navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
សង្គាយនា: សង្គាយនាលើកទី ៥

សង្គាយនាលើកទី ៥

សង្គាយនា​លើក​ទី ៥ ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ក្រុង មាន្ទល័យ Mandalay  ប្រទេស​ភូមា ក្នុង​គ្រិស្តសករាជ ១៨៧១ ក្នុង​រជ្ជកាល​ស្តេច មិនទោន (Mindon) ។ គោលបំណង​​សំខាន់​​របស់​​ការប្រជុំ​​នេះ​ គឺ​ដើម្បី​សូត្រ​​ព្រះធម៌​​​ទាំងអស់​របស់​​ព្រះពុទ្ធ​ ហើយ​ផ្ទៀងផ្ទាត់​រកមើល​ក្រែង​មាន​ធម៌​កន្លែង​ណា​បាន​ត្រូវ​គេ​កែប្រែ​​ខុស​ពី​សភាព​ដើម ឬ​ត្រូវ​គេ​កាត់​ចោល ។ សង្គាយនា​​នៅ​គ្រា​​​នេះ​ស្ថិត​នៅ​​ក្រោម​អធិបតីភាព​របស់​ព្រឹទ្ធាចារ្យ ៣ ព្រះអង្គ គឺ មហាថេរ ជាគរាភិវង្ស (Jagarabhivamsa), ព្រះថេរ នរិន្ទាភិធជ (Narindabhidhaja និង មហាថេរ សុមង្គលសាមិ (Sumangalasami) ដោយ​មាន​ភិក្ខុ​ប្រមាណ ២៤០០ អង្គទៀតចូលរួមផង ។ ការសូត្រធម៌​រួមគ្នា​នោះប្រព្រឹត្តទៅអស់ចំនួន ៥ ខែ ។ សូម​បញ្ជាក់​ថា​សង្គាយនា​លើក​ទី ៥ នេះ​គឺ​ជា​កិច្ចការ​របស់​ប្រទេស​ភូមា​តែ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ ពោល​គឺ​គ្មាន​ប្រទេស​ដទៃ​ដែល​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​ចូលរួម​ជា​មួយ​ទេ ។[5] ហេតុ​នេះ​ហើយ​ទើប​សង្គាយនា​លើក​ទី​ ៥ នេះ​មិន​ត្រូវ​បាន​​ប្រទេស​ផ្សេងៗ​ក្រៅពី​ប្រទេស​ភូមា​ទទួល​ស្គាល់​ឡើយ ។ ក៏ប៉ុន្តែ​ដោយសារ​តែ​សង្គាយនា​លើក​ទី ៦ ដែល​មាន​ប្រទេស​ជាច្រើន​ចូលរួម ហើយ​ក៏​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ឡើង​នៅ​ប្រទេស​ភូមា​ដដែល ទើប​បាន​ជា​មាន​គោលដៅបង្កប់​មួយ​ថា ពួក​ប្រទេស​ទាំងឡាយ​នោះ​ក៏បាន​ទទួល​ស្គាល់​​សង្គាយនា​លើក​ទី ៥ ដែរ ទើប​ពួក​គេ​ទទួល​យក​ពាក្យ​ថា សង្គាយនា​លើក​ទី ៦ នោះ ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​នោះ​ក្តី នៅ​ចន្លោះ​សង្គាយនា​លើក​ទី ៤ និង​ ទី ៦ នៅ​ប្រទេស​ស្រីលង្កា​ និង ប្រទេស​ថៃ មាន​រៀបចំ​សង្គាយនា​ច្រើនលើក​ច្រើនសារ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​របស់​គេ​រៀង​ខ្លួន ។ ដូច្នេះ​បើ​រាប់​ឲ្យ​បាន​ត្រឹមត្រូវ​ គឺ​អាច​មាន​សង្គាយនា​លើស​ពី ៦ លើក​ មិន​ដូច​ពាក្យ​ថា​ មាន​តែ​សង្គាយនា​​ចំនួន ៦ លើក​នោះ​ទេ ។

ភារកិច្ចម្យ៉ាងទៀតរបស់សង្គាយនានេះ គឺ​ឲ្យ​ចារ​បិដក​​​ទាំងមូលលើផ្ទាំងថ្មម៉ាបចំនួន ៧២៩ សន្លឹក ជា​អក្សរ​ភូមា​ទុក​សម្រាប់​អ្នក​ជំនាន់​ក្រោយ ។[6] កិច្ចការ​​ខាង​​លើ​​នេះ​​បាន​​ធ្វើ​​ឡើង​​បន្ទាប់​ពី​ការ​សូត្រ​ធម៌​​បាន​ដល់​ទី​បញ្ចប់ ហើយ​​ពួក​​ភិក្ខុ​សង្ឃ​​ទាំង​​បាន​​​យល់ព្រម​​ថា​​ត្រឹមត្រូវ​​ហើយ ។ ការងារ​ដ៏​ធំ​សម្បើម​នេះ​បាន​បំពេញ​ដោយ​​សិប្បករ​ដ៏​ចំណានជាច្រើន​រូប ដែល​ក្រោយ​ពី​សន្លឹក​ថ្ម​នីមួយៗ​បាន​ធ្វើ​រួច​ហើយ, ដាក់​ផ្ទាំង​ថ្ម​ទាំងនោះ​ទៅ​ក្នុង​វិហារ​បិដកតូចៗដ៏ល្អប្រណិត នៅទីកន្លែងពិសេសមួយ​ក្នុងទីធ្លាវត្ត គូថោដាវ (Kuthodaw) នៃ​រាជធានី​ មាន្ទល័យ របស់ស្តេច មិនទោន (Mindon) នៅជើងភ្នំមាន្ទល័យ ដែលគេហៅថា គម្ពីរធំបំផុតក្នុងលោក នោះ​បាន​តម្កល់​ទុកនៅទីនោះដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។
សង្គាយនា: សង្គាយនាលើកទី ៦

សង្គាយនាលើកទី ៦

thumb|220px|សង្គាយនាលើកទី៦, ប្រទេសភូមា 

សង្គាយនា​លើកទី​ ៦ បានត្រូវធ្វើឡើងនៅ​វិហារ ក័កប័ក អ័កយេ (Kaba Aye) ក្នុង​ក្រុង​យ៉ងគោន (Yangon)  ​ដែល​​មនុស្ស​ទូទៅ​ធ្លាប់​ហៅ​ថា​ រ៉ង់ហ្គោន (Rangoon) នៃ​ប្រទេស​ភូមា (មីយ៉ាន់ម៉ារ​សព្វថ្ងៃ) ។ សង្គាយនា​លើក​ទី ៦ នោះ​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៤ ពោល​គឺ​ ៨៣ ឆ្នាំបន្ទាប់ពីសង្គាយនាលើកទី ៥ ។ ។ សង្គាយនា​លើកទី ៦ នេះ គាំទ្រ​ឡើង​ដោយ​​រដ្ឋាភិបាល​ភូមា ដឹកនាំ​ដោយ​លោក​ឯកឧត្តម​នាយក​រដ្ឋមន្រ្តី អ៊ូនូ (U NU) ។ លោកឯកឧត្តម អ៊ូនូ បានអនុញ្ញាតឲ្យសាង បាសានគុហា (Pasana Guha) គឺ​គុហា​ធំ​ដែល​សង់​ឡើង​ពី​ផ្ទៃ​ក្រោម​ទៅ​ដើម្បី​​ធ្វើ​​ជាកន្លែង​ប្រជុំ ដែល​មាន​សណ្ឋាន​ស្រដៀង​​នឹង​គុហា​ សត្តបន្និ (sattapanni) នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌាដែរ ដែលជាកន្លែងសង្គាយនាលើកទី១ ។ 

