navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រវត្តិរូបសង្ខប: ប្រវត្តិរូបសង្ខេប

ប្រវត្តិរូបសង្ខេប 
នាងខ្ញុំឈ្មោះ លី ស្រី អាយ ភេទ ស្រី អាយុ ១៧ ឆ្នាំ ជាសិស្សរៀននៅសាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្កូ ខេត្តកែប
ថ្ងៃ ខែឆ្នាំកំណើត ០៤ មិថុនា ១៩៩៩
ទីកន្លែងកំណើត ភូមិទួលទឹទង សង្កាត់ព្រៃនប់ ខណ្ឌ័ព្រៃនប់ ក្រុងព្រះសីហនុ ខេត្តព្រះសីហនុ
ឪពុកឈ្មោះ ហៅ រី មុខរបរ ស្លាប់
ម្ដាយឈ្មោះ លី សាវ៉េត មុខរបរ មេផ្ទះ
មានបងប្អូនពីរនាក់ ជាកូនទីពីរ
 ប្រវត្តិការសិក្សា 
 	បឋមសិក្សា 
   ខ្ញុំបានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាហ៊ុនសែនក្រុងនៅអាយុ៤ឆ្នាំរហូតដល់អាយុ៩ឆ្នាំក្នុងឆ្នាំ២០០៨
 	អនុវិទ្យាល័យ 
   ក្រោយពីរខ្ញុំបានបញ្ចប់នៅសាលាបឋមសិក្សាខ្ញុំក៍បានចូលរៀននៅសាលាអនុវិទ្យាល័យនៅអាយុ១០ឆ្នាំដល់អាយុ១២ឆ្នាំ
 	វិទ្យាល័យ  
  នៅពេលដែលខ្ញុំបានចូលដល់វិទ្យាល័យខ្ញុំបានចូលរៀនអស់រយះពេល៣ឆ្នាំ
នៅពេលដែលរៀនចប់ខ្ញុំបានគិតថាត្រូវទៅរៀនបន្តនៅទីណាហើយខ្ញុំក៍គិតថានិងមក
រៀននៅសាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្កូខេត្តកែប។ហើយខ្ញុំរើសយកផ្នែកទំនាក់ទំនងសង្គមនិងសាពត័មានឆ្នាំទី១ជំនាន់ទី៤។
 ដុន​ បូស្កូ 
 ខ្ញុំបានចូលរៀននៅសាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្កូនៅឆ្នាំ២០១៤ដល់២០១៦ផ្នែកតទំនងសង្គមនិងសារពត័
ប្រវត្តិរូបសង្ខប: បឋមសិក្សា

បឋមសិក្សា 
   ខ្ញុំបានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាហ៊ុនសែនក្រុងនៅអាយុ៤ឆ្នាំរហូតដល់អាយុ៩ឆ្នាំក្នុងឆ្នាំ២០០៨
ប្រវត្តិរូបសង្ខប: អនុវិទ្យាល័យ

អនុវិទ្យាល័យ 
   ក្រោយពីរខ្ញុំបានបញ្ចប់នៅសាលាបឋមសិក្សាខ្ញុំក៍បានចូលរៀននៅសាលាអនុវិទ្យាល័យនៅអាយុ១០ឆ្នាំដល់អាយុ១២ឆ្នាំ
ប្រវត្តិរូបសង្ខប: វិទ្យាល័យ

វិទ្យាល័យ  
  នៅពេលដែលខ្ញុំបានចូលដល់វិទ្យាល័យខ្ញុំបានចូលរៀនអស់រយះពេល៣ឆ្នាំ
នៅពេលដែលរៀនចប់ខ្ញុំបានគិតថាត្រូវទៅរៀនបន្តនៅទីណាហើយខ្ញុំក៍គិតថានិងមក
រៀននៅសាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្កូខេត្តកែប។ហើយខ្ញុំរើសយកផ្នែកទំនាក់ទំនងសង្គមនិងសាពត័មានឆ្នាំទី១ជំនាន់ទី៤។
ប្រវត្តិរូបសង្ខប: [[Don_Bosco_Kep|ដុន​ បូស្កូ]]

ដុន​ បូស្កូ 
 ខ្ញុំបានចូលរៀននៅសាលាបច្ចេកទេសដុនបូស្កូនៅឆ្នាំ២០១៤ដល់២០១៦ផ្នែកតទំនងសង្គមនិងសារពត័
ប្រវត្តិវត្តអារាម

កាលសម័យដើម តាមរយៈការសិក្សាស្រាវជ្រាវបានឲ្យដឹងថា ឯកសារទាំងឡាយដែលបុព្វបុរសយើងបានរក្សាទុកឲ្យគឺមានតែអក្សរចំណារលើសិលាចារឹកជាភាសំស្រ្តឹត និងភាសាខ្មែរបុរាណទុកតរៀងមក ដែលជាភស្តុតាងរបស់ប្រវត្តិសាស្រ្តផង និងជាប្រភពអក្សរសាស្រ្តដ៏សំខាន់ផង គឺប្រភពអក្សរសាស្រ្តនេះហើយ ដែលបានផ្តល់ព័ត៌មានឲ្យយើងដឹងពីប្រភពរបស់វត្តអារាមយ៉ាងច្បាស់។​
ប្រវត្តិវត្តអារាម: សម័យកាលទី១<ref name=":0">ក្បួនខ្នាតខ្លះនៃសំណង់ក្នុងបរិវេណវត្តអារាម ដោយលោកភូ ជា ការផ្សាយរបស់វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យភ្នំពេញ ឆ្នាំ២០០១ ព.ស២៥៤៥ ទំព័រទី៥និងទី៦។</ref>

សម័យកាលទី១ក្បួនខ្នាតខ្លះនៃសំណង់ក្នុងបរិវេណវត្តអារាម ដោយលោកភូ ជា ការផ្សាយរបស់វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យភ្នំពេញ ឆ្នាំ២០០១ ព.ស២៥៤៥ ទំព័រទី៥និងទី៦។ 
សម័យកាលនេះជាសម័យកាលនគរភ្នំពីក្នុងសតវត្សទី២ដល់សតវត្សទី៦។ កាលនោះស្តេចខ្មែរយើងនោះសុទ្ធតែគោរពសាសនាព្រាហ្មណ៍ភាគច្រើន និងពុទ្ធសាសនាមហាយានខ្លះៗ ព្រោះជនជាតិឥណ្ឌាត្រកូលកៅណ្ឌញ្ញ ដែលបានបោះជំរំបានយ៉ាងសមសួននៅលើដែនដីគោកធ្លកនេះ សុទ្ធតែជាអ្នកគោរពនិងនិយមសាសនាទាំងពីរខាងលើនេះ ទាំងអស់គ្នា។​

តាមការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកប្រាជ្ញាជនជាតិបារាំងមួយចំនួនដូចជាលោកហ្សក សឺដែស្តជាដើមបានឃើងសិលាចារឹក វ៉ូកាញ់ ខេត្តញាំត្រាង ដែលពីដើមជាអាណាចក្រខ្មែរគឺជាសិលាចារឹកដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេនៅលើដែនដីអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ សិលាចារឹកនេះជាស្នាប្រហស្ថរបស់ព្រះរាជាខ្មែរមួយព្រះអង្គ កាលនៅក្នុងសតវត្សទី៣ នៃគ.ស មានព្រះនាមថាព្រះបាទឝ្រីមារញ។ សិលាចារឹកនេះបានបញ្ជាក់ថាក្នុងរាជស្តេចឝ្រីមារញនេះ ប្រទេសខ្មែរកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ហើយព្រះរាជាបានយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះប្រយោជន៍សត្វលោកប្រជារាស្រ្តជាខ្លាំងបានធ្វើបុណ្យឱ្យទានដល់ជនទុរគតដោយចិត្តជ្រះថ្លា ហើយបានរៀបចំជាបទបញ្ញាតិទុកឱ្យព្រះមហាក្សត្រក្រោយៗប្រតិបត្តិតាមដោយធម៌។

ចំណែកសិលាចារឹកមួយផ្ទាំងទៀត គឺសិលាចារឹកអ្នកតាដំបងដែក(ខេត្តតាកែវ) សិលាចារឹកនេះហើយបានថ្លែងអំពីមហេសីស្តេចកៅណ្ឌិន្យជ័យវម្ម៌ ឈ្មោះនាងប្រភាវតី ទ្រង់ជ្រះថ្លាចំពោះសាសនាព្រាហ្មណ៍ហើយបានកសាងទេវដ្ឋាន(ព្រះវិហារ)ដំកល់បដិមាព្រះវិស្ណុ ធ្វើអំពីមាសសុទ្ធ និងសាងសង់លំនៅដ្ឋាន វត្ត និងជីកស្រះសម្រាប់ពួកព្រាហ្មណ៍។

សិលាចារឹកទាំងនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យយើងបានឃើញ ដឹងថាប្រាសាទបានវត្តន៍ក្លាយទៅជាព្រះវិហារ ឬវត្តវិញ កើតពីសម័យនោះម្ល៉េះ ប៉ុន្តែវត្ត និងវិហារខាងលើសាងសង់ឡើងសម្រាប់ឧទ្ទិសដល់សាសនាព្រាហ្មណ៍។
ប្រវត្តិវត្តអារាម: សម័យកាលទី២<ref name=":0" />

សម័យកាលទី២ 
សម័យកាលនេះជាសម័យកាលមុនអង្គរ(៥៥០ ដល់ ៨០២) បានបង្ហាញឱ្យឃើញផងដែរ នូវសិលាចារឹកជាច្រើនដូចជា សិលាចារឹកនៅសម្បូរព្រៃគុក(កំពង់ធំ) សិលាចារឹកនេះបានបញ្ជាក់ថាខ្មែរយើងកាន់សាសនាព្រាហ្មណ៍ និងសាសនាព្រះពុទ្ធក៏មានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្លាណាស់ដែរ។ លើសពីនេះសិលាចារឹកបានបញ្ជាក់ពីរូបសម្ជស្សសោភ័ណ្ឌខាងរូបរាងកាយរិទ្ធអំណាច និងជំនឿរបស់ព្រះបាទឥសានវម្ម៌ និងព្រះបាទមហិន្រ្ទវម្ម៌។ ស្តេចទាំងពីព្រះអង្គបានកសាងរាជទេវដ្ឋានសម្រាប់ដាក់រូបសំណាក់ទុកជាទីសក្ការៈបូជា។ សិលាចារឹកដែលមានសារៈសំខាន់ គឺសិលាចារឹកនៅវត្តព្រៃវែងស្រុកកំពង់ត្របែកខេត្តព្រៃវែង ចារក្នុងរាជស្តេចជ័យវម្ម៌ទី១ ឆ្នាំ៦៦៤នៃគ.ស។ សិលាចារឹកនេះបានបង្ហាញថា សម័យនោះប្រទេសខ្មែរកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធដែលមានភិក្ខុសង្ឃកាន់ក្រឹត្យវិន័យបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ ហើយមានព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះមហាក្សត្រមកបួសផងដែរ ចំណែកឯការទំនុកបំរុងនៅក្នុងវត្តគឺព្រះមហាក្សត្រជាអ្នកទំនុកបណរុង។

សិលាចារឹកទាំងអស់នេះបានបង្ហាញឱ្យយើងដឹងថាការកសាងវត្តអារាមមានទីតាំងចាប់តាំងពីមានព្រាហ្មណ៍សាសនា និងព្រះពុទ្ធសាសនាហូចូលមកស្រុកខ្មែរ។
ប្រវត្តិវិទូ

បណ្តាប្រវត្តិវិទូដំបូងបំផុតជាជនជាតិក្រិច មានដូចជា លោក អេរ៉ូដូតឺស (Herodotus) លោក ធូស៊ីឌីដេស (Thucydides) លោក ហ្សេណូហ្វូន (Xenophon) ដែលសុទ្ធសឹងតែ ជាប្រវត្តិវិទូដ៏ចំណានបំផុត។ ចំណែក ប្រវត្តិវិទូជនជាតិរ៉ូម៉ាំងមានដូចជា លោក សាឡឺស (Sallust) លោក ស៊ីសេរ៉ូ  ( Cicero ) លោក លីវី (Livy) និង លោក តាក់ស៊ីតឹស (Tacytus)។ សំណេរប្រវត្តិសាស្ត្របែបគ្រិស្តសាសនាដំបូង ឬជា(វិទ្យាសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ) បានទទួលរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាពីប្រវត្តិវិទូជនជាតិជ្វីហ ហើយពិសេសនៅ ក្នុងមជ្ឈឹមសម័យ មានការកត់ត្រាទុក នូវព្រឹត្តិការណ៍ជាច្រើនដូចជា ព្រឹត្តិការណ៍ បេដ៍ (Bede)។ 

