navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
នីហ្សេ: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ២០២៣ 
នាថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ រដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយផ្នែកនៃកងទ័ព។ ប្រធានាធិបតី ម៉ូហាមេដ បាហ្សូម ត្រូវបានបណ្តេញចេញ ហើយស្ថាប័ននយោបាយត្រូវបានព្យួរ។ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិសម្រាប់ការការពារមាតុភូមិបានកាន់អំណាច។ ឧត្តមសេនីយ អាប់ដុលរ៉ាហាម៉េដ ជីអានី អតីតប្រមុខឆ្មាំប្រធានាធិបតីតាំងពីឆ្នាំ២០១១ គឺជាប្រមុខរដ្ឋបច្ចុប្បន្ន។ មេដឹកនាំនៃសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចនៃរដ្ឋអាហ្រ្វិកខាងលិចបានជួបគ្នានៅថ្ងៃទី៣០ ខែកក្កដា នៅទីក្រុងអាប៊ូចា ក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលពិសេសមួយបានថ្លែងឱសានវាទរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ទៅកាន់ពួកភុតស្ឆីស (putschists) ក្នុងប្រទេសនីហ្សេ ដើម្បីស្ដារឡើងវិញនូវសណ្តាប់ធ្នាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយបញ្ជាក់ថាមិនលុបចោល "ការប្រើប្រាស់កម្លាំង" ។ ការផ្អាក "រាល់ប្រតិបត្តិការពាណិជ្ជកម្ម និងហិរញ្ញវត្ថុ" ក៏ត្រូវបានសម្រេចផងដែរ។
នីហ្សេ: រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ២០២៣

រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ២០២៣ 
នាថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ រដ្ឋប្រហារមួយត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយផ្នែកនៃកងទ័ព។ ប្រធានាធិបតី ម៉ូហាមេដ បាហ្សូម ត្រូវបានបណ្តេញចេញ ហើយស្ថាប័ននយោបាយត្រូវបានព្យួរ។ ក្រុមប្រឹក្សាជាតិសម្រាប់ការការពារមាតុភូមិបានកាន់អំណាច។ ឧត្តមសេនីយ អាប់ដុលរ៉ាហាម៉េដ ជីអានី អតីតប្រមុខឆ្មាំប្រធានាធិបតីតាំងពីឆ្នាំ២០១១ គឺជាប្រមុខរដ្ឋបច្ចុប្បន្ន។ មេដឹកនាំនៃសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចនៃរដ្ឋអាហ្រ្វិកខាងលិចបានជួបគ្នានៅថ្ងៃទី៣០ ខែកក្កដា នៅទីក្រុងអាប៊ូចា ក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលពិសេសមួយបានថ្លែងឱសានវាទរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ទៅកាន់ពួកភុតស្ឆីស (putschists) ក្នុងប្រទេសនីហ្សេ ដើម្បីស្ដារឡើងវិញនូវសណ្តាប់ធ្នាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញដោយបញ្ជាក់ថាមិនលុបចោល "ការប្រើប្រាស់កម្លាំង" ។ ការផ្អាក "រាល់ប្រតិបត្តិការពាណិជ្ជកម្ម និងហិរញ្ញវត្ថុ" ក៏ត្រូវបានសម្រេចផងដែរ។
នីហ្សេរីយ៉ា

ប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា (ភាសាអង់គ្លេស៖ Nigeria) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធនីហ្សេរីយ៉ា (Federal Republic of Nigeria) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អាហ្រ្វិកខាងលិច។ វាត្រូវជាប្រទេសដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក។ នីហ្សេរីយ៉ាមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រនៅរវាងវាលលំហសាហែលទៅភាគខាងជើង និង  ឈូងសមុទ្រគីនេនៅភាគខាងត្បូងក្នុងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក ដោយគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីសរុប ៩២៣,៧៦៩ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ២១១ លាននាក់។ នីហ្សេរីយ៉ាមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេដនីហ្សេនៅភាគខាងជើង ប្រទេសឆាដនៅភាគឦសាន កាមេរូននៅភាគខាងកើត និងបេណាំងនៅភាគខាងលិច។ នីហ្សេរីយ៉ាគឺជា សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ ដែលមានរដ្ឋចំនួន ៣៦ និងដែនដីរដ្ឋធានីសហព័ន្ធមួយពោលគឺទីក្រុង អាប៊ូសា។ ទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ាគឺទីក្រុងឡាហ្គោសដែលជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោមទីក្រុងធំៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក និងធំបំផុតទីពីរប្រចាំទ្វីបអាហ្វ្រិក។
នីហ្សេរីយ៉ា គឺជាទីលំនៅរបស់រដ្ឋនិងអាណានិគមជនជាតិដើមភាគតិចជាច្រើនចាប់តាំងពីសហសវត្សទី២ មុនគ្រឹស្តសករាជដោយមានអរិយធម៌ន័ក នៅសតវត្សទី១៥  មុនគ្រឹស្តសករាជ ដែលជាការសម្គាល់ការបង្រួបបង្រួមផ្ទៃក្នុងជាលើកដំបូងនៅក្នុងប្រទេស។ រដ្ឋទំនើបមានដើមកំណើតពីអាណានិគមរបស់អង់គ្លេសនៅសតវត្សទី១៩ ដោយយករូបរាងទឹកដីបច្ចុប្បន្នជាមួយនឹងការបញ្ចូលគ្នានៃអាណាព្យាបាលនីហ្សេរីយ៉ាខាងត្បូង និងអាណាព្យាបាលនីហ្សេរីយ៉ាភាគខាងជើង ក្នុងឆ្នាំ១៩១៤។ ជនជាតិអង់គ្លេសបានបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាល និងផ្លូវច្បាប់ ខណៈពេលដែលកំពុងអនុវត្តការគ្រប់គ្រងដោយប្រយោល តាមរយៈការដឹកនាំបែបប្រពៃណីនៅក្នុងតំបន់នីហ្សេរីយ៉ា។ នីហ្សេរីយ៉ាបានក្លាយជាសហព័ន្ធឯករាជ្យជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦០។ វាបានឆ្លងកាត់សង្រ្គាមស៊ីវិលពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧០ បន្ទាប់មកដោយការបន្តបន្ទាប់នៃរបបផ្តាច់ការយោធា និងរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដែលជាប់ឆ្នោតតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យ រហូតដល់សម្រេចបាននូវលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យស្ថិរភាពនៅក្នុងការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៩៩។ ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ២០១៥ គឺជាលើកទីមួយដែលប្រធានាធិបតីដែលកំពុងកាន់អំណាចនឹងចាញ់ការបោះឆ្នោតឡើងវិញ។ 

នីហ្សេរីយ៉ា គឺជារដ្ឋពហុជាតិសាសន៍មួយដែលរស់នៅដោយក្រុមជនជាតិភាគតិចជាង២៥០ ដែលនិយាយ៥០០ ភាសាខុសៗគ្នា ដែលទាំងអស់កំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយនឹងវប្បធម៌ចម្រុះ។ ក្រុមជនជាតិភាគតិចធំជាងគេទាំងបីគឺ ហូសានៅភាគខាងជើង យ៉ូរូបានៅភាគខាងលិច និងអ៊ីកបូ នៅភាគខាងកើត រួមជាមួយនឹងជាង៦០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាអង់គ្លេសដែលត្រូវបានជ្រើសរើសដើម្បីជួយសម្រួលដល់ការរួបរួមភាសានៅកម្រិតជាតិ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ប្រទេសនីហ្សេរីយ៉ា ធានានូវសេរីភាពខាងសាសនា ហើយវាជាជម្រកសម្រាប់ប្រជាជនម៉ូស្លីម និង គ្រិស្តសាសនាធំជាងគេមួយចំនួនរបស់ពិភពលោកក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ នីហ្សេរីយ៉ាត្រូវបានបែងចែកជាពាក់កណ្តាលរវាងអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាម ដែលភាគច្រើនរស់នៅភាគខាងជើង និងគ្រិស្តសាសនា ដែលភាគច្រើនរស់នៅភាគខាងត្បូង។  សាសនាជនជាតិដើម ដូចជាជនជាតិដើមរបស់ អ៊ីកបូ និងយ៉ូរូបា គឺស្ថិតនៅក្នុងជនជាតិភាគតិច។
នីអ៊ូយ៉ាញ

នីអ៊ូយ៉ាញ (, ; រ. ទសវត្ស១២៦០ – ទសវត្ស១៣២០) ជាព្រះនាងមួយអង្គនៃនគរហង្សាវត្តី ដែលទ្រង់ជាព្រះភគិនីនៃស្ដេចពីរព្រះអង្គ គឺហ្វារ្យូ និង ឃុនល ហើយក៏ជាព្រះមាតានៃស្ដេចពីរព្រះអង្គដែរគឺ ចៅអ និង ចៅជេន។ ទ្រង់ក៏ជាព្រះមហយ្យកានៃព្រះបាទរាជាធិរាជ ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាក្សត្រហង្សាវត្តីដ៏មហស្ចារ្យបំផុត។ ព្រះនាង និងព្រះស្វាមីទ្រង់ មិនពល មានតួនាទីជាអ្នកជ្រោមជ្រែងក្សត្រនៅឆ្នាំ១៣១០ នៅពេលនោះទ្រង់បានផ្ដួលរំលំព្រះភាតាទ្រង់ឃុនល និងបានបន្តុបព្រះបុត្រាច្បងរបស់ពួកទ្រង់ ចៅអឱ្យឡើងសោយរាជ្យវិញ។
នីអ៊ូយ៉ាញ: ព្រះរាជសាវតារ

ព្រះរាជសាវតារ
អនាគតព្រះវររាជិនីមាតាបានប្រសូតនៅក្បែរសុធម្មដែលមានមាតាបិតាជារាស្ត្រសាមញ្ញ បិតាជាតិជាឝាន និងមាតាជាតិជាមន។ ទ្រង់មានព្រះរៀមបីអង្គគឺ ព្រះហ្វារ្យូ ព្រះឃុនល និងព្រះយ៉ាន-មហ្ល។ ជាព្រះកនិដ្ឋាភគិនីពៅនៃព្រះហ្វារ្យូ និងឃុនល ដែលព្រះរៀមរបស់ទ្រង់ទាំងពីរបានប្រសូតនៅទស្សវត្សឆ្នាំ១២៥០ ព្រះនាងទំនងជាប្រសូតនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១២៥០ រឺ ដើមទសវត្សឆ្នាំ១២៦០។ ព្រះនាងបានសោយទិវង្គតកំឡុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ចៅអ (១៣១០-១៣២៤)។
នីអ៊ូយ៉ាញ: ជួយជ្រោមជ្រែងការបះបោររបស់ព្រះហ្វារ្យូ

ជួយជ្រោមជ្រែងការបះបោររបស់ព្រះហ្វារ្យូ
តាមរយៈ រឿងព្រេង នីអ៊ូយ៉ាញក្នុងភាពជាយុវតីព្រះនាងមានសំរស់ស្រស់សោភាខ្លាំងណាស់។ នៅឆ្នាំ១២៨១ ព្រះភាតារបស់ទ្រង់ហ្វារ្យូតាមដឹងមកថាបានប្រើសម្ផស្សដ៏ស្រស់ស្អាតដើម្បីដណ្ដើមយកតំណែងចៅហ្វាយស្រុកខេត្តមុំហ៍។ ព្រះហ្វារ្យូបានរាជទានឱ្យព្រះនាងនីអ៊ូយ៉ាញជ្រើសរើសកន្លែងស្រង់ព្រះវារីតាមយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងទីទន្លេត្រង់កន្លែងដែលចៅហ្វាយស្រុកមុំហ៍អាចមើលឃើញព្រះនាង។ ចៅហ្វាយស្រុកបានលង់ស្នេហានឹងព្រះនាងនីអ៊ូយ៉ាញ ហើយសុំរាជទានព្រះនាងរៀបអភិសេកជាមួយ។ នៅក្នុងព្រះរាជពិធីអភិសេក ព្រះហ្វារ្យូបានសំលាប់ចៅហ្វាយស្រុកនោះទៅ ហើយបានក្លាយជាអម្ចាស់នៃមុំហ៍។
នូ កន

នូ-កន (១៨៧៤-៨យប់ ថ្ងៃទី៨ កុម្ភៈ ១៩៤៧ អាយុ ៧៣ ឆ្នាំ) លោកជាកវីនិពន្ធដ៏ឆ្នើមរបស់ប្រទេសខ្មែរកាលជំនាន់អាណានិគមនិយមបារាំង លោកក៏ធ្លាប់ជាចៅហ្វាយខែត្រ មន្ត្រី និង តំណាងរាស្ត្រនៅសម័យនោះផងដែរ។ គោរម្យងាររបស់លោកគឺ ឧកញ៉ាវិបុលរាជសេនា នូ-កន។
នូ កន: ជីវភាពការងារ

