វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ: ព្យព្ជានៈ

ព្យព្ជានៈ
ប្រវត្តិព្យញ្ជនៈ
ព្យញ្ជនៈដែលគេប្រើពីសម័យដើមជាព្យញ្ជនៈសំស្ក្រឹតមានចំនួនលើសពីចំនួនព្យញ្ជនៈបច្ចុប្បន្នពីរតួគឺ
ឞ និង ឝ ហៅថា          ស-ប (ឞ)    ស-ឝ (ឝ) ឯ ស ដែលយើងប្រើសព្វថ្ងៃហៅថា ស-ល។
            
 ឞ និង ឝ គេប្រើនៅសតវត្សទី ១៧ ហើយមកដល់ គ.ស ១៧៤៧ ឃើញថាគេប្រើតួអក្សរ ស ជំនួសវិញលើកលែងតែពីសម័យអង្គរទៅ។
ក្នុងសម័យបុរាណ ព្យញ្ជនៈមុទ្ធជៈ ដ ឋ ឌ ឍ ណ ឡ និង ឞ ឝ ទុកសម្រាប់ប្រើតែពាក្យមកពីបាលី   សំស្ក្រឹត ក្នុងពាក្យខ្មែរសុទ្ធលោកមិនប្រើទេ។ លោកយក៖
 ត          ប្រើជំនួស ដ       ឧទាហរណ៍ តល (ដល់)  
 ន          ប្រើជំនួស ណ     ឧទាហរណ៍ ឯនាម្យួ (ឯណាមួយ)
 ល        ប្រើជំនួស ឡ      ឧទាហរណ៍ លេយ (ឡើយ)។

  
ព្យព្ជានៈគឺជាតួអក្ខរៈឬអក្សរដែរប្រើសម្រាប់ប្រកបជាមួយស្រៈដ៏ទៃដែលបង្កើតបានទៅជាសូរសម្លេងឬពាក្យដ៏ទៃដែរមានន័យគ្រប់គ្រាន់អាចស្តាប់បាន។ ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន ៣៣តួ បានបែងចែកចេញជា ៦វគ្គឬពួក ហើយក្នុងនោះមានសេស ១វគ្គ និងគូ ៥វគ្គ។ វគ្គនីមួយៗ មានតួអក្សរ ៥តួ ឯសេសវគ្គមានអក្សរ ៨តួ។ 
វគ្គទាំងនោះមានដូចជា៖ 
+ព្យព្ជានៈទាំង៣៣តួ និងជើងព្យព្ជានៈ វគ្គទី១ ក្ក  ខ្ខ  គ្គ  ឃ្ឃ  ង្ង វគ្គទី២ ច្ច  ឆ្ឆ  ជ្ជ  ឈ្ឈ  ញ្ញ វគ្គទី៣ ដ្ដ  ឋ្ឋ  ឌ្ឌ  ឍ្ឍ  ណ្ណ វគ្គទី៤ ត្ត  ថ្ថ  ទ្ទ  ធ្ធ  ន្ន វគ្គទី៥ ប្ប  ផ្ផ  ព្ព  ភ្ភ  ម្ម វគ្គទី៦(វគ្គសេស) យ្យ  រ្រ  ល្ល  វ្វ  ស្ស  ហ្ហ  ឡ  អ្អ

 សម្គាល់ នៅក្នុងព្យព្ជានៈថៃគ្មានសម្លេង “អ៊” ទេមានតែសម្លេង “អ” ទាំងអស់។ ហើយគ្រប់ព្យព្ជានៈថៃដែលមានសញ្ញា ៎ នៅពីលើព្យព្ជានៈណាមួយតួនោះត្រូវអានបង្អូសសម្លេងធំឡើងទៅលើ ក្រៅពីនោះត្រូវអានបញ្ចេញសម្លេង ដូចភាសាខ្មែរយើងទាំងអស់។ នៅក្នុងព្យព្ជានៈរបស់ថៃមានទាំងអស់ ៤៤តួចែកចេញជា ៣គឺ៖
+ អក្សរមានសម្លេងខ្ពស់មាន ១១តួ (អានសម្លេងខ្ពស់ឡើងទៅលើ)
 + អក្សរសម្លេងខ្ពស់មាន ៩តួ(អានក្នុងបំពង់ក)
 + អក្សរសម្លេងទាប ២៤តួ(អានសម្លេងធម្មតា)។
ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងភាសាខ្មែរ ព្យព្ជានៈទាំងឡាយមានសព្ទជា ពីរពួកគឺ ពួកសម្លេងតូចហៅថា អឃោសៈ(អ) និងពួកសម្លេងធំហៅថា ឃោសៈ(អ៊)។
ព្យព្ជានៈប្លែកផ្ជើង
ប្លែកផ្ជើងគឺជាវិធីយកជើងព្យព្ជានៈមួយ ទៅផ្សំជាមួយនឹងព្យព្ជានៈមួយទៀត ដើម្បីបង្កើតបានជាសំឡេងផ្សំពីបញ្ចូលគ្នា ឱ្យលាន់ឮក្នុងព្យាង្គតែមួយ។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើង សម្បូរពាក្យដែលផ្សំសំឡេងពីររួមបញ្ចូលគ្នាមកតែមួយព្យាង្គ សម្រាប់អាន និយាយចេញមកភា្ជប់គ្នាដូជាសំឡេងភ្លោះ។
 ឧទាហរណ៍
 ក ្ប = ក្ប មានក្នុងពាក្យ  ក្បាល
 ខ ្ស = ខ្ស មានក្នុងពាក្យ ខ្សត់។
របៀបយកជើងទៅផ្ញើ(ផ្សំ) ជាមួយព្យព្ជានៈ គោល គឺព្យព្ជានៈមានឋានៈជាម្ចាស់មានរបៀបប្លែកគ្នា÷ 

