​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន មាន​គំនូរផាត់ពណ៌​ចំនួន​ត្រឹមតែ ២ ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ដែល​បញ្ជាក់​អំពី​ការប្រើ​ធ្នូ​។ ផ្ទាំង​រូប​ទី​១ គឺ​ស្ថិតនៅ​ស្ថានីយ​ភូមិ​បាន​ភូ​តា​គា​ម ស្រុក​ភើ​សង​ដាវ ក្នុងចង្វាតសកលនគរ​ និង​ផ្ទាំង​រូប​ទី​២ គឺ​ស្ថិតនៅ​ស្ថានីយ៍​គុហារ​ភ្នំ​ចន្ទ​ងា​ម ក្នុង​ចង្វាត​នគរ​រាជសីមា។ ដូចនេះ​ភស្តុតាង​នៃ​ការប្រើ​ធ្នូ​ ត្រូវ​បាន​បញ្ជាក់​យ៉ាង​ជាក់ច្បាស់​ដោយ​ឥត​សង្ស័យ តាមរយៈ​សិល្បៈ​គំនូរ​លើ​ច្រាំង​ថ្ម​ខាងលើនេះ។ ការ​ដែលតំរូវ​ឲ្យ​បុព្វការីជន​ខ្មែរនា​សម័យ​លោហធាតុ​ប្រើ​ធ្នូគឺ​អាស្រ័យ​លើ​របៀបរបប​រកស៊ី​ចិញ្ចឹមជីវិត​ប្រចាំថ្ងៃ​យ៉ាង​ប្រាកដដោយ​មូលដ្ឋាន​សេដ្ឋកិច្ច​ពឹងផ្អែក​ទាំងស្រុង​លើ​ការ​បរបាញ់​សត្វ​ដោយ​ធ្នូ ការនេសាទ និង​កសិកម្ម។ ទាំងនេះជាអ្វី​ដែល​កុលសម្ព័ន្ធ​ខ្មែរ​ដើម​មួយ​ចំនួន​មិនទាន់​បោះបង់ចោល​នៅឡើយនា​ដើម​សតវត្ស​ទី​២១ នេះ។​ ម្យ៉ាងវិញទៀត កុំ​ភ្លេច​ថា​គឺដោយ​មូលហេតុ​សាសនា​ផងដែរ ដែល​បាន​ជំរុញ​ឲ្យ​ដូនតា​ខ្មែរ​នា​ជំនាន់​នោះពោល​គឺ​នៅ​ចុង​សម័យ​លោហធាតុ ផលិត​គំនូរ​ទាំងនោះ​ឡើង ហើយ​ការផលិត​នេះ​ក៏​ដើម្បី​ធ្វើឲ្យ​ការបរបាញ់​របស់​ពួកគេប្រកបដោយ​ប្រសិទ្ធិភាព​ខ្ពស់​ដូច​ក្ដី​ប៉ងប្រាថ្នា។ 

នៅក្នុងឧ​ប​ទី្វ​ប​ឥណ្ឌូចិន​ដែលជា​ទឹកដី​កំណើត​របស់​អំបូរ​ខ្មែរ-មន ឬ មន-ខ្មែរ ការប្រើ​ឧបករណ៍​ថ្ម​ត្រូវបាន​ផ្តើមឡើង​តាំងពី ១ លាន​ឆ្នាំ​តែប៉ុណ្ណោះ (ឡាំ​ប៉ាង​ប្រទេស​ថៃ) រហូតដល់​សម័យ​លោហធាតុ​ប្រមាណ ១៥០០-១០០០ ឆ្នាំមុន​គ.ស។ គេ​កំណត់​អាយុ​តាមរបៀប ( K40/Ar40 )។ ការស្រាវជ្រាវ​ឱ្យដឹងថានៅ​កម្ពុជា​ក្រោម ឧស្សាហកម្ម​ថ្ម​មាន​អាយុ​ពី ៥៦០០០០ ឆ្នាំទៅ ៦៥០០០០ ឆ្នាំ។ រីឯ​នៅ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន ឧស្សាហកម្ម​ថ្ម​នៅ​វាល​ស្បូវ​រវាង​ខេត្តក្រចេះ និង​សឹ្ទ​ង​ត្រែង​មាន​អាយុ​ពី ៥១០០០០ ទៅ ៦៩០០០០ ឆ្នាំមុន​គ.ស។ ទិន្នន័យខាង​បុរេប្រវត្តិ​​ទាំងនោះ​បង្ហាញ​ឱ្យ​យើង​ស្វែងយល់​អំពី​ចំណាស់​នៃសំណង់​ គ្រឹះ​របស់​វប្បធម៌-អរិយធម៌​ខ្មែរ​ដែលមាន​អាយុ​ដ៏​យូរលង់​ណាស់​មកហើយ មុន​ការបង្កើត​អាណាចក្រ​វ្នំ​នា​ដើម​ស.វ​ទី ១ នៃ​គ.ស ក្រោម​ឥ​ទិ្ធ​ពល​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា។

