សង្គាយនា: សង្គាយនាលើកទី៣

សង្គាយនាលើកទី៣

សង្គាយនា​លើក​ទី​ ៣ ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ខ្ទង់​ឆ្នាំ 218 មុន​គ្រិស្តសករាជ ។ បើ​ប្រៀបធៀប​សង្គាយនា​លើក​ទី ២ និង លើក​ទី ៣ អ្នក​សិក្សា​បាន​រក​ឃើញ​ថា សង្គាយនា​លើក​ទី​ ៣ មាន​​ចំណុច​​ជាច្រើន​​​​​​ខុស​ប្លែក​​​ពី​សង្គាយនា​លើក​ទី ២ ។ សង្គាយនា​លើក​ទី​ ២ ​មាន​​ឯកភាព​នៃ​អត្ថបទ​​រៀបរាប់​រឿងរ៉ាវ​ទាំងឡាយ ចំណែក​ឯ​សង្គាយនា​លើក​ទី ៣ គ្មាន​ឯកភាព​នៃ​អត្ថបទ​រៀបរាប់​រឿងរ៉ាវ​​ដែល​បាន​កើត​ឡើង​នោះ​ទេ ។ អត្ថបទ​ខុសៗ​គ្នា​ទាំងឡាយ​នោះ​​បាន​ដើរ​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​នៅ​ក្នុង​ការ​បង្កើត​និកាយ​ឬ​ក្រុម​នៃ​​ពុទ្ធសាសនិក​ជាច្រើន​ក្រុម ។ 

យោង​តាម​អដ្ឋកថា​ (commentaries) និង ​កាលប្បវត្តិ​ (chronicles) ទាំងឡាយ​របស់​ពុទ្ធសាសនា​នៃ​និកាយ​ថេរវាទ សង្គាយនា​លើក​ទី ៣ ត្រូវ​បាន​ចាត់ចែង​ធ្វើ​ឡើង​​​​ដោយ​ស្តេច​អសោក (Ashoka) នៃ​រាជវង្ស មោរ្យា (Mauryan) នៅ​ឯ​ទីក្រុង​បាដលីបុត្រ (Pātaliputra) ឬ​សព្វថ្ងៃ​ហៅ​ថា​ក្រុង​ ប៉័តណា (Patna) នៃ​រដ្ឋ​ ប៊ីហារ (Bihar) នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ។ ភិក្ខុ​ មោគ្គលិបុត្តតិស្ស (Moggaliputta Tissa) គឺ​ជា​អ្នក​ដឹកនាំ​ភិក្ខុ​ដទៃ​ទៀត​ដើម្បី​ធ្វើ​សង្គាយនា​លើក​ទី​ ៣ នេះ​​ ។ គោលដៅ​នៃ​សង្គាយនា​នៅ​លើក​ទី ៣ នេះ​គឺ​ធ្វើ​ឲ្យ​បរិសុទ្ធ​នៃ​ចលនា​ពុទ្ធនិយម ជាពិសេស​គឺ​ការ​បោសសំអាត​ក្រុម​ភិក្ខុ​មួយ​ចំនួន​ដែល​ឆ្លៀត​ឱកាស​កេង​យក​ប្រយោជន៍​ពី​ការគាំទ្រ​និង​គាំពារ​ដោយ​ពួក​ត្រកូល​ក្សត្រិយ៍ ។ ស្តេច​អសោក​បាន​សាកសួរ​ភិក្ខុសង្ឃ​ដ៏គួរ​ឲ្យ​សង្ស័យ​ទាំង​អស់​នោះ​ថា តើ​ព្រះពុទ្ធ​បាន​បង្រៀន​អ្វី​ខ្លះ ពេល​នោះ​ពួក​ភិក្ខុ​​ទ្រុស្តសីល​ទាំង​នោះ​បាន​​ទូល​អះអាង​ថា​ ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​បង្រៀន​អំពី​​អនន្តភាព (eternalism) ឬ​ការ​យល់​ឃើញ​ថា​អ្វីៗ​ទាំង​អស់​មាន​វត្តមាន​រហូត​ គ្មាន​ទី​បំផុត ដែល​ព្រះពុទ្ធ​បាន​ស្តី​បន្ទោស​យ៉ាង​ខ្លាំង​លើ​​ចំណុច​​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រហ្មជាលសូត្រ (Brahmajala Sutta) ។ បន្ទាប់​មក​ស្តេច​អសោក​ក៏​សាកសួរ​ក្រុម​ភិក្ខុ​ប្រកប​ដោយ​សីល​ឲ្យ​ឆ្លើយ​ចំពោះ​សំណួរ​ដដែល ពេល​នោះ​ភិក្ខុ​ប្រកប​ដោយ​សីល​ទាំង​នោះ​បាន​ទូល​តប​ថា ព្រះពុទ្ធ​គឺ​ជា "សាស្តាចារ្យ​​នៃ​ការវិភាគ" (Teacher of Analysis) ឬ​ វិភជ្ជវាទិន (Vibhajjavādin) ហើយ​​ភិក្ខុ​ មោគ្គលិបុត្រតិស្ស ក៏​បាន​ទូល​អះអាង​បញ្ជាក់​​ថា​ចម្លើយ​នោះ​គឺ​​ត្រឹមត្រូវ​ពិត ។ សង្គាយនា​​​បាន​ធ្វើ​បន្ត​ទៅ​ទៀត​ដោយ​ការ​សូធ្យ​រំលឹក​​ខ​គម្ពីរ​ទាំងឡាយ​ជាថ្មី​ម្តង​ទៀត ដោយ​បាន​ដាក់​បញ្ចូល​បន្ថែម​ទៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​នូវ​គម្ពីរ​​មួយ​ដែល​បាន​តាក់តែង​ឡើង​ដោយ​​ភិក្ខុ​មោគ្គលិបុត្តតិស្សផ្ទាល់ ពោល​គឺ​គម្ពីរ​ កថាវត្ថុ (Kathavatthu) ដែល​ជា​ការពិភាក្សា​អំពី​ទស្សនៈ​ខុសប្លែក​​ពី​គ្នា​​របស់​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ ហើយ​ឥឡូវ​នេះ​គម្ពីរ​នោះ​ត្រូវ​បាន​ដាក់​តម្រៀប​ក្នុង​ផ្នែក​អភិធម្មបិដក​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ (Theravāda Abhidhamma Pitaka) ។ ​