ក.យកជើងផ្សំដាក់ពីក្រោមតួព្យព្ជានៈគោល។ជើងនោះមាន ្ក ្ខ ្គ ្ង ្ច ្ឆ ្ជ ្ញ
្ដ ្ឋ ្ឌ  ្ណ ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ្ផ ្ព ្ភ ្ម ្ល ្វ ្ហ ្អ។ 

ឧទាហរណ៍ ក្លាយ ខ្លា គ្នា ឃ្លា។

ខ. យកជើងផ្សំដាក់ពីឆ្វេងតួព្យព្ជានៈ។ ជើងនោះមាន រ្រ។

ឧទាហរណ៍ ក្រ គ្រា ច្រាំង ជ្រាល ទ្រ។

គ.យកជើងផ្សំដាក់ពីក្រោម និងខាងស្តាំ។ ជើងនោះមាន ្ឃ ្ឈ ្ឍ ្ប ្យ ្ស។ 
សង្ឃ អភិវឌ្ឍ សប្បាយ រក្សា។

ការប្រើប្រាស់ជើងអក្សរខ្មែរ

ដោយហេតុថា មានករណីដោយឡែកខ្លះ ដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងជើងជើងព្យព្ជានៈខ្មែរយើងនោះ សូមជម្រាបថា៖
 ១. ជើង ត្ត និងជើង ដ្ត មានរូបរាងដូចគ្នាអាចច្រឡំ ព្រោះការប្រើប្រាស់កន្លងមក ហាក់ដូចជាច្របូកច្របល់បន្តិច ដូចជាពក្យ ស្ដូកស្ដឹង  ផ្តិល(ទឹក) ផ្ដាច់ផ្ដិល។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញបានកំណត់ការប្រើជើង(ត្ត) នៅផ្ញើពីក្រោមអក្សរ(ន) វាមានសំឡេងជាជើង(ត្ត) ទាំងអស់ដូចជាពាក្យ ប៉ុន្តែ កន្តែរ៉ែ កន្តាំង អន្តរាយ បន្តិចបន្តួច។ល។ លើកលែងតែពាក្យ ៤ម៉ាត់ចេញដែលជើង(្ត) យកទៅផ្ញើនឹង(ន) ទៅជាមានសំឡេងនោះគឺ សន្ដោសសន្ដាន ចិន្តា អន្ដរធាន។ ប៉ុន្តែបើជើង(ត) នៅផ្ញើពីក្រោមតួព្យព្ជានៈ(ណ) វិញនោះវាមានសំឡេងជា ដ វិញ ដូចជាពាក្យ សណ្ដែក សណ្ដាន់ កណ្ដៀវ កណ្ដុរ កណ្ដាល       អណ្តូង អណ្តើក។ល។
 ២. ចំពោះជើង ញ បើកាលណាត្រូវយកជើង(ញ) ទៅផ្ញើនឹងព្យព្ជានៈ(ញ)នោះ អក្សរ(ញ) ខាងលើត្រូវកំបុតជើង(ខ្នែង ្ញ)។ រីឯជើង(ញ) ដែលយកទៅផ្ញើនឹងតួ(ញ)នោះមានសិទ្ធិអាចរក្សាជើង(ខ្នែង ញ្ញ)នេះបាន។ 
ឧទាហរណ៍ បញ្ញើក្អែក បញ្ញត្តិ អនុញ្ញាត កញ្ញា សញ្ញា។
 ៣. ជើង ឡ គេមិនដែលប្រើវាទេ។
 ៤. ជើង(្ព) និងជើង(្វ) អាចប្រើចូលគ្នាបាន ដោយយកជើង(្វ) ទោផ្ញើក្រោមព្យព្ជានៈ(ព) ដូចជា  និព្វាន។
 សូមគូសបញ្ជាក់ថា
បុព្វបុរសយើងផ្លាស់បប្តូរ(ពៈ) ជា(វៈ) គឺប្រើជាមួយគ្នាជំនួសបាន ប៉ុន្តែគេមិនអាចយកជើង(ព) ទៅផ្ញើនឹងតួ(វ)ឡើយ។

