សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ 
រូបភាពតូច| ទាហាន​ជប៉ុន​កាត់​ក្បាល​អ្នកទោស​ចិន​ក្នុង​អំឡុង ​សង្គ្រាម​ចិន​-​ជប៉ុន​លើក​ទី​១ ឆ្នាំ​១៨៩៤
រូបភាពតូច| កងទ័ពអាមេរិកវាយលុក ជញ្ជាំងទីក្រុងប៉េកាំង កំឡុង ការបះបោរអ្នកប្រដាល់ ឆ្នាំ១៩០០
រូបភាពតូច| ទាហាននៃ សម្ព័ន្ធប្រាំបីប្រទេស នៅក្នុង ទីក្រុងហាមឃាត់ ឆ្នាំ ១៩០០
អ្នកជាតិនិយមចិននៅទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ និងទសវត្សឆ្នាំ១៩៣០ បានចុះកាលបរិច្ឆេទនៃសតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ នៅចំពេលនៃ សង្គ្រាមអាភៀនលើកទី១ [4] ក្នុងពេលដែលចលាចលនយោបាយយ៉ាងខ្លាំងនៃ រាជវង្សឆេងចិន ដែលកើតមានជាបន្តបន្ទាប់។ 

ការបរាជ័យដោយមហាអំណាចបរទេសដែលបានលើកឡើងជាផ្នែកមួយនៃសតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់រួមមានដូចខាងក្រោមៈ

 ពាណិជ្ជកម្មលោកខាងលិច និងជប៉ុនលើអាភៀនទៅលើប្រទេសចិន (ទសវត្ស១៨០០-១៩៤០)
 ការបរាជ័យក្នុង សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីមួយ (១៨៣៩-១៨៤២) ជាមួយ ចក្រភពអង់គ្លេស និង ការកាន់កាប់របស់អង់គ្លេសលើហុងកុង ។
 សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាព (ជាពិសេស ណានគីង វ៉ាមប៉ៅ អៃហ្គុន និង ស៊ីម៉ូណូសេគិ )
 ការបរាជ័យក្នុង សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីពីរ (១៨៥៦-១៨៦០) និងការកម្ទេចបំផ្លាញ លួចប្លន់ វិមានរដូវក្តៅចាស់ ដោយកងកម្លាំងអង់គ្លេស-បារាំង។  : ២៤ 
 ការចុះហត្ថលេខាលើ "សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាព" នៃ អៃហ្គុន (១៨៥៨) និង ប៉េកាំង (១៨៦០) កំឡុងសង្គ្រាមអាភៀនទីពីរ ដែលបានប្រគល់ ម៉ាន់ជូរីខាងក្រៅ ទៅឱ្យ ប្រទេសរុស្ស៊ី ។
 ការបរាជ័យមួយផ្នែកក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមចិន-បារាំង (១៨៨៤-១៨៨៥) ដែលបណ្តាលឱ្យបាត់បង់អធិបតេយ្យភាពលើ វៀតណាម និងឥទ្ធិពលនៅ ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ។
 បេសកកម្មស៊ីគីម របស់អង់គ្លេស (១៨៨៨) ។
 ការបរាជ័យក្នុង សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ (១៨៩៤-១៨៩៥) ដោយ ប្រទេសជប៉ុន ដែលជាលទ្ធផលនៅក្នុង អាណានិគមរបស់ជប៉ុនលើកោះតៃវ៉ាន់ និងអធិបតេយ្យភាពលើ កូរ៉េ ។
 កិច្ចព្រមព្រៀងប៉ាវឡូវ ដែលនាំទៅដល់ការកាន់កាប់ឧបទ្វីប លាវដុង របស់រុស្ស៊ី (១៨៩៨) ។
 ការឈ្លានពានរបស់ សម្ព័ន្ធប្រាំបីប្រទេស ដើម្បីបង្ក្រាប ការបះបោររបស់អ្នកប្រដាល់ (១៨៩៩-១៩០១) និងលទ្ធផលជា ប្រូតូកុលអ្នកប្រដាល់ ដែលបានកំណត់សំណងលើសពីចំណូលពន្ធប្រចាំឆ្នាំរបស់រដ្ឋាភិបាល។ 
 ការលុកលុយរបស់រុស្សីក្នុងពេលដំណាលគ្នាលើម៉ាន់ជូរី (១៩០០) ដែលបណ្តាលឱ្យមានការ ប្រឆាំងនឹងជនជាតិចិន និងការបណ្តេញចេញជាបន្តបន្ទាប់ ឬសម្លាប់ប្រជារាស្រ្តរាជវង្សឆេងទាំងអស់នៅ ក្នុងភូមិហុកសិបបួនខាងកើតនៃទន្លេ ។  
 ការលុកលុយរបស់ជប៉ុនលើឧបទ្វីបលាវដុង កំឡុង សង្គ្រាមរុស្សី-ជប៉ុន (១៩០៥)។
 បេសកកម្មរបស់អង់គ្លេសទៅកាន់ទីបេ (១៩០៣-១៩០៤) "China Seizes on a Dark Chapter for Tibet", by Edward Wong, The New York Times, August 9, 2010 (August 10, 2010 p. A6 of NY ed.). Retrieved 2010-08-10.
 តម្រូវការម្ភៃមួយ (១៩១៥) ដោយប្រទេសជប៉ុន ដែលនឹងពង្រីកការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុនយ៉ាងខ្លាំងលើប្រទេសចិន។
 សន្ធិសញ្ញាវែសៃ (១៩១៩) ដែល ទឹកដីអាឡឺម៉ង់ នៅក្នុងប្រទេសចិនត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យប្រទេសជប៉ុន ហើយបាននាំទៅដល់ ចលនាប្រឆាំងចក្រពត្តិនិយម ៤ឧសភា ។
 ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី (១៩៣១-១៩៣២)
 ការឈ្លានពានរបស់សូវៀតនៅស៊ីនជាំង (ខែមករាដល់ខែមេសាឆ្នាំ១៩៣៤)
 សង្រ្គាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ (១៩៣៧-១៩៤៥) កំឡុងពេលនោះ ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម បានរីករាលដាលដែលត្រូវបានប្រព្រឹត្តដោយកងកម្លាំងជប៉ុន ព្រឹត្តិការណ៏ដ៏អាក្រក់បំផុតគឺ ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង  : ២៤ និងការពិសោធន៍របស់មនុស្សដ៍សាហាវដោយ អង្គភាព៧៣១ ។

