គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បកិណ្ណកកថា

បកិណ្ណកកថា 
           អ្វីជាបកិណ្ណកកថា ទាក់ទងទៅនឹងអប្បមញ្ញា៤[xxix]?

           យោគីបានដល់គុណវិសេសក្នុងអប្បមញ្ញា៤ដោយការបំពេញធម៌ទាំងនោះ ផ្សាយទៅកាន់សត្វតិរច្ឆាន មនុស្សពុំមានសីល មនុស្សមានសីល អ្នកមិនចូលចិត្ដរាគ: ព្រះសាវ័ក ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដោយ ការសម្លឹងយកចិត្ដទុកដាក់ចំពោះលោកទាំងឡាយដែលបានពោលមកទាំងអស់នេះ ឲ្យដូចជាមាតាដែលសម្លឹង ដោយយកចិត្ដទុកដាក់ដល់បុត្ររបស់ខ្លួនទៅតាមតំណាក់កាលនៃជីវិត[xxx] របស់កូនយ៉ាងនោះដែរ។

បុ       ហេតុអ្វីទើបយោគីបានដល់ត្រឹមតែតតិយជ្ឈានក្នុងការចំរើនមេត្ដា ករុណា និងមុទិតា តែមិនបានដល់ ចតុត្ថជ្ឈាន?

វិ        ដោយការគិតជាប្រចាំអំពីទុក្ខសោករបស់សត្វដទៃ យោគីក៏ចំរើនមេត្ដា ករុណា និងមុទិតា។ (ហេតុនេះ ហើយទើបឧបេក្ខាមិនប្រាកដឡើង)។ ដូច្នេះហើយបានជាយោគីបានត្រឹមតែតតិយជ្ឈាន តែមិនបានដល់ ចតុត្ថជ្ឈាន។

           ម៉្យាងទៀត ភូមិរបស់ឧបេក្ខាជារបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ព្រោះចតុត្ថជ្ឈានប្រកបដោយឧបេក្ខា២យ៉ាងគឺ វេទនុ បេក្ខា(ការសោយឤរម្មណ៍ជាកណ្ដាល) និងធម្មស្សមជ្ឈត្ដតា(ភាពជាកណ្ដាលចំពោះធម៌)។ យោគីកាលបើឤស្រ័យ នៅក្នុងភូមិនៃឧបេក្ខា និងមានចិត្ដប្រកាន់ចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់ដោយស្មើៗគ្នា រមែងបានដល់ឧបេក្ខា។ ព្រោះ ធម្មជាតិនៃភូមិរបស់អប្បមញ្ញាទាំង៣(មេត្ដា ករុណា ឧបេក្ខា) ទើបតតិយជ្ឈានកើតឡើង ឯចតុត្ថជ្ឈានពុំឤចកើត ឡើងទេ។ តែម៉្យាងទៀតលោកក៏បានពោលថា ឈានទាំង៤កើតឡើងបានជាមួយការបដិបត្ដិអប្បមញ្ញា៤។ ព្រះដ៏ មានព្រះភាគបានត្រាស់ទុកថា៖ “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ម៉្យាងទៀត អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែលមានវិតក្ក: និង វិចារ:។ អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែលពុំមានវិតក្ក: មានតែវិចារ:។ អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែលពុំមានទាំងវិតក្ក: និង វិចារ:។ អ្នក គប្បីចំរើនឈានដែលមានបីតិ(អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែលពុំមានបីតិ)។ អ្នកគប្បីចំរើនឈានដែល ប្រកបដោយ ឧបេក្ខា”[xxxi] ។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបលោកសំដែងតែអប្បមញ្ញា៤ តែមិនសំដែងអប្បមញ្ញា៥ ឬអប្បមញ្ញា៣ផង?

