navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
រាជវង្សស៊ុយ: '''ផែនដីឆេះជាភ្លើង'''

ផែនដីឆេះជាភ្លើង 

ឆ្នាំគ.ស ៦១១ យ៉ាងក្វាងជម្រុញការប្រមូលទ័ពនៅភូមិភាគឥសានដើម្បីវាយកូរ៉េ ធ្វើឲ្យប្រជាជនដែលក្រលំបាកតាំងពីដើមមកមិនពេញចិត្ដ ជាហេតុបង្កឲ្យកើតចលនាបះបោររបស់អ្នកស្រែកើតឡើង ដឹកនាំដោយវ៉ាំងប៉។ ក្រោយមកក៏មានចលនាបះបោរពីតំបន់ផ្សេងៗ ទៀត មិនដាច់រយៈ។ ឆ្នាំគ.ស ៦១៣ ខណៈដែលស៊ុយយ៉ាងទីលើកទ័ពទៅវាយកូរ៉េជាលើកទី ២ យ៉ាងស្វៀនកាន់ ដែលជាកូនក្មួយត្រកូលធំបង្កប់កងកម្លាំងគិតចង់ផ្ដួលរាជវង្សស៊ុយ ដោយមានមន្ដ្រីធំៗ ជាច្រើននាក់ទៀតចូលដៃជាមួយ។ ពេលស៊ុយយ៉ាងទីដឹងដំណឹង ក៏ប្រញាប់ថយទ័ពត្រឡប់មកវិញភ្លាម។ ការបង្ក្រាបលើកនេះមានមនុស្សត្រូវប្រហារជីវិតចំនួនជាច្រើន។

ចលនាបះបោររបស់អ្នកស្រែដែលប្រឆាំងនឹងទាហានស៊ុយ ខ្លះបែកទ័ព ខ្លះរួមក្រុមគ្នា ក្រុមដែលមានកម្លាំងរឹងមាំមាន ៣ ក្រុម ដូចជា កងកម្លាំងវ៉ាកាំង នៅហឺណាន (ភូមិភាគកណ្ដាល) ដឹកនាំដោយចៃយ៉ាំង និងលីមី ភូមិភាគខាងជើងមានកងកម្លាំងហឺប៉ិយ ដឹកនាំដោយតូវចៀនតឺ និងភូមិភាគខាងត្បូងមានកងកម្លាំងចៀងហួយ ដឹងនាំដោយទូហ៊្វូវ៉ើយ។

មុនការដួលរលំនៃរាជវង្សស៊ុយ បណ្ដាមន្ដ្រីភាគច្រើនគិតក្បត់កាន់អាវុធឡើងតាំងខ្លួនជាធំ ដែលសំខាន់មានដូចជា លួអ៊ី តាំងមូលដ្ឋាននៅចួច្វិន (ប៉េកាំងបច្ចុប្បន្ន) លៀងស៊ឺទូ ស្ថាបនានគរលៀងនៅសួហ្វាង (ម៉ុងកូលខាងក្នុង) លិវអ៊ូចូវ នៅម៉ាអ៊ី (ខេត្ដសានស៊ី) សៀជី នៅជិនឆឺង (ឡាន់ចូវខេត្ដកាន់ស៊ូ) លីគុយ ស្ថាបនានគរតាលៀងនៅអ៊ូវ៉ើយ លីយួន ស្ថាបនារាជវង្សថាងនៅកួនចុង សៀវសៀន តែងតាំងខ្លួនជាលៀងទីនៅប៉ាលិង (ក្រុងយ៉េវយ៉ាងខេត្ដហ៊ូណាន) សឺនហ្វាស៊ិង តែងតាំងខ្លួនជាលៀងវ៉ាំងនៅក្រុងអ៊ូស៊ិង ជាដើម។ ភាគីនីមួយៗ ចូលរួមចំណែកដណ្ដើមផែនដី ដោយយកលេសបង្ក្រាបកងកម្លាំងចលនាក្បត់។
រាជវង្សស៊ុយ: '''កងកម្លាំងវ៉ាកាំង'''

កងកម្លាំងវ៉ាកាំង 

ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦១១ ចៃយ៉ាំងនាំកងកម្លាំងងើបបះបោរនៅវ៉ាកាំង (បច្ចុប្បន្ននៅខេត្ដហឺណាន)។ ក្រោយមកអ្នកក្លាហានមកពីសានទុងនិងហឺណាននាំគ្នាធ្វើដំណើរមករួមដៃជាមួយ។ អ្នកដែលសំខាន់នោះគឺ លីមី ដែលក្រោយមកមានឥទ្ធិពលក្នុងកងកម្លាំងវ៉ាកាំងយ៉ាងខ្លាំង។ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦១៧ កងកម្លាំងវ៉ាកាំងវាយចូលលួយ៉ាង ចូលប្លន់ឃ្លាំងស្បៀងយកទៅចែកចាយប្រជារាស្ដ្រ ធ្វើឲ្យមានអ្នកមកចូលរួមកាន់តែច្រើនឡើង ក្លាយជាកងកម្លាំងដែលរឹងមាំជាងគេបំផុតនៅហឺណាន។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នាដែរមូលដ្ឋានផ្ទៃក្នុង បែរជាកើតការបែកបាក់ លីមីដែលកើតចេញពីត្រកូលមន្ដ្រីជាន់ខ្ពស់ ក្រោយពេលចលនាក្បត់យ៉ាងសៀនកាន់ទទួលបរាជ័យ បានចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងវ៉ាកាំង ផ្ដុំកម្លាំងខាងខ្លួន ក្រោយមកដណ្ដើមតំណែងជាមេដឹកនាំជាហេតុធ្វើឲ្យកងកម្លាំងវ៉ាកាំងធ្លាក់ចុះខ្សោយ។ លុះដល់ឆ្នាំគ.ស ៦១៨ ស៊ុយយ៉ាងទីស្លាប់នៅចៀងទូ។ លីមីផ្ដុំកម្លាំងស្វាមីភក្ដិយ៉ាងតុងពីរាជសំណាក់ស៊ុយ។ យ៉ាងតុងប្រគល់ឲ្យលីមីនាំកងកម្លាំងបង្ក្រាបវីវ៉ើនហួជី ថ្វីបើទទួលបានជ័យជម្នះតែកងកម្លាំងលីមីត្រូវខូចបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្រោយមកត្រូវកងកម្លាំងរបស់វ៉ាំងស៊ឺវាយសង្គ្រប់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយក្រោយការវាយលុកជាច្រើនដង។ លីមីគេចខ្លួនទៅស្វាមីភក្ដិជាមួយលីយួន ដែលស្ថាបនារាជវង្សថាងក្នុងដែនដីថៃយួន។ ចុងក្រោយបង្កើតចលនាយោធាក្បត់តែមិនបានសម្រេចត្រូវកាត់ទោសប្រហារជីវិត។
រាជវង្សស៊ុយ: '''កងកម្លាំងហឺប៉ើយ'''

កងកម្លាំងហឺប៉ើយ 

កងកម្លាំងហឺប៉ើយដឹកនាំដោយតូវចៀនតឺ ពីដើមចូលរួមចលនាបះបោរក្នុងក្រុមរបស់កៅស៊ឺតៅ។ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦១១ ក្រោយមកពេលកៅស៊ឺតាស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ តូវចៀនតឺក្លាយជាមេដឹកនាំជំនួស។ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦១៧ វាយទ័ពស៊ុយបែកខ្ចាត់ខ្ចាយ មានកិត្ដិយសក្នុងសមរភូមិយ៉ាងខ្លាំង តែងតាំងខ្លួនជាឆាងឡឺវ៉ាំង គ្រប់គ្រងដែនដីហឺប៉ិយភាគខាងជើង មានស្ម័គ្របក្សពួកចូលរួមជាងមួយសែននាក់។ ក្រោយមកក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦១៨ រាជវង្សស៊ុយរលំរលាយ ទើបស្ថាបនានគរសៀ តែងតាំងខ្លួនជាសៀវ៉ាំង មានរាជធានីនៅមិងចូវ (ស្រុកយ៉ុងភិងខេត្ដហឺប៉ិយ) រហូតដល់ឆ្នាំគ.ស ៦២១ ប្រយុទ្ធចាញ់លីស៊ឺមិន ត្រូវចាប់ធ្វើជាឈ្លើយសឹក និងស្លាប់នាពេលក្រោយមកទៀត។ ឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត លីស៊ឺមិនលើកទ័ពបង្ក្រាបលិវហឺយថាមេទ័ពកំពូលរបស់តូវចៀនតឺនិងកងកម្លាំងដែលសេសសល់រហូតទាល់តែអស់។
រាជវង្សស៊ុយ: '''កងកម្លាំងចៀងហួយ'''

កងកម្លាំងចៀងហួយ 

ឆ្នាំគ.ស​ ៦១៣  ទូហ៊្វូវ៉ើយ និង ហ៊្វូកុងស៊ឺ ចាប់ផ្ដើមបង្កចលនាបះបោរនៅសានទុង។ ក្រោយមកបរទ័ពចុះទៅភូមិភាគខាងត្បូង គ្រប់គ្រងដែនដីទំនាបទន្លេហួយហឺ ភាគខាងកើតឆៀងខាងត្បូង។ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦១៧ រាជសំណាក់ស៊ុយបានបញ្ជូនកងកម្លាំងទៅបង្រាប តែត្រូវវាយបកឲ្យថយទៅវិញ។ ពេលស៊ុយយ៉ាងទីស្លាប់ ទូហ៊្វូវ៉ើយចុះចាញ់យ៉ាងតុងខ្សែញាតិវង្សនៅលួយ៉ាង បានទទួលការផ្ដល់យសសក្ដិ​ ។ ក្រោយមកពេលរាជវង្សថាងរឹងមាំក៏ទៅស្វាមីភក្ដិជាមួយលីយួននៅឆាងអានក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦២២ ។ ឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត ហ៊្វូកុងស៊ឺងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាង វាយគ្រប់គ្រងតំបន់ម្ដុំខេត្ដចៀងស៊ូនិងអាន់ហ៊ុយ តែចុងក្រោយត្រូវចាញ់វិញក្នុងឆ្នាំ ៦២៤។
រាជវង្សស៊ុយ: '''អវសាននៃរាជវង្សស៊ុយ'''

អវសាននៃរាជវង្សស៊ុយ 

ឆ្នាំគ.ស ៦១៧ កងកម្លាំងវ៉ាកាំងវាយចូលតំបន់ខាងកើតរាជធានីលួយ៉ាង។ ខណៈពេលនោះ ស៊ុយយ៉ាងទីស្ដេចប្រពាសចៀងណាននៅសល់ត្រឹមកងកម្លាំងរបស់យ៉ាងតុង ដែលជាញាតិវង្សចាំការពាររាជធានីលួយ៉ាង។ ស៊ុយយ៉ាងទីហៅប្រមូលកម្លាំងទ័ពរបស់វ៉ាំងស៊ឺឆុង ដែលប្រចាំនៅចៀងទូ មកជួយការពាររាជធានីលួយ៉ាង តែត្រូវកងកម្លាំងវ៉ាកាំងវាយរត់ខ្ចាត់ខ្ចាយ។ រាជសំណាក់ស៊ុយត្រូវកម្លាំងចលនាបះបោរចូលវាយលុករហូតបាត់បង់តំបន់ជុំវិញ។ លីយួនដែលនៅការពារក្រុងថៃយួននៅសានស៊ីក៏ឆ្លៀតឱកាសវាយចូលឆាងអាន តែងតាំងខ្លួនជាធំក្នុងដែនដីថៃយួន។

ក្នុងពេលនោះ វីវ៉ើនហួជី រួមដៃជាមួយស៊ឺម៉ាតឺខាន់ មេអង្គរក្សស្ដេចនិងកងអង្គរក្សងើបបះបោរបង្កចលាចលនៅក្រុងចៀងទូ (ក្រុងយ៉ាំងចូវខេត្តចៀងស៊ូ) ប្រហារស៊ុយយ៉ាងទី ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៦១៨ ។ លីយួន ពេលបានដំណឹងក៏តែងតាំងខ្លួនឡើងធ្វើជាស្ដេច ស្ថាបនារាជវង្សថាង បណ្ដាមេទ័ពដែលមានទ័ពក្នុងដៃនាំគ្នាប្រកាសឯករាជ្យ។ សូម្បីវ៉ាំងស៊ឺឆុងដែលសុខចិត្ដលើកឲ្យយ៉ាងតុងនៅលួយ៉ាងឡើងធ្វើជាហង់តេ តែក្រោយមកមិនយូរក៏លើកទ័ពវាយចូលលួយ៉ាងដណ្ដើមមូលដ្ឋានទ័ពរបស់ខ្លួន។ ផែនដីក្លាយជាទីលានប្រយុទ្ធដណ្ដើមអំណាចគ្នាម្ដងទៀត។ ក្រោយមក ក្រុមចលនាក្បត់និងកងកម្លាំងដែលតាំងខ្លួនជាធំត្រូវកងទ័ពរាជវង្សថាងកម្ចាត់ជាបន្ដបន្ទាប់ ទើបរាជវង្សថាងអាចបង្រួបបង្រួមផែនដីឲ្យមានឯកភាពបន្ដពីរាជវង្សស៊ុយបាន។