 ទីតាំងសូរព្យញ្ជនៈខ្មែរ 
អក្ខរៈកើតមកពីហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ ឋានៈ ករណៈ បយតនៈ ដូចសំឡេងរគាំឮឡើង ព្រោះហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ រគាំង អន្លូង និង អ្នកវាយ ។
ឋានៈ  បានដល់ ទីកើតរបស់អក្ខរៈ មាន ៦ គឺ
កណ្ឋ ក
តាលុ ពិដាន
មុទ្ធ អញ្ចាញ
ទន្ត ធ្មេញ
ឱដ្ឋ បបូរមាត់
នាសិកា ច្រមុះ
 កណ្ឌជៈ អ-វណ្ណៈ ក-វគ្គ និង ហ កើតត្រង់ ក ហៅថា កណ្ឋជៈ (សំលេងក្នុងឋានបំពង់ក) មាន​ ក, ខ, គ, ឃ, ង, ហ, អ
 តាលុជៈ ឥ-វណ្ណៈ ច-វគ្គ និង យ កើតត្រង់ ពិដាន ហៅថា តាលុជៈ (សំលេងត្រង់ពិដាន គឺ ត្រង់ក្រអូមមាត់) មាន ច, ឆ, ជ, ឈ, យ
 កណ្ឋតាលុជៈ ឯ កើតត្រង់ ក និង ពិដាន ហៅថា កណ្ឋតាលុជៈ
 សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ  ំ កើតត្រង់ ច្រមុះ ហៅថា នាសិកដ្ឋានជៈ ង ញ ណ ន ម កើតត្រង់ឋានៈរបស់ខ្លួន និង ច្រមុះ ហៅថា សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ ។ (សំលេងត្រង់ពីឋាន) មាន ញ, ណ, ន, ម
 មុទ្ធជៈ ដ-វគ្គ និង រ ល កើតត្រង់ អញ្ចាញ ហៅថា មុទ្ធជៈ (សំលេងកើតក្នុងក្បាល) មាន ដ, ឋ, ឌ, ឍ, រ
 ទន្តជៈ​​ ត-វគ្គ និង ល ស កើតត្រង់ ធ្មេញ ហៅថា​ ទន្តជៈ (សំលេងកើតត្រង់ ប្រទល់ធ្មេញ) មាន ដ, ថ,​ ទ, ធ, ល, ស, ឡ
 ឱដ្ឋជៈ ឧ-វណ្ណៈ និង ប-វគ្គ កើតត្រង់ បបូរមាត់ ហៅថា ឱដ្ឋជៈ (សំលេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់) មាន ប, ផ, ព, ភ
 កណ្ឋោដ្ឋជៈ ឱ កើតត្រង់ ក និង បបូរមាត់ ហៅថា កណ្ឋោដ្ឋជៈ
 ទន្តោដ្ឋជៈ វ កើតត្រង់ ធ្មេញ និង បបូរមាត់ ហៅថា ទន្តោដ្ឋជៈ មាន វ។
ហ អក្សរដែលផ្សំនឹងព្យញ្ជនៈចុងវគ្គ ៥ តួ គឺ ង ញ ណ ន ម និង អន្តដ្ឋអក្សរ ៤ តួ គឺ យ រ ល វ លោកថា កើតត្រង់ទ្រូង ប៉ុន្តែបើ ហ មួយតួកើតត្រង់ក ដូចជា បញ្ហា, តុណ្ហី, ន្ហានំ, អម្ហិ, វុល្ហោ, (វុឡ្ហោ) ជិវ្ហា ជាដើម សម្រាប់ ង្ហ និង រ្ហ មិនមានប្រើក្នុងភាសាបាលីទេ។
+ ព្យព្ជានៈទាំង៣២តួព្យព្ជានៈ កណ្ឌជៈ (សំលេងក្នុងឋានបំពង់ក) ក  ខ  គ  ឃ  ង ហ  អ តាលុជៈ (សំលេងត្រង់ពិតាន គឺ ត្រង់ក្រអូមមាត់) ច  ឆ  ជ  ឈ  យ សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ (សំលេងត្រង់ពីឋាន) ញ  ណ  ន  ម  មុទ្ធជៈ (សំលេងកើតក្នុងក្បាល) ដ  ឋ  ឌ  ឍ  រ ទន្តជៈ​​ (សំលេងកើតត្រង់ ប្រទល់ធ្មេញ) ដ  ថ  ទ  ល  ស  ឡ  ឱដ្ឋជៈ (សំលេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់) ប  ផ  ព  ភ   ទន្តោដ្ឋជៈ(សំលេងកើតត្រង់ច្រមុះ) វ