navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ភាសាបាលី: រូបសព្ទ

រូបសព្ទ 
ស្ទើរតែគ្រប់ពាក្យទាំងអស់ក្នុងភាសាបាលី​ត្រូវបាន​ផ្លាស់​ប្តូរទំរង់​ដើម សម្រាប់ប្រើក្នុងការ​តភ្ជាប់ពាក្យដើម្បី​អោយ​មានន័យ​អាច​ស្តាប់បាន។ គេអាច​យល់​ន័យ​នៅក្នុង​ប្រយោគ​នីមួយៗដោយ​ការ​សំគាល់​លើពាក្យដែលត្រូវ​បាន​បំលែងទាំងនោះ ឧទាហរណ៍ ដូចជា គេ​អាច​ស្គាល់​ប្រធាន ឬស្គាល់កាល តាមរយៈការបំបែក​កិរិយាសព្ទក្នុង​ប្រយោគនោះ ជាដើម។​
 នាមសព្ទ 
ភេទសម្រាប់​សំគាល់​នាមសព្ទ​នៅក្នុងវេយ្យាករណ៍​បាលី មានបី​គឺ បុំលិង្គ (ភេទប្រុស), ឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី), នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ ឬភេទមិនប្រុសមិនស្រី)។ នាមនេះ​ត្រូវ​បានបែងចែង​ជាពីរ គឺ ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​ប្រើជាប្រយោគ​មួយៗ នាមសព្ទនេះ​ត្រូវបាន​បំបែកដើម្បី​បញ្ជាក់ន័យ​អោយ​ប្រធាន ឬកម្មបទ ដើម្បី​អោយ​​មានសេចក្តី​​ស្តាប់បាន ដែលគេហៅថាវិភត្តិ។ វិភត្តិនេះត្រូវបានចែកជា៨ប្រភេទគឺ បឋមា(ប្រធាន), ទុតិយា(កម្មបទ),តតិយា(អកម្ម,ធ្នាក់), ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល), បញ្ចមី(ទំរង់បែងចែក), ឆដ្ឋី(បញ្ជាក់កម្មសិទ្ធ), សត្តមី(អាយតនិបាត), អាលបន(សម្ពោធន)។ 
 អ-ការន្ត 
អ-ការន្ត គឺជាស្រៈទីបំផុតមួយនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុំលិង្គ (ភេទប្រុស) និង នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ)។ គេសំគាល់"អ-ការន្ត" បានដោយពាក្យមាន"អ" (ៈ)នៅ​ខាង​ចុង មាន​ដូច​ជា បុរិស(បុ.រិ.សៈ), លោក(លោកៈ), ធម្ម(ធម្មៈ)ជា​ដើម។ នាម​សព្ទ​ដែល​ជា​ភេទ​ប្រុស និងភេទ​ខ្ទើយ​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​គ្នា​តែនៅ​ក្នុង​សព្វ​នាម, អាលបនៈ, និង​កម្មបទ​ប៉ុណ្ណោះ។

 បុំលិង្គ (លោក "លោក") នបុំសកលិង្គ (យាន "រទេះសេះកង់៤") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) លោកោ  លោកា    យានានិ អាលបន លោក ទុតិយា(កម្មបទ)   លោកេ តតិយា(អកម្ម) លោកេន  លោកេហិ  យានេន  យានេហិ បញ្ចមីAblative លោកា (លោកម្ហា, លោកស្មា; លោកទោ)  យានា (យានម្ហា, យានស្មា; យានទោ) ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល) លោកស្ស (លោកាយ)    យានស្ស (យានាយ)   ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) លោកស្ស  យានស្ស សត្តមីLocative លោកេ ()  លោកេសុ  យានេ ()  យានេសុ

 អា-ការន្ត 
នាមដែលបញ្ចប់ដោយ "អា" (ា) ភាគច្រើនជាឥត្ថីលិង្គ។ 

 ឥត្ថីលិង្គ (កថា "ពំនោល") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ (បឋមា)សព្វនាម កថា  កថាយោ អាលបន កថេ ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា(អកម្ម) កថាយ  កថាហិ បញ្ចមីAblative ចតុត្ថី Dative  ឆដ្ឋី (កម្មសិទ្ធ) សត្តមីLocative កថាយ,   កថាសុ

 ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត 
ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ភាគច្រើនជាបុំលិង្គ(ភេទប្រុស) ឬ នបុំសកលិង្គ(ភេទមិនប្រុស មិនស្រី)។ នាមដែលបំបែកក្នុងទំរង់ (ភេទ) ទាំង​ពីរ​នេះខុសគ្នាតែ​​សព្វនាម និង​កម្មបទ។ ចំណែក​ឯ​អាលបនៈដូចគ្នាទៅនឹង​សព្វនាម។

 បុំលិង្គ (ឥសិ- "ឥសី") នបុំសកលិង្គ (អគ្គិ- "ភ្លើង") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) ឥសិ  ឥសយោ, ឥសី  អគ្គិ,   អគ្គី, អគ្គីនិ អាលបន ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា(អកម្ម) ឥសិនា  ឥសិហិ, ឥសីហិ  អគ្គិនា  អគ្គិហិ, អគ្គីហិ បញ្ចមីAblative ឥសិនា, ឥសិទោ  អគ្គិនា, អគ្គិទោ ចតុត្ថី ឥសិនោ    អគ្គិនោ   ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) ឥសិស្ស, ឥសិនោ  អគ្គិស្ស, អគ្គិនោ សត្តមីLocative   ឥសិសុ, ឥសីសុ    អគ្គិសុ, អគ្គីសុ

 បុំលិង្គ (ភិក្ខុ- "អ្នកបួស") នបុំសកលិង្គ (ចក្ខុ- "ភ្នែក") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) ភិក្ខុ  ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ    ចក្ខូនិ អាលបនVocative ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា ភិក្ខុនា  ភិក្ខូហិ  ចក្ខុនា ចក្ខូហិ បញ្ចមីAblative ចតុត្ថីDative ភិក្ខុនោ    ចក្ខុនោ   ឆដ្ឋីGenitive ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខុនោ    ចក្ខុស្ស, ចក្ខុនោ   សត្តមីLocative   ភិក្ខូសុ    ចក្ខូសុ
ភាសាបាលី: នាមសព្ទ

នាមសព្ទ 
ភេទសម្រាប់​សំគាល់​នាមសព្ទ​នៅក្នុងវេយ្យាករណ៍​បាលី មានបី​គឺ បុំលិង្គ (ភេទប្រុស), ឥត្ថីលិង្គ (ភេទស្រី), នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ ឬភេទមិនប្រុសមិនស្រី)។ នាមនេះ​ត្រូវ​បានបែងចែង​ជាពីរ គឺ ឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅពេល​ប្រើជាប្រយោគ​មួយៗ នាមសព្ទនេះ​ត្រូវបាន​បំបែកដើម្បី​បញ្ជាក់ន័យ​អោយ​ប្រធាន ឬកម្មបទ ដើម្បី​អោយ​​មានសេចក្តី​​ស្តាប់បាន ដែលគេហៅថាវិភត្តិ។ វិភត្តិនេះត្រូវបានចែកជា៨ប្រភេទគឺ បឋមា(ប្រធាន), ទុតិយា(កម្មបទ),តតិយា(អកម្ម,ធ្នាក់), ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល), បញ្ចមី(ទំរង់បែងចែក), ឆដ្ឋី(បញ្ជាក់កម្មសិទ្ធ), សត្តមី(អាយតនិបាត), អាលបន(សម្ពោធន)។ 
 អ-ការន្ត 
អ-ការន្ត គឺជាស្រៈទីបំផុតមួយនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុំលិង្គ (ភេទប្រុស) និង នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ)។ គេសំគាល់"អ-ការន្ត" បានដោយពាក្យមាន"អ" (ៈ)នៅ​ខាង​ចុង មាន​ដូច​ជា បុរិស(បុ.រិ.សៈ), លោក(លោកៈ), ធម្ម(ធម្មៈ)ជា​ដើម។ នាម​សព្ទ​ដែល​ជា​ភេទ​ប្រុស និងភេទ​ខ្ទើយ​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​គ្នា​តែនៅ​ក្នុង​សព្វ​នាម, អាលបនៈ, និង​កម្មបទ​ប៉ុណ្ណោះ។