នៅ​ក្នុង​ឱកាស​ជាមួយ​គ្នា​នោះ សាសនទូត​ជា​ច្រើន​រូប​ក៏​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ឲ្យ​ទៅ​ផ្សព្វផ្សាយ​ទ្រឹស្តី​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ផ្សេងៗ ដូច​ជា​រាជាណាចក្រទាំងឡាយ​នៃ​ចក្រភព​ក្រិច​នៅ​ភាគ​ខាង​លិច (ជា​ពិសេស​គឺ​រាជាណាចក្រ​​ទាំងឡាយ​នៅ​ក្បែរ​រាជាណាចក្រ​​ក្រិចបាក់ទ្រា (Greco-Bactrian Kingdom) ហើយ​ប្រហែល​ពួក​គេ​បាន​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​នៅ​តំបន់​ឆ្ងាយ​ហួស​ពី​ប្រទេស​ក្រិច​ផង​ក៏​អាច​ថា​បាន​​ នេះ​បើ​យោង​តាម​សិលាចារិក​នៅ​លើ​សរសរស្តម្ភ​របស់​ព្រះបាទ​អសោក ។ យោង​តាម​ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​របស់​លោក ហ្វ្រៅវ៉័ល្លន័រ (Frauwallner, 1956) សាសនទូត​ទាំង​នោះ​មាន​ភារៈ​បង្កើត​​និកាយ​ផ្សេងៗ​នៅ​តាម​តំបន់​ជាច្រើន​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ដូច​ជា​ភិក្ខុ មជ្ឈន្តិកៈ (Majjhantika) គឺ​ជា​អ្នក​បង្កើត​និកាយ​ សវ៌ាស្តិវាទ (Sarvastivādins) នៅ​ដែនដី​ កស្មិរ (Kasmir), ភិក្ខុ ធម្មរក្ខិតៈ (Dhammarakkhita) ប្រហែល​ជា​អ្នក​បង្កើត​និកាយ ធម៌គុប្តកៈ (Dharmaguptaka school), ភិក្ខុ​ មហាទេវៈ (Mahādeva) ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ឲ្យ​និមន្ត​ទៅ​ប្រទេស មហិស (Mahisa country) ប្រហែល​ជា​អ្នក​បង្កើត​និកាយ មហិសសកៈ (Mahisasakas), ហើយ​ក៏​មាន​គ្រូ​ជា​ច្រើន​រូប​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ជួរ​ភ្នំ​ហិមាល័យ (Himalaya) ដែល​នៅ​ទី​នោះ​ពួក​គេ​បាន​បង្កើត​និកាយ ហៃមវាដ (Haimavata school) រាប់​បញ្ចូល​ទាំង​និកាយ កស្សបគោត្តៈ (Kassapagotta) ដែល​ប្រហែល​មាន​ជាប់ទាក់ទង​នឹង​និកាយ​ កស្យបិយៈ (Kasyapiya) ។ អដ្ឋិធាតុ​មួយ​ចំនួន​​របស់​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​នៃ​និកាយ​ ហៃមវាដៈ (Haimavata) ត្រូវ​បាន​ជីក​រក​ឃើញ​នៅ​ក្រុង​ វេទិសៈ (Vedisa) នៅ​តំបន់​កណ្តាល​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ។[2] សាសនទូត​​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ល្បីល្បាញ​ជាង​គេ​​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ​ គឺ​ភិក្ខុ​ មហិន្ទ (Mahinda) ដែល​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ប្រទេស​ស្រី​លង្កា ដែល​នៅ​ទី​នោះ​លោក​បាន​បង្កើត​និកាយ​ថ្មី​មួយ​ដែល​យើង​បាន​ស្គាល់​រួច​ហើយ​នោះ​គឺ ថេរវាទ (Theravada) ។ 