​​មុន​ឥណ្ឌូ​រូបនីយកម្មអង្គរបុរី​គឺ​គ្រាន់តែ​ទី​ភូមិ​ដ៏​ធំ​មួយ ដែលមាន​រាង​ជា​ពងក្រពើ ដែលមាន​មនុស្ស​តាំង​លំនៅស្ថាន​រួចទៅហើយ​។ ដូច្នេះហើយ បានជា​យើង​រកឃើញ​នូវ​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​មួយចំនួនដូចជា ពូថៅ ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​រំលីង​ ភាជន៍​ កងដៃ​ ដឹង និង​គ្រឿងអលង្ការ​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម និង​សំ​រិ​ទ្ធិ​ជាដើមដែល​ត្រូវបាន​ផលិតឡើង​ក្នុងអំឡុង ៥០០​ ឆ្នាំមុន​គ​.​ស ដោយ​អ្នកស្រុក​ដើមដើម្បី​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​ជីវិត​ប្រចាំថ្ងៃ​។​​ ការលើក​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ នៅ​អង្គរបុរី​មក​បង្ហាញស​ឲ្យ​ឃើញថាកាលដើមឡើយគឺ​កាលដែល​ស្ថានីយ៍​អង្គរបុរី​មិនទាន់​ក្លាយទៅជា​បុរី​នោះក្រោម​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​មាន​វប្បធម៌​របស់ខ្លួន​រួចមកហើយ​។ ថ្វីត្បិតតែ​គេ​ពុំទាន់​ដឹង​ច្បាស់​ទេ​ថាអាវុធ និង​គ្រឿង​ប្រើប្រាស់​ទាំងនោះ មាន​អាយុកាល​ប៉ុន្មាន​ទៅហើយ​ក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែ​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ឧស្សា​កម្ម​កុលា​ល​ភាជន៍ពិតជា​ស្ថិតក្នុង​ចុង​យុគ​លោហៈ ពោលគឺ​រវាង​ស​.​វ​ទី​៥​មុន​គ​.​ស និង ១០០ ​មុន​គ​.​ស​។ ក្នុងការ​ផលិតកុ​លា​ល​ភាជន៍​ទាំងនេះ ដូនតា​ខ្មែរ​ពុំទាន់​ប្រើ​បច្ចេកទេស​ថ្មី​នៅឡើយគឺ​ធ្វើ​ដោយ​សូន​ដី​។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ចានក្បាន​ខ្លះ​ក៏មាន​ផាត់​ពណ៌​ក្រហមឆ្អៅ​ដូច​ឈាម​ដែរ ហើយ​ប្រកបដោយ​ក្បាច់​គូថ​ខ្យង​។ កុលា​ល​ភាជន៍​ប្រភេទ​នេះ ប្រហែលជា​ត្រូវបាន​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​ពិធី​សាសនា ជាពិសេស​ក្នុង​ពិធី​បុណ្យសព​។​ ប៉ុន្តែ​ក្រោយមកចាប់តាំងពី​ខ្មែរ​បាន​មាន​ទំនាក់ទំនង​ផ្នែក​វប្បធម៌​ជាមួយ​ឥណ្ឌានា​ដើម​គ្រិស្តសករាជ​មកផលិតកម្ម​ភាជន៍​ខ្មែរ​បានក្លាយ​ទៅជា​ឧស្សាហកម្ម​យ៉ាងសំខាន់​មួយ​នៅ​ទីក្រុង​អង្គរបុរី​។ នេះ​ក៏​អាស្រ័យទៅលើ​ការនាំ​ចូល​នូវ​បច្ចេកទេស​ឥណ្ឌា ផលិត​ដោយ​ប្រើ​កង់​វិល​តាម​លំនាំ​ឥណ្ឌា និងគំរូ​ភាជន៍​ថ្មី​ដ៏​ល្អៗ​មួយចំនួន ដូចជា​ប្រភេទ​ភាជន៍​ឥណ្ឌាឈ្មោះ កុណ្ឌី ឃ​តៈ លោ​តៈ ភ៌្រ​ន្ត​រៈ និង​ប្រភេទ​ចង្កៀង​សំប៉ែត​ជាដើម ដែល​បាន​ឲ្យ​កំណើត​ទៅ​ភាជន៍​នា​សម័យ​ចេនឡា​។ គេ​អាច​នាំ​ភាជន៍​ទាំងនោះ​ទៅ​ជួញដូរដោយ​ប្រើ​ទូក ឬក៏​រទេះគោ​ដូច​សព្វថ្ងៃនេះ​។​ ផ្អែក​តាម​លទ្ធផល​នៃ​ការវិភាគ​ដោយ​កាបូន​វិទ្យុសកម្ម (C14) លើ​ស្រទាប់ដី​មាន​វប្បធម៌ដើម្បី​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ យើង​អាច​កំណត់​ការតាំង​ទីលំនៅ​របស់​ម​នុស្ស ពោលគឺចំណាស់​របស់​វប្បធម៌​អង្គរបុរី​។ ស្រទាប់ដី​ដែលមាន​វប្បធម៌​ក្រោម​បំផុត ពោលគឺ​ចាស់​បំផុត​នៃ​ស្ថានីយ៍​អង្គរបុរីដែល​បានមកពី​រណ្តៅ​មួយ ដែល​គេ​បានធ្វើ​កំណាយ​កាលពី​ឆ្នាំ ១៩៩៥ បាន​ឲ្យ​ដឹងថាទីតាំង​ស្ថិតក្នុង​ឆ្នាំ ៤០០​មុន​គ​.​ស ជា​ចុង​សម័យ​លោហធាតុ (​ដែក​)​។ តាមរយៈ​ការតាំង​កាលបរិច្ឆេទ​កុលាលភាជន៍​តាមទំរង់ យើង​អាច​ដឹងថាឧស្សាហកម្ម​កុលាលភាជន៍​នៅ​អង្គរបុរីបាន​ឆ្លងកាត់​នូវ​ការវិវត្ត​ជាច្រើន​សម័យកាល ពី​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ដល់​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ នេះ​បើ​យោងតាម​ការស្រាវជ្រាវរ​បស់​យើង​ផ្ទាល់ ដែល​បញ្ជាក់​ដោយ​លោក (Y. Yasuda, 2008. Preliminary report for the excavation in Phum Snay, 2007) ដូចខាងក្រោម​នេះ៖
១-សម័យកាល​ទីមួយ ពី ៤០០​មុន​គ​.​ស -  ២០០ មុន​គ​.​ស​    ​
២-សម័យកាល​ទី​ពីរ (​ក​) ពី ២០០ មុន​គ​.​ស - ២០០ នៃ​គ​.​ស​
តាម​ការបង្ហាញ​អំពី​លទ្ធផល​នេះ ធ្វើ​ឲ្យ​មានការ​យល់ឃើញ​ដោយ​ភាន់ច្រឡំ​ថា មុននេះ​គ្មាន​មនុស្ស​រស់​នៅលើ​ស្ថានីយ៍​នេះ​ទេ ហើយ​រាល់​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​មុន​ការមកដល់​នៃ​វប្បធម៌​ឥណ្ឌាគឺ​ស្ថិតក្នុង​យុគ​ដែក​ទាំងអស់​។ តែបើ​យើង​យក​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​រំលីង​នៃ​ស្ថានីយ៍​នេះ​ទៅ​ប្រៀបធៀប​នឹង​ឧបករណ៍​នៅ​អាណាខេត្ត​ផ្សេងៗ​ទៀត ទើប​ថា​ទស្សនៈ​នេះ ត្បិតតែ​ត្រឹមត្រូវ ក៏ប៉ុន្តែ​ពុំទាន់​ពេញលេញ​នៅឡើយ​។ ហេតុផល គឺ​ការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវ ដោយ​ការជីក​រណ្តៅ​សំរាប់ធ្វើ​កំណាយ តាមរយៈ​គំរោងការ​ស្រាវជ្រាវ​បុរាណវិទ្យានៅ​តំបន់​ទន្លេមេគង្គ​ក្រោមរវាង​ភាគី​សកល​វិទ្យាល័យ​ហា​វ៉ៃ និង​ក្រសួង​វប្បធម៌និង​វិចិត្រសិល្បៈ ពី​ឆ្នាំ ១៩៩៥ ដល់ ២០០០ ពុំទាន់​មាន​លក្ខណៈ​ជាទូទៅ ឬ​សំយោគ​នៅឡើយ​។ មានន័យថា គេ​ត្រូវ​បន្ត​ការធ្វើ​កំណាយដើម្បី​ស្វែងរក​ទិន្នន័យ​បន្ថែម​ពាក់ព័ន្ធ​និង​ចំណាស់​នៃ​ឧបករណ៍​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​រំ​លីង និង​លោហៈ​មួយចំនួនដូចជា​ដឹង និង​អង្ក្រង​ធ្វើ​អំពី​សំ​រឹ​ទ្ធិ​ជាដើម​។​ ជាទូទៅ កុលាលភាជន៍​នៅ​ទីក្រុង​អង្គរបុរីមាន​លក្ខណៈផ្សេងៗ​ពីគ្នា យ៉ាងតិចណាស់​ក៏​ ៣០ ប្រទេស​ដែរ ហើយ​ត្រូវបាន​ចែកចេញជា​ពីរ​សម័យកាល​ធំៗគឺ​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺ​សម័យ​នគរវ្នំ​។​
៣- សម័យកាល​ទី​ពីរ (​ខ​) ពី ២០០ មុន​គ​.​ស - ២០០ នៃ​គ​.​ស​    ​    ​
៤- ដំណាក់កាល​ទី​បី ពី ២០០ - ៣០០ នៃ​គ​.​ស - (?) ៦០០ គ​.​ស​
​បើសិនជា​គេ​ធ្វើ​ការសរុប​បញ្ចូល​គ្នា​នូវ​រាល់​ទិន្នន័យ​បុរាណវិទ្យា រវាង​ឆ្នាំ ១៩៩៥-២០០០ (Cf. ពេជ្រ​ធីតា ការសិក្សា​កុលាលភាជន៍​នៅ​អង្គរបុរី ស្រទាប់ដី​ទី​៨-៩ និង​១០, និក្ខេបបទ​បញ្ចប់​បរិញ្ញាបត្រ​បុរាណវិទ្យា​, ភ្នំពេញ ២០០១) យើង​អាច​ចែក​ឧស្សាហកម្ម​ភាជន៍នៅ​អង្គរបុរីជា​៥​ដំណាក់កាល:
១- ពី​៤០៦ ដល់ ១៧៤ ឆ្នាំ មុន​គ​.​ស​
២- ពី ៣៧៨ ដល់ ១០០ មុន​គ​.​ស​
៣- ពី ១៩៦ ឆ្នាំ មុន គ​.​ស ដល់ ១២៤ ក្រោយ គ​.​ស​
៤- ពី ១០០ មុន គ​.​ស ដល់ ២០០-៣០០ នៃ​គ​.​ស​
​៥- ពី ២០០-៣០០ ឆ្នាំ​នៃ​គ​.​ស ដល់ ៣០០-៦០០ ឆ្នាំ​នៃ​គ​.​ស​
ភាជន៍​ដែល​ស្ថិតក្នុង​ដំណាក់កាល​ចាស់​ជាងគេ ស្ថិត​រវាង​ស​.​វ​ទី​៥ ដល់ទី​២ មុន​គ​.​ស គឺ​នៅក្នុង​ស្រទាប់ដី​នៅ​ខាងក្រោម​គេ​។ ភាជន៍​ទាំងនោះភាគច្រើន​មាន​ពណ៌​ខ្មៅលំអ​ដោយ​ស្នាម​ឆ្កូត ហើយ​ស្នាម​ប្រថាប់​សណ្ឋាន​មាន​លក្ខណៈ​ជា​ខ្សែពួរជាង​ភាគ​ដែលមាន​ផ្ទៃ​រលីង​។ រីឯ​ភាជន៍​ដែល​នៅក្នុង​ស្រទាប់ដី​ថ្មី​ជាងគេគឺ​ពី ២០០ ​ឆ្នាំ​នៃ​គ​.​ស រហូតដល់ ៦០០ ​ឆ្នាំ​នៃ​គ​.​ស ដែល​ត្រូវជា​សម័យ​វប្បធម៌​នគរ​វ្នំ​។​ ដើម្បី​បែងចែក​ភាជន៍ ឬ​អំបែង​ភាជន៍ ជា​ប្រភេទ​ផ្សេងៗ ដែល​តាមពិតទៅ​មាន​យ៉ាងតិច​ក៏ ៤០ ​ប្រភេទគេ​ត្រូវ​ពិនិត្យ​រូបរាង​របស់​មាត់​ ពំនុះ​កាត់​បណ្តោយ​របស់​មាត់ និង​រូបរាង​របស់​គែម​ភាជន៍​។ ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ពណ៌​ភាជន៍ ខ្លះ​មាន​ពណ៌​ក្រហម​លឿង (5YR 6/6) ហើយ​ភាគច្រើន​មានប្រើ​ពណ៌​បាន​ពី​ម្សៅ​ឥដ្ឋ ក្រហម​ខ្មៅ និង​លឿង​បន្ថែម លឿង​ក្រហម (7.5YR 8/6), លឿង (5YR 7/6), ពណ៌​ត្នោត​, ពណ៌​ប្រផេះ​ភ្លឺ និង​ប្រផេះ​ស្រអាប់​, ពណ៌​ទឹកក្រូច (5YR 6/6), ពណ៌​ក្រហម​ភ្លឺ (2.5YR 7/6), ពណ៌​ត្នោត​ស្លេក (2.5YR 7/6), ពណ៌​ក្រហម​ស្រាល​, ពណ៌​ផ្កាឈូក​, ពណ៌​ខ្មៅ​, ពណ៌​លឿង​ត្នោត​ចាស់​, ពណ៌​ប្រផេះ​ភ្លឺ (10YR 7/2), ពណ៌​ត្នោត (2.5YR 5/4), ពណ៌​ខ្មៅ (2N), ប្រផេះ​ចាស់​, ពណ៌​ប្រផេះ​ទឹកក្រូច​, ពណ៌​ក្រហម​លឿង (5YR 6/6), ពណ៌​ត្នោត​, ពណ៌​ខ្មៅ (25N), ពណ៌​ប្រផេះ​ខ្មៅ​, ប្រផេះ​លឿង​, ពណ៌​ខ្មៅ (2.5YR 25/1), ពណ៌​ត្នោត (10YR 5/3), ពណ៌​ប្រផេះ​ចាស់ (5YR 4/1), ពណ៌​ក្រហម​លឿង​, ពណ៌​ទឹកក្រូច​ស្រអាប់ (5YR 7/4), ពណ៌​ប្រផេះ (2.5YR 5/1), ពណ៌​ទឹកក្រូច (5YR 6/4), ពណ៌​ក្រហម​ភ្លឺ (2.5YR 6/6), ពណ៌​ក្រហម​ស្រាល (10R 6/4), ប្រផេះ និង​ត្នោត​, ពណ៌​ក្រហម​ប្រផេះ (10YR 6/4), ពណ៌​ក្រហម (2.5YR 5/8) និង ពណ៌​លឿង (5YR 5/6)​៘​ តាម​ការវិភាគ​នូវ​ប្រភេទ​វត្ថុ​វប្បធម៌​ទាំងនោះដោយ​ត្រួសៗ យើង​ក៏​ឃើញ​ន​វា​នុ​វត្តន៍​វប្បធម៌​ខ្មែរ ពោលគឺ​ការផ្លាស់ប្តូរ​លក្ខណៈ ឬ​ទំរង់​នៃ​កុលាលភាជន៍​ខ្លះៗ​ដែល​បណ្តាលមកពី​លំហូរ​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា ជាហេតុ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ចានក្បាន ប្រកបដោយ​ភាពសំបូរ​បែប​អស្ចារ្យ​តែប៉ុណ្ណោះ ក៏ប៉ុន្តែ​មាន​ភាព​រីកចំរើន​លើស​ដើម​។​ នៅទីនេះ គប្បី​ត្រូវ​រាប់បញ្ចូល​បន្ថែម​ក្នុង​ឧស្សាហកម្ម​ភាជន៍​អង្គរបុរី​នូវ​រាល់​ចានក្បាន ដែល​ត្រូវបាន​រកឃើញ​នៅតាម​ទីប្រជុំជន ដែ​ល​មជ្ឍមណ្ឌល​វប្បធម៌​បុរាណ​រណប​និង​អង្គរបុរី​ផងដែរ ដូច​ជាទី​កំពង់ផែអូរ​កែវ ព្រមទាំង​ស្ថានីយ៍​មួយចំនួនទៀត​នៅក្នុង​ខេត្តស្វាយរៀង ព្រៃវែង កណ្តាល ភ្នំពេញ និង នៅ​ទីក្រុង​ចាន់​សែន ព្រមទាំង​ឧទង ចង្វាតសុពណ៌​បុរី ប្រទេស​ថៃ​ជាដើម​។​ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត ឯកភាព​នៃ​ក្បូរ​ក្បាច់រចនា ឬក៏​ប្រភេទ​នៃ​កុលាលភាជន៍​មួយចំនួន បាន​អនុ​ញ្ញា​ត្តិ​ឲ្យ​យើង​គិតថា វប្បធម៌​អង្គរបុរី ឬ​នគរ​វ្នំ ពិតជា​បាន​លាតសន្ធឹង​ដល់​អាណាខេត្ត​ផ្សេងៗ​រួមមាន​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ​នេះ​ផងដែរ ដូច​ករណី​ប្រភេទ​កុណ្ឌី ដែល​គេ​បាន​ជួបប្រទះ​នៅ​ម្តុំ​វត្ត​ជើង​ឯក និង​នៅ​ភូមិ​ព្រែក​តា​គង់​ជាដើម​ជា​ភស្តុតាង​។​ ចង់ ឬ​មិន​ចង់ កុលាលភាជន៍​ខ្មែរ​គ្រប់​យុគ​គ្រប់​សម័យ សុទ្ធសឹងតែ​លាតត្រដាង​អំពី​បរិបទ​វប្បធម៌​ខ្មែរ​យ៉ាង​ប្រាកដ ព្រោះ​វា​ជា​ជ្រុង​មួយ​នៃ​ខឿនវប្បធម៌​របស់​ជនជាតិ​ខ្មែរ​។ មានន័យថា ចានក្បាន​ខ្មែរ ដែល​គេ​បាន​ផលិតឡើង​ក្នុង​អតីត​កាលនោះ មិន​ត្រឹមតែ​សំរាប់​ដាំ​ស្ល ឬ​ផ្ទុកស្រូវ​អង្ករ ម្ហូបអាហារ ដូចជា​ប្រហុក ទឹកត្រី ឬ​ស្រា​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​ស្មូន​ឡើង​សំរាប់​ប្រើប្រាស់​ក្នុង​ពិធី​សាសនា ដូចជា​ការបូជា​ព្រះអាទិទេព ឬក៏​ជំនឿ​បញ្ចុះ​សាកសព ឬ​អដ្ឋិធាតុ​ផងដែរ​។ 

