ប្រវត្តិកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ: ១.១ ចលនាកុម្មុយនិស្តដំបូងបំផុត

១.១ ចលនាកុម្មុយនិស្តដំបូងបំផុត 

ចលនាគម្មុយនិស្ត នៅកម្ពយជាកើតចេញពីរចលនាតស៊ូ ប្រឆាំងនិងអណានិគមនារាំងសែស ក្នុងអំឡុងទស្សវត្តទី ១៩៤០ ។ នៅខែមេសាឆ្នាំ ១៩៤០ គឺអំឡុងពេលសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ គណៈ​ប្រតិភូ ២០០ នាក់ បានជួបជំគ្នានៅខត្តកំពត ហើយបានបង្កើតសមាគម​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​ ដែលដឹកនាំដោយក្រុមកុម្មុយនិស្ត ។ សមាគម​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ​នេះ  ដឹកនាំដោយ សឺង ង៉ុកមិញ ដែលជាអាចារ្យ​នៅ​វត្តឧណ្ណាលោម ។ ចាន់ សម័យ មានទួនាទីជាអនុប្រធានសមាគម និងស៊ីវ ហេង ជាលេខាធិការ ។ សមាជិករណសិរ្ស​ស្ទើរ​តែ​ទាំង​អស់  គឺ​ជា​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ដែល​ចេះ​និយាយ​ភាសា​យួន ។ និស្សិត​មួយ​ចំនួន​ក្នុង​ចំណោម​និស្សិត​ទាំង​អស់​នោះ  ក្រោយ​បាន​ក្លាយ​ខ្លួន​ទៅ​ជា​មេ​ដឹក​នាំ​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​កម្ពុជា ។ អ្នក​ទាំងនោះ​ រួម​មាន សាឡុត ស​ (ប៉ុល ពត​), សុន សេន, ខៀវ សំផន​  និង អៀង សារី ។ អ្នក​ទាំង​នេះ​ឃើញ​ថា កសិករ​និង​ប្រជាជន​ក្រី​ក្រ​នៅ​ទូទាំង​ពិភព​លោក  ត្រូវ​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ទាសករ និង​ត្រូវ​ជិះ​ជាន់​សង្កត់​សង្កិន​ដោយ​ពួក​មូលធននិយម និង​ពួក​សក្តិភូមិនិយម ។​