សូម្បី​នៅ​ក្នុង​កំណត់ត្រា​ផ្ទាល់​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទ គឺ​គម្ពីរ ទីបវង្ស (Dīpavamsa) ក៏​មាន​ការ​កត់ត្រា​រឿងរ៉ាវ​​ខុស​ប្លែក​មួយ​ទៀត​នៃ​សង្គាយនា​នៅ​គ្រា​នេះ​ ដែល​​មាន​ឈ្មោះ​ថា "មហាសង្គីតិ" (Mahāsangiti) ("Great Recital") ដែល​​អត្ថបទ​នោះ​បាន​អះអាង​ថា សង្គាយនា​នេះ​ត្រូវ​បាន​ដឹកនាំ​ធ្វើ​ឡើង​ដោយ​ក្រុម​ភិក្ខុ​ដែល​ដើរ​តាម​និកាយ វជ្ជិបុត្តកៈ (Vajjiputtaka) ដែល​ជា​និកាយ​កែប្រែ​ថ្មី​មួយ​ទៀត បន្ទាប់​ពី​ក្រុម​ភិក្ខុ​ទាំង​នេះ​ទទួល​បរាជ័យ​នៅ​ក្នុង​សង្គាយនា​​លើក​ទី​ ២ នៅ​ឯ​ក្រុង​វេសាលី ។ ឯកសារ​ ទីបវង្ស បាន​រិះគន់​ភិក្ខុ​នៅ​ក្នុង​និកាយ​ មហាសង្គីតិកៈ (Mahasangitika) ដែល​ជា​ក្រុម​តែមួយ​ជាមួយ​នឹង​និកាយ​ មហាសង្ឃិកៈ (Mahasanghikas) ដោយសារ​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​នៅ​ក្នុង​និកាយ​នេះ​បាន​បដិសេធ​អត្ថបទ​​មួយ​ចំនួន​ថា​មិន​មែន​ជា​ផ្នែក​នៃ​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក (non-canonical) ពោល​គឺ​គម្ពីរ​​ បរិវារ​ (Parivāra) នៃ​វិន័យបិដក​ (Vinaya), គម្ពីរ​ចំនួន ៦ ក្បាល​នៅ​ក្នុង​ផ្នែក​អភិធម្មបិដក (Abhidhamma), គម្ពីរ​ បដិសម្ភិទា (Patisambhida), គម្ពីរ​ និទេស (Niddesa), ផ្នែក​ខ្លះ​នៃ​​ជាតក (Jataka) និង ខ​គម្ពីរ​មួយ​ចំនួន​ទៀត ។ (Dipavamsa 76, 82)