នៅពេលសំណង់បានសាងឡើងចប់សព្វគ្រប់ សង្គាយនាក៏​ចាប់ផ្តើមប្រជុំ នៅថ្ងៃទី ១៧ ឧសភា គ.ស. ១៩៥៤ ។ ដូចគ្នានឹងសង្គាយនាមុនៗដែរ មូលហេតុ​សំខាន់​គឺ​ដើម្បី​អះអាង​និង​រក្សា​ភាពបរិសុទ្ធ​នៃព្រះធម៌ និង ព្រះវិន័យ ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ជាការចម្លែកដែលព្រះសង្ឃ ដែលចូលរួម បានមកពីប្រទេស ៨ ។ ភិក្ខុថេរវាទដែលមានចំណេះខ្ពស់ចំនួន ២៥០០ អង្គ បាននិមន្តមកពីប្រទេសភូមា កម្ពុជា ឥណ្ឌា លាវ នេប៉ាល ស្រីលង្កា ថៃ និង វៀតណាម ។ ព្រះថេរ មហាសិសាយាដាវ (Mahasi Sayadaw) បានត្រូវតែងតាំងជាអ្នកសួរសំណួរ​ចាំបាច់​អំពីព្រះធម៌របស់ព្រះថេរ ភទន្តវិចិត្តសារាភិវង្ស (Bhadanta Vicittasarabhivamsa), តិបិដកធរ​ធម្ម​ភន្ទាគារិក (Tipitakadhara Dhammabhandagarika) ដែលបានឆ្លើយនឹងសំណួរ​ទាំងអស់ ប្រកបដោយការចេះដឹង និង ជាចម្លើយដ៏ត្រឹមត្រូវ ។ ក្នុងពេលវេលានៃសង្គាយនានោះ អ្នកចូលរួមគ្រប់ប្រទេស លើកលែងតែប្រទេសឥណ្ឌា បានប្រែបិដកបាលីទៅជា​អក្សរជាតិរៀងខ្លួន ។

ការសូត្រ​តាមប្រពៃណីនូវគម្ពីរធម៌ បានយកពេលវេលាអស់ ២ ឆ្នាំ ។ ក្នុងរយៈពេលនេះ ព្រះបិដក និង ឯកសារ​ដែល​ជាប់​ទាក់​ទង​គ្នា​ គ្រប់​អក្សរ​ទាំងអស់​បាន​ត្រូវ​យក​មក​ពិនិត្យ​យ៉ាង​លំបាក ។ ភាព​ខុសគ្នា នឹងត្រូវគេកត់សំគាល់ ហើយ​កែតម្រូវ ហើយកំណែ​ទាំងអស់ត្រូវយកមកផ្ទឹមគ្នា ។ ជាសំណាងល្អ គេពុំឃើញអ្វីៗក្នុងអត្ថបទទាំងឡាយខុសគ្នាច្រើនទេ ។ នៅ​ទី​បញ្ចប់​បន្ទាប់​ពី​គណៈ​សង្គាយនា បានយល់ព្រមជាផ្លូវការ សៀវភៅបិដក​និង​សេចក្តីពន្យល់ធម៌ទាំងអស់ បានត្រូវគេរៀបចំបោះពុម្ពតាមរបៀបទំនើប ជាអក្សរភូមា ។ ការងារ​ដ៏​ធំ​នេះ​សម្រេច​ជោគជ័យ​ទៅ​បាន ក៏ដោយសារសេចក្តីប្រឹងប្រែង​ដ៏​មោះមុត​របស់ភិក្ខុ ២៥០០ អង្គ ហើយនឹងគ្រហស្ថមួយចំនួនធំទៀត ។ កិច្ចការបានចប់សព្វគ្រប់នៅក្នុងខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៥៦ ពោល​គឺ​ចំនួន​ ២៥០០​ ក្រោយព្រះពុទ្ធបរិនិព្វាន ។ ការងារនៃសង្គាយនានេះ ជាការទទួលជោគជ័យដ៏អស្ចារ្យ​នៃអ្នកដំណាងព្រះពុទ្ធសា​សនាពីសកលលោកទាំងមូល ។ កំណែថ្មីរបស់បិដក ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើងនេះបាន​ត្រូវគេទទួលស្គាល់ថាត្រឹមត្រូវ​តាមសភាពដើម នៃការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធសមណគោតម ហើយជាសេចក្តីបកប្រែដ៏ពិតប្រាកដ មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។

សៀវភៅដែលបោះពុម្ពក្រោយសង្គាយនាលើកទី ៦ បានបោះពុម្ពជាអក្សរភូមា ។ ដើម្បីធ្វើសៀវភៅសម្រាប់អ្នករស់ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវវិបស្សនា បាន​ចាប់ផ្តើម​គម្រោង​ការ​បោះពុម្ព​ព្រះត្រៃបិដក រួមជាមួយនឹងអដ្ឋកថា និង ដីកា ជាអក្សរទេវនាគរិ (Devanagari) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩០ ។

ឯកសារ​ជា​ថាស​ថត​ចម្លង​ព័ត៌មាន​អេឡិចត្រូវនិច (ស៊ីឌីរ៉ុម) នៃ​ឆដ្ឋសង្គាយនាស៊ីឌីរ៉ម (Chattha Sangayana CD-ROM) ដែលជាអត្ថបទចម្លងដូចគ្នានឹងក្នុងសង្គាយនាលើកទី ៦ ដែរ ឥឡូវ​នេះបានយកមកបង្ហាញជូនពិភពលោក ដើម្បីធ្វើឲ្យពាក្យរបស់ព្រះពុទ្ធ​អាច​រកបានងាយ ដល់អ្នកគោរពបូជានិងអ្នកសិក្សា ។ ឆដ្ឋសង្គាយនាស៊ីឌីរ៉មអាចមើលបាន ជាអក្សរទេវនាគរិ អក្សរភូមា អក្សររ៉ូមាន់ អក្សរស្រីលង្កានិងអក្សរថៃ និងអក្សរមុងគោល ។
សង្គ្រាម (មេទ័ព)