ក្រោយការស្ថាបនារាជវង្សស៊ុយ មជ្ឍមណ្ឌលអំណាចនៅភាគខាងជើង សភាពសេដ្ឋកិច្ចនៃភូមិភាគខាងជើងថ្វីបើរីកចម្រើនលឿន ស្បៀងអាហារសម្រាប់ចិញ្ចឹមប្រជាជនក្នុងរាជធានីនៅត្រូវពឹងលើការដឹកជញ្ជូនពីខេត្ដចៀងហួយ ដោយសារការដឹកជញ្ជូនផ្លូវគោកមានការលំបាក ថែមទាំងពុំអាចទ្រាំទ្រសភាពការរីកចម្រើនរបស់ទីក្រុងបាន ដូច្នេះ ការជីកព្រែកដើម្បីដឹកជញ្ជូនផ្លូវទឹក មានភាពចំាបាច់ខ្លាំងចំពោះសភាពសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមនាពេលនោះ ហើយថែមទាំងជាការពង្រឹងបន្ថែមនៅតំបន់ភាគឥសាននិងដែនដីភាគខាងត្បូងផងដែរ។

រាជសំណាក់ស៊ុយបានចំណាយទ្រព្យសម្បត្ដិនិងកម្លាំងប្រជារាស្ដ្រមហាសាលដើម្បីជីកព្រែកតាយុនហឺ ដែលមានទំហំបណ្ដោយសរុបជាង ២ ៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ចាប់ផ្ដើមសង់តាំងពីឆ្នាំគ.ស ៥៨៧ ប្រើពេលជាង ៣០ ឆ្នាំ ដោយពឹងលើផ្លូវធម្មជាតិនៃស្ទឹងអូរដែលមានស្រាប់ ភ្ជាប់នឹងព្រែកជីកដោយកម្លាំងមនុស្សភ្ជាប់ដែនដីភាគខាងជើងខាងត្បូងជាមួយគ្នា ដោយទុកតំបន់រាជធានីលួយ៉ាងជាមជ្ឍមណ្ឌលកណ្ដាល ភាគខាងជើងចាប់ផ្ដើមពីស្រុកចួច្វិន (បច្ចុប្បន្នជាផ្នែកមួយនៃក្រុងប៉េកាំង) រហូតដក់ចុងបំផុតភាគខាងត្បូងត្រង់ស្រុកអ៊ីហាំង (ក្រុងហំាងចូវខេត្ដចឺចៀង) ដោយបែងជា ៤ ផ្នែក ដូចជា ព្រែកជីកថុងជី ព្រែកជីកហាន ព្រែកជីកយ៉ុងជី និងព្រែជីកចៀងណាន ជាព្រែកជីកដែលជីកដោយកម្លាំងមនុស្សដែលវែងជាងគេបំផុតនៅសម័យនោះ។

ព្រែកជីកថុងជី ចាប់ផ្ដើមពីឧទ្យានខាងលិចរាជធានីលួយ៉ាង ចូលទៅក្នុងទន្លេហួងហូ ពីទន្លេហួងហូ កាត់អូរឆ្ពោះទៅទន្លេហួយហឺ ដែលហូរកាត់សាន់យ៉ាង (បច្ចុប្បន្នគឺហួយអានក្នុងខេត្ដចៀងស៊ូ) ពីទីនេះភ្ជាប់បន្ដទៅព្រែកជីកហានដែលជាព្រែកជីបុរាណនៅសម័យឈុនឈិវ ភ្ជាប់ទន្លេហួយហឺនឹងទន្លេឆាងចៀងនៅក្រុងចៀងទូ (បច្ចុប្បន្នគឺក្រុងយ៉ាងចូវខេត្ដចៀងស៊ូ) ពីលួយ៉ាងដល់ចៀងទូសរុបប្រវែងជាង ១ ០០០ គីឡូម៉ែត្រ ពីភាគខាងត្បូងនៃទន្លេឆាងចៀង (ឬយ៉ង់សេ) ភ្ជាប់នឹងទន្លេចៀងណានអមបឹងថៃហ៊ូលាតសន្ធឹងដល់ក្រុងអ៊ីហាំង (ហាំងចូវ) ប្រវែងជាង ៥០០ ម៉ែត្រ ចំណែកភាគខាងជើងជាព្រែកជីយ៉ុងជី ចាប់ពីឃ្លាំងស្បៀងនៅសួខូវជិតក្រុងលួយ៉ាង ឡើងទៅជើងឆ្ពោះទៅចួច្វិន (ប៉េកាំង) ប្រវែង ១ ០០០ គីឡូវម៉ែត្រ។

ព្រែកជីតាយ៉ុនហឺ ចាត់ទុកជាស្នាដៃវិស្វកម្មដ៏ធំមួយក្នុងលោក មានអាយុជាងពាន់ឆ្នាំ បានបង្ហាញពីបញ្ញានិងការបង្កើតថ្មីរបស់មនុស្សនៅសម័យបុរាណ និងបានសាងគុណសម្បត្ដិយ៉ាងសំខាន់ចំពោះការរីកចម្រើនរុងរឿងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចរបស់សង្គមសម័យក្រោយមកទៀត។
រាជវង្សស្វេ

រាជវង្សស្វេ ( [swě ɪ], Chinese    ) គឺជា រាជវង្សចក្រពត្តិចិន ដែលមានអាយុកាលខ្លីដែលគ្រប់គ្រងពីឆ្នាំ៥៨១ ដល់៦១៨ ។ ការបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៃ ប្រទេសចិនទាំងមូល ក្រោមការដឹកនាំរបស់ពួកស្វេបាននាំឱ្យសម័យ រាជវង្សភាគខាងជើងនិងខាងត្បូង ឈានដល់ទីបញ្ចប់ ដោយបញ្ចប់រយៈពេលដ៏យូរនៃការបែងចែកនយោបាយចាប់តាំងពី សង្រ្គាមនៃព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងប្រាំបី ។ ពួកស្វេបានខិតខំកសាងប្រទេសឡើងវិញ បង្កើតឡើងវិញ និងកែទម្រង់ស្ថាប័នអធិរាជជាច្រើន ក្នុង​ការ​ធ្វើ​ដូច្នេះ រាជវង្សស្វេបាន​ផ្តល់​គ្រឹះមូលដ្ឋាន​យ៉ាង​ច្រើន​សម្រាប់ ​រាជវង្ស​ថាង ​នៅសម័យក្រោយ​បន្ត​បន្ទាប់ ដែល​បន្ទាប់​ពី​ការ​ផ្តួល​រំលំ​ពួក​ស្វេ ​នៅ​ទី​បំផុតប្រែក្លាយប្រទេសទៅក្នុង ​យុគ​មាស​ថ្មី​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចិន ។