យើង​មានការ​ងឿងឆ្ងល់​យ៉ាងខ្លាំង ដែល​ភាជន៍​ទាំងពីរ​នេះ​ជា​ភាជន៍​មាន​ពណ៌​ខ្មៅ​រលោង និង​មាន​គំនូរ​ជា​ពណ៌​ក្រហមព្រឿងៗ​ប្រកបដោយ​ក្បាច់​ជាប់​មកជា​មួយ​ផង។​ លក្ខណៈ​ក្នុងការ​ប្រៀបធៀបដោយសារ​ភាជន៍​ទាំងពីរ​នេះមាន​លក្ខណៈពិសេសខុសពី​ភាជន៍​ទូទៅ​ដែល​ធ្លាប់​បានឃើញ​នៅក្នុង​ខេត្ត​សុ​រិ​ន្ទ្រ ដែល​មួយ​ភាគ​ធំ​ជា​គ្រឿង​ស្មូន ហើយ​ក្រោយពី​ការសិក្សា​ប្រៀបធៀប យើង​ក៏បាន​ដឹងថាភាជន៍​ដូចដែល​យើង​បាន​រៀបរាប់​ខាងលើគឺ​ស្ថិតនៅ​យុគ​មុន​ប្រវត្តិសាស្ដ្រ ឬ​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមាន​អាយុ​មិនតិចជាង ៤០០០ ឆ្នាំ​ទេ។​ ​ភាជន៍​គោក​ខាំ​ទី១របស់​យើង​មាន​លក្ខណៈ​ជា​ក្អម​ទឹកក​តូច មាត់​មាន​រាង​ជាសាជី។ រីឯ​តួ​ភាជន៍​វិញ​ដែលមាន​រាង​មូល​មាន​ជើងទ្រ ឬ​ជើង​ដែល​បាន​ជ្រុះ​បាត់​ទៅនោះមាន​សំបូរ​ពណ៌​ខ្មៅ​រលោង​សាច់​រឹង។ សាច់​ខាងក្នុង​ភាជន៍​មាន​លក្ខណៈ​ខុសពី​ផ្នែក​ដែល​បាន​បែក​ជ្រុះ​ចេញ មាន​ពណ៌​ក្រហម ហើយ​មាន​ក្បាច់​គូសវាស​នៅត្រង់​មាត់​ភាជន៍​ផ្នែក​ខាងក្រៅ ព្រមទាំង​មាន​ស្នាម​ជា​ក្បាច់​ឆ្នូតៗ​នៅត្រង់​ក​ភាជន៍ ជា​រង្វង់​ជុំវិញ​រៀង​គ្នា​បី​ជួរ៖ ពីរ​ជួរ​នៅត្រង់​ក​ភាជន៍​ទាំង​ផ្នែក​ខាងលើ និង​ផ្នែក​ខាងក្រោម។ នៅ​ចន្លោះ​ស្នាម​ខ្សែ​ឆ្នូត​ជា​រង្វង់​នេះ​មាន​ស្នាម​ចុច​តូចៗ​រៀង​គ្នា​ជុំវិញ។ ​ដូច​ភាជន៍​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាពិសេស​ភាជន៍​នា​សម័យ​ថ្ម​រំលីងនៅ​ចន្លោះ​ស្នាម​ឆូតគេ​ឃើញ​រង្វង់​ពីរ​ជាន់​ស្ថិតនៅត្រង់​ក​ភាជន៍ជា​ក្បាច់​ឆូត​ជា​ខ្សែបន្ទាត់​គូ​កោង​ឡើង​កោង​ចុះ​ស្រដៀងនឹង​ទឹករលក។ តួ​ភាជន៍​ផ្ទាល់​មាន​ស្នាម​ឆូត​ជា​បន្ទាត់កោង​ក្រវិច​ក្រវៀន។ លក្ខណៈ​នៃ​ការគូសវាស​នេះ​ត្រូវបានធ្វើ​ដោយ​ប៉ិនប្រសប់​ដែល​តៗ​គ្នា​ជា​រង្វង់​ជុំវិញ​ស្ទើរតែ​រក​ចំណុច​ចាប់ផ្ដើម និង​ចំណុច​បញ្ចប់​មិនឃើញ។ សំបូរ​ភាជន៍​មួយចំនួន​តុ​ប​តែង​ដោយ​ស្នាម​គូសវាស​ដែលមាន​លក្ខណៈ​គ្រវាសៗ មួយចំនួនទៀត​មាន​លក្ខណៈ​រលោង​ស្មើ។ ជើងទ្រ​ភាជន៍​បាន​ជ្រុះ​បាត់​បើតាម​ការ​ស្មាន គឺមាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង​ជើង​បាត។ ទាំងនេះ​ក៏​ព្រោះតែ​សង្កេតឃើញ​ស្នាម​ដែល​ជ្រុះ​បាត់​ទៅជា​រង្វង់​ព័ទ្ធជុំវិញ​ត្រង់​គូថ​ភាជន៍។ ភាជន៍​មួយ​នេះ​មិនឃើញ​មាន​ស្នាម​គូស​ពណ៌​យ៉ាងណាទេ។​ ​បន្ទាប់ពី​ធ្វើការ​ពិចារណា​ប្រៀបធៀប​នឹង​ភាជន៍​វប្បធម៌​ភូមិ​បាន​ឈៀង នៅ​ចង្វាតឧត្តរធានី ដែលជា​ភាជន៍​ពណ៌​ខ្មៅ​រលោង​មាន​ជើង​តូច មាន​ក្បាច់​គូសវាស​ជា​បន្ទាត់កោង​ឡើង​ចុះ ដែល​មួយចំនួន​តុបតែង​ដោយ​ស្នាម​គ្រវាស និង​មាន​លក្ខណៈ​ជា​មាត់ធំ​ទូលាយ​នៅឡើយ ហើយ​ភាជន៍​វប្បធម៌​ភូមិ​បាន​ឈៀង ដែលមាន​ជើង​ធំ​ឡើង​លើក​ភាជន៍​ស្ដួច​ចុះ​មាន​ស្នាម​គូសវាស​ជា​បន្ទាត់​គូ​ត្រង់​ផ្ទៃ​ភាជន៍​ក្រវិច​ក្រ​វក់​ជុំវិញ​មួយចំនួនទៀត​ជា​ស្នាម​គ្រវាស​រួមទាំង​លក្ខណៈ​គ្រវាស​ត្រង់​មាត់​ភាជន៍​ផ្នែក​ខាងក្រៅ​ផងដែរ។ ក្រោយពី​ការប្រៀបធៀប​ដូចដែល​បាន​ពោល​គួរ​នឹងមាន​អាយុ​ស្មើគ្នា​នឹង​ភាជន៍​ភូមិ​បាន​ឈៀងមុន​សម័យកាល​ទី២ដែលមាន​អាយុ​ពី ៤៥០០ ដល់ ៣៥០០​ឆ្នាំ។ ភាជន៍​គោក​ខាំ​ទី២ មាន​លក្ខណៈ​ជា​ក្អម​ក​តូច​គូទ​កោង​មាត់​រាង​សាជី​មាន​ស្នាម​ឆូត​ជា​ក្បាច់​ឆូត​ជុំវិញ ២,៥ ស​.​ម នៅ​ចន្លោះ​ស្នាម​ឆូត​ទាំងពីរ​បន្ទាត់​នេះ​អាចបង្កើត​បាន​ក្បាច់​គ្រវាស​ជុំវិញ​រួមទាំង​ក្បាច់​គ្រវាស​ត្រ​ង់ក​ភាជន៍​ផ្នែក​ខាងក្រៅ ព្រមទាំង​គូទ​មាន​លក្ខណៈ​កោង​ស្រួច។ នៅត្រង់​គូទ​ភាជន៍ និង​ផ្នែក​កោង​របស់​តួ​ភាជន៍​ផ្ទាល់​ដែល​មក​ប្រសព្វ​គ្នា ផ្នែក​ភាជន៍​រលោង និង​ពណ៌​ខ្មៅ​មាន​ស្នាម​គូសវាស​ជា​ក្បាច់ និង​គូរ​ពណ៌​នៅ​ចន្លោះ​ស្នាម​ឆូត​ដោយ​ពណ៌​ក្រហមព្រឿងៗ សាច់​ភាជន៍​មាន​លក្ខណៈ​រឹង​ពណ៌​ខ្មៅ​សុទ្ធ។ លក្ខណៈ​ដ៏​សំខាន់​មួយទៀតគឺ​ក្រឡ​ទាំងនោះ ផ្ទុក​នូវ​ធាតុ​របស់​សព​ដែលជា​ភស្តុតាង​ប្រយោល​ទាក់ទង​នឹង​ការបូជា​សព​លើក​ទី២។​ ក្រោយពី​ការវិភាគ​សិក្សា​ដោយ​ប្រៀបធៀប​មក យើង​អាច​សន្និដ្ឋានបានថា ខាង​ក្បាច់ក្បូរ​រចនា​ភាជន៍​នៅ​ភូមិ​គោក​ខាំ​របស់​យើង​មាន​លក្ខណៈ​ដូចគ្នា​នឹង​ភាជន៍​វប្បធម៌​នៅ​ភូមិ​បាន​ឈៀង ពោល​គឺជា​ប្រភេទ​ភាជន៍​ដែលមាន​លក្ខណៈ​ស្ថិត​នៅមុន​សម័យកាល​ទី២ អាយុ​កាលពី ៤៥០០ ដល់ ៣៥០០ ឆ្នាំ។ នេះ​ជា​លទ្ធផល​ជា​វិជ្ជមាន​នៃ​ការស្រាវជ្រាវ​ក្នុងដំណាក់កាល​ដំបូង គួរឱ្យ​មោទនភាព។ តែ​ទោះជា​យ៉ាងនេះ​ក្តី ក៏​យើង​សង្ឃឹម​យ៉ាង​មាំ​ដែរ​ថា ក្រុម​បុរាណ​វិទូ​ថៃ​នឹងធ្វើ​កំណាយ​ស្រាវជ្រាវ​បន្ថែមទៀត ដើម្បី​នឹង​ស្វែងយល់​ស៊ីជំរៅ​នូវ​ឫសកែវ​នៃ​វប្បធម៌ អរិយធម៌​របស់​បុព្វ​ការី​ជន​ខ្មែរ​ក្នុង​តំបន់ ហើយ​យើង​ជឿជាក់ថា គេ​ពិតជា​នឹង​រកឃើញ​នូវ​ស្លាកស្នាម​របស់​វប្បធម៌​-​អារ្យធម៌​ខ្មែរ​ថ្មីៗ​ទៀត ដែលមាន​អាយុកាល​ច្រើនជាង​នេះ​ជាមិនខាន​។ 

សំលៀកបំពាក់
​មាស​ត្រូវបាន​អ្នកស្រុក​ចាត់ទុកថាជា​វត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធិពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ឈាម ឬ​ព្រះអាទិត្យ ដោយហេតុថា ដូច​ព្រះអាទិត្យ​ដែល​បញ្ចេញ​កាំរស្មី​ក្រហមឆ្អៅ ដែលជា​ប្រភព​នៃ​ជីវិតមាស​ពណ៌​ក្រហមត្រូវបាន​ប្រៀបផ្ទឹម​ទៅនឹង​ព្រះអាទិត្យ​។ រីឯ​ប្រាក់​វិញ វត្ថុធាតុដើម​នេះ រមែងតែ​គេ​ប្រដូច​ទៅនឹង​ព្រះ​ចន្ទ ដែលមាន​លក្ខណៈ​ស​ថ្លា​។ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត លោហធាតុ​ទាំងពីរ​ប្រភេទ​ខាងលើនេះ ត្រូវបាន​ចាត់ទុកថា​ជាវ​ត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធិ ពោលគឺ​សុទ្ធសឹង​តែមាន​បារមី​កាន់​។ ដោយ​មូលហេតុ​នេះហើយ ប្រភេទ​លោហៈ​ទាំងនោះ​មានតំលៃជាង​អ្វីៗ​ទាំងអស់​ក្នុង​លោក ក្នុង​ក្រសែភ្នែក​របស់​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរនា​គ្រប់​សម័យកាល​ទាំងអស់​។ ពីមុន​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​រហូតដល់​បច្ចុប្បន្ន​ភាព មាស និង​ប្រាក់​ត្រូវបាន​គេ​យកមក​ផលិត​ធ្វើជា​រូបសំណាកតំណាង​ឲ្យ​ព្រះអាទិទេព ព្រមទាំង​គ្រឿងអលង្ការ​សំរាប់តុបតែង​រូបរាងកាយ​របស់​មនុស្ស​ទាំង​ពីរភេទ​។ នៅពេលដែល​ពាក់​គ្រឿងអលង្កា​ធ្វើ​អំពី​មាស ឬ​ប្រាក់ គេ​មាន​អារម្មណ៍​ថា មាន​សារជាតិ​ពិសិដ្ឋ​ម្យ៉ាង​ជ្រួតជ្រាប​តាម​កោសិកា ធ្វើ​ឲ្យ​គេ​រឹង​មាំ ខ្លាំងក្លា អង់អាច ក្លាហាន ហើយ​រូបរាងកាយ​ចែងចាំង​ខុសពី​ប្រក្រតី​។ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត មាស និង​ប្រាក់​អាចជួយ​យកអាសារ​មនុស្ស​បាន​យ៉ាង​ប្រាកដ​។​ នៅ​ស្ថានីយ៍​ភូមិ​ព្រ​ហារ ខេត្តព្រៃវែង និង​នៅ​ភូមិ​ស្នាយ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ មាស និង​ប្រាក់ ត្រូវបាន​គេ​យកមក​ធ្វើជា​គ្រឿងលំអ​រូបរាងកាយ​មនុស្ស​ទាំង​ពីរភេទ ដូចជា​ក្រវិល​ត្រចៀក បន្តោង​ខ្សែក ចិញ្ចៀន និង​សន្លឹក​មាស​ស្តើងៗ​ដែល​គេ​រមូរ​ឲ្យ​មូល​ដើម្បី​ពាក់​នៅ​ចង្កេះលើក ឬក៏​ប្រើ​ជា​ត្រសាល់​ត្រចៀក​ជាដើម​។ យ៉ាងណាមិញ​នៅ​ស្ថានីយ​គោក​អូរ​ជួនៅ​ដែនដី​សណ្ត​ឯណោះ​វិញ គេ​ក៏បាន​រកឃើញ​គ្រឿងអលង្ការ​ធ្វើ​អំពី​មាស ដែល​ស្ថិតក្នុង​បរិបទ​វប្បធម៌​មន​-​ខ្មែរ ហើយ​ដែលមាន​អាយុកាល​ដូចគ្នា​។​ តាមរយៈ​លទ្ធផល​នៃ​ការវិភាគ​រក​កាលបរិច្ឆេទ​ដោយ​ប្រើ​បច្ចេកទេស​វិទ្យុសកម្ម​ C14 យើង​អាច​ដឹងថាគ្រឿងអលង្កា​រទាំងនោះដែល​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​អំពី​ពិធី​កប់​សព ត្រូវបាន​ផលិតឡើង​ប្រមាណ​ជា ១៥០/១០០​ឆ្នាំ មុន​គ​.​សទៅ ១០០ ​ឆ្នាំ​នៃ​គ​.​ស​។ ជាទូទៅដោយសារតែត្រូវបាន​កប់​ទៅ​ជាមួយនឹង​សពបុរាណវត្ថុ​ទាំងនោះមិន​គ្រាន់តែ​ត្រូវបាន​ប្រើប្រាស់​ជា​គ្រឿង​លំអតុបតែង​ខ្លួនប្រាណ ឬក៏​បញ្ជា​ក់នូវ​ឋានៈ​ក្នុងសង្គម​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​រមែងតែ​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ជំនឿ​សាសនា​ផងដែរ ដូច​ករណី​របាំងមុខ (​មនុស្ស​) ធ្វើ​អំពី​សន្លឹក​មាស​ស្តើង​ដែល​គេ​រកឃើញ​នៅ​ខេត្ត​ប៉ា​រៀ​-​វុង​តាវនៅឯ​វៀតណាម​ខាងត្បូងជា​សក្ខីកម្ម​ស្រាប់​។ ដូចនេះ មាស និង​ប្រាក់ មិន​គ្រាន់តែ​តំណាង​ឲ្យ​ភាព​ស្តុកស្តម្ភ ទ្រព្យសម្បត្តិ ឬក៏​ឋានៈ​ក្នុងសង្គម​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​ភាព​បរិសុទ្ធភាព​អមតៈ​ផងដែរ ដោយហេតុថាគុណសម្បត្តិ​ដ៏​វិសេសវិសាល​មួយទៀត​នៃ​លោហធាតុ​នេះ គឺ​ភាព​មិនចេះ​ពុកផុយ ឬ​សាបសូន្យ​។ ដូច្នេះហើយ​បានជា​គេ​ផលិត​ព្រះអាទិទេព​ធ្វើ​អំពី​មាស​។ ហើយ​ការគោរពចំលាក់​តំណាង​ព្រះអាទិទេព​ធ្វើ​អំពី​មាសត្រូវបាន​បន្ត​រហូតដល់​សម័យ​ទំនើប​យើង​នេះ​។ 

