និមិត្តរូបរបស់ប្រាសាទខ្មែរ

ប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរមានអត្ថន័យខ្ពង់ខ្ពស់ត្រចះត្រចង់
ការកំណត់អត្ថន័យប្រាង្គប្រាសាទខ្មែរ ដែលជាទេវស្ថានដើម្បីឧទ្ទិស ដល់អាទិទេពខាងព្រហ្មញ្ញសាសនាថា ជាភ្នំព្រះសុមេរុ ត្រូវបានអនុវត្តន៏ឡើងនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា  និងនៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ចាប់តាំងពីដើមស.វ.ទី១នៃ គ.ស. ក្រោមឥទ្ធិពលវប្បធម៌ឥណ្ឌា ។ គឺទស្សន:នេះហើយ ដែលបានបណ្ដាលអោយបុរាណស្ថានបូជនីយដ្ឋានខ្មែរទាំងឡាយ ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីជាទីគោរពបូជាព្រះអាទិទេព ក៏ប៉ុន្តែជាមយគ្នានោះ ក៏មានទស្សន:មួយចំនួនទៀត ដែលទាក់ទិនទៅនឹងនិមិត្តរូបនៃលោកធាតុ បើសិនជាយើងវិភាគអោយស៊ីជម្រៅទៅលើវិស័យ មនោគមន៏វិជ្ជាសាសនារបស់មនុស្សខ្មែរ នាសម័យបុរេអង្គរ និងអង្គរ ។ តាមបីតការសាងសង់ប្រាង្កប្រាសាទ ជនជាតិខ្មែរបានអនុលោមទៅតាមលោកធាតុវិទ្យា ដែលមានក្នុងលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្រោមរូបភាពដូចតទៅនេះ សម្រាប់មនុស្សខ្មែរបុរាណ លោកយើងនេះ ត្រូវហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញពិខាងក្រៅដោយជួរភ្នំជាកំពែង៧ជាន់ដីក្រាស់ធំខ្ពស់សម្បើមអស្ចារ្យ ។ កំពែងភ្នំនីមួយៗ មានរាងជារង្វង់មូល ឬមណ្ឌលរួម ហើយមានសមុទ្រខណ្ឌព័ទ្ធថែមទៀតផង ។ នៅចំកណ្ដាលនៃលោកឬចក្រវាឡគឺជម្ពូទ្វីប ដែលមានភ្នមសុមេរិជាស្នូល ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតនៅជុំវិញភ្នមសុមេរុដែលជាស្នូលនោះ គេឃើញមានភព៦ មួយរាងដូចកងហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញដែរ ។ ដោយផ្អែកលើទស្សន: លោកធាតុវិទ្យានេះ យើងអាចដឹងថាស្ថាបត្យកម្ម ខ្មែរបុរាណ មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និត ទៅនិងប្រព័ន្ធគំនិត ស្ដីពីលោក ដែលមានប្រភពចេញពីឥណ្ឌា ហើយប្រាសាទខ្មែរ គឺតំណាងនូវភ្នំសុមេរុ ឬភ្នំកណ្ដាលដែលជា លំនៅដ៏ពិសិដ្ឋ របស់ព្រះអាទិទេព និងពពួកទេវតាតូចធំទាំងឡាយ ។ សរុបមករាល់មូលនិធិសាសនាដែលត្រូវបានសាងសង់ ឡើងគឺសម្រាប់កំណត់ចំនុចកណ្ដាល ឬភ្នំកណ្ដាលនៃចក្រវាល គឺភ្នំសុមេរុ ឬភ្នំកៃឡាសដែលជាភ្នំមាស ឬភ្នំស្នែងមាស ។ កន្លែងខ្ពស់បំផុតនៃលោកយើង ហើយមានភាពពិសិដ្ឋកប់កំពូលបែបនេះ អាចឆ្លុះបញ្ចាំងតាមរយ:វត្តមានទេវតាទាំង៤ ឬចតុលោកបាលទាំង៤ ដែលជាអ្នកបាច់ថែរក្សាទិសនីមួយៗ ក្នុងទ្វីបទាំង៤ ។ ដូច្នោះចំណុចដែលយើងត្រូវយកចិត្តទុកដាក់គឺរាល់ប្រាសាទខ្មែរ ដែលធ្វើឡើង គឺសម្រាប់តំណាងភ្នំព្រះសុមេរុ ។ ដោយហេតុនេះហើយ បានជាគេហៅថា ប្រាសាទភ្នំ ទោះបិជាស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ ចង្កេះភ្នំ ឬជាទីវាលទំនាបក៏ដោយ ។ គប្បីរំលឹកនៅទីនេះផងដែរថា ជាងប្រាសាទទាំអស់ដូចជាប្រាសាទភ្នំបាខែង ដែលស្ថាបនាឡើងនៅឆ្នាំ៨០៦នៃ គ.