ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រស្រីសជ្ជនាល័យ: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 រំដោះពីខ្មែរ 
មុន​សតវត្ស​ទី​១៣ ថៃ ​បាន​ធ្វើ​ចំណាក​ស្រុក​ចូល​ជ្រលង​ភ្នំ ​ចៅ​ប្រាយ៉ា ​ខាង​លើ ហើយ​បាន​បង្កើត​ក្រុង​មួយ​ឈ្មោះ​ថា ឆាលៀង (  ) ដែលមានន័យថា "ទីក្រុងទឹក" នៅលើច្រាំងទន្លេ យម ។ ឆាលៀង បាន​អភិវឌ្ឍ​ជា​បណ្តើរៗ​ទៅ​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​ពាណិជ្ជកម្ម​ដ៏​សំខាន់​មួយ​រវាង ​ចិន ​និង ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ។ ជនជាតិចិនបានហៅទីក្រុងនេះថា "ចេងលៀង" ។ ទីក្រុងនេះជាទីក្រុងទីក្រុងនេះ ខ្មែរ រហូ១១៨០ឆ្នាំ 1180 ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ Pho Khun Sri Naw Namthom ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងក្នុងស្រុកសុខោទ័យ និង ស្រីសជ្ជនាល័យ មេទ័ពខ្មែរ Khomsabad Khlonlampong បានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ និងណែនាំពន្ធហាមឃាត់១២៣៩ឆ្នាំ 1239 ផូឃុន បាងឃ្លាំង និង ផូឃុន ផាមឿង បានសម្រេចចិត្តបះបោរ និងប្រកាសឯករាជ្យពី អង្គរ ហើយវាយបានឆាលៀង។ ឆាលៀង​បាន​ក្លាយ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ ​នគរ​សុខោទ័យ ។
រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល| វត្តដំរីឡោម, ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ Si សជ្ជនាល័យ

 នៅក្រោមសុខោទ័យ 
នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់ ស្រីឥន្ទ្រទិត្យ នៅឆ្នាំ ១២៥០ ទីក្រុងថ្មីត្រូវបានសាងសង់នៅតំបន់ភាគខាងលិចនៃ ឆាលៀង ហើយដាក់ឈ្មោះថា ស្រីសជ្ជនាល័យ ។ ព្រះស្រីឥន្ទ្រទិត្យបានចាត់ព្រះរាជបុត្រ ទ្រង់ បានមឿង ជា ព្រះអង្គម្ចាស់ មកគ្រប់គ្រងក្រុង។ នៅពេលដែលបានមឿងគ្រប់គ្រងនគរ ព្រះអង្គបានឱ្យព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ រាមកំហែង គ្រប់គ្រងក្រុង ស្រីសជ្ជនាល័យ ហើយវាបានក្លាយទៅជាទំនៀមទម្លាប់ស្នងរាជ្យរបស់នគរសុខោទ័យ ដើម្បីឱ្យមានរាជទាយាទ ឬអ្នកស្នងមរតកឡើងសោយរាជ្យ ស្រីសជ្ជនាល័យ ។ ទីក្រុង​នេះ​ត្រូវ​បាន​ផ្តល់​ឋានៈ​ជា​ទីក្រុង​ព្រះអង្គម្ចាស់ (   ) ឬ ទីរួមខេត្តខាងក្នុង (  ) សម្រាប់ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ខ្លួនក្នុងការការពាររាជធានីនៅទិសខាងជើង ស្រដៀងនឹង កំពែងពេជ្រ  នៅខាងលិច វិស្ណុលោក នៅខាងកើត និង ក្រុងចាស់ វិចិត្រ នៅភាគខាងត្បូង។ មានផ្លូវត្រង់ពីសុខោទ័យ ទៅ សជ្ជនាល័យ ហៅថា ផ្លូវព្រះរោង (   ) ក្នុង​ឆ្នាំ ១៣៤៥ លឿតៃ ​បាន​សរសេរ​ស្នាដៃ​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​មួយ​ក្នុង​អក្សរសិល្ប៍​ថៃ គឺ​ត្រៃភូមិ​កថា ឬ​ត្រៃភូម​ព្រះ​រោង (  ) នៅ សជ្ជនាល័យ ។  

រូបចម្លាក់របស់ រាមកំហែង បញ្ជាក់ថា ស្តូបមួយត្រូវបានសាងសង់នៅកណ្តាលក្រុង ដែលចំណាយពេលសាងសង់ ៦ ឆ្នាំ។ Coedès, George (1968). Walter F. Vella (ed.). The Indianized States of Southeast Asia. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-0368-1. 

