navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ

អាណាចក្រ ប៉ាហាំង ចាស់ ( ម៉ាឡេ : Kerajaan Pahang Tua  ) គឺជា ប៉ូល ប្រវត្តិសាស្ត្រ របស់ ម៉ាឡេ ដែល ស្ថិតនៅ កណ្តាល តំបន់ ប៉ាហាំង នៅ ឆ្នេរ ខាងកើត នៃ ឧបទ្វីប ម៉ាឡេ ។ ប៉ូលបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងកំណត់ត្រាបរទេសតាំងពីដើមសតវត្សទី 5  ហើយនៅកម្ពស់របស់វាបានគ្របដណ្តប់ភាគច្រើននៃរដ្ឋទំនើបនៃ ប៉ាហាំង និងផ្នែកខាងត្បូងទាំងមូលនៃឧបទ្វីប។  ពេញមួយប្រវត្តិសាស្ត្រមុនមេឡាកាន ប៉ាហាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងជា ក្រុង  ឬ នក្សត្រ  នៃ មណ្ឌល ម៉ាឡេ ក្នុងតំបន់សំខាន់ៗមួយចំនួន រួមមាន លង្កាសុខា,  ស្រីវិជ័យ  និង Ligor ។  នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 15 វាត្រូវបាននាំចូលទៅក្នុងគន្លងនៃ Melaka Sultanate ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ជាស្តេចស៊ុលតង់មូស្លីមនៅឆ្នាំ 1470 បន្ទាប់ពីការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ចៅប្រុសរបស់អតីត មហារាជ ជា ស្តេចស៊ុលតង់ទីមួយនៃ ប៉ាហាំង។
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ: ឈ្មោះ

ឈ្មោះ 
ការ​ដាក់​ឈ្មោះ​ប៉ាហាំង​ទាក់ទង​នឹង​ការ​អនុវត្ត​បុរាណ​ក្នុង​វប្បធម៌​ម៉ាឡេ​ក្នុង​ការ​កំណត់​និយមន័យ​ទឹកដី និង​ការ​បែងចែក​ដី​ដោយ​ស្រក់​ទឹក។  ពាក្យ 'ប៉ាហាំង សំដៅ​ទៅ​លើ​នគរ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​មាន​ប្រភព​មក​ពី​ឈ្មោះ​នៃ ​ទន្លេប៉ាហាំង។  មានទ្រឹស្តីជាច្រើនអំពីប្រភពដើមនៃឈ្មោះ។ យោងទៅតាមរឿងព្រេងរបស់ម៉ាឡេ ឆ្លងកាត់ទន្លេនៅកំពែង កេម៉ាហាង ជាកន្លែងដែលចរន្តនៃផ្នែក ប៉ាហាំង ជាមួយ ប៉ាហាំងតៅ នៅសម័យបុរាណបានលាតសន្ធឹងដើមឈើ ម៉ាហាំង ដ៏ធំមួយ ( macaranga ) ដែលទន្លេនិងនគរបានមកពីឈ្មោះរបស់ពួកគេ។ រឿងព្រេង​នេះ​រៀប​រាប់​តាម​ទំនៀម​ទម្លាប់​ផ្ទាល់​មាត់​ក្នុង​ចំណោម​ប្រជាជន​ Proto-Malay Jakun ដែល​និយាយ​ថា​បុព្វបុរស​របស់​ពួកគេ​ហៅ​ថា​ប្រទេស ​ម៉ាហាំង។ 

ទ្រឹស្ដីគួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយទៀតត្រូវបានគាំទ្រដោយលោក William Linehan ដែលទាក់ទងនឹងមូលដ្ឋានគ្រឹះដំបូងនៃរាជាណាចក្រទៅកាន់អ្នកតាំងទីលំនៅពីអរិយធម៌ ខ្មែរ បុរាណ ហើយបានអះអាងថាឈ្មោះរបស់វាមានប្រភពមកពីពាក្យពាក្យ ខ្មែរ  'សំណប៉ាហាំង' ដោយផ្អែកលើការរកឃើញ នៃអណ្តូងរ៉ែសំណប៉ាហាំងបុរេប្រវត្តិនៅក្នុងរដ្ឋ។ 

មានការប្រែប្រួលជាច្រើននៃឈ្មោះ ប៉ាហាំងតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រ។ សៀវភៅ​សុង ​សំដៅ​ទៅ​លើ​នគរ​ថា​ជា បូហួង ឬ ប៉ានហួង។  លោក Zhao Rugua ដែលជាអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិចិនបានស្គាល់វាថាជា Pong-fong ។ យោង​តាម​ការ​បន្ត​របស់​លោក Wenxian Tongkao របស់ Ma Duanlin នោះ ប៉ាហាំង ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា ថៃ-ឡាវថាជា ថាស៊ី។ ដោយពួកអារ៉ាប់ និងអ៊ឺរ៉ុប នគរនេះត្រូវបានគេរចនាម៉ូដផ្សេងៗគ្នា ដូចជា Pam, Pan, Paam, Paon, Phaan, Phang, Paham, Pahan, Pahaun, Phaung, Phahangh ។
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ: បុរេប្រវត្តិ

បុរេប្រវត្តិ 
ភ័ស្តុតាងបុរាណវិទ្យាបង្ហាញថាមនុស្សបានរស់នៅតំបន់ដែលឥឡូវនេះជា ប៉ាហាំង តាំងពីដើមយុគសម័យ Paleolithic ។ ឆ្អឹងត្រូវបានរកឃើញនៅ Gunung Senyum ដែលបង្ហាញថាអរិយធម៌ Mesolithic បានប្រើ Paleolithic អនុវត្ត។ វត្ថុបុរាណ Paleolithic ត្រូវបានរកឃើញនៅ Sungai Lembing, Kuaantan ត្រូវបានគេរកឃើញដោយគ្មានដាននៃការខាត់ ដែលជាសំណល់នៃអរិយធម៌ដែលមានអាយុ 6,000 ឆ្នាំ។  ដាននៃវប្បធម៌ Hoabinhian ត្រូវបានតំណាងដោយទីតាំងល្អាងថ្មកំបោរមួយចំនួន។  វត្ថុបុរាណ នៃយុគថ្មរំលីង ចុងមានច្រើនក្រៃលែង រួមទាំងឧបករណ៍ប៉ូលា ឌីស ខ្សែចងត្រចៀក កងដៃថ្ម និងសំបកឈើឆ្កាង។  នៅប្រហែល 400 មុនគ្រឹស្តសករាជ ការអភិវឌ្ឍន៍នៃការបោះសំរិទ្ធបាននាំឱ្យមានការរីកចំរើននៃ វប្បធម៌ ដុងសឺន ជាពិសេសសម្រាប់ ស្គរមហាធឹក ដ៏ឧឡារិក។ 