ម្រតេង\ម្រតាញសង្គ្រាម គឺជាមេទ័ពរបស់ព្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី២ក្នុងរាជព្រះអង្គមានការបះបោរបីលើក។ ការបះបោរដឹកនាំដោយកំវៅ បានបំផ្លិចបំផ្លាញឝិវលិង្គ បដិមាព្រះព្រហ្ម ព្រះនរាយណ៍ និងព្រះពុទ្ធ ជននេះត្រូវបានបង្ក្រាបដោយមេទ័ពរបស់ទ្រង់ឈ្មោះ សង្គ្រាម។
សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម: ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ-យួន

ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ-យួន
អង្គរ គឺជាទីអាសនៈនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរត្រូវបានដាក់នៅក្រោមឥទ្ធិពលយួនដូចគ្នានៅដើមសតវត្សទី១៥។ ឥទ្ធិពលយួនបានរីកសាយភាយយឺតៗ និងដោយប្រយោល ហើយវាមិនរហូតដល់ដើមសតវត្សទី១៩ទេ ដែលយួនបានប្រើប្រាស់ការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់។ នៅឆ្នាំ១៨១៣ អ្នកអង្គចន្ទបានទទួលបានរាជបល្ល័ង្កជាមួយការជួយជ្រោមជ្រែងពីយួន ហើយក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់កម្ពុជាប្រែក្លាយជាប្រទេសក្រោមអាណាព្យាបាល។ បន្តបន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់ទ្រង់នៅឆ្នាំ១៨៣៤ យួនបានធ្វើអាណានិគមកិច្ចកម្ពុជា ដែលបានដាក់ការគ្រប់គ្រងក្រោមរដ្ឋបាលយួន និងបានកំណត់ក្នុងលក្ខខណ្ឌ'ខេត្ត' យួន។ ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ១៨៣០ យួនព្យាយាមលុបបំបាត់វប្បធម៌ខ្មែរ ដែលបានមកពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសង្គម សម្លៀកបំពាក់របស់កម្ពុជា និងសាសនាមកពីឥណ្ឌាផ្ទុយស្រឡះពីចិន។ និន្នាការនៃភាពត្រួតត្រារបស់យួនបានបន្តដល់កំឡុងសម័យអាណានិគមកិច្ចរបស់បារាំង ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់យួនដែលកម្ពុជាត្រូវបង្ខំអោយប្រគល់ភាគច្រើននៃកោណភាគខាងត្បូងរបស់ខ្លួន (នឹងក្រោយមកទៀតគឺសៃហ្គន ដីសណ្ដមេគង្គ និងតៃនិញ) ទៅពួកយួន។ ពួកខ្មែរក្រហមក្រោយមកបានធ្វើយុត្តិកម្មការលុកលុយរបស់ខ្លួនចូលទៅវៀតណាមតាមរយៈការប៉ុនប៉ងដើម្បីដណ្ដើមទឹកដីទាំងនោះមកវិញ ដែលកម្ពុជាបានបាត់បង់កំឡុងប៉ុន្មានសតវត្សមុនៗ។
សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម: ការងើបឡើងនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្ត

ការងើបឡើងនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្ត
ចលនាកុម្មុយនិស្តនៅកម្ពុជានិងវៀតណាមបានចាប់ផ្ដើមមុនសង្គ្រាមលោកលើកទី២ជាមួយការបង្កើតឡើងបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន (ប.ក.ឥ.) ដែលស្ទើរតែទាំងស្រុងលើសលប់បានត្រួតត្រាដោយពួកវៀតណាម ដើមឡើយក្នុងអត្ថន័យដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងអាណានិគមរបស់បារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឆ្នាំ១៩៤១ ង្វៀន-អាយឃ្វក (ដែលគេស្គាល់ជាសាមញ្ញតាមឈ្មោះហៅក្រៅរបស់លោកថាហូ-ជីមិញ) បានបង្កើត វៀតណាមដុកឡឹបដូងមីញហ៊យ រឺ វៀតមិញ។ នៅពេលនោះពួកជប៉ុនបានចាញ់នៅចុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ លោកក៏បានផ្ដើមគំនិតអោយមានសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយដើម្បីឯករាជ្យប្រឆាំងតទល់នឹងពួកបារាំង។ អំឡុងពេលនោះ កងទ័ពវៀតណាមបានធ្វើការប្រើប្រាស់ដ៏ធំធេងនៃទឹកដីកម្ពុជាដើម្បីដឹកជញ្ជូនសព្វាវុធ គ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងកងទ័ព។ ទំនាក់ទំនងនេះបានបន្តពេញមួយសង្គ្រាមវៀតណាម នៅពេលនោះពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានប្រើប្រាស់កម្ពុជាជាផ្លូវដឹកជញ្ជូន និងតំបន់ឆាកប្រយុទ្ធសម្រាប់ការវាយប្រហារលើវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ វៀតណាមបានដឹកនាំអោយមានការបង្កើតបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាអោយនៅដាច់ដោយឡែក គឺបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា (ប.ប.ប.ក.) ដែលបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយចលនាបំបែកខ្លួនពីអ្នកជាតិនិយម ខ្មែរសេរី ដើម្បីស្វែងរកឯករាជ្យ។ ដោយអនុលោមជាមួយកិច្ចសម្រុះសម្រួលសឺណែវ១៩៥៤ ដែលកំពុងចរចានូវការបញ្ចប់ការត្រួតត្រារបស់បារាំង វៀតណាមខាងជើងកុម្មុយនិស្តដែលបង្កើតថ្មីបានដកហូតពួកទាហាន និងកម្មាភិបាលរបស់ខ្លួនចេញពីកម្ពុជា យ៉ាងណាៗ ដោយហេតុថាប.ប.ប.ក.ត្រូវបានផ្ដល់បុគ្គលិកដំបូងដោយជនជាតិយួន រឺ ពួកខ្មែរស្ថិតនៅក្រោមការទំនុកបម្រុងរបស់ខ្លួន ប្រហែលពួកកម្មាភិបាលកុម្មុយនិស្ត៥០០០នាក់ក៏បានទៅជាមួយពួកគេដែរ ។Morris, p. 93

