សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ: '''ដើមសម័យ -- ស្ថាបនាជនជាតិភាគតិច'''

ដើមសម័យ -- ស្ថាបនាជនជាតិភាគតិច 
ក្នុងចំណោមជនជាតិទាំង​ ៥ អ្នកដែលចាប់ផ្ដើមផ្ដាច់ខ្លួនជាឯករាជ្យមុនគេគឺលីថឺមកពីកុលសម្ព័ន្ធទី។ ក្រោយពេលជិនអ៊ូទីនៃរាជវង្សជិនខាងលិចសុគត់ បណ្ដាញាតិវង្សនាំគ្នាដណ្ដើមអំណាចគ្នាយ៉ាងជ្រួលច្របល់។ ឆ្នាំគ.ស ២៩៨ កើតគ្រោះរាំងស្ងួតជាទម្ងន់ អ្នកស្រុកក្រីក្រពីតំបន់កាន់ស៊ូនិងសានស៊ី នាំគ្នាភាសខ្លួនចុះមកភូមិភាគខាងត្បូង រហូតដល់ខេត្ដសេឆួននាពេលបច្ចុប្បន្ន ដែលក្រុមត្រកូលលីបានក្លាយជាមេដឹកនាំក្រុមភាសខ្លួននេះ។

ខណៈដែលមន្ដ្រីក្នុងតំបន់ព្យាយាមកៀបឲ្យក្បួនអ្នកភាសខ្លួនត្រឡប់ទៅភាគខាងជើង តែដោយសារភាគខាងជើងកើតចលាចល ៨ អងឡើង ថែមទាំងក្រុមអ្នកភាសខ្លួនបានឃើញហើយថាសេឆួនសម្បូរណ៍រុងរឿងជាង ដូច្នេះ ទើបលីថឺនាំក្រុមខ្លួនងើបប្រឆាំងនិងវាយយកស្រុកឆឺងទូបានក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣០៣ ស្ថាបនាជានគរឆឺងហាន។ ក្រោយមកបានពង្រីកអំណាចទៅស្រុកជិតខាង ហើយនេះជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការកើតឡើងនគរផ្សេងៗ របស់ជនជាតិទាំង ៥ ។

ក្រោយពីត្រកូលលីងើបប្រឆាំងបង្កចលាចលបានកន្លះឆ្នាំ លិវយួន ដែលមកពីក្រុមត្រកូលអ្នកធំនៃជនជាតិសុងនូ ដែលធ្លាប់ធ្វើជាមន្ដ្រីក្នុងរាជសំណាក់របស់រាជវង្សជិនខាងលិច ក្រោយពេលស្ដេចជិនអ៊ូទីស្លាប់ កើតចលាចល ៨ អង លិវយួនក៏រួបរួមកម្លាំងខ្លួនបង្កើតជានគរហានឡើងក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣០៤ ស្ថាបនារាជធានីនៅស្រុកភិងយ៉ាង (បច្ចុប្បន្ននៅក្នុងខេត្ដសានស៊ី)​ ។ ក្រោយពេលលិវយួនស្លាប់ បុត្រាឈ្មោះលិវឆុង បន្តតំណែង ។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣១១ និង ៣១៦ លិវឆុងលើកទ័ពវាយក្រុងលួយ៉ាងនិងឆាងអានតាមលំដាប់ ផ្ដួលរំលំរាជវង្សជិនខាងលិចដែលជាមជ្ឍមណ្ឌលកណ្ដាលរបស់ផែនដីនាពេលនោះ ប្ដូររាជធានីទៅក្រុងលួយ៉ាង រួមអំណាចភាគខាងជើងជាងពាក់កណ្ដាលកាន់កាប់ក្នុងដៃ។

ខាងរាជសំណាក់ជិនថយចុះទៅភូមិភាគខាងត្បូង ស្ថាបនារាជវង្សជិនខាងកើត (៣១៧-៤២០) បង្កើតរាជធានីថ្មី នៅក្រុងចៀនខាំង (ក្រុងណានជិង) ដោយមានផ្ទៃដីការគ្រប់គ្រងត្រឹមតំបន់ភាគខាងកើតឆៀងខាងត្បូងនៃប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្ន។

ក្នុងដំណាក់កាលនៃភាពជ្រួលច្របល់នេះ មានប្រជជនមកពីភូមិភាគកណ្ដលជាច្រើននាក់នាំគ្នាភាសខ្លួនទៅតាំងទីលំនៅនាភាគខាងលិច (ខេត្ដកាន់ស៊ូនិងស៊ិនកៀងបច្ចុប្បន្ន) ដែលដែនដីនេះនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ត្រកូលចាងដែលគ្រប់គ្រងកងកម្លាំងដែលធ្លាប់នៅក្រោមអំណាចរាជវង្សជិនខាងលិច និងក្រោយមកបានស្ថាបនាជានគរឆៀនលៀង។

