ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម: ក. អាណាចក្រចម្ប៉ា

ក. អាណាចក្រចម្ប៉ា

ចម្ប៉ាគឺអាណាចក្ររបស់ពួកចាម សឹងសន្និដ្ឋានថាជាជនជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីមួយពួកជាអ្នកដើរសមុទ្រ ចូលចិត្តដើរលក់ដូរ ធ្វើនេសាទ និង ចោរចលាត និយាយភាសាចាម ដែលសរសេរដោយអក្សរឥណ្ឌា តែភាសាអក្សរសិល្បប្រើភាសាសំស្ក្រឹត នមានវប្បធម៌ស្រដៀងហ្វូណន ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលមកពីឥណ្ឌៀដូចគ្នា ខេត្តដែនរបស់អាណាចក្រចម្ប៉ានោះកំណត់ព្រាវ ៗ តាំងពីទីក្រុងដាណាំង ឬតូរេន ( Da Nang ឬ Tourane នៅភាគខាងក្រោមទីក្រុងវេចុះទៅបន្តិច) ចុះទៅដល់ឈូងសមុទ្រកាំរាញ (Cam Ranh) និង ស៊ីជ្រៅទៅដល់ផែនដីខេត្តស្ទឹងត្រែងប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អាណាខេត្តនេះមិនថិតនៅនឹងតែមួយកន្លែងដូចជាពេលរាជវង្សថ័ងអស់ទៅនៅក្នុង ព.ស.១៤៥០ មានេខត្តដែនខាងជើងដល់Ported’Annam ឬខែ្សស្របទី ១៨ តែសម័យក្រោយសន្សឹម ៗរួញចូលមកពីខាងជើង តាមលំដាប់រហូតដល់អស់រលីងផែនដីរបស់ខ្លួនអាណាច័ក្រ ចម្ប៉ាប្រកបដោយដែនដីសំខាន់មាន ៤ ដែន គឺៈ អមរាវតី(ត្រូវ និង ក្រុងក្វាងណាម = Quang Nam បច្ចុប្បន្ន)វិជ័យ (ត្រូវ និង ក្រុង ប៊ិនហ៍ដិនហ៍=BinhDinh) កោដ្ឋរៈ(ត្រូវ និង ក្រុងញ៉ាត្រាង=Nha Trang) និង បណ្ឌុរង្គ (ត្រូវ និង ខេត្តហ្វានរ៉ាង Phan Rang )កោដ្ឋរៈ និង បណ្ឌុរង្គ ធ្លាប់ជាដែនដីរបស់ហ្វូណនមកពីមុន ហើយក្លាយទៅជារបស់ចម្ប៉ាគ្រា ដែលហ្វូណនចាញ់ចេនឡា(កម្ពុជា) ក្នុងរវាង ព.ស.១១០០ (ដែនដីហ្វូណន ដែលនៅសល់ពីនេះ រួមទាំងកូចិនស៊ិនខាងក្រោមចុះទៅ សុទ្ធសឹងតែដែនដីរបស់អាណាចក្រកម្ពុជាសម័យបុរាណ)។

ប្រទេសចម្ប៉ាមានប្រវត្តិដំបូងបង្អស់ប្រាកដនៅក្នុងសៀវភៅកំណត់ហេតុ របស់ចិនថា ៖ កកើតឡើងនៅ ព.ស.៧៣៥ ក្នុងរយៈ ដែលរាជវង្សហ័នកំពុងទន់ខ្សោយ មានឈ្មោះជាភាសាចិនថា អាណាចក្រ ឡិនអ៊ី (Lin-Yi)តាំងរាជធានីនៅក្នុងបរិវេណក្រុងក្វាងណាម ក្ស័ត្រឃ្លាំងពូកែអង្គដំបូង ដែលប្រាកដឈ្មោះគឺ ព្រះបាទភទ្រវរ្ម័ន ដែលគ្រងរាជ្យក្នុងរវាង ព.ស.៩២០ ទ្រង់បានសាង ម៉ីសន (Mison) នគរសក្តិសទ្ធិ៍ (នៅក្បែរក្វាងណាម) នឹងប្រដិស្ឋានទេវាល័យកន្លែងដំបូងព្រមដោយសិវៈលិង្គ ឧទ្ទិសដល់ព្រះសេវៈភទ្រេ្ទស្វារៈ ជាភ័ស្តុតាងសំដែងច្បាស់ថា សាសនាហិណ្ឌូនិកាយសៃវៈ ជាសាសនាប្រចាំជាតិ ឬដោយហោចក៏ជាសាសនាផ្លូវការរបស់ចម្ប៉ា។ 
