navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ព្រះប្រថនចេតី: ការអភិវឌ្ឍន៍នៅពេលក្រោយ

ការអភិវឌ្ឍន៍នៅពេលក្រោយ 
ព្រះ​មហា ​Mongkut ​បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ស្ដារ​ប្រាសាទ​ព្រះ​ប្រាថនចេតី​។ ព្រះអង្គ​ក៏​បាន​សាងសង់​ប្រាង្គ​តាម​រចនាបថ​ខ្មែរ​នៅ​លើ​កំពូល​ចេតិយ​ដែរ ដោយ​ព្រះអង្គ​មាន​ជំនឿ​ថា​ការ​រចនា​ប្រាសាទ​ព្រះ​ប្រាថនចេតីគឺ​ដូច ​ព្រះ​បឋមចេតី  ដែរ។ ក្រោម​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះអង្គ ប្រាសាទ  ក៏​មាន​ការ​ជួស​ជុល​យ៉ាង​ធំ​ផង​ដែរ។ ព្រះចៅ​វជីរ៉ាវុឌ្ឍ បាន​ចាប់​ផ្តើម​ជីក​កកាយ​នៅ​លើ​ដី​ប្រាសាទ ហើយ​បាន​រក​ឃើញ​វត្ថុ​បុរាណ​ជា​ច្រើន​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ប្រាសាទ​ត្រូវ​បាន​ចុះ​បញ្ជី​ជា​បេតិកភណ្ឌ​ជាតិ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៣១។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅឆ្នាំ 1962 បន្ទាប់ពីការធ្វេសប្រហែសជាយូរ ប្រាសាទ បានដួលរលំមួយផ្នែក ដោយសារតែខ្វះថវិកា ឬជំនួយណាមួយពីរដ្ឋាភិបាលកណ្តាល ព្រះសង្ឃនៃប្រាសាទ  បានជួសជុលចេតិយនេះឡើងវិញ ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការដួលរលំបន្ថែមទៀត។ នៅឆ្នាំ 1999 ព្រះប្រាថនចេតី ត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញជាទម្រង់ ទ្វារវតី ជាលើកដំបូងដោយ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ ។
ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត

ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត  ខេត្ត​លបបុរី វាជាទីតាំងបុរាណ និង កន្លែងទេសចរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរាណវត្ថុដ៏សំខាន់មួយរបស់ ខេត្ត​លបបុរី ជា​ប្រាសាទ​បុរាណ​ខ្មែរ​ក្នុង ​រចនាបថ​បាយ័ន រចនាសម្ព័ន្ធ​ធ្វើ​អំពី ​ថ្មបាយក្រៀម ​តុបតែង​ដោយ​ចម្លាក់​។ សាងសង់ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧  ធ្វើជាទីសក្ការបូជាពុទ្ធសាសនាក្នុងសាសនា ចក្រយាន នៅទីក្រុង លវោ ឬ លពបុរី ដែលនៅពេលនោះជារាជធានីនៃ អាណាចក្រខ្មែរ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រាសាទបុរាណខ្មែរយ៉ាងពេញលេញ។ ជាមួយនឹងសិល្បៈ និងវប្បធម៌ខ្មែរបុរាណដែលនៅដដែល និងជាប្រភពនៃការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ព្រះប្រាង្គសាមយ៉តក្នុងអតីតកាល (ប្រហែលឆ្នាំ ១៩៥៨ ខាងកើត)
ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត: ទីតាំងនិងលក្ខណៈ

ទីតាំងនិងលក្ខណៈ 
ស្ថិតនៅ ឃុំថាហិន មឿងលបបុរី ខេត្ត​លបបុរី នៅលើពំនូកខាងលិចផ្លូវរថភ្លើង ក្បែរ សាលព្រះកាន មានប្រាសាទថ្មបាយក្រៀមចំនួនបី តាមរចនាបថខ្មែរ តភ្ជាប់គ្នាដោយក្រសាំងមុក។ នៅ​ក្នុង​តំបន់​ក្រៅ​ពី​ប្រាសាទ​ទាំង​បី​នេះ នៅ​ត្រើយ​ខាង​កើត​នៃ​ប្រាសាទ​ធំ មាន​ការ​បន្ថែម​ប្រាសាទ​ឥដ្ឋ និង​បាយអ ដែល​ត​ភ្ជាប់​នឹង​ប្រាសាទ​ធំ តម្កល់ព្រះពុទ្ធរូបក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទ ណារៃ មហាក្សត្រ (សោយរាជ្យ ១៦៥៦-១៦៨៨)
ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត: កត់ត្រា

កត់ត្រា 
នាយកដ្ឋាន​សិល្បៈ​បាន​ប្រកាស​ចុះ​បញ្ជី​ជា​រមណីយដ្ឋាន​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០១៨។  ឆ្នាំ 1936 និង​បាន​កំណត់​ផ្ទៃ​ដី​មាន​ផ្ទៃ​ដី​ប្រមាណ 3 រ៉ៃ 2 ង៉ាន់ 54 ការ៉េ តាម​ផ្នែក​ទី 7 នៃ​ច្បាប់​បូរាណ​ជាតិ វត្ថុ​បុរាណ វត្ថុ​សិល្បៈ និង​សារមន្ទីរ ថ្ងៃទី ៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៦១ និង ២០០២
ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត: លក្ខណៈស្ថាបត្យកម្ម

លក្ខណៈស្ថាបត្យកម្ម 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ព្រះ​ប្រាង្គសាម​យ៉ត នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន (ខាងកើត)
មាន ប្រាសាទខ្មែរ ចំនួន ៣  ទិសខាងជើង-ត្បូង។ ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើត ប្រ​ាង្គសំខាន់​មាន​កម្ពស់​ខ្ពស់​ជាង​ប្រាសាទ​ពីរ​ផ្សេង​ទៀត រចនាសម្ព័ន្ធ​ប្រាសាទ​ធ្វើ​ពី ​ថ្មបាយក្រៀម និង​បាយ​អ។ ដែលជាលក្ខណៈនៃស្ថាបត្យកម្មនៅសម័យនោះ។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និយមប្រើថ្មបាយក្រៀមធ្វើជាសម្ភារៈសំណង់ ដូចជា ប្រាង្គព្រហ្ម នៅ ប្រាសាទភិម៉ៃ ខេត្តនគររាជសីមា , ប្រាសាទ កំពែងលែង ខេត្តពេជ្របុរី សង់​ជា​ប្រាសាទ​ថ្មបាយក្រៀម​ចំនួន​៣ ដែល​រៀប​ចំ​ដូច​ព្រះ​ប្រាង្គសាមយ៉ត និងប្រាង្គកណ្តាលនៃ វត្តព្រះពាយហ្លួង ខេត្តសុខោទ័យ ជាដើម។
ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត: លំនាំតុបតែង

លំនាំតុបតែង 
កំពូល​ឬ ​សិខរ ​ធ្វើ​អំពី​ថ្មភក់ ហើយ​មាន​រាង​ជា​ផ្កាឈូក​ឡើង​លើ​ជា​បី​ស្រទាប់ នៅ​ជាប់​នឹង​មាន​រង្វាស់​បី​នៅ​សងខាង និង​ជ្រុង​តុបតែង​ដោយ​ផ្កាធ្វើ​ពី​ថ្មបាយក្រៀម។ ហើយ​ខ្លះ​ទៀត​ធ្វើ​ពី​រូប​ចម្លាក់​មនុស្ស​ឈរ​ក្នុង​ផ្ទះ​កញ្ចក់។ ចំណែក​ជាន់​ទី​៤​ដើម​ដែល​លើក​ឡើង​ទាំង​៤​ទិស​នោះ​នឹង​មាន​ចម្លាក់​អាទិទេព​ជា​របស់​ទិស និង​ផ្នែក​ខាងក្រោម​ដូច​ជា​ព្រះ​ឥន្ទ្រ​ជិះ​ដំរី​អេ​រ៉ា​វ៉ាន់​នៅ​ទិស​ខាងកើត  វរុណ​ជិះ​សត្វ​ស្វា ចាត់តាំងទៅខាងលិច ព្រះកុវេរ នៅខាងជើង និងព្រះយម នៅភាគខាងត្បូង នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ នៅសល់តែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះ។ ដំបូល​ក្រសាំង​មុខ​មាន​លម្អ​ដោយ​ថ្មបាយក្រៀម បង្កើត​ជា​រូប​ព្រះពុទ្ធ​គង់​ក្នុង​សមិទ្ធិ​ក្នុង​ផ្ទះ​កញ្ចក់បច្ចុប្បន្នខូចខាតទាំងអស់។
ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត: Idols in Phra Prang Sam Yot