ថាមពលនេះស្រូបទាញពួកកុម្មុយនិស្តយួនដែលសេសសល់ក្នុងការដាស់ឱ្យភ្ញាក់ឡើងនៅកម្ពុជាដែលបានពេញប្រៀបយ៉ាងឆាប់​ដោយសារការត្រឡប់មកវិញនៃក្រុមជនបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្តកម្ពុជាវ័យក្មេង ភាគច្រើននៃពួកគេបានទទួលការអប់រំលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅបារាំង។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ ប.ប.ប.ក.បានប្ដូរឈ្មោះទៅជាបក្សកម្មុយនិស្តកម្ពុជា (ប.ក.ក.) ហើយឈ្មោះនេះក្រោយមកទៀតត្រូវបានយល់ស្របដោយក្រុមចម្រុះភាគច្រើនដែលបានបង្កើតឡើងនៅកៀកក្បែរ សាឡុត-ស (ប៉ុល-ពត) អៀង-សារី និងខៀវ-សំផន ជាស្ថាប័ននយោបាយ 'ពិត'ដែលរំលឹកដល់ប.ក.ក. ។   បននេះបានក្លាយជាដើមកំណើតនៃពួកខ្មែរក្រហម និងលទ្ធិរបស់បននេះគឺត្រូវបានទទួលរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយមនោគមវិជ្ជាម៉ៅនិយម។
សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម: កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ និង ខ្មែរក្រហម

កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ និង ខ្មែរក្រហម
រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហមបានជ្រើសយកពាក្យសម្ងាត់អង្គការ និងរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៧ អត្តសញ្ញាណនៃពួកមេដឹកនាំរបស់អង្គការនៅតែអាថ៌កំបាំង ។ ប្រមុខរដ្ឋផ្លូវការគឺខៀវ-សំផន ប៉ុន្តែមនុស្សពីរនាក់ដែលនៅក្នុងអំណាចគឺប៉ុល-ពត និងអៀង-សារី។ គោលដៅចុងក្រោយនៃខ្មែរក្រហមគឺលុបចោលរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋកម្ពុជា ដែលពួកខ្លួនមើលឃើញថាជាសក្ដិភូមិ មូលធននិយម និងបានតម្រង់ទិសដៅនៅជិតរបៀបវារៈនៃពួកឥស្សរជនដែលកំពុងកាន់កាប់ដីធ្លី និងពួកចក្រពត្តិនិយម។ ជាការជំនួសវិញ ពួកគេសង្ឃឹមថានឹងបង្កើតសង្គមគ្មានវណ្ណៈដែលផ្អែកទាំងស្រុងលើពួកកម្មករ កសិករ។ មនោគមវិជ្ជាដាច់ខាតនិងគោលដៅនៃពួកខ្មែរក្រហមគឺជាទស្សនាទានដ៏ចម្លែកចំពោះពួកជនភាគច្រើន។ ជាការពិត បដិវត្តន៍សង្គមនិយមបានយកចិត្តទុកដាក់ការសុំអង្វរអំពាវនាវរបស់ប្រជាជនតិចតួចមែនទែន ដែលនាំអោយប៉ុល-ពត និងពួកកម្មាភិបាលរបស់គាត់ប្រើមនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមយ៉ាងលើសលប់ ការដឹកនាំដោយសង្កត់សង្កិន និងដោយឃាតកម្ម ហើយការឃោសនាមានបំណងបង្ហាញនូវភាពអាក្រក់ ពួកវៀតណាមដើម្បីរក្សាអំណាចមិនរឹងមាំរបស់ខ្លួន។

កំឡុងប្រាំឆ្នាំនៃឧទ្ទាមកម្មខ្មែរក្រហមពីឆ្នាំ១៩៧០ដល់១៩៧៥ ការគាំទ្ររបស់វៀតណាមខាងជើង ជាការចូលរួមគ្នាជាមួយចិនដែលចាំបាច់សម្រាប់ជ័យជម្នះចុងក្រោយរបស់ខ្លួន។ យ៉ាងណាក៏ដោយ តាំងតែពីមុនសង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់ ទំនាក់ទំនងរវាងខ្មែរក្រហមក្នុងដំណាក់ការនៃការដណ្ដើមអំណាចពីរបបដែលមានស.រ.នៅពីក្រោយខ្នងដឹកនាំដោយលន់-ណុល និងវៀតណាមក៏មានការតឹងតែងដែរ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាម និងកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្ដើមដំណាលគ្នានៅដើមឆ្នាំ១៩៧៤ និងឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ ប៉ុល-ពតបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាដែលចងក្រង 'មិត្តភាព' រវាងខ្មែរក្រហម និងចិន។
សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម: ចិនលុកលុយវៀតណាម

ចិនលុកលុយវៀតណាម

នៅខែ កុម្ភៈ ១៩៧៩ ចិនបានធ្វើការសងសឹងវិញនឹងការលុកលុយរបស់វៀតណាមនៅកម្ពុជាដោយការបញ្ជូនកងទ័ពជាប្រញាប់មកតាមបណ្ដោយព្រំដែនចិន-វៀតណាម ហើយក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃបានទៅដល់ទីរួមខេត្តនានា។Thu-Huong, pp. 139-140 ការប្រយុទ្ធបានជាប់គាំងដោយសារតែផ្លូវខ្វាត់ខ្វែងនៃឧម្មុង្គដែលពួកចិនបានពើបប្រទះ មិនថ្វីទេ កងទ័ពចិនបានកាន់កាប់បានខោបាងនៅថ្ងៃ ២មីនា និង ឡាងសឺននៅថ្ងៃ ៤មីនា តាមរបាយការណ៍នឹងធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅកាន់ហាណូយនៅក្នុងល្បឿនយ៉ាងលឿន ទោះបីជាមិនមានលក្ខខណ្ឌល្អជាមួយខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់ខ្លួនក៏ដោយ។ ថ្ងៃបន្ទាប់ យ៉ាងណាក៏ដោយ របបក្រុងប៉ីជិងបានប្រកាសថាខ្លួននឹងមិនរំកិលចូលវៀតណាមឱ្យកាន់តែជ្រៅទេ ដោយឃើញជាក់ស្ដែងបន្ទាប់ពីការជួបពើបប្រទះនឹងការតស៊ូដ៏សាហាវ និងខ្លាំងក្លាដែលមិនបានរំពឹងទុក ដោយសារកងកម្លាំងវៀតណាមហ្វឹកហាត់បានល្អ និងមានបទពិសោធន៍ ហើយបានផ្គត់ផ្គង់ដោយបច្ចេកវិទ្យាអាមេរិកដែលបានបន្សល់ទុកក្រោយពីសង្គ្រាមវៀតណាម។ មានទំនុកចិត្តថាការគំរាមកំហែងដោយការលុកលុយគឺជាជោគជ័យមួយហើយ ពួកចិនបានដកទ័ពថយទៅវិញ ដែលបន្សល់ទុកនូវផ្លូវដាននៃវិនាសកម្មដែលលាតសន្ធឹង (គីឡូម៉ែត្រ) ជាស្លាកស្នាមរបស់ខ្លួន។Mei p. 78 រួមជាមួយជំនួយរបស់ចិនបានបាត់បងបន្ទាប់ពីសរុបកម្មរបស់វៀតណាម កម្ពុជាត្រូវទុកឱ្យមើលការខុសត្រូវខ្លួនឯង។ ទោះបីជាការខាតបង់ទាំងស្រុងរបស់ចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណខ្ពស់ជាងការខាតបង់របស់វៀតណាម (១២-៥០០០០នាក់ប្រៀបធៀបនឹងការស្លាប់របស់វៀតណាម ចំនួនស្លាប់ រឺ របួសប្រហែល១០០០០នាក់) ក៏ដោយ ក៏ការបង្វែរកងទ័ពចេញពីកម្ពុជាបានជួយសម្រួលឱ្យមានការលេចឡើងជាថ្មីដ៏ខ្លាំងក្នុងការធ្វើប្រតិបត្តិការកុបកម្មរបស់ខ្មែរក្រហម ដែលវាធ្វើឱ្យមិនអាចចៀសផុតសម្រាប់របបស.ប.ក.ក្មេងខ្ចីនៅកម្ពុជាឱ្យមានការកែនកងទ័ព និងតម្រូវឱ្យវៀតណាមដាក់កងទ័ពមួយភាគធំរបស់ខ្លួនតាមបណ្ដោយព្រំដែនចិន-វៀតណាម។Slocomb, p. 260
សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម: តំណភ្ជាប់ក្រៅ