អ្នកប្រាជ្ញនាដើមសម័យបុនសម័យបានអនុវត្តន៍ នូវ គោលការណ៍ដែលប្រកាន់ការត្រិះរិះពិចារណា (Critical Approach) ច្រើនជាងមុន ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានស្នាដៃ ដ៏ល្អគ្មានផ្ទឹមរបស់លោក ម៉ាគីយ៉ាវែល្លី (Machiavelli) នៅដើមសតវត្សទី១៦។ ភាពជោគជ័យខាងប្រាជ្ញាស្មារតី ដ៏ត្រចះត្រចង់ (Enlightenment)នាសតវត្សទី ១៨ ដែលរួមបញ្ចូលទាំងការសិក្សា ដែលមានមូលដ្ឋានគ្រឹះរឹងមាំ លើទម្រង់នៃការប្រែប្រួលក្នុងសង្គមមនុស្ស ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញនៅក្នុងស្នាដៃ របស់លោក អេវ៉ឌ ហ្គីប៊ុន (Edward *Gibbon)។ នៅក្នុងសតវត្សទី ១៩ ប្រវត្តិវិទ្យាត្រូវបានអភិវឌ្ឈឡើងជា មុខវិជ្ជាជាន់ខ្ពស់ (academic discipline) នៅក្នុងគ្រឹស្ថានសាកលវិទ្យាល័យ ក្នុងនោះស្នាដៃនៃប្រវត្តិវិទូដែលត្វ្រូវបានគេនិយមអាន ជាងគេ គឺស្នាដៃរបស់លោក ម៉ាកូឡៃ ( Macaulay ) និងលោក កាលីល៍ (Carlyle)។ ទំហំនៃការសិក្សា វិជ្ជាសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានពង្រីកឡើងនៅសតវត្សទី ២០ ក្រោមឥទ្ធិពលពី នរៈវិទ្យា ចិត្តវេជ្ជវិទ្យា (psychiatry) និងសង្គមវិទ្យា និងបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ ដូចជាការប្រើប្រាស់កុំព្យូទ័រសំរាប់វិភាគទិន្នន័យ ក៏ត្រូវបាន គេណែនាំឱ្យប្រើប្រាស់ផងដែរ។
ប្រវត្តិវិទូ: លោក [[អេរ៉ូដូតឹស]]- [[Herodotus]]

លោក អេរ៉ូដូតឹស- Herodotus
លោក អេរ៉ូដូតឹស- Herodotus (៤៨៤ មុន គ.ស. - ៤២៥ មុន គ.ស.)ជាប្រវត្តិវិទូជនជាតិក្រិច មានកំណើត នៅតំបន់ហាលីកាណាសូស (Halicarnassus)។ គាត់ត្រូវបានគេនិរទេសខ្លួនទៅកាន់តំបន់សាម៉ូស (Samos) ដោយសារហេតុផលនយោបាយ បន្ទាប់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅកាន់ទីក្រុងអាថែន ហើយទីបញ្ចប់ទៅកាន់តំបន់ធូរី នៃប្រទេសអ៊ីតាលី។ កំណត់ត្រានៅក្នុងសៀវភៅ ចំនួន ៩ ក្បាល របស់គាត់ស្តីអំពី សង្គ្រាមរវាងប្រទេសក្រិច និង តំបន់ពែក្ស (Persia)បានរៀបរាប់ពត៌មានចៃដន្យ ជាច្រើនដែលត្រូវបានកត់ទុកក្នុងពេលគាត់ កំពុងធ្វើដំណើរ។
ប្រវត្តិវិទូ: ធូស៊ីឌីដែស- Thucydides

ធូស៊ីឌីដែស- Thucydides
លោក ធូស៊ីឌីដែស (៤៦០- ៤០០មុន គ.ស.)
ប្រវត្តិវិទូក្រិច, ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គ្រាមប៉េឡូប៉ូណេសៀន (Peloponnesian)ទាំង៨ភាគរបស់លោក គួរជាទីកត់សម្គាល់សំរាប់វិភាគលើបញ្ហានោះ។
ប្រវត្តិវិទូ: ហ្សេណូហ្វុន- Xenophon

ហ្សេណូហ្វុន- Xenophon

 លោក ហ្សេណូហ្វុន (៤៣០-៣៥៤ មុន គ.ស.) ជាប្រវត្តិវិទូ និងទាហានក្រិច ដែលបានក្លាយជាសិស្សរបស់សូក្រាត។ នៅឆ្នាំ ៤១០ គាត់បានដឹកនាំទាហាន ស៊ីឈ្នួលជនជាតិក្រិចមួយក្រុមដែលមានចំនួន ១០០០០ នាក់ ប្រកបដោយ ជោគជ័យនៅក្នុងការដកថយមួយ ដោយធ្វើដំណើរកាត់តាមចក្រភពពែក្ស ក្រោយ ពេលអតីតមេបញ្ជាការរបស់ពួកគេឈ្មោះ ស៊ីរុស ត្រូវបានគេសម្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិ។ ជោគជ័យនេះបានជួយ ឱ្យគាត់សម្រេចបាននូវស្នាដៃដ៏ល្បីល្បាញមួយ គឺ អាណាបាស៊ីស (Anabasis)។ ស្នាដៃផ្សេងទៀតរបស់គាត់ មានដូចជា អនុស្សាវរីយ៍គួរចង់ចាំ (Memorabilia) ខមាលទោស (Apology) និងកម្រង់ស្នាដៃឯក (Symposium)ដែលសហការជាមួយសូក្រាត។
ប្រវត្តិវិទូ: សាលឺស- Gaius Sallustius Crispus

សាលឺស- Gaius Sallustius Crispus 
លោក សាលឺស (៨៦-៣៤ មុន គ.ស.)ជាអ្នកនយោបាយ និងប្រវត្តិវិទូរ៉ូម៉ាំង។ ដោយ ត្រូវបានគេបណ្តេញចេញពីសភាជាន់ខ្ពស់ដោយសារខុសសីលធម៌ គាត់បានគាំទ្រជូលៀសេសារ(Julius Caesar) នៅក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងប៉ុមប៉ី (Pompey) ហើយបានក្លាយជាអភិបាលក្រុងនូមីឌៀ (Numidia)។ គាត់ ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់អំពីអំពើពុករលួយ អំពើអយុត្តិធម៌ ហើយចូលនិវត្តន៍ពីនយោបាយ នៅឆ្នាំ ៤៤ មុន គ.ស.។
ប្រវត្តិវិទូ: ស៊ីសេរ៉ូ- Cicero, Marcus Tullius

ស៊ីសេរ៉ូ- Cicero, Marcus Tullius 
លោក ស៊ីសេរ៉ូ (១០៦-៤៣ មុន គ.ស.)រដ្ឋបុរសនៃប្រទេសរ៉ូម៉ាំង។ ត្រូវបានគេជ្រើស រើសឱ្យធ្វើជាកុងស៊ុងនៅឆ្នាំ ៦៣ មុន គ.ស. ការប្រហារជីវិតជនរួមគំនិងក្បត់ជាមួយគាត់ដោយគ្មានការវិនិច្ឆ័យ ទោស ធ្វើឱ្យគាត់បាត់បងការគាំទ្រ ហើយគាត់ត្រូវបានគេនិរទេសចេញទៅក្រៅប្រទេសនៅឆ្នាំ ៥៨ មុន គ.ស. អស់រយៈពេល ១៨ខែ។  កំឡុងពេលមានសង្គ្រាមស៊ីវិល គាត់បានគាំទ្រ ប៉ុមប៉ី (Pompey)ប្រឆាំងទល់នឹង ស្តេចស៊ែសារ។ ក្រោយមក ការធ្វើឃាតលើ ស្តេចស៊ែសារ នៅឆ្នាំ ៤៤ មុន គ.ស. គាត់បានវាយប្រហារជាច្រើន លើកលើ អង់តូនី(Anthony), ហ្វីលីពីក(Phillippics) ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យគាត់ត្រូវគេចាប់ខ្លួន និងសំលាប់។ ជាវាគ្មិនដ៏ចំណានបំផុតក្នុងប្រទេសរ៉ូម៉ាំង គាត់បានសរសេរអត្តបទជាច្រើនស្តីអំពី សិល្បៈនៃការនិយាយ និងកិច្ចការទស្សនៈវិទ្យា។
ប្រវត្តិវិទូ: លីវី- Livy/Titus Livius

