គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ឤលោកសិណ

ឤលោកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ ឤលោកកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពន្លឺជានិមិត្ដ ហៅថា“ឤលោកកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកឤលោកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិនលះបង់ចោលនូវឤលោកសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           “អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤលោកកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិឤលោកកសិណ មាន ដូចគ្នានឹងឤនិសង្សរបស់ឱទាតកសិណដែរ។ អ្នកដែលបដិបត្តិឤលោកកសិណ រមែងសម្លឹងឃើញពន្លឺគ្រប់ទី កន្លែង។

           “យោគីកំណត់និ់មិត្ដបានយ៉ាង៉ដូចម្តេច”? យោគីដែលយកឤលោកកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដ ក្នុងពន្លឺដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤច កំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីដែលជាធម្មជាតិ។ យោគីឃើញពន្លឺក្នុងទីផ្សេងៗ ដូចជាពន្លឺព្រះច័ន្ទ ពន្លឺព្រះឤទិត្យ ពន្លឺ ចង្កៀង ឬពន្លឺនៃត្បូងជាដើម។ ដោយការចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងវត្ថុទាំងនេះ យោគីឃើញឤលោកនិមិត្ដនៅពីមុខ ជានិច្ច មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបឤលោកបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោគី នោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ ខុសពីនេះ គឺឤចកំណត់និ់មិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិន ឤចកំណត់ និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយ ស្រួលដល់ការ បដិបត្ដិឤលោកកសិណ។ យោគីនោះជ្រើសយកនូវជញ្ជាំងដែលបែរទៅរកទិសខាងកើត ឬខាង លិច ហើយយកបាត្រ ដាក់ទឹកឲ្យពេញ តម្កល់ទុកនៅកណ្ដាលថ្ងៃ នៅទីដែលជិតជញ្ជាំងនោះ។ ទឹកនោះ បង្កើត បានជាមណ្ឌល:នៃពន្លឺ។ មណ្ឌល:នេះបង្កើតជាពន្លឺជះទៅរកជញ្ជាំង ជាទីដែលលោកឃើញនូវឤលោកកសិណ។ យោគីកំណត់និមិត្ដ ដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវ អ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងវគ្គមុន។

ចប់ ឤលោកកសិណ

ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[i] គាថានេះ(រួមទាំងគាថានៅខាងមុខទៀតដែលសរសេរជាអក្សរទ្រេត) មិនមាននៅក្នុងច្បាប់រជ្ជកាលរបស់មហាស៊ុង ដែលតំកល់នៅក្នុង​បណ្ណាល័យ នៃរាជ វាំង+ចក្រពត្ដិជប៉ុនទេ។  

[ii] គាថានេះមិនមាននៅក្នុងគម្ពីរ ឯកុត្ដរឤគម ច្បាប់ភាសាចិនទេ។ A. IV, 418: សេយ្យថា បិ ភិក្ខវេ គាវី បព្វតេយ្យា ពាលា អវ្យត្ដា អខេត្ដញ្ញូ អកុសលា វិសមេ បព្វតេ ចារិតុំ តស្សា ឯវំ អស្ស យន្នូនាហំ អគតបុព្វញ្ចោវ ទិសំ គច្ឆេយ្យំ អក្ខាទិតបុព្វានិ ច តិណានិ ខាទេយ្យំ អបីតបុព្វានិ ច បានិយានិ បិវេយ្យន្ដិ សា បុរិនំ បាទំ ន សុប្បតិដ្ឋិ តំ បតិដ្ឋាបេត្វា បច្ឆិមំ បាទំ ឧទ្ធរេយ្យ សា ន ចេវ អគតបុព្វំ ទិសំ គច្ឆេយ្យ ន ច អក្ខាធបុព្វានិ តិណានិ ខាទេយ្យ ន ច អបីតបុព្វានិ បានិយានិ បិវេយ្យ យស្មឹ ចស្សា បាទេ ឋិតាយ ឯវំ អស្ស យន្នូនាហំ អគតបុព្វញ្ចោវ ទិសំ គច្ឆេយ្យំ អក្ខាទិតបុព្វានិ ច តិណានិ ខាទេយ្យំ អបីតបុព្វានិ ច បានិយានិ បិវេយ្យន្ដិ តញ្ច បទេសំ ន ពាលា អវ្យត្ដា អខេត្ដញ្ញូ អកុសលា វិសមេ បព្វតេ ចរិតុំ។