 ការលុកលុយឡានណា និងអាណាចក្រអយុធ្យា 
បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គត់របស់ រាមកំហែង ការគ្រប់គ្រងរបស់ នគរសុខោទ័យ ត្រូវបានកាត់បន្ថយជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែមិនដូចសុខោទ័យដែលទទួលរងពីការធ្លាក់ចុះនៃទីក្រុងនោះទេ សជ្ជនាល័យ នៅតែអាចរក្សាតួនាទីពាណិជ្ជកម្ម និងឧស្សាហកម្មរបស់ខ្លួន។ នៅ​ឆ្នាំ​១៤៥១ ទី​ឡូ​កា​រាត​នៃ ​ឈៀង​ម៉ៃ ​បាន​បបញ្ចូលក្រុងនេះទៅ​ជា ​អាអាណាចក្រឡានណា ​របស់​ទ្រង់ ហើយ​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ទីក្រុង​មក​ជា​ឈៀង​ឈួន  នៅឆ្នាំ ១៤៧៤ ត្រៃលោកនាថ នៃអយុធ្យាបានចាប់ផ្តើម សង្រ្គាមអយុធ្យា-ឡានណា ហើយបានដណ្តើមយកទីក្រុងនេះឡើងវិញ ហើយប្តូរឈ្មោះថា សវណ៌លោក  ក្នុងរជ្ជកាល រាមាធិពោធិ៍ទី២ រឿងនៃយុទ្ធនាការសង្រ្គាមរវាង តិលោកនាថ និង ត្រៃលោកនាថ នៅលើ ទីនេះបានបំផុសគំនិតកវីមិនស្គាល់ម្នាក់ឱ្យសរសេរ Lilit Yuan Phai  ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​កំណាព្យ​ដ៏​ល្អ​បំផុត​មួយ​របស់ ​នគរ​អយុធ្យា ។ ទីនេះបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏រីកចម្រើននៃផលិតកម្មប៉សឺឡែនសម្រាប់តុលាការអយុធ្យា ដើម្បីនាំចេញទៅកាន់ប្រទេសក្រៅប្រទេសដូចជា ហ្វីលីពីន ជប៉ុន និង ឥណ្ឌូនេស៊ី ។ សម័យ​រុងរឿង​នេះ​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៣ ហើយ​បន្ត​រហូត​ដល់​សតវត្ស​ទី​១៦។ ទីក្រុងនេះបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៃការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌នៅសតវត្សទី ១៤ ។ នៅឆ្នាំ ១៧៦៦ ជាផ្នែកមួយនៃ សង្រ្គាមភូមា-សៀម (១៧៦៥-៦៧) កងទ័ពភូមាមកពី ទីក្រុងឡាំប៉ាង បានវាយលុកក្រុងសជ្ជនាល័យបានវាយលុកក្រុង ហើយបានបំផ្លាញទីក្រុង។ ក្រោយសង្គ្រាម ទីក្រុងនេះត្រូវបានកសាងឡើងវិញនវណ្ខលោក្មីនៃ សុវណ្ណកល បច្ចុប្បន្ន ហើយទីក្រុងចាស់ត្រូវបានបោះបង់ចោល។
ធ្វេង|រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល| វត្ត​ព្រះស្រីមហាធាតុឆា​លៀង