លីវី- Livy/Titus Livius 
លីវី (៥៩-១៧ មុន គ.ស.)ជាប្រវត្តិវិទូរ៉ូម៉ាំង គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅដោយសារ ស្នាដៃប្រវត្តិសាស្ត្ររ៉ូមមួយចំនួនធំ តាំងពីកំណកំនើតដំបូងរបស់វាតាមរយៈរឿងនិទាន រហូតដល់ សម័យកាល ដែលទ្រុសុស (Drusus)ស្លាប់នាឆ្នាំ ៩ មុន គ.ស.។ សៀវភៅដើមរបស់គាត់ចំនួន ៣៥ក្បាល តែប៉ុណ្ណោះ ដែលនៅសេសសល់គង់វង្ស ក្នុងចំណោមសៀវភៅដើមរបស់គាត់ចំនួន ១៤២ក្បាល។
ប្រវត្តិវិទូ: តាក់ស៊ីតឹស Tacitus, Cornelius

តាក់ស៊ីតឹស Tacitus, Cornelius  
លោក តាក់ស៊ីតឹស (៥៥-១២០ គ.ស.)ជាប្រវត្តិវិទូ និងជាវាគ្មិនរ៉ូម៉ាំង។ គាត់បានក្លាយជា កុងស៊ុលនៅឆ្នាំ ៩៧ គ.ស.។ នៅឆ្នាំ ១១២ - ១១៣ គ.ស. គាត់បានក្លាយជាអភិបាលនៃអាស៊ី។ នៅឆ្នាំ ៩៨ គាត់បានសរសេរស្នាដៃអំពី Germania និង Agricola ។ ស្នាដៃចុងក្រោយនេះគឺជាពត៌មានស្តីអំពីអាជីពរបស់ ឪពុកក្មេករបស់គាត់។ ស្នាដៃសំខាន់របស់គាត់គឺ ផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រប្រចាំឆ្នាំ ដែលជា ការស៊ើបអង្កេតលើប្រវត្តិសាស្ត្ររ៉ូម៉ាំង កំឡុងឆ្នាំ ៦៩-៩៦ គ.ស. និង ១៤-៦៨ គ.ស.។
ប្រវត្តិវិទូ: បេដ៍- Bede, St

បេដ៍- Bede, St  
លោក បេដ៍ (៦៧៣-៧៣៥ គ.ស.) ជាប្រវត្តិវិទូអង់គ្លេស ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះតេជគុណ បេដ៍។ ក្រោយឆ្នាំ ៦៨២ គាត់បានរស់នៅព្រះវិហារ ចារ៉ូវ (Jarrow) នៅ Northumberland ។ ស្នាដៃ ប្រវត្តិសាស្ត្រគ្រិស្តសាសនិកអង់គ្លេសរបស់គាត់(៧៣១ គ.ស.) ដែលត្រូវបានសរសេរជាភាសាឡាតាំង និង ក្រោយមកត្រូវបានបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេស គឺជាប្រភពប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់អង់គ្លេសដ៏សំបូរបែប ជាពិសេស កំឡុងរយៈពេលដំបូងៗនៃសម័យអង់គ្លូ-សាក់សុង (ស.វ. ៥ -៨)។ 
គាត់គឺជាអ្នកនិពន្ធស្នាដៃប្រវត្តិសាស្ត្រ វិទ្យាសាស្ត្រ និងវេយ្យាករណ៍ជាច្រើនក្បាល។
ប្រវត្តិវិទូ: ម៉ាគីយ៉ាវែល្លី- Machiavelli, Niccolò

ម៉ាគីយ៉ាវែល្លី- Machiavelli, Niccolò
លោក ម៉ាគីយ៉ាវែល្លី(១៤៦៩-១៥២៧ គ.ស.) ជាអ្នកទ្រឹស្តី នយោបាយជាតិអ៊ីតាលី។ គាត់បានបំរើការឱ្យសាធារណរដ្ឋ ហ្ល័រ៉ងទីន (ធលៀរនេតិនេ) ក្នុងតួនាទីជារដ្ឋបុរស និងជាអ្នកការទូត ពីឆ្នាំ ១៤៩៨ ដល់ ១៥១២។ នៅពេលមាន ការកាន់កាប់អំនាចរបស់ក្រុមគ្រួសាររបស់មេឌីស៊ី ឡើងវិញ គាត់ត្រួវ បានគេនិរទេសខ្លួន។ នៅក្នុងស្នាដៃព្រះអង្គម្ចាស់- The Prince ដែលត្រូវបាននិពន្ធនាឆ្នាំ ១៥១៣ គាត់បាន ជំរុញឱ្យគេប្រើមធ្យោបាយគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីធ្វើឱ្យរដ្ឋមានស្ថេរភាព។
ប្រវត្តិវិទូ: អេវ៉ឌ ហ្គីប៊ុន- Gibbon, Edward

អេវ៉ឌ ហ្គីប៊ុន- Gibbon, Edward
លោក អេវ៉ឌ ហ្គីប៊ុន (១៧៣៧-១៧៩៤) ជាប្រវត្តិវិទូអង់គ្លេស។ ការលើកឡើងស្តីអំពីគ្រិស្ត សាសនា នៅក្នុងស្នាដៃរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា “ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការចុះអន់ថយ និងដួលរលំនៃ ចក្រភពរ៉ូម៉ាំង- The History of the Decline and Fall of the Roman Empire ក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៦-១៧៨៨ បានធ្វើឱ្យមានមតិចំរូងចំរាស់ជាច្រើន។
ប្រវត្តិវិទូ: ម៉ាកូឡៃ- Macaulay, Thomas Babington

ម៉ាកូឡៃ- Macaulay, Thomas Babington
លោក  ម៉ាកូឡៃ (១៨០០-១៨៥៩) ជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអ្នក និពន្ធស្នាដៃសាកល្បងខ្លីៗ ជនជាតិអង់គ្លេស។ គាត់គឺជាអ្នកបានចូលរួមចំណែកក្នុងសៀវភៅ Edinburgh Review និងបានកាន់កាប់ការងារក្នុងសភាអស់រយៈពេលយ៉ាងយូរ។ សន្តានចិត្តរបស់គាត់ទៅលើសមាជិក គណៈបក្សកំណែទំរង់ ត្រូវបានសរបញ្ជាក់នៅក្នុងស្នាដៃ “ប្រវត្តិសាស្ត្រអង់គ្លេស” របស់គាត់ ដែលមាន ៥ភាគ និពន្ធនៅឆ្នាំ ១៨៤៩-១៨៦១ គ.ស.)។
ប្រវត្តិវិទូ: កាលីល៍-  Carlyle, Thomas