អាណាចក្រចម្ប៉ាមានការករណីវិវាទរឿងដែនដីជាមួយនឹងចិនរឿយៗ សឹងនឹងលើកទ័ពទៅវាយជាយដែនរបស់ចិន (គឺអណ្ណាមនូវវេលានោះនៅក្នុងគ្រប់គ្រងរបស់ចិន) ជាញឹកញាប់ដោយឆ្ពោះតុងកឹង ជាហេតុនាំឲ្យចិនលើកទ័ពមកវាយរាជធានី ដែលតាំងនៅក្នុងបរិវេណក្រុងវេបច្ចុប្បន្ន ដល់ពីរលើកធំៗក្នុង ព.ស.៩៨៩ និង ១០៨៨ ដោយជាពិសេសគ្រាដំបូងបានវាយកំទិចក្រុងវិនាសហិនហោចយ៉ាងឃ្លាំង និង ដឹកជញ្ជូនមាសបរិសុទ្ធិទៅប្រមាណ ១០០.០០០ ប៉នដ៍ និង ក្បួនកំណត់ហេតុចិនបាននៅបានកត់ត្រាទុកទៀតថា ពួកចិនបានប្រមូលដឹកជញ្ជូនគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាទៅអំពីក្រុងនោះដោយចំនួន១.៣៥០ក្បាល់ ដែលជាភស្តុតាងសំដែងឲ្យឃើញច្បាស់ថាព្រះពុទ្ធសាសនាគង់នឹងរីកចម្រើនក្នុងប្រទេសចម្ប៉ាក្នុងសម័យនោះ ក្រៅពីនេះនៅមានព្រះពុទ្ធរូបសិល្បៈត្រកូលអមរាវតី អាចសន្និដ្ឋានបានថា ព្រះពុទ្ធសាសនានឹងបានមកប្រដិស្ឋាននៅក្នុងប្រទេសចម្ប៉ាមុនពុទ្ធសត
វត្សរ៍ទី ៨។

ពេលរាជវង្សថ័ងឡើងគ្រប់គ្រងផែនដីចិនក្នុង ព.ស. ១១៦១ ចម្ប៉ាក៏ត្រឡប់មកចងសម្ព័ន្ធមិត្ត សម្តែងសេចក្តីទទួលស្គាល់អំណាចរបស់ចិន ឈប់លើកទ័ពទៅវាយជាយដែនចិន ក្នុងវេលាតពីនោះ ការ ដែលជ្រួលច្របលខាងនយោបាយ និង ការធ្វើសង្គ្រាមតិចតួច ធ្វើឲ្យកើតរយៈនៃសេចក្តីសន្តិភាព និង រីកចម្រើន មានសមិទ្ធិផលផ្នែកខាងសិល្បៈ និង ស្ថាបត្យកម្មកើតឡើងច្រើនណាស់ តំបន់ម៉ីសន និង ត្រាកៀវ ( Tra kieu ) ដែលភាគច្រើនសាងឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទប្រកាសធម្មវិករន្តវរ្ម័ន (ព.ស.១១៩៦-រវាង ១២២៨) អ្នកបួសចិន អ៊ី ចីង ដែលបាននិមន្តសិក្សាសើបសាសនា ចេញដំណើរ និង ត្រឡប់រវាងចិន និង ឥណ្ឌាបានឆ្លងកាត់ភូមិភាគនេះក្នុងរវាង ព.ស.១២១៤-១២៣៨ បានកត់តត្រាទុកថា ឡិនអ៊ីជាប្រទេសមួយកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ផ្ទុយអំពីហ្វូណន ដែលបំផ្លាញ់ព្រះពុទ្ធសាសនាស្ទើតែសាបសូន្យ (មានន័យថា ចំពោះតែក្នុងរជ្ជកាលមួយ ឬសម័យមួយ ដែលត្រូវនឹង ឬស្រដៀងជាមួយ និង វេលា ដែលព្រះតេជគុណ អ៊ី ចីង ធ្វើដំណើរទៅ) ពុទ្ធបរិស័ទចម្ប៉ាទូទៅជាពួក ដែលកាន់និកាយអារ្យសម្មិតេយ្យ តែមានពួក ដែលកាន់និកាយសរវាសតិវាទនៅបន្តិចបន្តួច មួយទៀតនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទវិករន្តវរ្ម័ននេះ ចម្ប៉ាបានពង្រីកដែនដីចុះទៅខាងត្បូងទៀតផង។