 បុំលិង្គ (លោក "លោក") នបុំសកលិង្គ (យាន "រទេះសេះកង់៤") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) លោកោ  លោកា    យានានិ អាលបន លោក ទុតិយា(កម្មបទ)   លោកេ តតិយា(អកម្ម) លោកេន  លោកេហិ  យានេន  យានេហិ បញ្ចមីAblative លោកា (លោកម្ហា, លោកស្មា; លោកទោ)  យានា (យានម្ហា, យានស្មា; យានទោ) ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល) លោកស្ស (លោកាយ)    យានស្ស (យានាយ)   ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) លោកស្ស  យានស្ស សត្តមីLocative លោកេ ()  លោកេសុ  យានេ ()  យានេសុ

 អា-ការន្ត 
នាមដែលបញ្ចប់ដោយ "អា" (ា) ភាគច្រើនជាឥត្ថីលិង្គ។ 

 ឥត្ថីលិង្គ (កថា "ពំនោល") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ (បឋមា)សព្វនាម កថា  កថាយោ អាលបន កថេ ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា(អកម្ម) កថាយ  កថាហិ បញ្ចមីAblative ចតុត្ថី Dative  ឆដ្ឋី (កម្មសិទ្ធ) សត្តមីLocative កថាយ,   កថាសុ

 ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត 
ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ភាគច្រើនជាបុំលិង្គ(ភេទប្រុស) ឬ នបុំសកលិង្គ(ភេទមិនប្រុស មិនស្រី)។ នាមដែលបំបែកក្នុងទំរង់ (ភេទ) ទាំង​ពីរ​នេះខុសគ្នាតែ​​សព្វនាម និង​កម្មបទ។ ចំណែក​ឯ​អាលបនៈដូចគ្នាទៅនឹង​សព្វនាម។

 បុំលិង្គ (ឥសិ- "ឥសី") នបុំសកលិង្គ (អគ្គិ- "ភ្លើង") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) ឥសិ  ឥសយោ, ឥសី  អគ្គិ,   អគ្គី, អគ្គីនិ អាលបន ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា(អកម្ម) ឥសិនា  ឥសិហិ, ឥសីហិ  អគ្គិនា  អគ្គិហិ, អគ្គីហិ បញ្ចមីAblative ឥសិនា, ឥសិទោ  អគ្គិនា, អគ្គិទោ ចតុត្ថី ឥសិនោ    អគ្គិនោ   ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) ឥសិស្ស, ឥសិនោ  អគ្គិស្ស, អគ្គិនោ សត្តមីLocative   ឥសិសុ, ឥសីសុ    អគ្គិសុ, អគ្គីសុ

 បុំលិង្គ (ភិក្ខុ- "អ្នកបួស") នបុំសកលិង្គ (ចក្ខុ- "ភ្នែក") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) ភិក្ខុ  ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ    ចក្ខូនិ អាលបនVocative ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា ភិក្ខុនា  ភិក្ខូហិ  ចក្ខុនា ចក្ខូហិ បញ្ចមីAblative ចតុត្ថីDative ភិក្ខុនោ    ចក្ខុនោ   ឆដ្ឋីGenitive ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខុនោ    ចក្ខុស្ស, ចក្ខុនោ   សត្តមីLocative   ភិក្ខូសុ    ចក្ខូសុ
ភាសាបាលី: អ-ការន្ត

អ-ការន្ត 
អ-ការន្ត គឺជាស្រៈទីបំផុតមួយនៃនាមសព្ទដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុំលិង្គ (ភេទប្រុស) និង នបុំសកលិង្គ (ភេទខ្ទើយ)។ គេសំគាល់"អ-ការន្ត" បានដោយពាក្យមាន"អ" (ៈ)នៅ​ខាង​ចុង មាន​ដូច​ជា បុរិស(បុ.រិ.សៈ), លោក(លោកៈ), ធម្ម(ធម្មៈ)ជា​ដើម។ នាម​សព្ទ​ដែល​ជា​ភេទ​ប្រុស និងភេទ​ខ្ទើយ​នេះ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​គ្នា​តែនៅ​ក្នុង​សព្វ​នាម, អាលបនៈ, និង​កម្មបទ​ប៉ុណ្ណោះ។

 បុំលិង្គ (លោក "លោក") នបុំសកលិង្គ (យាន "រទេះសេះកង់៤") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) លោកោ  លោកា    យានានិ អាលបន លោក ទុតិយា(កម្មបទ)   លោកេ តតិយា(អកម្ម) លោកេន  លោកេហិ  យានេន  យានេហិ បញ្ចមីAblative លោកា (លោកម្ហា, លោកស្មា; លោកទោ)  យានា (យានម្ហា, យានស្មា; យានទោ) ចតុត្ថី(កម្មបទប្រយោល) លោកស្ស (លោកាយ)    យានស្ស (យានាយ)   ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) លោកស្ស  យានស្ស សត្តមីLocative លោកេ ()  លោកេសុ  យានេ ()  យានេសុ
ភាសាបាលី: អា-ការន្ត