កាលីល៍-  Carlyle, Thomas
លោក កាលីល៍ (១៧៩៥-១៨៨១) ជាអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងអ្នក និពន្ធស្នាដៃសាកល្បងខ្លីៗ ជនជាតិស្កុត។ ស្ន្នាដៃរបស់គាត់ ដែលមានចំណងជើងថា “Sartor Resartus”គឺជាកម្រងចម្រុះនៃប្រលោម លោក, ទស្សនៈវិទ្យា និងប្រវត្តិរូប ត្រូវបានបោះពុម្ភនៅឆ្នាំ ១៨៣៦ ហើយបន្ទាប់មក ស្នាដៃសំខាន់របស់គាត់ ក៏ត្រូវបានសម្រេចផងដែរ នោះគឺ “បដិវត្តន៍បារាំង” បោះពុម្ភនៅឆ្នាំ១៩៣៧។
ប្រវត្តិវិទូ: វ៉ុលទែរ-Voltaire/ François-Marie Arouet

វ៉ុលទែរ-Voltaire/ François-Marie Arouet
លោក វ៉ុលទែរ (១៦៩៤-១៧៧៨) ជាទស្សនៈវិទូ បារាំង និងជាសីលវិទូក្នុង យុគសម័យត្រចះត្រចង់ Age of Enlightenment។ គាត់ធ្វើយុទ្ធនាការដ៏យូរអង្វែងប្រឆាំងនឹងអំពើអយុត្តិធម៌ និងការមិនចេះអត់អោន។ ស្នាដៃសរសេររបស់គាត់មានដូចជារឿងចំអក់ខ្លីៗដូចជា Candide  នាឆ្នាំ ១៧៥៩, Traité de la tolérance នាឆ្នាំ ១៧៦៣, វចនានុក្រមទស្សនៈវិទ្យា- Dictionnaire philosophique នាឆ្នាំ ១៧៦៤, និងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ Peter the Great and Louis XV. ។
ប្រវត្តិវិទូ: រ៉ូសូ ហ្សង់ហ្សាក់- Rousseau, Jean Jacques

រ៉ូសូ ហ្សង់ហ្សាក់- Rousseau, Jean Jacques
 លោក រ៉ូសូ (១៧១២-១៧៧៨) ជាទស្សនៈវិទូបារាំង និងជាអ្នកនិពន្ធសព្វវចនានុក្រម។ នៅក្នុងស្នាដៃរបស់គាត់ ដែលមានចំណងជើងថា “សេចក្តីថ្លែងអំពីប្រភព និងមូលដ្ឋាននៃអសមធម៌ក្នុង ចំណោមមនុស្ស- Discourse on the Origin and Foundations of Inequality amongst Men” នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៥៤ គាត់បានអះអាងថា សារធាតុល្អឥតខ្ចោះរបស់មនុស្សត្រូវបានបំពុល ដោយសង្គម្គពុកលួយ។ លោកអេមីល៍ (Émile) ដែលជាអ្នកនិពន្ធប្រលោមលោកផ្នែកអប់រំ នាឆ្នាំ ១៧៦២ បានពង្រីកទស្សនៈនេះ បន្ថែមទៀត។ ស្នាដៃនយោបាយបែបនេះ ដូចជា កិច្ចសន្យាសង្គម-Du contrat social នាឆ្នាំ ១៧៦២ ទទួល បានប្រជាប្រិយភាពក្នុងចំណោមជនបដិវត្តន៍។
ប្រវត្តិវិទូ: ភាសិតសំខាន់ៗ ទាក់ទងប្រវត្តិសាស្រ្ត

ភាសិតសំខាន់ៗ ទាក់ទងប្រវត្តិសាស្រ្ត 

ខាងក្រោមនេះគឺជាការដកស្រង់មួយចំនួនស្តីអំពីវាក្យស័ព្ទ ប្រវត្តិវិទ្យា

* “គ្មានប្រវត្តិសាស្ត្រសុក្រឹតនោះទេ គឺមានតែប្រវត្តិរូបផ្ទាល់ខ្លួន។” 
“There is properly no history; only biography.” -
RALPH WALDO EMERSON 1803-1882

* “ប្រវត្តិសាស្ត្រគឺជានយោបាយពីអតីត ហើយ នយោបាយគឺជាប្រវត្តិនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ ” 
“History is past politics, and politics is present history.” 
- E. A. FREEMAN 1823-1892, Methods of Historical Study (1886), p. 44 

* “អ្វីដែលបទពិសោធន៍ និង ប្រវត្តិសាស្ត្របង្រៀនយើងគឺថា ប្រជាជន និងរដ្ឋាភិបាលមិនដែលរៀនអ្វីពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬក៏ ប្រព្រឹត្តិតាមគោលការណ៍ ដែលស្តែងចេញដោយមានហេតុផលត្រឹមត្រូវពីប្រវត្តិសាស្ត្រ។”
“What experience and history teach is this—that people and governments never have learned anything from history, or acted on principles deduced from it.”
- G. W. F. HEGEL 1770-1831, Philosophy of History. Introduction

* “ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក គឺជាការវិនិច្ឆ័យរបស់ពិភពលោក។ ” 
-“Die Weltgeschichte ist das Weltgericht.
The world’s history is the world’s judgement.”
- FRIEDRICH VON SCHILLER 1759-1805

* “តាមពិតទៅ ប្រវត្តិសាស្ត្រគ្មានអ្វីក្រៅពីឆាកសំដែងនៃអំពើឧក្រិដ្ឋ និងសំណាងអាក្រក់ឡើយ។ ” 
- “En effet, l’histoire n’est que le tableau des crimes et des malheurs.
Indeed, history is nothing more than a tableau of crimes and misfortunes.”
- VOLTAIRE 1694-1778

* “ស្ត្រីដែលរីករាយបំផុត ក៏ដូចជាប្រទេសជាតិដែលសំបូរសប្បាយបំផុតដែរ មិនមានប្រវត្តិសាស្ត្រនោះទេ។ ”
-“The happiest women, like the happiest nations, have no history.”
-GEORGE ELIOT 1819-1880

* “មនុស្សដែលសប្បាយរីករាយ គឺជាមនុស្សដែលមិនមានកំណត់ត្រានៅក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ”
- “Happy the people whose annals are blank in history-books!”
- THOMAS CARLYLE 1795-1881, bk. xvi, ch. 1

* “ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក តាមពិតទៅ គឺជាប្រវត្តិរូបរបស់មនុស្សខ្លាំងពូកែតែប៉ុណ្ណោះ។ ”
- “The history of the world is but the biography of great men.”
- THOMAS CARLYLE 1795-1881, Heroes and Hero-Worship, i. The Hero as Divinity”

* “ប្រវត្តិសាស្ត្រ មានលក្ខណៈដូចនឹងគ្រែដ៏ចង្អៀតមួយ”។
- “History is more or less bunk.”
- HENRY FORD 1863-1947, Chicago Tribune, 25 May 1916.