ស​ដោយព្រះបាទយសោវ័រ្មន ដើម្បីតំកល់ព្រះសិវលិង្គរាជ្យ គឺយសោរេស្វរ:​ តំណាងនូវចំណុច ឬភ្នំកណ្ដាលនៃចក្រវាឡ ។ ប្រាសាទដ៏ស្កឹមស្កៃនេះ មាន៥ជាន់ថ្នាក់ ហើយនៅជាន់លើគេបង្អស់ តំណាងនូវស្ថានត្រៃត្រឹង្ស គេឃើញមានប្រាសាទចំនួន៤ទៀត អមប្រាសាទកណ្ដាល​ឬភ្នំមាស ។ នៅជាន់នីមួយៗចំនួនប្រាសាទទាំងអស់មាន១២ ។ ហើយបើគេរាប់តាមជាន់ទាំងប្រាំជុំវិញ គេនឹងឃើញចំនួនប្រាសាទទាំងអស់មានដល់ទៅ៦០ ដែលពាក់ព័ន្ធទោនឹងហោរាសាស្ត្រ ។  តាមលោធាតុវិជ្ជាឥណ្ឌា ជាន់ទីប្រាំលើនេះ គឺតំណាងស្ថានទាំង៥ ក្នុងចក្រវាឡ គឺស្ថាននាគ ស្ថានគ្រុឌ ស្ថានយក្ស ស្ថានរក្សស: និងស្ថានមហារាជ ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលអស្ចារ្យទៅទៀត គឺប្រសិនជា យើងមកកាន់ប្រាសាទ ហើយឈរចំពីមុខនៃទិសណាមួយ  ក្នុងទិសធំទាំង៤ យើងពិតជានឹងឃើញចំនូនប្រាសាទទាំង ៣៣ តំណាងអោយស្ថានសួគ៏ត្រៃត្រឹង្ស ដែលគ្រប់គ្រងដោយព្រះឥន្ទ្រាធិរាជពុំខាន ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បើសិនជានៅទីនេះ​យើងគ្រាន់តែសម្លឹងមើលតែខឿនប្រាសាទ​ទាំងប្រាំជាន់តែប៉ុណ្ណោះ​ យើងពិតជានឹងឃើញយ៉ាងប្រត្យក្ស នូវកំពូលទាំង៣ ដែលតំណាងអោយលទ្ធិត្រីមូតិនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលមានព្រះសិវ: ឬព្រះឥសូរ ព្រះវិស្ណុ ឬព្រះនារាយណ៏ និងព្រះព្រហ្មដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិ ។ គឺព្រះកំពូលទាំង៣អង្គនេះហើយ ដែលបីបាច់ថែរក្សា ទឹកដីដ៏បវររបស់ជាតិសាសន៏ខ្មែរនាសម័យបុរាណ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រសិនបើយើងរាប់ចំនួនប្រាសាទទាំងអស់ ដែលស្ថិតនៅថ្នាក់ទាំង៥ គួបផ្សមទៅនិង ប្រាសាទស្ថិតនៅខាងក្រៅក្រោមដី ដែលហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញតួប្រាសាទបាខែងទាំងមូល យើងនឹងឃើញចំនួនប្រាសាទមានរហូតដល់១០៨ ដែលជាលេខដ៏ស័ក្កិសិទ្ធមួយ ។ 
តាមពិតលេខ១០៨ខាងលើនេះ ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងវិស័យតារាសាស្ត្របុរាណ ។ ក្នុងប្រក្រតិទិនខ្មែរបុរាណ ដែលគេគិតថ្ងៃខែតាមដំណើរព្រះចន្ទ ឬចន្ទគតិ គេឃើញក្នុងមួយខែមានត្រឹមតែ២៧ថ្ងៃតែប៉ុណ្ណោះ ដោយមានចក្រ៤ បូកសរុបទៅយើងនឹង ឃើញមានចំនួនចក្រទាំងអស់មានចំនួន១០៨ ។ សូមរំលឹកនៅតីនេះផងដែរថា លេខ១០៨នេះ ក៏តំណាងអោយកថាចណ្ឌតាំង១០៨ ​ដែលមានក្នុងមហាគម្ពីរទេវ តំណាងនូវចំនេះដឹងកំពូលនៃលោកយើងនេះ ។
រួមសេចក្ដីមក តាមការវិភាគផ្នែកស្ថាបត្យកម្មប្រាង្គប្រាសាទបុរាណខ្មែរ យើងឃើញថា ជនជាតិខ្មែរនាសម័យ មហានគរបានស្គាល់នូវទស្សនវិជ្ជាធំៗ ស្ដីអំពីលោកធាតុព្រមទាំងគម្ពីរវេទ ដែលតំណាងអោយការចេះដឹងជ្រៅជ្រះគ្រប់វិស័យ ហើយបានសាងសង់ប្រាង្គប្រាសាទទាំងនោះឡើង ជានិមិត្តរូដ៨ឧត្តុងឧត្តមគ្មានពីរក្នុងភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៏នេះ ។
ចំណុចមួយយ៉ាងសំខាន់បំផុត គឺប្រាង្គប្រាសាទធំៗរបស់ខ្មែរ នាសម័យបុរាណ គឺស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណនៃទីប្រជុំជន ឬទីក្រុង ដូច្នេះហើយបានជាគេពុំអាចផ្ដាច់សម្ព័នភាព រវាងប្រាសាទ និងទីក្រុងឡើយ ដោយមូលហេតុខាងលើនេះ ។​​ បើនិយាយម្យ៉ាងទៀតប្រាសាទខ្មែរ បំពេញនាទីជាបូជនីយដ្ឋាន និងជាមណ្ឌល នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច ។