navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
លីងឃីន ផាគ: ប្រវត្តិសង្ខេប Linkin Park

ប្រវត្តិសង្ខេប Linkin Park 

ការបង្កើតក្រុមនេះ ចាប់ផ្តើមពី Mike Shinoda, Brand Delson និង Rob Bourdon អ្នកទាំងបីជាមិត្តរួម វិទ្យាល័យ នៅរដ្ឋកាលីហ្វនីញ៉ា ដែលពួកគាត់ចូលចិត្តលេង ជាមួយគ្នា។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ការសិក្សាវិទ្យាល័យ ពួកគេបានសំរេចចិត្ត សំលឹងមើលទៅឆ្ងាយ ថាពួកគាត់អាចបង្កើតជាក្រុមតន្រ្តីមួយ ហើយ បន្ទាប់មក បន្តរសំរេចចិត្ត ជ្រើសរើស សមាជិកថ្មី Joe Han, Dave Ferrell និង Mark Wakefield មករួមក្រុម។ ក្រុមតន្រ្តីថ្មីនេះ បានដាក់ឈ្មោះខ្លួនឯងថា “ Zero” ហើយចាប់ផ្តើមថត និង បង្កើតចំរៀងរបស់ពួកគេ។ ចំរៀងដើម ត្រូវបានថតក្នុង studio Mike’s Bedroom តែពួកគេជួបបញ្ហា ចុះកិច្ចសន្យាថតចំរៀង។

ក៏ដូចជាក្រុមដទៃទៀត កង្វះភាពជោគជ័យ បណ្តាលអោយមានភាពតានតឹងកើតឡើង។ ហេតុនេះហើយ សមាជិកពីររូប បានចាកចេញពីក្រុម ទី១ Wakefield អ្នកចំរៀងក្រុម Zero ទី២គឺ Farrell ដែលចាកចេញទៅ ទៅចួលរួមតន្រ្តីទេសចរណ៏ ជាមួយក្រុមដទៃ។

ក្រុមតន្រ្តីនេះ បានជ្រើសរើស អ្នកចំរៀងថ្មី ឈ្មោះថា Chester Benigton, ស្តាយចំរៀងមានតែមួយ របស់គាត់ ធ្វើអោយធ្វើអោយគាត់ទទួលបាន ចំណុចចាប់អារម្មណ៏មួយ ហើយក្រុមតន្រ្តីថ្មីនេះ បានប្តូរឈ្មោះថ្មី ទៅជា Hybrid Theory។ ពេលក្រុមតន្រ្តីនេះ ចាប់ផ្តើរស់រានមានជីវិត ពួកគាត់ក៏ប្តូរ ឈ្មោះក្រុមជាថ្មីម្តងទៀត ទៅជា Linkin Park។

ក្រុមតន្រ្តីនេះ នៅតែជួបឧបសគ្គ។ ពួកគាត់បានតម្រងទិសដៅ ទៅកាន់ នាយករង Warner Bros លោក Jeff Blue ដែលបានណែនាំ Chester Bennington ទៅកាន់ក្រុមនេះ កាលពីអតីតកាល។ ដោយសារជំនួយរបស់គាត់ ក្រុមតន្រ្តីនេះ បានចុះកិច្ចសន្យាជាមួយ Wanner Bros។ ផ្តើមថតក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ អាល់ប៊ុមតំបូងដ៏ជោគជ័យ Hybrid Theory ត្រូវបានចេញផ្សាយ ក្នុងឆ្នាំ ២០០០។

អាល់ប៊ុមតំបូងជាអាល់ប៊ុម ពោពេញទៅដោយ ការប្រឹងប្រែងរបស់សមាជិក អំឡុងពេល១០ឆ្នាំកន្លងទៅ។ អ្នកគាំតន្រ្តីចូលចិត្ត អាល់ប៊ុមនេះ ហើយវាត្រូវបានលក់អស់ 4.8 លានបន្ទះ ក្នុងឆ្នាំតំបូង។ ចំរៀង មួយចំនួនពីអាល់ប៊ុមពួកគាត់ ពេញនិយមគ្រប់ទីកន្លែង ហើយរួមបញ្ចូលដល់បទខ្លះ ដែលពេញនិយមក្នុង ខ្សែភាយន្ត។ អាល់ប៊ុមពួកគាត់ត្រូវបាន ជ្រើសរើស សំរាប់ Grammies ៣,​ ឈ្នះពាន Grammy លើការសំដែង ចំរៀងរ៉ុកល្អបំផុត ដែលរឹតតែធ្វើអោយ ក្រុមនេះកាន់តែទទួលបានប្រជាប្រិយភាព។

រយះពេលកន្លងមក អ្នកកាន់បាស Dave Farrell បានមករួមក្រុមឡើងវិញ ហើយពួកគេបានចេញផ្សាយ អាល់ប៊ុម រីមិច Reanimation ដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ លើ Billboard 200។ ក្រុមនេះបានចាប់ផ្តើម ធ្វើទេសចរណ៏តន្រ្តី ហើយក្នុងឆ្នាំ ២០០២ ក្រុមតន្រ្តីនេះ បានចេញផ្សាយ អាល់ប៊ុមទី៣របស់ពួកគាត់ Meteora លក្ខណះពិសេសរបស់វា គឺបញ្ចូលនូវ ស្តាយតន្រ្តីចំរុះជាច្រើន។

អំឡុងឆ្នាំ ២០០៤ និង ២០០៦ ក្រុមនេះបានសំរាកពីការថត មួយរយះ អនុញ្ញាត្តិអោយ សមាជិកអាចធ្វើការ លើគំរោងផ្សេងៗ ខណះក្រុមនេះ បានធ្វើដំណើរទេសចរណ៏ ប្រគុំតន្រ្តី មួយចំនួនផងដែរ។ Linkin Park ផ្តុំគ្នាជាថ្មី នៅឆ្នាំ​ ២០០៦ ធ្វើការថតនូវ អាល់ប៊ុម Minutes to MIdnight, ដែលចេញផ្សាយ រហូតដល់ខែ វិច្ឆិការ ២០០៨ ខណះក្រុមនេះ រវល់នឹងការប្រគុំតន្រ្តីទេសចរណ៏។
លីងឃីន ផាគ: ព័ត៌មានបន្ទាប់បន្សំរបស់ Linkin Park

ព័ត៌មានបន្ទាប់បន្សំរបស់ Linkin Park 

- ឈ្មោះក្រុមនេះ យកតាម Lincoln Park នៅ Santa Monica
- បទចំរៀងចំណងជើង Leave out All the rest របស់ Linkin Park ត្រូវបានដាក់ក្នុងរឿង Twillight
- បទចំរៀងចំណងជើង Shadow of the day ជាវីឌីអូ តន្រ្តី តំបូងរបស់ Linkin Park តែមិនបង្ហាញមុខសមាជិកក្រុមទាំងមូល
- ការសំដែងតំបូងរបស់ក្រុមធ្វើឡើងនៅ Whisky
- បទចំរៀងចំណងជើង What I’ve Done ល្បីពេញ youtube
- ក្រុមតន្រ្តីនេះ មាន ក្រុមហ៊ុនថត ផ្ទាល់ខ្លួន ឈ្មោះថា Machine Shop Records
- បទចំរៀងចំណងជើង In the End ក្នុងអាល់ប៊ុម Hybrid Theory ល្បីល្បាញ ទទួលបានការគាំទ្រច្រើន
- ក្របអាល់ប៊ុម Hybrid Theory ឌីសាញដោយ Mike
- ឈ្មោះ Meteora កើតពីក្រុមបព្វជិត នៅក្រិច
លីច្យូម

លីច្យូម វាជាធាតុលោហធាតុដែលនិមិត្តសញ្ញាគីមីគឺលីនិងលេខអាតូមរបស់វាគឺ ៣ ។ វាជាធាតុទី ៣ នៅក្នុងតារាងតាមកាលកំណត់និងជាក្រុមទី ១ នៃលោហធាតុអាល់កាឡាំង។ វាគឺជាអ្នកដែលមានដង់ស៊ីតេទាបបំផុតនិងកំដៅជាក់លាក់ខ្ពស់បំផុតនៃលោហៈទាំងអស់។ វាស្រាលណាស់ដែលវាអាចអណ្តែតលើទឹក។

ឈ្មោះរបស់វាកើតចេញពីពាក្យក្រិក 'លីអូម៉ូស' ដែលមានន័យថាថ្ម។ ពួកគេបានដាក់ឈ្មោះវាពីព្រោះវាត្រូវបានរកឃើញយ៉ាងច្បាស់ថាជាផ្នែកមួយនៃរ៉ែមួយចំនួននៅក្នុងថ្មដែលមិនឆេះ។ លើសពីនេះទៀតវាបានបង្ហាញពីលក្ខណៈសម្បត្តិស្រដៀងនឹងលោហធាតុសូដ្យូមនិងកាល់ស្យូមដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងផេះរុក្ខជាតិ។
លីនុច

នៅ​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​នៅ​លើ​ពិភព​លោក មាន​ប្រព័ន្ធ​ប្រតិបត្តិការ​ដូច​ជា៖ លីនុច, Windows, Mac OS X ជា​ដើម។ តែ​ក្នុង​នេះ លីនុច បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រព័ន្ធ​មួយ​ដែល​មាន​ប្រជាប្រិយ​ភាព​យ៉ាង​ខ្លាំង ព្រោះ​តែ​ប្រព័ន្ធ​នេះ​មាន​លក្ខណៈ​ពិសេសៗ​ជា​ច្រើន ហើយ​អាច​ទាញ​យក​ទៅ​ប្រើ​ដោយ​ឥត​គិត​ថ្លៃ​ថែម​ទៀត​ផង។ ប្រព័ន្ធ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​លោក លីនុស ទ័រវ៉ាល់ (Linus Torvalds) ដែល​ជា​អ្នក​សរសេរ​កម្មវិធី​កុំព្យូទ័រ​ល្បីល្បាញ​ម្នាក់។
លីនុច: កំណើត​របស់​លីនុច

កំណើត​របស់​លីនុច 

ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៨៧ ជាមួយ​ប្រាក់​សន្សំ​មួយ​ចំនួន លោក ទ័រវ៉ាល់ បាន​ទិញ​កុំព្យូទ័រ​មួយ​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា Sinclair QL ដែល​ជា​កុំព្យូទ័រ​ដំបូង​បំផុត​ក្នុង​ពិភព​លោក។ តែ​ទោះ​យ៉ាង​ណា​ក្ដី ក៏​លោក​មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹង​កុំព្យូទ័រ​នេះ​ដែរ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៨៨ លោក​បាន​ឈាន​ជើង​ចូល​ទៅ​រៀន​នៅ​ក្នុង​សកលវិទ្យាល័យ​ ហេសសិនគី (Helsinki)ដើម្បី​សិក្សា​យក​បរិញ្ញាបត្រ​ផ្នែក វិទ្យាសាស្ត្រ​កុំព្យូទ័រ។ ក្រោយ​មក​លោក​បាន​ទិញ​កុំព្យូទ័រ​ថ្មី​មួយ​ទៀត​ឈ្មោះ IBM នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩១ ដែល​មាន​ភ្ជាប់​មក​ជាមួយ​ប្រព័ន្ធ​ប្រតិបត្តិការ MS Dos តែ​គាត់​នៅ​តែ​មិន​ពេញ​ចិត្ត​នឹង​ប្រព័ន្ធ​នេះ​ទេ។ ក្រោយ​មក​លោក​ក៏​បាន​សាក​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ MINIX (បង្កើត​ដោយ​សាស្ត្រាចារ្យ​ជនជាតិ​ហូឡង់ Andrew Tanenbaum) ដែល​ជា​ប្រព័ន្ធ​ពឹង​ផ្អែក​លើ UNIX។ ដោយ​សារ​តែ MINIX មិន​មាន​លក្ខណៈ​ជា​កូដ​បើក​ចំហ ទើប​គាត់​សាកល្បង​បង្កើត​ប្រព័ន្ធ​ប្រតិបត្តិការ​មួយ​ដែល​ធ្វើ​ការ​ពឹង​ផ្អែក​លើ UNIX។ លោក ទ័រវ៉ាល់ បាន​ផ្អាក​ការ​សិក្សា​ដើម្បី យក​ពេល​មក​បង្កើត​ប្រព័ន្ធ​របស់​លោក ដែល​មាន​រយៈពេល​យូរ។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៥ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​១៩៩១ គាត់​បាន​ផ្សាយ​ឲ្យ​ក្រុម​អ្នក​ប្រើ MINIX នូវ​ប្រព័ន្ធ​ថ្មី​របស់​លោក។ កំណែ​ទី​១​ត្រូវ​បាន​បញ្ចប់​ការ​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៧ ខែ​កញ្ញា ហើយ​កំណែ​ទី​២​គឺ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៥ ខែ​តុលា។ ហើយ​ប្រព័ន្ធ​ប្រតិបត្តិការ​របស់​លោក​ត្រូវ​បាន​ទទួល​ជា​ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ​ការ នៅ​ក្នុង​ជំនាន់​ទី​២។
	ដោយ​សារ​តែ​មាន​ការ​ពេញ​និយម​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​មួយ​នេះ ទើប​មិត្ត​របស់​លោក​គឺ Ari Lemmke បាន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​លោក ទ័រវ៉ាល់ ប្រើ​សេវាកម្ម FTP របស់ Server ftp.funet.fi ដើម្បី​ចែក​ឲ្យ​អ្នក​សរសេរ​កម្មវិធី​ដទៃ​ទៀត​អាច​ចូល​រួម​អភិវឌ្ឍ។ លោក​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ប្រព័ន្ធ​ប្រតិបត្តិការ​ថ្មី​នេះ​ឈ្មោះ LINUX (លីនុច) ដែល​កាត់​យក​ពី​ពាក្យ Linus's MINUX។ តែ​លោក​គិត​ថា​ដូច​ជា​អាត្មា​និយម​ពេក លោក​ក៏​ចង់​ប្ដូរ​ទៅ​ជា Freax វិញ។ ក៏​ប៉ុន្តែ​ដោយ​សារ​ថត​នៅ​លើ FTP បាន​ដាក់​ថា Linux បាត់​ទៅ​ហើយ ទើប​ប្រព័ន្ធ​មួយ​នេះ​មាន​ឈ្មោះ Linux (លីនុច) រហូត​មក។ ក្រោយ​មក​ទៀត​អ្នក​សរសេរ​កម្មវិធី​ផ្សេងៗ​ក៏​បាន​ជួយ​អភិវឌ្ឍ​ប្រព័ន្ធ​នេះ​រួម​គ្នា។ នៅ​ពេល​នេះ​លោក ទ័រវ៉ាល់ ផ្ដោត​តែ​លើ ខឺនែល​របស់​លីនុច ប៉ុណ្ណោះ​ដើម្បី​ឲ្យ​ប្រព័ន្ធ​ដើរ​បាន​ងាយ​ស្រួល និង កាន់​តែ​ប្រសើរ។
លីនុច: ភាព​ល្បី​ល្បាញ និង លក្ខណៈ​ពិសេស