ជីវភាពការងារ
ដំបូងឡើយកាលលោកឧកញ៉ាអាយុបាន ១៧ឆ្នាំ លោកបានចូលបំរើការជាស្មៀនចៅហ្វាយខេត្តទ្រាំង ដែន​ដី​កម្ពុជា​ក្រោម​សព្វថ្ងៃ។ មកដល់ឆ្នាំ១៨៩១ ចូលធ្វើកាតក្នុងក្រុមអាលក្សណ៍ ក្នុងវាំងបាន ៤ ឆ្នាំនា​រជ្ជកាល​ព្រះករុណា​នរោត្តម។ ក្រោយមក​ព្រះករុណា​បាន​ផ្លាស់​លោកឱ្យទៅ​ធ្វើការ​ក្រសួង​សុរិយោដី ​និង​ក្រសួង​រតនាគារ ពេល​នោះអ្នក​ឧកញ៉ា​ពិភក្តិ​ទិព្វ​រាជម៉ម បាន​តាំងងា​រលោក​ជា ម៉ឺន​ភក្តី​អក្សរ។ ក្រោយពីបានប្រឡងជាប់លេខ១ផ្នែកអក្សរសាស្រ្តនៅឆ្នាំ១៩០២ រាជការបារាំងចាត់ឱ្យលោកបន្តវិជ្ជាខាងច្បាប់នៅក្រុងប៉ារីស លុះត្រឡប់វិញ ឆ្នាំ​១៩០៣ ក៏ត្រូវបានតែងតាំងធើ្វជាចៅហ្វាយខែត្រ​កំពង់សៀម ​រយៈពេល ២ ​ខែ​បន្ថែម​តួនាទី​ជា​គ្រូ​បង្រៀន​ច្បាប់ និង ទំនៀម​ទំលាប់ខ្មែរ​នៅ​ក្នុង​សាលាខេត្ត​នេះ​ផង។ លោកក៏បានបន្តធ្វើជាចៅហ្វាយខែត្រជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩០៩​​ ខែមិថុនា ថ្ងៃ​ទី១៦ ចៅហ្វាយខេត្តពញាឮ, ១៩០៩ ខែវិច្ឆិកា ថ្ងៃទី១១ ជាចៅហ្វាយខេត្តស្ទឹងត្រែង, ១៩១៦ ខែវិច្ឆិកា ថ្ងៃទី១៥ ជាចៅហ្វាយខេត្តកំពង់ធំ (កំពង់ស្វាយ), ១៩១៩ ខែកក្កដា ថ្ងៃទី៣១ ជាចៅហ្វាយខេត្តកំពង់សៀម (កំពង់ចាម)។ ដោយបានកាន់តំណែងជាចៅហ្វាយខែត្រអស់ជាច្រើនឆ្នាំហើយនោះ លោកក៏បានចូលបំរើក្នុងក្រសួងជើងទឹកនៅឆ្នាំ១៩២១ ខែតុលា ថ្ងៃទី១៨ មានយសសក្ដិជាឧកញ៉ាវិបុលរាជសេនា តំណែងជាភូឈួយសេនាបតីក្រសួងជើងទឹក ថ្នាក់ឧត្តមមន្រ្តីលេខ២។ តមកទៀតក្នុងឆ្នាំ១៩២៦ មានយសសក្ដិដដែល ប៉ុន្តែជាភូឈួយក្រសួងពាណិជ្ជការវិញ។ អាជីពការងារចុងក្រោយរបស់លោកគឺពីឆ្នាំ១៩៤៥​-១៩៤៧ ជាតំណាងរាស្រ្តមណ្ឌលកោះសូទិន។
នូ កន: ស្នាដៃអក្សរសាស្រ្ត

ស្នាដៃអក្សរសាស្រ្ត 
តាម​ពិត​លោក​នូ-កន​ បាន​ប្រើ​ពាក្យ​ប្រលោម​លោក​នេះ​ដោយ​មាន​ការ​បក​ប្រែ​ពី​ភាសា​បារាំង romance​ មាន​ន័យ​ថា​ជា​អត្ថបទ​ពាក្យ​រាយ​ខុស​ពី​ប្រភេទ​រឿងសាស្ត្រា​ល្បែង​ដែល​មាន​តំណែង​ជា​ពាក្យ​កាព្យ។
១. ទាវឯក ពាក្យកាព្យសរសេរជាបទពាក្យ៨ ១៩២៣ ជាប់លេខ១ខាងអក្សរសាស្រ្ត ​បោះពុម្ពឆ្នាំ​១៩៤២ សរសេរ​ជា​កំណាព្យ​បទ​ពាក្យ​៨ ជាប្រភេទសាស្ត្រាល្បែង។
២. ពិម្ពានិព្វាន (ពាក្យកាព្យ) ជា​ប្រភេទ​សាស្ត្រា​ល្បែង​សរសេរ​នៅ​ឆ្នាំ១៩២៣។
៣. សាមកុក បក​ប្រែ​ពី​ភាសា​ថៃ ១៩៣៣ បាន​១០ភាគហើយ​ត្រូវ​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​ជា​បន្ត​បន្ទាប់​នៅ​ទស្សនាវដ្តី​កម្ពុជ​សុរិយា​តាំង​ពី​ឆ្នាំ១៩៤៨ ​រហូត​ដល់ ​ឆ្នាំ​១៩៧៤ ជា​ពេល​ដែល​ទស្សនាវដ្តី​មាន​ជីវិត។
៤. អ៊ីណាវ កំណាព្យ សាស្ត្រាល្បែង
៥. តុងឈិន ប្រលោមលោកពាក្យរាយ ឆ្នាំ១៩៤៧ ជា​ស្នា​ដៃ​ដំបូង​គេ​បង្អស់​របស់​លោក​ដែល​បាន​សរសេរ​ក្នុង​សម័យ​ដែល​ប្រលោម​លោក​បាន​កើត​ឡើង។
៦. សមុទ្ទជេដ្ឋា មិន​ទាន់​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ។
៧. មហាសុបស្សីតាបស មិន​ទាន់​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ។
៨. អ៊ីណាវ​ សរសេរ​ជា​ពាក្យ​រាយ​ មិន​ទាន់​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ។
៩. លួងឆាន​ភក្តី​ សរសេរ​ជា​ពាក្យ​រាយ​ មិន​ទាន់​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ។

សំរង់កាព្យសាស្ត្រាល្បែងរឿងទាវឯក៖

          .....ស្រី​​ប្រុស​​ខ្លះ​​ក្រាស់​​កាម​​ប្រលោក       គិត​​តែ​​ស្ម័គ្រ​​ជាក់​​ដល់​​វល់​​ចិន្តា​

          នឹក​​ឃើញ​​រឿង​​ក្នុង​​ខ្លួន​​មាន​​សង្សារ           ពី​​កាល​​ណា​​និរាស​​ប្រាស​​ទីទៃ​ ។

          ខ្លះ​​ក៏​​ប្រាស​​ទាំង​​រស់​​ខ្លះ​​ប្រាស​​ស្លាប់​           លុះ​​មក​​ស្ដាប់​​ស័ព្ទ​​សូត្រ​​កើត​​រីង​រៃ

          នឹក​​ដល់​​ដើម​​កំសត់​​មិត្ត​​មូល​​មៃ              ឆ្អែត​​ហឫ​ទ័យ​​ន័យ​​នឹក​​ស្រក់​​ទឹក​​នេត្រ។

          ខ្លះ​​អា​ល័យ​​អាឡោះ​​ស្រណោះ​​ផ្សេង​          ដោយ​​សំឡេង​​អន្លង់​​តឹង​​សម្ភេទ​

          ដូច​ជា​​ដើម​​ក្នុង​​ព្រៃ​​ឆ្ងាយ​​ទូរេត​               ពេល​​រិសុ​យេត​​សាយណ្ហ​​ទន់​​ត្រជាក់​ ។

          ខ្លះ​​ពោះ​ម៉ាយ​​ស្ដាយ​​មិត្ត​​គិត​​ខ្មោច​​នាង​         ឯ​​មេ​ម៉ាយ​​ស្ដាយ​​រាង​​រូប​​ខ្មោច​​អ្នក​

          តា​​​អាណោច​​ខ្មោច​​យាយ​​រាយ​មាយ​​ភ្ញាក់​        យាយ​​ញញាក់​​នឹក​​ខ្លោច​​ដល់​​ខ្មោច​​តា ​។
នូ កន: [[គ្រឿងឥស្សរិយយស]]

គ្រឿងឥស្សរិយយស 
១. អាល្លឺយ៉ង់ផ្វ្រង់សេស ១៩០៣
២. មេដាយមាស ១៩០៩
៣. មេដាយមុនីសារភណ្ឌ ១៩០៩
៤. មេដាយអស្សឫទ្ធិ ១៩១២
៥. អូស្វីសៀអណ្ណាម ១៩២១
៦. ធិបឌិនកម្ម៉ង់ឌ័រ ១៩២៦
នូ កន: ឯកសារយោង​

ឯកសារយោង​ 

 សៀវភៅ ជីវប្រវត្តិ អ្នកនិពន្ធខ្មែរ,​ អ្នកនិពន្ធ លោកជ័យ ចាប ឆ្នាំ១៩៨៨
 សៀវភៅ អ្នកនិពន្ធខ្មែរដែលមានឈ្មោះល្បី,​ លោកលី ធាមតេង ឆ្នាំ១៩៧២

Category:កវីនិពន្ធសម័យអាណានិគមបារាំងCategory:ចៅហ្វាយខែត្រកំពង់សៀមCategory:ចៅហ្វាយខែត្រកំពង់ធំCategory:ចៅហ្វាយខែត្រពញាឮCategory:ចៅហ្វាយខែត្រស្ទឹងត្រែងCategory:ម៉ឺនសម័យអាណានិគមបារាំងCategory:ឧកញ៉ាសម័យអាណានិគមបារាំងCategory:ភក្ដីអក្សរសម័យអាណានិគមបារាំងCategory:វិបុលរាជសេនាសម័យអាណានិគមបារាំងCategory:ស្មៀនសម័យអាណានិគមបារាំងCategory:ចៅហ្វាយខែត្រកំពង់សៀមCategory:តំណាងរាស្ត្រសម័យអាណានិគមបារាំងCategory:ចៅហ្វាយខែត្រសម័យអាណានិគមបារាំង
នូ ហាច: ការ​សិក្សា​អប់រំ

ការ​សិក្សា​អប់រំ
កាលពីកុមារភាពលោកសិក្សានៅសាលាបឋមសិក្សាវត្តកំពង់ព្រះ ដែលមានគ្រូជាព្រះសង្ឃនៅសាលានេះ​ ហើយដែលលោកចេះអានសាស្រ្តាស្លឹករឹតយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ។ ឆ្នាំ១៩៣២ លោកបានប្រលងជាប់ ចូលរៀននៅវិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិ រាជធានីភ្នំពេញ  ហើយលោកតស៊ូរៀនសូត្ររហូតបានទទួលសញ្ញាប័ត្រកម្រិតមធ្យមសិក្សា
នូ ហាច: ប្រវត្តិការងារ

ប្រវត្តិការងារ
បន្ទាប់ពីទទួលបានសញ្ញាប័ត្រនៅវិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្តិ លោកនូ​​ ហាច បានចេញទៅបំពេញការងារនៅ ខេត្តសៀមរាប ជាចៅក្រម។
 ឆ្នាំ១៩៤៧ លោកបានធ្វើការជាអ្នកបោះពុម្ពផ្សាយឱ្យកាសែតកម្ពុជា ក្នុង ក្រសួងព័ត៌មាន។ 
 ឆ្នាំ១៩៤៨ លោកបានក្លាយជាលេខាផ្ទាល់របស់នាបឪយករដ្ឋមន្រ្តី(យុត្តិវង្ស)។ បន្ទាប់មក លោកបានវិលមកធ្វើការឱ្យក្រសួងព័ត៌មានវិញ មានឋានៈជា ប្រធាននាយកដ្ឋាន។
 ឆ្នាំ១៩៥២ លោកបានផ្លាស់ទៅធ្វើការនៅក្រសួងការបរទេស ជាប្រធានផ្នែកកិច្ចការ នយោបាយ​ការ​បរទេស​(Director en Direction des Affaires Politiques)។ ក្នុងការងារថ្មីនេះលោកត្រូវបានតែងតាំងឱ្យទៅបំពេញបេសកកម្មផ្សេងៗនៅបរទេសដូចជា ទៅប្រទេស​សៀម និង យូហ្គោស្លាវីជាដើម។ ក្រោយមកដោយសារលោកមានស្នាដៃក្នុងការងាររាជរដ្ឋា​​ភិបាលប្រចាំ​នៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ប្រទេសវៀតណាម និងជាអ្នកតំណាងពិសេសប្រចាំ អង្គការសហប្រជាជាតិផងដែរ។ 
 ឆ្នាំ១៩៥២ នាយករដ្ឋមន្រ្តី សម្តេចព្រះនរោត្តមសីហនុ បានតែងតាំងលោកនូ ហាច ជារដ្ឋលេខាធិការក្រសួងសាធារណការ និងគមនាគមន៍ ដោយព្រះរាជក្រិត្យលេខ២៥២។
 ១៧ មករា ឆ្នាំ១៩៥៨ លោកបានចូលជាសមាជិកនៃសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរ (ទស្សនាវដ្តីអ្នកនិពន្ធខ្មែរ ឆ្នាំទី២ លេខ៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំព័រ១៣) (សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរកើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ដោយលោករឹម គីន)។
នូ ហាច: ស្នាដៃ​តែង​និពន្ធ

ស្នាដៃ​តែង​និពន្ធ
លោកនូ​ ហាច ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាពិសេសក្នុងស្នាដៃរឿងមនោសញ្ចេតនាដែល មានចំណងជើងថាផ្កាស្រពោន។ តែជារួមលោកមានស្នាដៃផ្សេងៗទៀតដូចជារឿងខ្លី កំណាព្យ (លោកសរសេរកំណាព្យជាកាព្យបែបបារាំង)។ល។ ហើយលោកជាអ្នកនិពន្ធ ដែលសរសេរ អោយទស្សនាវដ្តីរាត្រីថ្ងៃសៅរ៍ ទស្សនាវដ្តីនារី ទស្សនាវដ្តីរួមមិត្ត។ល។
ចំណងជើងអត្ថបទនានាដែលប្រមូលបានមាន៖

 រឿងផ្កាស្រពោន ឆ្នាំ ១៩៤៧, ១៩៤៨, ១៩៤៩
 រឿងមាលាដួងចិត្ត ឆ្នាំ១៩៧២ 
 រឿង ត្រួយជីវិត ឆ្នាំ១៩៧៣ 
 មធុរសជាតិ សិក្សាអត្ថបទ ដកស្រង់ពីទស្សនាវដ្តីនារីលេខ១0 ទំព័រ៣៥៣ ដល់ ៣៥៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥១ 
 រឿងខ្លី កូនក្រក ផ្សាយដោយទស្សនាវដ្តីរួមមិត្តលេខ៨ ថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៣ ទំព័រ១៥ និង១៦។ 
 ដំណើរចេញទៅប្រទេសបារាំង កាព្យបែបបារាំង ផ្សាយដោយទស្សនាវដ្តីនារី លេខ១៥ ឆ្នាំ ១៩៥២។ 
 ខ្ទីង កាព្យបែបបារាំង ផ្សាយដោយទស្សនាវដ្តីនារីលេខ ១១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥១ ទំព័រ៣៩៦។ 
 រឿង នារីជាទីស្នេហា ឆ្នាំ១៩៥៣ 
 លាវ័ណ្យ និង រវិន្ទ ឆ្នាំ១៩៥៣ បោះពុម្ពភាគ១ ឆ្នាំ ១៩៥៥ បោះពុម្ពភាគ២ 
​ រឿងខ្លី ល្បាតគយក្នុងគ្រាមួយនៅទន្លេសាប ដកស្រង់ពីទស្សនាវដ្តីរាត្រីថ្ងៃសៅរ៍ លេខ ១0 ថ្ងៃ ទី១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៥២ ទំព័រ២៩ ដល់៣១។ 
 ថូបែក កាព្យបែបបារាំង លោកនូ ហាចដកស្រង់ពីទស្សនាវដ្តីនារីលេខ១៣ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៥២ ទំព័រ១១។
នូ ហាច: ជីវិត​អាពាហ៍​ពិពាហ៍