ចំណែក​​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​នៅ​ក្នុង​និកាយ មហាសង្ឃិកៈ (Mahāsanghika) វិញ ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​ចងចាំ​រឿងរ៉ាវ​ទាក់ទង​នឹង​សង្គាយនា​លើក​ទី ៣ នេះ​នៅ​ក្នុង​លំនាំ​ខុស​ប្លែក​ពី​​និកាយ​ទាំង​ឡាយ ពោល​គឺ​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​​បាន​ចោទ​​ថា នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​សារីបុត្របរិប្រិច្ឆៈ (Sāriputraparipriccha) បាន​រៀបរាប់​ថា​ មាន​ភិក្ខុ​ខ្លះ​បាន​ព្យាយាម​ពង្រីក​វិន័យ​ចាស់ៗ​បន្ថែម​ឲ្យ​​មាន​ចំនួន​ច្រើន​ហួស​ហេតុ ។ ចំណែក​ឯកសារ​ស្តី​អំពី​វិន័យ​របស់​និកាយ​ មហាសង្ឃិកៈ​ វិញ ក៏​បាន​រៀបរាប់​រឿងរ៉ាវ​នៃ​សង្គាយនា​លើក​ទី ៣ នេះ​ដូច​គ្នា​នឹង​និកាយ​ដទៃទៀត​ដែរ ។ ក៏​ប៉ុន្តែ​​យើង​ក៏​ឃើញ​មាន​អត្ថបទ​របស់​និកាយ មហាសង្ឃិកៈ មួយ​ទៀត​ ពោល​គឺ​ស្នាដៃ​របស់​ក្រុម​ សវ៌ាស្តិវាទ ដែល​និយាយ​រៀបរាប់​រឿងរ៉ាវ​ខុស​ផ្សេងទាំង​ស្រុង​ ។ វសុមិត្រ​ (Vasumitra) និយាយ​រៀបរាប់​អំពី​វិវាទ​​មួយ​នៅ​ក្រុង​បាដលិបុត្រ (Pātaliputra) នៅ​សម័យ​រាជ​ស្តេច​អសោក ដែល​​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​ជជែក​មិន​ដាច់ស្រេច​​លើ​ចំណុច​ដែល​មិន​ស្រប​នឹង​និយាម​នៃ​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក ពោល​គឺ ១) ព្រះ​អរហន្ត​​មួយ​រូប​អាច​មាន​រស្មី​ផ្សាយ​ចេញ​ពី​រាង​កាយ​នៅ​ពេល​រាត្រី, ២) ព្រះ​អរហន្ត​អាច​នៅ​សល់​ការ​សង្ស័យ​ខ្លះ, ៣) ព្រះ​អរហន្ត​​មួយ​រូប​អាច​ទទួល​ការ​បង្រៀន​ពី​ព្រះ​អរហន្ត​មួយ​រូប​ទៀត, ៤) ព្រះ​អរហន្ត​មួយ​រូប​អាច​ខ្វះ​ខាង​បញ្ញា, ៥) មគ្គ​ឆ្ពោះ​ទៅ​កាន់​និព្វាន​អាច​ត្រូវ​បំផុស​ឲ្យ​កើត​ឡើង​ដោយ​គ្រាន់​តែ​ស្រែក​ថា "ឱ​សេចក្តី​ទុក្ខ​អើយ!" ។ ចំណុច​ទាំង​អស់​នេះ​ត្រូវ​បាន​លើក​យក​ទៅ​ពិភាក្សា​និង​ទទួល​ការ​ស្តី​បន្ទោស​យ៉ាង​ខ្លាំង​ពី​សំណាក់​ភិក្ខុ​មោគ្គលិបុត្តតិស្ស ដូច​មាន​ចែង​​ក្នុង​​គម្ពីរ​កថាវត្ថុ ប៉ុន្តែ​ក្នុង​គម្ពីរ​នេះ​គ្មាន​និយាយ​បន្តិច​សោះ​អំពី​សង្គាយនា​លើក​ទី ៣ របស់​និកាយ​ថេរវាទ​ ។ គម្ពីរ​មហាវិភាស (Mahāvibhāṣa Śāstra) នៃ​អភិធម្មបិដក (Abhidharma) បាន​ពង្រីក​សាច់​រឿង​នេះ​ឲ្យ​ក្លាយ​ទៅ​ជា​យុទ្ធនាការ​បង្ខូច​ឈ្មោះ​ស្ថាបនិក​នៃ​និកាយ​​ មហាសង្ឃិក ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​​ឈ្មោះ​ថា "មហាទេវ" ("Mahadeva") ។ ឯកសារ​ក្រោយ​នេះ​និយាយ​បញ្ជាក់​ជាសំខាន់​ទៅ​លើ​ការ​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​ភាព​បរិសុទ្ធ​នៃ​ពុទ្ធសាសនិក​នៃ​និកាយ​ សវ៌ាស្តិវាទ នៃ​ដែន​ កស្មិរ ដែល​ត្រូវ​បាន​​លើក​បង្ហាញ​ថា​ជា​ក្រុម​ភិក្ខុ​ដែល​បន្ត​វង្ស​មក​ពី​ក្រុម​ព្រះ​អរហន្ត​ទាំងឡាយ​ ដែល​បាន​រត់​គេច​ពី​​ការ​ធ្វើ​ទារុណកម្ម​យ៉ាង​ព្រៃផ្សៃ​ ដោយ​សារ​ជាប់​ឈ្មោះ​ជាមួយ​នឹង​ភិក្ខុ​ មហាទេវ ។ 