អរិយធម៌ដែក ដំបូងនៅប៉ាហាំង ដែលចាប់ផ្តើមនៅដើម សករាជធម្មតា ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ដោយពួកបុរេប្រវត្តិ ជាមួយនឹងវប្បធម៌យុគថ្មរំលីងចុង។ វត្ថុបុរាណពីសម័យនេះ ត្រូវបានរកឃើញនៅតាមដងទន្លេ ជាពិសេសមានច្រើននៅក្នុងជ្រលងភ្នំតេបេលិង ដែលបម្រើជាផ្លូវខាងជើងចាស់នៃការទំនាក់ទំនង។ ការ​ធ្វើ​មាស ​បុរាណ​នៅ​ប៉ាហាំង​ត្រូវ​បាន​គេ​គិត​ថា​មាន​កាល​ពី​ដើម​យុគ​ដែក​នេះ​ផង​ដែរ។
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ: រយៈពេលដំបូង

រយៈពេលដំបូង 
តំបន់ កោះក្រា នៃ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ និងតំបន់ជុំវិញរបស់វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រថាជាលំយោលនៃអរិយធម៌ម៉ាឡេ។  រាជាណាចក្រម៉ាឡេសម័យបុព្វកាលត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាដៃទន្លេរបស់ ហ្វូណន ដោយប្រភពចិនសតវត្សទី 2 ។ 

ការតាំងទីលំនៅបុរាណអាចត្រូវបានតាមដានពី តេមបេលិង ទៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់ Merchang ។ ផ្លូវ​របស់​ពួកគេ​ក៏​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​តំបន់​ជ្រៅ​នៃជេឡឿ តាម​បណ្តោយ ​បឹងជិនិនិង​រហូត​ដល់​ក្បាលទឹក​នៃ Rompin ។  ប៉ូលដែលត្រូវបានកំណត់ថាជាកោលិ នៅក្នុង ភូមិសាស្ត្រ ឬ កួយលី ដែលស្ថិតនៅកណ្តាល មាត់ទន្លេប៉ាហាំង ភាគខាងត្បូងនៃលង្ការសុខា បានរីកដុះដាលនៅសតវត្សទី 3 ។ វាមានកំពង់ផែអន្តរជាតិដ៏សំខាន់មួយដែលកប៉ាល់បរទេសជាច្រើនបានឈប់ដើម្បីធ្វើការផ្លាស់ប្តូរ និងផ្គត់ផ្គង់ឡើងវិញ។  ជា​រឿង​ធម្មតា​ជាមួយ​រដ្ឋ​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នោះ កួយ-លី មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ ​ហ្វូណន ។ កំណត់ត្រាចិនបានរៀបរាប់ថា ស្ថានទូតមួយផ្ញើទៅកាន់ហ្វូណន ដោយស្តេចឥណ្ឌា មុរុណ្ឌ បានជិះទូកពីកំពង់ផែគៀវលី (ចន្លោះឆ្នាំ ២៤០ ដល់ ២៤៥ គ.ស.)។ មុរុណ្ឌបាន​បង្ហាញ​សេះ​បួន​ក្បាល​មក​ពី​កសិដ្ឋាន​ស្តុប Yuezhi ( កុសាន ) ដល់​ស្តេច​អាណាចក្រ​ហ្វូណន។ 

នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សន៍ទី 5 នយោបាយមួយផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានណែនាំថាជាប៉ាហាំង បុរាណត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុង សៀវភៅសុង ថាជា ប៉ូហួង ឬ ប៉ានហួង (婆皇) ។ ស្តេចនៃ ប៉ូហួង, សេ-លិ- ប៉ូ-លូ-ប៉ា-ម៉ោ ('ស្រីភទ្រវរ្ម័ន') ត្រូវបានកត់ត្រាថាបានបញ្ជូនបេសកជនទៅតុលាការ សៀវសុង ក្នុងឆ្នាំ 449-450 ជាមួយនឹងផលិតផលសែសិបមួយប្រភេទ។ ក្នុង​ឆ្នាំ ៤៥៦–៤៥៧ បេសកជន​មួយ​រូប​ទៀត​នៃ​ប្រទេស​ដដែល​ដែល​ដឹកនាំ​ដោយ ​សេណាផាទី ​បាន​មក​ដល់​រាជធានី ​ជៀនកាង ​របស់​ចិន។  ប៉ាហាំង បុរាណនេះត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលក្រោយជា ក្រុង  ទៅ មណ្ឌល នៃ លង្កាសុខា - កេដៈ ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលតំបន់ ប៉ាតានី សម័យទំនើបដែលបានកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ជាមួយនឹងការតំរែតំរង់នៃហ្វូណនពីសតវត្សទី 6 ។  លង្កាសុខា-កេដៈ ជាមួយនឹងរដ្ឋទីក្រុងរបស់ខ្លួនដែលគ្រប់គ្រងតំបន់ឆ្នេរទាំងពីរនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ បានសន្មត់ថាមានសារៈសំខាន់នៅក្នុងបណ្តាញពាណិជ្ជកម្មដែលពាក់ព័ន្ធនឹង ទីក្រុងរ៉ូម ឥណ្ឌា និង ចិន ។  កំណើនពាណិជ្ជកម្មបាននាំមកនូវឥទ្ធិពលបរទេសនៅទូទាំងរដ្ឋទីក្រុងទាំងនេះ។ ការរកឃើញផ្ទាំងចម្លាក់ព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើន និងរូបសញ្ញាហិណ្ឌូ ចង្អុលទៅកាន់ឥទ្ធិពលឥណ្ឌាដ៏ខ្លាំងក្លាក្នុងអំឡុងពេលនេះ។ 

នៅដើមសតវត្សទី 8 លង្កាសុខា-កេដៈ បានស្ថិតនៅក្រោមអំណាចយោធា និងនយោបាយរបស់ ស្រីវិជ័យ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការត្រួតត្រាបន្តិចម្តងៗនៃ លង្កាសុខា-កេដៈ មិនត្រូវបានសម្រេចដោយសង្គ្រាមសាមញ្ញទេ ហើយមិនមានកំណត់ត្រានៃបេសកកម្មកងទ័ពជើងទឹកសំខាន់ៗនៅសមុទ្រទេ។ ការបញ្ជូន លង្កាសុខា-កេដៈ  ទៅកាន់អំណាចនៃ ស្រីវិជ័យ គឺផ្តល់ផលប្រយោជន៍ និងផលប្រយោជន៍ដល់អតីតសម្រាប់ ជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្ម វាមានប្រយោជន៍ក្នុងការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយប៉ូលដ៏មានអំណាចជាមួយនឹងកងទ័ពជើងទឹកដែលរឹងមាំគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីការពារពួកគេ។
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ: សម័យបុរាណ

សម័យបុរាណ 
នៅក្នុងសតវត្សក្រោយមក រហូតដល់ការធ្លាក់ចុះចុងក្រោយនៃ ស្រីវិជ័យ, លង្កាសុខា-កេដៈ  គឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏ជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់ខ្លួន ហើយ កេដៈបានក្លាយជាកំពង់ផែសំខាន់ និងសូម្បីតែកន្លែងអង្គុយរបស់ ស្រីវិជ័យ មហារាជ។ ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ លង្កាសុខា-កេដៈ  ដូច្នេះមានការជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយ ស្រីវិជ័យ ហើយការធ្លាក់ចុះរបស់អតីតបានកើតឡើងតែបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃចុងក្រោយនៃ ការវាយឆ្មក់ចុឡា ពី ប្រទេសឥណ្ឌាខាងត្បូង ក្នុងសតវត្សទី 11 ។  ការខ្វះអំណាចដែលបន្សល់ទុកដោយការដួលរលំនៃ ស្រីវិជ័យត្រូវបានបំពេញដោយការងើបឡើងនៃ នគរនគរស្រីធម្មរាជ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅនៅក្នុងប្រពៃណីម៉ាឡេថា 'Ligor' ។ នៅសតវត្សទី 13 ព្រះរាជាណាចក្របានទទួលជោគជ័យក្នុងការបញ្ចូលឧបទ្វីបម៉ាឡេភាគច្រើនរួមទាំង ប៉ាហាំង នៅក្រោម មណ្ឌល របស់ខ្លួន។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ប៉ាហាំងដែលត្រូវបានកំណត់ថាជា មឿង​ប៉ាហាំង ត្រូវបានបង្កើតឡើងជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោម រដ្ឋទាំងដប់ពីរនៃនក្សត្រ នៃ   នៅដើមសតវត្សទី 14 ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ Ligor ត្រូវបានបាត់បង់ដោយការបង្កើនអំណាចនៃ ព្រះរាជាណាចក្រថៃសុខោទ័យ និងការពង្រីកទៅភាគខាងត្បូងដោយស្តេច រាមកំហែង ដែលបាននាំយកវាមកក្រោមអនុត្តរភាពរបស់ថៃ។ 

សតវត្ស​ទី 14 គឺ​ជា​ពេល​វេលា​នៃ​ភស្តុតាង​ដែល​បាន​កត់ត្រា​ដំបូង​បំផុត​នៃ ​សាសនា​ឥស្លាម ​នៅ​ឆ្នេរ​ខាង​កើត​នៃ​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ។   សម័យកាលនេះក៏ស្របគ្នានឹងប៉ាហាង ដែលចាប់ផ្តើមបង្រួបបង្រួមឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ។ នគរដែលត្រូវបានពិពណ៌នាដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តព័រទុយហ្គាល់ Manuel Godinho de Erédia ថាជា Pam គឺជានគរមួយក្នុងចំណោមនគរទាំងពីរនៃ ម៉ាឡាយូ នៅក្នុងឧបទ្វីប ជាប់ៗគ្នាទៅ ប៉ាតានី ដែលបានរីកចម្រើនមុនពេលការបង្កើត ម៉ាលេកា ក្នុងសតវត្សទី 15 ។ អ្នកគ្រប់គ្រងនៃ ប៉ាហាំង ដែលមានចំណងជើងថា មហារាជ ក៏ជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៃប្រទេស Ujong Tanah ('ដីចុងបញ្ចប់') ដែលជាផ្នែកខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបរួមទាំង តេម៉ាសេក ផងដែរ។  កាលប្បវត្តិ ម៉ាចាប៉ាហ៊ិត, នគរក្រេតគម ថែមទាំងបានប្រើឈ្មោះ ប៉ាហាំង ដើម្បីកំណត់ឧបទ្វីបម៉ាឡេ ដែលជាការបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃនគរនេះ។ 

ប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ មិងកត់ត្រាបេសកកម្មបេសកជនជាច្រើនពីប៉ាហាំង ទៅកាន់តុលាការ មិង ក្នុងសតវត្សទី 14 និង 15 ។ នៅឆ្នាំ 1378 មហារាជតាចៅ បានបញ្ជូនបេសកជនជាមួយនឹងលិខិតមួយនៅលើស្លឹកមាសនិងនាំយកមកជាកិត្តិយសដល់ទាសករបរទេសប្រាំមួយនាក់និងផលិតផលរបស់ប្រទេស។ នៅឆ្នាំ ១៤១១ ក្នុងរជ្ជកាល Maharaja Pa-la-mi-so-la-ta-lo-si-ni (បកប្រែដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រថា 'បរមេស្វរតេលុកជិនី') ព្រះអង្គក៏បានចាត់បេសកជនដែលកាន់សួយសារអាករ។ ជនជាតិចិនបានប្រគល់ការពេញចិត្តនៅឆ្នាំ 1412 ដោយបញ្ជូនឧត្តមនាវីឯក Zheng He ជាបេសកជនទៅកាន់ ប៉ាហាំងហើយនៅឆ្នាំ 1414 ប៉ាហាំងបានបញ្ជូនសួយសារអាករទៅប្រទេសចិនម្តងទៀត។ នៅឆ្នាំ 1416 ពួកគេបានផ្ញើសួយសារអាកររួមគ្នាជាមួយបេសកជន Kozhikode និង ជ្វាហើយជាថ្នូរនឹង Zheng He ត្រូវបានបញ្ជាឱ្យទៅ ប៉ាហាំង ម្តងទៀត។
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ: ការឈ្លានពានមេឡាកា

ការឈ្លានពានមេឡាកា 
សតវត្សទី 15 បានឃើញការងើបឡើងនៃ មេឡាកាសុលតាណាតេ ដែលស្ថិតនៅក្រោមរាជវង្ស Sang Sapurba បានបង្រួបបង្រួមឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំងក្លានៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ។ មុននោះ នៅចុងសតវត្សទី 13 រាជវង្សបានវាយលុកច្រកពាណិជ្ជកម្មតូចមួយនៅ តេម៉ាសេក ពីឥទ្ធិពល ប៉ាហាំង និងបានបង្កើត ព្រះរាជាណាចក្រ សិងបុរៈ ដែលមានអាយុខ្លីដែលត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយពួកជ្វាមួយសតវត្សក្រោយមក។ ស្តេចចុងក្រោយនៃ សិងបុរៈ, Iskandar Shah បានបង្កើត មេឡាកាដើម្បីស្នងរាជ្យ សិងបុរៈ ។