អា-ការន្ត 
នាមដែលបញ្ចប់ដោយ "អា" (ា) ភាគច្រើនជាឥត្ថីលិង្គ។ 

 ឥត្ថីលិង្គ (កថា "ពំនោល") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ (បឋមា)សព្វនាម កថា  កថាយោ អាលបន កថេ ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា(អកម្ម) កថាយ  កថាហិ បញ្ចមីAblative ចតុត្ថី Dative  ឆដ្ឋី (កម្មសិទ្ធ) សត្តមីLocative កថាយ,   កថាសុ
ភាសាបាលី: ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត

ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត 
ឥ-ការន្ត និង ឧ-ការន្ត ភាគច្រើនជាបុំលិង្គ(ភេទប្រុស) ឬ នបុំសកលិង្គ(ភេទមិនប្រុស មិនស្រី)។ នាមដែលបំបែកក្នុងទំរង់ (ភេទ) ទាំង​ពីរ​នេះខុសគ្នាតែ​​សព្វនាម និង​កម្មបទ។ ចំណែក​ឯ​អាលបនៈដូចគ្នាទៅនឹង​សព្វនាម។

 បុំលិង្គ (ឥសិ- "ឥសី") នបុំសកលិង្គ (អគ្គិ- "ភ្លើង") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) ឥសិ  ឥសយោ, ឥសី  អគ្គិ,   អគ្គី, អគ្គីនិ អាលបន ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា(អកម្ម) ឥសិនា  ឥសិហិ, ឥសីហិ  អគ្គិនា  អគ្គិហិ, អគ្គីហិ បញ្ចមីAblative ឥសិនា, ឥសិទោ  អគ្គិនា, អគ្គិទោ ចតុត្ថី ឥសិនោ    អគ្គិនោ   ឆដ្ឋី(កម្មសិទ្ធ) ឥសិស្ស, ឥសិនោ  អគ្គិស្ស, អគ្គិនោ សត្តមីLocative   ឥសិសុ, ឥសីសុ    អគ្គិសុ, អគ្គីសុ

 បុំលិង្គ (ភិក្ខុ- "អ្នកបួស") នបុំសកលិង្គ (ចក្ខុ- "ភ្នែក") ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ  ឯកវចនៈ  ពហុវចនៈ បឋមា(សព្វនាម) ភិក្ខុ  ភិក្ខវោ, ភិក្ខូ    ចក្ខូនិ អាលបនVocative ទុតិយា(កម្មបទ)  តតិយា ភិក្ខុនា  ភិក្ខូហិ  ចក្ខុនា ចក្ខូហិ បញ្ចមីAblative ចតុត្ថីDative ភិក្ខុនោ    ចក្ខុនោ   ឆដ្ឋីGenitive ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខុនោ    ចក្ខុស្ស, ចក្ខុនោ   សត្តមីLocative   ភិក្ខូសុ    ចក្ខូសុ
ភាសាបាលី: ការវិភាគអត្ថបទក្នុងភាសាបាលី

ការវិភាគអត្ថបទក្នុងភាសាបាលី 

ខាងក្រោមនេះជាគាថាដកស្រង់ពី គាថាធម្មបទ:

មនោបុព្វង្គមា ធម្មា , មនោសេដ្ឋា មនោមយា;
មនសា ចេ បទុដ្ឋេន , ភាសតិ វា ករោតិ វា ,
តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ , ចក្កំវ វហតោ បទំ។

ការប្រែពាក្យ:
មនោ = ចិត្ត, បុព្វ=មុន, គមា=ទៅ, ធម្មា=ធម៌;
សេដ្ឋ= ប្រសើរបំផុត, មយា=ធ្វើ(សម្រេច);
មនសា=ចិត្ត, ចេ= បើ, បទុដ្ឋេន=គឺទោសប្រទូស្ត, ភាសតិ=និយាយ, វា=ក្តី, ករោតិ=ធ្វើ;
តតោ នំ=ព្រោះអំពើនោះ, ទុក្ខមន្វេតិ= ទុក្ខតាម, ចក្ក=កង់(កាំ), វហតោ=នាំទៅ, បទ=ស្នាមជើង