រាជវង្សនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ យ៉ាង ជៀន (អធិរាជវិន) ដែលធ្លាប់ជាសមាជិកនៃអភិជនយោធាដែលបានពង្រឹងខ្លួននៅភាគពាយ័ព្យក្នុងអំឡុងពេលនៃការបែងចែកដ៏យូរ។  រាជធានី ស្វេមានមូលដ្ឋានដំបូងនៅ ដាស៊ីង( ឆាងអាន ) ប៉ុន្តែក្រោយមកបានផ្លាស់ទៅ លួយ៉ាង ក្នុងឆ្នាំ៦០៥ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងឡើងវិញជា ទីក្រុងដែលមានផែនការរៀបចំក្រុង ។ ព្រះអង្គ និងអ្នកស្នងរាជ្យទ្រង់គឺ អធិរាជយ៉ាង បានធ្វើកំណែទម្រង់មជ្ឈិមផ្សេងៗ ជាពិសេសក្នុងចំណោមនោះគឺ ប្រព័ន្ធសមភាព ដែលមានបំណងកាត់បន្ថយវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ច និងលើកកម្ពស់ផលិតភាពកសិកម្ម  ប្រព័ន្ធដេប៉ាតឺម៉ង់៥ និងគណៈគ្រប់គ្រង៦ ដែលក្រោយមកក្លាយជា ដេប៉ាតឺម៉ង់៣ និងក្រសួងចំនួន៦ និង ការធ្វើប្រព័ន្ធស្តង់ដារ និងការបង្រួបបង្រួមឡើងវិញនៃ ការបោះពុម្ពកាក់ ។ ពួកស្វេក៏បានលើកទឹកចិត្តដល់ការផ្សព្វផ្សាយ ព្រះពុទ្ធសាសនា នៅទូទាំងអាណាចក្រ។ នៅសម័យចំណុចកណ្តាលនៃរាជវង្ស រដ្ឋបានជួបប្រទះនឹងភាពចម្រុងចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ដោយទទួលបានអតិរេកកសិកម្មដ៏ធំ ដែលគាំទ្រដល់កំណើនប្រជាជនយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ពួកស្វេ បានចូលរួមក្នុងគម្រោងសាងសង់ធំៗជាច្រើន រួមមាន មហាព្រែកជីក ការពង្រីក មហាកំផែង និងការកសាង លួយ៉ាង ឡើងវិញ។ CIHoCn, p. 114: "dug between 605 and 609 by means of enormous levies of conscripted labor". ប្រឡាយនេះបានតភ្ជាប់ លួយ៉ាង នៅភាគខាងកើតទៅកាន់ឆាងអាន នៅភាគខាងលិចជាមួយនឹងមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចនិងកសិកម្មភាគខាងកើតឆ្ពោះទៅ ជៀងទូ (បច្ចុប្បន្ន យ៉ាងចូវ ខេត្តជៀងស៊ូ ) និង យូហាង (ឥឡូវ ហាងចូវ ខេត្តចឺជៀង ) និងជាមួយព្រំដែនភាគខាងជើង (នៅជិត ទីក្រុងប៉េកាំង សម័យទំនើប) ។ ខណៈពេលដែលមូលហេតុដំបូងនៃការស្ថាបនាប្រឡាយគឺ កែលម្អការដឹកជញ្ជូនគ្រាប់ធញ្ញជាតិទៅកាន់រាជធានី និងហេតុផលយុទ្ធសាស្រ្ត គឺ ការដឹកជញ្ជូនកងទ័ព — ផ្លូវទឹកថ្មីដែលអាចទុកចិត្តបាននៅទីបំផុតនឹងជួយសម្រួលដល់ពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុក លំហូរប្រជាជន និងការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌ជាច្រើនសតវត្សមកទៀត។ គម្រោងធំទាំងនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយការិយាធិបតេយ្យកណ្តាលដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយ ប៉ុន្តែ បានប្រើកម្មកររាប់លាននាក់ ដោយបង្ខំដោយចំណាយជីវិតមនុស្សយ៉ាងច្រើន។

បន្ទាប់ពី យុទ្ធនាការយោធាដ៏មហន្តរាយ ជាបន្តបន្ទាប់ប្រឆាំងនឹង ហ្គោកូរ្យ៉ូ នៅលើ ឧបទ្វីបកូរ៉េ    បានបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យនៅឆ្នាំ៦១៤ រាជវង្សបានបែកបាក់គ្នាក្រោមការបះបោរដ៏ពេញនិយមជាបន្តបន្ទាប់ដែលឈានដល់ការធ្វើឃាតអធិរាជយ៉ាង ដោយមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គគឺ យូវិន ហ្វាជី នៅឆ្នាំ៦១៨។ រាជវង្សដែលមានរយៈពេលត្រឹមតែសាមសិបប្រាំពីរឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបានបំផ្លាញដោយសង្រ្គាមមហិច្ឆតា និងគម្រោងសាងសង់មហិមា ដែលធ្វើឲ្យចំណាយធនធានហួសប្រមាណ។ ជាពិសេស នៅក្រោម អធិរាជយ៉ាង ការយកពន្ធធ្ងន់ធ្ងរ និងកាតព្វកិច្ចការងារពលកម្មជាកំហិតនឹងនាំឱ្យមានការបះបោររីករាលដាល និង សង្រ្គាមស៊ីវិល រយៈពេលខ្លីបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរាជវង្ស។

រាជវង្សនេះតែងត្រូវបានប្រៀបធៀបជាញឹកញាប់ទៅនឹង រាជវង្សឈីន មុន ដែលបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនផងដែរបន្ទាប់ពីរយៈពេលនៃការបែកបាក់ដ៏យូរ។ កំណែទម្រង់ទូលំទូលាយ និងគម្រោងសាងសង់ត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីបង្រួបបង្រួមរដ្ឋថ្មី តែបានជះឥទ្ធិពលយូរអង្វែងលើសពីរជ្ជកាលរាជវង្សខ្លីរបស់ពួកគេ។
រាជវង្សស្វេ: ព្រះចៅអធិរាជយ៉ាង និងការធ្វើសញ្ជ័យវៀតណាមឡើងវិញ