Muzaffar Shah ដែលជាស្តេចស៊ុលតង់ទីប្រាំនៃ មេឡាកា ដែលសោយរាជ្យពីឆ្នាំ 1445 ដល់ 1458 បានបដិសេធមិនទទួលស្គាល់ការត្រួតត្រារបស់ Ligor លើប្រទេសរបស់គាត់។ Ligorians ក្នុងការអះអាងពីការទាមទាររបស់ពួកគេបានបញ្ជូនកងទ័ពឈ្លានពានដែលដឹកនាំដោយ អវិចក្រិឡើងគោកទៅកាន់ មេឡាកា ។ ពួកឈ្លានពានដែលត្រូវបានជួយដោយជំនួយ ប៉ាហាំង បានដើរតាមផ្លូវចាស់ដោយទន្លេ តេមប៉េលិង, ប៉ាហាំង និង ប៉េរ៉ា ។ ពួក​គេ​បាន​ចាញ់​យ៉ាង​ងាយ ហើយ​រត់​ត្រឡប់​មក​វិញ​តាម​ផ្លូវ​ដដែល។ ក្រោយមក ពួកគេ​បាន​ប៉ុនប៉ង​ឈ្លានពាន​កងទ័ពជើងទឹក ប៉ុន្តែ​ត្រូវបាន​បរាជ័យ​ម្តងទៀត​។ បន្ទាប់មក Muzaffar Shah បានបង្កើតគំនិតដើម្បីពិនិត្យមើលការក្លែងបន្លំ Ligorian ដោយវាយប្រហាររដ្ឋ Ligor vassal នៃ ប៉ាហាំង ។ បេសកកម្មមួយត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយកូនប្រុសរបស់ Muzaffar គឺ Raja Abdullah ហើយត្រូវបានដឹកនាំដោយផ្ទាល់ដោយ មេឡាកា Bendahara Tun Perak ជាមួយនឹងកប៉ាល់ចំនួនពីររយ ទាំងធំ និងតូច តាមនោះបានបន្តទៅ ប៉ាហាំង ហើយបានសញ្ជ័យនៅឆ្នាំ 1454 ។ អ្នកគ្រប់គ្រងនៃ ប៉ាហាំង គឺ មហារាជទេវសុរ បានភៀសខ្លួនទៅខាងក្នុងខណៈពេលដែលកូនស្រីរបស់គាត់ បុត្រីវ៉ាណាងសេរិ ត្រូវបានចាប់ខ្លួន។ អ្នកឈ្នះដោយអន្ទះសារចង់ទទួលបានសុច្ឆន្ទៈរបស់បេនដាហារ៉ា ប្រញាប់ប្រញាល់តាមរកស្តេចដែលរត់គេចខ្លួនរហូតដល់ត្រូវបានចាប់ខ្លួន ហើយនាំកូនស្រីរបស់គាត់ទៅទីក្រុងមេឡាកា។ 

ក្នុងឆ្នាំដែល ប៉ាហាំង ត្រូវបានសញ្ជ័យ រាជអាប់ឌុលឡា បានរៀបការជាមួយ បុត្រីវ៉ាណាងសេរិដែលជាបុត្រីរបស់ស្តេចឈ្លើយ ដែលឈ្មោះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ប្រហែលជាប្តូរទៅសាសនាឥស្លាមទៅជា បុត្រីលេឡាវ៉ាងសា ។ ដោយនាងគាត់មានកូនប្រុសពីរនាក់ រាជាអម៉ាដនិង រាជាមហាំមេដ ។
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ: រដ្ឋបាល

រដ្ឋបាល 
ត្រូវបានគេស្គាល់តិចតួចនៅលើប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលដែលប្រើនៅក្នុង ប៉ាហាំង ប៉ុន្តែក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់វា ចំណងជើងរដ្ឋាភិបាលជាច្រើនត្រូវបានកត់ត្រាទុក។ រដ្ឋាភិបាលត្រូវបានដឹកនាំដោយ មហារាជ (តាមព្យញ្ជនៈ 'អធិរាជ') ជាស្តេចផ្តាច់ការ  ឋានៈស្រដៀងគ្នាដែលកាន់កាប់ដោយចៅហ្វាយរបស់ខ្លួននៅលីហ្គ័រ។  ឆ្ពោះទៅចុងបញ្ចប់នៃរាជាណាចក្រ មហារាជត្រូវបានកត់ត្រាដោយ de Erédia ថាជាកម្មសិទ្ធិរបស់រាជវង្សដូចគ្នាដែលគ្រប់គ្រង Ligor ។  ចំណងជើងដែលគេស្គាល់ថា សេនាបតី ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុង សៀវភៅសុង ដែលជាពាក្យសំស្រ្កឹតមានន័យថា "ម្ចាស់នៃកងទ័ព" ។ សេនាបតី ត្រូវបានគេកត់ត្រាទុកក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន ដើម្បីដឹកនាំបេសកកម្មប្រេសិតជាច្រើនទៅកាន់ប្រទេសចិន។  លើសពីនេះ ប៉ាហាំង Shahbandar ត្រូវបានគេដឹងថាបានគ្រប់គ្រង តេម៉ាសេកមុនពេលកោះនេះត្រូវបានវាយដណ្តើមយកពី ប៉ាហាំង ដោយរាជវង្ស Sang Sapurba ។ ពាក្យ Shahbandar គឺជាចំណងជើងដែលត្រូវបានទទួលយកពីពែរ្ស ដែលមានន័យថា "ម្ចាស់កំពង់ផែ" ។ 

ឈ្មោះ​តុលាការ​ចាស់​គឺ ​ឥន្ទេរបុរៈ ហើយ​រាជធានី​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ជា​និច្ច​ថា​ជា​ទីក្រុង។ បុរេមេឡាកានហៅវាតាមសំស្រ្កឹតថា បុរៈ ជនជាតិម៉ាឡេ 'ប៉េកាន' ព័រទុយហ្គាល់ 'a Cidade' ចំណែកប្រជាជននៅ Rompin និង Bebar ពិពណ៌នារាជធានីថា ប៉េកានប៉ាហាំង ។ បុរី ប្រហែលជាបានគ្របដណ្តប់ធំជាងទីក្រុងដែលគេស្គាល់ថា ប៉េកាន សព្វថ្ងៃនេះ។ បន្ថែមពីលើ ប៉េកាន ទំនើប វាហាក់ដូចជាមានដីនៅលើច្រាំងទន្លេ ប៉ាហាំង រហូតដល់ Tanjung Langgar ។
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ: វប្បធម៌

វប្បធម៌ 
វប្បធម៌​ប៉ាហាំង​បុរាណ​គឺ​ជា​លទ្ធផល​នៃ​ការ​រួម​បញ្ចូល​គ្នា​នៃ​វប្បធម៌​មន-ខ្មែរ និង​ម៉ាឡេ។   អ្នកស្រុកមុនសម័យ មេលេកា នៃប្រទេសនេះ រួមជាមួយនឹងប្រជាជននៃអរិយធម៌នៃតំបន់ Isthmus ភាគខាងជើង ត្រូវបានគេហៅជារួមថា 'សៀម' នៅក្នុង ប្រវតិ្តសាស្រ្តម៉ាឡេ  នៃ មេលេកាសុលតាណាតេ ទោះបីជាពួកគេត្រូវបានគេកំណត់អត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ថាជាជនជាតិម៉ាឡេដោយប្រវត្តិវិទូព័រទុយហ្គាល់ de Erédia ក៏ដោយ។ .  ម៉្យាងវិញទៀត ឌឺ អេរេឌា បានយកពាក្យ 'សៀម' ហើយយកមកអនុវត្តក្នុងបរិបទដ៏ទូលំទូលាយ ដោយសំដៅទៅម្ចាស់នៃជនជាតិ 'សៀម' ប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងនេះ នោះគឺជានគរថៃនៃ អយុធ្យា ។  ការប្រើប្រាស់ពាក្យព័រទុយហ្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយនេះ ក្រោយមកត្រូវបានពេញនិយមជា និក្ខមនំ សម្រាប់ព្រះរាជាណាចក្រថៃជាបន្តបន្ទាប់ដោយអ្នកនិពន្ធអឺរ៉ុបផ្សេងទៀត។