Idols in Phra Prang Sam Yot 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|225x225ភីកសែល| រូបសំណាក​ព្រះពុទ្ធ​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​ប្រាង្គ​សាមយ៉ត
ពីភស្តុតាងរូបថតដំបូងបំផុតនៅពេលនេះ វាត្រូវបានថតនៅឆ្នាំ 1908-1933 ដោយ Reginald S. Le May ដែលជាអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសិល្បៈ និងអ្នកការទូតអង់គ្លេស ដែលបានបម្រើការនៅប្រទេសសៀម (នៅពេលនោះ) បានធ្វើឱ្យវាដឹងថាដើមឡើយនៅក្នុងកណ្ដាល ​នោះ​មាន​រូប​ព្រះពុទ្ធ​នាគ​ប្រ​ក់ថ្មភក់ (​លេខ ២៨៣១) ។  សព្វថ្ងៃ​​រូប​នេះ​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​ជាតិ។  ស្តេចណារ៉ៃ   ពីទម្រង់នៃប្រាសាទព្រះពុទ្ធចំនួន ៣ ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងក្រុមប្រាង្គសំខាន់នៃវត្តហ្លួងបុរាណ។  ខេត្ត អយុធ្យា ឬអ្វីដែលគេនិយមហៅថា  "ព្រះពិម្ព រត្នត្រ័យមហាយាន" ធ្វើឱ្យគេស្គាល់តាមវិធីមួយទៀត  ដើមឡើយ នៅខាងក្នុងប្រាសាទចម្បងរបស់ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត គឺជារូបព្រះពុទ្ធនាគប្រក់។  ហើយប្រហែលជាធ្លាប់បានតម្កល់ព្រះពោធិសត្វ អវលោកេស្វរៈ នៅក្នុងប្រាង្គខាងត្បូង  និងប្រាជ្ញាបារមិតានិងប្រាង្គភាគខាងជើង។  ដូចដែលបានបង្ហាញនៅលើរូបព្រះពុទ្យយសត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមជំនឿនៃព្រះពុទ្ធសាសនា មហាយានពីខ្មែរ [2] ។

សម្រាប់​រូប​ព្រះ​ដទៃ​ទៀត​រួម​មាន ព្រះ​អាទ ិព្រះពុទ្ធ ឬ ព្រះ​មហាវៃរោចន ដែល​ជា​ព្រះពុទ្ធ​ទី​ប្រាំមួយ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ក្នុង​អាណាចក្រ​ខ្មែរ​ហៅ​ថា ព្រះ​វជ្រសត្វ  ក្នុង ​សិល្បៈ​ខ្មែរ គេ​និយម​បង្កើត​រូប​ព្រះពុទ្ធ​នាគព័ន្ធ។ ចំពោះព្រះ អវលោកេស្វរៈ ដែលជាឈ្មោះដែលមាននៅក្នុងសិលាចារឹកខ្មែរ គេប្រើសំដៅលើព្រះពោធិសត្វ អវលោកិតេស្វារ ដែលជាបុគ្គលនៃសេចក្តីមេត្តាករុណា និងជានិមិត្តរូបនៃឧបាយ និងព្រះនាង ប្រាជ្ញបារមិតា ។ ទេវ​នារ​ីដែល​ជា​និមិត្ត​រូប​នៃ​ប្រាជ្ញា​ដ៏​អស្ចារ្យ គឺ​ជា​បុគ្គល​របស់​ Prajnaparamita Sutta, រូបព្រះទាំង ៣ នេះត្រូវបានគេនិយមបង្កើតក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលប្រតិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា វចនានុក្រម ពួកគេបង្កើតជាអត្ថន័យទស្សនវិជ្ជារបស់ពុទ្ធសាសនា ពោលគឺព្រះ លោកេស្វរ តំណាងឱ្យល្បិច ឬវិធីសាស្រ្តដ៏ឈ្លាសវៃដែលប្រើដើម្បីដោះសោចំណេះដឹងនៃ ប្រាជ្ញ ឬប្រាជ្ញាដែលតំណាងដោយ ប្រាជ្ញបារមិតា ដែលនឹងនាំទៅដល់ព្រះពុទ្ធ  ដែលតំណាងដោយ ព្រះវជ្រសត្វ។

ចំណែក​រូប​ព្រះ​ដទៃ​ទៀត​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រាសាទ​ប្រាង្គ​សាមយ៉ត។ ភាគច្រើន​ជា​ព្រះពុទ្ធ​បបដិមានាគប្រក ដែល ​នាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ ​បាន​នាំយក​មក​តម្កល់​ទុក​នៅ​ទីនោះ សារមន្ទីរជាតិ ណារៃ រាជនីវេត ខេត្ត​លបបុរី
ព្រះប្រាង្គសាមយ៉ត: ឥទ្ធិពលសាសនា និងនយោបាយ

ឥទ្ធិពលសាសនា និងនយោបាយ 
តាម​ភ័ស្តុតាង​ដែល​បង្ហាញ​នោះ​  ព្រះ​ប្រាង្គ​សំ​យ៉ុ​ត​ត្រូវ​បាន​គេ​កសាង​ឡើង​ជា​ទីសក្ការ​បូជា​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​នៅ​ក្នុង​ការគោរព​វជ្រយានព្រះនៃលវោ គេនិយាយអំពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ថា ក្រោយពីសោយរាជ្យបាន១០ឆ្នាំ ទ្រង់បានធ្វើរូបព្រះចំនួន២០៤០០រូបធ្វើពីមាស ប្រាក់ សំរឹទ្ធ និងថ្ម ដើម្បីបញ្ជូនទៅកាន់ទីក្រុងនានាក្នុងនគររបស់ទ្រង់ ហើយបានបញ្ជូនឱ្យទៅទទួលជ័យជំនៈរបស់ព្រះពុទ្ធមហានាថ  ដែលជាព្រះពុទ្ធរូបនាគប្រកចំនួន ២៣ អង្គទៀតដែលតម្កល់នៅតាមទីក្រុងធំៗក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ ដូចជានៅ “លវោទយបុរ” (ខេត្តលបបុរី) “សុវណ៌បុរៈ” (ខេត្តសុវណ្ណបុរី) “សាម្វូកបដ្ដនម” (ជាទីក្រុងមួយនៅភូមិភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ) “ជយរាជបុរី។ ” (ខេត្ត រាជបុរី) “ជយសិង្ហបុរី” (ក្រុង សិង្ហ ខេត្តកញ្ជនបុរី) “ជយវជ្របុរី”  (ខេត្តពេជ្របុរីខេត្តភ) សម័យនោះទលវោ ុងឡៅវូ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ក៏មានកិត្តិនាមថា ជាក្រុងស្តេចនៃអាណាចក្រខ្មែរ។  ដូចមាននៅក្នុងសិលាចារឹកអាណាចក្រខ្មែរ៖  ព្រះអង្គម្ចាស់ ឥន្ទ្រវរ្ម័ន (ក្រោយមកព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២) ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងព្រះនាងជ័យរាជទេវី បានសោយរាជ្យទីកវោង "ល្វោ"។