ប្រែថា:
មនោបុព្វង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;
ធម៌ទាំងឡាយមានចិត្តជាធំ, មានចិត្តប្រសើរបំផុត សម្រេចមកពីចិត្ត

មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា,
បើបុគ្គលមានចិត្តត្រូវទោសប្រទូស្តរ៉ាយហើយ, ទោះបីនិយាយក្តី ធ្វើក្តី (ក៏អាក្រក់ដែរ)

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទំ.
ព្រោះអំពើអាក្រក់នោះឯង, សេចក្តីទុក្ខរមែងដេញជាប់​តាមក្រោយបុគ្គលនោះដូចកង់រទេះវិលតាមស្នាមជើងគោដែលអូសនឹមរទេះនោះ។
ភាសាបាលី: បាលី និងអឌ្ឍមគធី

បាលី និងអឌ្ឍមគធី 

The most archaic of the Middle Indo-Aryan languages are the inscriptional Aśokan Prakrit on the one hand and បាលី and អឌ្ឍមគធី on the other, both literary languages.

The Indo-Aryan languages are commonly assigned to three major groups - Old, Middle and New Indo-Aryan -, a linguistic and not strictly chronological classification as the MIA languages are not younger than ('Classical') Sanskrit. And a number of their morphophonological and lexical features betray the fact that they are not direct continuations of Ṛgvedic Sanskrit, the main base of 'Classical' Sanskrit; rather they descend from dialects which, despite many similarities, were different from Ṛgvedic and in some regards even more archaic.

MIA languages, though individually distinct, share features of phonology and morphology which characterize them as parallel descendants of Old Indo-Aryan. Various sound changes are typical of the MIA phonology:

(1) The vocalic liquids 'ṛ' and 'ḷ' are replaced by 'a', 'i' or 'u';
(2) the diphthongs 'ai' and 'au' are monophthongized to 'e' and 'o';
(3) long vowels before two or more consonants are shortened;
(4) the three sibilants of OIA are reduced to one, either 'ś' or 's';
(5) the often complex consonant clusters of OIA are reduced to more readily pronounceable forms, either by assimilation or by splitting;
(6) single intervocalic stops are progressively weakened;
(7) dentals are palatalized by a following '-y-';
(8) all final consonants except '-ṃ' are dropped unless they are retained in 'sandhi' junctions.

The most conspicuous features of the morphological system of these languages are: loss of the dual; thematicization of consonantal stems; merger of the f. 'i-/u-' and 'ī-/ū-' in one 'ī-/ū-' inflexion, elimination of the dative, whose functions are taken over by the genitive, simultaneous use of different case-endings in one paradigm; employment of 'mahyaṃ' and 'tubhyaṃ' as genitives and 'me' and 'te' as instrumentals; gradual disappearance of the middle voice; coexistence of historical and new verbal forms based on the present stem; and use of active endings for the passive. In the vocabulary, the MIA languages are mostly dependent on Old Indo-Aryan, with addition of a few so-called 'deśī' words of (often) uncertain origin.
ភាសាបាលី: ស្រៈ និង ស្រៈផ្សំ

ស្រៈ និង ស្រៈផ្សំ 
Sanskrit ai and au always monophthongize to Pali e and o, respectively
Examples: maitrī → mettā, auṣadha → osadha
Sanskrit aya and ava likewise often reduce to Pali e and o
Examples: dhārayati → dhāreti, avatāra → otāra, bhavati → hoti
Sanskrit avi becomes Pali e (i.e. avi → ai → e)
Example: sthavira → thera
Sanskrit ṛ appears in Pali as a, i or u, often agreeing with the vowel in the following syllable. ṛ also sometimes becomes u after labial consonants.
Examples: kṛta → kata, tṛṣṇa → taṇha, smṛti → sati, ṛṣi → isi,  dṛṣṭi → diṭṭhi, ṛddhi → iddhi, ṛju → uju, spṛṣṭa → phuṭṭha, vṛddha → vuddha

Sanskrit long vowels are shortened before a sequence of two following consonants.
Examples: kṣānti → khanti, rājya → rajja, īśvara → issara, tīrṇa → tiṇṇa,  pūrva → pubba
ភាសាបាលី: បម្រែបម្រួលសម្លេង