វិ        បើសិនជាសំដែងទាំងអស់នោះ សភាពមិនទៀងទាត់ក៏នឹងឤចកើតឡើង។ ម៉្យាងទៀត ដើម្បីយកឈ្នះ ទោស: ព្យាបាទ: ការមិនចូលចិត្ដ និងរាគ: យោគីគប្បីធ្វើអប្បមញ្ញា៤ឲ្យដល់ព្រម។ តែលោកក៏បាន ពោលម៉្យាងទៀតដែរថា ទោស: ព្យាបាទ: ការមិនចូលចិត្ដ និងរាគ:ទាំង៤នេះ ឤចយកឈ្នះបានដោយ ការបដិបត្ដិមេត្ដាតែ ម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ បើបុគ្គលមានទោស: ព្យាបាទ: ការមិនសប្បាយ(អរតិ) កើតឡើង ក្នុងខ្លួននោះ ហើយកាលបើ យោគីគ្របសង្កត់ធម៌ទាំងនេះបានដោយអប្បមញ្ញាទាំង៤ហើយ ក៏រមែង បានដល់នូវ គុណវិសេស ។

           ឧបេក្ខា គឺជាការបន្សុទ្ធនូវមេត្ដា ករុណា និងមុទិតា ព្រោះថា យោគីបំផ្លាញសេចក្ដីក្រោធនិងសេចក្ដី លោភបានដោយការបដិបត្ដិឧបេក្ខា ។

           ម៉្យាងទៀតគប្បីជ្រាបថា អប្បមញ្ញា៤នេះ មានលក្ខណ:តែមួយប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាមាននិមិត្ដផ្សេងគ្នាក៏ ដោយ។ អប្បមញ្ញា៤មានលក្ខណ:តែមួយដូចគ្នា ពីព្រោះមានការកំចាត់ទុក្ខ ពីព្រោះមានសត្វជាឤរម្មណ៍ និងពី ព្រោះមានការប្រាថ្នាដើម្បីបំពេញប្រយោជន៍ ដូច្នេះឯង។ ម៉្យាងទៀតលោកពោលថា ព្រោះមកពីគុណវិសេស ព្រោះមកពីមានឤរម្មណ៍ដែលសមគួរ(?) និងផលប្រយោជន៍ ទើបបានជាអប្បមញ្ញាទាំងនេះខុសគ្នាសមដូចដែល ព្រះ ដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងព្រះសូត្រឈ្មោះហលិទ្ទវសនសុត្ដ:[xxxii] ថា៖ ក្នុងសុភវិមោក្ខ មេត្ដាជាទី១។ ក្នុង ឤកាសា នញ្ចាយតន: ករុណាជាទី១។ ក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន: មុទិតាជាទី១។ ក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ឧបេក្ខាជាទី១។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបអប្បមញ្ញាទាំងនេះគប្បីត្រូវយល់យ៉ាងដូច្នេះ?

វិ        ប្រការដែលគប្បីត្រូវយល់យ៉ាងនេះ ព្រោះតែអប្បមញ្ញានោះប្រកបដោយបច្ច័យដែលគ្រប់គ្រាន់។

បុ        ជាបច្ច័យដែលគ្រប់គ្រាន់យ៉ាងដូចម្ដេចទៅ?

វិ        បើយោគីផ្សាយនូវមេត្ដាចិត្ដនោះ គឺសត្វទាំងអស់សុទ្ធតែជាទីស្រឡាញ់របស់យោគី។ ពីព្រោះតែសត្វទាំង អស់នោះសុទ្ធតែជាទីស្រឡាញ់របស់យោគីជានិច្ចនោះ យោគីនោះក៏ប្រើចិត្ដឲ្យពិចារណានូវនីលកសិណ បិតកសិណ ឬវណ្ណកសិណដទៃទៀត ហើយក៏បានដល់នូវអប្បនាឈាន(សមាធិ) ដោយមិនលំបាក។ ក្នុង ខណ:នោះ យោគីនោះក៏ធ្វើរូបឈាន៤ឲ្យដល់ព្រម។ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបបានជាមេត្ដាជាទី១ នៅក្នុងសុភវិមោក្ខ[xxxiii]។ ក្នុងកាលនោះ យោគីនោះព្រោះឤស្រ័យនូវមេត្ដាដែលបានធ្វើទុកហើយក្នុងរូប ឈានទី៤ ក៏ ឈានទៅផុត(ពីរូបឈាន) នោះទៅទៀត។

បុ        ហេតុអ្វីទើបបានជាប្រការនេះមានន័យរាក់ម្លេះ?