ភាព​ល្បី​ល្បាញ និង លក្ខណៈ​ពិសេស 
thumb|Samsung-i9000-galaxy ដំណើរ​ការ​ប្រព័ន្ធ Android
ដោយ​សារ​តែ លីនុច ទទួល​បាន​ភាព​ល្បីល្បាញ​នៅ​លើ​ពិភព​លោក​នោះ គឺ​នៅ​ពេល​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​មាន​ប្រព័ន្ធ​ប្រតិបត្តិការ​ផ្សេងៗ​បាន​យក លីនុច ធ្វើ​ជា​ប្រព័ន្ធ​ធំ​ក្នុង​ការ​បង្កើត​ប្រព័ន្ធ​ផ្សេងៗ​ទៀត​ដូច​ជា៖ Debian, CentOS, RedHat, OpenSUSE, Ubuntu, moonOS ជា​ដើម ដែល​ដាក់​ឲ្យ​ដំណើរការ​នៅ​លើ​កុំព្យូទ័រ​ទូទៅ។ លើស​ពី​នេះ លីនុច ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​បង្កើត​សម្រាប់​ប្រព័ន្ធ​ទូរស័ព្ទ ដែលមាន​ដូច​ជា​ប្រព័ន្ធ៖ Android, Maemo និង​ផ្សេងៗ​ទៀត។ ដោយ​សារ​តែ​ប្រព័ន្ធ លីនុច ពុំ​សូវ​មាន​ការ​រចនា​រូប​រាង​អេក្រង់​ខាង​មុខ​បាន​ស្អាត​ល្អ(ដូច​ជា​ពេល​ខ្លះ​ប្រើ​តែ​ពាក្យ​បញ្ជា​សុទ្ធ ពុំ​មាន​រូប​បង្ហាញ​ទេ) ទើប​អ្នក​អភិវឌ្ឍ​ផ្សេងៗបាន​បង្កើត​រូបរាង​អេក្រង់​ខាង​មុខ ដូច​ជា៖

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព័ត៌មានវិទ្យា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បច្ចេក​ព័ត៌មាន​វិទ្យា
លីនុស ទ័រវ៉ាល់

លោក លីនុស ប៊ែនេឌិក ទ័រវ៉ាល់ (អង្គគ្លេស៖ Linus Benedict Torvalds កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ២៨ ធ្នូ ១៩៦៩) គឺ​ជា​ជន​ជាតិ​អាមេរិកាំង​ដើម​កំណើត​ហ្វាំង​ឡង់។ គាត់​ជា​វិស្វករផ្នែក​ទន់ ដែល​ជា​កំលាំង​ចម្បង​នៅ​ពី​ក្រោយការ​ភិវឌ្ឈន៍ Linux kernel។  ក្រោយ​មក​គាត់​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​ផ្នែកវិស្វកម្ម​នៃ Linux kernel ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​គាត់​គឺ​ជា​អ្នក​សម្រប​សម្រួល​គម្រោង​។ ជា​មួយ​គ្នា​នោះ​ដែរ គាត់​ក៍​ជា​អ្នក​​បង្កើតប្រព័ន្ធ​ត្រួត​ពីនិត្យ​ជា​មុន​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា Git និង​  He also created the revision control system Git as well as the diving log software Subsurface. គាត់​ត្រូវ​បាន​ទទួល​កិត្តិយស​ជា​មួយ​លោក Shinya Yamanaka នៅ​ឆ្នាំ​២០១២ ក្នុង​រង្វាន់​បច្ចេកវិទ្យា​សហស្សវត្ស​ ដោយ​សភា​បច្ចេកវិទ្យា​នៃប្រទេស​ហ្វាំង​ឡង់ ដោយ​ទទួល​ស្គាល់​នូវ​ការ​បង្កើត​ថ្មី​នៃប្រព័ន្ធ​ប្រតិបត្តិការ​ចំហរកូដ​ដែល​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ Linux kernel យ៉ាង​ទំលំ​ទូលាយ[1]។
លីនុស ទ័រវ៉ាល់: Biography