* “ប្រវត្តិសាស្ត្រ គឺជាសុបិន្តដ៏អាក្រក់ដែលខ្ញុំកំពុងរត់គេចចេញ”។
- “History is a nightmare from which I am trying to awake.”
- JAMES JOYCE 1882-1941

* “ប្រសិនបើដំបូង អ្នកមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ចូរព្យាយាមហើយ ព្យាយាមទៀត ម្តងហើយ ម្តងទៀត!”។
- “If at first you don’t succeed, Try, try again. Try and Try Again”
- W. E. HICKSON 1803-1870

* “ចំណេះដឹង គឺជាអំណាច”។
- “Nam et ipsa scientia potestas est.
 Knowledge itself is power.”
- FRANCIS BACON 1561-1626, Religious Meditations. Of Heresies.
ប្រវត្តិវិទ្យា

ប្រវត្តិវិទ្យាគឺជាការសិក្សាអំពីហេតុការណ៍ ព្រឹត្តិការណ៍ បទពិសោធន៍អតីតកាលរបស់មនុស្សជាតិដោយពឹងផ្អែកលើកំណត់ត្រា និសក្ខីកម្មសម្រាប់សហសម័យ។ ម្យ៉ាងទៀតគឺជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីអតីតកាលមនុស្សជាតិ និងសង្គមមនុស្ស ដែលប្រវត្តិវិទូព្យាយាមកសាងឡើងវិញ និងបកស្រាយឡើងវិញ ដោយផ្អែកលើកំណត់ត្រា និងសក្ខីកម្មសម្រាប់សហសម័យ។
ប្រវត្តិវិទ្យា: គុណតម្លៃនៃប្រវត្តិវិទ្យា<ref>សៀវភៅជំនួយស្មារតី ប្រវត្តិវិទ្យា របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជននិងកីឡា ឆ្នាំ២០១៧ ទំព័រទី១-២</ref>

គុណតម្លៃនៃប្រវត្តិវិទ្យាសៀវភៅជំនួយស្មារតី ប្រវត្តិវិទ្យា របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជននិងកីឡា ឆ្នាំ២០១៧ ទំព័រទី១-២ 
 តម្លៃអប់រំ 
 ផ្តល់ចំណេះដឹងដល់អ្នកសិក្សាឱ្យយកគំរូរល្អ៖ បទពិសោធន៍អតីកាល ដែលមានភាពប្រទាក់ក្រឡាគ្នាអាចធ្វើឱ្យអ្នកអានជក់ចិត្ត និងអាចយកទៅនិទានប្រាប់ដល់មិត្តភក្តិកូនចៅជំនាន់ក្រោយ ដើម្បីប្រកាន់យកគំរូល្អ និងជៀសវាងគំរូអាក្រក់។
 ផ្តល់ចំណេះដឹងដល់អ្នកសិក្សាឱ្យមានឧត្តមគតិជាតិនិយម បណ្តុះគំណិតស្នេហាជាតិ និងមានឆន្ទះការពារជាតិមាតុភូមិ។
 តម្លៃជាវប្បធម៌ 
 ផ្តល់ចំណេះដឹងឱ្យអ្នកសិក្សាឱ្យស្គាល់ស្គាល់ពីអត្តសញ្ញាណជាតិ និងអន្តរជាតិ។
 បណ្តុះស្មារតីស្នេហាបេតិកភណ្ឌជាតិ និងអន្តរជាតិ។
 បណ្តុះស្មារតីទទួលស្គាល់រាល់ការព្រឹត្តឹរបស់ខ្លួន។
 បង្កើតការយល់ដឹងអំពីអតីតកាល ដើម្បីរៀបចំអនាគតឱ្យបានល្អប្រសើរឡើង និងជៀសវាងគំហុសច្រំដែល។

 តម្លៃសីលធម៌ 
 បណ្តុះមនោសញ្ចេតនាសាមគ្គីជាតិ និងអន្តរជាតិ។
 បង្កើតទំនាក់ទំនងល្អជាសកល។
 បណ្តុះស្មារតីកតញ្ញូកតវេទី កោតសរសើរនិងយកគំរូល្អរបស់បុព្វបុរស ដើម្បីធានាបាននិរន្តរភាព និងសុខដុមភាពនៃប្រជាជាតិខ្លួន។
 បណ្តុះគំនិតត្រិរិះពីចំនុចខុសឆ្គង និងភាពខ្វះខាតរបស់បុព្វបុរស ដើម្បីពិចារណារកផ្លូវវិជ្ជមានសម្រាប់ជាតិ និងក្លាយជាពលរដ្ឋល្អប្រកបដោយការទទួលខុសត្រូវ។
ប្រវត្តិវិទ្យា: តម្លៃអប់រំ

តម្លៃអប់រំ 
 ផ្តល់ចំណេះដឹងដល់អ្នកសិក្សាឱ្យយកគំរូរល្អ៖ បទពិសោធន៍អតីកាល ដែលមានភាពប្រទាក់ក្រឡាគ្នាអាចធ្វើឱ្យអ្នកអានជក់ចិត្ត និងអាចយកទៅនិទានប្រាប់ដល់មិត្តភក្តិកូនចៅជំនាន់ក្រោយ ដើម្បីប្រកាន់យកគំរូល្អ និងជៀសវាងគំរូអាក្រក់។
 ផ្តល់ចំណេះដឹងដល់អ្នកសិក្សាឱ្យមានឧត្តមគតិជាតិនិយម បណ្តុះគំណិតស្នេហាជាតិ និងមានឆន្ទះការពារជាតិមាតុភូមិ។
ប្រវត្តិវិទ្យា: តម្លៃជាវប្បធម៌

តម្លៃជាវប្បធម៌ 
 ផ្តល់ចំណេះដឹងឱ្យអ្នកសិក្សាឱ្យស្គាល់ស្គាល់ពីអត្តសញ្ញាណជាតិ និងអន្តរជាតិ។
 បណ្តុះស្មារតីស្នេហាបេតិកភណ្ឌជាតិ និងអន្តរជាតិ។
 បណ្តុះស្មារតីទទួលស្គាល់រាល់ការព្រឹត្តឹរបស់ខ្លួន។
 បង្កើតការយល់ដឹងអំពីអតីតកាល ដើម្បីរៀបចំអនាគតឱ្យបានល្អប្រសើរឡើង និងជៀសវាងគំហុសច្រំដែល។
ប្រវត្តិវិទ្យា: តម្លៃសីលធម៌