ជីវិត​អាពាហ៍​ពិពាហ៍
លោកនូ ហាច បានរៀបការជាមួយអ្នកស្រីតាន់ រ៉េម និងមានបុត្រចំនួន៨នាក់។ សព្វ ថ្ងៃកូនៗ របស់លោកមួយចំនួនរស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក និងអូស្រ្តាលី។ ចុងក្រោយ ខ្មែរក្រហម បានសំលាប់ លោកប្រហែលនៅឆ្នាំ១៩៧៥។
នូវែលគីនេ

នូវែលគីនេ ( ទុកពីស៊ីន : Niugini ; ហ៊ីរីម៉ូទូ : Niu Gini ;  ឬ  ,  ជាប្រវត្តិសាស្ត្រ ) គឺជាកោះធំជាងគេទីពីររបស់ពិភពលោក ដែលមានផ្ទៃដី    ។ មានទីតាំងនៅអូសេអានី ភាគនិរតីនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក កោះនេះត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសអូស្ត្រាលី ដោយ  ច្រកសមុទ្រទ័ររ៉េស ទោះបីជាផ្ទៃដីទាំងពីរស្ថិតនៅលើធ្នើទ្វីប តែមួយក៏ដោយ។ កោះតូចៗជាច្រើនមានទីតាំងនៅខាងលិច និងខាងកើត។

ពាក់កណ្តាលភាគខាងកើតនៃកោះគឺជាដីដ៏ធំនៃរដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួញូហ្គីណេ ។ ភាគខាងលិច ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាភាគខាងលិចញូហ្គីណេ,  បង្កើតបានជាផ្នែកមួយនៃ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ហើយត្រូវបានរៀបចំជាខេត្តប៉ាពួ ប៉ាពួភាគកណ្តាល ខ្ពង់រាបប៉ាពួ ភាគខាងត្បូងប៉ាពួ ភាគនិរតីប៉ាពួ និង ភាគខាងលិចប៉ាពួ ។ ទីក្រុងធំជាងគេនៅលើកោះគឺជ័យបុរៈ (រដ្ឋធានីប៉ាពួ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី) និងព័រម៉ូរ៉េសប៊ី (រដ្ឋធានីប៉ាពួញូហ្គីណេ)។
នូវែលហ្សេឡង់

​ប្រទេសនូវែលហ្សេឡង់​ (ភាសាអង់គ្លេស៖ New Zealand និងភាសាម៉ាវរី៖ Aotearoa) គឺជាប្រទេសកោះមួយស្ថិតនៅប៉ែកនិរតីនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ ប្រទេសនេះមានដែនដីធំៗចំនួនពីរគឺ កោះខាងជើង (Te Ika-a-Māui) និងកោះខាងត្បូង (Te Waipounamu) និងបូករួមជាមួយកោះតូចៗចំនួន ៧០០ ទៀត។ នូវែលហ្សេឡង់ជាប្រទេសកោះធំបំផុតទីប្រាំមួយ ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ២៦៨,០២១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ វាស្ថិតនៅប្រមាណ ២០០០ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូងប្រទេសអូស្ត្រាលី កាត់សមុទ្រតាស្មាន់ និង ១,០០០ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូងនៃកោះនូវែលកាឡេដូនី ហ្វីជី និងតុងកា។ ប្រទេសនេះមានតំបន់ភូមិសាស្ត្រ​ចម្រុះច្រើន និង​កំពូល​ភ្នំ​មុតស្រួច រួម​ទាំង​ភ្នំទឹកកកនៅតាមភាគ​ខាង​ត្បូងផងដែរ។ រាជធានីរបស់ប្រទេសនូវែលសេឡង់មានឈ្មោះថា វេលីងតុន ហើយទីក្រុងដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេគឺមានឈ្មោះថា អូកឡិន។

ប្រទេស​នូវែលហ្សេឡង់​​ជាប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍មួយដែលមានឋានៈខ្ពស់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្តាប្រទេសនៅលើអន្តរជាតិដែលជាប្រទេសកំពូលៗ រួមទាំងវិស័យអប់រំ សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច ហើយបង្ហាញនូវចំនួនដ៏ទាបនៃសន្ទស្សន៍នៃអំពើពុករលួយ ។ ទីក្រុងជាច្រើនក៏មានឋានៈខ្ពស់ៗក្នុងចំណោមទីក្រុងមានបំផុតនៅលើពិភពលោក ។

ម្ចាស់ក្សត្រីអេលីសាប៊ែតទី២ ជាព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃប្រទេសហើយក៏ជាអ្នកដែលត្រូវបានគេឱ្យតំណាងជាអគ្គទេសាភិបាលដែលកាន់អំណាចបម្រុង ។ ក្សត្រីនិងអភិបាលខេត្តទូទៅកម្រនឹងលុកដៃក្នុងការប្រើអំណាចដោយគ្មានការចេញបញ្ជាពីគណៈរដ្ឋមន្រ្តី​ នីតិបញ្ញាតិ អំណាចក្នុងនយោបាយ ត្រូវបានជាប់ឆ្នោតតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យ ។ រដ្ឋសភានៃប្រទេស​នូវែលហ្សេឡង់ ព្រមទាំងអំណាចប្រតិបត្តិដែលធ្វើការយ៉ាងមានប្រសិទ្ឋភាពដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនូវែលហ្សេឡង់​ និងអ្នកដទៃទៀតនៅជួររដ្ឋមន្ត្រី ។
នូសាន់តារា (ទីក្រុង)

នូសន្តរា<អានថា នូសាន់តារា> ជាផ្លូវការ រដ្ឋធានីនូសន្តរា (  ,  អក្សរកាត់ IKN ) គឺជ រដ្ឋធានីនាពេលអនាគតនៃប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលមានទីតាំងនៅចន្លោះ អង្គភាព គូតៃ កាតាណេការ៉ា និង អង្គភាពបេណាចាំ ប៉ាសែសខាងជើង  កាលីម៉ាន់តាន់ភាគខាងកើត នៅលើកោះបរណេអូ ។  ក្នុងឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋមន្ត្រីមួយរូបបានថ្លែងថា តំបន់រដ្ឋធានីថ្មីនឹងក្លាយជាខេត្តដាច់ដោយឡែក ដោយមិនផ្តល់ព័ត៌មានលម្អិតបន្ថែម។   