លិវយួនពីដើមមានមេទ័ពខ្លាំងពីរនាក់ ម្នាក់ឈ្មោះស៊ឺឡឺ ជាជនជាតិចៀ និងលិវយ៉ៅ ដែលជាក្មួយប្រុសរបស់លិវយួន។ ក្រោយពេលលិវឆុងបុត្រាលិវយួនស្លាប់ លិវយ៉ៅក៏ដណ្ដើមរាជបល្ល័ង្កនិងប្ដូរឈ្មោះនគរពីហានទៅជានគរចៅ ឬអ្នកប្រវត្ដិវិទូហៅថានគរហានចៅ។ ចំណែកស៊ឺឡឺក៏ស្ថាបនានគរស៊ឺចៅ ក្នុងតំបន់ខេត្ដហឺប៉ិយបច្ចុប្បន្ន។ នគរចៅទាំងពីរប្រៀបដូចទឹកនិងភ្លើង តែងតែងាកមកប្រកាប់ប្រចាក់គ្នា រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៣២៨ កងទ័ពរបស់ស៊ឺចៅវាយចូលក្រុងលួយ៉ាង ប្រហារលិវយៅ នគរហានចៅឈានដល់កាលអវសាន។

ស៊ឺឡឺព្រមទទួលយកជនជាតិហានបម្រើរាជការ រៀបចំច្បាប់ បង្កើតសាលារៀន យកប្រព័ន្ធការទារភាស៊ីពីរាជវង្សជិនខាងលិចមកប្រើ ធ្វើឲ្យជនជាតិហានទទួលស្គាល់ ចាត់ទុកជាអច្ឆរិយបុគ្គលដែលកម្ររកបានក្នុងយុគសម័យនោះ គួរឲ្យសោកស្ដាយដែលគាត់មានអាយុខ្លី។ ក្រោយពេលស៊ឺឡឺស្លាប់ ស៊ឺហ៊ូ ជាចៅប្រុសចូលបន្ដតំណែង បើកឆាកកាប់សម្លាប់កូនចៅរបស់ស៊ឺឡឺ ចុងក្រោយមិនផុតកម្មវេរា កូនចៅសុទ្ធតែជាពូជពង្សអកត្ដញ្ញូ ក្រោយស៊ឺហ៊ូស្លាប់ នគរស៊ឺចៅជ្រួលច្របល់ខ្លាំង ស៊ឺមិន ជនជាតិហានដែលស៊ឺហ៊ូយកមកចិញ្ចឹម ងាកមកប្រើសែហានរបស់ខ្លួនដូចដើម ហៅថា រ៉ាន់មិន ចូលផ្ដួលរំលំនគរស៊ឺចៅ ស្ថាបនានគររ៉ាន់វុយក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៥០ ​។ ក្រោមអំណាចរបស់រ៉ាន់មិន ជនជាតិហានដែលត្រូវរងការកៀបសង្កត់ជាយូរមកហើយបានងើបបះបោរបោសសម្អាតជនជាតិចៀ* ដែលនៅក្នុងក្រុងស្ទើរតែអស់។

*ជនជាតិចៀ ពីដើមរស់នៅតំបន់ស៊ីអ៊ីឬភាគខាងលិចនៃប្រទេសចិន មានភាពខុសគ្នាពីជនជាតិផ្សេងៗ ក្នុងចំណោមប្រាំជនជាតិ ដោយសារជនជាតិសុងនូ ទី ឆៀង​ សៀនប៉ើយ សុទ្ធតែជាជនជាតិស្បែកលឿង តែជនជាតិចៀបែរជាមានច្រមុះកោងមានខ្ទង់ ភ្នែកជ្រៅមុត ពុកមាត់ពុកចង្កាស្ដុកក្រាស ដូច្នេះជាការងាយក្នុងការសង្កេត។

ក្រៅពីត្រកូលលីដែលស្ថាបនានគរឆឺនហានហើយ នគរដែលស្ថាបនាដោយជនជាតិទីមួយនគរទៀតគឺនគរឆៀនឈិន (៣៥០-៣៩៤) ដ៏មានអំណាចរហូតអាចគ្រប់គ្រងដែនដីភាគខាងជើងរបស់ចិនស្ទើរទាំងអស់បានមួយរយៈ។ នគរឆៀនឈិនដឹកនាំដោយភូហុង ដែលពីមុនចូលរួមជាមួយលិវយ៉ៅពីនគរហានចៅ។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣២៨ នគរហានចៅត្រូវនគរស៊ឺចៅផ្ដួលរំលំ ភូហុងក៏ចូលស្វាមីភក្ដិជាមួយនគរស៊ឺចៅ ដែលបានទទួលបញ្ជាជម្លៀសជនជាតិទីនិងឆៀងជាងមួយសែនគ្រួសារចូលមកក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីពេលនោះមក ជនជាតិទីក៏បានក្លាយជាកម្លាំងសំខាន់របស់នគរស៊ឺចៅ។