ទំនៀមទំលាប់​ប្រពៃណីចោះត្រចៀក​នេះ ពុំ​មាន​ជា​ការ​ពាក់​ដើម្បី​លំអ​រូប​រាង​កាយ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេវា​ថែម​ទាំង​មាន​អត្ថន័យ​ពាក់​ព័ន្ធ​នឹង​ជំនឿ​សាសនា។ ចំពោះ​មនុស្ស​បុរាណ ​ការ​ចោះ​ត្រចៀកយល់​ឃើញ​ថានាំ​មក​នូវ​សិរី​សួស្តី និង​បុណ្យ​បារមី​បង្ការ​នូវ​រាល់​ឧបទ្រ​ព​ចង្រៃ ដែល​យាយី​មនុស្ស និង​សង្គម។ ជារួម​ក្រវិល​ត្រចៀក ឬ​ត្រសាល់​ខ្មែរ និង​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ដើម​ភាគ​តិចនៅ​ភូមិ​ភាគឦសាននៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្នគឺ​ស្ថិត​ក្នុង​រង្វង់​គ្រួសារ​វប្បធម៌​តែ​មួយ​ទេ ពោល​គឺ​វា​បាន​ប្រសូត្រ​ចេញពី​ខឿន​វប្បធម៌នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ​សាស្ត្រ។ ភស្តុតាង​ចាំបាច់​ដើម្បី​បង្ហាញ និរន្តរភាព​នៃ​ប្រពៃណី​ខាង​លើ​នេះគឺ​របក​គំហើញ​ខាង​បុរាណ​វិទ្យា​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ​សាស្ត្រ។ ក្នុង​ចំណោម​គ្រឿង​អលង្ការនៅ​ស្ថានីយ៍​សំរោង​សែន ដែល​សិក្សា​ដោយ​លោកម៉ុង​ស៊ុយនៅ​ឆ្នាំ​១៩២៣ យើង​បាន​ឃើញ​ក្រវិល និង​ត្រសាល់​ត្រចៀក កងដៃ ធ្វើ​អំពី​ថ្ម និង​ខ្យង។ វត្តមាន​របស់​គ្រឿង​អលង្ការ​ខាង​លើ​នេះ ក៏​ត្រូវ​បាន​លើក​ឡើង​ក្នុង​របាយ​ការ​ណ៍​របស់​លោកអៃម៉ូ​នី​យេ​ផងដែរ។ ក្រៅពី​នេះប្រភព​ព័ត៌មាន​គួរឲ្យ​ទុក​ចិត្ត​បាន​បញ្ជាក់​ថា ការ​ប្រើ​អលង្ការ​នេះ ក៏​ពេញ​និយម​នៅ​ម្លូព្រៃ​​ផង​​ដែរ។ ទន្ទឹម​នឹង​នោះ ថ្មីៗ​នេះ​នៅ​ស្ថានីយ៍​ភូមិ​ស្នាយ ​និងស្វាយចេក យើង​ក៏​បាន​រក​ឃើញ​នូវ​ត្រ​សាល់ត្រចៀក​ធ្វើ​អំពី​សំរិទ្ធិ និង​ថ្ម​ថែម​ទៀត។ ចុង​ក្រោយ​បង្អស់ យើង​ក៏​បាន​ជួប​នូវ​ក្រវិល និង​ត្រសាល់​ត្រចៀក នៅ​ក្នុង​ស្ថានីយ៍​មួយ​ចំនួននៅ​សៀម និងលាវ។ ប្រពៃណី​ខាង​លើនេះដែល​មាន​កំណើត​ឡើង​នា​សម័យនវ​សិលា ឬ​ថ្ម​រំ​លីងគឺជា​ប្រពៃណី​ជាតិពោល​គឺ​ទាំង​ស្ដេចទាំង​រាស្ត្រ​រមែង​តែង​និយម​ដូចគ្នា។ [welcambodia.wordpress]

សឹងតែ​មិន​នឹកស្មាន​ដល់ គំនូរ​លើ​ច្រាំង​ថ្ម​ដ៏​កម្រ​មួយ​ ត្រូវបាន​គេ​រកឃើញ ដែល​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​យើង​ទទួលបាន​ទិន្នន័យ​ថ្មីពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ការ​បរបាញ់ជាពិសេស​ការពាក់​ស្នែង​ប្រើស​នៅពេល​បរបាញ់ដែលមាន​អាយុប្រមាណ​ជា ២៥០០ ឆ្នាំ​មកហើយ។ នៅ​ស្រុក​ស៊ី​គី​វ ចង្វាត​នគររាជ​សីមាក្រៅពី​គំនូរ​លើ​ច្រាំង​ថ្ម ឬ​គុហា​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយចំនួនពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ជំនឿ​សាសនា​ចុង​សម័យ​វប្បធម៌យើង​ក៏បាន​ឃើញ​នូវ​គំនូរ​មួយទៀត ដែល​គេ​តែងតែ​ហៅ​ឈ្មោះថា ធ្មប់ កំពុង​ធ្វើ​ពិធី​កម្មដោយ​លើ​ក្បាលមាន​ពាក់​ស្នែង​ប្រើស​មួយគូរ។ ការពាក់​ស្នែង​ប្រើស​បែបនេះក្នុង​ពិធី​កម្ម​សាសនា​ដោយ​មេ​ព្រានព្រៃគឺធ្វើឡើង​ដើម្បី​ឲ្យ​សត្វ​ប្រើស​ចូលក្នុង​ល្បិចកល​របស់​អ្នក​បរបាញ់អាច​ឲ្យ​អ្នក​បរបាញ់​លូន​ខិតចូល​ជិតដើម្បី​បាញ់​សម្លាប់សត្វ​ម្រឹគ ដែល​រួមមាន ប្រើស ក្ដាន់ ឈ្លូស ទន្សោង​ជាដើមបានដោយងាយ។​ ​នេះ​ជា​ទិដ្ឋភាពដែល​បង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ពីវិធីរ​កសាច់​សំរាប់​ផ្គត់ផ្គង់​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារក្នុង​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរនា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រហើយ​ម្យ៉ាងទៀត វា​ក៏​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​នូវ​បរិបទ​សង្គម​មួយ ដែល​សំបូរ​ទៅដោយ​ព្រៃព្រឹក្សា​ដែលជា​អនុផលព្រមទាំង​លក្ខណៈ​ជីវ​ច​ល​និយម​នៃ​ទំនៀមទំលាប់ក្នុងសង្គម​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ផងដែរ។ នោះ​ជា​រូប​ព្រានព្រៃ​នា​សម័យ​អតីតកាលកំពុង​បំពេញ​ពិធី​កម្ម​សាសនា​អ្វីមួយ​យ៉ាង​ប្រាកដមុននឹង​ចេញទៅ​បរបាញ់ក្នុង​គោលបំណង​ពិសិដ្ឋ​មួយ គឺ​ធ្វើយ៉ាងណា​ឲ្យ​ការ​បរបាញ់​បាន​ជោគជ័យ។​ យើង​អាច​កត់សំគាល់ថា ការប្រើ​ស្នែង​ប្រើសក្នុងការ​បរបាញ់​សត្វព្រៃបាន​ផ្ដើមឡើង​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ដោយ​ប្រជាជន​នៅ​តំបន់​ខ្ពង់រាប​នគររាជ​សីមា ដែលជា​ចំណែក​យ៉ាងសំខាន់​ខាង​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារ​នា​សម័យ​នោះសំរាប់​មនុស្ស​រស់នៅ​តាម​ដងព្រៃ​ភ្នំ។ ទង្វើ​នេះ​បាន​បន្ត​រហូតដល់​សម័យ​វប្បធម៌​បាយ័នគឺ​ចំណុច​ដ៏​សំខាន់​នេះហើយ​ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ឃើញ​នូវប្រភព​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ​ការបំពាក់​ស្នែង​ប្រើស​ដោយ​ព្រានព្រៃក្នុងពេលបរបាញ់។ 

មុន​ការទទួល​វប្បធម៌​ក្លិង្គ ពោលគឺ​តាំងពី​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ម្ល៉េះ​ដូច​បងប្អូន​ខ្មែរលើ​ សព្វថ្ងៃនេះជនជាតិខ្មែរ​យើង​បាន​ចេះ​និយម​សំលៀកបំពាក់​រួចជាស្រេច​ទៅហើយ ដូចជា​ការប្រើប្រាស់​ប៉ឹង​វែងឬ​ខ្លី និង​សំពត់ដើម្បី​បិទបាំង​កេរ្តិ៍ខ្មាស់ និង​លំអ​រូបរាងកាយឬក៏​គ្រាន់តែ​ដើម្បី​ការពារ​អាកាសធាតុ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត​គួរ​គូសបញ្ជាក់​ផងដែរ​ថានៅ​ដើម​ស.វ​ទី ១ នៃ​គ.ស ទើប​មាន​ការនិយម​ក្បិន​តាមរបៀប​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ឥណ្ឌា ដែលមាន​ប្រភព​ចេញពី​ឥណ្ឌា​ខាងត្បូងហើយ​វា​ក៏​ជា​ប្រពៃណី​មួយ​នៅរស់​រវើក​រហូតមក​ដល់​សព្វថ្ងៃ​នេះដែរ​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ខាងត្បូងក៏​ដូច​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ដូច្នេះការដែល​និយាយថា ជនជាតិខ្មែរ​យើង​មិនចេះ​ស្លៀកពាក់​មុន​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា​នោះ ពំនោល​នេះ​គឺជា​រឿង​មិន​ពិត​ទាល់តែសោះ។ ការដែល​ជនជាតិខ្មែរ​កាន់​ទំនៀមទំលាប់​តាមបែប​ឥណ្ឌាពុំមែន​មានន័យថា​ ខ្មែរ​គ្មាន​សំលៀកបំពាក់​ប្រចាំ​ជាតិ​របស់ខ្លួន​នោះទេ។ ក្រោម​មេឃ​លើដី​នេះ គ្មាន​ជនជាតិ​ណា​ដែល​ដើរ​ស្រាត​ទេ ឬក៏​បាន​បង្កើតឡើង​នូវ​វប្បធម៌​របស់ខ្លួន​ដោយ​គ្មាន​ការទទួល​ឥទ្ធិពលមកពី​ខាងក្រៅ​នោះទេ។ ចំលាក់​នៃ​ប្រាសាទបុរាណ​ខ្មែរដូចជា​ចំលាក់​នៅលើ​ប្រាសាទបាយ័ន បន្ទាយឆ្មារ និង​អង្គរវត្ត អាចជា​កញ្ចក់​ឆ្លុះបញ្ចាំង​ឱ្យឃើញ​ពី​សំលៀកបំពាក់​ខ្មែរ​បុរាណ​រវាង​ស.វ​ទី ១២-១៣ នៃ​គ.ស ដែល​ក្នុងនោះ​មានការ​ប្រើ​ប៉ឹង និង​សំពត់​ជាដើម ក៏​ជា​សក្ខីកម្ម​មួយ​គួរឱ្យកត់សំគាល់​ដែរ។ ឆ្លងតាម​ការវិភាគ​ខាងលើនេះ​បានឱ្យដឹងថា ជនជាតិខ្មែរ​យើង​ចេះ​ស្លៀកពាក់​យ៉ាងហោចណាស់​ក៏​ចាប់ពី​សម័យ​វប្បធម៌​លោហធាតុ​មក​ដែរ។ នេះ​ជា​លើកទីមួយ​ហើយ​ដែល​យើង​បាន​ប្រមូល​ឯកសារ​ស្តីពី​ការ​ស្លៀកពាក់​របស់​ខ្មែរ​នា​សម័យមុន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​មក​វិភាគ​សិក្សាដើម្បី​បង្ហាញ​នូវ​និរន្តរភាព​នៃ​សំលៀកបំពាក់​ខ្មែរតាម​បែប​ប្រពៃណី​ប្រចាំ​ជាតិ​របស់ខ្លួន។

ទាក់ទង​នឹង​បញ្ហា​ប្រើ​កែវ ថ្វីត្បិតតែ​យើង​ពុំទាន់​ដឹង​នៅឡើយថា​ តើ​សមិទ្ធិផល​កែវ​ត្រូវបាន​បង្កើត​នៅ​សម័យ​ណា​យ៉ាង​ប្រាកដ​នៅឡើយ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​ទិន្នន័យ​ទាក់ទិន​ទៅនឹង​វត្ថុ​ធ្វើ​អំពី​កែវជាពិសេស​គ្រាប់អង្កាំ​ចាស់​ជាងគេ ដែល​គេ​បាន​រកឃើញ​នៅតាម​ស្ថានីយ៍​មួយចំនួនដូចជា​នៅ​ចង្វាតក្រៈប៊ី​ក្នុង​ឈូង​សមុទ្រ​សៀម​សព្វថ្ងៃ​ជាដើមគឺមាន​អាយុ​ចាស់​រវាង ៣០០​ឆ្នាំ និង ១០០​ឆ្នាំមុន​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។ ហើយ​ជា​អង្កាំ ដែលមាន​ប្រភព​ចេញពី​ចក្រភព​រ៉ូ​ម។ រីឯ​នៅតាម​ស្ថានីយ៍​មួយចំនួន ដែល​ស្ថិតក្នុង​បង្គោល​សីមា​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន​វិញ អង្កាំ​ធ្វើ​អំពី​កែវ ជួនកាល​មាន​អាយុកាល​ប្រហាក់ប្រហែលគ្នា ឬក៏​ត្រឹមតែ​ពីស​.​វ​ទី​១ ដល់​ស​.​វ​ទី​៤-៥​នៃ​គ​.​ស តែប៉ុណ្ណោះនេះ​បើ​យោងតាម​លក្ខណៈប្រភេទ​អង្កាំ​តាម​តំបន់ភូមិសាស្ត្រ​នីមួយៗ​ជាក់ស្តែង​។ 

ការរកឃើញ​នូវ​វត្ថុ​ធ្វើ​អំពី​កែវជា​ច្រើនថ្មីៗ​នេះ​នៅ​ភូមិ​ស្នាយ និង​នៅ​អង្គរបុរីបានផ្តល់​ចំពោះ​យើង​នូវ​ព័ត៌មាន និង​ភាពសំបូរ​ណ៍​បែប​នៃ​គ្រឿងអលង្ការ​ធ្វើ​អំពី​កែវ​ពណ៌​ដ៏​ច្រើន ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុងការ​សរសេរ​ខឿនវប្បធម៌​ខ្មែរ​បុរាណ​ឡើងវិញ​។ ការរកឃើញ​នូវ​វត្ថុ​វប្បធម៌​ធ្វើ​អំពី​កែវដូចជា ក្រវិល​ត្រចៀក ឬ​កាវ​ត្រចៀក​មាន​រូបរាង​ជា​សត្វ​ចាប ក្របី ផ្កា កងដៃ ចិញ្ចៀន អង្កាំ ទេវរូប ពុទ្ធរូប សត្វ​។​ល​។ ក៏បាន​ជះឥទ្ធិពល​យ៉ាងច្រើន​ចំពោះ​ការ​ចងក្រង​ទំព័រ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​កម្ពុជា​ឡើងវិញ​ដែរ​។ ដោយ​បញ្ជាក់ថាជនជាតិខ្មែរ​បាន​មាន​ទំនាក់ទំនង​ខាង​ពាណិជ្ជកម្ម​អន្តរជាតិ និង​វប្បធម៌​ជាមួយ​ប​ស្ចឹម​ប្រទេស​ចាប់តាំងពី​ចុង​សម័យ​លោហធាតុពោលគឺ​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ម្ល៉េះ​។ ព្រោះ​ក្នុងកំឡុង​អន្តរកាល​នេះហើយ ជនជាតិខ្មែរ​ក្នុងដំណាក់កាល​ដំបូង ហើយ​បន្ទាប់មក​ក៏បាន​ចេះ​ស្ល​ដោយ​ខ្លួនឯងនៅ​ដើម​ស​.​វ​ទី​១ តាម​បច្ចេកទេស​ដែល​បានមក​រស់នៅ​តាម​កំពង់ផែសមុទ្រ​ភ្វូណាន។