នៅក្នុងអត្ថបទភាសាម៉ាឡេបុរាណ Hikayat Hang Tuah ត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថា ទោះបីជាជនជាតិ ប៉ាហាំង ចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាជនជាតិម៉ាឡេក៏ដោយ ពួកគេបាននិយាយ និងច្រៀងចម្រៀងប្រជាប្រិយរបស់ពួកគេជា ភាសាមួយ ដែលខុសពីភាសាម៉ាឡេដែលនិយាយនៅក្នុង មេលេកា ដែលនឹងបង្ហាញពីការលាយឡំនៃភាសា និង ការប្រណាំង។  ប្រជាជនសម័យមុន មេលេកាប៉ាហាំង ក៏ត្រូវបានពិពណ៌នាដោយ Fei Xin ថាជាអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់នៃ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលការចាត់ចែងនៃសាសនាដែលទាក់ទងនឹង ការបូជារបស់មនុស្ស ត្រូវបានបញ្ចូល។ ឥទ្ធិពលរបស់វានៅក្នុង ប៉ាហាំង ទោះបីជាវាបានធ្លាក់ចុះជាមួយនឹងការណែនាំនៃសាសនាឥស្លាមក៏ដោយ អាចត្រូវបានតាមដានរហូតដល់ដើមសតវត្សទី 17 ។
អាណាចក្រ ប៉ាហាំង បុរាណ: សេដ្ឋកិច្ច

សេដ្ឋកិច្ច 
ផលិតផលដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ ប៉ាហាំង បុរាណគឺមាស។ អណ្តូងរ៉ែមាសរបស់វាត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អបំផុត និងធំបំផុតនៅក្នុងឧបទ្វីបទាំងមូល។ មាស​ដែល​មក​ពី​ទី​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដោះ​ដូរ​ជាមួយ ​អាឡិចសាន់ឌ្រី ។  ឧបទ្វីបទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាប្រភពនៃលោហៈដ៏មានតម្លៃរហូតដល់វាត្រូវបានប្រកាសថា Chrysḗ Chersónēsos (ឧបទ្វីបមាស) ដោយ Ptolemy ។  យោងតាម លោក Fei Xin បានឱ្យដឹងថា ប៉ាហាំង ក៏បានផលិតអង្ករ អំបិលដែលផលិតដោយទឹកសមុទ្រស្ងោរ និងស្រាទំពាំងបាយជូរដោយការ fermenting ដើមដូង។ Fei Xin ក៏បានលើកឡើងអំពីផលិតផលព្រៃឈើដ៏កម្រ និងមានតម្លៃដូចជា camphor barus, olibanum, agarwood, sandalwood, sapanwood, pepper និងជាច្រើនទៀត។ ប៉ាហាំង​បាន​នាំ​ចូល ​ប្រាក់ សូត្រ ​ពណ៌ ក្រណាត់ ​ជ្វា ស្ពាន់ និង​ដែក ​គង និង​ក្តារ។
អាណាចក្រកំពង់សៀម

អាណាចក្រកំពង់សៀម រឺ អាណាចក្រខាងជើង (គ.ស ១៤៧៥-១៤៨៥) គឺជានគរខ្មែរដែលស្ថិតនៅត្រើយខាងលិចទន្លេធំ ដែលកើតឡើងក្រោយពីមានវិបត្តិរាជវង្សកាលណោះនគរខ្មែរបានបែកខ្ញែកជាបី គឺ អាណាចក្រខាងជើងរបស់ព្រះបាទស្រីរាជា អាណាចក្រត្រើយខាងកើតរបស់ព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យទី២ និង អាណាចក្រខាងត្បូងរបស់ព្រះស្រីធម្មរាជាទី១។ រាជធានីនៃអាណាចក្រនេះស្ថិតនៅខែត្រកំពង់សៀម។
ក្រោយពីទទួលព័ត៌មាននេះ ព្រះបាទស្រីរាជាក៏បានចាត់តាំងកងទ័ពឲ្យថែរក្សាទឹកដីខាងលិចសំរាប់ទប់ទល់នឹងកងទ័ពសៀម ហើយព្រះអង្គក៏លើករេហ៍ពលមកធ្វើសង្គ្រាមជាមួយស្រីសុរិយោទ័យវិញ តាមផែនការចំបាំងស្នើឡើង ដោយពញាធម្មរាជា។ មកដល់ខែត្រអម្រគិរិន្ទបូរ ព្រះអង្គទ្រង់បានបញ្ជូនកងទ័ពឆ្លងទន្លេទៅត្រើយខាងជើង ហើយក៏បានបើកការវាយបណ្ដេញទ័ពបះបោរ ឲ្យបាក់រត់ចេញពីអាណាខែត្រខាងជើង ថយមកនៅត្រើយខាងកើតទន្លេធំ (មេគង្គ) វិញ។ បន្ទាប់មកព្រះអង្គបានសង់បន្ទាយបោះទ័ពគង់នៅក្នុងខែត្រកំពង់សៀម ត្រៀមធ្វើសឹកសង្គ្រាមបន្តទៀត។
អាណាចក្រកំពង់សៀម: រដ្ឋបាល

រដ្ឋបាល
អាណាចក្រនេះមានវិសាលភាពចាប់ពី បណ្តាខែត្រចំណុះព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យទី២ ឋិតក្នុងផែនដីឧត្តរទិសមាន៖ 
១. ខែត្រលង្វែក (បរិវេណលង្វែក)
២. ខែត្ររលាប្អៀរ (ស្រុករលាប្អៀរ)
៣. ខែត្រអម្រាគគិរីបូរណ៍ (ស្រុកបរិបូរណ៍)
៤. ខែត្រក្រគរ (ស្រុកក្រគរ)
៥. ខែត្រក្រង (ប្រហែលនៅ ភូមិបន្ទាយក្រង ឃុំអន្លង់ត្នោត ស្រុកក្រគរ)
៦. ខែត្រពោធិ៍សាត់ (ក្រុងពោធិ៍សាត់)
៧. ខែត្របាត់ដំបង (ក្រុងបាត់ដំបង)
៨. ខែត្រឫស្សីសាញ (នៅចន្លោះបាត់ដំបង និង បន្ទាយមានជ័យ ប្រហែលបវេល)
៩. ខែត្រតាមសីមា (ប្រហែលនៅចន្លោះបាត់ដំបង និង បន្ទាយមានជ័យ ប្រហែលថ្មគោល)
១០.ខែត្រមង្គលបូរី (ស្រុកមង្គលបុរី)
១១.ខែត្ររយ៉ង (នៅដីថៃ)
១២.ខែត្រសុរិន្ទ (នៅដីថៃ)
១៣.ខែត្រសិង្គារ (នៅលើដីថៃ)
១៤.ខែត្រកំពង់សៀម (ស្រុកកំពង់សៀម)
១៥.ខែត្រស្ទឹងត្រែង (ក្រុងស្ទឹងត្រែង)
១៦.ខែត្រជើងព្រៃ (ស្រុកជើងព្រៃ)
១៧.ខែត្រគោកសេះ (ប្រហែលស្រុកបារាយណ៍)
១៨.ខែត្រអន្លង់រាជ (ប្រហែលជាស្រុកកំពង់ត្រឡាច ទឹកផុស និង សាមគ្គីមានជ័យ)
១៩.ខែត្រព្រំទេព (ឃុំនៅស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ)
២០.ខែត្រព្រៃក្ដី (ឃុំនៅក្នុងខេត្តកំពង់ធំ ប្រហែលចន្លោះស្រុកកំពង់ស្វាយ និង ស្រុកស្ទោង)
២១.ខែត្រស្ទោង (ស្រុកស្ទោង)
២២.ខែត្រជីក្រែង (ស្រុកជីក្រែង)
២៣.ខែត្ររលួស (ស្រុកប្រាសាទបាគង)
២៤.ខែត្រមហានគរ (ក្រុងសៀមរាប) 
២៥.ខែត្រម្លូព្រៃ (ស្រុកឆែប) ខេត្តព្រះវិហារ
២៦.ខែត្រជាំក្សាន្ត (ស្រុកជាំក្សាន្ត) ខេត្តព្រះវិហារ
២៧.ខែត្រត្នោត (ប្រហែល ជាទឹកដីខេត្តព្រះវិហារ)
២៨.ខែត្រទឹកជោរ (ឃុំទឹកជោរ នៃស្រុកព្រះនេត្រព្រះ)

