កំណត់ហេតុរបស់ ជីវ តាក្វាន់: '''អំពី​ការយាងចេញ​នៃ​មហាក្សត្រ'''

អំពី​ការយាងចេញ​នៃ​មហាក្សត្រ 
ខ្ញុំ​បាន​​ឮ​គេនិយាយថា ស្ដេច​អង្គ​​មុន​ៗ មិន​ដែល​យាងចេញទៅណា​ទេ​ ព្រោះខ្លាច​មាន​រឿងហេតុ ។​ ស្ដេច​អង្គ​​ថ្មី​នេះត្រូវ សនិសាស្ដេច​មុន​(២) ។​ កាលពីដើម លោក​មាន​ឋានៈជាមេទ័ព ។​ បិតាក្មេកនោះសព្វព្រះទ័យ នឹង បុត្រីព្រះ​អង្គ​ណាស់បា នជាកូន​ស្រី​នេះ លួច​យក​ព្រះខ័នមាស​បាន​ ហើយ​យក​ទៅ​ឲ្យ​ប្ដីរបស់ព្រះនាង ។​ បុត្រាបង្កើត​ក៏​មិន​បាន​ទទួលរាជស្នង បិតា ​ក៏​លើកគ្នាទៅ ដណ្តើម​រាជ តែត្រូវស្ដេច​ថ្មី​ជ្រាបការទាន់ ចាប់​បាន​នាំ​យក​​មក​កាត់ម្រាមជើង ហើយ​យក​ទៅដាក់គុក ងងឹត ។​ ស្ដេច​ថ្មី​នេះ​មាន​ពាក់អាវក្រោះដែក ទោះបីគេប្រើកាំបិត ឬព្រួញ​ក៏​មិនអាចមុត​បាន​ដែរ ។​ ដូច្នេះហើយ ​ទើប​ព្រះ ​អង្គ​ហ៊ានយាងចេញក្រៅ ។​ ខ្ញុំ​បាន​ទៅនៅទីនោះជាង​មួយ​ឆ្នាំ ​បាន​ឃើញព្រះ​អង្គ​យាងចេញ​មក​៤-៥ដង ។​ ការយាងចេញ ​មក​ម្ដងណាតែង​មាន​ទ័ពទៅការពារពីខាងមុខ ​មាន​​អ្នក​កាន់ទង់ជ័យ ​និង​ ​មាន​តន្រ្ដីនៅខាងក្រោយ ។​ ​ស្រី​ស្នំ ៤-៥  នាក់​​ស្លៀក​សំពត់ផ្កាសៀតផ្កានៅសក់ក្បាល ដៃកាន់ទៀនធំ ​ដើរ​ជាក្រុមៗ ។​ ទោះបីនៅពេលថ្ងៃភ្លឺក្រលែតក្ដី ​ក៏​គេអុជទៀនដែរ ។​ នៅ​ក្នុង​​ចំណោម​​ស្រី​ស្នំទាំងនោះ ​មាន​ខ្លះកាន់គ្រឿង ​មាន​ដូចជាភាជន៍មាស ​និង​គ្រឿងបិទបាំងជាដើមផ្សេងៗពីគ្នា មិនដឹ ងជាគេ​យក​ទៅប្រើការអ្វីខ្លះឡើយ ។​ នៅ​មាន​​ស្រី​ស្នំខ្លះទៀត កាន់ស្នរ លំពែង ខែល ជាទ័ព នៅខាង​ក្នុង​​មួយ​ក្រុមទៀត ផង ​មាន​រទេះទឹមពពែ ​និង​ រទេះទឹមសេះ ​ដែល​​មាន​តាក់តែងដោយគ្រឿងមាសបរដង្ហែដែរ ។​

២ = ស្ដេច​អង្គ​នេះ លោក A-Leclère សរសេរ​ក្នុង​ Histoire du Cambodge ថា : ​ក្នុង​ចន្លោះពេលនោះ ​មាន​ស្ដេចសោ យរាជជាច្រើន​អង្គ​មិនប្រាកដនាម តែគេសំគាល់​បាន​​មួយ​តាមលិលាចារឹក គឺ ស្ដេចជយបរមេសូរៈ (ព្រះបាទ​ឥន្រ្ទវរ្ម័នទី៣) ​ដែល​សោយរាជ​ក្នុង​ចន្លោះឆ្នាំ ១២៥០ - ១៣០០នេះ ។​

