ឧបាលិ: បច្ចុប្បន្នជាតិ

បច្ចុប្បន្នជាតិ 
ព្រះឧបាលិ គឺ​ជា​កូន​របស់​នាយ​ជាង​កាត់​កោរសក់​ក្នុង​នគរ​កបិលពស្តុ។ កាល​លោក​ចម្រើន​វ័យ​ហើយ បាន​ទទួល​តំណែង​ជា​នាយ​ភូសា​មាលានៃ​ស្តេច​សក្យវង្ស​ទាំង​៥​គឺ ភទ្ទិយៈ១ អនុរុទ្ធ១ អានន្ទ១ ភគ្គុ១ កិម្ពិលៈ១។ ហេតុ​ដែល​បាន​ទទួល​តំណែង​នេះ ព្រោះ​លោក​ជា​ទី​ជ្រះ​ថ្លា​ពេញ​ព្រះ​ហរទ័យ​នៃ​ស្តេច​សក្យវង្ស​ទាំង​៥​ព្រះ​អង្គ​នោះ។ ដោយ​ហេតុ​ថា​លោក​មក​កើត​ក្នុង​ត្រកូល​ឋានៈ​​ទាប​​នោះ ព្រោះ​លោក​បាន​ធ្វើ​អំពើ​ឆ្គាំ​ឆ្គង​ខ្លះ​ចំពោះ​ព្រះ​រេវតបច្ចេកពុទ្ធ​ក្នុង​អតីតជាតិ។
 បព្វជ្ជា 
ការ​ចេញ​បួស​របស់​ព្រះឧបាលិ​ត្ថេរ មាន​ទាក់​ទង់​នឹង​ក្សត្រ​សក្យៈ​ទាំង​៥​ព្រះអង្គ គឺ ភទ្ទិយៈ អនុរុទ្ធ អានន្ទ ភគ្គុ កិម្ពិលៈ មិន​នៅ​ក្នុង​កោលិយវង្ស មួយ​អង្គ គឺ​ទេវទត្ត។ ក្សត្រ​ទាំង​អស់​នេះ​មាន​បំណង​នឹង​បួស​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយ​បាន​បបួល​ឧបាលិ​ជាង​កោរកាត់​អោយ​ជាប់​តាម​ទៅ​ដែរ​ ទើប​រួម​ជា​៧​នាក់។ ក្សត្រ​ទាំង​៦​អង្គ​យាង​ចេញ​ពី​ព្រះ​នគរ​ដោយ​ចតុរង្គ​សេនា គឺ​មាន​ពល​សេះ ពល​ដំរី ពល​រថ ពល​ថ្មើរជើង ហាក់​ដូច​យាង​ទៅ​ប្រពាត​ព្រះ​រាជ​ឧទ្យាន។ លុះ​យាង​ដល់​ព្រំ​ប្រទល់​នគរ ស្តេច​ទាំង​៦​អង្គ​ត្រាស់​បញ្ជារ​អោយ​ក្បួន​ចតុរង្គសេនា​ត្រឡប់​ទៅ​វិញ និង​ដោះ​គ្រឿង​អាភរណៈ​ចេញ​ ប្រគល់​អោយ​ឧបាលិ ដើម្បី​អោយ​ឧបាលិ​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ទៅអនាគត។ ឧបាលិ​បាន​ក្រាប​ទាប​ព្រះ​បាទា​ក្សត្រ​ទាំង​៦​អង្គ​យំ ដោយ​អាល័យ ហើយ​ទទួល​យក​គ្រឿង​អភរណៈ​នោះ​ដើរ​មក​តាម​ផ្លូវ​ត្រឡប់​ទៅ​ព្រះ​នគរ​វិញ។ ខណៈ​ដែល​ដើរ​តាម​ផ្លូវ​ ក៏​គិត​ខ្លាច​ការ​យល់​ខុស​របស់​ពួក​សក្យៈ​ព្រះ​ញាតិ​ថា ក្សត្រ​សក្យរាជ​ទាំង​អស់ ឃើញ​យើង​យក​គ្រឿង​អលង្ការទៅ នឹង​គិត​ថា​យើង​សម្លាប់​ពួក​រាជ​កុមារ ហើយ​ដណ្តើម​យក​អលង្ការ​ទាំង​នេះ អាច​នឹង​ដាក់​ព្រះ​រាជ​អាជ្ញា​ដល់​យើង​ដោយ​ធ្ងន់​ធ្ងរ គឺ​ប្រហារ​ជីវិត​យើង​យ៉ាង​ប្រាកដ ទើប​​នឹក​គិត​ថា "ហេតុអ្វី​ហ្ន៎ ក្សត្រ​ទាំង​អស់​នេះលះ​សម្បត្តិ​ដ៏ឱឡារ និង​គ្រឿង​អាភរណៈ​ដ៏​មាន​តម្លៃ​ទាំង​នេះបាន ដោយ​មិន​អាល័យ​ហួង​ហែង ដូច​ជា​ស្តោះ​ទឹក​មាត់​ចោល ហើយ​ចេញ​បួស​នៅ​ក្នុង​សាសនា​បាន តែ​យើង​មិន​មាន​សម្បត្តិ​ត្រឹម​បន្តិច​សោះ​ឡើយ ហេតុអ្វី​ក៏​លះ​បង់​មិន​បាន" ។ ឧបាលិ ជាង​កាត់​កោរ កាល​គិត​ដូច្នោះ​ហើយ ក៏​ស្រាយ​កញ្ចប់​គ្រឿង​អលង្ការ​ចេញ នាំ​យក​គ្រឿង​អលង្ការ​ទាំង​នោះ​ព្យួរ​ទុក​លើ​មែក​ឈើ ហើយ​ពោល​ប្រកាស​ថា អ្នក​ណា​ប្រាថ្នា ចូរ​យក​ទៅ​ប្រើ​ប្រាស់​ជា​ប្រយោជន៍​ចុះ ហើយ​ប្រញាប់​ជាប់​តាម​ក្សត្រ​ទាំង​៦​នោះ​ទៅ ហើយ​ប្រាប់​នូវ​បំណង​របស់​ខ្លួន​​អោយ​ទ្រង់​ជ្រាប ហើយ​បាន​ទទួល​ការ​យល់​ព្រម​ពី​ក្សត្រ​ទាំង​នោះ​។ អ្នក​ទាំង​៧ បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​មល្លរដ្ឋជនបទ ចូល​គាល់​ព្រះ​មាន​ព្រះភាគដែល​គង់​នៅ​ក្នុង​អនុបិយអម្ពវ័ន ថ្វាយ​បង្គំហើយ​ក្រាប​ទូល​សូម​បព្វជ្ជា​ឧបសម្បទា​ក្នុង​ធម៌​វិន័យ។ ពួក​ក្សត្រ​ទាំង​៦​អង្គ​បាន​ក្រាប​ទូល​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ដើម្បី​អោយ​ទ្រង់​បំបួស​ឧបាលិ​មុន ដើម្បី​អោយ​ខត្តិយមានះ​របស់​ខ្លួន​ចុះ​ថយ។ (​ព្រោះ​អ្នក​ដែល​បាន​បួស​មុន​​នឹង​បាន​ជា​រៀម​ច្បង ហើយ​អ្នក​ដែល​បួស​ក្រោយ​ត្រូវ​ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​គោរព​រាប់​អាន​អ្នក​ដែល​ជា​រៀម​ច្បង។​

សម័យ​មួយ​ព្រះ​ឧបាលិ​មាន​បំណង​នឹង​ទៅ​នៅ​ព្រៃ ក៏​ចូល​ទៅ​ក្រាប​ទូល​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ដើម្បី​សុំ​ការ​អនុញ្ញាតិ។ ព្រះ​សាស្តា​ត្រាស់​ថា "ម្នាល​ឧបាលិ សេនាសនៈ​ដែល​ស្ងាត់​ក្នុង​ព្រៃ​ធំ​ជា​កន្លែង​នៅ​បាន​ដោយ​លំបាក ធ្វើ​សេចក្តី​ស្ងប់​ស្ងាត់​បាន​ដោយ​កម្រ ការ​នៅ​ម្នាក់​ឯង​ជា​ការ​ត្រេក​អរ​បាន​ដោយ​កម្រ ព្រៃ​ទាំង​ឡាយ​ហាក់​ដូច​ជា​នាំ​យក​ចិត្ត​របស់​ភិក្ខុ​អ្នក​មិន​មាន​សមាធិ​ទៅ ភិក្ខុ​ឧបាលិ​ណា​ពោល​ថា យើង​ជា​អ្នក​មិន​បាន​សមាធិ នឹង​នៅ​ក្នុង​ទី​សេនាសនៈ​ដែល​ស្ងាត់​ក្នុង​ព្រៃ​ធំ ភិក្ខុនោះ​នឹង​ត្រូវ​លេច​ចុះ ឬ​នឹង​រវើរវាយ។ ប្រៀប​ដូច​ជា​អន្លង់​ទឹក​ធំ មាន​ដំរី​កម្ពស់​៧​ហត្ថ ឬ​៧​ហត្ថ​កន្លះ បាន​ដើរ​មក​ដល់​អន្លង់​ទឹកធំ​នោះ ដំរី​នោះ​គិត​ថា យើង​នឹង​ចុះ​ទៅ​កាន់​អន្លង់​ទឹក​នេះ ហើយ​គប្បី​ដុះ​ត្រចៀក​និង​ខ្នង​ខ្លះ លុះ​ងូត​ផឹក​ទឹក​ហើយ ឡើង​ចាក​អន្លង់​ទឹក​ទៅ​តាម​សេច​ក្តី​ត្រូវ​ការ សេចក្តី​នោះ​ព្រោះ​ហេតុអ្វី ព្រោះ​ដំរី​នោះ​មាន​រាង​កាយ​ធំ ជើង​រមែង​ជាន់​ដល់​ផ្ទៃ​ដី ឈរ​នៅ​ក្នុង​អន្លង់​ទឹក​ជ្រៅ​បាន បើ​ទន្សាយ ឬ​ខ្លា​ត្រី​មកដល់​អន្លង់​ទឹក​នេះ ទន្សាយ ឬ​ខ្លាត្រី​គិត​ថា យើង​ជា​ស្អី ដំរី​ជា​ស្អី យើង​ក៏​នឹង​ចុះ​ទៅ​ក្នុង​អន្លង់​ទឹក​ធំ​នេះ លាង​ត្រចៀក ដុះ​ខ្នងអោយ​សប្បាយ និង​ឡើង​ចាក​អន្លង់​នេះ​ត្រឡប់​តាម​សេចក្តី​ត្រូវ​ការ ទន្សាយ​ឬ​ខ្លាត្រី​នោះ ក៏​ចុះ​ទៅ​ក្នុង​អន្លង់​ទឹក​ដ៏​ឆាប់​រហ័ស ដោយ​មិន​បាន​ពិចារណា