ទីបំផុត​ទៅ​សម្ព័ន្ធភាព ឬ​បើ​និយាយ​ឲ្យ​ចំ​ទៅ​ប្រភព​រួម​រវាង​កងដៃ​រប​ស់មនុស្សនា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​កងដៃ​ព្នង​ត្រូវបាន​បំភ្លឺ​ហើយ​។ នោះ​គឺដោយសារតែ​យើង​បាន​រកឃើញ​នូវ​លក្ខណៈ​ដូចគ្នាក្រោយពី​ការសិក្សា​ប្រៀបធៀប​ខាង​បុរាណវិទ្យា​។ ម្យ៉ាងវិញទៀត យើង​ក៏​អាច​ចាត់ទុក​យ៉ាង​ត្រឹមត្រូវ​ថា កងដៃ​ខ្មែរក៏មាន​កំណើត​ដូចគ្នា​ដែរ គ្រាន់តែ​ជនជាតិ​ខ្មែរក្រោម​ឥទ្ធិពល​វប្បធម៌​ខ្មែរហើយក៏​បែក​ចេញពី​ខឿន​រួម​មន​-​ខ្មែរ ចាប់​តាំងពីដើម​សតវត្ស​ទី​១ រហូតដល់​សព្វថ្ងៃ​។​ វត្ថុ​សិល្បៈ​ទាំងនោះគឺ​ត្រូវបាន​ទិញ​នៅ​ស្រុក​ខ្មែរដោយ​លោក  អាដេម៉ាដ៍​​​ ឡឺក្លែរ (១៨៥៣-១៩១៧) ក្នុងខណៈ​គាត់​នៅ​ជា​រេ​ស៊ី​ដង់ នៅ​ខេត្តក្រចេះ និង​កំពង់ធំ​។​ បន្ទាប់ពី​បែងចែក​វត្ថុ​សិល្បៈ​ទាំងនោះ​ជាច្រើន​ក្រុម យើង​ក៏បាន​ឃើញ​មាន​វត្ថុ​ប្រើប្រាស់​របស់​បងប្អូន​ជនជាតិ​ព្នង​មួយចំនួន រួមមាន​កងដៃ កងជើង ដែល​គួរ​ឲ្យ​ចាប់អារម្មណ៍​។ ជាច្រើន​ឆ្នាំកន្លងមក​យើង​ខិតខំ​សិក្សា​ស្រា​វ​ជ្រាវ​អំពី​គ្រឿងអលង្ការ​ព្នង​ទាំងនោះ ដោយ​ដេញដោល​សាកសួរ​អត្ថន័យ​។ ព្រោះថា ប្រជាជន​ខ្មែរ​ក៏​នៅ​ពេញនិយម​កងដៃ​ប្រភេទ​បែបនេះ​ដែរ ជាពិសេស​នៅ​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។​ ​តាមពិតទៅ សំណួរ​គឺ​ស្ថិតនៅត្រង់​ចំណុច​ដែលថា ចុះ​ហេតុអ្វី​បានជា​ខ្មែរ និង​ព្នង​មាន​របស់​តុបតែង​ខ្លួនប្រាណ​ដូចគ្នា​?​ 

ជាការ​ពិតណាស់ យើង​អាច​ចាត់ទុក​ដោយ​ឥត​សង្ស័យ​ឡើយ​ថាកងដៃ​ខ្មែរ និង​ព្នងមាន​ប្រភព​រួម​តែមួយ​។ ខ្មែរ​មិនបាន​ខ្ចី​ពី​ព្នង ហើយ​ព្នង​ក៏​មិនបាន​ខ្ចី​ពី​ខ្មែរគឺមាន​ប្រភព​តែមួយ​យ៉ាង​ប្រាកដ ព្រោះ​ការនិយម​កងដៃ​ជា​វប្បធម៌​រួមដែល​ធ្លាប់មាន​តាំងពី​បុរាណកាល​ដ៏​យូរលង់​មកហើយ​។​ បើទោះបីជា​យើង​មិនបាន​សិក្សា​វិភាគ​ល្អិតល្អន់​ក៏ដោយ តាម​ការពិនិត្យ​ទីកន្លែង​ផ្ទាល់ និង​លក្ខណៈ​នៃ​ប្រពៃណី​ពាក់​កងដៃ​របស់​ប្រជាជន​ខ្មែរ និង​កុលសម្ព័ន្ធ​មន​-​ខ្មែរដែលជា​ជនជាតិខ្មែរ​ដើម​ភាគតិច មិន​បានទទួល​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា យើង​អាច​ឃើញ​ប្រភព​រួម​រវាង​កងដៃ​ខ្មែរ ព្នង ក្នុង​បច្ចុប្បន្នភាពក៏ដូចជា​ក្នុងសម័យ​ដ៏​យូរលង់គឺ​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​។​ ក្នុង​ការធ្វើ​កំណាយ​ខាង​បុរាណវិទ្យា ដែល​ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​នៅតាម​ស្ថានីយ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយចំនួននៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ប្រទេស​វៀតណាម​ខាងត្បូង ប្រទេស​ថៃ និង​លាវ​បច្ចុប្បន្ន យើង​បានឃើញ​ក្រុមមនុស្ស​ទាំងពីរ​ភេទដូច​នា​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ដើម​សម័យអង្គរបាន​និយម​នូវ​កងដៃ​ទាំងនោះ នេះ​បើ​យោង​លើ​លទ្ធផល​នៃ​ការធ្វើ​កំណាយ​តាម​រណ្តៅ​សព​។ ឧទាហរណ៍​ជាក់ស្តែង​មួយនៅ​ភូមិ​ស្នាយក៏​ដូច​នៅ​ភូមិ​បាន​ឈៀង ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន នៅលើ​ដៃ​របស់​សព​ជាច្រើនសុទ្ធសឹង​តែមាន​បំពាក់​កងដៃ​សំរឹទ្ធិ​។ គ្រឿងអលង្ការ​ទាំងនោះ ខ្លះ​មាន​ក្បាច់​ជា​គូថ​ខ្យង ខ្លះទៀត​រាង​ជា​រមួលៗ ទំហំ​គ្រប់​ខ្នាតពិត​ជាមាន​លក្ខណៈ​ដូចគ្នា​ពី​ស្ថានីយ៍​មួយ​ទៅ​ស្ថានីយ៍​ទៀតហាក់បី​កើតចេញពី​ពុម្ព​តែមួយ​។

​ប្រពៃណី​ពាក់ឆៀងខ្វែង​ខ្មែរ ប្រៀបផ្ទឹមទៅនឹង​ប្រពៃណី​បងប្អូន​ខ្មែរ​ដើម​ភាគតិច (​ព្នង និង កា​ទុ​) ដែល​សម័យកាល​មិនទាន់​កែប្រែ​ទាំងស្រុង​នៅឡើយ​។ ជាបឋមត្រូវ​ជ្រាបថា ការ​លើកយក​ប្រធានបទ​នេះ​មក​ធ្វើការ​វិភាគហាក់បី​ជា​រឿងចំលែកមួយ ក៏ប៉ុន្តែ​ផ្អែកលើ​មូលដ្ឋាន​ជាតិពន្ធុ​ដ៏​ជាក់លាក់បញ្ហា​នេះមិនមាន​អាថ៌កំបាំង​អ្វី​សោះឡើយ​ទេ​។ ព្រោះ​ការនិយម​ឆៀង​ខ្វែងគឺជា​សម្បត្តិ​វប្បធម៌​របស់អំបូរមន​-​ខ្មែរ ដែល​ក្នុងនោះ​មាន​ជនជាតិខ្មែរ​ផងដែរ​។ ​ដូច្នេះរាល់​ការស្រាវជ្រាវដែល​មិនបាន​ផ្តើមចេញពី​កត្តា​នេះមិនអាច​នាំ​ឆ្ពោះទៅរក​លទ្ធផល​ជា​វិជ្ជមាន​បានឡើយ​។ ​បើ​សំលឹង​លើ​ទិន្នន័យ​វិទ្យាសាស្ត្រដែល​យើង​បាន​ប្រមែប្រមូល​មកដើម្បី​សិក្សា​វិភាគ យើង​អាច​ឃើញ​ប្រពៃណី​ពាក់ឆៀង​ខ្វែង​នេះបាន​ឆ្លងកាត់​នូវ​ដំណាក់កាល​វិវត្តន៍​ធំៗ​ពីរ គឺ សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។​ ចំពោះ​ការតុបតែង​លំអ​រូប​រាងកាយក្នុងដំណាក់កាល​ទី​១ នេះ យើង​ពុំទាន់​រកឃើញ​នូវ​តឹកតាង​ណាមួយ​ឲ្យ​បានច្បាស់លាស់ស្តីពី​ការនិយម​ឆៀង​ខ្វែង​នេះ​នៅឡើយ​។ តែ​យើង​អាច​គិតថាវា​ពិត​ជាមាន​តាំង​ពីមុន​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​យ៉ាង​ប្រាកដ​។ សម័យ​នគរវ្នំដែលជា​សម័យកាល​ទី​២​នៃ​សកលភាវូបនីយកម្ម ឬ​ឥណ្ឌូ​បនីយកម្ម វិស័យ​សិល្បៈ​ខ្មែរ​មាន​លក្ខណៈ​ច្បាស់លាស់​ជាង​សម័យមុន ដែលជា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​។ ហើយ​ក្នុង​សម័យកាល​នេះហើយ ដែល​យើង​បានឃើញ​កេរ្តិ៍ដំណែល​អរូបី​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែល​ត្រូវ​កប់​យ៉ាងជ្រៅ​ក្នុង​ផ្នត់គំនិត​មនុស្សត្រូវបាន​ស្តែងចេញ​ជា​លើកដំបូង​បង្អស់នៅ​អង្គរបុរីតាមរយៈ​ចំលាក់​ពីរនា​សម័យ​នគរ​វ្នំមួយ​ជា​ត្បូងចិញ្ចៀនធ្វើ​អំពី​កែវ តំណាង​ឲ្យ​ហនុមានក្នុងឋានៈ​ជា​មេទ័ព និង​មួយទៀតធ្វើ​អំពី​ដី​ដុតតំណាង​ឲ្យ​ ខ្មោច​បិសាច ជា​ភស្តុតាង​ស្រាប់​។ សម័យ​វប្បធម៌​វ្នំ​ត្រូវបាន​គេ​ចាត់ទុកថា សម័យកាល​មួយ​ដែល​សិល្បៈ​ខ្មែរ​ត្រូវបាន​ចាប់កំណើត ឬ​បង្កើតឡើង ហើយ​ប្រកបដោយ​លក្ខណៈ​សំយោគ​រវាង​ធាតុ​ខ្មែរ និង​ឥណ្ឌា​។ ហើយ​ទោះបីជា​សម័យ​ទំនើប​នេះមាន​ភាពជឿនលឿនប្រែប្រួល​យ៉ាងណាក្តី ក៏ប៉ុន្តែការនិយម​ពាក់ឆៀង​ខ្វែងនៅតែ​ពេញនិយម​នៅតាម​តំបន់​ជនបទ​ខ្លះ​។​ ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​សម័យអង្គរ អ្នកស្រាវជ្រាវ​ខាង​វប្បធម៌ អារ្យធម៌​ខ្មែរ​ជាច្រើន​ជំនាន់​មកហើយបាន​ចាប់អារម្មណ៍​លើ​ការនិយម​ឆៀង​ខ្វែង​នេះ ដោយ​មេទ័ព​ខ្មែរ​នា​សម័យ​វប្បធម៌​បាយ័ន ក៏ប៉ុន្តែ​ពួកគេ​គ្រាន់តែ​មិនបាន​នឹកស្មានថា ប្រពៃណី​នេះ​បាន​មានជីវិត​រស់នៅ​រហូត​ដល់​សព្វថ្ងៃនេះ ដោយសារតែ​ពួកគេ​មិនបាន​ធ្វើការ​ពិចារណា​ស៊ីជំរៅលើ​ខឿនវប្បធម៌​ខ្មែរ​ប៉ុណ្ណោះ​។ ឧទាហរណ៍​ជាក់ស្តែង​មួយ យើង​តែងតែ​សង្កេតឃើញ​ដោយ​សេចក្តី​រន្ធត់ចិត្ត​នូវ​និរន្តរភាព​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ស្រី​អារ្យ​មេ​ត្រៃ ខ្មែរ​សព្វថ្ងៃនេះទ្រង់​គ្រង​ឆៀង​ខ្វែងដែល​ធ្វើតាម​លំនាំ​បែប​មេទ័ព​ខ្មែរ​នា​សម័យអង្គរ​។​ ឆៀង​ខ្វែង សព្វថ្ងៃដែល​ប្រើប្រាស់ដោយ​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ​មួយចំនួនដូច​ពួក​កា​ទុនៅ​ប្រទេស​វៀតណាម​ខាងត្បូង ត្រូវបាន​ចាត់ទុកថាជា​សំលៀកបំពាក់​ការពារ​មួយ ប្រកបដោយ​មហិទ្ធិឫទ្ធិ​អា​ស្ចា​រ្យ។ គឺ​គំនិត​ការពារ និង​ឧបទ្រពចង្រៃ និង រាល់​កំលាំង​អវិជ្ជមានដែល​អាច​យាយី​ដល់​អាយុជីវិត​នេះហើយ ដែលជា​មូលដ្ឋាន​ក្នុងការ​បង្កើតឡើង​នូវ​វត្ថុ​សិល្បៈ​គ្រប់​ប្រភេទដូចជាចំលាក់​ស្មិតតំបាញ​ជាដើមសំរាប់​ប្រើប្រាស់​ហើយ​ក្លាយទៅជា​ប្រពៃណី​ប្រជាប្រិយ​។​ ​ការយក​ឆៀង​នេះ​មក​តុបតែង ឬ​ធ្វើជា​សំលៀកបំពាក់ ក្រៅពី​សោ​ភ័ណ​ភាពក៏​បង្កប់​នូវ​ជំនឿ​លើ​អច្ឆរិយភាព​បន្ថែមទៀត ដែលជា​តថភាព​របស់​ប្រព័ន្ធ​មនោគមវិជ្ជា​សាសនា​របស់​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ និង​ខ្មែរ​។​ សព្វថ្ងៃនេះ ដូច​ទើប​ពោល​នៅ​ខាងលើ ក្រោយពី​សម័យអង្គរការនិយម​ឆៀង​ខ្វែង​ត្រូវបាន​ឈប់​ពេញនិយមដោយសារតែ​ការប្រែប្រួល​របស់​សង្គម ក៏ប៉ុន្តែ​មិនទាន់​រលត់​សាប​សូន្យទាំងស្រុង​នៅឡើយ​ដែរ​។ ហើយ​ដោយសារតែ​ការកំណត់​ក្នុង​ផ្នត់គំនិត​របស់​មនុស្ស​ខ្មែរបានជា​សិប្បករ​ខ្មែរ​បាន​ឆ្លាក់​ពុទ្ធបដិមា​តំណាង​ឲ្យ​ព្រះ​ស្រី​មេ​ត្រៃ​គ្រង​ឆៀង​ខ្វែង​។ មានន័យថា ដូច​សម័យមុនៗ សិល្បករ​ខ្មែរ​សព្វថ្ងៃ​បាន​ផ្សាភ្ជាប់​អតីតកាល​ទៅ​និង​បច្ចុប្បន្នភាព ពោលគឺ វិ​រ​បុរស​ខ្លាំងពូកែ អង់អាច ក្លាហាន និង​ព្រះអាទិទេព មាន​ប្រភពពី​ឥណ្ឌា​តាមរបៀប​ខ្មែរ​។ ហើយ​ខាងលើនេះ គឺជា​ទស្សនទាន​របស់​យើង​ដោយផ្ទាល់​។