Biography

ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​មុន
លោក ទ័រវ៉ាល់ កើត​នៅ​ទី​ក្រុង Helsinki ប្រទេស​ហ្វាំង​ឡង់។ គាត់​ជា​កូន​ប្រុស​របស់​អ្នក​សារព័ត៌មាន​ Anna និង Nils Torvalds និង​ជា​ចៅ​របស់​អ្នក​កវី​ Ole Torvalds។ ឪពុកម្ដាយ​របស់​គាត់​គឺ​ជា​អ្នក​មូលវិវដ្ដ​នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​ Helsinki នៅ​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​ ១៩៦០។ គ្រួសារ​របស់​គាត់​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​ដែល​និយាយ​ភាសា​ស្វីស​Torvalds was born in Helsinki, Finland. He is the son of journalists Anna and Nils Torvalds,Torvalds and the grandson of poet Ole Torvalds. Both of his parents were campus radicals at the University of Helsinki in the 1960s.  His family belongs to the Swedish-speaking minority (5.5% of Finland's population). Torvalds was named after Linus Pauling, the Nobel Prizewinning American chemist, although in the book Rebel Code: Linux and the Open Source Revolution, Torvalds is quoted as saying, "I think I was named equally for Linus the Peanuts cartoon character", noting that this makes him half "Nobel-prize-winning chemist" and half "blanket-carrying cartoon character".
លីនុស ទ័រវ៉ាល់: ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​មុន

ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​មុន
លោក ទ័រវ៉ាល់ កើត​នៅ​ទី​ក្រុង Helsinki ប្រទេស​ហ្វាំង​ឡង់។ គាត់​ជា​កូន​ប្រុស​របស់​អ្នក​សារព័ត៌មាន​ Anna និង Nils Torvalds និង​ជា​ចៅ​របស់​អ្នក​កវី​ Ole Torvalds។ ឪពុកម្ដាយ​របស់​គាត់​គឺ​ជា​អ្នក​មូលវិវដ្ដ​នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​ Helsinki នៅ​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​ ១៩៦០។ គ្រួសារ​របស់​គាត់​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​ជនជាតិភាគតិច​ដែល​និយាយ​ភាសា​ស្វីស​Torvalds was born in Helsinki, Finland. He is the son of journalists Anna and Nils Torvalds,Torvalds and the grandson of poet Ole Torvalds. Both of his parents were campus radicals at the University of Helsinki in the 1960s.  His family belongs to the Swedish-speaking minority (5.5% of Finland's population). Torvalds was named after Linus Pauling, the Nobel Prizewinning American chemist, although in the book Rebel Code: Linux and the Open Source Revolution, Torvalds is quoted as saying, "I think I was named equally for Linus the Peanuts cartoon character", noting that this makes him half "Nobel-prize-winning chemist" and half "blanket-carrying cartoon character".
លីបង់

ប្រទេសលីបង់ (ភាសាអារ៉ាប់៖ لُبْنَان និងភាសាបារាំង៖ Liban) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋលីបង់ គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីខាងលិច។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅចន្លោះប្រទេសស៊ីរីនៅភាគខាងជើង និងខាងកើត ហើយប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងត្បូង ខណៈពេលដែលប្រទេសស៊ីបស្ថិតនៅភាគខាងលិចឆ្លងកាត់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ។ លីបង់មានចំនួនប្រជាជនប្រហែលប្រាំមួយលាននាក់ និងបានគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ១០,៤៥២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលធ្វើឱ្យវាជាប្រទេសតូចមួយនៅលើពិភពលោក។ ភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋគឺ ភាសាអារ៉ាប់ ខណៈភាសាបារាំងក៏ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការផងដែរ។
លីបង់: និរុត្តិសាស្ត្រ

និរុត្តិសាស្ត្រ 
ឈ្មោះលីបង់ មកពីភាសាអារាម៉ៃ ដែលមានន័យថា"ពណ៍ស" ដែលបង្ហាញពីភ្នំទឹកកកលីបង់។ឈ្មោះនេះត្រូវបានគេរកឃើញ 
នៅក្នុងផែនចារឹក៣ក្នុងចំនោមផែនចារឹក១២នៃវីរកថា របស់ហ្គីលហ្គាមេស(ប្រហែល២១០០ឆ្នាំមុនគ្រីស្រ្តសក្ករាជ), ចំនែកឯកសាររបស់បណ្ណាល័យនៃប្រទេសអេប្លាបានរកឃើញកាលពី២៤០០មុនគ្រីស្រ្តសក្ករាជ, នឹង៧១ដងទៀតបាន រកឃើញនៅក្នុងបណ្តាំកេរ្តិ៍មរតកចាស់ៗ។ ឈ្មោះនេះត្រូវកត់ត្រានៅក្នុងបុព្វបុរសរបស់ប្រជាជនអេស្ស៊ីប។
លីបង់: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ប្រវត្តិរបស់បុព្វបុរសលីបង់ 
ការតាំងលំនៅស្ថានថ្មីបំផុតដែលគេបានដឹងនៅប្រទេសលីបង់គឺមានរយ:ពេលលឿនជាង៥០០០ឆ្នាំមុនគ្រីស្រ្តសក្ករាជ។បុរាណវិទូជាច្រើនបានរកឃើញនៅបាយប្លូស ដែលគេទុកថា
ជាប្រទេសដែលមានមនុស្សរស់នៅមានអាយុកាលយូរជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក, សំណល់នៃបុរេប្រវត្តិនៅក្រោមខ្ទម ជាមួយនឹងកំទេចថ្មកំបោរនៅលើកម្រាល, គ្រឿងសភាវុធដំបូងគេបំផុត, 

thumb|ប្រាសាទបុរាណមួយនៅលីបង់
លីបង់: ប្រវត្តិរបស់បុព្វបុរសលីបង់

ប្រវត្តិរបស់បុព្វបុរសលីបង់ 
ការតាំងលំនៅស្ថានថ្មីបំផុតដែលគេបានដឹងនៅប្រទេសលីបង់គឺមានរយ:ពេលលឿនជាង៥០០០ឆ្នាំមុនគ្រីស្រ្តសក្ករាជ។បុរាណវិទូជាច្រើនបានរកឃើញនៅបាយប្លូស ដែលគេទុកថា
ជាប្រទេសដែលមានមនុស្សរស់នៅមានអាយុកាលយូរជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក, សំណល់នៃបុរេប្រវត្តិនៅក្រោមខ្ទម ជាមួយនឹងកំទេចថ្មកំបោរនៅលើកម្រាល, គ្រឿងសភាវុធដំបូងគេបំផុត, 