រវាង ព.ស. ១៣០១ ដល់ ១៤០២ រាជវង្សថ្មីរបស់ចម្ប៉ាបានរំកិលមជ្ឈមណ្ឌល ដែលជាអាណាចក្រចេញពីអមរាវតី (ក្វាងណាម) ចុះទៅតាំងនៅបណ្ឌុរង្គ (ហ្វាងរាង) និង កោដ្ឋរៈ (ញ៉ាត្រាង) ក្នុងវេលាដ ដែល ចិនក៏ឈប់ហៅចម្ប៉ាថាឡិនអ៊ី តែផ្លាស់ឈ្មោះថ្មីថាហួន ហ្វាង (Huan-wang)។ រាជវង្សថ្មីនេះសំដែងសេចក្តីគោរពលទ្ធិសៃវៈយ៉ាងតឹងរឹងណាស់ និង កាន់គតិបូជាសិវៈលិង្គលេចឮច្បាស់ជាងអាណាចក្រខ្មែរទៀតផង មានការសាង មុខលិង្គ (ផ្ទាំងសីលាសិវៈលិង្គ មានលោហបិតជុំវិញតែជារូបមុខមនុស្ស មុខមួយខ្លះមុខច្រើនខ្លះ) ឡើងជាច្រើន ជាការសំដែងឲ្យឃើញច្បាស់ប្រាកដថាព្រះរាជា គឺព្រះសិវៈ យ៉ាងណាក៏ដោយពេលបំលាស់រាជធានីមកបានមិនយូរប៉ុន្មានដល់ ព.ស.១៣១៧ ចម្ប៉ាក៏ត្រូវជ្វារុករានយ៉ាងធ្ងន់ ធ្វើឲ្យវិហារពោនគរ នៅញ៉ាត្រាងត្រូវដុតកំទិចអស់ និង ទេវរូបឈើត្រូវដឹកជញ្ជូនទៅ វិហារពោនគរជាទីស្ថិតរបស់ព្រះម៉ែភគវតី ដែលមិនប្រាកដថាផ្តើមឡើងពីត្រឹមណា។ អ្នកខ្លះសន្និដ្ឋានថា អាចជាព្រះម៉ែ ដែលអ្នកស្រុកគោរពពីមុន តាំងតែសម័យបុរាណ ពេលពួកចាមកាន់សាសនាហិណ្ឌូ ហើយក៏ដាក់ឈ្មោះឲ្យជាភាសាសំស្ក្រឹតខណៈពេលព្រះវិហារហិនហោចហើយ ព្រះបាទសត្យវរ្ម័នទ្រង់បានជួសជុលឡើងថ្មីនៅក្នុងវេលាបន្ទាប់ពីនោះដែរ តែតមកមិនទាន់ដល់ពីសតវត្សរ៍ គឺក្នុង ព.ស.១៤៨៨ ព្រះបាទរាជេន្រ្ទវរ្ម័នទី ២ នៃអាណាចក្រខ្មែរក៏បានវាយលុកចម្ប៉ា និង រឹបយកទេវរូបមាសរបស់ព្រះម៉ែភគវតីនាំទៅខ្មែរផង ពេលដល់ ព.ស.១៥៩៣ ព្រះបាទបរមេស្វារៈ ទ្រង់បានសាងទេវរូបអង្គថ្មីមួយអង្គទៀត រួមព្រះសិវៈ និង ព្រះភគវតីរួមចូលគ្នាឧទ្ទិសចំពោះវិហារពោនគរនេះហៅឈ្មោះថា ព្រះភគវតីស្វារៈ ធ្វើឲ្យឃើញថាព្រះម៉ែភគវតីគង់នឹងបានទទួលសេចក្តីគោរពដូចជាព្រះឧមា។

ប្រមាណ ព.ស. ១៤១៨ ព្រះបាទឥន្រ្ទវរ្ម័នទី ២ ទ្រង់បំលាស់មជ្ឈមណ្ឌលនៃអាណាចក្រឡើងទៅភាគខាងត្បូងទៀត ដោយទ្រង់សាងរាជធានីថ្មីឈ្មោះឥន្ទ្របុរៈ ក្នុងមណ្ឌលក្វាងណាម (អមរាវតី) នឹងបង្កើតរាជវង្សថ្មី ព្រមជាមួយនោះ ចិនក៏ផ្លាស់ឈ្មោះហៅចម្ប៉ាថ្មីទៀតថា ចាងចើង (Chang-cheng ត្រូវជាមួយសំស្ក្រឹតថា ចម្ប៉ាបុរៈ) ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ទ្រង់ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាណាស់ រហូតដល់ទ្រង់សាងវត្តយ៉ាងសម្បើមមួយនៅដុងយ៉ឿង (Dong-duong) នៅទិសអាគ្នេយ៍នៃម៉ីសន ឧទ្ទិសចំពោះព្រះលក្ស្មិន្ទ្រលោកេស្វារៈ (គឺព្រះអវលោកិតេស្វារៈពោធិសត្វនេះឯង ចំណែកលក្ស្មិន្ទ្រជាព្រះនាមរបស់ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ មុនឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិ) ដែលប្រកាន់ថា ជាភស្តុតាងខាងសិល្បៈបុរាណវិទ្យាដំបូង ដែលស្តែងថា ព្រះពុទ្ធសាសនាផ្នែកខាងមហាយានរីកចំរើននៅក្នុងចម្ប៉ា (ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលផ្សាយចូលទៅចម្ប៉ាមុនពេលនេះទៀត ប្រាជ្ញយល់ថាគង់ជាបែបថេរវាទ)ក្ស័ត្រអង្គត ៗ មកក្នុងរាជវង្សឥន្ទ្រវរ្ម័ន សុទ្ធសឹងតែទ្រង់ប្រកបដោយសទ្ធា និង ទ្រង់ឧបត្ថម្ភកិច្ចការខាងសាសនាយ៉ាងម៉ឹងម៉ាតជាងក្ស័ត្រក្នុងសម័យមុនៗ ទ្រង់សាងសាសនស្ថានថ្មី ៗ នឹងយកព្រះទ័យទុកដាក់ការពារសាសនស្ថានផ្សេងៗ អំពីពួកចោរចាល័ត បើសាសនស្ថានត្រូវបំផ្លាញ់ក៏ទ្រង់សាងឡើងថ្មី នឹងចូលចិត្តសាងសីលាចារឹកប្រកាសការបរិចាគវត្ថុផ្សេងៗ ព្រះរាជទានចំពោះវត្ត និង ទេវាល័យទាំងឡាយ ក្រៅពីនេះនៅបានរក្សាសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយនឹងជ្វាយ៉ាងល្អ ជាហេតុនាំឲ្យសិល្បៈបែបជ្វាមានឥទ្ធិពលចំពោះសិល្បៈចម្ប៉ាក្នុងសម័យតៗមកផង។

លុះដល់ ព.ស.១៤៥០ រាជវង្សថ័ងនៃប្រទេសចិនអស់អំណាច ពួកអណ្ណាមបានឱកាសរួបរួមរំដោះឯករាជ្យប្រកាសឥស្សរភាពសម្រេច តាំងជាអាណាចក្រហៅថា ដៃកូវៀត (បានដល់អណ្ណាម និង តុងកឹង) សម្រេចក្នុង ព.ស.១៤៨២ និង បានក្លាយជាគូសត្រូវប្រចាំជាហេតុនាំឲ្យចម្ប៉ាឈានដល់យុគនៃសេចក្តីទ្រុឌទ្រោម រហូតដល់បាត់បង់សាបសូន្យនៅទីបំផុត។ រាប់តាំងតែពីនេះទៅ ចម្ប៉ាចាំបាចរេរាចំពោះការណ៍ការពារ និង រួបរួមជួយខ្លួនឯងដែនដីក៏ខើចខ្លីទៅ ៗ ខ្វះកម្លាំង និង ធនធាន មិនអាចមានសមត្ថភាពសាងសិល្បៈវត្ថុ ស្ថានទីស្រស់ល្អធំសម្បើមដូចសម័យដើមទៀត។ សភាពបែបនេះចាប់ផ្តើមឡើងក្នុង ព.ស.១៥២២ ដោយមានហេតុតែមួយធ្វើឲ្យចម្ប៉ាវិវាទជាមួយពួកអណ្ណាម ពួកអណ្ណាមបានចោមវាយបំផ្លាញ់ក្រុងឥន្ទ្របុរៈ ព្រមទាំងប្រហារជីវិតព្រះមហាក្ស័ត្រចាមទៀតផង។ ចម្ប៉ាចាំបាចសាងរាជធានីថ្មីនៅវិជ័យ (ត្រូវនឹង Binh-Dinh បច្ចុប្បន្ន តែតម្រាខ្លះថាត្រូវនឹងក្រុង Qui Nhon ដែលនៅជិតខាងគ្នា) សូម្បីបំលាស់ត្រឡប់ទៅនៅក្រុងឥន្ទ្របុរៈបានម្តងទៀត ក៏បានត្រឹមតែមួយរយៈខ្លី ៗ ពេលដល់ ព.