តំណភ្ជាប់ក្រៅ
 
 
 The Khmer Rouge National Army: Order of Battle, January 1976
 The Fall of the Khmer Rouge
 From Sideshow To Genocide: The Khmer Rouge Years
 1979: Vietnam forces Khmer Rouge retreat
 Meanwhile: When the Khmer Rouge came to kill in Vietnam
 Second Life, Second Death: The Khmer Rouge After 1978 
 Slocomb M. "The K5 Gamble: National Defence and Nation Building under the People's Republic of Kampuchea." Journal of Southeast Asian Studies, 2001;32(02):195–210
 U.S. Involvement in the Cambodian War and Genocide, Yale University's Genocide Studies Program.

Category:កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ
Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
Category:ខ្មែរក្រហម
សង្គ្រាមកូរ៉េ

{{Infobox military conflict|conflict=សង្គ្រាមកូរ៉េ|commander1=|notes=|casualties3=|casualties2=Total dead and missing: 398,000–926,000 dead and 145,000+ missingTotal wounded: 686,500
 |casualties1=សរុបស្លាប់ និងបាត់ខ្លួន: ស្លាប់ 170,927 នាក់ និងបាត់ខ្លួន 32,585 នាក់Total wounded: 566,434
 |strength2=
រួមគ្នា: 1,742,000
សរុប: 2,970,000 72,000|strength1=
រួមគ្នា: 972,334
សរុប: 1,780,000Fact Sheet: America's Wars". U.S. Department of Veteran Affairs, Washington D.C., May 2017.|commander2a=|commander2=|commander1a=|combatant2a=
|partof=សង្គ្រាមត្រជាក់ និងការជម្លោះកូរ៉េ|combatant2=|combatant1a=
រូបភាពតូច
សង្គ្រាមកូរ៉េ (, ) ជា​សង្រ្គាម​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​រវាង​កូរ៉េ​ខាង​ជើង និង​កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង ពី​ថ្ងៃ​ទី 25 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1950 ដល់ 27 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1953 សង្រ្គាមបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី 25 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1950 នៅពេលដែលកូរ៉េខាងជើងបានឈ្លានពានកូរ៉េខាងត្បូងបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមព្រំដែន និងការបះបោរនៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង"The creation of an independent South Korea became UN policy in early 1948. Southern communists opposed this, and by autumn partisan warfare had engulfed parts of every Korean province below the 38th parallel. The fighting expanded into a limited border war between the South's newly formed Republic of Korea Army (ROKA) and the North Korean border constabulary as well as the North's Korean People's Army (KPA)." ប្រទេសកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រទេសចិន និងសហភាពសូវៀត ខណៈដែលកូរ៉េខាងត្បូងត្រូវបានគាំទ្រដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ ជាចម្បងសហរដ្ឋអាមេរិក ការប្រយុទ្ធគ្នាបានបញ្ចប់ដោយការឈប់បាញ់នៅថ្ងៃទី 27 ខែកក្កដាឆ្នាំ 1953
សង្គ្រាមកែវ

ពញាសង្គ្រាមកែវ (ពញា ជាសក្ដិ, សង្គ្រាម ជាងារ, កែវ ជាឈ្មោះ) លោកត្រូវបានតែងតាំងជារាជទូតរបស់ព្រះស្ដេចកនទៅចរចាផ្អាកសង្គ្រាមនឹងព្រះចន្ទរាជា។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម

ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| រូបភាពនៃសមរភូមិទ័ពជើងទឹករវាងចាម និងខ្មែរ នៅប្រាសាទបាយ័ន
 
សង្រ្គាមខ្មែរ-ចាម គឺជាជម្លោះ និងជម្លោះជាបន្តបន្ទាប់រវាងរដ្ឋនៃ អាណាចក្រខ្មែរ និង ចម្ប៉ា ដែលក្រោយមកពាក់ព័ន្ធនឹង ដាយវៀត ដែលមានរយៈពេលពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១០ ដល់ដើមសតវត្សទី ១៣ នៅក្នុង តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ។ ជម្លោះ​លើក​ទី​មួយ​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ឆ្នាំ​៩៥០​នៃ​គ.ស នៅ​ពេល​ដែល​កងទ័ព​ខ្មែរ​បាន​បណ្តេញ​មេដឹកនាំ​ចាម​នៃ ​កៅថរ។ ភាព​តានតឹង​រវាង​អាណាចក្រ​ខ្មែរ និង​ចម្ប៉ា​បាន​ឈាន​ដល់​ចំណុច​កំពូល​នៅ​ពាក់​កណ្តាល​សតវត្ស​ទី​១២ នៅ​ពេល​ដែល​កងទ័ព​ទាំង​ពីរ​បាន​ដាក់​ពង្រាយ និង​ធ្វើ​សង្គ្រាម​បំផ្លិចបំផ្លាញ​គ្នា​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក។ ជម្លោះ​បាន​បញ្ចប់​បន្ទាប់​ពី​កងទ័ព​ខ្មែរ​ស្ម័គ្រ​ចិត្ត​ដក​ថយ​ពី​ការ​កាន់កាប់​ចាម្ប៉ា​នៅ​ឆ្នាំ ១២២០។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម: ការឈ្លានពានរបស់ខ្មែរលើកៅថរ (៩៥០)