thumb|ប្រាសាទបុរាណមួយនៅលីបង់
លីបៃ

លីបៃ (; ) (ឆ្នាំ ៧០១-៧៦២) គឺជាអ្នកនិពន្ធកំណាព្យជនជាតិចិនដ៏អស្ចារ្យនៃរាជវង្សថាង ត្រូវបានគេជឿថាជា «អ្នកនិពន្ធកំណាព្យដ៏អស្ចារ្យ» មួយនៃពីររូប តាមដែលបានលេចឡើងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រការនិពន្ធរបស់ចិន ជាមួយឈ្មោះរបស់ទូហ្វ៊ូ កំណាព្យរបស់លីបៃត្រូវបានរងឥទ្ធិពលដោយស្រមៃរបស់តាវ និងការនិយមការផឹកស្រា ដូចទូហ្វ៊ូ ។ គាត់ជាមួយនៃប្រាំបីរបស់ ពែងស្រាអមតៈប្រាំបី (飲中八仙, Eight Immortals of the Wine Cup) ដែលបានលេចឡើងនៅកំណាព្យរបស់ទូហ្វ៊ូ លីបៃបានចំណាយពេលច្រើននៃជីវិតរបស់គាត់ធ្វើដំណើរ ។ ក្នុងករណីរបស់គាត់ គាត់ជាអ្នកមាន ដូច្នេះគាត់អាចធ្វើដំណើរបាន មិនមែនព្រោះភាពក្រីក្ររបស់គាត់ ។ គាត់ធ្លាប់ប្រាប់ថាម្ដងម្កាល គាត់បានធ្លាក់ពីទូកចូលទៅក្នុងទន្លេយ៉ង់ស្សេ ខណៈពេលគាត់កំពុងស្រវឹងនិងព្យាយាមលាបព្រះចន្ទ ។ 

កំណាព្យរបស់គាត់ច្រើនជាង ១.១០០ បាននៅរស់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ និងក៏ត្រូវបានបកប្រែទៅជាភាសាលោកខាងលិចជាលើកដំបូងនៅឆ្នាំ ១៨៦២ ដោយលោកម៉ាគ្វីស ឌីហ័រវី ដឺ សែន-ដេនីស នៅសៀវភៅ Poésies de l'Époque des ThangD'Hervey de Saint-Denys (1862). Poésies de l'Époque des Thang (Amyot, Paris). See Minford, John and Lau, Joseph S. M. (2000)). Classic Chinese Literature (Columbia University Press) ISBN 978-0-231-09676-8. និងក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៩០១ កំណាព្យផ្សេង ៗ របស់គាត់ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅរង្វង់អក្សរសិល្ប៍ខាងលិច នៅពេលផលិតករ Herbert Allen Giles បានបោះពុម្ពផ្សាយការងាររឿង «ប្រវត្តិសាស្ត្រអក្សរសិល្ប៍ចិន» (History of Chinese Literature)
លីប៉ូល ស៊ីដាស៊ាងហ័រ

+លោក​ លីប៉ូល ស៊ីដាស៊ាងហ័រ​ ២50px| ប្រធានាធិមបតី នៃប្រទេស ស៊ិននិហ្កាល នៅក្នុងការិយាល័យ
 ០៦ កញ្ញា ១៩៦០ - ៣១ ធ្នូ ១៩៨០ មានពីមុនដោយ   រដ្ឋាភិបាលបារាំង បានទទួលជ័យជំនះ​ លោក អាប់ឌូ ឌីអោហ្វ កើត ៩ តុលា ១៩០៦ភូមិ ជោល ស៊ិននិហ្កាល ស្លាប់​"
| ២០​ ធ្នូ ២០០១ (អាយុ ៩៥)Nomandy បារាំង
|-
| គណបក្សនយោបាយ​''' មូលនិធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនស៊ិននិហ្កាល "សាសនា" កាតូលិក រ៉ូម៉ាំង
លីប៊ី

ប្រទេសលីប៊ី (ភាសាអារ៉ាប់៖ ليبيا‎) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា រដ្ឋលីប៊ី (អារ៉ាប់៖ دولة ليبيا‎) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់ម៉ាហ្គ្រីបនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងកើត ស៊ូដង់នៅភាគអាគ្នេយ៍ ឆាដនៅភាគខាងត្បូង នីហ្សេនៅទិសនិរតី អាល់ហ្សេរីនៅភាគខាងលិច ទុយនេស៊ីនៅទិសពាយព្យ និងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេនៅភាគខាងជើង។ រដ្ឋ​អធិបតេយ្យ​មួយនេះ​​បានគ្របដណ្តប់លើ​តំបន់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចំនួន​បី​គឺ៖ ទ្រីប៉ូលីតានី ហ្វីហ្សង់ និង​ស៊ីរ៉ែណែក៍។ ប្រទេសលីប៊ីមានទំហំផ្ទៃដីជិត ១.៨ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េដោយធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសធំបំផុតទីបួននៅទ្វីបអាហ្វ្រិក លំដាប់ទីពីរនៅក្នុងពិភពអារ៉ាប់ និងទី ១៦ នៅលើពិភពលោក។ ទ្រីប៉ូលីគឺជារដ្ឋធានីនិងត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសដោយមានប្រជាជនរស់នៅជាងបីលាននាក់។

ជនជាតិប៊ែប៊ែរបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីលីប៊ីចាប់តាំងពីចុងយុគសំរឹទ្ធមកម្លេះដោយពួកនេះមានដើមកំណើតមកពីក្រុមវប្បធម៌អ៊ីបេរ៉ូម៉ារូស៊ីនិងកាបស៊ាន។J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa (UNESCO 1990). ជនជាតិភេនីស៊ីបានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅភាគខាងលិចទឹកដីលីប៊ី ហើយពួកអាណានិគមក្រិកបុរាណបានបង្កើតរដ្ឋបុរីនៅឯភាគខាងកើតលីប៊ី។ ផ្នែកជាច្រើននៃលីប៊ីត្រូវស្ថិតក្រោមគ្រប់គ្រងរបស់ពួកការតាជីណ័ស ពែក្ស និងជនជាតិអេហ្ស៊ីបមុនពេលដែលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបង្រួមក្លាយជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពរ៉ូម។ លីប៊ីគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលដំបូងនៃសាសនាគ្រិស្ត។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងលិច តំបន់លីប៊ីភាគច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ពួកវ៉ាន់ដាលរហូតដល់សតវត្សទី៧ នៅពេលដែលពួកឥស្លាមបានចូលលុកលុយមកក្នុងតំបន់នេះ។ នៅសតវត្សទី១៦ ចក្រភពអេស្ប៉ាញបានចូលត្រួតត្រាក្រុងទ្រីប៉ូលីមុនពេលប្រគល់វាទៅឱ្យពួកអូតូម៉ង់កាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៥១។ លីប៊ីត្រូវធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមបារបារីនៅក្នុងសតវត្សទី១៨ និងទី១៩។ របបអូតូម៉ង់បានបន្តរហូតដល់សង្គ្រាមតួកគី-អ៊ីតាលីផ្ទុះឡើងហើយជាលទ្ធផល តំបន់លីប៊ីត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យអ៊ីតាលីកាន់កាប់ រួចក៏បានវិវត្តទៅជាទឹកដីអាណានិគមមួយរបស់អ៊ីតាលី។

នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ លីប៊ីគឺជាសមរភូមិនៃសឹកសង្គ្រាមដែលជាផ្នែកនៃយុទ្ធនាការអាហ្វ្រិកខាងជើង។  ក្រោយមក ចំនួនជនជាតិអ៊ីតាលីនៅក្នុងតំបន់ក៏បានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។ លីប៊ីបានទទួលឯករាជ្យជារដ្ឋរាជានិយមមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥១។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩ រដ្ឋប្រហារយោធាមួយដែលដឹកនាំដោយវរសេនីយ៍ឯកមូអាំម៉ា កាដាហ្វីបានផ្តួលរំលំស្តេចអ៊ីឌ្រីសទី១ និងបង្កើតជារបបសាធារណរដ្ឋ។ កាដាហ្វីក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំថ្មីនិងបន្តដឹកនាំប្រទេសលីប៊ីរហូតដល់ឆ្នាំ២០១១ ពោលគឺនៅពេលដែលរបបរបស់លោកត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិល ហើយអំណាចប្រទេសត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យក្រុមប្រឹក្សាជាតិសកល។ ត្រឹមឆ្នាំ២០១៤ អាជ្ញាធរចំនួនពីរបានចេញមុខអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសលីប៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ជម្លោះថ្មីក៏បានផ្ទុះឡើងនិងបន្តវិវត្តទៅជាសង្គ្រាមស៊ីវិលទីពីរ។ នៅទីបំផុត ភាគីទាំងសងខាងក៏សម្រេចចិត្តចុះហត្ថលេខាលើបទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២០ ហើយរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយក៏បានឡើងកាន់អំណាចដឹកនាំប្រទេស។

ប្រទេសលីប៊ីគឺជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥) ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម និងអង្គការប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត។ សាសនាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺសាសនាឥស្លាមដែលមានប្រជាជនប្រមាណ ៩៦,៦% ជាមូស្លីមនិកាយស៊ុននី។
លីប៊ី: លីប៊ីបុរាណ

លីប៊ីបុរាណ

thumb|left|លិបទិសម៉ាញ្ញា, ជាទីក្រុងបុរាណមួយស្ថិតនៅលើទឹកដីប្រទេសលីប៊ី
វាលទំនាបឆ្នេរសមុទ្រនៃលីប៊ីត្រូវបានមនុស្សសម័យនីអូលីទិកមកតាំងទីលំនៅចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៨០០០ មុន គ.ស មកម្លេះ។ គេបានសន្មត់ថាបុព្វបុរសនៃជនជាតិប៊ែប៊ែរបានមកដល់តំបន់នេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ឈ្មោះនៃកុលសម្ព័ន្ធដំបូងគឺ ហ្ការ៉ាម៉ាន់តេស ដែលមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ហ្កែរម៉ា។ ជនជាតិភេនីស៊ីគឺជាមនុស្សដំបូងដែលបានបង្កើតទីតាំងពាណិជ្ជកម្មនៅក្នុងទឹកដីលីប៊ី។ នៅសតវត្សទីប្រាំមុនគ្រឹស្តសករាជ រដ្ឋអាណានិគមរបស់ពួកភេនីស៊ីគឺ ការតាចបានពង្រីកអនុត្តរភាពខ្លួននៅទូទាំងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងហើយអរិយធម៌ដ៏ប្លែកមួយដែលគេស្គាល់ថាព្យូនិកក៏បាននិម្មិតឡើង។

នៅឆ្នាំ៦៣០ មុនគ្រិស្តសករាជ ជនជាតិក្រិកបុរាណបានចូលធ្វើអាណានិគមកិច្ចជុំវិញតំបន់បារកានៃភាគខាងកើតលីប៊ីនិងបានស្ថាបនាទីក្រុងមួយឈ្មោះថាស៊ីរ៉ែន។ ក្នុងរយៈពេល ២០០ ឆ្នាំ ទីក្រុងក្រិកសំខាន់ៗចំនួនបួនទៀតត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងតំបន់ដែលគេស្គាល់ពួកវាថាស៊ីរ៉ែណែក៍។

thumb|upright=0.6|រូបឆ្លាក់ទាហានជនជាតិលីប៊ីនៃកងទ័ពអាឆេមីនីដ្ស៍នៅលើព្រះសុសានស្តេចស៊ឺសេសទី១ ប្រ.ឆ្នាំ ៤៨០ មុនគ.ស

នៅឆ្នាំ ៥២៥ មុនគ.ស កងទ័ពពែក្សនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ស្តេចកាំប៊ីសទី២ បានវាយលុកតំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍ដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ មហារាជអាឡិចសាន់ដឺត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយជនជាតិក្រិកនៅពេលដែលព្រះអង្គបានយាងចូលស៊ីរ៉ែណែក៍នៅក្នុងឆ្នាំ ៣៣១ មុន គ.ស ហើយលីប៊ីខាងលិចក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកក្រិក។

បន្ទាប់ពីអាណាចក្រការតាចបានដួលរលំ ពួករ៉ូម៉ាំងមិនទាន់បានចូលមកកាន់កាប់តំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីភ្លាមៗនោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេបានបន្សល់តំបន់នេះឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ស្តេចនៃអាណាចក្រនូមីឌីរហូតទាន់តែប្រជាជនទីក្រុងទ្រីប៉ូលីស្នើរកការការពារពីរ៉ូម។Bertarelli, p. 202. ព្តូលេមី អាពីអ៊ុងដែលជាមេដឹកនាំជនជាតិក្រិកចុងក្រោយបង្អស់នៅលីប៊ីបានប្រគល់ក្រុងស៊ីរ៉ែណែក៍ទៅឱ្យរ៉ូមហើយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ជាទឹកដីរ៉ូមជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៤ មុន គ.ស។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម ទ្រីប៉ូលីតានីគឺជាទឹកដីដ៏រីកចម្រើនមួយនិងបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមាសនៅក្នុងសតវត្សទីពីរនិងទីបីនៃគ្រិស្តសករាជ។

នៅឯផ្នែកខាងកើត សហគមន៍គ្រិស្តសាសនាស៊ីរ៉ែណែក៍ដំបូងត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅអធិរាជក្លូត។Bertarelli, p. 417. នៅក្នុងឆ្នាំ១១៥ សង្គ្រាមមួយបានផ្ទុះឡើងដែលជាហេតុធ្វើឱ្យចំនួនជនជាតិក្រិកនិងជីហ្វធ្លាក់ចុះ។Cassius Dio, lxviii. 32

thumb|right|វិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពប៊ីហ្សងទីនក្រោមរជ្ជកាលមហារាជជូស្ទីនានទី១