 ការអភិវឌ្ឍន៍នៅពេលក្រោយ 
នៅឆ្នាំ ១៩០៧ ព្រះអង្គម្ចាស់ វិជ្ជរ៉ាវុឌ្ឍ ជាព្រះរាជទាយាទ បានធ្វើទស្សនកិច្ចផ្នែកបុរាណវិទ្យារយៈពេលពីរខែទៅកាន់ ខេត្ត នគរសុវណ្ណ, កំពែងពេជ្រ, សុខោទ័យ, ស្រីសជ្ជនាល័យ, ឧត្តរទិត្យ និង វិស្ណុលោក ។ បន្ទាប់​ពី​ត្រឡប់​មក​ទីក្រុង​បាងកក​វិញ លោក​បាន​បោះពុម្ព​សៀវភៅ “ដំណើរ​កម្សាន្ត​ក្រុង​ព្រះ​រោង”  ដើម្បីលើកកម្ពស់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរាណវត្ថុក្នុងចំណោមសាធារណជនទូទៅ។ ការងារនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ជា រចនាសម្ព័ន្ធ ដោយអ្នកបុរាណវត្ថុវិទូ និងអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយៗមក រួមមាន ដាំរ៉ុង ដែលជាស្ថាបនិកនៃប្រព័ន្ធអប់រំថៃទំនើប និង លោក ហ្សកស៊ឺដេស អ្នកប្រាជ្ញសតវត្សទី ២០ នៃបុរាណវិទ្យា និងប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ជាផ្នែកមួយនៃដំណើរកម្សាន្តនេះ វិជរ៉ាវុឌ្ឍ បានរកឃើញសារីរិកធាតុដ៏ស្រស់ស្អាតនៃព្រះសិរសា ដៃ និងជើង នៅក្រុងសជ្ជនាល័យនៅក្រុង ហើយបាននាំពួកគេត្រឡប់ទៅ ទីក្រុងបាងកក វិញ។ ន១៩១១ាំ 1911 គាត់បានសាងសង់ឡើងវិញនូវព្រះពុទ្ធរូបដែលបានបញ្ចប់ន១៩១៣ាំ 1913 ។ រូបសំណាកព្រះពុទ្ធមានកម្ពស់  ម៉ែត្រនេះ ត្រូវបានគេដាក់ឈព្រះរោងរោជនរិស្រីឥន្ទ្រទិត្យធម្មោភាសមហាវិជរ៉ាវុធបពិត្រ ហើយ​បាន​ដំឡើង​នៅ​ខាង​មុខ ​ព្រះ​បឋមចេតិយ ក្នុង​ខេត្ត ​នគរបឋម ។

ព្រះអង្គម្ចាស់ Bhumibol និង Sirikit ដែលជាព្រះមហាក្សត្រ និងជាមហាក្សត្រិយានីនៃប្រទេសថៃ បានយាងទៅលេងក្រុងនេះ ចាស់ ឆាលៀង និង សុវណ្ណលោក ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨ ។ ការ​ការពារ​តំបន់​នេះ​ត្រូវ​បាន​ប្រកាស​ជា​លើក​ដំបូង​នៅ​លេខ ៩២ វគ្គ ១១២ នៃ​ព្រះរាជ​សារលិខិត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២ ខែ សីហា ឆ្នាំ ១៩៦១។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៦ គម្រោងជួសជុលត្រូវបានអនុម័ត ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៨៨ ឧទ្យាននេះត្រូវបានបើកជាផ្លូវការ។ នៅថ្ងៃទី ១២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩១ វាត្រូវបានប្រកាសជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដែលជាផ្នែកមួយនៃ ទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រសុខោទ័យ និងទីក្រុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធ រួមជាមួយនឹងឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រដែលពាក់ព័ន្ធនៅ កំពែងពេជ្រ និង សុខោទ័យ ។

ក្នុង​កំឡុង ​ឆ្នាំ ២០១១ គ្រោះ​ទឹក​ជំនន់​របស់​ប្រទេស​ថៃ ទឹក​ជន់​លិច​ពី ​ទន្លេ យម បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ឧទ្យាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែល​បាន​ជន់​លិច​ឡដុត​ឡ​ស្មូន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចំនួន​ពីរ។