បម្រែបម្រួលសម្លេង 
The Sanskrit sibilants ś, ṣ, and s merge together as Pali s
Examples: śaraṇa → saraṇa, doṣa → dosa
The Sanskrit stops ḍ and ḍh become ḷ and ḷh between vowels (as in Vedic)
Example: cakravāḍa → cakkavāḷa, virūḍha → virūḷha
ភាសាបាលី: ក្បួនច្បាប់ទូទៅ

ក្បួនច្បាប់ទូទៅ 
Many assimilations of one consonant to a neighboring consonant occurred in the development of Pali, producing a large number of geminate (double) consonants. Since aspiration of a geminate consonant is only phonetically detectable on the last consonant of a cluster, geminate kh, gh, ch, jh, ṭh, ḍh, th, dh, ph and bh appear as kkh, ggh, cch, jjh, ṭṭh, ḍḍh, tth, ddh, pph and bbh, not as khkh, ghgh etc.
When assimilation would produce a geminate consonant (or a sequence of unaspirated stop+aspirated stop) at the beginning of a word, the initial geminate is simplified to a single consonant.
Examples: prāṇa → pāṇa (not ppāṇa), sthavira → thera (not tthera), dhyāna → jhāna (not jjhāna), jñāti → ñāti (not ññāti)
When assimilation would produce a sequence of three consonants in the middle of a word, geminates are simplified until there are only two consonants in sequence.
Examples: uttrāsa → uttāsa (not utttāsa), mantra → manta (not mantta), indra → inda (not indda), vandhya → vañjha (not vañjjha)
The sequence vv resulting from assimilation changes to bb
Example: sarva → savva → sabba, pravrajati → pavvajati → pabbajati, divya → divva → dibba
ភាសាបាលី: Total assimilation

Total assimilation 
Total assimilation, where one sound becomes identical to a neighboring sound, is of two types: progressive, where the assimilated sound becomes identical to the following sound; and regressive, where it becomes identical to the preceding sound.

 Progressive assimilations 
Internal visarga assimilates to a following voiceless stop or sibilant
Examples: duḥkṛta → dukkata, duḥkha → dukkha, duḥprajña → duppañña, niḥkrodha (=niṣkrodha) → nikkodha, niḥpakva (=niṣpakva) → nippakka, niḥśoka → nissoka, niḥsattva → nissatta
In a sequence of two dissimilar Sanskrit stops, the first stop assimilates to the second stop
Examples: vimukti → vimutti, dugdha → duddha, utpāda → uppāda, pudgala → puggala, udghoṣa → ugghosa, adbhuta → abbhuta, śabda → sadda
In a sequence of two dissimilar nasals, the first nasal assimilates to the second nasal
Example: unmatta → ummatta, pradyumna → pajjunna
j assimilates to a following ñ (i.e., jñ becomes ññ)
Examples: prajñā → paññā, jñāti → ñāti
The Sanskrit liquid consonants r and l assimilate to a following stop, nasal, sibilant, or v
Examples: mārga → magga, karma → kamma, varṣa → vassa, kalpa → kappa, sarva → savva → sabba
r assimilates to a following l
Examples: durlabha → dullabha, nirlopa → nillopa
d sometimes assimilates to a following v, producing vv → bb
Examples: udvigna → uvvigga → ubbigga, dvādaśa → bārasa (beside dvādasa)
t and d may assimilate to a following s or y when a morpheme boundary intervenes
Examples: ut+sava → ussava, ud+yāna → uyyāna

 Regressive assimilations 
Nasals sometimes assimilate to a preceding stop (in other cases epenthesis occurs; see below)
Examples: agni → aggi, ātman → atta, prāpnoti → pappoti, śaknoti → sakkoti
m assimilates to an initial sibilant
Examples: smarati → sarati, smṛti → sati
Nasals assimilate to a preceding stop+sibilant cluster, which then develops in the same way as such clusters without following nasals (see Partial assimilations below)
Examples: tīkṣṇa → tikṣa → tikkha, lakṣmī → lakṣī →lakkhī
The Sanskrit liquid consonants r and l assimilate to a preceding stop, nasal, sibilant, or v
Examples: prāṇa → pāṇa, grāma → gāma,  śrāvaka → sāvaka, agra → agga, indra → inda, pravrajati → pavvajati → pabbajati, aśru → assu
y assimilates to preceding non-dental/retroflex stops or nasals
Examples: cyavati → cavati, jyotiṣ → joti, rājya → rajja, matsya → macchya → maccha, lapsyate → lacchyate → lacchati, abhyāgata → abbhāgata, ākhyāti → akkhāti, saṁkhyā → saṅkhā (but also saṅkhyā), ramya → ramma
y assimilates to preceding non-initial v, producing vv → bb
Example: divya → divva → dibba, veditavya → veditavva → veditabba, bhāvya → bhavva → bhabba
y and v assimilate to any preceding sibilant, producing ss
Examples: paśyati → passati, śyena → sena, aśva → assa, īśvara → issara, kariṣyati → karissati, tasya → tassa, svāmin → sāmī
v sometimes assimilates to a preceding stop
Examples: pakva → pakka, catvāri → cattāri, sattva → satta, dhvaja → dhaja
ភាសាបាលី: Progressive assimilations