ក្រោយ​មក​ក្រោយ​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​ពុទ្ធ​សាសនា​ចក្រយាន​ក្នុង​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ព្រះប្រាង្គសាមយ៉តត្រូវបានបំប្លែងទៅជាទីសក្ការៈបូជាព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុង និកាយថេរវាទ ដូចដែលអាចមើលឃើញពីការកសាងវត្តដែលតភ្ជាប់ទៅប្រាសាទសំខាន់ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ​ណារៃ ​ដែល​បាន​សាង ​ព្រះ​នរាយណ៍រាជនិវេសគរ​ និងជួសជុលប្រាសាទផ្សេងៗក្នុងក្រុងលពបុរី ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​យាង​ទៅ​ក្រុង​លពបុរី​ស្ទើរតែ​ពេញ​មួយ​រជ្ជកាល។
រូបភាពតូច|ព្រះឥន្ទ្រគង់លើដំរី
ព្រះពន្លាជល់ដំរី: ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត

ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត 
ព្រះពន្លាជល់ដំរីស្ថិតនៅខាងមុខព្រះបរមរាជវាំងលាតសន្ធឹងពីជើងទៅត្បូងចាប់ពីទីលានខាងមុខរបស់ប្រាសាទបាពួនរហូតដល់ព្រះពន្លាស្តេចគម្លង់មានប្រវែង៣០០ម៉ែត្រ។ ព្រះពន្លាជល់ដំរីត្រូវបានកាត់ស្មៅនិងជម្រះសម្អាតរុក្ខជាតិតូចធំដុះជុំជិត។
ព្រះពាន់

ពាក្យព្រះពាន់អ្នកនៅតំបន់អង្គរបានហៅតៗគ្នាថា មានការកសាងព្រះពុទ្ធរូបចំនួន ១០០០អង្គនាសម័យកណ្តាល។ ពុទ្ធរូប ដែលប្រជាជនស្គាល់ និងជឿជាក់ថាមានបារមីស័ក្តិសិទ្ធិគឺបដិមា ព្រះនាងចេក និងព្រះនាងចម ដែលសព្វថ្ងៃយកមកតម្កល់ ដើម្បីគោរពបូជានៅក្បែររាជតំណាក់ខេត្តសៀមរាប។ នៅលើសសរស្តម្ភមានសិលាចារឹកសម័យកណ្តាល និងខ្មុកប្រក្ស័ពណ៌ក្រហម ដែលបានលាបពីលើនៅសតវត្សរ៍ទី១២ និងផ្នែកខ្កះនៅសម័យកណ្តាល។
ព្រះពិស្ណុការ

ព្រះពិស្ណុការ( )  ព្រះពិស្ណុការ៖ អាទិទេពខាងស្ថាបត្យកម្ម វិស្វកម្ម ទេព នៃព្រហ្មញ្ញសាសនា-ព្រហ្មញ្ញ សាសនា
ក្នុងលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា ទេពដែលទាក់ទងនឹងការសាងសង់ប្រាង្គប្រាសាទ គឺជាទេវតាមួយសំខាន់ ហេតុនេះព្រះអង្គត្រូវបាន ព្រាហ្មណ៍សាសនិកចាត់ទុកថាគឺជា ព្រះវិស្ណុគ្ម័ន ជាទេវតានៃស្ថាបត្យកម្ម ឬ ស្តេចស្ថាបត្យករដ៏ចំណាន។ ពាក្យវិស្ណុគ្ម័នជាភាសាសំស្រ្តឹត បានឲ្យ កំណើតទៅពាក្យខ្មែរយើងគឺ វិស្ណុការ ដែលមាននិយមន័យដូចគ្នា ។ 
       
ព្រះអង្គក៏ជាសិល្បករ និងជាយន្តការទាំងផ្នែកការជាង ជាទូទៅរបស់ទេវតា ហើយក៏ជាអ្នកផលិតគ្រឿងសព្វាវុធ ថ្វាយពួកទេវតាផងដែរ ។ គឺព្រះវិស្វករនេះហើយ ដែលបានផលិតអាវុធ ឈ្មោះគ្នីសាស្ត្រ និងបានបង្ហាត់បង្រៀនវិជ្ជាមួយឈ្មោះថា ស្ថាបត្យ វេទ ជាវិទ្យាផ្នែកខាងស្ថាបត្យកម្ម និងខាងយន្តកម្ម”។ 
’ព្រះអង្គជាអម្ចាស់ ឬជាមេនៃសិល្បៈ ជាអ្នកផលិតវត្ថុសិល្បៈចំនួន មួយពាន់មុខងារ វឌ្ឍកី (ជាងសំណង់ / របស់ពពួកទេវតា ជាអ្នកឧបត្ថម្ភលើសិប្បករទាំងអស់ ។ ទ្រង់បានកសាងរថហោះនៅលើមេឃសម្រាប់ពពួកទេវតា” ។ ទ្រង់ ’បានកសាងទីក្រុងលង្កាឲ្យពួកយក្ស និង បិសាច និង បានបង្រៀនស្វាមួយឈ្មោះនល ឲ្យចេះសង់ស្ពានធ្វើអំពីថ្មបណ្តែកទឹក ឆ្លងកាត់ សមុទ្រ ពីប្រទេសឥណ្ឌា ចុងខាងត្បូងទៅកាន់កោះលង្កា ដោយដាក់ឈ្មោះថា រាមសេតុ ។

គឺក្នុងន័យហើយ បានជាសិល្បករខ្មែរគ្រប់ប្រភេទ មិនថាជាងសាងសង់ ឬ អ្នករបាំទេ គេរមែងតែងគោរពបូជាព្រះអង្គមួយនេះ ៕ 

+ការទាក់ទង់សាងប្រាសាទនគរវត្ត
ព្រះពុទ្ធ

សមណគោតម (ប្រសូត​មក​ប្រហែល​ជា ៥៦៣/៤៨០ - បានចូលបរិនិពា្វនប្រហែលជា ៤៨៣/៤០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា សិទ្ធាថ៌ គៅតម (सिद्धार्थ गौतम) នៅក្នុងភាសាសំស្ក្រឹត ឬ សិទ្ធត្ថ គោតម (शिद्धत्थगोतम) នៅក្នុងភាសាបាលី ឬព្រះពុទ្ធ ជាព្រះសង្ឃ មេដឹកនាំស្ម័គ្រចិត្ត ទស្សនវិទូ គ្រូបង្រៀននិង មេដឹកនាំសាសនាដែលត្រូវបានគេចាត់ទុក្ខជាអ្នកបង្កើតពុទ្ធសាសនា​ ​​ ។​​ ព្រះអងត្រូវបានគេជឿថាបានរស់នៅនិងបង្រៀនភាគច្រើននៅភាគឦសាន​នៃ​ប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណនៅរវាងសតវត្សទី៦ និងទី៤ មុន គ.ស.​ ​​ ។​ល។​
ព្រះ​សមណគោតម​បានបង្រៀនមាគ៌ាកណ្តាលមួយរវាងចំណង់ចំណូលចិត្ដត្រេកអរនិងភាពស៊ីជម្រៅដែលបានរកឃើញនៅក្នុងចលនា ស្រមណៈ (នៅភាសាសំស្ក្រឹត श्रमण ឝ្រមណ ម្នាក់ដែលខំប្រឹងធ្វើការឬប្រឹងប្រែងដោយខ្លួនឯងចំពោះគោលបំណងខ្ពស់ជាងឬសាសនា) ដែលជាទូទៅនៅក្នុងតំបន់របស់លោក ​​ ។​ ក្រោយមកគាត់បានបង្រៀននៅតំបន់ផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសឥណ្ឌាភាគខាងកើត​ ដូចជាមគធៈនិងកោសល​ ​​ ។​

