រឿងព្រេងនិទានទាក់ទងនិងទំនៀមទំលាប់ពិធីបំបួសនាគ

តាមពិតពិធីបំបួសនាគមិនមែនជារឿងថ្មីរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនោះទេ ពិធីនេះបានកើតមានតាំងតែពីបុរាណ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននៅតែជាទំនៀមទម្លាប់របស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ព្រោះវាជាស្ពាន សីលធម៌ចម្លងមនុស្សទៅកាន់ភាពរុងរឿងនៃជីវិត វៀរចាកអំពើបាបទាំងឡាយ កើតមានតែភាពស្ងប់ស្ងាត់ មិនលោភលន់មានចំណេះដឹងខ្ពង់ខ្ពស់ ជួយបំភ្លឺភាពត្រឹមត្រូវ ដល់មនុស្សជំនាន់ក្រោយជាបន្ដបន្ទាប់ ។ ពិធីបំបួសនាគបានរលាយក្នុងរបបខ្មែរក្រហមកាន់កាប់អំណាចពីឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់​ ១៩៧៩ ។ ក្រោយថ្ងៃរំដោះ ប្រជាពលរដ្ឋ​មានសេរីភាព សង្គមត្រូវបានរៀបចំហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ស្ថាប័នផ្សេងៗ ពិធីបំបួសនាគបានចាប់​ផ្ដើមកំរើកឡើងវិញ ។  ប៉ុន្ដែបច្ចុប្បន្ន ពិធី​នេះ​មាន​នៅតាមតំបន់ជនបទ យូរៗម្ដងគេ​ឃើញ​មានការ​រៀបចំ​ធ្វើ​ពិធី​នេះ​​នៅទីក្រុងភ្នំពេញ ។ ថ្មីៗនេះនៅទីក្រុង​ភ្នំពេញ ពិធីបំបួសនាគបានធ្វើឱ្យមានការចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង ដោយសារតែកូនប្រុសរបស់ត្រកូលអភិជន​មួយ​ចំនួន​តួចបានសម្រេច​ចិត្ត​​សាងផ្នួស​រយៈពេលខ្លី ។ គួររំលឹកថា នៅក្នុងពិធីបំបួសនាគ គេ​ត្រូវរៀបចំធ្វើ​តាម​​ប្រពៃណីបុរាណ ដូច​ជា​​ពិធីកោរសក់ ពិធីជូនត្រ័យចំពោះលោកអ្នកមានគុណ ពិធីក្រុងពាលី ពិធីបង្វិលពពិល ពិធីធ្វើធ្មេញនាគ ពិធីកួចចំណងដៃ​នាគ ពិធីលាបប្រេងម្សៅ ពិធីចម្រើនព្រះបរិត្ដនាគ ពិធីហែនាគ ៣ ជុំព្រះវិហារ ពិធីចូលព្រះវិហារ ពិធីនាគវន្ទា​ចំពោះ​ព្រះពុទ្ធរូប ពិធីនាគវន្ទាព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ពិធីសុំនិស្ស័យបំបួសនាគ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ព្រះសង្ឃហត្ថាបាស ចម្រើនពុទ្ធជ័យ មង្គល ពិធីពហុទេវា សាមណេរវន្ទាលាញោមប្រុស-ស្រី លោកតា លោកយាយ ដើម្បីសាងផ្នួស ពិធីកប់សក់ដើម្បី​សុំសេចក្ដីសុខ ។ ពិធីបំបួសនាគនេះជាពិធីមួយធំ ដែលប្រជាជន​ខ្មែរ​ទម្លាប់ធ្វើតាំងពីបុរាណកាលដែលចូលជ្រួតជ្រាបក្នុងសន្ដាន​ចិត្ដនៃប្រជាជនខ្មែរ ព្រោះ​នៅ​ក្នុង​ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​មាន​ចែង​ថា ​ព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនា​របស់ជាតិ ។ រីឯការបំបួសកូនចៅក៏ជាកិច្ចទំនុកបំរុង ព្រះពុទ្ធសាសនាមួយដែរ ។ ម្យ៉ាងទៀតព្រះពុទ្ធសាសនាជាប្រភពនៃការ​បណ្ដុះបណ្ដាលអក្សរសាស្ដ្រ និង​តម្រិះវិជ្ជាផ្សេងៗ ដូចជាជំនាញសំណង់ និងការរចនាផ្សេងៗ  ។  