ខណៈពេលចក្រភពរ៉ូមដួលរលំ ទីក្រុងបុរាណៗជាច្រើនក៏បានដួលរលំទៅតាមហើយក្នុងនោះក៏មានទីក្រុងនៅក្នុងតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានីផងដែរ។ ដោយឃើញបែបនេះ ពួកវ៉ាន់ដាលក៏បានឆ្លៀតឱកាសចូលលុកលុយនិងធ្វើសញ្ជ័យនៅតាមតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងនៅក្នុងសតវត្សទី៥។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចក្រភពស្នងបន្តពីចក្រភពរ៉ូមគឺប៊ីហ្សង់ទីនក៏បានលេចឡើងហើយនៅក្នុងរជ្ជកាលស្តេចជូស្ទីនានទី១ ប៊ីហ្សង់ទីនបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាវាយយកទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលធ្លាប់ជាអតីតទឹកដីរបស់ពួករ៉ូម៉ាំងធ្វើជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។ ស៊ីរ៉ែណែក៍បានដើរតួជាបន្ទាយយោធារបស់ពួកប៊ីហ្សង់ទីនទប់ទល់នឹងការវាយប្រហារជាប់ៗគ្នាពីវ៉ាន់ដាល។ ទីក្រុងនេះត្រូវទទួលរងការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរព្រោះដោយការឆ្លងកាត់សមរភូមិយោធាមិនចេះឈប់មិនចេះហើយ, ប្រព័ន្ធទឹកនិងសេវាសាធារណៈត្រូវដួលរលំដែលធ្វើឱ្យមានការបះបោរផ្ទុះឡើងពីប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ពោលគឺជនជាតិប៊ែប៊ែរ។ ដោយសារវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទន់ខ្សោយបែបនេះហើយទើបពួកឥស្លាមអាចវាយដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់ទាំងមូលបានដោយងាយ។Rodd, Francis (1925). "Kahena, Queen of the Berbers: A Sketch of the Arab Invasion of Ifrikiya in the First Century of the Hijra". Bulletin of the School of Oriental Studies. University of London. Vol. 3, No. 4. pp. 731–2.
លីប៊ី: លីប៊ីឥស្លាម

លីប៊ីឥស្លាម
thumb|upright|វិហារឥស្លាមអាទីគនៅក្រុងអាវជីឡា, វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាវិហារឥស្លាមដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងតំបន់សាហារ៉ា។

នៅឆ្នាំ ៦៤៧ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបក្រោមបញ្ជាការរបស់អាប់ឌុលឡា អ៊ីប៊ីន សាអាដបានវាយដណ្តើមក្រុងទ្រីប៉ូលីពីអាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីនបានដោយជោគជ័យ។Bertarelli, p. 278. ឧត្តមសេនីយ៍នៃអាណាចក្រឥស្លាមរ៉ាស៊ីដិនឈ្មោះអ៊ូកបា អ៊ីប៊ីន ណាហ្វីបានចូលត្រួតត្រាតំបន់ហ្វីហ្សង់នៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦៣។ កុលសម្ព័ន្ធប៊ែប៊ែរនៅតាមតំបន់ដាច់ស្រយាលបានទទួលយកសាសនាឥស្លាមប៉ុន្តែពួកគេមិនទទួលស្គាល់របបនយោបាយរបស់អារ៉ាប់នោះទេ។

ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍បន្ទាប់ លីប៊ីត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កាលីហ្វអ៊ូម៉ាយ៉ាដនៃទីក្រុងដាម៉ាស់ (បច្ចុប្បន្នគឺស៊ីរី) រហូតដល់ពេលដែលអ៊ូម៉ាយ៉ាដត្រូវផ្តួលរំលំដោយពួកអាប់បាស៊ីដនៅក្នុងឆ្នាំ ៧៥០ ហើយលីប៊ីក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បាកដាដ (អ៊ីរ៉ាក់)។ ដល់សតវត្សទី១០ ពួកហ្វាទីមីដ (អេហ្ស៊ីប) បានចូលគ្រប់គ្រងលើតំបន់ភាគខាងលិចលីប៊ីនិងបានត្រួតត្រាលីប៊ីទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ ៩៧២។

រាជវង្សហ្ស៊ីរីដរបស់ជនជាតិប៊ែប៊ែរបានផ្តាច់ខ្លួនចេញពីរបបហ្វាទីមីដហើយមកទទួលស្គាល់អាណាចក្រអាប់បាស៊ីដវិញថាជាមហាកាលីហ្វពិតប្រាកដ។ ជាការសងសឹក ពួកហ្វាទីមីដបានធ្វើចំណាកស្រុកក្រុមកុលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់កៃស៊ីសំខាន់ៗពីរគឺបានូស៊ូឡេម និងបានូហ៊ីឡាល់មកតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។ ទង្វើនេះបានផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពជនបទលីប៊ីយ៉ាងខ្លាំងហើយវាក៏បានពង្រឹងវប្បធម៌ និងភាសាអារ៉ាប់នៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។

របបហ្ស៊ីរីដនៅទ្រីប៉ូលីតានីគឺមានរយៈពេលខ្លីហើយនៅឆ្នាំ ១០០១ ជនជាតិប៊ែប៊ែរនៃកុលសម្ព័ន្ធបានូកាហ្សរុនក៏បានផ្តាច់ខ្លួនចេញ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទ្រីប៉ូលីតានីនៅតែស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ហ្ស៊ីរីដរហូតដល់ឆ្នាំ ១១៤៦ នៅពេលដែលតំបន់នេះបានទទួលរងការវាយប្រហារនិងត្រួតត្រាដោយជនជាតិស៊ីស៊ីលីន័រម៉ង់។Bertarelli, p. 203. នៅឆ្នាំ ១១៥៩ អាណាចក្រអាល់ម៉ូហាដនៅភាគខាងលិចបានលើកទ័ពចូលដណ្តើមតំបន់ទ្រីប៉ូលីតានី។ ពីឆ្នាំ ១២០៧ ដល់ឆ្នាំ ១២២១ ឧត្តមសេនីយ៍មួយរូបនៃអាល់ម៉ូហាដឈ្មោះមហាម៉ាដ អ៊ីប៊ីន អាប៊ូ ហាហ្វស៍ត្រូវបានរដ្ឋចាត់តាំងឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់លីប៊ីមុនពេលបង្កើតរាជវង្សហាហ្វស៊ីដឡើង។ ក្រោយមក ហាហ្វស៊ីដក៏បានទទួលឯករាជ្យពីអាល់ម៉ូហ៊ីដហើយរាជវង្សមួយនេះបានបន្តគ្រប់គ្រងទឹកដីទ្រីប៉ូលីតានីអស់រយៈពេលជិត ៣០០ ឆ្នាំទៅមុខ។ នៅក្នុងសតវត្សទី ១៦ ហាហ្វស៊ីដបានធ្លាក់នៅចំកណ្តាលរវាងមហាអំណាចអេស្ប៉ាញនិងចក្រភពអូតូម៉ង់។