តម្លៃសីលធម៌ 
 បណ្តុះមនោសញ្ចេតនាសាមគ្គីជាតិ និងអន្តរជាតិ។
 បង្កើតទំនាក់ទំនងល្អជាសកល។
 បណ្តុះស្មារតីកតញ្ញូកតវេទី កោតសរសើរនិងយកគំរូល្អរបស់បុព្វបុរស ដើម្បីធានាបាននិរន្តរភាព និងសុខដុមភាពនៃប្រជាជាតិខ្លួន។
 បណ្តុះគំនិតត្រិរិះពីចំនុចខុសឆ្គង និងភាពខ្វះខាតរបស់បុព្វបុរស ដើម្បីពិចារណារកផ្លូវវិជ្ជមានសម្រាប់ជាតិ និងក្លាយជាពលរដ្ឋល្អប្រកបដោយការទទួលខុសត្រូវ។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិវិទ្យា និងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ- History and prehistory

ប្រវត្តិវិទ្យា និងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ- History and prehistory 

តាមធម្មតា មុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានកំណត់ត្រឹមពាក្យសរសេរ និងនិយាយ។ យ៉ាងណាម៉ិញ ការ កកើតឡើងជាមុខវិជ្ជាជីវៈជាន់ខ្ពស់ និងក្លាយជាមុខវិជ្ជាបែបវិទ្យាសាស្ត្រថ្មី នាសតវត្សទី ១៩ និង ២០បាននាំឱ្យ មានរលកពត៌មានឬមុខវិជ្ជាថ្មីដែលប្រកួតប្រជែងនឹងពាក្យនេះ។ បុរាណវិទ្យា នរៈវិទ្យានិងវិទ្យាសាស្ត្រសង្គម ផ្សេងទៀតកំពុងតែផ្តល់ពត៌មានថ្មី និងទ្រឹស្តីថ្មីអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។ 

ប្រវត្តិវិទូបុរាណបានចោទសួរថា តើមុខវិជ្ជាថ្មីទាំងនេះពិតជាប្រវត្តិសាស្ត្រឬទេ ប្រសិនបើ វាមិនកំណត់ដោយពាក្យសរសេរ ដែលផ្ទុយពី មុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលផ្អែកលើការសរសេរ។ បច្ចេកពាក្យថ្មី បុរេប្រវត្តិ (prehistory) ត្រូវបានគេបង្កើត ឡើងដើម្បីដណ្តប់លើលទ្ធផលនៃមុខវិជ្ជាថ្មីៗទាំងនោះ ដែលស្វែងរកពត៌មាន ឬព្រឹត្តិការណ៍មុនពេលមាន កំណត់ហេតុជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។

នៅសតវត្សទី ២០ ការបែងចែករវាងមុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្របានក្លាយជាបញ្ហា ពិភាក្សាដ៏ក្តៅ។ ការរិះគន់បានកើតមានឡើងដោយសារតែមុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានគេដកយកការសិក្សា អរិយធម៌មួយចំនួន ដូចជាអរិយធម៌អាព្រិចសាហារ៉ា(Sub-Saharan Africa) និងអរិយធម៌អាមេរិចសម័យ មុនការមកដល់របស់លោកគូឡុម។ លើសពីនេះទៅទៀត បុរេប្រវត្តិវិទូ ដូចជាលោក វែរ ហ្គ័រដុង ឈីលដ៍ (Vere Gordon Childe) និងបុរាណវិទូប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជាលោក ជេម ឌីតហ្ស៍ ( James Deetz)បានចាប់ ផ្តើមប្រើប្រាស់បុរាណវិទ្យាដើម្បីពន្យល់អំពីព្រឹត្តិកិរាណ៍សំខាន់ៗ ដែលពីដើមឡើយជាផ្នែកដែលស្ថិតក្នុងការ សិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ប្រវត្តិវិទូចាប់ផ្តើមពិនិត្យហួសពីការថ្លាថ្លែងប្រវត្តិសាស្ត្របែបនយោបាយដ៏ចាស់គំរិល ដោយប្រើប្រាស់គោលការណ៍ថ្មី ដូចជា ប្រវត៉្តិសេដ្ឋកិច្ច សង្គម និងវប្បធម៌ ដែលសុទ្ធតែពឹងផ្អែកលើប្រភព ឯកសារ និងភស្តុតាងផ្សេងៗជាច្រើន។ នៅប៉ុន្មានទសវត្សចុងក្រោយនេះ របាំងដ៏រឹងមាំ ដែលខ័ណ្ឌចែករវាង ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្របាននឹងកំពុងធូររលុង។

មានទស្សនៈយល់ឃើញផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនស្តីអំពីកំនកំណើតប្រវត្តិវិទ្យា។ អ្នកខ្លះជឿជាក់ថា ប្រវត្តិវិទ្យា បានចាប់ផ្តើមតាំងពីសតវត្សទី ៣៤ មុន គ.ស. ម្លេះ ស្របគ្នានឹងកំណើតអក្សរ Cuneiform ក្នុងនោះ មាន អក្សរពួកមេសូប៉ូតាមី (Mesopotamia) ពែក្ស ( Persia) និងអុក្រិត (Ugarit)។ ប្រព័ន្ធអក្សរ Cuneiform ទាំងនេះត្រូវបានគេសរសេរលើបន្ទះដីឥដ្ឋ ដែលជាអក្សររូបតំណាង ត្រូវបានចារដោយស្ទីលឡូ។ អ្វីដែលគួរជា ទីចាប់អារម្មណ៍បន្សល់ទុកដោយស្ទីលឡូ គឺត្រូវបានកែលំអបន្ថែម ដែលនាំឱ្យមានឈ្មោះ Cuneiform នេះ។

អក្សរពួក Sumerian នាបានយកលំនាំតាមប្រព័ន្ធអក្សរនៃភាសា  Akkadian, Elamite, Hittite  និង Luwian, Hurrian និងភាសា Urartian  ហើយវាជំរុញឱ្យមានតួអក្សរពែក្សបុរាណ និងតួអក្សរជាតិ Ugaritic។

សំរាប់អ្នកដ៏ទៃទៀត ប្រវត្តិសាស្ត្របានក្លាយជាបច្ចេកពាក្យទូទៅ សំរាប់មុខវិជ្ជាដែលសិក្សា អ្វីៗ ទាំងអស់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអតីតកាលរបស់មនុស្សជាតិ (ប៉ុន្តែទោះបីជាដូច្នេះក៏ដោយ ក៏មានរបាំងសំរាប់ មុខវិជ្ជាប្រវត្តិវទ្យា ដែលនោះគឺជាមុខវិជ្ជាថ្មី ដូចជា Big History។