វិ        យោគីបំពេញមេត្ដា ព្រោះហេតុនោះទើបលោកដឹងនូវសេចក្តីលំបាករបស់រូបធាតុ។ ប្រការនោះ យ៉ាង ដូចម្តេចទៅ? គឺយោគីនោះ កាលបើឃើញនូវសេចក្តីទុក្ខរបស់សត្វទាំងឡាយ ក៏ផ្សាយនូវមេត្ដាដោយ ឤស្រ័យហេតុដែលជារូប។ បន្ទាប់ពីនោះ យោគីនោះក៏ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីលំបាករបស់រូបធាតុ។ យោគី នោះធ្វើការគិតឲ្យកើតឡើងដើម្បីពិចារណាពីការលះបង់នូវរូបនិងឤកាស និងចូលដល់អប្បនាឈាន ក្នុង ឤកាសានញ្ចាយតន:ដោយមិនលំបាក ព្រោះឤស្រ័យដោយឈាននោះ។ ព្រោះហេតុនោះទើប លោកពោលថាករុណាជាទី១ក្នុងឤកាសានញ្ចាយតនឈាន[xxxiv] ។យោគីនោះឆ្លងផុតឤកាសានញ្ចាយតន: ព្រោះមុទិតា។

បុ        តើប្រការនេះមានន័យយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ?

វិ        យោគីនោះ កាលបើបំពេញមុទិតា ក៏ពិចារណានូវវិញ្ញាណដែលពុំមានដែនកំណត់ និងមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ លើ វត្ថុណាទេ។ តើពិចារណាយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ? ព្រោះតាមរយ:មុទិតានេះឯងទើបយោគីបានដល់ អប្បនាឈាន ដោយពិចារណាសត្វទាំងឡាយក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតន:ដែលមិនមានការប្រកាន់ខ្ជាប់។ បន្ទាប់មក ដោយការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ យោគីនោះក៏កំណត់នូវឤរម្មណ៍នៃវិញ្ញាណដែលពុំមានទីបំផុត។ កាលបើរួចផុត ពីរូប និងប្រកាន់យកឤកាស(ជាឤរម្មណ៍)ហើយ យោគីនោះក៏ពិចារណាវិញ្ញាណ ដែល ពុំមានទីបំផុត និង ព្រោះពិចារណានូវឤរម្មណ៍ច្រើនយ៉ាងដូច្នេះ ទើបយោគីបានដល់នូវអប្បនាឈាន ដោយពុំលំបាក។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន មុទិតាជាទី១[xxxv]។

បុ        យោគីនោះឈានផុតវិញ្ញាណញ្ចាយតន:ដោយឤស្រ័យឧបេក្ខា។តើប្រការនោះមានន័យយ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        យោគីនោះព្រោះបំពេញឧបេក្ខា ក៏រួចផុតពីឧបាទាន។ តើរួចផុតយ៉ាងដូចម្ដេចទៅ? បើបុគ្គលមិនបំពេញ ឧបេក្ខាទេ បុគ្គលនោះក៏នឹងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវវត្ថុទាំងឡាយ និងគិតដូច្នេះថា៖ “សត្វនេះបានទទួលសុខ ឬ សត្វ នេះបានទទួលទុក្ខ” ឬបើមិនដូច្នោះទេ បុគ្គលនោះក៏ឤស្រ័យតែនឹងបីតិឬសុខ:។ បន្ទាប់ពីនោះមក បុគ្គល នោះក៏គេចចេញពីឧបាទានទាំងពួង គេចចេញពីវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន[xxxvi] ហើយក៏រីករាយ។ យោគីនោះ បានដល់អប្បនាឈានដោយមិនលំបាក។ ចិត្ដរបស់យោគីពុំមានការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះ ឤរម្មណ៍នានាទេ។ ព្រោះហេតុអ្វីទៅ? ព្រោះថានៅក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតន: យោគីនោះពុំឤចប្រកាន់ ខ្ជាប់ទៅនឹងវិញ្ញាណ ឬភាពគ្មានព្រំដែនទេ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបក្នុងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:នេះ ឧបេក្ខា ជាទី១[xxxvii]។

ចប់បកិណ្ណកកថា