តំបន់ស៊ីរ៉ែណែក៍បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អូតូម៉ង់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧។ ពួកអូតូម៉ង់បានបន្តយុទ្ធនាការយោធារបស់ពួកគេដោយបានកាន់កាប់តំបន់ហ្វីហ្សង់នៅរវាងឆ្នាំ ១៥៥៦ និងឆ្នាំ១៩៧៧។
លីប៊ី: សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយ

សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយ

សង្គ្រាមស៊ីវិលលើកទីមួយបានផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងចលនាវស្សានរដូវអារ៉ាប់ពោលគឺមហាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការនៅតាមប្រទេសអារ៉ាប់ភាគច្រើន ចំណែកឯប្រទេសលីប៊ីវិញបានធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិមួយនេះចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១។ ខុសពីរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងទុយនេស៊ីដែលបានដួលរលំភ្លាមៗ របបរបស់កាដាហ្វីបានព្យាយាមបង្ក្រាបមហាជនបះបោរវិញដែលជាហេតុនាំឱ្យចលនាបះបោរនៅលីប៊ីមានភាពជាប់គាំង។  សេចក្តីប្រកាសប្រឆាំងដំបូងបានលេចចេញឡើងនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបណ្តោះអាសន្នដែលបានប្រកាសខ្លួនឯងជារដ្ឋាភិបាលជំនួសថ្មីនៃប្រទេស។ ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់របស់កាដាហ្វីម្នាក់បានឆ្លើយតបដោយការបង្ហោះសារនៅលើបណ្តាញធ្វីតធឺថាគាត់បានលាលែងពីតំណែង ចាកចោលស្រុក និងថែមទាំងណែនាំឱ្យកាដាហ្វីធ្វើតាមទៀតផង។ មកដល់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ភាពចលាចលបានរីករាលដាលដល់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមឧទ្ទាម។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ អាមេរិកនិងប្រទេសជាច្រើនផ្សេងទៀតបានទទួលស្គាល់ក្រុមប្រឹក្សាថ្មីដែលដឹកនាំដោយលោកម៉ាមូដ ជីប៊្រីលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទីនិងជាអ្នកតំណាងស្របច្បាប់នៃប្រជាជាតិលីប៊ី ហើយបានដកការទទួលស្គាល់របស់ពួកគេលើរបបកាដាហ្វី។

អង្គការស្ថាប័នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិរួមទាំងអគ្គលេខាធិការ អសប លោកបាន គីមូន និងក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសថ្កោលទោសសកម្មភាពបង្រ្កាបរបស់រដ្ឋាភិបាលលីប៊ីថាជាការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិដោយស្ថាប័នសិទ្ធិមនុស្សបានបណ្តេញប្រទេសលីប៊ីចេញទាំងស្រុង។

នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចលេខ ១៩៧៣ ជាមួយនឹងសម្លេង ១០-០ និងអនុប្បវាទចំនួនប្រាំរួមមានរុស្ស៊ី ចិន ឥណ្ឌា ប្រេស៊ីល និងអាល្លឺម៉ង់។ សេចក្តីសម្រេចមួយ​នេះ​បានប្ដេជ្ញា​​បង្កើត​តំបន់​គ្មាន​ការ​ហោះហើរលើប្រទេសលីប៊ី និង​​"ប្រើ​ប្រាស់រាល់​មធ្យោបាយ​ចាំបាច់​"ដើម្បី​ការពារ​ជនស៊ីវិល​នៅក្នុង​ប្រទេស​លីប៊ី។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា សកម្មភាពដំបូងរបស់សម្ព័ន្ធភាពណាតូគឺបំផ្លាញប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសលីប៊ីដោយយន្តហោះយោធាបារាំងបានហោះចូលដែនអាកាសលីប៊ីក្នុងបេសកកម្មឈ្លបយកការណ៍ វាយប្រហារលើគោលដៅសត្រូវ។

ប៉ុន្មានសប្តាហ៍ក្រោយមក កងកម្លាំងអាមេរិកបាននាំមុខគេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់អង្គការណាតូប្រឆាំងនឹងប្រទេសលីប៊ី។ បុគ្គលិកយោធាអាមេរិកជាង ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនតាមនាវាចម្បាំង និងយន្តហោះមកឈរជើងនៅក្នុងតំបន់ប្រទេសនេះ។ ការគាំទ្ររបស់កងកម្លាំងអាកាសអាមេរិកនិងណាតូគឺជាមូលហេតុចម្បងដែលនាំបដិវត្តន៍លីប៊ីប្រព្រឹត្តិទៅបានដោយជោគជ័យ។

នៅត្រឹមថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១១ យុទ្ធជនឧទ្ទាមបានចូលកាន់កាប់រដ្ឋធានីទ្រីប៉ូលី។ នៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងគ្នាដ៏ធំចុងក្រោយបានបញ្ចប់នៅទីក្រុងសៀត។ សមរភូមិទីក្រុងសៀតគឺជាសមរភូមិចម្បាំងចុងក្រោយនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលលីប៊ីលើកទី១ ហើយជាលទ្ធផល កាដាហ្វីត្រូវបានគេចាប់ខ្លួននិងសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងគាំទ្ររបស់ណាតូនៅថ្ងៃទី២០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១។ ទីក្រុងសៀតគឺជាបន្ទាយដ៏រឹងមាំចុងក្រោយរបស់កងកម្លាំងស្មោះស្ម័គ្រកាដាហ្វីនិងក៏ជាទីកន្លែងកំណើតរបស់គាត់ផងដែរ។ ជ័យជម្នះរបស់ក្រុមពួកឧទ្ទាមត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១១ គឺរយៈពេលបីថ្ងៃក្រោយការដួលរលំនៃទីក្រុងសៀត។

ជនជាតិលីប៊ីប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនេះ។ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិអន្តរកាលបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថាអ្នកទទួលរងរបួសមានចំនួនដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។