ប្រភពដែលអាចផ្តល់ពន្លឺបំភ្លឺអតីតកាល ដូចជាទំនៀមទម្លាប់ចេញពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ ភាសាសាស្ត្រ និងសេនេទិច ត្រូវបានទទួលយកដោយប្រវត្តិវិទូសំខាន់ៗជាច្រើន។ យ៉ាងណាម៉ិញ បុរាណវិទូជាកំណត់ព្រំដែន សិក្សារវាងប្រវត្តិវិទ្យា និងបុរេប្រវត្តិវិទ្យា ដោយយោងទៅតាមលក្ខណៈឯកសារសរសេរនៅក្នុងតំបន់។ ដោយឡែក ភាពខុសគ្នានេះនៅតែមានការជជីកសួរដេញដោលជាច្រើនសំរាប់បុរាណវិទូ ដោយហេតុថា កំណត់ហេតុដែលអាចមាននៅសល់ បង្កឱ្យមានបញ្ហាបកស្រាយផ្សេងៗគ្នា និងសក្តានុពលផ្សេងគ្នាដែរ។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិលេខន៍

ប្រវត្តិលេខន៍ 

Historiography មានអត្តន័យប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រដែរ។ វាអាចត្រូវបានគេសំដៅទៅលើ ប្រវត្តិ នៃការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ វិធីសាស្ត្ររបស់វា និងការអនុវត្តន៍ (ប្រវត្តិនៃប្រវត្តិវិទ្យា)។ វាក៏អាច ត្រូវបានគេសំដៅទៅលើផ្នែកពិសេសណាមួយនៃការសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ (ឧទាហរណ៍ ដូចជា "medieval historiography during the 1960s" មានន័យថា “ជាប្រវត៉្តិសាស្ត្រមជ្ឈឹមសម័យដែល ត្រូវបានសរសេរឡើងក្នុងកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០។ Historiography អាចត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងន័យ ថាជាទ្រឹស្តីប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬ វិជ្ជាសិក្សាអំពីការសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រ និងការចង់ចាំប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ក្នុងនាមជាការវិភាគកំរិតធំនៃការពិពណ៌នាអំពីអតីតកាល អត្តន័យទីបីនេះអាចជាប់ទាក់ទងនឹងអត្តន័យ ពីរខាងដើម ដែលការវិភាគតែងតែផ្តោតជាសំខាន់លើ ការនិទាន ការបកស្រាយ ទស្សនៈពិភពលោក ការប្រើប្រាស់ភស្តុតាង ឬវិធីសាស្ត្របង្ហាញ របស់ប្រវត្តិវិទូផ្សេងទៀត។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: មុខវិជ្ជាសិក្សាពាក់ព័ន្ធមួយចំនួនទៀត

មុខវិជ្ជាសិក្សាពាក់ព័ន្ធមួយចំនួនទៀត 

បុរាណវិទ្យា
បុរាណវិទ្យា (Archeology) ៖ ការសិក្សាអំពីបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រវត្តិវប្បធម៌មនុស្សជាតិ តាមរយៈកំណាយ ការចងក្រង់ឯកសារ និងការវិភាគលើសម្ភារៈដែលនៅសេសសល់ និងទិន្នន័យ ដែលមាននៅជុំវិញវត្ថុទាំងនោះ។

ការិយាល័យប្រវត្តិសាស្ត្រ
ការិយាល័យប្រវត្តិសាស្ត្រ Archontology ជាមុខវិជ្ជាសិក្សាអំពីការិយាល័យប្រវត្តិសាស្ត្រ តួនាទីសំខាន់ៗក្នុងអង្គការរដ្ឋ អង្គការអន្តរជាតិ នយោបាយ សាសនា និងអង្គការសង្គមផ្សេងទៀត។

ប្រវត្តិសិល្បៈ
ប្រវត្តិសិល្បៈ (Art History) ជាការសិក្សាអំពីបំលាស់ប្តូរផ្នែកសិល្បៈ និងក្នុងបរិបទសង្គមសិល្

Big History 
Big History ៖ ជាកាសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងមាត្រដ្ឋានដ៏ទូលាយ ក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង ចាប់ តាំងពីមានបន្ទុះ Big Bang  រហូតដល់ពេលអនាគត តាមរយៈគោលការណ៍ពហុមុខវិជ្ជា។

កាលប្បវត្តិវិទ្យា
កាលប្បវត្តិវិទ្យា(Chronology) ជាវិទ្យាសាស្ត្រកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងពេលណាមួយ។

ប្រវត្តិវប្បធម៌
ប្រវត្តិវប្បធម៌ (Cultural History)ជាៈវិជ្ជាសិក្សាអំពីវប្បធម៌កាលពីអតីតកាល។

អត្ថបទជាអក្សរដិត===ប្រវត្តិការទូត===
ប្រវត្តិការទូត (Diplomatic History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ កាលពីអតីតកាល។

ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ច
ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ច (Economic History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីសេដ្ឋកិច្ច ក្នុងអតីតកាល។

អនាគតវិទ្យា
អនាគតវិទ្យា (Futurology)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីអនាគតកាល ស្រាវជ្រាវពីគ្រូទាយដើម្បីទស្សតាយ ពីសង្គម និងលក្ខណៈរបស់ពិភពលោកនៅថ្ងៃអនាគត។

ប្រវត្តិគំនូរ
ប្រវត្តិគំនូរ (History painter)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីជាងគំនូរនៃរូបចម្លាក់ប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយជា ពិសេស ជាងគំនូរព្រឹត្តិកិរាណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ។

ប្រវត្តិយោធា
ប្រវត្តិយោធា (Military History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីកិច្ចការយោធា និងសង្គ្រាមនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសិក្សាពីអ្វី ដែលជួនកាលត្រូវបានគេគិតថាជាមែកធាងសិក្សារបស់យោធានោះគឺ ប្រវត្តិកងទ័ពជើងទឹក។
បុរាណលេខន៍
អក្សរបុរាណវិទ្យា (Paleograohy)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីប្រព័ន្ធអក្សរបុរាណ ដែលមានន័យស្មើនឹង សិលាចារិកវិទ្យា (ផែងិរាផហយ)។

ប្រវត្តិនយោបាយ
ប្រវត្តិនយោបាយ (Epigraphy)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីនយោបាយកាលពីអតីតកាល។
ចិត្តប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ប្រវត្តិចិត្តសាស្ត្រ(Psychohistory )ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីហេតុផលផ្នែកចិត្តសាស្ត្រ ដែលនាំឱ្យកើតមាន ព្រឹត្តិការណ៍ណាមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។

ប្រវត្តិលេខន៍វិទ្យាសាស្ត្រ 
Historiography of science ៖ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធ និងការអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។

ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គម
ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គម(Social History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីសង្គមនៅក្នុងអតីតកាល។
ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក
ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក(World History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ តាមទស្សនៈវិស័យ ពិភពលោក។