ការសាងសង់បានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២២ ដោយចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការឈូសឆាយដី និងការសាងសង់ផ្លូវចូល។ ដំណាក់កាលដំបូងដែលគេស្គាល់ថាជា "តំបន់កណ្តាលរដ្ឋាភិបាល" នឹងមានការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល សាលារៀន និងមន្ទីរពេទ្យ។ គម្រោងនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមានតម្លៃ៥២៣ពាន់ពាន់លានរូពី (៣៥ ពាន់លានដុល្លារ ) ហើយនឹងត្រូវបញ្ចប់ជា ៥ ដំណាក់កាល។ ដំណាក់កាលទី១  បានចាប់ផ្តើមនៅ   កម្មករប្រហែល ១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់មកពីជុំវិញប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីបានចូលរួមក្នុងគម្រោងនេះជាមួយនឹងកម្លាំងការងារបន្ថែមនៅជុំវិញតំបន់នូសាន់តារ៉ា ដើម្បីធានាឱ្យមានការចូលរួមរបស់កម្មករក្នុងស្រុក។    គម្រោង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​រំពឹង​ថា​នឹង​បញ្ចប់​ទាំងស្រុង​នៅ​ឆ្នាំ​២០៤៥ ដោយ​ដំណាក់កាល​ទី​៥​ជា​ដំណាក់កាល​ចុងក្រោយ​។   នៅថ្ងៃទី១៧  ខែសីហាឆ្នាំ២០២៤4 ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីបានប្រារព្ធពិធីបុណ្យឯករាជ្យរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការជាលើកដំបូងនៅក្នុងរដ្ឋធានីនាពេលអនាគតដែលមិនទាន់បានបញ្ចប់។
នូសាន់តារា (ទីក្រុង): ភូមិសាស្ត្រ

ភូមិសាស្ត្រ 
រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល| រូបភាពដីសត ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ របស់ អង្គការណាសា
នូសាន់តារ៉ា ស្ថិតនៅលើឆ្នេរខាងកើតនៃកោះបរណេអូ ដែលជាកោះធំជាងគេទីបី របស់ពិភពលោក។ ទីក្រុងនេះមានព្រំប្រទល់ដីជាមួយខេត្តកាលីម៉ាន់តាន់ខាងកើត ហើយមានខ្សែបន្ទាត់ឆ្នេរសមុទ្រដែលលាតសន្ធឹងទៅខាងកើតទៅ ច្រកសមុទ្រម៉ាកាស្សា និងខាងត្បូងទៅ ឈូងសមុទ្របាលិកប៉ាប៉ាន់ ។  នូសាន់តារ៉ា ក៏មានកោះចំនួនបួន (បេណាវ៉ា, ប៊ីសារ , បាទូប៉ាយ៉ោបាចាវ៉ាង៉ោ, Jសាប័ត និង Sabut) ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងនៃឈូងសមុទ្របាលិកប៉ាប៉ាន់  ។ ទីក្រុងនេះមានទេសភាពព្រៃភ្នំ ហើយពីមុនជ ព្រៃឧស្សាហកម្ម ដោយមានដីសម្បទាន ជាកម្មលោក ិទ្ធិរបស់ ស៊ូកាន់តូ តាណូតូ ។
នូហាក់ ភូមសៈវ៉ាន់: ប្រវត្តិ​

ប្រធាន នូហាក់ ភូមសៈវ៉ាន់ កើត ០៩ មេសា ១៩១៤ មរណភាព ០៩ កញ្ញា ២០០៨, ជា​មន្ត្រី​បក្ស​កុម្មុយនីស្ត និង​បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្ត​លាវ​អស់​រយៈ​ពេល​ជា​ច្រើន​ឆ្នាំ។ លោក​បន្ត​តំណែង​ពី​អតីត​ប្រធានាធិបតី​លាវ កៃសន ភុមវិហាន ដែល​បាន​ទទួល​មរណភាព​ កាល​ពី​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩២។ លោក​គឺ​ជា​ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី​ទី​១ ក្នុង​គ្រា​ដែល​លោក​កៃសន ធ្វើ​ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៩១។

 ប្រវត្តិ​ 
លោក​នូហាក់ កើត​នៅ​ក្នុង​ទឹក​ដី​មួយ​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ជា​ទឹក​ដី​របស់​ខេត្ត​មុកដាហារ ប្រទេស​ថៃ។ លោក​បាន​ចូល​រួម​តស៊ូ​ជាមួយ​អាណានិគម​បារាំង​តាំង​ពី​វ័យ​កំឡោះ និង​បាន​ក្លាយ​ជា​សមាជិក​បក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិន និង​ជា​ស្ថាបនិក​បក្ស​ប្រជាជន​បដិវត្ត​លាវ​ចុង​ក្រោយ​គេ​បង្អស់​ដែល​ទទួល​មរណភាព។

 នយោបាយ 
បន្ទាប់​ពី​ការ​ប្លាស់​ប្ដូរ​របប​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស​លាវ កាល​ពី​ខែ​ធ្នូ ឆ្នាំ​១៩៧៥ លោក​នូហាក់ បាន​ក្លាយ​ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី ទទួល​បន្ទុក​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច របស់​ប្រទេស​នេះ​អស់​រយៈ​ពេល​ជា​ច្រើន​ឆ្នាំ។

នៅ​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៩២ លោក​នូហាក់ ត្រូវ​បាន​ជាប់​ឆ្នោត​ជា​ប្រធាន​ប្រទេស បន្ទាប់​ពី​លោក​កៃសន ភុមវិហាន ទទួល​មរណភាព ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៦​បាន​បញ្ចប់​តំណែង​នយោបាយ​របស់​បក្ស និង​តំណែង​មេ​ដឹក​នាំ​រដ្ឋ​នៅ​ពេល​មាន​អាយុ​៨៣​ឆ្នាំ។

លោក​នូហាក់ បាន​ទទួល​នាទី​ជា​ទីប្រឹក្សា​ពិសេស​របស់​គណៈកម្មការ​មជ្ឈឹម​បក្ស ត​មក​រយៈ​ពេល​៥​ឆ្នាំ និង​ចាប់​ផ្ដើម​បាត់​មុខ​ពី​សាធារណជន។

 មរណភាព 
លោក​នូហាក់ បាន​ទទួល​មរណភាព​កាល​ពី​ថ្ងៃ​​អង្គារ ទី​០៩ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​២០០៨ ក្នុង​អាយុ​បាន​៩៨​ឆ្នាំ ដោយ​ជរាពាធ៕

 ព័ត៌មាន​ទាក់ទង 
 មរណភាព​នូហាក់ ភូមសៈវ៉ាន់ នូហាក់ ភូមសៈវ៉ាន់200px|នូហាក់ ភូមសៈវ៉ាន់ព័ត៌មាន​មួយ​ចំនួន​ឈ្មោះនូហាក់ ភូមសៈវ៉ាន់កំណើត០៩ មេសា ១៩១៤មរណភាព០៩ កញ្ញា ២០០៨ឋានៈប្រធាន​ប្រទេស​លាវ (អ្នក​ទី​៤)កាន់​តំណែង២៥ វិច្ឆិកា ១៩៩២ - ២៤ កុម្ភៈ ១៩៩៨បន្ត​ពីកៃសន ភុមវិហានបន្ត​ដោយខាំតៃ ស៊ីផាន់ដន

ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នក​ដឹកនាំ​លាវ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រធានាធិបតីឡាវ
នួន កន: ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិ

លោក នួន កន កើត​នៅ​ថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៧ នៅសង្កាត់​​លេខ​៤ ក្រុង​ភ្នំពេញ។
នួន កន: ស្នាដៃ

ស្នាដៃ

 ល្អផង ពិរោះផង រឿងល្ខោន ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​លេខ២ ប្រលង​ប្រជែង​ទូទៅអក្សរសាស្រ្ត
 ដាវ​ជោគជ័យ រឿងល្ខោន
 បទពង្សាវតារខ្មែរ
នួន ជា

នួន ជា200px|នួន ជាប្រវត្តិរូបសង្ខេបឈ្មោះ រុង ប៊ុនរួតហៅក្រៅនួន ជាថ្ងៃកំនើតថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩២៦  ទីកន្លែងកំនើតនៅភូមិវត្តគរ ឃុំវត្តគរ ស្រុកសង្កែ ខេត្តបាត់ដំបងឪពុកឈ្មោះឡៅ លីវ មុខងារអនុលេខាគណៈកម្មាធិការមជ្ឍិម និង គណៈកម្មាធិការអចិន្រ្តៃយ៍បក្ស  ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេដឹកនាំក្នុងរបបប្រលយ័ពូជសាស្រ្ត
នួន ជា: តួរនាទីក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ

តួរនាទីក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ 
ក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ នួន ជា ត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធានសភាតំណាងប្រជាជនម្ពុជា។ នួន ជា ក៏មានតំណែងជាអនុលេខាគណៈកម្មាធិការមជ្ឍិម និង គណៈកម្មាធិការអចិន្រ្តៃយ៍បក្សផងដែរ។ នួន ជា ដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងបញ្ហាសន្ដិសុខ ហើយក្នុងនាមជាកម្មាភិបាលជាន់ខ្ពស់សំដាប់ទីពីរ នួន ជា ទទួលខុសត្រូវក្នុងការអនុវត្តគោលនយោបាយឃោរឃៅជាច្រើន ដែលបានអនុម័តឲ្យអនុវត្តដោយគណៈកម្មាធិការអចិន្រ្តៃយ៍បក្ស។ មានការជឿជាក់ថា នួន ជា ធ្លាប់ទទួលបន្ទុកគ្រប់គ្រងលើមន្ទីរសន្ដិសុខរបស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ រាប់ទាំងមន្ទីរស-២១ (ទួលស្លែង)។ នួន ជា បាននិទេសខ្លួនទៅព្រំដែនខ្មែរ-ថៃ នៅឆ្នាំ ១៩៧៩។ នួន ជា ជាមួយ ខៀវ សំផន បានចុះចូលជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជានៅថ្ងៃទី ២៥ ខែ ឆ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩៨ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ ប៉ុល ពត។
នួន ជា: បទចោទប្រកាន់

បទចោទប្រកាន់ 
នួន ជា ត្រូវបានចាប់ខ្លួន និង ឃុំខ្លួនបណ្ដោះអាសន្ននៅថ្ងៃទី ១៩ ខែ កញ្ញា ឆ្នាំ ២០០៧ ដោយអង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា (អ.វ.ត.ក)។ នៅឯអង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា នួន ជា ត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទឩក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងនឹងមនុស្សជាតិ អំពើបំពាបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទៅលើអនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ ចុះថ្ងៃទី ១២ ខែ សីហា ឆ្នាំ ១៩៤៩ អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ ការធ្វើមនុស្សឃាត ការធ្វើទារុណកម្ម ការដាក់ឃុំឃុំាំង ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ការសម្លាប់បំផុតពូជ ការនិរទេស ការជម្លៀសប្រជាពលរដ្ឋដោយបង្ខំ ការដាក់ជាទាសករ និង អំពើអមនុស្សធម៌ដទៃទៀត ព្រមទាំងបទឩក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម ការសម្លាប់ដោយអចេតនា កាធ្វើទារុណកម្ម ការប្រព្រឹត្តអមនុស្សធម៌ ការបង្កព្យសនកម្មធ្ងន់ធ្ងរ ឫ ការធ្វើឲ្យឈឺចាប់ខ្លាំងដោយចេតនាដល់រាងកាយនិង សុខភាព ការដកហូតដោយចេតនានូវសិទ្ធិទទួលបានការជំនុំជម្រះក្ដីដោយយុតិធម៌ ការនិរទេស ឫ ជម្លៀសដោយបង្ខំ ឫការបង្ខាំង ជនស៊ីវិលដោយខុសច្បាប់។ នួន ជា ក៏ត្រូវបានចោទប្រកាន់ថែមអំពីបទមនុស្សឃាតដោយ ចេតនា ការធ្វើទារុណកម្ម និងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើសាសនាក្រោមក្រមព្រហ្មទណ្ឌកម្ពុជាឆ្នាំ ១៩៥៦។
នួន ជា: សង្ខេបសេចក្ដី

សង្ខេបសេចក្ដី 
ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណជាង ១.៧លាននាក់បានស្លាប់ក្នុងរបបខ្មែរក្រហម ,ក្រោមអំណាចរដ្ឋាភិបាលដែលដឹកនាំដោយ ប៉ុល ពត។ ក្នុងចំណោមអ្នករងគ្រោះ ក៏មានម្ដាយ, ឪពុក និងបងប្អូនប្រុសៗរបស់ ធិត សំបាត់ ផងដែរ។ គាត់ បាននិយាយថា គាត់មិនយល់ហេតុអ្វីបានខ្មែរក្រហម បណ្ដោយ អោយមានអំពើ ហិង្សារ កើតមានលើជនរួមជាតិឯងដូចនេះ។ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ គាត់បាន សំរេចចិត្តនិងពន្យល់បង្ហាញ ពីអតីត ខ្មែរក្រហម ។គ្មាននរណាម្នាក់ហ៊ានទទួលពីអំពើឃាតកម្មនេះទេ។
 