ព្រះ​សមណគោតម​ គឺ​ជាតួ​អង្គ​សំខាន់​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​ ​​ ។​​ ពុទ្ធសាសនិកជន​ទុក​ព្រះ​អង្គ​ជា​គ្រូបង្រៀន​ ដែល​បាន​ត្រាស់​ដឹង​​ ដែល​បានសម្រេច​ពុទ្ធភូមិ​ពេញ​ទំហឹង​ ហើយបាន​ចែក​ចាយ​ការ​យល់​ដឹង​របស់​ព្រះ​អង្គ​​ ដើម្បី​ជួយ​សត្វ​មាន​ជីវិត​បញ្ចប់​ការ​កើត​និង​ការ​ឈឺ​ចា​ប់​ ​​ ។​ គណនេយ្យនៃជីវិតរបស់គាត់, សុន្ទរកថានិងវិន័យសង្ឃត្រូវបានជឿដោយពុទ្ធសាសនិកត្រូវបានសង្ខេបបន្ទាប់ពីការបរិនិព្វានរបស់​ព្រះ​អង្គ​និងការ​ចង​ចាំ​ដោយ​ពួក​អ្នក​គាំ​ទ្ររបស់​ព្រះ​អង្គ​ ​​ ។​​ ការ​ប្រមូល​ផ្តុំ​នៃ​ការ​ប្រៀន​ប្រដៅ​​ ដែល​បាន​សន្មត​ ថា​ ត្រូវ​បាន​គេ​ហាម​ឃាត់​ដោយ​ប្រពៃណី​ផ្ទាល់មាត់​និង​ដំបូង​បង្អស់​ក្នុង​ការ​សរសេរ​ប្រហែល ៤០០ ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក ​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: កុមារភាព

កុមារភាព

ព្រះពុទ្ធមានព្រះនាមដើមថា សិទ្ធត្ថគោតម ​​ ។​ សិទ្ធត្ថកុមារ ជា ព្រះរាជបុត្រ នៃ ព្រះបាទសុទ្ធោទនៈ និង ព្រះនាង សិរិមហាមាយា ​​ ។​ ព្រះអង្គ​ ជា ពូជសាក្យវង្ស ដែលមានព្រះរាជនិវេសដ្ឋាន នៅក្រុង កបិលព័ស្តុ នៃដែន សក្កជនបទ ជាប្រទេសចំណុះឲ្យដែន កោសល ​មាន​ព្រះបាទ ​បសេនទិ​ គ្រងរាជ្យ​មានក្រុង សាវត្ថី ជា​រាជធានី ​​ ។​ ព្រះពោធិសត្វចុះចាប់បដិសន្ធិក្នុងថ្ងៃព្រហស្បន៍ ១៥កើត ខែអាសាឍ ឆ្នាំរការ​​ ។​​ នៅក្នុងថ្ងៃដែលព្រះពោធិសត្វចុះបដិសន្ធិ ព្រះនាងសិរិមហាមាយា យល់សុបិន្តឃើញមានដំរីសមួយមានប្រមោយពណ៌ដូចប្រាក់ក្ដោបផ្កាឈូកពណ៌ស ជ្រែកចូលតាមផ្ទៃពោះព្រះនាងខាងស្ដាំ​​ ។​ លុះ១០ខៃក្រោយមក នៅថ្ងៃសុក្រ ១៥កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំច ព្រះសិទ្ធត្ថកុមារ ទ្រង់ប្រសូតិក្នុងឧទ្យាន លុម្ពិនី​ ​(សព្វថ្ងៃស្ថិតនៅប្រទេស នេប៉ាល់) ​ក្នុង​រវាង​ព្រះរាជ​និវត្តន៍​ទៅកាន់​មាតុប្រទេសនៃព្រះនាង សិរិមហាមាយា ព្រះពុទ្ធមាតា ​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: ការ​រៀប​អភិសេក​

ការ​រៀប​អភិសេក​

ព្រះអង្គ រៀបអភិសេក​ជាមួយ​​ព្រះនាង ​យសោធរា (ពិម្ពា) រាជបុត្រី​នៃ​ព្រះបាទ សុប្បពុទ្ធ និង ព្រះនាង បមិត្តា ព្រះរាជកនិដ្ឋា​ពៅ នៃ​ព្រះបាទ សុទ្ធោទនៈផ្ទាល់ ​​ក្នុង​ព្រះ​ជ​ន្មាយុ ១៦ ព្រះវស្សា ហើយ​តមកព្រះជន្មាយុបាន ២៩ ព្រះវស្សា​ព្រះនាង ពិម្ពាទេវី ក៏បានប្រសូតិព្រះ រាហុល នាថ្ងៃពេញបូរមីព្រះ​ចន្ទ​ពេញវង់ ​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: ការ​ចេញ​សាង​ផ្នួស​

ការ​ចេញ​សាង​ផ្នួស​

ព្រះ សិទ្ធត្ថរាជកុមារ ក៏បានសម្រេចចិត្តចេញសាងព្រះផ្នួសនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ខែអាសាឍ ក្នុងជន្មយុ២៩វស្សារ បន្តាប់ពីបានទតឃើញនូវនិមិត្ត៤ប្រការគឺ មនុស្សចាស់ មនុស្សឈឺ មនុស្សស្លាប់ និងបព្វជិត​​ ។​ ទ្រង់ធ្វើទុក្ករកិរិយា ៦ ព្រះវស្សា ហើយក្រោយមក​​បាន​ត្រាស់ដឹង​នូវ​អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ​ក្រោម​គល់​ពោធិព្រឹក្ស​នា​មាត់​ស្ទឹង នេរញ្ជរា​ (ពុទ្ធគយា​សព្វថ្ងៃ) នៅថ្ងៃពុធ ១៥កើត ខៃពិសាខ មុនពុទ្ធសករាជ៤៥ឆ្នាំ ​​ ។​ ព្រះធម៌​ដែល​ព្រះអង្គ​​បាន​ត្រាស់ដឹង​នោះ​ហើយ​បាន​ពុទ្ធាភិសេក​ព្រះអង្គ​ឲ្យ​បាន​ជា​អង្គ​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឬ​ព្រះពុទ្ធនេះឯង ​​ ។​ 
រូបភាពតូច
ព្រះគោតម​សម្មា​សម្ពុទ្ធ​គឺ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ​ទី​៤​នៅ​ក្នុង​ភទ្ទកប្ប​នេះ​​ ។​ បាន​ជា​កប្ប​នេះ​ឈ្មោះ​ភទ្ទកប្ប​ព្រោះ​អត្ថ​ថា ជា​កប្ប​ដ៏​ចម្រើន ដែល​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​៥​ព្រះ​អង្គ​ត្រាស់​ដឹង តួ​យ៉ាង​ដូច​ជា​កប្ប​យើង​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ មាន​ព្រះ​សព្វញ្ញូពុទ្ធ​ ៥ ​ព្រះ​អង្គ ​គឺ ​កុកសន្ធោ ​កោនាគមនោ ​កស្សបោ ​គោតម និង​ ​អរិយមេតេ្តយ្យ ​ដែល​នឹង​​ត្រាស់​ដឹង​​នា​អនាគត​កាល ​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: រាជវង្ស កំណើត

រាជវង្ស កំណើត 

ព្រះបាទ​សុទ្ធោទន រាជវង្ស គោតម ព្រះ​រាជា​បក្ស​សម្ព័ន សាក្យៈ​សោយ​រាជ​សម្បត្តិ នៅ​នគរ​កបិលពស្តុ ព្រះ​អគ្គ​មហេសី​ព្រះ​នាម សិរិមហាមយា ជា​បុត្រី​ព្រះ​រាជា​បក្ស​សម្ព័ន​កោឌយៈ នៅ​នគរ​ទេវទហៈ ជាប់​ព្រំ​ដែន​នគរ​កបិលពស្តុ​ ព្រះ​នាង សិរិមហាមយា ទ្រង់​បាន​សុបិន​និមិត្ត​ឃើញ​ដំរី​ស​មួយ​មាន​ភ្លុក​៦ ចុះ​ពី​ស្ថាន​តុសិត ហើយ​ចូល​មក​ក្នុង​ព្រះ​ឧទរ​ព្រះ​នាង​ផ្នែក​ខាង​ស្តាំ ទំ​នាយ​ថា ព្រះ​នាង​នឹង​មាន​រាជ​បុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ ប្រកប​ដោយ​បុណ្យ​បារមី​យ៉ាង​លើស​លុប​ខ្ពស់​អស់​សព្វ​សត្វ​ទាំង​ពួង​​ ។​