វា​នឹង​ត្រូវ​លិច​ចុះ ឬ​អណ្តែត​ទៅ សេចក្តី​នោះ​ព្រោះ​ហេតុអ្វី ព្រោះ​ថា​ទន្សាយ ឬ​ខ្លាត្រី​មាន​រាង​តូច ជើង​ជាន់​មិន​ដល់​ដី ដែល​នឹង​ឈរ​នៅ​ក្នុង​អន្លង់​ទឹក​ជ្រៅ​យ៉ាង​ណា​មិញ ភិក្ខុ​ឧបាលិ​ណា​ពោល​ថា កាល​យើង​មិន​បាន​សមាធិ នឹង​ត្រូវ​នៅ​ក្នុង​សេនាសនៈ​ដ៏​ស្ងប់​ស្ងាត់​ក្នុង​ព្រៃ​ធំ ភិក្ខុ​នោះ​នឹង​ត្រូវ​លិច​ចុះ ឬ​រាយ​មាយ​ដូច្នោះ​ឯង ឧបាលិ​ប្រៀប​ដូច​ក្មេង​តូច ដេក​ផ្ងារ រមែង​លេង​បស្សាវៈ និង​ឧច្ចារៈ​របស់​ខ្លួន អ្នក​យល់​សេចក្តី​នោះ​យ៉ាង​ណា ក្មេង​តូច​នេះ​លេង​តាម​បែប​ក្មេង​ខ្ចី​មិន​មែន​ឬ" ព្រះ​ឧបាលិ​ក៏​ក្រាប​ទូល​តប​ថា "បពិត្រ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ យ៉ាង​នោះ​ឯង​ព្រះអង្គ!" ព្រះ​សាស្តា​ត្រាស់​ថា "ម្នាល​ឧបាលិ ព្រះ​តថាគត​ឧប្បត្តិ​ឡើង​ក្នុង​លោកនេះ ជា​ព្រះ​អរហន្ត ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​ញេយ្យធម៌​ទាំង​ពួង​ដោយ​ប្រពៃចំពោះ​ព្រះ​អង្គ​ឯង ទ្រង់​ដល់​ព្រម​ដោយ​វិជ្ជា​និង​ចរណៈ យាង​ទៅល្អ​ហើយ ទ្រង់​ជ្រាប​ច្បាស់​នូវ​ត្រៃ​លោក ជា​សារថី ទូន្មាន​បុរស​ដែល​គួរ​ទូន្មាន​បាន ទ្រង់​មិន​មាន​បុគ្គល​ក្រៃ​លែង​ជាង​ដោយ​គុណ ជា​សាស្តា​នៃ​ទេវតា​ និង​មនុស្ស​ទាំង​ឡាយ ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​អរិយសច្ចៈទាំង​៤ ទ្រង់ចែក​នូវ​ធម៌​ ព្រះ​តថាគត​អង្គ​នោះ​ ទ្រង់​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​លោក​នេះ ព្រមទាំង​ទេវលោក មារលោក ព្រហ្មលោក ដោយ​ព្រះ​បញ្ញា​ញាណ​ដ៏​ក្រៃលែង ហើយ​ទ្រង់​ទូន្មាន​ពួក​សត្វ ព្រម​ទាំង​សមណ​ព្រាហ្មណ៍ ទេវតា និង​មនុស្ស​អោយ​ដឹង​តាម ទ្រង់​សម្តែង​ធម៌​ដែល​ល្អ​បទ​ដើម បទ​កណ្តាល​ និង​បទ​ចុង ប្រកាស​ព្រហ្មចរិយៈ​ដ៏​បរិសុទ្ធ​បរិបូណ៌ ដោយ​អត្ថ​និង​ព្យញ្ជនៈ។ គហបតី បុត្រ​នៃ​គហបតី ឬ​អ្នក​កើត​មក​ក្នុង​ត្រកូល​ណា​មួយ បាន​ស្តាប់​ធម៌​នោះ​ហើយ​ក៏​មាន​សទ្ធា គឺ​ការ​ជឿ​ក្នុង​ព្រះ​តថាគត ជា​អ្នក​ប្រកប​ដោយ​សទ្ធា គឺ​ការ​ជឿ ហើយ​រមែង​ពិចារណ​ឃើញ​ថា ឃរាវាស​(អ្នក​នៅ​គ្រប់​គ្រង​ផ្ទះ) ជា​របស់​ចង្អៀត ជា​ផ្លូវ​មក​នៃ​ធូលី គឺ​កិលេស ចំណែក​បព្វជ្ជា​ជា​ផ្លូវ​ស្រឡះ ជា​ផ្លូវ​ទំនេរ បុគ្គល​អ្នក​នៅ​គ្រប់​គ្រង​ផ្ទះ​នឹង​ប្រព្រឹត្ត​ព្រហ្មចរិយៈ អោយ​បរិសុទ្ធ​បរិបូណ៌​ដោយ​ចំណែក​មួយ ដែល​ប្រៀប​ដូច​ជា​ស័ង្ខ​ដែល​ខាត់​ហើយ មិន​មែន​ជា​ការ​ធ្វើ​បាន​ដោយ​ងាយ បើ​ដូច្នោះ​យើង​នឹង​កោរ​សក់ ពុកមាត់ ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​កាសាវពស្ត្រ ចេញ​បួស​ជា​បព្វជិត សម័យ​តមក ក៏​លះ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ច្រើន និង​ពួក​ញាតិ​តិច​ច្រើន កោរ​សក់​និង​ពុក​មាត់ ហើយ​ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​កាសាវពស្ត្រ ចេញ​ចាក​ផ្ទះ​ទៅ​បួស​ក្នុង​ព្រះ​ធម្មវិន័យ ជា​អ្នក​មិន​មាន​កិច្ចការ​ដោយ​ផ្ទះ កាល​បាន​បួស​ជា​បព្វជិត​ហើយ ជា​អ្នក​រួម​សិក្សា និង​អាជីព​ស្មើ​នឹង​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ លះ​បាណាតិបាត វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​ការ​សម្លាប់​សត្វ ចោល​ដំបង ដាក់​សស្ត្រា មាន​ការ​ខ្មាស់ មាន​ចិត្ត​អាណិត មាន​សេចក្តី​ករុណា ប្រាថ្នា​ប្រយោជន៍​អនុគ្រោះ​ដល់​សត្វ​ទាំង​ពួង​មិន​រើស​មុខ។ លះ​ទិន្នាទាន វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​ការ​លួច​ទ្រព្យ​ទទួល​យក​របស់​ដែល​គេ​អោយ ត្រូវ​ការ​តែ​របស់​ដែល​គេ​អោយ មិន​ប្រព្រឹត្ត​ខ្លួន​ជា​ចោរ ជា​អ្នក​នៅ​ដោយ​សេចក្តី​បរិសុទ្ធ លះ​អព្រហ្មចរិយៈ គឺ​វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​មេថុនធម្ម ប្រព្រឹត្ត​ព្រហ្មចរិយៈ ប្រព្រឹត្ត​អោយ​ឆ្ងាយ វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​មេថុន​ដែល​ជា​ធម្ម​របស់​អ្នក​ស្រុក លះ​មុសាវាទ វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​ការ​និយាយ​កុហក និយាយ​តែ​ពាក្យ​ពិត តាំង​នៅ​ក្នុង​ពាក្យ​សត្យ និយាយ​ជា​គោល​ដ្ឋាន​គួរ​ជឿបាន មិន​និយាយ​បោក​ប្រាសគេ។ លះ​វាចាស៊កសៀត វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​វាចារ​ស៊ក​សៀត ស្តាប់​ខាង​នេះ ហើយ​មិន​ទៅ​ប្រាប់​ខាង​នោះ ដើម្បី​អោយ​គេ​បែក​បាក់​គ្នា មាន​តែ​ការ​បង្រួប​បង្រួម​អ្នក​ដែល​បែក​បាក់​គ្នា​អោយ​ត្រូវ​គ្នាវិញ សរសើរ​អ្នក​ដែល​ព្រម​ព្រៀង​គ្នា គាប់​ចិត្ត​នឹង​អ្នក​ដែល​ព្រម​ព្រៀង​គ្នា ត្រេកអរ​ក្នុង​អ្នក​ដែល​ព្រម​ព្រៀង​គ្នា រីក​រាយ​ក្នុង​អ្នក​ដែល​ព្រម​ព្រៀង​គ្នា ពោល​តែ​ពាក្យ​ដែល​ធ្វើ​អោយ​ព្រម​ព្រៀង​គ្នា។ លះ​វាចា​ទ្រគោះ​បោះ​បោក វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​វាចា​គំរោះ​គំរើយ ពោល​តែ​ពាក្យ​ដែល​មិន​មាន​ទោស ពីរោះ​ត្រចៀក ពោល​តែ​ពាក្យ​ដែល​ជាទី​ស្រឡាញ់ ជា​ទី​ពេញ​ចិត្ត ជា​វាចា​របស់​អ្នក​ក្រុង ពាក្យ​ដែល​មនុស្ស​ជា​ច្រើន គេ​គាប់​ចិត្ត។ លះ​បង់​វាចារោយរាយ វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​វាចា​រោយ​រាយ និយាយ​ត្រូវ​កាល និយាយ​តែ​ពាក្យ​មាន​ប្រយោជន៍ និយាយ​អាង​អត្ថ និយាយ​អាង​ធម៌ និយាយ​អាង​វិន័យ និយាយ​តែ​ពាក្យ​មាន​ល័ក្ខ​ឋាន មាន​ទី​អាង មាន​ទី​កំណត់​ប្រកប​ដោយ​ប្រយោជន៍ តាម​កាល​វេលា​ដែល​គួរ​និយាយ។ ភិក្ខុនោះ​វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​ការ​ផ្តាច់​ពីជ​គាម ភូត​គាម ជា​អ្នក​ឆាន់​តែ​មួយ​ពេល វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​ការ​ឆាន់​ក្នុង​វេលាយប់ ឆាន់​ក្នុង​វេលា​វិកាល ការរាំ​ច្រៀង ការ​ប្រគំ​តន្ត្រី និង​ការ​មើល​នូវ​ល្បែង​ដែល​ជា​សត្រូវ​ដល់​កុសលធម៌ វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​ការ​ទ្រ​ទ្រង់​ស្អិត​ស្អាង​រាង​កាយ​ដោយ​ផ្កា​កម្រង និង​គ្រឿង​ក្រអូប និង​គ្រឿង​លាប​ផ្សេង​ៗ ដែល​ជា​លក្ខណៈ​នៃ​ការ​តុប​តែង​ខ្លួន វៀរ​ចាក​ទី​អង្គុយ​ឬ​ទី​ដេក​ដែល​ខ្ពស់​ហួស​ប្រមាណ និង​ទី​សេនាសនៈ​ដ៏​ប្រសើរ វៀរ​ចាក​ការ​ទទួល​មាស​និង​ប្រាក់ ធញ្ញហារឆៅ សាច់​ឆៅ វៀរ​ការ​ទទួល​ស្រី និង​ប្រុស ទាសី ទាសា ពពែ ចៀម ស្រែ​ចំការ និង​ដី​ធ្លី វៀរ​ស្រឡះ​ចាក​ការ​ធ្វើ​ទូតកម្ម​និង​ការ​បម្រើ​អ្នក​ដទៃ ការ​ទិញ​ដូរ ការ​ឆបោក​ ការ​ទទួល​សំណូក ល្បិច​កល ភិក្ខុ​នោះ​ជា​អ្នក​សន្តោស គឺ​ត្រេក​អរ​ដោយ​ចីវរ​ល្មម ជា​គ្រឿង​ស្លៀក​ដណ្តប់​បិទ​បាំង​កាយ ត្រេក​អរ​ដោយ​អាហារ​បិណ្ឌបាត​ល្មម ដែល​ខ្លួន​នឹង​ទៅ​ទិស​ណា​ៗ ក៏​កាន់​យក​ទៅបាន​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ដូច​ជា​បក្សី​ដែល​ហើរ​ទៅបាន ដោយ​ស្លាប​តាម​សេចក្តី​ប្រាថ្នា​ដូច្នោះ ភិក្ខុ​នោះ​ជា​អ្នក​ប្រកប​ដោយ​កង​សីល​ដែល​ជា​អរិយៈ​នេះ រមែង​បាន​ទទួល​សេចក្តី​សុខ​ដែល​ប្រាស​ចាក​ទោស ភិក្ខុ​នោះ​ឃើញ​រូប​ដោយ​ភ្នែក ឮ​សំឡេង​ដោយ​ត្រចៀក ធុំក្លិន​ដោយ​ច្រមុះ លិទ្ធរស​ដោយ​អណ្តាត ពាល់​ត្រូវ​ផោដ្ឋព្វៈ​ដោយ​កាយ ដឹង​ច្បាស់​ធម្មារម្មណ៍​ដោយ​ចិត្ត​ហើយ មិន​កាន់​យក​នូវ​និម្មិត និង​អនុព្យញ្ជនៈ រមែង​បដិបត្តិ​ដើម្បី​សង្រួម​ចក្ខុន្ទ្រីយ៍ សោតិន្ទ្រីយ៍ ឃានិន្ទ្រីយ៍ ជីវ្ហិន្ទ្រីយ៍ មនិន្ទ្រីយ៍ បើ​មិន​សង្រួម​ហើយ នឹង​ជា​ហេតុ​អោយ​អកុសល​ដ៏​លាមក គឺ​អភិជ្ឈា និង​ទោមនស្ស​គ្រប​សង្កត់​បាន​ឈ្មោះ​ថា រមែង​ដល់​នូវ​ការ​រក្សា និង​ការ​សង្រួម​នូវ​ឥន្ទ្រីយ៍​ទាំង​នោះ ។ ភិក្ខុ​នោះ​ជា​អ្នក​ប្រកប​ដោយ​ឥន្ទ្រិយ​សំវរៈ​ដែល​ជា​អរិយៈនេះ រមែង​បាន​សោយ​សុខ ដែល​ប្រាស​ចាក​កិលេស​ចំពោះ​ខ្លួន រមែង​មាន​សេចក្តី​ដឹង​ខ្លួនទាំង​ក្នុង​ពេល​ឈាន​ទៅ​មុខ ថយក្រោយ ក្រឡេកមើល ពេល​បត់​ចូល លាចេញ គ្រង​សង្ឃាដិ បាត្រ​និង​ចីវរ ពេល​ឆាន់ ផឹក​ ទំពា លិទ្ធ​រស ពេល​បន្ទោបង់ ពេល​ដើរ​ ឈរ​ អង្គុយ ដេក និយាយ ស្ងៀម ភិក្ខុ​នោះ​ប្រកប​ដោយ​សីលក្ខន្ធ​ជា​អរិយៈ​នេះ ប្រកប​ដោយ​ឥន្ទ្រិយ​សំវរៈ​ជា​អរិយៈ​ដូច្នេះ និង​ប្រកប​ដោយ​សតិ​សម្បជញ្ញៈ​ដែល​ជា​អរិយៈ​នេះ រមែង​នៅ​ក្នុង​សេនាសនៈ​ដែល​ស្ងាត់ គឺ​ព្រៃ គល់​ឈើ ភ្នំ ញកភ្នំ ល្អាងភ្នំ ព្រៃ​ស្មសាន ព្រៃ​ស្តុក ទីវាល ពំនូក​ចំបើង ភិក្ខុនោះ នៅ​ព្រៃ រមែង​អង្គុយ​ពត់​ភ្នែន​តាំង​កាយ​អោយ​ត្រង់​ តម្រង់​ស្មារតី​ឆ្ពោះ​ទៅ​រក​កម្មដ្ឋាន ភិក្ខុ​នោះ​លះ​សេចក្តី​លោភ​ក្នុង​លោកហើយ នៅ​ដោយ​ចិត្ត​ដែល​ប្រាសចាក​លោភៈ រមែង​ជម្រះ​ចិត្ត​អោយ​បរិសុទ្ធ​ចាក​លោភៈ លះ​សេចក្តី​ទោមនស្ស គឺ​ព្យាបាទ មិន​ប្រទូសរ៉ាយ មាន​ចិត្ត​ករុណា​ប្រាថ្នា​ប្រយោជន៍​ដល់​សត្វ​ទាំង​ពួង ជម្រះ​ចិត្ត​អោយ​បរិសុទ្ធ​ចាក​ការ​ប្រទូសរ៉ាយ គឺ​ព្យាបាទ លះ​ថីនមិទ្ធៈ ហើយ​ជា​អ្នក​ប្រាស​ចាក​ថីនមិទ្ធៈ ដាក់​ចិត្ត​កំណត់​យក​ពន្លឺ​ភ្លឺ​ស្វាង មាន​សតិ​សម្បជញ្ញៈ ជម្រះ​ចិត្ត​អោយ​បរិសុទ្ធ​ចាក​ថីនមិទ្ធៈ លះ​ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ ជា​អ្នក​មិន​រាយ​មាយ មាន​ចិត្ត​ស្ងប់​ក្នុង​ខាង​ក្នុង ជម្រះ​ចិត្ត​អោយ​បរិសុទ្ធ​ចាក​ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ ជា​អ្នក​ឆ្លង​ផុត​វិចិកិច្ឆា មិន​មាន​សេចក្តី​សង្ស័យ​ក្នុង​កុសល​ធម៌​ទាំង​ឡាយ ជម្រះ​ចិត្ត​អោយ​បរិសុទ្ធ​ចាក​វិចិកិច្ឆា។ ភិក្ខុនោះ​លុះ​លះ​នីវរណៈ​ដែល​ជា​គ្រឿង​សៅហ្មង​ចិត្ត ធ្វើ​អោយ​ទន់​ខ្សោយ​ដល់​កម្លាំង​បញ្ញា​៥​ប្រការ​នេះ​បាន​ហើយ ស្ងាត់​ចាក​កាម និង​អកុសល​ធម៌​ទាំង​ឡាយ សម្រេច​បឋមជ្ឈាន មាន​វិតក្ក វិចារៈ បីតិ សុខៈ និង​ឯកគ្គតា ម្នាល​ឧបាលិ អ្នក​យល់​សេចក្តី​នោះ​យ៉ាង​ណា ការ​នៅ​ដូច្នេះ​ជា​ការ​នៅ​ដែល​​ល្អ​ក្រៃ​លែង​ជាង និង​ប្រណិត​ជាង​ការ​នៅ​ក្នុង​កាល​មុន​មែន​ឬ" ព្រះ​ឧបាលិ​ក្រាប​ទូល​ថា យ៉ាង​នោះ​ហើយ​ព្រះ​អង្គ ព្រះ​អង្គ​ក៏​ត្រាស់​តទៅ​ទៀត​ថា "ម្នាល​ឧបាលិ សាវ័ក​ទាំង​ឡាយ​របស់​តថាគត​ពិចារណា​ឃើញ​ធម៌​នេះ​មាន​នៅ​ក្នុង​ខ្លួន ទើប​នៅ​ក្នុង​សេនាសនៈ​ដែល​ស្ងាត់​ក្នុង​ព្រៃ តែ​ថា សាវ័ក​ទាំង​នោះ​នៅ​មិន​ទាន់​ដល់​នូវ​ប្រយោជន៍​របស់​ខ្លួន​ដោយ​លំដាប់​នៅ​ឡើយ ម្នាល​ឧបាលិ ប្រការ​មួយ​ទៀត​ភិក្ខុ​សម្រេច​ទុតិយឈាន ក្នុង​ចិត្ត​មាន​ភាព​ផូរផង់ មិន​មាន​វិតក្ក​វិចារៈ ព្រោះ​វិតក្ក​វិចារៈ​ស្ងប់​ទៅ មាន​បីតិ និង​សុខៈ​ដែល​កើត​អំពី​សមាធិ ម្នាល​ឧបាលិ អ្នក​យល់​សេចក្តី​នោះ​យ៉ាង​ណា ការ​នៅ​ដូច្នោះ​ប្រណិត​ជាង​ការនៅ​ក្នុង​កាល​មុន​មែន​ឬ" ព្រះ​ឧបាលិ​ក្រាបទូល​តប​ថា យ៉ាង​នោះ​ហើយ​ព្រះអង្គ។ "ម្នាល​ឧបាលិ មួយ​ទៀត ភិក្ខុ​មាន​ឧបេក្ខា មាន​សតិ​សម្បជញ្ញៈ សោយ​សុខ​ដោយ​នាម​កាយ ព្រោះ​បីតិ​អស់​ទៅ សម្រេច​តតិយឈាន ដែល​ព្រះ​អរិយៈ​ទាំង​ឡាយ​សរសើរ​ថា អ្នក​ណា​បាន​ឈាន​នេះ ជា​អ្នក​មាន​ឧបេក្ខា មាន​ស្មារតី​នៅ​ជា​សុខ ម្នាល​ឧបាលិ ការនៅ​ដូច្នេះ ប្រសើរ​ជាង​កាលមុន​មែន​ឬ" ព្រះ​ឧបាលិ​ត្ថេរ​ក្រាបទូល​ថា យ៉ាង​នោះ​ហើយ​ព្រះអង្គ...។

នៅ​ក្នុង​អដ្ឋកថាបរមត្ថទីបនី និង​អដ្ឋកថាមនោរថបូរណី​បញ្ជាក់​ថា ព្រះ​ឧបាលិ​​បន្ទាប់​ពី​ឧប្បសម្បទា​ហើយ បាន​ទទួល​យក​ព្រះ​កម្មដ្ឋាន​ក្នុង​សម្នាក់​ព្រះ​សាស្តា ហើយ​ក្រាប​ទូល​សុំ​ទៅ​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ។ ព្រះ​សាស្តា​ត្រាស់​ថា "ម្នាល​ឧបាលិ កាល​អ្នក​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ អ្នក​នឹង​ធ្វើ​វិបស្សនាធុរៈ​អោយ​ចម្រើន​តែ​ម្យ៉ាង តែ​បើ​អ្នក​បដិបត្តិ​នៅ​ក្នុង​សម្នាក់​របស់​តថាគត ទាំង​គន្ថធុរៈ និង​វិបស្សនាធុរៈ​នឹង​បរិបូណ៌ ហើយ​អ្នក​នឹង​សម្រេច​អរហត្តផល បាន​ជា​ប្រធាន​ផ្នែក​ទ្រទ្រង់​ព្រះ​វិន័យ​បិដក" ។

 តំណែង 
ព្រះ​ឧបាលិ​ថ្វាយ​បង្គំ​ទទួល​ព្រះពុទ្ធ​តម្រាស់ ហើយ​តាំង​ចិត្ត​ចម្រើន​វិបស្សនា​កម្មដ្ឋាន មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន​ក៏​បាន​សម្រេច​ព្រះអរហត្តផល ជា​ព្រះ​អរិយ​បុគ្គល​ដ៏​ខ្ពង់​ខ្ពស់​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា លោក​បាន​រៀន​ចេះ​ចាំ​ព្រះ​វិន័យ​បិដកអំពី​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ផ្ទាល់ ទើប​ជា​ហេតុ​ធ្វើ​អោយ​ព្រះ​ឧបាលិ​មាន​ការ​យល់ និង​ទ្រទ្រង់​ព្រះ​វិន័យ​បិដក​បាន​យ៉ាង​មាំទាំ និង​មាន​ភាព​ស្ទាត់​ជំនាញ​យ៉ាង​ខ្លាំង ទាំង​ជា​អ្នក​អាច​ពិចារណា​រក​ហេតុផល​ទាក់​ទង​នឹង​ព្រះ​វិន័យ​បាន​យ៉ាង​ល្អ​ត្រឹម​ត្រូវ។ លោក​បាន​វិនិច្ឆ័យ​ជម្រះ​ក្តី​៣​លើក​ធំ​ៗ ដោយ​យុត្តិធម៌​មិន​មាន​លំអៀង ដែល​ត្រូវ​បាន​ព្រះ​សាស្តា​ត្រាស់​សរសើរ ប្រទាន​​សព្វសាធុការ​រាល់​លើក ហើយ​ទ្រង់​តែង​តាំង​ព្រះ​ឧបាលិ​ត្ថេរ​ទុក​​ក្នុង​តំណែង​ដ៏​កំពូល​ជាង​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ ផ្នែក​ទ្រទ្រង់​នូវ​ព្រះ​វិន័យ។
 ការបញ្ញត្តសិក្ខាបទ​របស់​ព្រះ​សាស្តា 