សិល្បៈ
នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ក្រៅពី​គំនូរ​រូប​សត្វ គេ​ក៏បាន​សង្កេតឃើញ​មាន​គំនូរ​ពណ៌​តំណាង​បុព្វការី​ជន​ផងដែរ។ តាមពិតទៅ គោលដៅ​នៃ​គំនូរជីវចល​ទាំងនោះ ​ហើយ​អ្វីដែល​ជាការ​ប៉ងប្រាថ្នា​ចំបង​របស់​មនុស្ស នា​ចុង​សម័យ​វប្បធម៌​សំរឹទ្ធ​នោះគឺ​ការស្វែងរក​នូវ​សេចក្ដីសុខ​សប្បាយ និង​សិរី​មង្គល​ក្នុង​លោក​នេះ ក៏​ដូច​ក្នុង​លោក​ខាងមុខ។ ដោយហេតុថា គំនូរ​ទាំងនោះ​ដែល​ប្រកប​លក្ខណៈ​សក្តិសិទ្ធិ  ហើយ​លក្ខណៈ​សក្តិសិទ្ធិ​នោះ​បញ្ជាក់​តាមរយៈ​ពណ៌​ក្រហមឆ្អៅ​នៃ​ល័ក្តអាច​នឹងធ្វើ​ឱ្យគេ​មាន​អារម្មណ៍​ស្ងប់ និង​សុខក្សេមក្សាន្ត​ទាំង​ផ្លូវកាយ និង​ផ្លូវចិត្ត។ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត គំនូរ​បុព្វការី​ជន​ទាំងនោះ ដែល​គូរ​ដោយ​ល័ក្ត​ពណ៌​ក្រហមឆ្អៅ ជា​និមិត្តសញ្ញា​នៃ​ស​រសៃ​ឈាម​ទ្រទ្រង់​ជីវិតបង្កប់​នូវ​សារធាតុ ឬ​ថាមពល​មួយ​ដ៏​ពិសិដ្ឋ អមតៈ មិន​គ្រាន់តែ​អាច​នឹង​បញ្ចៀស​នូវ​គ្រប់​អំពើ​ឧបទ្រពចង្រៃ​ទាំងឡាយ​ដែល​យាយី​មនុស្ស​តែប៉ុណ្ណោះ​ទេ ថែមទាំង​អាចជួយ​ធ្វើឱ្យ​មនុស្ស​រស់​ឡើងវិញ​ទៀតផង។ ខាងលើនេះគឺជា​ទស្សនវិជ្ជា​បែប​ជីវ​ច​ល​និយម​របស់​ដូនតា​ខ្មែរនា​ជំនាន់​នោះ​យ៉ាង​ប្រាកដ ដែល​ចិញ្ចឹមជីវិត​ដោយ​ការធ្វើ​ស្រែចំការ និង​បរបាញ់​សត្វ។​ ដូចនេះគឺ​ជំនឿ​លើ​បុព្វការី​ជន​ដែលជា​មូលដ្ឋាន​បង្អែក​នៃ​សិល្បៈ ក៏​អាច​ពន្យល់​បញ្ជាក់​ជា​ប្រយោល​នូវ​ជំនឿ​លើ​ការ​ចាប់ជាតិ​សារជាថ្មី​ឡើងវិញ​ផងដែរ។ ឈាមគឺជា​ប្រភព​នៃ​ជីវិតព្រោះថា​នៅពេលដែល​ឈាម​ឈប់​ដើរជីវិត​ក៏ត្រូវ​រលត់​ដែរ។​ គំនូរ​បុព្វការី​ជន​ទាំងនោះ ឆ្លុះបញ្ចាំង​ចក្ខុវិស័យ​ស្ដីពី​ជីវិត​របស់​មនុស្ស​បុរាណ ហើយ​ម្យ៉ាងវិញទៀតវា​ក៏​ជា​សក្ខីកម្ម​បង្ហាញឱ្យឃើញ​នូវ​អត្ថិភាព​នៃ​វិស័យ​កសិកម្ម​ផងដែរ ដែលជា​មូលដ្ឋាន​សេដ្ឋកិច្ច ហើយ​បានឱ្យ​កំណើត​ទៅ​សិល្បៈ​អរូបី​ទាំងនោះ។ ​ការប្រើ​ក្រឡ​ដី​ដុត​សំរាប់​ផ្ទុក​នូវ​អដ្ឋិធាតុ ឬ​ធញ្ញជាតិដែលជា​ម្ហូបអាហារ​ចាំបាច់​សំរាប់​សព​ក្នុង​ដំណើរ​ទៅកាន់​បរ​លោក​នៅតែ​បន្ត​រហូតដល់​បច្ចុប្បន្ន​ភាព​ដោយ​ពុទ្ធសាសនិកជន។ ដូចនេះ ជានិច្ចកាល សិល្បៈ​រមែងតែងតែ​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​វិស័យ​ជំនឿ​សាសនា ទំនៀមទំលាប់ ប្រពៃណី និង​របប​រស់នៅ ដែលជា​ត្រីវិស័យ​នាំមុខ។

​ដោយ​កត្តា​ភូមិសាស្ត្រ និង​ជាតិពន្ធុវិទ្យា លក្ខណៈ​វប្បធម៌​នៅ​ភូមិ​ព្រ​ហារ មិនមាន​លក្ខណៈ​ខុសប្លែក​គ្នា​ប៉ុន្មាន​ពី​ស្ថានីយ៍​ផ្សេងៗ​ឯទៀត​ក្នុង​តំបន់​។ នេះ​ជា​សក្ខីកម្ម​ជា​ប្រយោល​បង្ហាញ​ឲ្យ​ដឹងថាមានការ​ផ្លាស់ប្តូរ​ខាង​វិស័យ​វប្បធម៌តាមរយៈ អលង្ការ អង្កាំ​ថ្ម អាវុធ និង​កុលាលភាជន៍​យ៉ាង​ប្រាកដ​។ ក្នុងចំណោម​វត្ថុ​ប្រើប្រាស់​ជាច្រើន ដែល​កប់​ជាមួយ​សព​ក្នុង​ផ្នូរមាន​វត្ថុ​មួយចំនួនដូចជា​កុលាលភាជន៍ អង្កាំកែវ ថ្ម និង ស្គរ​មហោរធឹក ដែល​គប្បី​យើង​ត្រូវ​យកចិត្តទុកដាក់​។ ព្រោះថាសមិទ្ធិធផល​ទាំងនោះ​ឆ្លុះបញ្ចាំង​ឲ្យ​ដឹង​អំពី​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ ព្រមទាំងសង្គមមនុស្សនា​សម័យ​នោះ​យ៉ាង​ប្រាកដ​។ ឧទាហរណ៍ ប្រភេទ​កុលាលភាជន៍នៅ​ភូមិ​ព្រ​ហារ​ដូចជាជើងពាន​ខ្លះ​មាន​លក្ខណៈ​ដូចគ្នា​បេះបិត​ជាមួយនឹង​កុលាលភាជន៍នៅ​អង្គរបុរី (​តាកែវ​) នៅ​ហ្គោអូ​ជួនៅ​ខេត្ត​ឡុង​អាង និង នៅ​ភូមិ​ព្រែក​តា​គាំ ជ្រោយចង្វារ ឬក៏​នៅ​ម្តុំ​វត្ត​ជើងឯក នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ជាដើម​។ នៅក្នុង​រណ្តៅ​សព​ខ្លះ យើង​ក៏បាន​ឃើញ​មាន​គ្រឿងអលង្ការ​ដូចគ្នា​ដែរ ដូចជា​ក្រវិល​ត្រចៀក និង​អង្កាំ ធ្វើ​អំពី​ថ្ម កែវ និង​មាស​។ ក្រៅពីនេះ យើង​ក៏បាន​ជួបប្រទះ​វត្ត​មាន​ស្គរ​សំរឹទ្ធ​មួយចំនួន ដែល​អ្នកស្រុក​បាន​រក​ឃើញ។ ​បើតាម​យោបល់​របស់​យើង ស្គរ​ទាំងនោះ​មាន​ប្រភព​មកពី​ប្រទេស​ចិន​។ មួយវិញទៀត ស្គរ​ទាំងនោះ​ក៏​បង្ហាញ​ឲ្យ​យើង​ឃើញ​អំពី​ទំនាក់ទំនង​វប្បធម៌ជាពិសេស​វិស័យសេដ្ឋកិច្ច​ជាមួយ​ប្រទេស​ចិន​។​ យ៉ាងណាមិញ វត្តមាន​របស់​ចំលាក់​សត្វ​សេះដែល​ឆ្លា​ក់លើ​ចិញ្ចៀនមាស​មួយចំនួន ក៏​ជា​ភស្តុតាង​បង្ហាញ​នូវ​ការផ្លាស់ប្តូរ​វប្បធម៌​ខាងលើ​នេះដែរ​។ ដោយហេតុថា សត្វ​នេះ​ពិតជា​ត្រូវបាន​នាំចូល​ពី​ភូមិភាគ​ខាងត្បូង​នៃ​ប្រទេស​ចិនដូចជា​តំបន់​យូ​ណាន​ជាដើមមកកាន់​ឥណ្ឌូចិន​។ តាម​ការសង្កេត យើង​បាន​ប្រទះ​ឃើញថាសត្វ​នេះ​ត្រូវបាន​ប្រើ​ក្នុង​ព្រះ​រាជពិធី​ច្រត់ព្រះនង្គ័ល​របស់​ព្រះមហាក្សត្រនៅ​សម័យ​វ្នំ​។ ក៏ប៉ុន្តែនៅ​ភូមិ​ព្រ​ហារ យើង​គ្មាន​ភស្តុតាង​ច្បាស់លាស់​ណាមួយ​ដែល​អាច​បញ្ជាក់​ពី​បញ្ហា​នេះ​បានទេ​។ ចិញ្ចៀនមាស​ខាងលើគ្រាន់តែ​ជាដ​ង្វា​យ ដែល​គេ​បាន​កប់​ជាមួយ​សព​តែប៉ុណ្ណោះ​។ ដូចនេះយើង​អាច​សន្និដ្ឋានបានថា សេះ​ត្រូវបាន​ប្រើប្រាស់​ជា​យានជំនិះ​សំរាប់​ពួក​អភិជន​តែប៉ុណ្ណោះជាង​មូលហេតុ​សាសនា​។​ នៅ​ភូមិ​ព្រ​ហារ ប្រពៃណី​កប់​អលង្ការ​ជាមួយ​សពដោយមាន​កន្ទេល​រុំ ក៏​ត្រូវបាន​ជួបប្រទះ​នៅ​កោះ​គោក​តា​មាស ខេត្តសៀមរាប​ផងដែរ​។​ នៅ​ទីបញ្ចប់ យើង​ក៏​សូមបញ្ជាក់​ម្តង​ទៀតថា ការ​ដែលថាស្គរ​សំរឹទ្ធនៅ​ស្ថានីយ​ដុងសឿង និងនៅ​ព្រ​ហារគឺជា​សមិទ្ធិផល​របស់​អ្នកស្រុក​អាយពោលគឺ​មិនបាន​មាន​ប្រភពពី​ចិន​នោះ គឺជា​ការបកស្រាយ​លំអៀង​។ ព្រោះថាប្រសិនបើ​ដូច្នោះ​មែន ហេតុដូចម្តេច​បានជា​ទំរង់​នៃ​ស្គរ​សំរឹទ្ធ​ក្នុង​វប្បធម៌​ដៀ​ននៅ​យូ​ណាន មាន​លក្ខណៈ​ដូចគ្នាទៅនឹង​ស្គរ​នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ខាងត្បូង​នៃ​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌូចិន​ទាំងមូល​។ ម្យ៉ាងវិញទៀតផ្អែកលើ​ការកំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​តាម​កាបូន១៤ (C14) គេ​ក៏​អាច​កត់សំគាល់ថា ស្គរ​សំរឹទ្ធ នៅក្នុង​ប្រទេស​ចិនមាន​ចំណាស់​ចាស់​ជាង​ស្គរ​ទាំងឡាយ ដែល​គេ​បាន​ជួបប្រទះ នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ឥណ្ឌូ​​ចិន​សព្វថ្ងៃ​។ ​មានន័យថាមជ្ឈមណ្ឌល​លោហៈ​នានា នៅ​យូ​ណានដែលមាន​លក្ខណៈ​ចាស់​ជាងហើយ​សំខាន់​ជាងគេ ពិតជា​បាន​ចែកចាយ​ផ្សព្វផ្សាយ​នូវ​ប្រភេទ​ស្គរ​មហោរធឹក​សំរឹទ្ធ​ទាំងនោះចូលកាន់​ភូមិភាគ​នានា ដែល​ស្ថិតនៅ​ក្នុងភូមិ​ភាគខាងត្បូង​។ ដូច្នេះការ​សាយភាយ​នៃ​ស្គរ​សំរឹទ្ធិ ក៏ដូចជា​បច្ចេកវិទ្យា​ផលិតធ្វើ​ឲ្យ​គ្រឿងអលង្ការ អំពី​មាស ប្រាក់ និង​សំរឹទ្ធិ ដែល​យើង​ទើបតែ​អធិប្បាយ​ខាងលើ គឺជា​ភស្តុតាង​នៃ​ការទំនាក់ទំនង​របស់​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ ជាមួយ​វប្បធម៌​ចិន ចាប់តាំងពី​ស​.​វ​ទី​៣-២ មុន​គ​.​ស​.​យ៉ាងពិត​ប្រាកដ​។ ទោះបីយ៉ាងណា​ក៏ដោយ ក៏​យើង​នៅតែ​មិនមាន​លទ្ធភាព​សន្និដ្ឋាន​បាន​ថា លក្ខណៈ​ស្គរ និង​គ្រឿងអលង្ការ​ធ្វើ​អំពី​លោហៈ មិន​មែនមាន​ទ្រង់ទ្រាយ​រូបរាង​ដូចគ្នា​ទាំងស្រុង​ទៅនឹង​បុរាណវត្ថុ​ចិន​ដែរ ជាពិសេសក្នុងដំណាក់កាល​ទី​២​នៃ​ការវិវត្តដែល​ស្ថិតក្នុង​សម័យ​កាលពី​ឆ្នាំ ១៥០ ​មុន​គ​.​ស​ ដល់ ១០០​ឆ្នាំ​នៃ​គ​.​ស​​។ ហេតុនេះហើយបានជា​នៅលើ​ស្គរ​ខ្លះ​មាន​រូប​មនុស្ស​ស្លៀក​ប៉ឹងខុសពី​ស្គរ​ដំណាក់កាល​ទី​១​ដែរ ដែលមាន​អាយុកាល​ចាស់​ជាង​នេះ​បន្តិចពោលគឺ ១៥០​ ឆ្នាំមុន​គ​.​ស​។​ ទាំងនេះហើយ​ជាហេតុ​នាំ​ឲ្យ​យើង​មិនអាច​បដិសេធ​នូវ​ឥទ្ធិពល​នៃ​សិល្បៈ​ចិន ក្នុង​តំបន់​ភូមិភាគ​ខាងត្បូង​នៃ​ព្រំប្រទល់​ដែន​ចិន​សព្វថ្ងៃ​ជាដាច់ខាតក្នុងខណៈ​មួយ​ដែល​ទឹកដី​កុលសម្ព័ន្ធ​មន​-​ខ្មែរ​មាន​ព្រំប្រទល់​ជាប់​នឹង​ចិន​នៅឡើយ ហើយ​កុំភ្លេចថា រហូតដល់​សព្វថ្ងៃកុលសម្ព័ន្ធ​ចិន​ក្នុង​តំបន់​នៅតែ​ផលិត​ស្គរ​មហោរធឹក​ខាងលើ សំរាប់​មូលហេតុ​សាសនា​តាម​ប្រពៃណី​ដូនតា​របស់ខ្លួន។ 