តាម​រយៈ​គម្ពីរ​មហា​វេស្សន្តរ​ជាតក មាន​ទេវ​បុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ ព្រះនាម​ សន្តុសិត​ទេវបុត្រ បាន​យាង​ចុះ​ពី​ឋាន​តុសិត​មក​ចាប់​កំណើត​ក្នុង​ផ្ទៃ​ព្រះ​នាង​​ ។​ ​ក្នុង​កំឡុង​ដែល​ព្រះ​ពោធិសត្វ​នៅ​ក្នុង​ឧទរ​នៃ​ព្រះ​មាតា​ មាន​ទេវបុត្រ​៤​អង្គ​តែង​ចូល​ទៅ​រក្សា​ក្នុង​ទិស​ទាំង​៤​ ដោយ​គិត​ថា កុំ​​ឲ្យ​​មាន​មនុស្ស​ និង​អមនុស្ស​ណា​មួយ​មក​បៀត​បៀន​ព្រះ​ពោធិសត្វ និង​ព្រះ​មាតា​ព្រះ​ពោធិសត្វ​បាន​ឡើយ​​ ។​ ព្រះនាង​មាយា បាន​​ទ្រង់​គភ៌​អស់​ចំនួន​១០​ខែ​គត់​​ ។​ ដល់គម្រប់​១០ខែ គឺ​នៅថ្ងៃសុក្រ ១៥​កើត​ពេញ​បូណមី ខែ​ពិសាខ ឆ្នាំច​ ​ព្រះ​នាង​​មាន​ព្រះ​រាជ​បំណង​នឹង​ស្តេច​យាង​ទៅ​កាន់​នគរ​ទេវទហៈ​ដែល​ជា​ជាតិ​ភូមិ​របស់​ព្រះ​នាង ទើប​ក្រាប​បង្គំ​ទូល​ព្រះ​បាទ​សុទ្ធោទន​មហារាជ​ថា បពិត្រ​ព្រះ​សម្មតិ​ទេព ខ្ញុំ​ម្ចាស់​ប្រា​ថ្នា​នឹង​ទៅ​កាន់​នគរ​ទេវទហៈ​​ ។​ គ្រា​នោះ​ព្រះ​បាទ​សុទ្ធោទនៈ ទ្រង់​អនុញ្ញាតិ ហើយ​ទ្រង់​ត្រាស់​បង្គាប់​​ឲ្យ​​ពួក​សេវកាមាត្យ​​រៀប​ចំ​ក្បួន​ដើម្បី​ដង្ហែរ​ព្រះ​នាង​ទេវី​​ ។​ ទៅ​ដល់​ចន្លោះ​ព្រំ​ប្រទល់​នគរ​ទាំង​ពីរ គឺ​កបិលវត្ថុ​និង​ទេវទហៈមាន​សាល​វ័ន​ជា​មង្គល​មួយ​ឈ្មោះ លុម្ពិនីវ័ន ដែល​មាន​ផ្ការីក​យ៉ាង​ល្អ និង​ហ្វូង​បក្សី​៥​ពណ៌​​ ។​ ព្រះ​នាង​ទេវី​ក៏​ប្រាថ្នា​នឹង​ឈប់​សម្រាក​ទី​នោះ​​ ។​ ខណៈ​ដែល​ព្រះ​នាង​យាង​ទៅ​ដល់​ក្រោម​ដើម​សាលព្រឹក្ស​មួយ​ដើម ខ្យល់​កម្មជ្ជវាត​ក៏​បណ្តាល​កម្រើក​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​ឧទរ​នៃ​ព្រះ​នាង​​ ។​ មហាជន​បាន​ជ្រាប​ហេតុ​ជិត​នឹង​ប្រសូត្រ​ ក៏​បាន​រៀប​ចំ​បិទ​បាំងនៅ​ក្រោម​ដើម​នោះ ហើយ​ថយ​ចេញ​មក​​ ។​ ព្រះនាង​ទ្រង់​ឈោង​ចាប់​មែក​សាល​ព្រឹក្ស​ប្រថាប់​ឈរ ព្រះ​ពោធិសត្វ​ក៏​ប្រសូត្រចាក​ព្រះ​ឧទរ​នៃ​ព្រះ​វរ​មាតាក្នុង​វេលា​នោះ​​ ។​ ក្នុង​ថ្ងៃ​ដែល​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ប្រសូត្រ​នោះ ព្រះ​រាជ​ទេវី​ពិម្ពារ១ ឆន្ន​អាមាត្យ១ កាឡុទាយី​អាមាត្យ​១ ព្រះ​អានន្ទ១ សេះ​កណ្ឋកៈ១ មហាពោធិព្រឹក្ស​១ កំណប់​ទ្រព្យ​ទាំង​៤​រណ្តៅ១ បាន​កើត​ឡើង​ព្រម​គ្នា​​ ។​ ពួក​អ្នក​នគរ​បាន​នាំ​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ត្រឡប់​ទៅ​នគរ​កបិលពស្តុវិញ​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: ពិធីថ្វាយព្រះនាម

ពិធីថ្វាយព្រះនាម 
ក្រោយ​ពី​ព្រះ​រាជ​ឱរស​ប្រសូត​បាន​ប្រាំ​ថ្ងៃ ព្រះបាទ​សុទ្ធោទនៈ​បានជ្រើស​រើស​ព្រាហ្មណ៍ដ៏ពូកែ​ៗ​៨​នាក់ ដើម្បី​ឲ្យ​​ថ្វាយព្រះនាម ​មើល​និង​ទាយ​នូវ​លក្ខណៈ​របស់​ព្រះ​ពោធិសត្វ​​ ។​ ព្រះ​នាម​របស់​ព្រះ​បរម​ពោធិសត្វ​ត្រូវបាន​ជ្រើស​រើស​​ថា សិទ្ធត្ថ ដែល​ប្រែ​ថា អ្នក​សំ​រេច​ប្រ​យោជន៍​​គ្រប់​យ៉ាង​​ ។​ ក្រោយពីមើលលក្ខណៈព្រះពោធិសត្វរួច ឃើញថា ព្រះអង្គ​ប្រកប​ដោយ​មហា​បុរិស​លក្ខណៈ​៣២​ប្រការ ព្រាហ្មណ៍​៧​នាក់​ក៏​លើក​ម្រាម​ដៃ​ពីរ​ទាយ​ថា បើ​ព្រះ​រាជ​កុមារ​ស្ថិត​នៅ​ជា​ក្សត្រ ព្រះ​អង្គ​នឹង​បាន​ជា​ស្តេច​ចក្រ​ពត្តិ បើ​ព្រះ​អង្គ​ចេញ​សាង​ផ្នួស​​នឹង​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ កាលនោះ​ព្រាហ្មណ៍​ម្នាក់​នៅ​ក្មេង​ជាង​គេ​ឈ្មោះ កោណ្ឌញ្ញ​ព្រាហ្មណ៍​បាន​ពិចារណា​លើ​ទី​កន្លែង​ដែល​ទ្រង់​ប្រសូត​ គឺ​នៅ​ក្នុង​ឧទ្យាន​ក៏​លើក​ម្រាម​ដៃ​តែ​មួយ​ទាយ​ថា ព្រះ​រាជ​កុមារ​ប្រាកដ​ជា​នឹង​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​​ ។​ ក្រោយ​ពេល​ព្រះ​អង្គ​ប្រសូត​បាន​៧​ថ្ងៃ​ ព្រះ​មាតាព្រះអង្គក៏​សោយ​ទី​វង្គត់​​ ។​ ព្រះ​រាជ​កុមារ​សិទ្ធត្ថ ត្រូវ​បាន​ព្រះ​មាតុច្ឆាព្រះអង្គ​​ព្រះ​នាម​មហា​បជា​បតី​គោតមី​បី​បាច់​រក្សា​ត​មក​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: រាជពិសេក