ការសម្រេចផលមួយដ៏សំខាន់ក្នុងចំណោមជោគជ័យ នៃការប្រជុំនេះដែលឲ្យផ្លែផ្កាជាច្រើនសតវត្សរ៍តមកទៀត គឺព្រះចៅអធិរាជ​អសោក​បានបញ្ជូនព្រះសង្ឃ ដែល​ស្ទាត់​ជំនាញ​ខាង​ធម៌វិន័យ​របស់​ព្រះពុទ្ធ ហើយចាំស្ទាត់អាច​សូត្រចេញទាំងអស់បានពីក្នុងចិត្ត ដើម្បីបង្រៀនធម៌វិន័យទាំងអស់នោះក្នុងប្រទេស ៩ ដូច​រាយ​នាម​ខាង​ក្រោម ៖

 ​ព្រះថេរ​មជ្ឈន្តិក ​និមន្ត​ទៅ​កាន់​ កស្មិរ (Kashmir) និង គន្ធារ (Gandhara) ។ 
 ព្រះថេរមហាទេវ ទៅកាន់​មហិន្សកមន្ទល (Mahinsakamandala) ។
 ព្រះថេររក្ខិត និមន្តទៅ វនវាសី (កនរខាងជើងក្នុងឥណ្ឌាខាង​ត្បូង) ។ 
 ព្រះថេរយោនកធម្មរក្ខិត ទៅ អបរន្តកខាងលើ (Northern Gujarat, Kathiawar, Kutch and Sindh) ។​​ 
 ព្រះថេរមហារក្ខិត និមន្តទៅ យោនកលោក (the land of Lonians, Bactrians and Greeks) ។ 
 ព្រះថេរមជ្ឈិម និមន្តទៅ ហិមវន្ត (កន្លែង​ជាប់​គ្នា​នឹង Himalayas) ។ 
 ព្រះថេរសោណ និង ព្រះថេរឧត្តរ ទៅកាន់ សុវណ្ណភូមិ (ភូមាសព្វថ្ងៃ) ។ 
 ព្រះថេរមហិន្ទ, ព្រះថេរឥត្តិយ, ព្រះថេរឧត្តិយ, ព្រះថេរសម្ពល និង ​ព្រះថេរ​ភទ្ទសាល ទៅ តម្ពបន្និ (ស្រីលង្កា) ។ 

ការផ្សាយព្រះធម៌របស់ព្រះថេរៈទាំងនោះ បានប្រកបដោយនូវជោគជ័យ មានផ្លែផ្កាជាបន្តបន្ទាប់មក ធ្វើឲ្យអ្នករស់នៅក្នុងទឹកដីទាំងនោះ បាន​ខ្ពង់ខ្ពស់ យូរអង្វែង​ដោយសារ​អំណោយ​នៃ​ព្រះធម៌ និងលើកតម្កើងអារ្យធម៌ និងវប្បធម៌របស់ជនជាតិទាំងនោះ ។ ដោយសារការផ្សាយនូវព្រះធម៌ តាមរយៈពាក្យ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រះពុទ្ធ អាណាចក្រ ឥណ្ឌា តាមពេលមកដល់ មាន​ឈ្មោះថា វិស្វគូរូ ឬ គ្រូពិភពលោក ។