[iii] Pts. I, 99-100

[iv] A. IV, 440: សោ ខោ អហំ ឤនន្ទ អបរេន សមយេន វិវិច្ចេវ កាមេហិ……បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ តស្ស មយ្ហំ ឤនន្ទ ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្ដិ ស្វាស្ស មេ ហោតិ ឤពោធា។

[v] State of mind-predominance: ភាសាថៃដាក់ពាក្យបាលីថា “ចេតសោ ឯកទិភាវ:)

[vi] A. I, 53:  វិតក្កវិចារាណំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជ្ផំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ

[vii] ចេតសោ ឯកោទិភាវ 

[viii]  ច្បាប់ភាសាថៃដាក់ពាក្យបាលីថា ចិត្តស្សេកគ្ដតា

[ix] B. Phat: ទុវង្គ វិប្បហិនំ; ទុវង្គ សមន្នាគតំ; តិវិទ្ធ កល្យាណំ; ទសលក្ខណ សម្បន្នំ; តេវិសតិ គុណភិយុត្តំ

[x] A.II, 127: បុន ច បរំ ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ វិតក្កវិចារាណំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទោ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ សោ តទស្សាទេតិ……តព្វហុលវិហារី អបិរិហីនោ កាលំ កុរុមានោ ឤភស្សរានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជតិ។ 

[xi]  Chu Agon No, 98: M.I, 276-7; D.I, 74; A.III, 25-6: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ឧទករហទោ ឧព្ភិទោទកោ តស្ស នេវស្ស បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយុមុក្ខំ ន បច្ឆិមាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំំ ន ន ឧត្ដរាយ ទិសាយ ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំ ន ទក្ខិណាយ ទិសិយា ឧទកស្ស ឤយមុក្ខំំ ទេវោ ច ន កាលេន កាលំ សម្មាធារំ អនុប្បវេច្ឆយ្យ អថខោ តម្ហា ច ឧទករហទា សីតា វារិធារា ឧព្ភិជ្ផិត្វា តំ ឯវ ឧទករហទំ សីតេន វារិនា អភិសន្ទេយ្យ បរិសន្ទេយ្យ បរិបូរេយ្យ បរិប្ជរេយ្យ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ ឧទករហទស្ស សីតេន វារិនា អប្ជុដ្ឋំ អស្ស ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ សមាធិជេន បីតិសុខេន អភិសន្ទេតិ បរិសិន្ទេតិ បរិបូរេតិ បរិប្ជរតិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស សមាធិជេន បីតិសុខេន អប្ជុដ្ឋំ ហោតិ។

[xii] Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ បរិត្ដំ ភាវេត្វា បរិត្ដាភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ទ្វេ កប្បា។

[xiii] Ibid: Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា អប្បមាណាភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ចត្ដារោ កប្បា។

[xiv] Ibid: Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា ឤភស្សរានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? អដ្ឋ កប្បា។

[xv] A.1, 53: បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យន្ដំ អរិយា ឤចិក្ខន្ដិ ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខ វ្ហារិ តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xvi] ក្នុងច្បាប់ភាសាអង់គ្លេស ពុំមានភាសាបាលីនៅក្នុងវង់ក្រចកទេ នេះគឺមាននៅក្នុងច្បាប់ប្រែជាភាសាថៃ។

[xvii] Cp. Vis. Mag, 160 នៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ អប្បមានុបេក្ខា ប្រើបានដូចគ្នានឹង ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា។

[xviii] Cp. D-a. I, 184 សាត្ថកសម្បជញ្ញំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញំ តិ ចតុព្វិធំ សម្បជញ្ញំ។

[xix] Cp. Vis. Mag. 163: យថា ធេនុបគោ វច្ឆោ ធេនុតោ អបនីតោ អរក្ខិយមានោ បុនទ្វេវ ធេនុំ ឧបគច្ឆតិ។

[xx] Chu. Agon No. 98; M. II, 16; A. III, 26: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ឧប្បលិនិយំ វា បទុមិនិយំ វា បុណ្ឌរិកិនិយំ វា អប្បេកច្ចេ ឧប្បលានិ បទុមានិ វា បុណ្ឌរីកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្ដោនិមុគ្គបោសីនិ តានិ យាវ ច អគ្គា យាវ ច មូលា សីតេន វារិនា អភិសន្នានិ បរិសន្នានិ បរិបូរានិ បរិប្ជុដ្ឋានិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតំ ឧប្បលានំ វា បទុមានំ វា បុណ្ឌរីកានំ វា សីតេន វារិនា អប្ជុដ្ឋំ អស្ស ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ និប្បីតិកេន សុខេន អប្ជុដ្ឋំ ហោតិ។