នៅសម័យនោះ ប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធំធេង ចាញ់ស្ទើរតែទាំងអស់នៃសង្រ្គាមដែលខ្លួនបានប្រយុទ្ធ ហើយជារឿយៗត្រូវបានបង្ខំឱ្យផ្តល់សម្បទានធំៗដល់ មហាអំណាច នៅក្នុង សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នា ។  ក្នុងករណីជាច្រើន ប្រទេសចិនត្រូវបានបង្ខំឱ្យបង់ប្រាក់ សំណង យ៉ាងច្រើន បើកច្រកសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម ជួល ឬប្រគល់ទឹកដី (ដូចជា ម៉ាន់ជូរីខាងក្រៅ ផ្នែកខ្លះនៃម៉ាន់ជូរី ( ភាគពាយ័ព្យនៃប្រទេសចិន ) និង កោះសាខាលីន ទៅ ចក្រភពរុស្ស៊ី ឈូងសមុទ្រជៀចូវ ទៅ ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់  ហុងកុង និង វ៉ីហៃ ដល់ ចក្រភពអង់គ្លេស ម៉ាកាវ ដល់ ចក្រភពព័រទុយហ្គាល់ ហ្សានជាំង ទៅ បារាំង និង តៃវ៉ាន់ និង ដាលៀន ដល់ជប៉ុន) និងធ្វើសម្បទានអធិបតេយ្យភាពផ្សេងៗទៅជា" ផ្នែកនៃឥទ្ធិពលបរទេស " បន្ទាប់ពីការបរាជ័យដោយយោធា។

 ចុងបញ្ចប់នៃការអាម៉ាស់ 
ក្នុងអំឡុងពេលការបញ្ចប់នៃ ប្រូតូកុលអ្នកប្រដាល់ នៅឆ្នាំ១៩០១ មហាអំណាចលោកខាងលិចមួយចំនួនជឿថាពួកគេបានធ្វើសកម្មភាពហួសហេតុ ហើយថាប្រូតូកុលនេះពិតជាមានភាពអាម៉ាស់ដល់ចិនពេកហើយ។ជាលទ្ធផលរដ្ឋមន្រ្តីការបរទេសអាមេរិក លោក ចន ហេ បានបង្កើត គោលនយោបាយបើកចំហ ដែលរារាំងមហាអំណាចអាណានិគមពីការបែងចែកដោយផ្ទាល់លើប្រទេសចិនទៅក្នុងជាអាណានិគមស្របច្បាប់តូចៗ និងធានាការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាសកលទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងប្រទេសចិន។ ដោយមានបំណងធ្វើឱ្យអាល្លឺម៉ង់ ជប៉ុន និងរុស្ស៊ីចុះខ្សោយ វាត្រូវបានអនុវត្តបានបន្តិច ហើយត្រូវបានបរាជ័យដោយ សម័យសង្រ្គាមស្តេចត្រាញ់ក្នុងស្រុក និងអន្តរាគមន៍របស់ជប៉ុន។  លក្ខណៈពាក់កណ្តាលផ្ទុយគ្នានៃគោលនយោបាយបើកទ្វារត្រូវបានកត់សម្គាល់តាំងពីដើមមក ទោះបីវាបានការពារបូរណភាពទឹកដីរបស់ប្រទេសចិនពីមហាអំណាចបរទេសក៏ដោយ វាក៏នាំឱ្យមានការកេងប្រវ័ញ្ចពាណិជ្ជកម្មដោយមហាអំណាចបរទេសដដែល។ ជាមួយនឹង កិច្ចព្រមព្រៀង រូតតាកាហ៊ីរ៉ា ក្នុងឆ្នាំ១៩០៨ សហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលនយោបាយបើកទ្វារ ប៉ុន្តែកត្តាផ្សេងទៀត (ដូចជាការរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងការប្រគល់ប្រាក់សំណងអ្នកប្រដាល់ទៅឱ្យ អាហារូបករណ៍អ្នកប្រដាល់ ជាជាងជំនួសឱ្យការប្រគល់ដោយផ្ទាល់ទៅ រដ្ឋាភិបាលឆេង ។ ) បាននាំឱ្យមានការយល់ថាគេនៅតែមើលងាយពីទស្សនៈរបស់ចិន។  នៅក្នុងយុគសម័យ សាធារណរដ្ឋចិន សន្ធិសញ្ញាមហាអំណាចប្រាំបួន ឆ្នាំ១៩២២ ក៏ជាការប៉ុនប៉ងដ៏សំខាន់មួយដើម្បីបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវអធិបតេយ្យភាពរបស់ចិន ទោះបីជាវាមិនបានត្រួតពិនិត្យការពង្រីកវាតទីរបស់ជប៉ុន និងមានឥទ្ធិពលតិចតួចលើការធ្វើបត្យាប័នក៏ដោយ។   ទ្វារបើកចំហ ត្រូវបានរំលាយនៅទីបំផុតនៅក្នុង សង្គ្រាមលោកលើកទី២ នៅពេលដែលជប៉ុន ឈ្លានពាន ប្រទេសចិន ។