រៀងទៅទល់នឹងដែនសៀម។ ដែលស្ថិតនៅត្រើយខាងលិចទន្លេធំ។ បន្ទាប់ពីបានដួលរលំក្រោយពេលសៀមបានចាប់ខ្លួនព្រះអង្គបញ្ជូនទៅសៀមមក នគរនេះបានបង្រួបប្រួមទៅអាណាចក្រខ្មែរកម្ពុជាធិបតីវិញ។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណាចក្រសម័យចតុមុខ
អាណាចក្រខ្មែរ

កម្វុជទេឝ (អានថា:កាំវុជៈទេស)រឺ សម័យអង្គរ គឺជាសម័យកាលមួយ ដែលកម្ពុជាគឺជាអាណាចក្រមួយនៅក្នុងចំណោមអាណាចក្រដែលមានឥទ្ធិពលបំផុត​នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយបានលូតលាស់ចេញពីអតីតនគរកម្វុជ(ចេនឡា)។ ក្នុងកំឡុងពេលមួយនៃសម័យនេះដែរ អាណាចក្រខែ្មរបានគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់និងដាក់ជាចំណុះ លើប៉ែកធំនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ដោយរួមបញ្ចូលនូវទឹកដីនៃប្រទេស ឡាវ ថៃ វៀតណាម និងមីយ៉ាន់ម៉ា បច្ចុប្បន្ន និងផ្នែកមួយនៃចិនភាគខាងត្បូង​។infopleace  កេរ្តិ៍ដំណែលដ៏អស្ចារ្យបំផុតមួយរបស់អាណាចក្រនេះគឺតំបន់់អង្គរ ដែលជារាជធានីនៃយុគមាស នៃកម្វុជទេឝ។ ប្រាសាទបុរាណដូចជាអង្គរវត្ត និងបាយ័នជាភស្តុតាងនៃភាពស្ដុកស្ដម្ភនិងឥទ្ធិពលដ៏មហិមានៃអាណាចក្រខ្មែរ ការរីកចម្រើនលើសិល្បៈ វប្បធម៌ និងស្ថាបត្យកម្ម ក៏ដូចជា ជំនឿនិងសាសនាផ្សេងៗដែលត្រូវបានលើកស្ទួយកាលពីរជ្ជកាលមួយទៅរជ្ជកាលមួយ។ សាសនាផ្លូវការរបស់អាណាចក្រនេះរួមមានព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនាមហាយាន ក្រោយមកព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទត្រូវបានគេផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយ ក្នុងចំណោមវណ្ណៈជាន់ទាប បន្ទាប់ពីថេរវាទត្រូវបាននាំចូលមកពីស្រីលង្កាមកនៅក្នុងសតវត្សទី១៣​។​Keyes, 1995, pp.78-82 តាមការស្រាវជ្រាវដោយប្រើផ្កាយរណប បានបង្ហាញថាអង្គរគឺជាតំបន់ប្រមូលផ្ដុំទីប្រជុំជនធំបំផុតលើពិភពលោក មុនសម័យឧស្សាហកម្ម។
អាណាចក្រខ្មែរ: ប្រវត្តិលេខន៍

ប្រវត្តិលេខន៍
ប្រវត្តិនៃតំបន់អង្គរធ្លាប់ជាផ្ទៃដីកណ្ដាលនៃអាណាចក្រកម្វុជទេឝក្នុងប្រវត្តិសាស្ត ហើយ​ក៏ជាសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្មែរចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់ទី១៣ដែរ​។Languages empire.asp Thai websites web page

ពួកអ្នកនិពន្ធអារ៉ាប់វែកញែកពីអឺរ៉ុបនៅសតវត្សទី៩និងទី១០ស្ទើរតែគ្មានចន្លោះចំពោះអ្វីៗជាច្រើន​លើសពីភាពអន់ថយរបស់អឺរ៉ុប ប៉ុន្តែអ្នកទាំងនោះក៏បានចាត់ទុកថាស្ដេចអាល់-ហិណ្ឌ (ឥណ្ឌា និង អាស៊ីអាគ្នេយ៍) ជាស្ដេចមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចធំៗទាំង៤អង្គលើលោក។India and Khmer  cambodiaDuring the Ancien Regime: Essays by P. J. Marshall, Robert Van Niel អ្នកដឹកនាំនៃរាជវង្សរាស្ត្រកូដត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាស្ដេចធំបង្អស់នៃអាល់ហិណ្ឌ ប៉ុន្តែបន្ថែមពីនោះ ពួកស្ដេចដែលតូចៗជាងអាល់ហិណ្ឌរួមមានស្ដេច ជ្វា ភូមានៃបាកាន និង ស្ដេចខ្មែរត្រូវបានពិពណ៌នាជានិច្ចដោយពួកអារ៉ាប់ថាជាស្ដេចដែលមានអំណាចក្រៃលែង និងមានកងទ័ព មនុស្ស សេះ ដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងជាញឹកញយមានទ័ពដំរីរាប់ពាន់ក្បាល។ បណ្ដាស្ដេចទាំងនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយសារភាពស្ដុកស្ដម្ភនៃមាសប្រាក់ដ៏ច្រើនក្រាស់ក្រែល។India and khmercambodia During the Ancien Regime: Essays by P. J. Marshall, Robert Van Niel: p.41

ចេញមកពីកម្វុជ - និងមកពីតំបន់អង្គរដូចគ្នា - គ្មានកំណត់ត្រាដែលបាននៅគង់វង្សក្រៅតែពីសិលាចារឹកទេ។ ដូច្នេះហើយចំណេះដឹងថ្មីៗ​អំពីអរិយធម៌ខ្មែរតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវទាញចេញតាំងពីដើមមកពី៖
 កំណាយបុរាណវត្ថុ ការកសាងឡើងវិញនិងការអង្កេតតាមដាន
 សិលាចារឹក (សំខាន់បំផុតគឺសិលាចារឹកគ្រឹះនៃប្រាសាទមួយចំនួន)​ដែលរៀបរាប់អំពីសកម្មភាពសាសនានិងនយោបាយរបស់ស្ដេច
 ចំលាក់លៀនជាច្រើន​នៅបន្តគ្នាលើជញ្ជាំងប្រាសាទរួមជាមួយនឹងការពិពណ៌នាអំពី ក្បួនទ័ព​ ជីវិតនៅក្នុងរាជវាំង​ ទិដ្ឋភាពទីផ្សារ និង ជីវភាពប្រចាំថ្ងៃនៃប្រជាជនផងដែរ
 របាយការណ៍និងកាលប្បវត្តិនៃអ្នកការទូត ​​ពាណិជ្ជករ និង អ្នកដំណើរចិន​។