ការឈ្លានពានរបស់ខ្មែរលើកៅថរ (៩៥០) 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| រូបចម្លាក់ដំរីចម្បាំង និងទាហានវៀតណាម
ប្រហែលឆ្នាំ ៩៥០ កងទ័ពអង្គរក្រោម ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ បានឆ្លងកាត់ព្រៃ វាយឆ្មក់ប្រាសាទនៅ ពោធិនគរ ក្នុងក្រុងកៅថរ ហើយបានយករូបសំណាកមាសរបស់ ភគវតិ នៅក្នុងប្រាសាទដែលជាអាទិទេពដ៏ពិសិដ្ឋរបស់ចម្ប៉ា។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ការឈ្លានពានបានបញ្ចប់ដោយ "ការបរាជ័យបង្ហូរឈាម" ។  នៅឆ្នាំ ៩៦៥ ស្តេចចាម ជយឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បានជួសជុលប្រាសាទ និងសាងសង់រូបសំណាកព្រះជំនួសព្រះដែលខ្មែរលួច។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម: ការឈ្លានពានរបស់ខ្មែរលើចំប៉ាខាងជើង (១០៧៤-១០៨០)

ការឈ្លានពានរបស់ខ្មែរលើចំប៉ាខាងជើង (១០៧៤-១០៨០) 
នៅឆ្នាំ១០៧៤ ព្រះបាទហរិវរ្ម័នទី៤ បានក្លាយជាស្តេចចំប៉ា។ គាត់មានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយរាជវង្ស សុង និងបានសន្តិភាពជាមួយ ដាយវៀត ប៉ុន្តែបានបង្កសង្គ្រាមជាមួយ អាណាចក្រខ្មែរ ។    នៅឆ្នាំ ១០៨០ កងទ័ពខ្មែរបានវាយលុក វិជ័យ និងមជ្ឈមណ្ឌលផ្សេងៗទៀតនៅចំប៉ាខាងជើង។ ប្រាសាទ និង​វត្ត​អារាម​ត្រូវ​បាន​គេ​បំផ្លាញ​ចេញ ហើយ​សម្បត្តិ​វប្បធម៌​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ចេញ។ បន្ទាប់ពីមានភាពចលាចលជាច្រើន កងទ័ពចាមក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទហរិវរ្ម័ន អាចកម្ចាត់ពួកឈ្លានពាន និងស្ដាររាជធានី និងប្រាសាទឡើងវិញ។  ក្រោយមក កងកម្លាំងវាយឆ្មក់របស់លោកបានវាយលុកចូលប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់សំបូរ និង ទន្លេមេគង្គ ជាកន្លែងដែលពួកគេបានបំផ្លាញទីសក្ការៈសាសនាខ្មែរទាំងអស់។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម: សង្គ្រាមរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ (១១២៨-១១៥០)

សង្គ្រាមរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ (១១២៨-១១៥០) 
នៅឆ្នាំ ១១២៧ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ បានទាមទារស្តេចយួន លី ឌឿងហៀន ឲ្យបង់សួយសារអាករដល់អាណាចក្រខ្មែរ ប៉ុន្តែយួនមិនព្រម។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័ន បានសម្រេចពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួន ឆ្ពោះទៅទិសខាងជើង ចូលទៅក្នុងទឹកដីយួន។  ការវាយប្រហារលើកដំបូងគឺនៅឆ្នាំ ១១២៨ នៅពេលដែលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានដឹកនាំទាហាន ២០.០០០ នាក់ ពី សុវណ្ណខេត្ត ទៅ ខេត្តង៉ែអាន ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវឆ្លងកាត់ក្នុងសមរភូមិ។  នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានបន្តការប្រយុទ្ធគ្នានៅលើគោក ហើយបានបញ្ជូននាវាចំនួន ៧០០ គ្រឿងទៅទម្លាក់នៅតំបន់ឆ្នេរនៃ ដាយវៀត ។ នៅឆ្នាំ ១១៣២ ព្រះអង្គបានបញ្ចុះបញ្ចូលស្តេចចាម ជយឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៣ ឱ្យរួមកម្លាំងជាមួយព្រះអង្គ ដើម្បីវាយលុក ដាយវៀត ជាកន្លែងដែលពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ ង៉ែអាន មួយរយៈពេលខ្លី និងវាយលុកស្រុកឆ្នេរនៃ ថាញ់ហូវ ។  

នៅឆ្នាំ ១១៣៦ កងកំលាំងវៀតណាមក្រោមចំណុះ Đỗ Anh Vũ បានវាយលុកអាណាចក្រខ្មែរពាសពេញប្រទេសលាវសម័យទំនើបដោយមានទាហានចំនួន 30,000 នាក់ ប៉ុន្តែក្រោយមកបានដកថយវិញ។  ពេលនោះពួកចាមបានធ្វើសន្តិភាពជាមួយយួន ហើយនៅពេលដែលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នវាយលុកជាថ្មី ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នបានបដិសេធមិនព្រមសហការជាមួយខ្មែរ។  បន្ទាប់ពីការបរាជ័យក្នុងការដណ្តើមយកកំពង់ផែសមុទ្រនៅភាគខាងត្បូងដាយវៀត ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានងាកទៅឈ្លានពានចាម្ប៉ានៅឆ្នាំ ១១៤៥ ហើយបានបំផ្លាញវិជ័យ បញ្ចប់រជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៣ និងបំផ្លាញប្រាសាទនានានៅ មីសឺន ។    នៅឆ្នាំ ១១៤៧ នៅពេលដែលព្រះអង្គម្ចាស់ បណ្ឌុរង្គ ឈ្មោះ សិវនន្ទន បានឡើងសោយរាជ្យជា ព្រះបាទជ័យវិរវរ្ម័នទី១ នៃចម្ប៉ា ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានបញ្ជូនកងទ័ពដែលមានជនជាតិខ្មែរ និងចាមដែលរត់ចោលក្រោមការបញ្ជារបស់សេនាបតី (មេទ័ព) សន្ករ ដើម្បីវាយលុក ហរិវរ្ម័ន ប៉ុន្តែត្រូវបានចាញ់នៅក្នុងសមរភូមិរាជបុរៈ។ ក្នុងឆ្នាំ ១១៤៨ ។ កងទ័ព​ខ្មែរ​ដ៏​ខ្លាំង​មួយ​រូប​ទៀត​ក៏​បាន​ទទួល​ជោគ​វាសនា​ដ៏​វេទនា​ដូច​គ្នា​នៅ​សមរភូមិ​វីរបុរៈ (បច្ចុប្បន្ន ​ញ៉ាត្រាង ) និងច​កល្យាណ។ Michael Vickery (2011) សន្និដ្ឋានថា ទីតាំងច្បាស់លាស់នៃសម័យទំនើបរបស់រាជបុរ, វិរបុរ និងចកល្យាណ មិនត្រូវបានស្គាល់ទេ ប៉ុន្តែស្នើថាទីតាំងមជ្ឈិមសម័យទាំងនោះគួរតែស្ថិតនៅចន្លោះ Qui Nhon និង ផានរាង ។