ព្រះចៅអធិរាជយ៉ាង និងការធ្វើសញ្ជ័យវៀតណាមឡើងវិញ 

រូបភាពតូច| ផ្ទាំងក្នុង ផ្នូរអានបុី បង្ហាញពីពិធីជប់លៀងរាជវង្សស្វេជាមួយរបាំ និងតន្ត្រីសុកឌា ឆ្នាំ៥៨៩
អធិរាជយ៉ាងនៃស្វេ (៥៦៩-៦១៨) បានឡើងសោយរាជ្យបន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតរបស់បិតាទ្រង់ ប្រហែលជាដោយការធ្វើឃាត។ ទ្រង់​បាន​ពង្រីកចក្រភពបន្ថែម​ទៀត ប៉ុន្តែ​មិន​ដូច​បិតា​របស់​ទ្រង់​ទេ ទ្រង់​មិន​បាន​ស្វែង​រក​ការ​គាំទ្រ​ពី​ពួកពនេចរទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ ទ្រង់បានស្ដារឡើងវិញនូវ ការអប់រំខុងជឺ និង ប្រព័ន្ធប្រឡងខុងជឺ សម្រាប់ការិយាល័យការិយាធិបតេយ្យ។ ដោយ​ការ​គាំទ្រ​កំណែ​ទម្រង់​ការ​អប់រំ ទ្រង់​បាន​បាត់​បង់​ការ​គាំទ្រ​ពី​សំណាក់​ពួក​ពនេចរ។ ព្រះអង្គក៏បានចាប់ផ្តើមគម្រោងសំណង់ថ្លៃៗជាច្រើនដូចជា មហាព្រែកជីកនៃប្រទេសចិន ហើយបានជាប់គាំងនៅក្នុងសង្រ្គាមថ្លៃៗជាច្រើន។ រវាងគោលនយោបាយទាំងនេះ ការលុកលុយចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនពីពួកពនេចរទួក និងការកើនឡើងនូវជីវិតដ៏ប្រណីតរបស់ទ្រង់ដោយចំណាយប្រាក់កសិករ ព្រះចៅអធិរាជបានបាត់បង់ការគាំទ្រពីសាធារណជន ហើយនៅទីបំផុតត្រូវបានធ្វើឃាតដោយមន្ត្រីផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ទ្រង់។

ទាំងអធិរាជយ៉ាង និងវិន បានបញ្ជូនបេសកកម្មយោធាចូលទៅក្នុង ប្រទេសវៀតណាម ខណៈដែល អាណ្ណាម នៅភាគខាងជើងវៀតណាមត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងចក្រភពចិនកាលពីជាង៦០០ឆ្នាំមុនក្នុងកំឡុង រាជវង្សហាន (២០២មុនគ.ស - ២២០គ.ស.)។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ព្រះរាជាណាចក្រ ​ចាម្ប៉ា ​នៅ​ភាគ​កណ្តាល​វៀតណាម​បាន​ក្លាយ​ជា​សមភាគី​សំខាន់​ចំពោះ ​ការ​ឈ្លានពាន​របស់​ចិន​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង​របស់​ខ្លួន ។ យោងតាម Ebrey, Walthall និង Palais ការឈ្លានពានទាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាយុទ្ធនាការ លីនយី ចាម្ប៉ា (៦០២-៦០៥) ។ 

តំបន់ ហាណូយ ដែលពីមុនកាន់កាប់ដោយរាជវង្សហាន និងជីនត្រូវបានដណ្តើមយកមកវិញយ៉ាងងាយស្រួលពីអ្នកគ្រប់គ្រង រាជវង្សលី លី ភោតថូ ក្នុងឆ្នាំ៦០២។ ប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយមក កងទ័ពស្វេបានរុញច្រានទៅភាគខាងត្បូងកាន់តែឆ្ងាយ ហើយត្រូវបានវាយប្រហារដោយកងទ័ព សង្រ្គាមដំរី ពីចាម្ប៉ានៅភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ ទ័ពស្វេបានក្លែងបន្លំដកថយ ហើយជីករណ្តៅដើម្បីដាក់អន្ទាក់ដំរី ល្បួងទ័ពចាម្ប៉ាឱ្យវាយលុក បន្ទាប់មកប្រើឈើឆ្កាងប្រឆាំងនឹងដំរី បណ្តាលឱ្យពួកដំរីងាកមកជាន់ឈ្លីទាហានរបស់ខ្លួនវិញ។ ទោះបីជាកងទ័ពស្វេបានទទួលជ័យជំនះក៏ដោយ ក៏មនុស្សជាច្រើនបានចុះចាញ់នឹងជំងឺ ដោយសារតែទាហានភាគខាងជើងមិនមានភាពស៊ាំនឹង ជំងឺត្រូពិច ដូចជា ជំងឺគ្រុនចាញ់ ។
រាជវង្សស្វេ: សង្គ្រាមជាមួយ[[សង្គ្រាម Goguryeo-Sui|ហ្គោគូរ្យ៉ូ]]

សង្គ្រាមជាមួយហ្គោគូរ្យ៉ូ 
រាជវង្សស្វេបានដឹកនាំបេសកកម្មដ៏ធំជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីលុកលុយ ហ្គោគូរ្យ៉ូ ដែលជានគរមួយក្នុងចំណោម នគរទាំងបីនៃប្រទេសកូរ៉េ ។ ព្រះចៅអធិរាជយ៉ាង បានចាត់ទាហានជាច្រើននាក់សម្រាប់យុទ្ធនាការនេះ។ កងទ័ពចិនមានទំហំធំសម្បើមណាស់ ដែលវាត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រថាត្រូវចំណាយពេល៣០ថ្ងៃ សម្រាប់កងទ័ពទាំងអស់ដើម្បីចេញពីចំណុចប្រមូលផ្តុំចុងក្រោយរបស់ពួកគេនៅជិត សានហៃគួន មុនពេលឈ្លានពានហ្គោគូរ្យ៉ូ។ ក្នុង​ឧទាហរណ៍​មួយ ទាហាន​ទាំង​ដែល​បាន​ចុះ​បញ្ជី និង​បាន​បង់​ប្រាក់​បាន​ចុះសំពៅ​ចម្បាំង​ជាង ៣០០០គ្រឿង ដែលមានទ័ពថ្មើរជើង១.១៥លាននាក់ ទ័ពសេះ៥មុឺននាក់ កាំភ្លើងធំ៥០០០ និងច្រើនទៀត។ កងទ័ពបានលាតសន្ធឹងដល់ ១ពាន់លី ឬប្រហែល៤១០គ.ម (២៥០ម៉ាយ) ឆ្លងកាត់ទន្លេ និងជ្រលងភ្នំ លើភ្នំ និងខ្ពង់រាប។ បេសកកម្ម​យោធា​នីមួយៗ​ក្នុង​ចំណោម​បេសកកម្ម​យោធា​ទាំង​បួន​បាន​បញ្ចប់​ដោយ​ការ​បរាជ័យ ដែល​បណ្តាល​ឱ្យ​មាន​ឱនភាព​ផ្នែក​ហិរញ្ញវត្ថុ និង​កម្លាំង​ពលកម្ម​ជា​ច្រើន​ដែលរាជវង្សស្វេ មិន​អាច​ងើប​ឡើង​វិញបានឡើយ។
រាជវង្សស្វេ: ការដួលរលំ