[xxi] Vbh, 425—5:  តតិយំ ឈានំ បរិត្ដំ ភាវេត្វា បរិត្ដសុភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជតិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? សោឡស កប្បា។ តតិយំ ឈានំ មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា អប្បមាណសុភានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ទ្វត្ដឹស កប្បា។ តតិយំ ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា សុភកិណ្ហានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? ចតុសដ្ឋិ កប្បា។

[xxii] A. III. 26—7; M. II, 16:  បុន ច បរំ ឧទាយិ ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេ វ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបរិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xxiii] S.V, 213 ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។

[xxiv] A. III, 285: បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយតិ។

[xxv] S. V, 213—4: ឥធ បន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ… កត្ថ ចុប្បន្នំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្ដំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។

[xxvi] S. V, 214:  ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ សុខិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សុខស្ស ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ សុខំ ច កាយេន បដិសំវេទី ……តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ សុខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។

[xxvii] S.V. 215: ឥធ បន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ……កត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខសតិបារិសុទ្ធឹ  ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឯត្ថ ចុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រីយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ។

[xxviii]   “ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ

[xxix] Chu Agon No. 98. M, II, 16, 17; A. III, 27:  សេយ្យថា បិ ភិក្ខវេ បុរិសោ ឱទាតេន វត្ថេន សសីសំ បារុបិត្វា និសិន្នោ អស្ស នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស ឱទាតេន វត្ថេន អប្ជុតំ អស្ស ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឥមំ ឯវ កាយំ បរិសុទ្ធេន ចេតសា បរិយោទាតេន ផរិត្វា និសិន្នោ ហោតិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវតោ កាយស្ស បរិសុទ្ធេន ចេតសា បរិយោទាតេន អប្ជុដ្ឋំ ហោតិ។

[xxx] Vbh. 425:  ចតុត្ថំ ឈានំ ភាវេតា……អប្បេកច្ចេ អសញ្ញសត្ដានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ… អសញ្ញសត្ដានំ ច វេហប្ជលានញ្ច ទេវានំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? បញ្ច កប្បសតានិ (តាមបាលីនេះ គប្បីឤនថា ៥០០ កប្ប ដូច្នេះ មានកំហុសនៅក្នុងច្បាប់ ភាសាចិន)។

[xxxi] (a) D.III, 237:  បញ្ចសុទ្ធវាស: អវិហា អតប្បា សុទស្សា សុទស្សី អកនិដ្ឋា 

    (b) Vbh. 425: ចតុន្នំ ឈានំ ភាវេត្វា… អប្បេកច្ចេ អវិហានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ…  អប្បេកច្ចេ អតប្បានំ ទេវានំ… អប្បេកច្ចេ សុទស្សានំ ទេវានំ… អប្បេកច្ចេ សុទស្សីនំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្តិ…  អប្បេកច្ចេ អកនិដ្ឋានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧប្បជ្ជន្ដិ។

[xxxii] D. I, 183:   បុន ច បរំ បោដ្ឋបាទ ភិក្ខុ សព្វសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថគមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា “អនន្ដោ ឤកាសោ តិ” ឤកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។

[xxxiii] A. V, 134-5:    បឋមស្ស ឈានស្ស សទ្ទោ កណ្ឋកោ

[xxxiv] D. II, 130-31: ភូតបុព្វំ ភន្ដេ ឤឡារោ កាលាមោ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ មគ្គា ឱក្កម្ម អវិទូរេ អញ្ញតរស្មឹ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារេ និសីទិ អថខោ ភន្ដេ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ ឤឡារំ កាលាមំ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កមឹសុ អថខោ ភន្ដេ អញ្ញតរោ បុរិសោ តស្ស សកដសត្ថស្ស បិដ្ឋិតោ ឤគច្ឆន្ដោ យេន ឤឡារោ កាលាមោ តេនុបសង្កមិ ឧបសង្កមិត្វា ឤឡារំ កាលាមំ ឯត ទវោច: 

“អបិ ភន្ដេ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ អតិក្កមន្ដានិ អទ្ទសាតិ?”