ស្ថិតក្នុង​អំបូរ​មន​-​ខ្មែរ ដូនតា​របស់​ជាតិ​សាសន៍​នេះ​បាន​បន្សល់ទុក​គំនូរផាត់ពណ៌​ជា​រូប​សត្វ នៅ​ក្នុងសម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាច្រើន​កន្លែង​ទូទាំង​ភូមិភាគ​ខាងលើនេះ ដូចជា​នៅ​កម្ពុជា​ក្រោម នៅ​លាវ​ និង​ថៃ មាន​វត្ថុ​សិល្បៈ​ដែល​បាន​ឆ្លុះបញ្ចាំង​អំពី​ជំនឿ​សាសនា និង​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ​ក្នុងសង្គម​ខ្មែរ​ដើម​។​ ក្នុងសម័យ​នោះ មនុស្ស​ស្ថិតក្រោម​ឥទ្ធិពល​ធម្មជាតិ ម្ល៉ោះហើយមានការ​គោរពបូជាកំលាំង​ធម្មជាតិ​ក្រោមរូបភាព​នានាដូចជា ទឹក ដី ភ្លើង ខ្យល់ ព្រះអាទិត្យ​ជាដើម​។ ជំនឿ​សាសនាមាន​លក្ខណៈ​ជា​ជីវ​ច​ល​និយម យើង​អាច​សង្កេត​ថាមាន​ភស្តុតាង​ជាច្រើន​នៅក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែល​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរបាន​បន្សល់ទុក ហើយ​ដែល​ភាគច្រើន​មាន​អាយុកាល​ប្រហែល​គ្នា​ផង​។​ ប្រព័ន្ធ​គំនិត​មនុ​ស្សបុ​រាណ​អនុលោម​តាម​ការប្រដូច​គ្នា ហើយ​ទស្សនៈ​នេះ​មាន​លក្ខណៈ​ជាស​កល​។ ឧទាហរណ៍បើ​គេ​ចង់​ដាក់​ផ្តាស​សា ឬ​សម្លាប់​នរណា​មួយ គេ​សូ​នរូ​បតុក្កតា​មួយ​តំណាង​ឲ្យ​មនុស្ស​នោះ ហើយ​គេ​យក​ម្ជុល ឬ​អាវុធ​ទៅ​ចាក់ ឬក៏​កាត់​ដៃ​កាត់​ជើង​។ ធ្វើ​ដូច្នោះ គេ​ជឿជាក់ថាសត្រូវ​របស់គេ​នឹង​ទទួល​គ្រោះថ្នាក់​ដល់​អាយុជីវិត​ពុំខាន​។ ផ្ទុយទៅវិញ បើ​គេ​ចង់បាន​នូវ​វត្ថុបំណង​អ្វីមួយ​ដូច​សេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាដូចជា ​ត្រី សាច់ ស្រូវ អង្ករ៘ ដើម្បី​ត​ពូជពង្សវង្សត្រកូល គេ​ត្រូវបំពេញ​នូវ​ពិធី​កម្ម​មួយចំនួន​ដូចជាការ​បួងសួងអង្វ​ករ​ដល់​វត្ថុ​សក្តិសិទ្ធិ​រួមមាន ព្រលឹង​ដូនតា និង​សត្វ​ពិសិដ្ឋ​ប្រចាំត្រកូល (​តូតែម​) អ្វីមួយ​ដែល​អាច​គូរ​បញ្ជាក់​តាមរយៈ​សញ្ញា​និមិត្ត​មួយចំនួន ដូចជា​គំនូរ​លើ​ជញ្ជាំង ឬ​ពើង​ថ្ម​ជាដើម​។ យើង​អាច​ស្មានថា នៅ​ជំនាន់​ចុង​យុគសម័យ​លោហធាតុ ឬ​នៅ​សម័យមុន ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​បន្តិច ហើយ​ជួនកាល​សម័យនេះ​បានអូសបន្លាយ​យ៉ាងយូរ​នៅក្នុង​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ រហូតដល់​ដើម​សម័យ​នគរ​វ្នំ គំនូរផាត់ពណ៌​ទាំងនោះត្រូវបាន​ប្រព្រឹត្តិ​ទៅ​ដោយសារតែ​មូលហេតុ​ខាងលើនេះ​។ បើ​និយាយ​មួយបែប​ទៀតគឺ​ដោយសារតែ​ចង់បាន​ត្រី​សាច់​បរិបូរណ៍ ទើប​បុព្វបុរស​ទាំងនោះ​បាន​គូរ​ផ្ទាំងគំនូរ​ទាំងនោះ​ឡើង ដែល​ចង់ ឬ​មិន​ចង់ រមែងតែ​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​បរិស្ថាន​សង្គម​វប្បធម៌​របស់ខ្លួន​។​ បើទោះបីជា​ស្នាដៃ​ទាំងនោះ​ស្ថិតក្នុង​បង្គោល​ខណ្ឌ​សីមា​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​ថៃ ឬ​លាវ​ក្តី ក៏ប៉ុន្តែ​ពុំមែន​ជា​កម្មសិទ្ធិ​ផ្ទាល់​របស់​ពួកគេ​ឡើយ ដូច​ការបញ្ជាក់​ម្តង​ហើយ​ម្តងទៀត​របស់លោកហ្ស​ក-សឺ​ដេ​ស ដែលថា​ជនជាតិ​អំបូរថៃ​-​លាវគឺ​មនុស្ស​ចំណូល​ថ្មី​ក្នុង​ជ្រោយ​ឥណ្ឌូចិន​យើង​នេះ​។​ តាមរយៈ​ទស្សនៈ​ខាងលើ​នេះហើយ យើង​អាច​ដឹង​អំពី​ប្រភព និង​អត្ថន័យ​របស់​រូបគំនូ​រ សត្វ មនុស្ស និង រុក្ខជាតិ ព្រមទាំង​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់​មួយចំនួន ដែល​ភាគច្រើន​ស្ថិតក្នុង​តំបន់​ខ្ពង់រាប នៃ​អតីត​ប្រទេស​កម្ពុជា គឺ​ខ្ពង់រាប​នគររាជ និង​ម្តុំ​ភ្នំ​ក្រ​វ៉ាន់ ឬ​គូលែន​នៅក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃ​ជាដើម​ដែល​ទើបតែ​ត្រូវបាន​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ និង​ផ្សព្វផ្សាយ​ដោយ  [www.khmerenaissance.info​]។ យើង​អាច​និយាយបានថា ដើម្បី​ឲ្យ​ការ​បរបាញ់ ឬ​នេសាទ សំរាប់​បំពេញ​សេចក្តីត្រូវការ​ខាង​ស្បៀងអាហារ​ប្រចាំថ្ងៃពួកគេ​មក​បន់ស្រន់​នៅមុខ​ផ្ទាំងគំនូរ​ទាំងនោះ ដែល​គេ​ចាត់ទុកថាពោរពេញ​ទៅដោយ​បារមី​ល្អៗ​អាច​នាំមក​នូវ​ភព្វសំណាង។ វត្តមាន​របស់​គំនូរ​សត្វ​ត្រី​ក៏ដូចជា ​ដំរី ឆ្កែ គឺជា​ការបង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ពី​ទស្សនៈ​ពិសិដ្ឋ​របស់​សត្វ​ទាំងនោះ និង​ការទទួលស្គាល់​ជា​ប្រយោល​ថាសត្វ​ទាំងនោះគឺជា​វត្ថុ​សក្តិសិទ្ធិតំណាង​ឲ្យ​ជោគ​លាភក្នុងការ​ទាក់ ឬ​ចាប់​សត្វ ដែល​គេ​ប៉ងប្រាថ្នា​។​ ​កុំភ្លេចថាការ​បរបាញ់ ឬ ការនេសាទគឺជា​បញ្ហា​ធំ​បំផុត​។ ហេតុ​ដូច្នេះហើយពួកគេ​ត្រូវ​បន់ស្រន់​ព្រលឹង​ត្រី​ទាំងនោះ​ឲ្យ​មកជួយ​។ ត្រូវ​ជ្រាប​ផងដែរ​ថាសំរាប់មនុស្ស​បុរាណ រូងភ្នំ ពើង ឬ​ជញ្ជាំង​ភ្នំ​សុទ្ធសឹងតែ​ត្រូវបាន​ចាត់ទុកថាជា​កន្លែង​អាថ៌កំបាំង​បង្កប់​នូវ​បារមី​ខ្លាំងក្លា ដែល​ជាទីគោរព​សក្ការៈ​។ ជាមួយនឹង​អច្ឆរិយៈ​ភាព​នៃ​គំនូរ​ទាំងនោះ ទីតាំង​ទាំងនោះ​ក៏​អាច​ការពារ​សុវត្ថិភាព​ពួកគេ​ក្នុង​គ្រាអាសន្ន​ផងដែរ​។​ តាម​ការសិក្សា និង​វិភាគ​រូបគំនូរ​សត្វ​នៅក្នុង​ភូមិ​បាន​ឈាងនៅចង្វាតឧត្តរធានីក្នុងប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្នរវាង ៥០០-២០០​ ឆ្នាំមុន​គ្រិស្តសករាជ​បាន​ឲ្យ​ដឹងថានា​ចុង​សម័យ​វប្បធម៌​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ សត្វចតុប្បាទដូចជា​ គោ ដំរី និង​ក្របីបាន​បំពេញ​តួនាទី​យ៉ាងសំខាន់​បំផុត​ក្នុងសង្គម​គ្រួសារ​ខ្មែរ​នា​ជំនាន់​ដើម​យ៉ាង​ប្រាកដ​។ អំពី​ការ​ផ្សាំង​សត្វ​គោ ក្របី ដំរី និង​ឆ្កែ​ជាដើម យើង​អាច​និយាយបានថាព្រឹត្តិការណ៍​នេះពិតជា​ត្រូវបានធ្វើ​ជាច្រើន​ពាន់​ឆ្នាំមុន​វត្តមាន​របស់​គំនូរ​ទាំងនេះ​ទៅទៀត​។ ក៏ប៉ុន្តែ អ្វីដែល​សំខាន់​នៅទីនេះ​គឺ លក្ខណៈ​ជា​សត្វស្រុក​ទាំងនោះ ត្រូវបាន​គូសបញ្ជាក់​តាមរយៈ​វត្តមាន​របស់​មនុស្ស​ដែលជា​ម្ចាស់របស់ខ្លួនដូច​ករណី​មនុស្ស​ម្នាក់​កំពុង​ដឹកគោ​ដោយ​ប្រើ​ខ្សែ ឬក៏​ជា​ព្រានព្រៃស្លៀក​ប៉ឹង ដែល​កំពុង​បរបាញ់​ជា​ឧទាហរណ៍​ស្រាប់​។​ ម្យ៉ាងវិញទៀត ការអះអាង​នេះ ក៏​អាច​គូសបញ្ជាក់​យ៉ាងច្បាស់​តាមរយៈ​រូបគំនូរ​ដែល​គេ​បាន​គូរ​លើ​ក្រឡ​ឆ្នាំងដី​ដុតនៅក្នុង​ភូមិ​បាន​ឈាង (​ចង្វាតឧត្តរធានី ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​) និង គំនូរ​លើ​ពើងភ្នំ​នៅ​កម្ពុជា​ផងដែរ ដែលជា​សមិទ្ធិ​ផលរប​ស់​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ​នា​សម័យមុន​ឥណ្ឌូ​បនីយកម្ម​។ ​លើសពីនេះទៅទៀត វត្តមាន​របស់​កុលាលភាជន៍​ទាំងនោះ ក៏​ជា​កត្តា​មួយ​យ៉ាង​សំខាន់បំផុត ដែល​បាន​ជួយ​យើង​ឲ្យ​ស្គាល់​យល់ដឹង​អំពី​វិស័យ “​វប្បធម៌​” ខ្មែរ​ផងដែរ​។ ផ្អែកលើ​វប្បធម៌​នា​សម័យ​នោះ យើង​អាច​កត់សំគាល់នូវ​ការ​សែនព្រេន​ចំពោះ​បុព្វការី​ជន ដោយ​កប់​សំណែន​ជាមួយ​សព​ក្នុង​ផ្នូរ​បុរាណ​៘​ ការ​បញ្ចុះសព​ដោយមាន​គ្រឿង​សំណែន ឬ​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់​សំរាប់​ជីវិត​ទៅកាន់​បរលោក ត្រូវបាន​ថែរក្សា​រហូតដល់​សព្វថ្ងៃ​នៅក្នុង​ក្រុម​កុលសម្ព័ន្ធ​ខ្មែរលើ​នៅក្នុង​ខេត្ត​មួយចំនួន​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ផងដែរ​។ ទន្ទឹមនឹង​នេះដែរ យើង​ក៏បាន​ឃើញ​មាន​វត្តមាន​របស់​សត្វ​ប្រើស និង​ដំរី​ឆ្លាក់​លើ​ស្គរ​សំ​រិ​ទ្ធិ​មួយចំនួន ដែលមាន​ប្រភព​មកពី​ភូមិភាគ​ខាងត្បូង​ប្រទេស​ចិន​។​ ​ដោយឡែក ក្រៅពី​ការបញ្ជាក់​អំពី​ការ​ផ្សាំង​សត្វ​ដំរី គោ ក្របី និង​ឆ្កែ ដែលជា​សមិ​ទ្ធិ​ផល​សង្គម​របស់​មន​-​ខ្មែរ យើង​ក៏​ឃើញ​មាន​វត្តមាន​របស់​សត្វ​ព្រៃ​មួយចំនួន​ដែរ ដូចជា ត្រកួត ឬ​ទន្សង និង​ជី​ងចក់​គូរ​លើ​ជញ្ជាំង​គុហា ឬក៏​កុលាលភាជន៍​។  
គំនូរ​ក្នុងប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន ដែល​ដើមឡើយ​ជា​ភាគ​មួយ​នៃ​ទឹកដី​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​ជនជាតិខ្មែ​រ​។ ជាមួយគ្នានេះដែរ យើង​ក៏​ខិតខំ​បង្ហាញ​នូវ​សារៈសំខាន់​នៃ​គំនូរ​ទាំងនោះដែល​គូរ​ដោយ​ដីលែង​ពណ៌​ស្អាប់តែមួយ​មុខ​ឆ្លុះបញ្ចាំង​នូវ​លក្ខណៈ​សង្គម​វប្បធម៌​របស់​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរនា​សម័យមុន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។​ ខឿនវប្បធម៌​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែល​យើង​ទើបតែ​លើកឡើង​នៅ​ខាងលើនេះ សព្វថ្ងៃ​ត្រូវបាន​បន្ត​ដោយ​ជនជាតិខ្មែរ​ដើម​ភាគតិច​នៅក្នុង​ប្រទេស​ខ្មែរដូចជា ​ព្នង​ លុន ក្រឹ​ង​ ទំពួន​ ប្រូ​វ​ កា​វែ​ត​ គ្រឹ​ង​ កាចក់ជាដើម និង​នៅ​ប្រទេស​វៀតណាម​កណ្តាល និង​ខាងត្បូងព្រមទាំង​នៅ​ប្រទេស​លាវ ភូមា និង​ម៉ាឡេស៊ីដែល​ស្ថិតក្នុង​អំបូរ​មន​-​ខ្មែរ​។​ ​តាមរយៈ​ការសិក្សា​វិភាគដោយ​ការប្រៀបធៀប​ទៅនឹង​គំនូរ​មួយចំនួនទៀត​នៅលើ​ខ្ពង់រាប​នគររាជ ឬក៏​នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ខាងត្បូង​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន យើង​អាចធ្វើ​ការកត់សំគាល់​ដូចតទៅ៖
ទី ១- ដូច​ក្រុម​កុលសម្ព័ន្ធ​បច្ចុប្បន្ន នៅ​ភូមិភាគ​ឦសាន​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃនេះដែរ មនុស្ស​ខ្មែរ​នា​សម័យ​នោះ​រស់នៅ​ដោយ​ប្រមូលផ្តុំ​គ្នា​ជា​ក្រុម​តូចៗ ឬ​កុលសម្ព័ន្ធដឹកនាំ​ដោយ​មេកន្ទ្រាញ​ដែលជា​ចាស់ទុំ​។​
ទី ២- បុព្វបុរស​ទាំងនោះ ក្នុង​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ បរបាញ់​សត្វ ដោយ​ប្រើ​ធ្នូ និង​ផ្លែ​ព្រួញ​ជា​អាវុធ​។​
គំនូរ​បង្ហាញ​ពី​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ​ ការ​បរបាញ់ ការដាំ​ស្រូវ និង ការចិញ្ចឹម​សត្វ (​ឯកសារនាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ​ថៃ​)
ទី ៣- មនុស្ស​បុរាណ​នា​សម័យ​នោះ ចេះ​ត្បាញ​កញ្ជើ និង កន្ទេល​ជាដើម​។​
ទី ៤- យោងតាម​ការសិក្សា​វិភាគ​នូវ​ផ្ទាំងគំនូរ​ទាំងអស់នោះ យើង​ក៏​ដឹង​ទៀតថាបុព្វការី​ជនយើងដើម្បី​ចិញ្ចឹមជីវិត​ប្រចាំថ្ងៃក៏​ចេះ​កាច់​ត្រួយ និងជីក​មើម​រុក្ខជាតិ​នានាដើម្បី​ធ្វើជា​ចំណីអាហារ​ថែម​ទៀតផង​។​
ទី ៥- ក្នុង​វិស័យ​កសិកម្មមនុស្ស​ទាំងនោះ​ក៏​ចេះ​ផលិត​នូវ​ឧបករណ៍​ធ្វើ​អំពី​លោហៈ​ដូចជា ផ្លែ​ផាល សំរាប់​ភ្ជួរស្រែព្រមទាំង​អាវុធ​ផ្សេងៗ​ដូចជា ពូថៅ ពន្លៀក ដឹង ស្ន ជាដើម​។​