មនុស្សដែលបានបួសក្នុងព្រះពុទ្ធ​សាសនាមានតម្លៃខ្ពស់ជាងមនុស្ស​ដែលពុំបានបួស ព្រោះអ្នកស្រុកតែងយល់ថា អ្នកបួសជាមនុស្សស្គាល់​បាបបុណ្យ គុណទោសច្បាស់លាស់ ហើយប្រជាជន​ខ្មែរមានជំនឿម្យ៉ាងទៀតថា “បួសនេន​សងគុណម្ដាយ បួសភិក្ខុ​សងគុណឪពុក” ។ ជំនឿទាំងនេះបានជ្រាបជ្រៅក្នុងសន្ដានចិត្ដប្រជាជនខ្មែរ​ទូទាំងប្រទេស រហូតដល់ពេលរៀបចំទុកដាក់កូនចៅឱ្យមានប្ដី-ប្រពន្ធ ក៏គេនិយមប្រកាន់រើសរកតែបុរសណា​ដែលបាន​បួសរៀន ។ អ្នកស្រុកស្រែចម្ការ​នៅប្រកាន់ទំនៀមទម្លាប់ខាងលើនេះជាប់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ ប៉ុន្ដែមិនសូវតឹងរ៉ឹង​ដូចកាលពីដើមទេ ព្រោះឥឡូវ​នេះមានសាលារៀនរដ្ឋការច្រើន ហើយដែលសម្រាប់ការ​បណ្ដុះ​និស្ស័យ និងតម្រិះវិជ្ជាផ្សេងៗ ប្រជាជន​ខ្មែរ​ភាគ​ច្រើន​យល់ថា “អ្នកបួសជាមនុស្សប្រសើរ” យ៉ាងនេះហើយទើបគេហៅ បព្វជ្ជា​បេក្ខៈ និងឧបសម្បទាបេក្ខៈ ថា “នាគ” ។ “បំបួសនាគ” គឺបំបួសមនុស្សប្រសើរ ។ ដំរីមានភ្លុកដែលធំល្អជាងគេ និងពស់ដែលធំវិសេសជាងគេ ក៏គេ​ហៅថា “នាគ” ដែរព្រោះពាក្យថា “នាគ”នេះមានន័យថា “ប្រសើរ”  ។  

ទំនៀមបំបួសនាគនេះមានរឿងព្រេងពីបុរាណមួយនិទានថា នៅពេល​ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់គង់នៅក្នុងវត្ដជេតពន នាគរាជមួយមានមហិទ្ធិឫទ្ធិ មានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចង់បួសជាភិក្ខុ ក៏កាឡាខ្លួនជាមាណពចូលទៅថ្វាយ​បង្គំព្រះមហាតិស្សត្ថេរ ហើយទូលថា “ខ្ញុំព្រះករុណាសូមបួសជាព្រះមហាថេរផង”  ។ ព្រះមហាតិស្សត្ថេរ ក៏បំបួស​ស្ដេចនាគដែល​បាន​​កាឡា​ខ្លួន​នោះជាភិក្ខុ ។ ថ្ងៃមួយនៅពេលដែលភិក្ខុស្ដេចនាគនោះសិងពេល ថ្ងៃយ៉ាងស្កប់ស្កល់ខ្លួនលោក ក៏ក្លាយជានាគឆ្វាយរង្វេលពេនពេញបន្ទប់ រីឯ​ស្បង់ចីវរខ្ចាត់ខ្ចាយអស់រលីងពីកាយ  ។ ពេលនោះសាមណេរមួយអង្គផ្ចង់ចង្ហាន់រួចចូលទៅនិមន្ដភិក្ខុ​នោះ​ទៅ​ឆាន់ លុះសាមណេរ​នោះ​បើកទ្វារ​ ក៏​​ស្រាប់តែឃើញពស់ពេនពេញបន្ទប់ សាមណេរ​ភ័យរន្ធត់ ស្ទុះរត់ស្រែក​ឆោឡោផ្អើលពេញវត្ដ  ។ លុះដំណឹង​នេះ ជ្រាបដល់ព្រះពុទ្ធ ទើបព្រះអង្គទ្រង់​បញ្ញត្តិថា “ចាប់ពីថ្ងៃនេះ ភិក្ខុឯក្រោយកុំបីបំបួសសត្វតិរច្ឆាន ខ្មោច បិសាច រាជភូត យក្សាឡើយ” ។ អាស្រ័យដំណើរដែលព្រះអង្គ​ទ្រង់បញ្ញត្តិដូច្នេះ ទើបភិក្ខុនាគក្រាបទូលព្រះពុទ្ធ​ថា “ខ្ញុំព្រះអង្គមានចិត្ដស្មោះចំពោះសាសនាព្រះអង្គ ពិតណាស់ ឥតមានក្លែងបន្លំទេ បើខ្ញុំព្រះអង្គមានភេទជា​សត្វ​មិនអាចបួសក្នុងសំណាក់ព្រះអង្គបាន ដូច្នេះខ្ញុំ​ព្រះអង្គសូមពរឱ្យមានព្រះបញ្ញត្តិថា បើភិក្ខុនឹងបំបួសកុលបុត្រ សូមឱ្យហៅអ្នកសុំផ្នួសនោះថា “នាគ” ដូច្នេះតទៅ ដើម្បីឱ្យគេនឹកឃើញដល់ឈ្មោះខ្ញុំព្រះអង្គ ដែលជាអ្នកស្មោះចំពោះសាសនាព្រះអង្គ ប៉ុន្តែ​បែរ​ជា​​ពុំមាន​និស្ស័យអាចបួស​ជាភិក្ខុដូចមនុស្សទាំងពួង ។ ព្រះពុទ្ធទ្រង់​ទើបបញ្ញត្ដិពាក្យឱ្យហៅបព្វជ្ជាបេក្ខៈ (គ្រហស្ថសុំ​បួស​ជា​សាមណេរ) និងឧបសម្បទាបេក្ខៈ (សាមណេរ​សុំ​បួស​ជា​ភិក្ខុ) ហៅ​ថា “នាគ” តាមសំណូមពរដែលស្ដេចនាគសុំ  ។ អាស្រ័យរឿងនេះ ទើបមានឈ្មោះ​ហៅថា “នាគ” រហូតមក  ។