ការដួលរលំ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ដាវចិននៃរាជវង្សស៊ុយ ចុះកាលបរិច្ឆេទ c. 600 បានរកឃើញនៅជិត Luoyang ។ គ្រឿងសង្ហារិមរាងអក្សរ P នៃចំបើងរបស់ដាវខាងក្រោមគឺស្រដៀងនឹង ហើយប្រហែលជាបានមកពីស្នាមដាវរបស់ពួក Sarmatians និង Sassanians ។ Metropolitan Museum of Art permanent exhibit notice.
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ដើរលេងក្នុងនិទាឃរដូវ ដោយវិចិត្រករសម័យស្វេ ចាន ជីឈាន
គម្រោងការងារសំខាន់ៗមួយក្នុងចំណោមគម្រោងការងារសំខាន់ៗដែលធ្វើឡើងដោយជនជាតិស្វេ គឺសកម្មភាពសាងសង់តាមបណ្តោយ មហាកំផែងនៃប្រទេសចិន ។ ប៉ុន្តែនេះ រួមជាមួយនឹងគម្រោងធំៗផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចកាន់តែតានតឹង និងបង្កើតការខឹងសម្បារពីកម្លាំងពលករ។ ក្នុងកំឡុងប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនៃរាជវង្សស្វេ ការបះបោរដែលក្រោកឡើងប្រឆាំងនឹងរាជវង្ស បានឆក់យកបុរសដែលពេញកម្លាំងពីកសិដ្ឋានជនបទ និងរបរផ្សេងៗទៀត ដែលនាំឱ្យខូចខាតដល់មូលដ្ឋានកសិកម្ម និងសេដ្ឋកិច្ចបន្ថែមទៀត។ Benn, 2. មនុស្សប្រុស​បានបំបាក់អវយវៈ​ដោយ​ចេតនា ដើម្បី​គេច​ពី ​ការ​កេណ្ឌ ​យោធា ដោយ​ហៅ​ការ​អនុវត្ត​នេះ​ថា "ដៃ​មាន​សំណាង" និង "ជើង​សំណាង"។  ក្រោយមកបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃពួកស្វេនៅឆ្នាំ៦៤២ អធិរាជតៃសុងនៃថាង បានខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីលុបបំបាត់ការអនុវត្តនេះដោយចេញក្រឹត្យនៃការដាក់ទណ្ឌកម្មតឹងរ៉ឹងសម្រាប់អ្នកដែលត្រូវបានគេរកឃើញថាមានរបួសដោយចេតនានិងព្យាបាលខ្លួនឯង។ 

ទោះបីជារាជវង្សស្វេមានរយៈពេលខ្លី (៥៨១-៦១៨) ប៉ុន្តែមានសមិទ្ធិផលជាច្រើនត្រូវបានសម្រេចក្នុងអំឡុងពេលពួកគេកាន់កាប់ប្រទេស។ មហាព្រែកជីក គឺជាស្នាដៃដ៏សំខាន់មួយ។ វាត្រូវបានពង្រីកពីភាគខាងជើងពីតំបន់ហាងចូវ ឆ្លងកាត់ទន្លេយ៉ាងត្សឺ ទៅយ៉ាងចូវ ហើយបន្ទាប់មកភាគពាយព្យទៅកាន់តំបន់លួយ៉ាង។ ជាថ្មីម្តងទៀត ដូចជាការសាងសង់មហាកំផែង ដំណើរការ ចុះចូលកម្លាំងពលកម្ម និងការបែងចែកធនធានយ៉ាងច្រើនសម្រាប់គម្រោងមហាព្រែកជីកបណ្តាលឱ្យមានបញ្ហាប្រឈមសម្រាប់និរន្តរភាពរាជវង្សស្វេ។ ការដួលរលំជាយថាហេតុនៃរាជវង្សស្វេក៏ដោយសារតែការខាតបង់ជាច្រើនដែលបណ្តាលមកពីយុទ្ធនាការយោធាដែលបរាជ័យប្រឆាំងនឹង ហ្គោគូរ្យ៉ូ។ វាគឺបន្ទាប់ពីការបរាជ័យ និងការបាត់បង់ទាំងនេះ ដែលប្រទេសត្រូវបានបន្សល់ទុកនៅក្នុងភាពបំផ្លិចបំផ្លាញ ហើយពួកបះបោរបានកាន់កាប់រាជការភ្លាមៗ។ អធិរាជយ៉ាង ត្រូវបានគេធ្វើឃាតនៅឆ្នាំ៦១៨ ។ ទ្រង់បានយាងទៅភាគខាងត្បូង បន្ទាប់ពីរាជធានីត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយក្រុមបះបោរផ្សេងៗ ហើយត្រូវបានបង្ក្រាបដោយទីប្រឹក្សាត្រកូលយូវុិនរបស់ទ្រង់។ ទន្ទឹមនឹងនេះ នៅភាគខាងជើង អភិជន លី យន់ () បាន​ធ្វើ​ការ​បះបោរ​បន្ទាប់​ពី​ទ្រង់​បាន​បញ្ចប់​ការ​ឡើង​សោយ​រាជ្យ​ដើម្បី​ក្លាយ​ជា ​អធិរាជកាវស៊ូនៃថាង ។

មានតំបន់ស្តេចត្រាញ់ សម្រាប់កូនចៅនៃគ្រួសាររាជវង្សចូវ រាជវង្សស្វេ និងរាជវង្សថាងនៅក្នុង សម័យជីនក្រោយ (ប្រាំរាជវង្ស) ។  ការអនុវត្តនេះត្រូវបានគេហៅថា èrwáng-sānkè   ()។
រាជវង្សស្វេ: សាសនាតាវ

សាសនាតាវ 
រាជការស្វេ បានបន្តគោលនយោបាយគាំទ្រសាសនាតាវ។ រជ្ជកាលទីមួយនៃរាជវង្សបានឃើញនូវលើកកម្ពស់សាលាលូគូងខាងជើងនៃសាសនាតាវ ខណៈដែលរជ្ជកាលទីពីរជំនួសវិញបានលើកកម្ពស់សាលាសានឈីងភាគខាងត្បូងនៃសាសនាតាវ ប្រហែលជាដោយសារតែចំណង់ចំណូលចិត្តរបស់អធិរាជ យ៉ាង សម្រាប់វប្បធម៌ភាគខាងត្បូង។
រាជវង្សស្វេ: ពុទ្ធសាសនា

ពុទ្ធសាសនា 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| រូបសំណាកថ្មស្វេ របស់ព្រះពោធិសត្វ អវលោកិតេស្វរ ( គង់ស៊ីអ៊ីម )
ព្រះពុទ្ធសាសនា មានប្រជាប្រិយក្នុងកំឡុង រាជវង្សដប់ប្រាំមួយ និង រាជវង្សខាងជើង និងខាងត្បូង ដែលជាសម័យមុនរាជវង្សស្វេ រីករាលដាលពីប្រទេសឥណ្ឌាតាមរយៈ កុសាន អាហ្វហ្គានីស្ថាន ចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងកំឡុងចុងសម័យ ហាន ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាទទួលបានភាពល្បីល្បាញក្នុងអំឡុងពេលដែលការគ្រប់គ្រងនយោបាយកណ្តាលមានកម្រិត។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានបង្កើតកម្លាំងវប្បធម៌បង្រួបបង្រួម ដែលលើកប្រជាជនចេញពីសង្រ្គាម និងចូលទៅក្នុងរាជវង្សស្វេ។ តាមវិធីជាច្រើន ព្រះពុទ្ធសាសនាមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះការចាប់កំណើតឡើងវិញនៃវប្បធម៌នៅក្នុងប្រទេសចិនក្រោមរាជវង្សស្វេ។

ខណៈពេលដែលការបង្រៀនព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូងត្រូវបានទទួលពី គម្ពីរសំស្រ្កឹត នៅកំឡុងចុងរាជវង្សប្រាំមួយ និងរាជវង្សស្វេ ដែលសាលាគំនិតព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងស្រុករបស់ចិនបានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើន។ អ្វីដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះ ជីយី បានបង្កើតសាលា ធានតៃ ហើយបានបញ្ចប់ ការត្រាស់ដឹងដ៏អស្ចារ្យស្តីពីការប្រមូលផ្តុំ និងការយល់ដឹង ដែលនៅក្នុងនោះគាត់បានបង្រៀនគោលការណ៍ "បីពាន់ភពក្នុងមួយខណៈជីវិត" ដែលជាខ្លឹមសារនៃការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលមានចែងនៅក្នុង គម្ពីរឈូក ។

ព្រះចៅអធិរាជវិន និងមហេសីរបស់ទ្រង់បានងាកមកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា ដើម្បីផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់អំណាចអធិរាជលើប្រទេសចិន និងការសញ្ជ័យលើនគរឈិន ។ ព្រះ​ចៅ​អធិរាជ​បាន​តាំង​ខ្លួន​ជា​ស្ដេច ​ចក្រពត្តិ ជា​ស្ដេច​ពុទ្ធ​សាសនា​ដែល​នឹង​ប្រើ​កម្លាំង​យោធា​ដើម្បី​ការពារ​ជំនឿ​ព្រះពុទ្ធសាសនា។ នៅឆ្នាំ៦០១ នៃគ.ស ព្រះចៅអធិរាជ វិន បានយកព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធទៅចែកដល់អារាមនានាទូទាំងប្រទេសចិន ដោយព្រះរាជក្រឹត្យដែលបង្ហាញពីគោលដៅរបស់ព្រះអង្គថា "មនុស្សទាំងអស់នៅក្នុង សមុទ្រទាំងបួន អាច ចម្រើនការត្រាស់ដឹង និងរួមគ្នាធ្វើកុសលផលបុណ្យ ដោយនាំមកជូនដល់ បច្ចប្បន្ន​នឹង​នាំ​ទៅ​កាន់​ជីវិត​នា​អនាគត​ដ៏​រីករាយ​ដែល​ការ​បង្កើត​ហេតុ​ល្អ​ជា​និរន្តរ៍​នឹង​នាំ​យើង​ម្នាក់​ទៅ​កាន់​ការ​ត្រាស់​ដឹង​ដ៏​អស្ចារ្យ»។  ទីបំផុត​ទង្វើ​នេះ​ គឺ​ជា​ការ​យក​តម្រាប់​តាម​ព្រះចៅអធិរាជ មុរ្យ៉ា បុរាណគឺ ព្រះបាទអសោក នៃ ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ។
រាជវង្សស្វេ: លទ្ធិខុងជឺ

លទ្ធិខុងជឺ 
ទស្សនវិទូខុងជឺ វ៉ាង តុង បានសរសេរ និងបង្រៀនក្នុងរជ្ជកាលស្វេ ហើយថែមទាំងបានកាន់តំណែងជាលេខានៃស៊ូចូវ ក្នុងរយៈពេលខ្លីទៀតផង។  ស្នាដៃដ៏ល្បីល្បាញបំផុតរបស់គាត់ (ក៏ជាស្នាដៃតែមួយគត់ដែលសេសសល់) ការពន្យល់នៃនិយមន័យ (Zhongshuo, 中說) Explanation of the Mean (中說) ត្រូវបានចងក្រងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់គាត់នៅឆ្នាំ៦១៧ ។
រាជវង្សស្វេ: កំណាព្យ

កំណាព្យ 
រូបភាពតូច| យ៉ាង គួង ក្នុងឋានៈជាអធិរាជស្វេ  គូរដោយ យ៉ាន លីពិន (៦០០–៦៧៣)
ទោះបីជាកំណាព្យនៅតែបន្តត្រូវបានសរសេរ ហើយកវីខ្លះបានលេចធ្លោរ ខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតបាត់ខ្លួនពីវិស័យនេះ រាជវង្សស្វេខ្លី ទាក់ទងនឹងការអភិវឌ្ឍន៍កំណាព្យចិន ខ្វះភាពខុសគ្នា ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាតំណាងឱ្យការបន្តរវាងរាជវង្សទាំងប្រាំមួយ និងកំណាព្យនៃរាជវង្សថាង ។ Watson, Burton (1971).  កវីរាជវង្សស្វេរួមមាន យ៉ាង គួង (៥៨០–៦១៨) ដែលជាអធិរាជស្វេចុងក្រោយ (និងប្រភេទនៃ ការរិះគន់កំណាព្យ មួយ); ហើយនិងអ្នកម្នាងហូវ ដែលជាស្នំម្នាក់របស់ទ្រង់។
រាជវង្សស្វេ: មហាក្សត្រ