ស.១៥៤៣ ក៏ត្រូវលះក្រុងនោះ មកប្រថាប់នៅក្រុងវិជ័យទៀត តពីនេះទៅចម្ប៉ាត្រូវធ្វើសង្គ្រាមដេញពួករុករានទន្រ្ទានអណ្ណាមខ្លះ ជាមួយខ្មែរខ្លះ ជារឿយៗស្ទើរតែមិនស្រាកល្ហែ ពេលខ្លះធ្លាក់ទៅជាប្រទេសចំណុះរបស់ខ្មែរ ពេលខ្លះធ្លាក់ទៅជាប្រទេសចំណុះ និង បាត់បង់ដែនដីឲ្យដល់អាណាម អាណាច័ក្រក៏រួញចូលៗដោយលំដាប់។

មានវេលាយ៉ាងខ្លី ៗ តែមួយដងគត់ ដែលចម្ប៉ាមានអំណាចខាងនយោបាយយ៉ាងមាំទាំ គឺក្នុងសម័យព្រះបាទ ជេ បង ង៉ា បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុង ព.ស.១៩០៣ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រចាត់ទុកថាជាព្រះមហាក្ស័ត្រ ដែលឃ្លាំងពូកែបំផុតរបស់ចម្ប៉ា នឹងនៅក្នុងពេលដ ដែលក៏ជារង្សីចុងក្រោយបង្អស់នៃព្រះអាទិត្យអស្តង្គត់ ព្រះបាទជេបងង៉ា ជាព្រះមហាក្ស័ត្រដ៏ខ្លាំងក្លាបំផុត ជាអ្នកមានទេពកោសល្យពិសេសក្នុងពិជ័យសង្គ្រាម បានវាយដណ្តើមយកទីក្រុងផ្សេងរបស់ចម្ប៉ាទាំងអស់ត្រឡប់មកវិញ និង ថែមទាំងរុករានចូលទៅក្នុងដែនដីរបស់អណ្ណាមទៀតផង វាយលុករហូតដល់ទីក្រុងហាណូយ ធ្វើឲ្យអណ្ណាមត្រឡប់ជាខ្លបខ្លាចគ្រប់ពេលវេលា រហូតដល់ព្រះបាទជេបងង៉ាសោយទិវង្គត់ក្នុងសមរភូមិកខាងផ្លូវទឹកកណ្តាលទន្លេនៅ ព.ស.១៩៣៣ តែពេលផុតរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គមិនយូរប៉ុន្មាន ដែនដី ដែលបានមកក៏ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញទាំងអស់។

វារៈចុងក្រោយរបស់ចម្ប៉ាមកដល់ ព.ស ២០១៤ ខណៈ ដែលចម្ប៉ាអន់ថយក្រោយពីកើតហេតុជ្រួលច្របល់ សង្គ្រាមកណ្តាលប្រទេសក្នុងកាលផ្លាស់ផែនដី និង ត្រូវអណ្ណាមវាយលុកម្តងហើយ ពួកអណ្ណាមក៏វាយលុកមួយលើកធំទៀត វាយដណ្តើមយករាជធានី ប្រជាជនត្រូវសម្លាប់មិនតិចជាង ៦០.០០០ នាក់ ពួកអណ្ណាមប្រល័យ បោសសម្អាតឥស្សរជនក្នុងរាជត្រកូល និង ប្រជាជនទៅជាឈ្លើយ ៣០.០០០ នាក់ ហើយផ្គួបដែនដីទាំងអស់រហូតដល់ Cap Varella រួបរួមចូលក្នុងអាណាចក្រអណ្ណាម ចំណែកខាងត្បូងចុះទៅពីនោះបណ្តោយឲ្យពួកចាមគ្រប់គ្រង មានអាណាចក្រតូចៗជាដើម។