Progressive assimilations 
Internal visarga assimilates to a following voiceless stop or sibilant
Examples: duḥkṛta → dukkata, duḥkha → dukkha, duḥprajña → duppañña, niḥkrodha (=niṣkrodha) → nikkodha, niḥpakva (=niṣpakva) → nippakka, niḥśoka → nissoka, niḥsattva → nissatta
In a sequence of two dissimilar Sanskrit stops, the first stop assimilates to the second stop
Examples: vimukti → vimutti, dugdha → duddha, utpāda → uppāda, pudgala → puggala, udghoṣa → ugghosa, adbhuta → abbhuta, śabda → sadda
In a sequence of two dissimilar nasals, the first nasal assimilates to the second nasal
Example: unmatta → ummatta, pradyumna → pajjunna
j assimilates to a following ñ (i.e., jñ becomes ññ)
Examples: prajñā → paññā, jñāti → ñāti
The Sanskrit liquid consonants r and l assimilate to a following stop, nasal, sibilant, or v
Examples: mārga → magga, karma → kamma, varṣa → vassa, kalpa → kappa, sarva → savva → sabba
r assimilates to a following l
Examples: durlabha → dullabha, nirlopa → nillopa
d sometimes assimilates to a following v, producing vv → bb
Examples: udvigna → uvvigga → ubbigga, dvādaśa → bārasa (beside dvādasa)
t and d may assimilate to a following s or y when a morpheme boundary intervenes
Examples: ut+sava → ussava, ud+yāna → uyyāna
ភាសាបាលី: Regressive assimilations

Regressive assimilations 
Nasals sometimes assimilate to a preceding stop (in other cases epenthesis occurs; see below)
Examples: agni → aggi, ātman → atta, prāpnoti → pappoti, śaknoti → sakkoti
m assimilates to an initial sibilant
Examples: smarati → sarati, smṛti → sati
Nasals assimilate to a preceding stop+sibilant cluster, which then develops in the same way as such clusters without following nasals (see Partial assimilations below)
Examples: tīkṣṇa → tikṣa → tikkha, lakṣmī → lakṣī →lakkhī
The Sanskrit liquid consonants r and l assimilate to a preceding stop, nasal, sibilant, or v
Examples: prāṇa → pāṇa, grāma → gāma,  śrāvaka → sāvaka, agra → agga, indra → inda, pravrajati → pavvajati → pabbajati, aśru → assu
y assimilates to preceding non-dental/retroflex stops or nasals
Examples: cyavati → cavati, jyotiṣ → joti, rājya → rajja, matsya → macchya → maccha, lapsyate → lacchyate → lacchati, abhyāgata → abbhāgata, ākhyāti → akkhāti, saṁkhyā → saṅkhā (but also saṅkhyā), ramya → ramma
y assimilates to preceding non-initial v, producing vv → bb
Example: divya → divva → dibba, veditavya → veditavva → veditabba, bhāvya → bhavva → bhabba
y and v assimilate to any preceding sibilant, producing ss
Examples: paśyati → passati, śyena → sena, aśva → assa, īśvara → issara, kariṣyati → karissati, tasya → tassa, svāmin → sāmī
v sometimes assimilates to a preceding stop
Examples: pakva → pakka, catvāri → cattāri, sattva → satta, dhvaja → dhaja
ភាសាបាលី: Partial and mutual assimilation