ចុងសម័យនគរស៊ឺចៅ ប្រទេសជាតិច្របូកច្របល់ ទើបភូហុងប្ដូរមកប្រើត្រកូលហ្វូ។ ពេលហ្វូហុងស្លាប់ ហ្វូចៀន ជាបុត្រាលើកទ័ពវាយយកក្រុងឆាងអាន*ពីរាជវង្សជិនខាងលិចវិញ ហើយក៏ស្ថាបនានគរឆៀនឈិនក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៥១។

*ដើមឡើយឆាងអានជារាជធានីរបស់នគរឆឺនហានតាំងពីឆ្នាំគ.ស ៣០៤ រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៣៤៧ មេទ័ពហួនវ៉ើនមកពីរាជវង្សជិនខាងកើតលើកទ័ពឡើងមកខាងជើង ផ្ដួលរំលំឆឺនហាន វាយយកដែនដីសេឆួនទៅទៀត។

ក្នុងបណ្ដានគរអៀនទាំងប្រាំនគរ បួននគរជាប់ខ្សែស្រឡាយមកពីជនជាតិសៀនប៉ើយត្រកូលមូរ៉ុង។ ចំណែកនគរប៉ើយអៀនជានគរអៀនតែមួយដែលស្ថាបនាឡើងដោយជនជាតិកូរ៉េនិងជនជាតិហាន តែក៏មានប្រភពមកពីនគរអៀនរបស់ត្រកូលមូរ៉ុងតែមួយ។

ក្រោយពីត្រកូលមូរ៉ុងផ្ដួលរំលំនគររ៉ាន់វុយ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៥២ ហើយក៏ស្ថាបនានគរអៀនឬដែលប្រវត្ដិវិទូចិន ហៅថា ឆៀនអៀន គ្រប់គ្រងដែនដីភាគឥសានរបស់ប្រទេសចិនស្ទើរទាំងអស់ ក្រោយមកត្រូវផ្ដួលរំលំដោយនគរឆៀនឈិន ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៧០ ក្រោយមក នគរឆៀនឈិនក៏បោសសម្អាតនគរឆៀនលៀង បង្រួបបង្រួមដែនដីភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិនឲ្យមានឯកភាព។

*ជនជាតិសៀនប៉ើយ មានដើមកំណើតនៅតាមទំនាបទន្លេលៀវ (ខេត្ដលៀវនិងតំបន់ភាគឥសានរបស់ចិន) មានអាជីពជាអ្នកចិញ្ចឹមសត្វពនេចរ (ជាប់ខ្សែស្រឡាយជនជាតិម៉ុងកូលនិងម៉ាន់ជូ) ។ ក្រោយពេលត្រូវជនជាតិសុងនូរុករានធ្វើឲ្យត្រូវភាសខ្លួនចូលមកភូមិភាគកណ្ដាល ដោយបែងចែកចេញជា ២ ខ្សែធំៗ ខ្សែទីមួយមកពីតំបន់តាស៊ិងអាន់លិង (ភាគខាងជើងនៃប្រទេសម៉ុងកូលបច្ចុប្បន្ន ជាប់នឹងខេត្ដហឺលុងចៀន) ហៅថាថួប៉ាសៀនប៉ើយ ឬសៀនប៉ើយខាងជើង។ មួយខ្សែទៀតហៅថាសៀនប៉ើយខាងកើត មកពីតំបន់តុងហ៊ូ ពេលតុងហ៊ូចាញ់ជនជាតិសុងនូ ក៏ភាសខ្លួនចូលមកភូមិភាគកណ្ដាល ក្រោយមកងាកមកប្រើត្រកូលតាមជនជាតិហាន មានជាអាទិ ត្រកូលមូរ៉ុង ត្រកូលតួន និងត្រកូលអ៊ីវ៉ើន សុទ្ធតែមកពីសៀនប៉ើយខាងកើត។

នគរឆៀនឈិននេះ ក្រោយពេលបង្រួបបង្រួមភាគខាងជើងបានហើយ បានលើកទ័ពវាយភាគខាងត្បូង ប្រយុទ្ធតទល់នឹងរាជវង្សជិនខាងកើត ក្នុងគោលបំណងបង្រួបបង្រួមផែនដីចិនឱ្យមានឯកភាពប្រកបដោយភាពក្លៀវក្លា។ តែក្នុងឆ្នាំគ.ស ៣៨៣ ត្រូវចាញ់ពួករាជវង្សជិនខាងកើតក្នុងសមរភូមិហ្វឺយស៊ុយ ជាហេតុធ្វើឲ្យក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ នាំគ្នាងើបបះបោរបង្កចលាចល ផែនដីភាគខាងជើងត្រូវបែកជចំណែកតូចៗ ម្ដងទៀត។