ពួក​នាម៉ឺនសព្វមុខមន្រ្ដី ​និង​ ​ពួក​ញាតិវង្ស សុទ្ធតែជិះដំរី នៅខាងមុខ ​ប្រសិនបើ​មើលពីចំងាយទៅឃើញសុទ្ធតែក្លស់ពណ៌ក្រហម ​ឥត​គណនា ។​ បន្ទាប់​មក​​ទើប​ដល់ព្រះមហេសីធំតូច តាមលំដាប់ថ្នាក់ ជីះអង្រឹងស្នែងជិះរទេះសេះ ឬ ជិះដំរីដ៏​មាន​ក្លស់ បើកបាំងមិនតិចជាង​មួយ​រយ​ទេ​ ។​ បន្ទាប់ទៀត ​ទើប​ដល់ព្រះរាជាព្រះទ្រង់ឈរនៅលើខ្នងដំរី ព្រះហស្ដកាន់ព្រះខ័នទិព្វ  ។​ ភ្លុកដំរី ព្រះទីនាំងសឹង​មាន​ពាក់ចង្កំមាស ។​ ​មាន​ក្លស់ស (ស្វេតច្ឆត្រ) ចំនួន២០ ដ៏​មាន​ស៊ែមមាសបើកបាំងជុំព្រះ​អង្គ​ដែ លសុទ្ធតែជាក្លស់ដងមាស នៅជុំវិញព្រះ​អង្គ​​មាន​ទ័ពដំរីប្រដាប់ដោយអាវុធជាគ្រឿងការពារ ។​ ប្រសិនបើ​ជាស្ដេចយាង ទៅណាជិតៗ​ទេ​ ទ្រង់គង់លើគ្រែស្នែង (ព្រះវរ) ហើយ​អ្នក​សែងសុទ្ធតែ​ស្រី​ៗស្នំ ។​ សឹងតែរាល់ដង កាលណាស្ដេចយាង ចេញដំនើរតែង​មាន​រូបស្ដូបតូច​មួយ​ ហើយពីមុខនេះ​មាន​ព្រះពុទ្ធរូបមាស​មួយ​​អង្គ​ផង សែងពីមុខព្រះរាជា ។​ បន្ដាជន ​ដែល​នៅតាមដង​ផ្លូវ​ ត្រូវសំពះលុងជង្គង់ក្រាបក្បាលដល់ដី​ដែល​គេ​ហៅ​ថា សំប៉ា (សំពះ?) ​ប្រសិនបើ​ពុំដូច្នោះ​ទេ​ នឹងត្រូវគេចោ ទថា ​មើលងាយ​ព្រះចេស្ដា ហើយនឹងត្រូវគេចាប់​យក​ទៅឃុំចោល ​ឥត​ដោះលែងឡើយ ។​

ក្នុង​​មួយ​ថ្ងៃព្រះរាជាទ្រង់កិច្ចការរដ្ឋពីរលើក គឺទទួលសវនាការពីរដ្ឋមន្រ្ដី ​និង​ រាស្រ្ដ ប៉ុន្ដែគ្មានបញ្ជីកត់​កំណត់​ចំនួន មនុស្សនឹ ងកិច្ចការនោះ​ទេ​ ។​ ​ប្រសិនបើ​មន្រ្ដី ឬ រាស្រ្ដណាចង់ចូលគាល់ ត្រូវតែចូលទៅអង្គុយបត់ជើងផ្ទាល់នឹងដីរង់ចាំជា​មុន​ ។​ ​មួយ​សន្ទុះ ក្រោយ​មក​ ​ទើប​គេ​ឮ​សូរ​សម្លេង​តន្ដ្រីរងំខាង​ក្នុង​ ។​ ​អ្នក​នៅខាងក្រៅផ្លុំស័ង្ខតបទៅវិញ ។​ ខ្ញុំ​ឮ​គេថា គេប្រើតែទីនាំងគ្រែ ស្នែងមាស (ព្រះវរមាស) ​ទេ​ ​ប្រសិនបើ​គ្រាន់តែយាងជិតៗ ។​ បន្ទាប់​មក​គេឃើញ​ស្រី​ស្នំពីរ នាក់​រូតវាំងននពញរះវរនោះឡើង ​ក៏​លេចឃើញស្ដេចគង់ឈរកាន់ព្រះខាន់ នៅ​ក្នុង​ស៊ុមមាសជាទីព្រះទែនគង់ប្រថាប់ ។​ ពេលនោះ ទាំងមន្រ្ដីទាំងរាស្រ្ដសុទ្ធ តែអោនក្បាលលើដៃសំពះ លុះត្រាតែផុត​សម្លេង​ស័ង្ខ​ដែល​ជាសញ្ញា​ឲ្យ​ងើបមុខឡើង ​ទើប​ហ៊ានងើបព្រមគ្នា ។​ ដែ លជាកេរ្ដដំន​មក​ច្រើនស្ដេចហើយ ។​ លុះទ្រង់ប្រស្រ័យការចប់ហើយ ស្ដេចយាងចូលវិញ ដោយ​មាន​​ស្រី​ស្នំពីរ នាក់​រូតរនាំ ងបិទដូចដើម ​អ្នក​ទាំងអស់គ្នា​ក៏​ក្រោកឈរហើយអែបៗខ្លួនទៅកៀនរៀងខ្លួនទៅ ។​ ពិតមែនតែ​ស្រុក​នេះ មិនសូវស៊ីវិល័ យ តែគេស្គាល់ច្បាប់ទំលាប់គោរពព្រះមហាក្សត្រ ។​