រាជពិសេក 
ស្តាំ||thumb|230px|ទ្រង់​អភិសេកនឹង​ព្រះនាង​ពិម្ពា
ព្រះ​សិទ្ធត្ថ​ទ្រង់​​​ចម្រើន​​ព្រះ​ជន្ម​បាន ១៦​ព្រះ​វស្សា ទ្រង់​បាន​រៀប​អភិសេក​ជា​មួយ​បុត្រី​ស្តេច​សុប្បពុទ្ធព្រះ​នាម ពិម្ពាយសោធរា​ដែល​ជា​នារី​ល្អ​ឯក​លើស​អស់​សព្វ​នារី​ទាំង​ពួង​​ ។​ ដោយ​ចង់​​ឲ្យ​​ព្រះ​សិទ្ធត្ថ​ក្លាយ​ជា​ស្តេច​ចក្រ​ពត្តិ ព្រះ​បិតា​គឺ​ព្រះ​បាទ​សុទ្ធោទនៈ​បាន​រៀប​ចំ​ចាត់​ចែង​គ្រប់​យ៉ាង​ ដើម្បី​ឃា​ឃាំង​​ឲ្យ​​ព្រះ​សិទ្ធត្ថ​ទ្រង់​គង់​នៅ​ជា​ស្តេច​ដោយ​សុខ​សប្បាយ​​ ។​ ព្រះបាទ​សុទ្ធោទនៈ ទ្រង់​បាន​ជ្រើស​រើស​យក​តែ​មនុស្ស​ក្មេង​ៗ​មក​នៅ​បំរើ​ព្រះ​ពោធិសត្វ ឯ​មនុស្ស​ចាស់​ជរា ឈឺ​ជាដើម ព្រះអង្គ​មិន​​ឲ្យ​​ព្រះ​ពោធិសត្វ​បាន​ឃើញ​ឡើយ​​ ។​ ព្រះបាទ​សុទ្ធោទនៈ​​ទ្រង់​ចាត់​​ឲ្យ​​គេ​សង់​ប្រាសាទ​បី តម្រូវ​ទៅ​តាម​កាល​រដូវ​ទាំង​បី គឺ​សំរាប់​រដូវ​ក្តៅ រដូវ​រងារ និង​រដូវ​រំហើយ​​ ។​ លុះ​ព្រះ​បរម​ពោធិសត្វព្រះ​ជន្ម​បាន​២៩​ព្រះ​វស្សា​ ​ព្រះ​នាង​ពិម្ពា ក៏​ប្រសូត​​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​មួយ​​អង្គ​ព្រះ​នាម​ រាហុល​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: និមិត្ត៤យ៉ាង

និមិត្ត៤យ៉ាង 
ដោយចង់ឲ្យព្រះសិទ្ធត្ថបានជាស្តេចចក្រពត្តិ ដូចដែលព្រាហ្មណ៍ទាយទុកនោះ ព្រះសុទ្ធោទនទ្រង់ចាត់ឲ្យគេយាមមិនឲ្យមានមនុស្សចាស់ ជរា ឈឺ ឬស្លាប់ ឲ្យព្រះសិទ្ធត្ថទ្រង់យល់ឃើញឡើយ អ្នកបម្រើភិលៀងនៅក្នុងដំណាក់របស់ព្រះអង្គមានសុទ្ធសឹងយុវវ័យទាំងអស់​​ ។​ ការគង់នៅក្នុងរាជវាំង ព្រះសិទ្ធត្ថទ្រង់សោយសុខដោយកាមលោកីយគ្រប់ប្រការ​​ ។​ នៅថ្ងៃមួយ ព្រះបរមពោធិសត្វទ្រង់មានព្រះទ័យអផ្សុកយ៉ាងខ្លាំង ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ឲ្យឆន្នអាមាត្យរៀបចំក្បួនដើម្បីនឹងទៅក្រសាលឧទ្យាន​​ ។​ នៅតាមផ្លូវព្រះអង្គទតឃើញ
 បុរសចាស់ មានឆ្អឹងជំនីរដូចជាបង្កង់ មានខ្នងកោង មានឈើច្រត់ជាគ្រឿងទប់ទល់ កំពុងញាប់ញ័រក្រហល់ក្រហាយ មានវ័យកន្លងហើយ លុះព្រះពោធិសត្វឃើញហើយ ក៏សួរទៅឆន្នអាមាត្យថា បុរសនេះធ្វើដូចម្តេច បានជាសក់គាត់មិនដូចជាសក់អ្នកឯទៀត ទាំងកាយគាត់ក៏មិនដូចកាយអ្នកដទៃដែរ​​ ។​ ឆន្នអាមាត្យក៏ក្រាបបង្គំទូលថា បពិត្រព្រះអង្គ នេះគេហៅថា បុរសចាស់ តពីនោះគាត់នឹងមិនរស់នៅយូរប៉ុន្មានទេ​​ ។​ ទោះព្រះអង្គក៏គង់នឹងចាស់ជាធម្មតា មិនអាចកន្លងសេចក្តីចាស់ទៅបានទេ​​ ។​
 កាលកន្លងទៅ ព្រះអង្គក៏យាងក្រសាលឧទ្យានម្តងទៀត​​ ។​ ព្រះអង្គបានទតឃើញបុរសមានអាពាធដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ ឈឺធ្ងន់ ដេកត្រាំក្នុងទឹកមូត្រនិងលាមករបស់ខ្លួន មានជនទាំងឡាយដទៃលើកឲ្យក្រោកឡើង ផ្តេកឲ្យដេក លុះទតឃើញហើយ ព្រះអង្គក៏សួរទៅឆន្នអាមាត្យថា បុរសនេះធ្វើដូចម្តេច បានជាភ្នែករបស់គាត់មិនដូចជាភ្នែកអ្នកដទៃ ក្បាលក៏មិនដូចជាក្បាលអ្នកដទៃ​​ ។​ ឆន្នអាមាត្យក្រាបទូលថា បពិត្រព្រះសម្មតិទេព បុរសនេះហៅថា បុរសឈឺ​​ ។​ បុរសនេះមិនអាចនឹងរួចពីជំងឺបានឡើយ ទោះព្រះអង្គក៏នឹងមានជំងឺជាធម្មតា មិនអាចកន្លងសេចក្តីឈឺចាប់បានឡើយ​​ ។​
 ថ្ងៃបន្ទាប់ក្រោយមក ព្រះពោធិសត្វក៏ទៅក្រសាលឧទ្យានទៀត​​ ។​ ម្តងនេះ ព្រះអង្គបានទតឃើញបុរសស្លាប់ ក៏ត្រាស់សួរឆន្នអាមាត្យ នោះជាអ្វី​​ ។​ ឆន្នអាមាត្យក្រាបទូលថា បពិត្រព្រះអង្គ ព្រោះបុរសនោះហៅថាធ្វើមរណកាលហើយ​​ ។​ ញាតិទាំងឡាយនឹងមិនឃើញបុរសនោះទៀតឡើយ ទាំងបុរសនោះសោតក៏លែងបានឃើញញាតិទាំងឡាយរបស់គាត់ដែរ​​ ។​ ទោះបីព្រះអង្គក៏នឹងធ្វើមរណកាលដូចគ្នា មិនអាចកន្លងសេចក្តីស្លាប់បានឡើយ​​ ។​ ព្រះបរមពោធិសត្វក៏មានសេចក្តីសង្វេកជាខ្លាំង សញ្ជប់សញ្ជឹងគិតថា ជរា ព្យាធិ និងមរណា តែងមានប្រាកដដល់សត្វលោក​​ ។​
right|thumb|230px|ទ្រង់សង្វេកក្នុងព្រះទ័យ
 ថ្ងៃកន្លងមកបន្ទាប់ព្រះអង្គក៏ទៅក្រសាលឧទ្យានម្តងទៀត​​ ។​ ព្រះពោធិសត្វបានទតឃើញបុរសមានសីសៈរលីង ជាអ្នកបួស ស្លៀកដណ្តប់សំពត់កាសាវពស្ត្រ លុះឃើញហើយ ក៏សួរឆន្នអាមាត្យ បុរសនេះធ្វើដូចម្តេច បានជាក្បាលរបស់គាត់មិនដូចក្បាលអ្នកដទៃ ទាំងសំពត់របស់គាត់ ក៏មិនដូចរបស់អ្នកដទៃ​​ ។​ ឆន្នអាមាត្យក្រាបទូលថា បពិត្រព្រះសម្មតិទេព នេះគេហៅថា អ្នកបួស​​ ។​ បុរសនោះប្រព្រឹត្តធម៌ដោយប្រពៃ មិនបានបៀតបៀន តែងអនុគ្រោះដល់សត្វដទៃ​​ ។​ ព្រះអង្គក៏ពិចារណាថា អ្នកបួសគឺជាការស្រួលណាស់ព្រោះមិនបៀតបៀនគេ តែងអនុគ្រោះដល់គេ​​ ។​
នៅក្នុងរាជវាំង ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញជារឿយៗ ភិលៀង អាមាត្យ ទាំងឡាយដេកលក់ ខ្លះហៀរទឹកមាត់ ខ្លះរបូតសំពត់អាវ នៅស្តូកស្តឹងគ្មានវិញ្ញណដូចជាអង្គត់ឈើមួយដុំ ធ្វើឲ្យព្រះអង្គទ្រង់មានការសង្វេក និងគិតដល់និមិត្តទាំង៤ដែលព្រះអង្គទតឃើញ​​ ។​ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះចិន្តាពិចារណាដល់សមណអ្នកបួសយ៉ាងស្រគត់ស្រគមគួរជាទីជ្រះថ្លានៃសត្វលោកទាំងឡាយ ព្រះអង្គក៏មានសទ្ធាពេញព្រះហរទ័យ ត្រេកអរជាក្រៃពេក ក៏គិតនឹងចេញសាងផ្នួស​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: សាងផ្នួស