Partial and mutual assimilation 
Sanskrit sibilants before a stop assimilate to that stop, and if that stop is not already aspirated, it becomes aspirated; e.g. śc, st,  ṣṭ and sp become cch, tth, ṭṭh and pph
Examples: paścāt → pacchā, asti → atthi, stava → thava, śreṣṭha → seṭṭha, aṣṭa → aṭṭha, sparśa → phassa
In sibilant-stop-liquid sequences, the liquid is assimilated to the preceding consonant, and the cluster behaves like sibilant-stop sequences; e.g. str and ṣṭr become tth and ṭṭh
Examples: śāstra → śasta → sattha, rāṣṭra → raṣṭa → raṭṭha
t and p become c before s, and the sibilant assimilates to the preceding sound as an aspirate (i.e., the sequences ts and ps become cch)
Examples: vatsa → vaccha, apsaras → accharā
A sibilant assimilates to a preceding k as an aspirate (i.e., the sequence kṣ becomes kkh)
Examples: bhikṣu → bhikkhu, kṣānti → khanti
Any dental or retroflex stop or nasal followed by y converts to the corresponding palatal sound, and the y assimilates to this new consonant, i.e. ty, thy, dy, dhy, ny become cc, cch, jj, jjh, ññ; likewise ṇy becomes ññ.  Nasals preceding a stop that becomes palatal share this change.
Examples: tyajati → cyajati → cajati, satya → sacya → sacca, mithyā →  michyā → micchā, vidyā → vijyā →  vijjā, madhya → majhya → majjha, anya → añya → añña, puṇya → puñya → puñña, vandhya →  vañjhya → vañjjha → vañjha
The sequence mr becomes mb, via the epenthesis of a stop between the nasal and liquid, followed by assimilation of the liquid to the stop and subsequent simplification of the resulting geminate.
Examples: āmra → ambra → amba, tāmra → tamba
ភាសាបាលី: Epenthesis

Epenthesis 
An epenthetic vowel is sometimes inserted between certain consonant-sequences.  As with ṛ, the vowel may be a, i, or u, depending on the influence of a neighboring consonant or of the vowel in the following syllable. i is often found near i, y, or palatal consonants; u is found near u, v, or labial consonants.
Sequences of stop + nasal are sometimes separated by a or u
Example: ratna → ratana, padma → paduma (u influenced by labial m)
The sequence sn may become sin initially
Examples: snāna → sināna, sneha → sineha
i may be inserted between a consonant and l
Examples: kleśa → kilesa, glāna → gilāna, mlāyati → milāyati, ślāghati → silāghati
An epenthetic vowel may be inserted between an initial sibilant and r
Example: śrī → sirī
The sequence ry generally becomes riy (i influenced by following y), but is still treated as a two-consonant sequence for the purposes of vowel-shortening
Example: ārya → arya → ariya, sūrya → surya → suriya, vīrya → virya → viriya
a or i is inserted between r and h
Example: arhati → arahati, garhā → garahā, barhiṣ → barihisa
There is sporadic epenthesis between other consonant sequences
Examples: caitya → cetiya (not cecca), vajra → vajira (not vajja)
ភាសាបាលី: Other changes

Other changes 
Any Sanskrit sibilant before a nasal becomes a sequence of nasal followed by h, i.e. ṣṇ, sn and sm become ṇh, nh, and mh
Examples: tṛṣṇa → taṇha, uṣṇīṣa → uṇhīsa, asmi → amhi
The sequence śn becomes ñh, due to assimilation of the n to the preceding palatal sibilant
Example: praśna → praśña → pañha
The sequences hy and hv undergo metathesis
Examples: jihvā → jivhā, gṛhya → gayha, guhya → guyha
h undergoes metathesis with a following nasal
Example: gṛhṇāti → gaṇhāti
y is geminated between e and a vowel
Examples: śreyas → seyya, Maitreya → Metteyya

Voiced aspirates such as bh and gh on rare occasions become h
Examples: bhavati → hoti, -ebhiṣ → -ehi, laghu → lahu
Dental and retroflex sounds sporadically change into one another
 Examples: jñāna → ñāṇa (not ñāna), dahati → ḍahati (beside Pali dahati) nīḍa → nīla (not nīḷa), sthāna → ṭhāna (not thāna), duḥkṛta → dukkaṭa (beside Pali dukkata)
ភាសាបាលី: Excptions

Excptions 
There are several notable exceptions to the rules above; many of them are common Prakrit words rather than borrowings from Sanskrit.
ārya → ayya (beside ariya)
guru → garu (adj.) (beside guru (n.))
puruṣa → purisa (not purusa)
vṛkṣa → rukṣa → rukkha (not vakkha)