នៅឆ្នាំ ១៩៥១ នៅពេលកាវាយប្រយុធ្ឋប្រឆាំងនិងបារាំងកាន់តែមានភាពខ្លាំងខ្លាឡើងនៅក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ជន​កុម្មុយនិស្ត​វៀត​ណាម​បាន​ផ្តួច​ផ្តើម​ឲ្យ​មាន​ការ​បង្កើត​ឡើង​នូវ​បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្តន៏​ខ្មែរ។ សមាជិក​របស់​គណៈ​កម្មមាធិការ រួម​មាន 
១) សឺង ង៉ុកមិញ កាន់​តំណែង​កំពូល
២) ស៊ីវ ហេង​ ទទួល​បន្ទុក​កិច្ចការ​កង​ទ័ព
៣) ទូ សមុត ( ត្រូវ​បាន​ស្គាល់​ថា ជា​អាចារ្យ សុខ មក​ពី​កម្ពុជា​ក្រោម ទទួល​បន្ទុក​ផ្នែក​មនោគមវិជ្ជា
៤) ចាន់​ សម័យ ទទួល​បន្ទុក​ផ្នែក​​សេដ្ឋកិច្ច
នៅ​ពេល​ដែល​សង្គ្រាម​ឥណ្ឌូចិន​លើក​ទី​មួយ  ត្រូវ​បាន​បញ្ចប់ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៤ កង​ទ័ព​របស់​បារាំង​បាន​ដក​ចេញ​ពីឥណ្ឌូចិន ហើយ​កង​កម្លាំង​របស់​វៀតមិញ ក៏​ដក​ចេញ​ពី​កម្ពុជា​ដែរ ។ មិន​យួរ​ប៉ុន្មាន ស៊ីវ ហេង ក៏​បាន​ត្រឡប់​មក​កម្ពុជា​វិញ អម​ដំណើរ​ដោយ នួន ជា សមាជិក​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​ឥណ្ឌូចិន ដែល​បាន​ទៅ​ហ្វឹក​ហ្វឺន​នៅ​ប្រទេស​ថៃនិង​វៀត​ណាម ) និង​កម្មាភិបាល​ជាន់​ខ្ពស់​ផ្សេង​ទៀត ។ 
ដោយ​សារមេ​បក្ស  ស៊ឺង ង៉ុកមិញ ស្នាក់​នៅ​និរទេស​ខ្លូន​ឯ​ទី​ក្រុង​ហាណូយ បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្ត​ត្រូវ​បាន​ដឹក​នាំ​គណៈ​កម្មាធិការ​មជ្ឈិម​បណ្តោះ​អាសន្ន​មួយ ដែល​មាន ស៊ីវ ហេង  ជា​​លេខា  និង​ទូ សាមុត ជា​អនុលេខា ។ ទូ សាមុត ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ផ្នែក​សកម្មភាព​ការ​ងារ​របស់​បក្សនៅ​ទី​ក្រុង  ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពី នួន ជា និង សាឡុត ស ( ក្រោយ​មក ត្រូវ​បាន​ស្គាល់ថា ប៉ុល ពត ) ដែល​ទើប​ត្រឡប់​មក​ពី​សិក្សា​នៅ​ប្រទេស​បារាំង ។ 
ឯកសារ:lon nol1.jpg ប៉ុល ពត បាន​ជួយ​បង្កើត​លក្ខន្តិកៈ​និង​កម្មវិធី​នយោបាយ​របស់​បក្ស ។ ប៉ុ ពត ក៏បានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ ដែល​នឹង​ចូល​រួម​ប្រកួត​ប្រជែង​ជាមួយ​សង្គម​រាស្រ្ត​និយម ទើប​បង្កើត​ថ្មី​របស់​សម្តេច ព្រះ​នរោត្តម សីហនុ ក្នុង​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ឆ្នាំ ១៩៥៥ ដែរ ។ ប៉ុល ពត ជឿ​ជាក់​ថា គណបក្ស​ប្រជាធិបតេយ្យ  ដែល​មាន​និន្នាការ​បោះ​ឆ្នោត​នេះ ហើយ​និង​ផ្តល​ឥទ្ធិពល​នយោបាយ​ខ្លះ​មក​ឲ្យ​ក្រុម​កុម្មុយនិស្ត​កម្ពុជា ។ គណក្សបក្ស​សង្គម​រាស្រ្ត​និយម​បាន​ឈ្នះ​កៅអី​ទាំង​អស់ នៅ​ក្នុង​រដ្ឋសភា​ជាតិ ចំណែក​បក្ស​ប្រជាជន​ទទួល​បាន​សំឡេង​ឆ្នោត​តែ​បី​ភាគ​រយ​ប៉ុណ្ណោះ ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៦ ស៊ីវ ហេង បាន​ធ្វើ​ការ​ទាក់​ទង​ជា​សម្ងាត់​ជាមួយ​ឧត្តមសេនីយ៏ លន់ នល់ ដែល​ជា​អគ្គបញ្ជាការ​កង​ទ័ព​របស់ សម្តេច​ព្រះ​នរោត្តម សីហនុ ហើយ​បាន​ផ្តល់​ជូន ស៊ីវ ហេង នូវ​ការ​ធានា​សន្តិសុខ សុវត្ថិភាព​ផ្ទាល់​ខ្លួន ។ រហូត​មក​ដល់​ដើម​ឆ្នាំ ១៩៦០ មាន​តែកម្មាភិបាល​បក្ស​ប្រហែល ៨០០ នាក់ និង​សាខា​បក្ស​ពីរ​នៅ​ជនបទ​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​នៅមាន​សកម្មភាព​និង​ដំណើរ​ការ​ពេញ​លេញ ។ សាខា​ទាំង​ពីរ​នោះ រួម​មាន :
១) ភូមិភាគ​បូព៌ា មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ខេត្តកំពង់​ចាម ( ដឹក​នាំដោយ សោ ភឹម ) និង 
២) ភូមិភាគ​និរតី មាន​មូលដ្ឋាន​នៅ​ខេត្ត​តាកែវ (ដឹក​នាំ​ដោយ ឈិត ជឿន ហៅ តា ម៉ុក ) ។
ទូ សាមុត, ប៉ុល ពត និង នួន ជា បាន​បន្ត​ការ​ដឹក​នាំ​សកម្មភាព​បក្ស​នៅ​ទី​ក្រុង​ភ្នំពេញ ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពី អៀង សារី និង សុន សេន ជា​បញ្ញវន្ត​ពីរ​នាក់​ផ្សេង​ទៀត ដែល​បាន​សិក្សា​នៅ​ប្រទេស​បារាំង ។