ការចាប់ផ្ដើមសម័យអាណាចក្រខ្មែរត្រូវបានគេសន្មតចុះកាលបរិច្ឆេទ​នៅឆ្នាំ ៨០២ គ.ស.។ នៅឆ្នាំនោះ ព្រះបាទជយវម៌្មទី២បានប្រកាសខ្លួនថាជាចក្រវរ្តិន‌៑ (ស្ដេចនៃលោក រឺ ស្ដេចនៃស្ដេច) នៅលើភ្នំគូលែន។
អាណាចក្រខ្មែរ: ជយវម៌្មទី២ - ស្ថាបនិកអង្គរ

ជយវម៌្មទី២ - ស្ថាបនិកអង្គរ
ទិន្នន័យដំបូងអំពីព្រះបាទជយវម៌្មទី២បានមកពីសិលាចារឹក K.២៣៥នៅលើគោលចារឹកមួយ​នៅប្រាសាទ​ស្ដុកកក់ធំ តំបន់ឦសាន ប្រទេស​ថៃ។ ដោយចុះកាលបរិច្ឆេទ ១០៥៣ គ.ស. ត្រូវបានគេរាប់ត្រឡប់ទៅពីរសតវត្សកន្លះវិញនៃការបំរើរបស់សមាជិក​គ្រួសារស្ថាបនាប្រាសាទរហូតដល់រាជវាំងខ្មែរដ៏សំខាន់ជាអគ្គបព្វជិតនៃសាសនាព្រហ្មញ្ញខាងគណៈសិវ។David Chandler, A History of Cambodia (Westview Press: Boulder, Colorado, 2008) p. 39.  
thumb|center|ពួកខ្មាន់ធ្នូជិះលើខ្នងដំរី

តាមរយៈការពិពណ៌នាដ៏វែងឆ្ងាយ ព្រះបាទជយវម៌្មទី២ត្រូវគេសន្មតថាជាព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គដែលបានរស់នៅរាជវាំងនៃរាជវង្ស​សៃលេន្ទ្រ​នៅប្រទេសជ្វា (ឥណ្ឌូណេស៊ីសម័យសព្វថ្ងៃនេះ) ហើយបាននាំមកស្រុកកំណើតវិញនូវសិល្បៈនិងវប្បធម៌នៃរាជវាំងសៃលេន្ទ្រជ្វាមកកាន់កម្វុជទេឝវិញ។ ទ្រឹស្ដីបុរាណនេះគឺត្រូវបានរំលឹកឡើងវិញដោយពួកអ្នកប្រាជ្ញសម័យថ្មីនេះ ដូចជាលោកក្លូដ-ហ្សាក់ (Claude Jacques) និងលោកម៉ៃខឺល-វីខ្ខឺរី (Michael Vickery) ដែលបានកត់សំគាល់ថាខ្មែរបានហៅថា ជ្វា គឺជាពួកចាម ប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនទៅវិញទេ។Vickery, 1998 លើសពីនេះទៅទៀត ជីវិតនយោបាយរបស់ព្រះបាទជយវម៌្មបានចាប់ផ្ដើមនៅវ្យាធបុរ (ប្រហែលជាបន្ទាយព្រៃនគរ) នៅកម្ពុជាភាគខាងកើត ដែលបង្កើតឲ្យមានទំនាក់ទំនងរយៈពេលយ៉ាងយូរជាមួយពួកនោះ (ត្បិតនៅមានការប្រទាញប្រទង់គ្នា ដូចដែរសិលាចារឹកមួយចំនួនបានលើកឡើង) ច្រើនជាងការគង់នៅយ៉ាងយូរនៅជ្វាដ៏ឆ្ងាយនោះទៅទៀត។Higham, 2001, pp.53-59 នៅទីបញ្ចប់ ប្រាសាទបុរាណៗជាច្រើននៅលើភ្នំគូលែនបង្ហាញនូវឥទ្ធិពលចាម (ឧ.ប្រាសាទដំរីក្រាប) និងជ្វា (ឧ.ប្រាសាទភ្នំដើមដំបូង គឺប្រាសាទអារាមរោងចិន និង ប្រាសាទថ្មដាប់) ទោះបីយ៉ាងណា ការរៀបចំខុសប្លែករបស់ប្រាសាទហាក់បីដូច​ជាតាមបែបផែនខ្មែរ។ ទទ.៤៤-៤៧

thumb|បាគង ប្រាសាទមួយក្នុងចំណោមប្រាសាទភ្នំដំបូងគេបង្អស់ក្នុងស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ
បន្ទាប់ពី ព្រះអង្គនៅទីបញ្ចប់បានត្រឡប់មកប្រទេសកំណើតរបស់ព្រះអង្គវិញ អតីតនគរកម្វុជ ព្រះអង្គភ្លាមៗក៏បានកសាងឥទ្ធិពលរបស់ទ្រង់ ដោយធ្វើសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់នឹងស្ដេចដែលកំពុងប្រណាំងប្រជែងនឹងទ្រង់ ហើយនៅឆ្នាំ ៧៩០ គ.ស. ព្រះអង្គបានក្លាយជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរមួយហៅថា កម្វុជទេឝ របស់ជាតិខ្មែរ។ នៅប៉ុន្មានឆ្នាំជាបន្តបន្ទាប់ ព្រះអង្គបានពង្រីកទឹកដីរបស់ទ្រង់និងទីបញ្ចប់បានបង្កើតឡើងរាជធានីថ្មីរបស់ទ្រង់ នៅហរិហរាល័យក្បែរទីប្រជុំជនមួយនៅរលួសក្នុងប្រទេសខ្មែរ។ ដោយហេតុនេះហើយទើបទ្រង់បានពង្រីកវិសាលភាពការស្ថាបនាអង្គរ ដែលចាប់ពីប្រមាណ ១៥ គ.ម. ទៅទិសពាយព្យ។ នៅឆ្នាំ ៨០២ ទ្រង់បានប្រកាសព្រះអង្គឯងថាជាចក្រវរ្តិន៑ នៅក្នុងក្បួនរីត៍ដែលយកតាមប្រពៃណីឥណ្ឌា។ ដោយហេតុនេះហើយទ្រង់មិនត្រឹមតែបានតែងតាំងដោយទេវៈប៉ុណ្ណោះទេ និងក៏ជាអ្នកដឹកនាំដែលគ្មានគូប្រៀប ក៏ប៉ុន្តែក្នុងពេលដំណាលគ្នាដែរ ទ្រង់ក៏បានប្រកាសឯករាជ្យព្រះនគររបស់ព្រះអង្គពីជ្វាផងដែរ។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី២បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ៨៣៤ នៃ គ.ស ហើយព្រះអង្គត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយព្រះបុត្រាព្រះអង្គ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៤។David Chandler, A History of Cambodia, p. 42.  ព្រះបាទជយវម៌្មទី៤បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ៨៧៧ នៃ គ.ស ហើយត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយព្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១។
អាណាចក្រខ្មែរ: យសោធរបុរៈ - ទីក្រុងអង្គរទីមួយ