ក្នុងឆ្នាំ ២០០១ គាត់បានជួបជាមួយនួនជា , ជាតំណាងរបស់ប៉ុល ពត ,ក៏បានដឹងថាជាបងធំទីពីរ ។ នួនជា រស់នៅ ជាមនុស្សពិសេសម្នាក់ក្នុង ក្រុម ,ក្នុងទីក្រុង តូចមួយនៅព្រំដែន​កម្ពុជា ថៃ ។ សំបាត់ បានទៅសួរសុខទុក្ខ នួន ជា ជាច្រើនដងរៀងរាល់ចុងសប្ដាហ៍ ប្រហែលជារយៈពេលបីឆ្នាំ ។ 
ក្នុងអំឡុងពេលនោះនួនជា បានស្មគ្រចិត្តនិយាយជជែកអំពីដំណើរការ ការធ្វើនយោបាយរបស់គាត់ លើកលែងតែ បីឆ្នាំកន្លះ ក្នុងរបបខ្មែរក្រហម ។​ ពីមុនគាត់បានត្រូវសំភាសន៍ ដោយ អ្នកកាសែតភាគខាងលិច និង អ្នកកាសែត ជប៉ុន ប៉ុន្តែ គាត់តែងតែ បដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ នូវឃាតកម្ម ទៅលើមហាជនកម្ពុជា ។
ក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ,នួនជា បានទទួល សារភាពលើកទីមួយ ទៅសំបាត់ចំពោះការសំរេចចិត្ត ធ្វើឃាតកម្មថា គាត់បានធ្វើជាមួយប៉ុល ពត ។សំបាត់បានបន្ត សំភាសន៍ នួនជា លើ តួនាទីរបស់គាត់ ក្នុងរបបវាលពិឃាត សំរាប់រយៈពេលបីឆ្នាំ ជាង ។អំឡុងពេលនោះ ក្រុមប្រឹក្សា វិសាមញ្ញ នៃអង្គការ សហប្រជាជាតិ ក្នុងតុលាការកម្ពុជា (អ៊ី ស៊ី ស៊ី ស៊ី )ត្រូវបានបតិដ្ឋានប័ន  ស៊ើបអង្កេតនូវការនិយាយដោះសារ បទឧក្រិដ្ឋ នៃ របប កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ។សំបាត់បានសំភាសន៍ នួនជា រហូត ដល់ខែ កញ្ញា  ឆ្នាំ២០០៧ ក្រោយ ពេលដែលគាត់បានត្រូវចាប់ខ្លួន និងចោទប្រកាន់ពីបទ សង្គ្រាមឧក្រិដ្ឋ និង ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិដោយ (អ៊ី ស៊ី ស៊ី ស៊ី ) ។  ខ្សែភាពយន្ត សំដៅលើ ការប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋពីរ ក្នុង របបខ្មែរក្រហម នៅភូមិភាគនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជា ។ឃុន និង សួន នាំ សំបាត់ទៅ កន្លែងកើតហេតុ កន្លែងដែលមានការកាប់សំលាប់ រង្គាល ហើយណែនាំទៅអោយប្រធាន ការិយាល័យរបស់ពួកគេ។នៅចុងបញ្ចប់នៃខ្សែភាព​យន្ត សំបាត់ទៅ ជួប នួនជា ហើយ សមមិត្ត អតីត ខ្មែរក្រហម បីរូបទៀត ព្យាយាមយល់ពី ប្រវត្តិ នៃ ការ អោយមនុស្សស្លាប់ច្រើនយ៉ាងនេះ ។
នួន ជា: ការនែនាំ

ការនែនាំ 
ខ្សែភាពយន្តត្រូវបានសរសរ ដោយផ្ទាល់និង បញ្ចាំងដោយ រ៉ប់ លឹមឃីន និងធិត សំបាត់។ ការងារលើ ខ្សែភាពយន្តនេះ គឺបានចាប់ផ្ដើមពី ខែកញ្ញា ឆ្នា២០០៦ រហូតដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៩។ ខ្សែភាពយន្តត្រូវបានកាត់តនៅទីក្រុងឡុង ដោយ លឹមឃីន ។ពិន្ទុត្រូវបានចងក្រង ដោយ ដានៀល ផឹមបឺថុន។ វាមិនត្រូវបាន អនុញ្ញាត្តអោយមានការបែងចែក សិទ្ធ ដោយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ ខ្សែភាពយន្តនេះ ត្រូវបានបង្ហាញក្នុងពេលមួយ នៅឯ រោងកុន មួយនៅរាជធានីភ្នំពេញ ។ក្នុងកិច្ចសំភាសន៍អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្ត បានពិចារណាអំពីទ្រឹស្ដីនេះ គឺដោយសារតែ ប្រវត្តិសាស្ត្រ នៅតែ អោយដឹងដល់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន ។
នួន ជា: ខ្សែភាពយន្តនិង សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម

ខ្សែភាពយន្តនិង សាលាក្ដីខ្មែរក្រហម 
អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តបានបដិសេធ មិនព្រមអោយ ខ្សែភាពយន្ត ជាមួយនិងតុលាការ ទៅលើមូលដ្ឋាន ដែលវាគួរយល់ពីប្រភព នៃរបបខ្មែរក្រហម។ប្រភពទាំងអស់គឺវា ត្រេកអរណាស់សំរាប់អ្វីៗផ្សេងៗទៀត និងសំភារៈសឹកដាក់ជាកម្មសិទ្ធិសាធារណៈ,ប៉ុន្តែលើមូលដ្ឋាន ដែលមិនមែន អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្ត ជាអ្នកការិយាល័យរឺក៏ជា ភ្នាក់ងារ តុលាការឡើយ ។គេរិះគន់អ្នកផលិតខ្សែភាពយន្តយ៉ាងធំសំបើម សំរាប់ការមិនប្រើសំភារៈ របស់ពួកគេអោយតុលាការ។នៅថ្ងៃទី៩ ខែ មេសា ឆ្នាំ២០១០ តុលាការ បានចេញបទបញ្ជា ថាវាគួរតែ ស្វែងរក អោយឃើញ នូវ សំភារៈ មានលក្ខណៈជាអន្តរជាតិ ប៉ុន្តែ ត្រូវជំនួសអោយការរង់ចាំរហូតដល់ សំភារៈ បានមកដល់  ជាកម្មសិទ្ធិសាធារណៈហើយប្រើ វាក្នុងការកាត់ទោស ពេលនោះ។
នៅថ្ងៃទី២៧ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ២០១១ ការកាត់ទោសករណី០០២ ប្រឆាំងនួន ជា ខៀវ សំផន អៀង សារី និង អៀង ធារិទ្ធបានចាប់ផ្ដើមនៅទីក្រុង ភ្នំពេញ ។
នួន ជា: ការផ្សាយខ្សែភាពយន្តនៅប្រទេសកម្ពុជា

ការផ្សាយខ្សែភាពយន្តនៅប្រទេសកម្ពុជា 
នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១០ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បានបដិសេធ មិនអនុញ្ញាត្ត អោយខ្សែភាពយន្ត សំរាប់ចាក់ផ្សាយ ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។ស៊ីន ជិន ឆាយា នាយក ក្រសួងវប្បធម៌ និយាយថា ដោយសារ ខ្សែភាពយន្ត មិនមែនជា ភាសាខ្មែរ ។ តាមពិត ខ្សែភាពយន្តជាច្រើន ជាភាសាខ្មែរ ។ម្ចាស់រោងកុននៅភ្នំពេញជាច្រើនបានប្រាប់ វី អូ អេ ថា ពួកគេ ឆ្លាតក្នុង ការបង្ហាញខ្សែភាពយន្ត ប៉ុន្តែ មិន ត្រូវការអនុញ្ញាត្តជាផ្លូវការ។
នួន សារី

លោកស្រី នួន សារី ហៅយាយយ៉យ ជាសិល្បករផ្នែកចម្រៀងបុរាណ ចម្រៀងសម័យ តារាសម្ដែង ចម្រៀងអាយ៉ៃ និងជាតារាកំប្លែងល្បីមួយរូបនៅកម្ពុជា។