សាងផ្នួស 
ស្តាំ||thumb|180px|ទ្រង់​យាង​សាង​ព្រះ​ផ្នួស
ក្នុងព្រះជន្ម២៩ឆ្នាំ ព្រះសិទ្ធត្ថ គោតម មានការនឿយណាយ ខ្ពើមរអើមរូបសង្ខារ និងលោកសន្និវាសនេះយ៉ាងខ្លាំង​ហើយព្រះអង្គ​សព្វ​ព្រះ​ហរ​ទ័យ​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​ជិវិត​ដោយ​ការ​ចេញ​សាង​ព្រះ​ផ្នួស ដើម្បី​ស្វែង​រក​នូវ​ព្រះ​សម្មា​សម្ពោ​ធិ​ញាណ​ធម៌​​ ។​ កណ្តាល​រាត្រី​ស្ងាត់​ព្រះ​សិទ្ធត្ថ ចូល​ទៅ​បបោស​អង្អែល​រាហុល​បុត្រា​ជា​ទី​ស្រលាញ់ ងាក​បែរ​សំ​លឹង​ទៅ​ភរិយា​ពិម្ពា​កំពុង​លង់​លក់​ក្នុង​បន្ទុំ មាន​ដំណាល​ថា ទេវតា​នៅ​ស្ថាន​តុសិត​​បាន​ចុះ​មក​ជួយ​ព្រះ​សិទ្ធត្ថ​ដោយ​ធ្វើ​​ឲ្យ​​ព្រះ​នាង​ពិម្ពា និង​រាហុល លង់​លក់​ក្នុង​បន្ទំ​យ៉ាង​ស៊ប់ ដើម្បី​កំ​​ឲ្យ​​ភ្ញាក់​ធ្វើ​ការ​រំខាន​ដល់​ការ​សំរេច​ចិត្ត​របស់​ព្រះ​អង្គ ហើយ​ជប់​សេះ​រាជ​រដ្ឋ ជូន​ដំណើរ​ព្រះ​សិទ្ធត្ថ​ទៅ​ដល់​ព្រៃ​ទៅ​ហោង​​ ។​

ព្រះអង្គទ្រង់ដកព្រះខ័នចាប់ក្តាប់កោរព្រះកេសា ហើយអធិដ្ឋានថា "បើអាត្មាអញនេះ ពិតជាបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ​មែន ចូរកេសាទាំងឡាយនៃអាត្មាអញនេះឈប់ដុះតទៅទៀតចុះ" អធិដ្ឋានហើយព្រះសិទ្ធត្ថទ្រង់បាច ព្រះកេសាទាំ​ងឡាយឡើងទៅលើអាកាស ហ្វូងទេវតាទាំងឡាយកាន់ភាជន៍មាស មកទទួលត្រងយកទៅទុកនៅស្ថានទេវលោ​កក្នុងគ្រានោះទៅ​​ ។​

កោណ្ឌញ្ញព្រាហ្មណ៍ គឺព្រាហ្មមួយអង្គក្មេងជាងគេ ដែលកាលធ្វើពិធីថ្វាយព្រះនាមបានទាយថាព្រះអង្គពិតជាបានត្រា​ស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធនោះ កាលបើដឹងថាព្រះសិទ្ធត្ថចេញសាងផ្នួសហើយ ក៏មានសទ្ធាជ្រះថ្លារួមជាមួយសមណព្រាហ្មណ៍៤​អង្គទៀតចេញ ទៅបួសតាមបំរើព្រះអង្គដែរ អ្នកបួសទាំង៥នាក់នោះហៅថា បញ្ចវគិយ៍ភិក្ខុ​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: ការសិក្សា និង ទុក្ករកិរិយា