គំនូរ​បង្ហាញ​ពី​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ ដោយមាន​វត្តមាន​នៃ​សត្វ​គោ និង​ឆ្កែ (​ឯកសារ នាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ​ថៃ​) ​ក្រៅពីនេះ ពួកគេ​ក៏​ចេះ​ធ្វើ​ស្រែចំការ​ផងដែរ ហើយ​ថែមទាំង​ចេះ​ចិញ្ចឹមសត្វ ដោយ​យក​សត្វព្រៃ​មក​ផ្សាំង​ឲ្យ​ក្លាយជា​សត្វស្រុកដូចជាសត្វ​ គោ ក្របី ដំរី ឆ្កែ មាន់ ជាដើមដើម្បី​បរិភោគ ឬ​យកទៅ​ភ្ជួរស្រែ​ចំការ ឬក៏​សំរាប់សែនព្រេន អារក្ស ខ្មោច​ដូនតា ព្រៃភ្នំ ដែលជា​វត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធិ​នៅ​ជុំវិញខ្លួន​។​ មិនតែប៉ុណ្ណោះ​សោត ដើម្បី​ចាប់​ត្រី​នៅតាម​បឹងបួ ឬ​ដង​ទន្លេ គេ​ចេះ​ប្រើ​ឧបករណ៍​នេសាទដូចជា លប និង​ប្រើ​ផ្លែ​សន្ទូច​ជាដើម​។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ក្នុង​ពិធីសែនព្រេន​បួងសួង សូម​សេចក្តីសុខ​សប្បាយ​ពី​អា​រ័ក្ស​អ្នកតា នៅពេល​ជួប​គ្រោះភ័យ​ម្តងៗ ពួកគេ​ចេះ​ប្រើ​ឧបករណ៍​ភ្លេង ដូចជា​ស្គរហើយ​មានការ​រាំ​រែក​ក្នុង​ពិធី​កម្ម​ទាំងនោះ​។​ ​នៅក្នុង​ទឹកដី​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន គេ​ពុំទាន់​រកឃើញ​គំនូរ​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​សំលៀកបំពាក់​នា​សម័យ​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ​យើង​ដឹង​ច្បាស់​ថា ដូនតា​ខ្មែរចំពោះ​បុរសគឺ​ស្លៀក​ប៉ឹងឯ​ស្ត្រី​ស្លៀកសំពត់ដើម្បី​បិទបាំង​កេរ្តិ៍ខ្មាស់ ដូច​ករណី​ចំលាក់​ឆ្លាក់​លើ​ស្គរ​សំ​រឹទ្ធិ នៅ​ភូមិ​ព្រ​ហារ ខេត្តព្រៃវែង និង ចំលាក់ដី​ដុត​នៅ​ភូមិ​ស្នាយ​ជាដើម​។ នៅ​សម័យ​នោះ​វិញ មនុស្ស​ទាំង​ពីរភេទ​ចូលចិត្ត​ចោះត្រចៀក ដើម្បី​ពាក់​ត្រសាល់​ត្រចៀក ធ្វើ​អំពី​ឈើ​ភ្លុក ឆ្អឹង និង​លោហៈ​។ ម្យ៉ាងវិញទៀត​ពួកគេ​ទាំង​ក្មេង ទាំងចាស់ ទាំងប្រុស ស្រី សុទ្ធសឹងតែ​ចូលចិត្ត​ជក់បារី ហើយ​ប្រើ​ខ្សៀ​។ បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​ទាំងនោះ នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏​ដូច​នៅ​សម័យ​បុ​រេ​អង្គរ និង​អង្គ​រដែរ ដើម្បី​បិទបាំង​រាងកាយ​បុរស និង​ស្ត្រី​និយម​ប្រើ​ប៉ឹង តែ​ភាគច្រើន​ស្ត្រី​និយម​ស្លៀកសំពត់​។ បើ​និយាយ​ម្យ៉ាងទៀត ពួកគេ​ដែល​ស្ថិតក្នុង​អំបូរ​មន​-​ខ្មែរ ឬ​ខ្មែរ​-​មន ចេះ​ស្លៀកពាក់តុបតែង​ខ្លួនប្រាណ​ដោយ​គ្រឿងអលង្ការ​ទៅហើយព្រមទាំង​ចេះ​សាក់​ខ្លួន​ផងដែរ​។ ស្នាម​ក្រណាត់ ឬ​សំពត់​ដែល​ជាប់​នៅលើ​វត្ថុ​ប្រើប្រាស់​ប្រចាំថ្ងៃ និង​ផ្លែ​ត្រល់​នៅតាម​ស្ថានីយ៍​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ជាពិសេស​នៅ​ភូមិ​ស្នាយ និងភូមិ​បាន​ឈៀង (​ប្រទេស​ថៃ​) គឺជា​ភស្តុតាង​យ៉ាង​ប្រាកដ​។​ ​ស្តីពី​ចំណាស់​នៃ​គំនូរ​ពណ៌​ក្រហម​ទាំងនោះ ​ដែលប្រើ​វត្ថុធាតុដើមដី ដែល​បារាំង​ហៅថា អូ​ក្រើ (Ocre) តាមការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវពី​សំណាក់​អ្នក​បុរាណ​វិទូ​ថៃ​បានបង្ហាញ​យ៉ាងច្បាស់​ថាគឺ​ស្ថិតក្នុង​ចុង​យុគ​សំ​រិ​ទ្ធិដើម​យុគ​ដែកពោលគឺ​មុន​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​បន្តិច​។​ ខាងលើនេះគឺជា​លក្ខណៈ​សង្គម​វប្បធម៌​របស់​បុព្វបុរស​ខ្មែរមុន​ឥណ្ឌូ​ប​នី​យក​ម្ម ដែល​អាច​គូសបញ្ជាក់​តាមរយៈ​គំនូរ និង​បុរាណវត្ថុ​មួយចំនួនដែល​គេ​បាន​ជួបប្រទះ​នៅលើ​ទឹកដី​ដើមកំណើត​របស់​មនុស្សខ្មែរ​។ កុំភ្លេចថាបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​ម្ពុ​ជា​បច្ចុប្បន្ន​ផ្សាភ្ជាប់​ទៅនឹង​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដែនដី​គោកនៃ​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍យើង​នេះ​។​ សិល្បៈ​គុហា​ទាំងនោះ ដែល​ភាគច្រើន​ត្រូវបាន​ផលិតឡើង​ដោយ​ការ​ផាត់​ពណ៌​ទៅលើ​គំនូរ​ដែល​គេ​បាន​គូរ ឬក៏​ជា​គំនូស​លើ​ថ្ម​ដែល​គ្មាន​ពណ៌គឺជា​សិល្បៈ​មួយ​ប្រភេទ​ប្រកបដោយ​លក្ខណៈ​ពិសិដ្ឋដែល​ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​ដើម្បី​មូលហេតុ​ជំនឿ​។