ដោយមិនអាចត្រួតត្រាជនជាតិចាមបាន ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នបានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ ហរិទេវ ដែលជារាជវង្សចាមនៃសាវតាខ្មែរ ជាអាយ៉ងរបស់ចាម្ប៉ានៅវិជ័យ។ នៅឆ្នាំ ១១៤៩ ហរិវម៌្មបានលើកទ័ពរបស់ខ្លួនឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងឆ្ពោះទៅវិជ័យ ដោយឡោមព័ទ្ធទីក្រុង វាយដណ្តើមយកកងទ័ពរបស់ ហរិទេវ នៅសមរភូមិ មហិស បន្ទាប់មកបានប្រហារជីវិត ហរិទេវ រួមជាមួយមន្ត្រី និងយោធាកម្ពុជា-ចាមទាំងអស់ ដូច្នេះហើយបានបញ្ចប់ការកាន់កាប់របស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័ននៅភាគខាងជើងចំប៉ា។  ព្រះបាទហរិវរ្ម័ន ពេលនោះបានបង្រួបបង្រួមនគរឡើងវិញ។ ស្តេចក្លែងបន្លំឈ្មោះ វង្សរាជ បានវាយលុក ហរិវរ្ម័ន ជាមួយទ័ពជើងគោក ប៉ុន្តែត្រូវចាញ់ ហើយរត់ទៅ ដាយវៀត។ ក្រោយមក វង្សរាជ ត្រូវបាន ហរិវរ្ម័ន វាយកម្ទេច និងសម្លាប់ ក្នុង សមរភូមិ មីសឺន ក្នុងឆ្នាំ ១១៥០។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម: ចាមឈ្លានពានអង្គរ (១១៧០, ១១៧៧-១១៨១)

ចាមឈ្លានពានអង្គរ (១១៧០, ១១៧៧-១១៨១) 
បន្ទាប់ពីទទួលបានសន្តិភាពជាមួយដាយវៀតក្នុងឆ្នាំ ១១៧០ កងកម្លាំងចាមក្រោមការដឹកនាំរបស់ ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៤ បានវាយលុកចូល អាណាចក្រខ្មែរលើ ទឹកដីដោយលទ្ធផលមិនច្បាស់លាស់។  នៅឆ្នាំនោះ មន្ត្រីចិនមកពីខេត្តហៃណានបានឃើញការប្រយុទ្ធ គ្នាដោយដំរី រវាងកងទ័ពចាម និងកងទ័ពខ្មែរ ក្រោយមកបានបញ្ចុះបញ្ចូលស្តេចចាមឱ្យទិញសេះសង្រ្គាមពីប្រទេសចិន ប៉ុន្តែសំណើនេះត្រូវបានច្រានចោលដោយតុលាការសុងជាច្រើនដង។ នៅឆ្នាំ ១១៧៧ កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គបានបើក ការវាយប្រហារយ៉ាងភ្ញាក់ផ្អើល ប្រឆាំងនឹងរាជធានីខ្មែរនៃ យសោធរបុរៈ ពីនាវាចម្បាំងដែលបានគ្រោងទុកតាមដង ទន្លេមេគង្គ ឆ្ពោះទៅ បឹងទន្លេសាប ដ៏ធំ ហើយបានសម្លាប់ស្តេចខ្មែរព្រះ ត្រៃភុវនទិត្យវរ្ម័ន ។    ឈើឆ្កាង ឡោមព័ទ្ធច្រើនដងត្រូវបានណែនាំទៅចាម្ប៉ាពី រាជវង្សសុង នៅឆ្នាំ ១១៧១ ហើយក្រោយមកត្រូវបានលើកនៅលើខ្នងរបស់ចាមនិង ដំរីសង្រ្គាម វៀតណាម។   ពួកគេ​ត្រូវ​បាន​ចាម​ពង្រាយ​កំឡុង​ពេល​ឡោមព័ទ្ធ ​អង្គរ ដែល​ត្រូវ​បាន​ការពារ​ស្រាល​ដោយ​បន្ទះ​ឈើ ដែល​នាំ​ឱ្យ​ចាម​កាន់កាប់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្នុង​រយៈពេល​បួន​ឆ្នាំ​បន្ទាប់។ 

អាណាចក្រ​ខ្មែរ​ស្ថិត​ក្នុង​ដំណាក់កាល​ដួលរលំ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ មកពីខាងជើងបានរួមទ័ព ដើម្បីប្រយុទ្ធនឹងពួកឈ្លានពាន។ គាត់បានធ្វើយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងជនជាតិចាមក្នុងយុវវ័យរបស់គាត់ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១១៤០ ហើយបានចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការមួយនៅវិជ័យរបស់ចាម។ កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គបានទទួលជ័យជម្នះជាបន្តបន្ទាប់ដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកលើជនជាតិចាម ហើយនៅឆ្នាំ ១១៨១ បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជំនះលើសមរភូមិទ័ពជើងទឹកយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នបានរំដោះអាណាចក្រ និងបណ្តេញចាម។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម: ការសញ្ជ័យចម្ប៉ារបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១១៩០-១២០៣)

ការសញ្ជ័យចម្ប៉ារបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១១៩០-១២០៣) 
នៅឆ្នាំ ១១៩០ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បានតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ចាមមួយអង្គព្រះនាម វិទ្យនន្ទន ដែលបានភៀសខ្លួនទៅព្រះបាទជ័យវរ្ម័ននៅឆ្នាំ ១១៨២ ហើយបានទទួលការអប់រំនៅអង្គរ ដើម្បីដឹកនាំកងទ័ពខ្មែរ។ វិទ្យនន្ទនបានវាយចាញ់ពួកចាម ហើយបន្តកាន់កាប់ វិជ័យ ហើយចាប់ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤ ដែលទ្រង់បញ្ជូនមកអង្គរវិញធ្វើជាឈ្លើយ។   ដោយ​ទទួល​យក​ព្រះ​នាម​របស់​ព្រះបាទ​សូរ្យ​វរ្ម័នទេវ (ឬ​សូរ្យ​វរ្ម័ន) ព្រះ​បាទ​វិទ្យនន្ទន​បាន​តាំង​ខ្លួន​ជា​ស្ដេច​នៃ ​បណ្ឌុរង្គ ​ដែល​បាន​ក្លាយ​ជា​អ្នក​ត្រួតត្រា​ខ្មែរ។ ទ្រង់​បាន​បង្កើត​ព្រះអង្គម្ចាស់ អ៊ិន ជា​ប្អូនថ្លៃ​របស់​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី ៧ "ព្រះបាទ​សូរ្យ​វរ្ម័នទេវ​នៅ​នគរ​វិជ័យ" (ឬ​ព្រះបាទ​សូរ្យ​យ​វរ្ម័ន​) ។ នៅឆ្នាំ ១១៩១ ការបះបោរនីវិជ័យបានបណ្តេញព្រះបាទសូរ្យ្យវរ្ម័នត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញហើយបានឡើងសោយរាជ្យព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី ៥ (Jaya Indravarman oṅ Vatuv) ។ វិទ្យនន្ទន ជំនួយដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដណ្តើមយក វិជ័យ មកវិញ ដោយបានសម្លាប់ទាំងព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤ និងព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី បន្ទាប់មក "សោយរាជ្យដោយគ្មានការប្រឆាំងលើព្រះរាជាណាចក្រចំប៉ា"   ដោយប្រកាសឯករាជ្យពីអាណាចក្រខ្មែរ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានឆ្លើយតបដោយការវាយលុកជាច្រើនលើករបស់ចម្ប៉ាក្នុងឆ្នាំ ១១៩២, ១១៩៥, ១១៩៨-១១៩៩, ១២០១-១២០៣។ ខ្មែរ​ក្រោយ​មក​ក៏​មាន​ធ្នូ​ពីរ​ដែល​ដាក់​លើ​ដំរី ដែល​លោក Michel Jacq Hergoualc'h ស្នើ​ថា​ជា​ធាតុ​របស់​ទាហាន​ស៊ីឈ្នួល​ចាម​ក្នុង​កងទ័ព​របស់ ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ 