ការសិក្សា និង ទុក្ករកិរិយា 
300px|thumb|ការធ្វើទុក្ករកិរិយារបស់ព្រះពុទ្ធ|right
កាលបានបួសស្រេចបាច់អស់ហើយ ព្រះសិទ្ធត្ថ គោត្ដម ទ្រង់បានចូលទៅធ្វើការសិក្សាធម៌ក្នុងសំណាក់ព្រាហ្មណ៍តាបស ពីរព្រះអង្គ មាននាមថា អាឡារតាបស១ និង ឧទកតាបស១ ដោយយល់ថាក្នុងសំណាក់តាបសទាំងពីរព្រះអង្គ ពុំអាចស្វែងរកសម្មាសម្ពោធិញាណនៃការត្រាស់ដឹងបាន ព្រះអង្គក៏បានសំរេចព្រះទ័យលាចាកតាបសទាំងពីរ ហើយស្វែងរកសច្ចៈធម៌ដោយព្រះអង្គឯងវិញ​​ ។​ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើទុក្ករកិរិយា (SN 39.16) គឺការ​ប្រតិបត្តិធម៌​យ៉ាងតឹងរឹង ធ្វើ​ឲ្យ​មានការពិបាក ដល់រូបកាយយ៉ាងក្រៃលែង ដូចជាមានការអត់អាហាររហូតរូបរាងកាយស្គាំស្គមជាខ្លាំង ការប្រព្រឹត្តទុក្ករកិរិយា អស់រយពេល៦ព្រះវស្សា ព្រះអង្គក៏នៅតែស្វែងរកសច្ចៈធម៌ពុំបានឡើយ​​ ។​ មានដំណាលថា មានទេពនិមិត្តបានមកដេញពិន ថ្វាយ​​ឲ្យ​​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បានសន្តាប់ ដំបូងខ្សែពិនដែលធូរដេញទៅពុំធ្វើ​ឲ្យ​មានការពិរោះទេ ទើបអ្នកដេញចាប់ផ្តើមរិតខ្សែពិនហើយចាប់ផ្តើមដេញម្តងទៀត ដោយ​ខ្សែ​ពិណ រិតតឹងពេកគ្រាន់តែកេះទឹង ខ្សែពិនដាច់បិតតែម្ដងទៅ​​ ។​ ទេពនិមិត្តជាអ្នកដេញពិណរៀបចំដាក់ខ្សែពិនជាថ្មី ហើយរៀបរិត​ឲ្យ​ត្រូវ មិន​តឹង​ពេក មិន​ឲ្យ​ធូពេក លុះរៀបចំបានត្រូវហើយ ទើបចាប់ដេញបានជាភ្លេងយ៉ាងពិរោះថ្វាយព្រះអង្គទ្រង់បានសន្តាប់ ព្រះសិទ្ធត្ថ គោត្ដម ទ្រង់​ពិចារណា​ប្រៀបធៀបការប្រព្រឹត្តប្រតិបត្តិ ដោយយកពិធីដេញពិនជាគោលឃើញថា ការធ្វើប្រតិបត្ត​ឲ្យ​តឹងរ៉ឹងពេកក៏ជាហេតុមិនអាចនាំមកនូវការ ត្រាស់​ដឹង​បានឡើយ ហើយការប្រព្រឹត្តប្រតិបត្តតឹងរ៉ឹងពេកធ្វើ​ឲ្យ​ដាច់ ក៏ជាហេតុមិនអាច​ឲ្យ​ព្រះអង្គត្រាស់ដឹងបានឡើយ​​ ។​ លុះ​ទ្រង់​ពិចារណា​ហេតុ​ផល​ដូចនេះ ហើយទើបព្រះអង្គទ្រង់លះបង់ការធ្វើទុក្ករកិរិយាចោល ហើយចាប់ផ្តើមសោយ អាហារជាធម្មតាវិញ​​ ។​ ព្រះបញ្ចវគិយភិក្ខុឃើញដូចនោះ ក៏គិតគ្នាថា ​ឱ!.ព្រះសិទ្ធត្ថ គោតម អស់សេចក្តីព្យាយាមហើយតើ ព្រះអង្គមិនអាចត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធបានឡើយ ហើយ​ក៏​បបួល​គ្នា​ឈប់ តាម​បំរើ​ព្រះអង្គទៀតតាំងពីនោះមក​​ ។​
ព្រះពុទ្ធ: ត្រាស់ដឹង

ត្រាស់ដឹង 
ក្រោយពីលះបង់ចោលការធ្វើទុក្ខរៈកិរិយា ព្រះសិទ្ធត្ថក៏ចាប់ផ្តើមប្រព្រឹត្តប្រតិបត្តិតាមបែបមជ្ឈិមបដិបទាវិញ ព្រះអង្គទ្រង់យ៉ាងទៅកាន់ រដ្នមគធ ក្នុងស្រុកពោធិគយា ទ្រង់យាងទៅដល់មាត់ស្ទឹងនរញ្ជរា ដ៏មានទឹកថ្លាគួរជាទីស្នាក់អាស្រ័យនៃសមណទាំងឡាយ ទ្រង់គង់នៅក្រោមដើមពោធិព្រឹក្សមួយខាងលិចស្ទឹង បែរព្រះភក្តទៅទិសបូព៌ទ្រង់យកស្បូវភ្លាំងដែលសាត្ថីយកុមារប្រគេននៅតាមផ្លូវ ទៅក្រាលធ្វើជាកំរាលគង់ពីលើ មានសេចក្តីដំណាលថា រតនបល្ល័ង្ក​មួយកំពស់១៤ហត្ថ ផុសទ្រព្រះអង្គពីក្រោម ព្រះសិទ្ធត្ថទ្រង់គង់ភ្នែនពែនព្រះបាទលើ​រតនបល្ល័ង្ក​​ដោយសុខស្រួលហើយ តាំងអារម្មណ៍អធិដ្ឋានដោយអង្គថា ៖ "ស្បែក សរសៃ សាច់ និង ឈាម របស់អាត្មាអញ ចូរ​​ឬ​ងស្ងួតចុះ បើអាត្មាអញមិនបានសំរេចការត្រាស់ដឹងទេ អាត្មាអញនឹងមិនក្រោក ចាកពី​រតនបល្ល័ង្ក​​នេះឡើយ"​​ ។​ ព្រះអង្គទ្រង់ចាប់ផ្តើម​​ចម្រើន​ ​អានាបាណស្សតិ​ ធ្វើព្រះចិន្តា​ឲ្យ​ស្ងប់ចាកនីវរណធម៌ទាំងឡាយ ហើយទ្រង់បានសំរេចឈានជាលំដាប់​​ ។​

ទ្រង់សញ្ជឹងគិតឃើញនូវស្ទឹងសង្ខារខន្ធ និងសញ្ញាខន្ធ ដែលហូរតាមបណ្តោយស្ទឹងរូបខន្ធ និងវិញ្ញាណខន្ធ ទ្រង់​ឈ្វេងយល់​ឃើញ សត្វលោកកំពុងជាប់ជំពាក់គ្មានទីបញ្ចប់ នូវទុក្ខវេទនា ក៏ព្រោះតែការភ័ន្ដច្រលំនៃសញ្ញាខន្ធរបស់គេមនុស្សម្នាក់ៗមានជំនឿថា អ្វីៗដែលជារបស់មិនទៀងទាត់ ថាជារបស់ទៀងទាត់ អ្វីៗដែលមិនមែនរបស់ខ្លួន អនត្តា ថាជារបស់ខ្លួន ព្រះអង្គទ្រង់បានបញ្ចេញ​ឲ្យ​ឃើញ នូវការយល់ដឹងរបស់ព្រះអង្គចំពោះភាវៈខាងគំនិតប្រាជ្ញាដែលជាប្រភពនៃសេចក្តីទុក្ខ ដូចជាការភ័យខ្លាច ខឹង ស្អប់ ក្រអឺតក្រអាង ច្រណែន ប្រចណ្ឌ លោភ និងល្ងង់ខ្លៅជាដើម​​ ។​ សេចក្តីទុក្ខប្រភេទនេះ មានភាពផ្ទុយស្រលះ និងការពិចារណាដ៏ត្រឹមត្រូវ ព្រះអង្គទ្រង់​ឈ្វេងយល់​យ៉ាងច្បាស់ថា ប្រភពទុក្ខទាំងឡាយពិតជាកើតឡើងដោយសារអវិជ្ជា​​ ។​ ដើម្បីរំដោះសេចក្តីទុក្ខនេះ ត្រូវទំលុះនូវអវិជ្ជា ហើយរុលចូលជ្រៅទៅក្នុងបេះដូងរបស់វា និងវែករក បុព្វហេតុ នៃសេចក្ដីពិតនៃស្ទឹងទាំង ៥ គឺ  ៖ រូបខន្ធ, វេទនាខន្ធ, សញ្ញាខន្ធ, សង្ខារខន្ធ និង​វិញ្ញាណខន្ធ ​​ ។​

ឥឡូវនេះព្រះអង្គទ្រង់បានយល់ច្បាស់ថា ភាពពិតមិនស្ថិតស្ថេរ អនិច្ចំ និងភាពមិនមែនជារបស់ខ្លួន អនត្តា គឺចាកលក្ខខណ្ឌចាំបាច់នៃជីវិត បើគ្មានធម៌ អនិច្ចំ និងអនត្តាទេ ក៏គ្មានអ្វីអាចកើតឡើង​​ចម្រើន​លូតលាស់បានឡើយ​​ ។​