               “នោ ខោ អហំ ឤវុសោ អទ្ទសន្ដិ។

               “កឹ បន ភន្ដេ សទ្ទំ អស្សោសីតិ?

ន ខោ អហំ ឤវុសោ សទ្ទំ អស្សោសិន្ដិ។

“កឹ បន ភន្ដេ សុត្ដោ អហោសីតិ?

“ន ខោ អហំ ឤវុសោ សុត្ដោ អហោសិន្តិ?

“កឹ បន ភន្ដេ សញ្ញី អហោសីតិ?

“ឯវំ ឤវុសោ តិ។

“សោ ត្វំ ភន្ដេ សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កម្មន្ដានិ នេវ អទ្ទស្ស ន បន សទ្ទំ អស្សោសិ អបិ ហិ តេ ភន្ដេ សង្ឃាដិ រជេន ឱកិណ្ណា តិ។

“ឯវំ ឤវុសោ តិ។

“អថខោ ភន្ដេ តស្ស បុរិសស្ស ឯតទហោសិ: “អច្ឆរិយំ វត ភោ អព្ភុតំ វត ភោ សន្ដេន វត ភោ បព្វជិតា វិហារេន វិហរន្ដិ យត្រ ហិ នាម សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្ដានិ សកដសតានិ ន បន សទ្ទំ សោស្សតីតិ ឤឡារេ កាលាមេ ឧឡារំ បសាទំ បវេទេត្វា បក្កាមីតិ”។

[xxxv]  ប្រហោងទទេ

[xxxvi] ត្រង់នេះ គួរតែជា ពីរម៉ឺនកប្ប(២០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស Vbh. 425; A, I, 267: ឤកាសានញ្ចាយតនូបគានំ ភិក្ខវេ ទេវានំ វិសតឹ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។

[xxxvii] ត្រង់នេះ គួរតែជា បួនម៉ឺនកប្ប(៤០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស Vbh. 425; A, I, 267: វិញ្ញាណញ្ចាយតននូបគានំ ភិក្ខវេ ទេវានំ ចត្តារីសំ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។

[xxxviii] Vbh. 426; A. I, 268 ត្រង់នេះ គួរតែជា ប្រាំមួយម៉ឺនកប្ប(៦០០០០) ទើបត្រូវ ឤចមកពីចម្លងខុស: ឤកិញ្ចញ្ញាយតនូបគានំ  ភិក្ខវេ ទេវានំ សត្ថឹ កប្បសហស្សានិ ឤយុប្បមាណំ។

[xxxix] នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនបគានំ ទេវានំ កិត្តកំ ឤយុប្បមាណំ? ចតុរាសីតិកប្បសហស្សានិ

[xl] D.III, 266: ចតុត្ដជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសាបស្សាសា និរុទ្ធា ហោន្ដិ។

[xli] A. V, 134-5: សទ្ទកណ្ឋកា ហិ ភិក្ខវេ ឈានា វុត្ដា មាយា… បឋមស្ស ឈានស្ស សទ្ទោ កណ្ឋកោ

[xlii] Professor Higata ប្រែផ្ទុយពីនេះថា: សញ្ញានេះមិនខុសពីសញ្ញាវិបល្លាសទាំង៤យ៉ាងទេ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបមិនបានធ្វើ វិបល្លាសឲ្យដល់ព្រម។

[xliii] Cp. Vis. Mag. 705: តថា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ចិត្វា វុត្ថាយ ចតុព្វិធំ បុព្វកិច្ចំ ករោតិ: នានាពទ្ធវិកោបនំ សង្ខបដិមាននំ សត្ថុ បកោសនំ អទ្ធានបរិច្ឆេទំ តិ។

[xliv] Vbh. 378:  តត្ថ កតមានិ បញ្ច កម្មានិ ឤនន្ដរិកានិ? មាតា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ បិតា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ អរហា ជីវិតា វោរោបេតា ហោតិ ទុដ្ឋេន ចិត្ដេន តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទិតំ ហោតិ សង្ឃោ ភិន្នោ ហោតិ: ឥមានិ បញ្ច កម្មានិ ឤនន្ដរិកានិ។

[xlv] ក្នុងសំនួរដែលសួរ លោកសួរថាអ្វីជាបច្ចុប្បដ្ឋាន តែដល់ជាចម្លើយ លោកឆ្លើយថាជា បទដ្ឋាន។