យុត្តាធិការ​ក្រៅ​ទឹកដី និង​ឯកសិទ្ធិ​ផ្សេងៗ​ត្រូវ ​បាន​ចក្រភព​អង់គ្លេស និង ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ​បោះបង់​ចោល​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤៣។ ក្នុងកំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ វីឈីបារាំង បានរក្សាការគ្រប់គ្រងលើដីសម្បទានរបស់បារាំងនៅក្នុង ប្រទេសចិន ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ខិតបង្ខំឱ្យប្រគល់វាទៅឱ្យ របបសហការ វ៉ាង ជីងវុី ។ កិច្ចព្រមព្រៀងចិន-បារាំងក្រោយសង្គ្រាមខែកុម្ភៈឆ្នាំ១៩៤៦ បានបញ្ជាក់ពីអធិបតេយ្យភាពរបស់ចិនលើទឹកដីសម្បទាន។

ជៀង កៃឈៀក បានប្រកាសចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់នៅឆ្នាំ១៩៤៣ ជាមួយនឹងការលុបចោលសន្ធិសញ្ញាមិនស្មើគ្នាទាំងអស់ហើយ ម៉ៅ សេទុងបានប្រកាសថាវាបញ្ចប់ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយឈៀងបានលើកកម្ពស់ការតស៊ូក្នុងសម័យសង្រ្គាមរបស់គាត់ចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់ជប៉ុន និងអាសនៈរបស់ចិនក្នុងចំណោម មហាអំណាចទាំង៤ នៅក្នុង សម្ព័ន្ធមិត្ត ដែលបានទទួលជ័យជម្នះក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយម៉ៅបានប្រកាសវាជាមួយនឹង ការបង្កើត សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន នៅឆ្នាំ១៩៤៩ ។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកនយោបាយ និងអ្នកនិពន្ធចិនបានបន្តបង្ហាញពីព្រឹត្តិការណ៍ក្រោយៗមកថាជាទីបញ្ចប់ពិតនៃភាពអាម៉ាស់។ ការបញ្ចប់របស់វាត្រូវបានប្រកាសនៅក្នុង ការបណ្តេញកងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមកូរ៉េ ការបង្រួបបង្រួមឆ្នាំ១៩៩៧ជាមួយហុងកុង ការបង្រួបបង្រួមឆ្នាំ១៩៩៩ជាមួយម៉ាកាវ និងសូម្បីតែការធ្វើម្ចាស់ផ្ទះ កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០០៨ នៅទីក្រុងប៉េកាំង។ អ្នក​ជាតិ​និយម​ចិន ​មួយ​ចំនួន​បាន​អះអាង​ថា​ភាព​អាម៉ាស់​នឹង​មិន​បញ្ចប់​រហូត​ទាល់​តែ​សាធារណរដ្ឋ​ប្រជាមានិត​ចិន ​គ្រប់គ្រង ​តៃវ៉ាន់ ។ 

នៅឆ្នាំ២០២១ ស្របពេលជាមួយនឹង ការចរចារវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងចិននៅអាឡាស្កា រដ្ឋាភិបាលចិន បានចាប់ផ្តើមសំដៅទៅលើរយៈពេល ១២០ឆ្នាំនៃភាពអាម៉ាស់ ដែលជាការយោងទៅលើ ប្រូតូកុលអ្នកប្រដាល់ ឆ្នាំ១៩០១ ដែល រាជវង្សឆេង ត្រូវបានបង្ខំឱ្យបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនដល់សមាជិកនៃ សម្ព័ន្ធប្រាំបីប្រជាជាតិ ។