រហូតដល់ ព.ស.២២៦៣ ព្រះមហាក្ស័ត្រចាមអង្គចុងក្រោយអត់ទ្រាំពួកអណ្ណាមគាបសង្កត់មិនរួច ក៏នាំប្រជារាស្ត្រភាគច្រើនរបស់ខ្លួនភាសខ្លួនចូលមកអាស្រ័យនៅដែនដីរបស់កម្ពុជា អាណាចក្រចម្ប៉ាបាត់បង់ទៅអស់រលីង ហើយតមកវង្សព្រះមហាក្ស័ត្រចាមក៏សាបសូន្យទៅដែរ។ នៅពេលពូជក្ស័ត្រចុងក្រោយបង្អស់របស់ចាមអស់ព្រះជន្ម ដើមគ្រឹស្តសតវត្សរ៍ទី ២០ ពេលអាណាចក្របានរលំរលាយហើយ ជនជាតិចាមភាគច្រើនត្រូវលេបបំបាត់ទាំងសញ្ជាតិ និង វប្បធ៌ម មនុស្សភាគច្រើនក្នុងបច្ចុប្បន្ន ដែលនៅក្នុងដំបន់ធ្លាប់ជាដែនដីរបស់ចាមក្នុងអតីត គឺប្រជាជនវៀតណាម ដែលកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន មានសម្ព័ន្ធអំបូរមកពីចិន និង មានវប្បធ៌ម ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលអំពីចិន ចំណែកជនជាតិចាមឯងក្លាយជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម ជាជនភាគតិច ដែលនៅសល់ក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងវៀតណាមភាគកណ្តាល និង ភាគខាងត្បូងមានប្រមាណ ២០.០០០ នាក់ (តម្រាមួយចំនួនថា ៣០.០០០ដល់ ៣៥,០០០ នាក់) អាស្រ័យនៅតាមជើងភ្នំ និង ដំបន់ជ្រៅ ៗ ប្រកប់អាជីពធ្វើស្រែចំការ និង លក់ដូររបស់បន្តិចបន្តួច ជាអ្នកកណ្តាលរវាងជនជាតិវៀតណាម និង ជនជាតិតំបន់ភ្នំ នៅនិយាយភាសាចាមតាមតំបន់របស់ខ្លួន ព្រមជាមួយប្រជជនមួយចំនួនទៀតប្រមាណ ១០០.០០០ នាក់អាស្រ័យនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា នៅតែរក្សាទំនៀមទំលាប់ដើម ដែលកាន់ខ្សែខាងម្តាយជាធំ តែនិយាយភាសាខែ្មរ មានអាជីពតំបាញ់ និង លក់ដូរកាន់សាសនាឥស្លាមដូចគ្នា យ៉ាងណាក៏ដោយ សូម្បីអាណាចក្រចម្ប៉ា និង សូន្យរលាយទៅហើយតែវប្បមធ៌ចាមក៏មានចំណែកសំខាន់ក្នុងការករូបរាងសាងប្រទេសវៀតណាម ជាពិសេសឥទ្ធិពលផ្នែកខាងសិល្បៈ ដែលសម្តែងយ៉ាងច្បាស់ក្រឡែតក្នុងផ្លូវតន្ត្រីវៀតណាមបច្ចុប្បន្ន អ្នកប្រាជ្ញពោលថាវប្បធ៌មចាមនោះ យើងដឹងរឿងតិចណាស់ និង ផ្តល់សេចក្តីសំខាន់តិចតួចពេច។ ស្ថាបត្យកម្មរបស់ចាមមាននៅលស់មិនច្រើនប៉ុន្មាន និង មិនធំមហាសាល មិនវិចិត្រពិស្តារដូចខ្មែរ, សាហេតុមួយ ដែលនៅសល់មិនច្រើន ពីព្រោះជាវត្ថុកសាងដោយឈើសូម្បីតមកនឹងធ្វើឲ្យមាំមួនឡើង ក៏សាងដោយឥដ្ឋជាធំតិចណាស់ និង ធ្វើដោយថ្មដាដោយសំខាន់។ ប្រាជ្ញនៅឃើញសេចក្តីសំខាន់ខាងវប្បធម៌របស់ចម្ប៉ាថាជារឿងគួរសិក្សាយ៉ាងច្រើនណាស់ និង ប្រកាន់ថា ជាវប្បធ៌មបែបជ្វានៅតាមដងទន្លេធំបំផុតលើទ្វីបអាស៊ី។