សម័យមួយ​ព្រះ​ឧបាលិត្ថេរ​បាន​ចូល​ទៅ​គាល់​ព្រះ​សាស្តា​ក្រាប​ទូល​សួរ​ថា "បពិត្រ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ព្រះ​អង្គ​អាស្រ័យ​អំណាច​ប្រយោជន៍​ប៉ុន្មាន​យ៉ាង ទើប​ទ្រង់​បញ្ញត្ត​សិក្ខាបទ ទ្រង់​សម្តែង​ព្រះ​បាតិមោក្ខ​ដល់​សាវក​ទាំង​ឡាយ ?" ព្រះ​សាស្តា​ត្រាស់​ថា "ម្នាល​ឧបាលិ តថាគត​អាស្រ័យ​អំណាច​១០​យ៉ាង ទើប​បញ្ញត្ត​សិក្ខាបទ សម្តែង​បាតិមោក្ខ​ដល់​សាវក" ។

 សង្ឃសុដ្ឋុតាយ ដើម្បី​សេចក្តី​ល្អ​នៃ​សង្ឃ។
 សង្ឃផាសុតាយ ដើម្បី​ការ​នៅ​ជា​សុខ​នៃ​សង្ឃ។
 ទុម្មំកូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយ ដើម្បី​សង្កត់​សង្កិន​ភិក្ខុ​ដែល​ទ្រូស​សីល។
 បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយ ដើម្បី​ការ​នៅ​ជា​សុខ​របស់​ភិក្ខុ​អ្នក​មាន​សីល​ជា​ទី​ស្រឡាញ់។
 ទិដ្ឋិធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ ដើម្បី​ការពារ​អាសវៈទាំងឡាយ ដែល​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន។
 សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយ ដើម្បី​ការពារ​សេចក្តី​ទុក្ខ​ដែល​នឹង​កើត​ក្នុង​កាល​ខាង​មុខ (​មាន​ទុក្ខ​ក្នុង​នរក​ជាដើម) ដល់​ភិក្ខុ​មិន​បាន​សង្រួម។
 អប្បសន្នានំ បសាទាយ ដើម្បី​សេចក្តី​ជ្រះ​ថ្លា​ដល់​បុគ្គល​ដែល​នៅ​មិន​ទាន់​ជ្រះ​ថ្លា។
 បសន្នានំ វា ភិយ្យោភាវាយ ដើម្បី​សេចក្តី​ជ្រះ​ថ្លា​ក្រៃ​លែង​ឡើង ដល់​បុគ្គល​ដែល​មាន​ការ​ជ្រះ​ថ្លា​ហើយ។
 សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា ដើម្បី​សេចក្តី​តាំង​មាំ​ក្នុង​ព្រះ​សទ្ធម្ម 
 វិនយានុគ្គហាយ ដើម្បី​ការ​អនុគ្រោះ​ព្រះ​វិន័យ។

លទ្ធផល​របស់​ព្រះ​ឧបាលិ​ត្ថេរ​ផ្នែក​ព្រះ​វិន័យ លោក​បាន​ធ្វើ​ប្រយោជន៍​យ៉ាង​ច្រើន ក្នុង​ការ​វិនិច្ឆ័យ​អធិករណ៍ និង​ប្រៀន​ប្រដៅ​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​អោយ​យល់​ផ្នែក​ព្រះ​វិន័យ ។ តែ​លទ្ធ​ផល​របស់​លោក ដែល​រាប់​ថា​ជា​ទី​១ និង​គង់​វង្ស​ជា​សេចក្តី​សំខាន់​ជាប់​តមក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គឺ​ការ​ដែល​លោក​បាន​រួម​ជា​មួយ​ព្រះ​អរិយ​សង្ឃ​ចំនួន ​៤៩៩ ​រូប ​ធ្វើ​បឋមសង្គាយនា គឺ​ការ​ប្រជុំ​សង្ឃរួប​រួម​ព្រះ​ធម៌​វិន័យ​ជា​គ្រា​ដំបូង មាន​ព្រះ​មហា​កស្សបត្ថេរ​ជា​ប្រធាន។ គឺ​លោក​មាន​នាទី​វិសជ្ជនា(ឆ្លើយ ឬ​ដោះ​ស្រាយ) ព្រះ​វិន័យ​បិដក កណ្តាល​ព្រះ​អរហន្ត​សាវ័ក​ដែល​បាន​វិជ្ជា​៣ និង​អភិញ្ញា​៦ ចំនួន​ ៤៩៩ ​រូប។