មហាក្សត្រ 
មរណនាម ឈ្មោះ​កំណើត រយៈពេលនៃរជ្ជកាល ឈ្មោះសម័យកាល វិនឌី (文帝) យ៉ាង ជៀន (楊堅) ៥៨១–៦០៤ កៃហ្វាង (開皇) ៥៨១–៦០០រិនស៊ូ (仁壽) ៦០១–៦០៤ យ៉ាងឌី (煬帝) ឬ មីងឌី (明帝) យ៉ាង ហ្គួង (楊廣) ៦០៤–៦១៨  ដាយ៉េ (大業) ៦០៥–៦១៨ ហ្គុងឌី (恭帝) យ៉ាង យូ ៦១៧–៦១៨  យិននីង (義寧) ៦១៧–៦១៨ ហ្គុងឌី (恭帝) យ៉ាង តុង ៦១៨–៦១៩ ហ្វាងតៃ (皇泰) ៦១៨–៦១៩
រាជវង្សស្វេ: សូម​មើល​ផង​ដែរ

សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 អធិរាជរបស់ចិន
 ព្រឹត្តិការណ៍អាកាសធាតុខ្លាំងនៃ ៥៣៥-៥៣៦
 មហាព្រែកជីកនៃប្រទេសចិន
 ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃប្រទេសចិន
 បញ្ជីនៃសាមន្តរដ្ឋនៃអធិរាជចិន
 ស្ពានអានជី
រាជវង្សហាន: និរុត្តិសាស្ត្រ

និរុត្តិសាស្ត្រ
According to the Records of the Grand Historian, after the collapse of the Qin dynasty the hegemon Xiang Yu appointed Liu Bang as prince of the small fief of Hanzhong, named after its location on the Han River (in modern southwest Shaanxi). Following Liu Bang's victory in the Chu–Han Contention, the resulting Han dynasty was named after the Hanzhong fief.Loewe (1986), p. 116.
រាជវង្សហាន: Marriage, gender, and kinship

Marriage, gender, and kinship
The Han-era family was patrilineal and typically had four to five nuclear family members living in one household. Multiple generations of extended family members did not occupy the same house, unlike families of later dynasties.Hinsch (2002), 46–47; Ch'ü (1972), 3–9. According to Confucian family norms, various family members were treated with different levels of respect and intimacy. For example, there were different accepted time frames for mourning the death of a father versus a paternal uncle.Ch'ü (1972), 9–10. Arranged marriages were normal, with the father's input on his offspring's spouse being considered more important than the mother's.Hinsch (2002), 35; Ch'ü (1972), 34. Monogamous marriages were also normal, although nobles and high officials were wealthy enough to afford and support concubines as additional lovers.Ch'ü (1972), 44–47; Hinsch (2002), 38–39. Under certain conditions dictated by custom, not law, both men and women were able to divorce their spouses and remarry.Hinsch (2002), 40–45; Ch'ü (1972), 37–43.

Apart from the passing of noble titles or ranks, inheritance practices did not involve primogeniture; each son received an equal share of the family property.Ch'ü (1972), 17. Since the father usually sent his adult married sons away with a portion of the family fortune, unlike later dynasties, sons did not always receive their inheritance after the death of their father.Ch'ü (1972), 6–9. Daughters were not formally included in a father's will, although they did receive a portion of the family fortune through their marriage dowries.Ch'ü (1972), 17–18.

Women were expected to obey the will of their father, then their husband, and then their adult son in old age. However, it is known from contemporary sources that there were many deviations to this rule, especially in regard to mothers over their sons, and empresses who ordered around and openly humiliated their fathers and brothers.Ch'ü (1972), 49–59. Women were exempt from the annual corvée labor duties, but often engaged in a range of income-earning occupations aside from their domestic chores of cooking and cleaning.Hinsch (2002), 74–75.

The most common occupation for women was weaving clothes for the family, sale at market or for large textile enterprises that employed hundreds of women. Other women helped on their brothers' farms or became singers, dancers, sorceresses, respected medical physicians, and successful merchants who could afford their own silk clothes.Ch'ü (1972), 54–56; Hinsch (2002), 29, 51, 54, 59–60, 65–68, 70–74, 77–78. Some women formed spinning collectives, aggregating the resources of several different families.Hinsch (2002), 29.
រាជវង្សហាន: Law and order

Law and order
Han scholars such as Jia Yi (201–169 BC) portrayed the previous Qin dynasty as a brutal regime. However, archaeological evidence from Zhangjiashan and Shuihudi reveal that many of the statutes in the Han law code compiled by Chancellor Xiao He (d. 193 BC) were derived from Qin law.Hulsewé (1986), 525–526; Csikszentmihalyi (2006), 23–24; Hansen (2000), 110–112.

Various cases for rape, physical abuse and murder were prosecuted in court. Women, although usually having fewer rights by custom, were allowed to level civil and criminal charges against men.Hulsewé (1986), 523–530; Hinsch (2002), 82. While suspects were jailed, convicted criminals were never imprisoned. Instead, punishments were commonly monetary fines, periods of forced hard labor for convicts, and the penalty of death by beheading.Hulsewé (1986), 532–535. Early Han punishments of torturous mutilation were borrowed from Qin law. A series of reforms abolished mutilation punishments with progressively less-severe beatings by the bastinado.Hulsewé (1986), 531–533.

Acting as a judge in lawsuits was one of many duties of the Magistrates of counties and Administrators of commanderies. Complex, high profile or unresolved cases were often deferred to the Minister of Justice in the capital or even the emperor.Hulsewé (1986), 528–529. In each Han county was several districts, each overseen by a chief of police. Order in the cities was maintained by government officers in the marketplaces and constables in the neighborhoods.Nishijima (1986), 552–553, 576; Loewe (1968), 146–147.
រាជវង្សហាន: អាហារ

អាហារ
The most common staple crops consumed during Han were wheat, barley, foxtail millet, proso millet, rice, and beans.Wang (1982), 52. Commonly eaten fruits and vegetables included chestnuts, pears, plums, peaches, melons, apricots, strawberries, red bayberries, jujubes, calabash, bamboo shoots, mustard plant and taro.Wang (1982), 53, 206. Domesticated animals that were also eaten included chickens, Mandarin ducks, geese, cows, sheep, pigs, camels and dogs (various types were bred specifically for food, while most were used as pets).  Turtles and fish were taken from streams and lakes. Commonly hunted game, such as owl, pheasant, magpie, sika deer, and Chinese Bamboo Partridge were consumed.Wang (1982), 57–58. Seasonings included sugar, honey, salt and soy sauce.Hansen (2000), 119–121. Beer and wine were regularly consumed.Wang (1982), 206; Hansen (2000), 119.