កងទ័ពខ្មែរក្រោមព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានបន្តធ្វើយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងចម្ប៉ា រហូតដល់ពួកចាមត្រូវបានចាញ់នៅឆ្នាំ ១២០៣។  ស្តេចចាមដែលបដិសេដ - ព្រះអង្គម្ចាស់ អង្គធនបតិគ្រាម បានផ្តួលរំលំ ហើយបណ្តេញក្មួយប្រុសដែលកំពុងកាន់អំណាចរបស់គាត់ វិទ្យនន្ទន/សូរ្យវរ្ម័ន ឱ្យទៅដាយវៀត ដោយបញ្ចប់ការសញ្ជ័យខ្មែរនៃចម្ប៉ា។  ពីឆ្នាំ ១២០៣ ដល់ ១២២០ ចម្ប៉ាជាខេត្តរបស់ខ្មែរ ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលអាយ៉ង ដឹកនាំដោយ ឧកញ៉ា អង្គធនបតិគ្រាម និងបន្ទាប់មក ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គសរាជ ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ ហរិវរ្ម័នទី១ ដែលក្រោយមកក្លាយជា ជ័យបរមេស្វរវរ្ម័នទី២ ។ នៅឆ្នាំ ១២០៧ អង្គសរាជ បានអមដំណើរកងទ័ពខ្មែរជាមួយទាហានស៊ីឈ្នួលភូមា និងសៀម ដើម្បីប្រយុទ្ធនឹងកងទ័ពយ្វន (ដាយវៀត) ។  បន្ទាប់ពីវត្តមានយោធាខ្មែរធ្លាក់ចុះ និងការជម្លៀសខ្មែរដោយស្ម័គ្រចិត្តពីចម្ប៉ាក្នុងឆ្នាំ ១២២០ អង្គសរាជបានចូលកាន់អំណាចដោយសន្តិវិធី ដោយប្រកាសខ្លួនឯងថា ជ័យបរមេស្វរវរ្ម័នទី២ និងបានស្ដារឯករាជ្យរបស់ចាម្ប៉ាឡើងវិញ។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ដាយវៀត

សង្គ្រាមដាយវៀត-ខ្មែរ គឺជាសង្រ្គាម និងជម្លោះជាបន្តបន្ទាប់រវាងនគរដាយវៀត និងកងកម្លាំងចម្រុះនៃនគរចម្ប៉ា និង អាណាចក្រខ្មែរ ចន្លោះឆ្នាំ១១២៣ ដល់១១៥០ នៃគ.ស។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ដាយវៀត: ផ្ទៃក្នុង

ផ្ទៃក្នុង 
នៅអំឡុងពេលនោះ ដាយវៀត ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពងាយរងគ្រោះ ដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងសង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយប្រទេសជិតខាង។ នៅឆ្នាំ១១២៧ ព្រះអង្គម្ចាស់ លី ថាន់តុង មានព្រះជន្ម ១២ឆ្នាំបានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំថ្មីរបស់យួនដាយវៀត។  ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ ទាមទារឱ្យដាយវៀត បង់សួយសារអាករដល់អាណាចក្រខ្មែរ ប៉ុន្តែយួនមិនព្រមបង់សួយសារអាករដល់ខ្មែរទេ។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ បានសម្រេចពង្រីកទឹកដីរបស់ព្រះអង្គទៅខាងជើង ចូលទៅក្នុងទឹកដីយួន។
សង្គ្រាមខ្មែរ-ដាយវៀត: ជម្លោះ

ជម្លោះ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|180x180ភីកសែល| ព្រះឆាយាលក្ខណ៍ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ នៅជញ្ជាំងប្រាសាទអង្គរវត្ត
ការវាយប្រហារលើកទីមួយគឺនៅឆ្នាំ១១២៨ នៅពេលដែលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ បានដឹកនាំទាហាន ២០.០០០នាក់ ពីសុវណ្ណខេត្ត ទៅ ខេត្តង៉ែអាន ប៉ុន្តែត្រូវបានវាយលុកក្នុងសមរភូមិ។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២បានបន្តការប្រយុទ្ធគ្នានៅលើគោក ហើយបានបញ្ជូនសំពៅចំនួន ៧០០ គ្រឿងទៅទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅតំបន់ឆ្នេរនៃខេត្តដាយវៀត។ សង្គ្រាម​បាន​រីក​រាល​ដាល​នៅ​ឆ្នាំ១១៣២ ពេល​អាណាចក្រ​ខ្មែរ​និង​ចម្ប៉ា​បាន​ចូល​លុក​លុយ​ក្រុង​ដាយវៀត ដោយ​ចាប់​បាន​ង៉ែអាន​មួយ​រយៈ​ខ្លី។ នៅឆ្នាំ១១៣៦ មេទ័ព ដូ អាញ់វុ បានដឹកនាំបេសកកម្មជាមួយកងទ័ពបីម៉ឺននាក់ចូលទៅក្នុងទឹកដីខ្មែរ ប៉ុន្តែកងទ័ពរបស់លោកក្រោយមកបានដកថយវិញ បន្ទាប់ពីបានបង្ក្រាបកុលសម្ព័ន្ធខ្ពង់រាបនៅសៀងខ្វាង ។  នៅឆ្នាំ ១១៣៦ ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣ នៃនគរចម្ប៉ា បានធ្វើសន្តិភាពជាមួយយួន ដែលនាំទៅដល់សង្រ្គាមខ្មែរ-ចាម។ នៅឆ្នាំ១១៣៨ លី ថាញ់តុង បានទទួលមរណភាពក្នុងអាយុ ២២ឆ្នាំ ដោយសារជំងឺ ហើយត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយកូនប្រុសអាយុ ២ឆ្នាំឈ្មោះ លី អាញ់តុង ។ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ បានដឹកនាំការវាយប្រហារជាច្រើនលើកទៀតលើពួកយួនដាយវៀត រហូតដល់ទ្រង់សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១១៥០ នៃគ.ស។