យសោធរបុរៈ - ទីក្រុងអង្គរទីមួយ
thumb|ប្រាសាទ និងព្រះសុសានបូជាដល់ព្រះបាទយសោវម៌្មទី១

ស្ដេចសោយរាជ្យបន្តបន្ទាប់ពីព្រះបាទជយវម៌្មទី២​បានពង្រីកទឹកដីកម្ពុជាជាបន្តបន្ទាប់។ ព្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ (រជ្ជកាល គ.ស ៨៧៧-៨៨៩) បានចាត់ចែងពង្រីកនគរដោយគ្មានសឹកសង្គ្រាម ហើយព្រះអង្គបានចាប់ផ្ដើមគំរោងសំណង់ដ៏ស្កឹមស្កៃ អរគុណចំពោះភោគទ្រព្យដែលបានមកតាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម និង កសិកម្ម។ ជាបឋមគឺប្រាសាទព្រះគោនិងស្នាព្រះហស្ថប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ។ ព្រះអង្គត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្ដដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ យសោវម៌្មទី១ (សោយរាជ្យ គ.ស ៨៨៩-៩១៥) បានបង្កើតរាជធានីថ្មី យសោធរបុរ ទីក្រុងដំបូងនៃអង្គរ។

ប្រាសាទកណ្ដាលទីក្រុងត្រូវសាងឡើងនៅលើភ្នំបាខែង កូនភ្នំដែលផុសឡើង ៦០ ម លើវាលទំនាបដែលតាំងនៅអង្គរ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទយសោវម៌្មទី១ បារាយណ៍ខាងកើតក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងផងដែរ គឺជាអាងទឹកដ៏ធំ ៧,៥ គុណនឹង ១,៨ គ.ម។ 

ចាប់ផ្ដើមនៃសតវត្សទី១០ នគរបានបែកបាក់ផ្ទៃក្នុង។ ព្រះបាទជយវម៌្មទី៥បានបង្កើតរាជធានីថ្មីនៅឆោកគគីរ (លិង្គបុរ) នៅចំងាយ ១០០  គ.ម បន្តិចនៅភាគឦសាននៃអង្គរ។ មានតែព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី២មួយអង្គទេ (សោយរាជ្យ៩៤៤-៩៦៨ គ.ស) ដែលបានរើរាជវាំងត្រឡប់ទៅយសោធរបុរៈវិញ។ ព្រះអង្គបានបង្កើតគ្រោងការសំណង់ដ៏ស្កឹមស្កៃម្ដងទៀត​ក្នុងចំណោមស្ដេចដំបូងៗទាំងនោះ ​និងបានសាងប្រាសាទជាបន្តបន្ទាប់នៅតំបន់អង្គរ មិនត្រឹមតែមេបុណ្យខាងកើត នៅលើកោះមួយនៅចំកណ្ដាលនៃបារាយណ៍ខាងកើតនោះទេ ប្រាសាទពុទ្ធនិយមនិងវត្តជាច្រើនក៏បានកសាងឡើងផងដែរ។ នៅឆ្នាំ ៩៥០ នៃ គ.ស សង្គ្រាមលើកទីមួយ បានកើតមានឡើងរវាងកម្ពុជា និងនគរចាម្ប៉ានៅភាគខាងកើត (នៅវៀតណាមកណ្ដាលសម័យទំនើបនេះ)។

thumb|left|ប្រាសាទធម្មនន្ទ
ចាប់ពីឆ្នាំគ.ស ៩៦៨ ដល់ ១០០១ ត្រូវបានបន្តទៅឱ្យព្រះរាជបុត្រនៃព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី២គឺព្រះបាទជយវម៌្មទី៦។ បន្ទាប់ពីព្រះអង្គបានតែងតាំងព្រះអង្គឯងក្លាយជាស្ដេចថ្មី​លើព្រះអង្គម្ចាស់ដទៃៗមក ការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គគឺជាសម័យកាលមានសន្តិភាពយ៉ាងខ្លាំង ដែលបានកត់សំគាល់ដោយភាពរុងរឿង និងការរីកស្គុះស្គាយនៃវប្បធម៌។ ព្រះអង្គបានបង្កើតរាជធានីថ្មីក្បែរយសោធរបុរ ជយេន្ទ្រនគរី។ នៅក្នុងរាជវាំងនៃព្រះបាទជយវម៌្មទី៦ មានពួកទស្សនវិទូ អ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិត និងសិល្បកររស់នៅ។ ប្រាសាទថ្មីៗក៏ត្រូវបានគេកសាងផងដែរ៖ ប្រាសាទដែលសំខាន់ទាំងនោះគឺបន្ទាយស្រី ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រាសាទមួយនៅអង្គរស្រស់ស្អាតនិងវិចិត្របំផុត និងប្រាសាទតាកែវ គឺជាប្រាសាទសម័យអង្គរដំបូងទីមួយដែលបានសាងសង់រួចរាល់ដោយថ្មភក់។
ជំលោះមួយទសវត្សបានបន្ត បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទជយវម៌្មទី៦​។ ពួកស្ដេចដែលបានសោយរាជ្យបន្តបានត្រឹមតែរយៈពេលពីរបីឆ្នាំ គឺត្រូវបានប្ដូរចេញដោយអំពើហិង្សាជាបន្តបន្ទាប់​ដោយអ្នកស្នងរាជ្យរបស់ព្រះអង្គរហូតនៅទីបំផុត ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី១ (សោយរាជ្យគ.ស ១០១០-១០៥០) បានទទួលបានរាជ្យបល្លង្ក។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានកត់សំគាល់ដោយការប៉ុនប៉ងដដែលៗ ដោយពួកសត្រូវរបស់ព្រះអង្គដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះអង្គ តាមរយៈការសញ្ជ័យយោធាជាច្រើនលើក។ នៅភាគខាងលិច ព្រះអង្គបានពង្រីកនគរទៅកាន់លវបុរីស្ថិតក្នុងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះ នៅភាគខាងត្បូងទៅដល់បួរដីក្រៈ។ នៅអង្គរ សំណង់នៃបារាយណ៍ខាងលិចបានចាប់ផ្ដើមក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទសូរ្យវម៌្មទី១ ជាអាងទឹកដ៏ធំទីពីរ (៨ គុណនឹង ២.២  គ.ម) បន្ទាប់ពីបារាយណ៍ខាងកើត។ គ្មាននរណាម្នាក់ដឹងថាតើព្រះអង្គមានបុត្រ រឺក៏ ព្រះមហេសីទេ។