[xlvi]    ឤនិសង្សពីទី១ ដល់ទី៤ ដូចគ្នានឹងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គដែរ: ១៧៥-៦

[xlvii] Lit. នីល អភិភាយតន D. III, 260: អត្ថ អភិភាយតនានិ: អភិភាយតន ៨ “តំណែងនៃជំនាញ”។ តទៅនេះ ជាសេចក្ដី​ពន្យល់ដែលមាន ប្រភពមកពីគម្ពីរ “អភិធម៌ សង្គីតិ បរ្យាយ បទសាស្ដ្រ”: បុគ្គលដែលមិនមានសញ្ញាខាងក្នុង ឃើញរូបខាងក្រៅ ពណ៌ខៀវ ពណ៌ធ្លះ មានលក្ខណ:ធ្លះ មានពន្លឺធ្លះ។ ដូចជាសំពត់នៃក្រុងពារាណសី ដែលជ្រលក់ដោយពណ៌ នៃផ្កាឧម្មក: ពណ៌ខៀវចាស់ ពណ៌ធ្លះ មានលក្ខណ:ធ្លះ…… យ៉ាងណា បុគ្គលដែលមិនមានរូបសញ្ញាខាងក្នុង ឃើញរូប​ខាង​ក្រៅ…… ក៏យ៉ាង​ដូច្នោះ​ដែរ។ ពេលឃើញរូបដូច្នេះហើយ ក៏គិតថា “ឤត្មាអញដឹង ឤត្មាអញឃើញ”។ បុគ្គលនោះ សំគាល់​យ៉ាង​ដូច្នេះឯង។ នេះជាអភិភាយតន: ទី៥។ 

D. II, 110: អជ្ឈត្ដំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធារូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ សេយ្យថា បិ នាម ឧម្មាបុប្ជំ នីលំ នីលវណ្ណំ នីលនិទស្សនំ នីលនិភាសំ សេយ្ហថា វា បន តំ វត្ថំ ពារាណសេយ្យកំ ឧភតោភាគោ វិមត្ថំ នីលំ នីលវណ្ណំ នីលនិទស្សនំ នីលនិភាសំ ឯវមេវ អជ្ឈត្ដំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធារូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ “តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមីតិ” ឯវំសញ្ញី ហោតិ ឥទំ បញ្ចមំ អភិភាយតនំ។

[xlviii]  ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ(១៧៦)មានតែ៣ ទេ។

[xlix] ខ្មែរប្រែថាដើមធ្លះ 

[l] តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីខាងលើមកហើយនោះ អភិភាយតន:ទី៦ ខុសពីអភិភាយតន:ទី៥ ត្រង់ពណ៌ និង ប្រភេទផ្កា ព្រោះអធិប្បាយផ្កា កណិការ ជំនួសផ្កាឧម្មក:។ D. II, 111 មានបាលីជាគ្រឿងអះឤងដូចតទៅនេះ: សេយ្យថាបិ នាមកណ្ណិការ​បុប្ជំ បីតំ បីតវណ្ណំ បីតនិទស្សនំ បីតនិភាសំ។ 

[li] រាប់ទៅឃើញតែ ៣

[lii]  នៅក្នុងអភិភាយតន:ទី ៧ តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីលើរួចមកហើយនោះ ផ្កាដែលទាក់ទងទៅនឹងអភិភាយតន: ក្រហម គឺផ្កាពន្ធុជីវក: D. II, 111 បានបញ្ជាក់ពីរឿងនេះដូចតទៅ: សេយ្យថាបិ នាម ពន្ធុជីវកបុប្ជំ លោហិតកំ លោហិតកវណ្ណំ លោហិតកនិទស្សនំ លោហិតកនិភាសំ។

[liii] រាប់ឃើញតែ ៧

[liv]តាមគម្ពីរ សាស្ដ្រ: ដែលបានឤងពីលើរួចមកហើយនោះ អភិភាយតន:ទី ៧ ដែលទាក់ទងទៅនឹងអភិភាយតន:ស គឺ​ឱសាធិតារកា ប្រែមកថា ផ្កាយព្រឹក:  D. II, 111បានបញ្ជាក់ពីរឿងនេះដូចតទៅ: សេយ្យថាបិ នាម ឱសាធិតារកា ឱទាតា ឱទាតាវណ្ណា ឱទាតានិទស្សនា ឱទាតានិភាសា។