navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ទសពិធរាជធម៌: '''សីល'''

សីល
ព្រះមហាក្សត្រ ឬ​អ្នកដឹកនាំត្រូវតែប្រកាន់និងរក្សាអោយមានសីលធម៌ដក់ជាប់ក្នុងខ្លួនជានិច្ច។ សីលធម៌នេះគឺបញ្ចសីលា ឬសីល៥ និងព្រហ្មវិហារធម៌ចំពោះប្រជានុរាស្រ្ត។ 

ក្នុងបញ្ចសីលា គេកត់សំគាល់ឃើញមានការមិនប្រមាថឬសំលាប់ជីវិតមិនលួចប្លន់មិនលួចលាក់មានសាហាយស្មន់ មិនភូតភរកុហសបោកប្រាស់ និងមិនភ្លើតភ្លើនបណ្តោយខ្លួនអោយលង់លក់ទៅដោយគ្រឿងស្រវឹង។
ចំណែកក្នុងព្រហ្មវិហារធម៌វិញ មានធម៌ទាំងអស់៤គឺ៖
 មេត្តា ជាការស្រលាញ់រាប់អានដែលមានចំពោះមនុស្សគ្រប់រូបគ្រប់ប្រភេទ 
 ករុណា ដែលជាការផ្សព្វផ្សាយនូវការអាណិតអាសូរសន្តោស 
 មុទិតា ដែលជាការត្រេកអរសាទរនៅពេលដែលប្រជាពលរដ្ឋបានសុខសប្បាយចំរុងចំរើនក្សេមក្សាន្ត និង
 ឧបេក្ខា ដែលជាការរាប់រកអស់គ្រប់សព្វសត្វដោយក្តីស្មោះស្ម័គ្រស្មើគ្នា គ្មានរើសអើងប្រកាន់វណ្ណះ ឬ ពណ៌សម្បុរ។
ទសពិធរាជធម៌: '''បរិច្ចាគ'''

បរិច្ចាគ
ព្រះមហាក្សត្រឬអ្នកដឹកនាំត្រូវយកព្រះរាជទ្រព្យឬសម្បត្តិរដ្ឋទៅចែកជួយប្រទេសជាតិ។​​ គឺក្នុងន័យត្រូវចេះប្រើប្រាក់កាសធនធានរដ្ឋដោយយុត្តិធម៌ត្រឹមត្រូវឥតលំអៀងកេងបន្លំយកទៅកសាងអភិវឌ្ឍប្រទេសជាតិអោយបានជឿនលឿនឆ្ពោះទៅរកវឌ្ឍនភាពនិងសុភមង្គលវិធីនេះ គឺការបែងចែកភោគផលធនធាននគរអោយទៅដល់ប្រជាជនគ្រប់ស្រទាប់ជាន់ថ្នាក់ដោយគ្មានរើសអើងវណ្ណ។ពីព្រោះជាសិទ្ឋិរបស់ប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូប មិនមែនជាអំណោយឬជាការនាំ និងអ្នកនយោបាយម្នាក់ៗត្រូវតែគោរពនឹងប្រតិបត្តិធ្វើតាមដែរ។
ទសពិធរាជធម៌: '''អាជ្ជវៈ'''

អាជ្ជវៈ
(មានសេចក្ដីត្រង់)​ ការទៀងត្រង់មិនវៀចវេរដែលព្រះមហាក្សត្រនិងអ្នកដឹកនាំត្រូវតែគោរពនិងប្រកាន់ខ្ជាប់ខ្ជួនជាដាច់ខាត។ក្នុងពាក្យទៀងត្រង់អត្ថន័យមានទំហំធំធេងណាស់គឺជាជំពាក់ទៅនឹងកាយវាចាចិត្តរបស់អ្នកដឹកនាំ។ បើនិយាយឱ្យចំទៅគឺគេមិនត្រូវក្បត់ប្រជាជននិងប្រទេសជាតិឯងមិនប្រើអំណាចផ្តាច់ការ មិនអយុត្តិធម៌មិនបំរើផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ក្រុមគ្រួសារ​ បក្សពួក និង បរទេស។
ទសពិធរាជធម៌: '''មទ្ទវៈ'''

មទ្ទវៈ
(មានសេចក្ដីទន់ភ្លន់ស្លូតសុភាពរាបសា) ព្រះមហាក្សត្រឬអ្នកដឹកនាំជាតិត្រូវតែរៀបចំឬកពារ អាកប្បកិរិយា​​ ពាក្យសម្តី ចិត្តគំនិតអោយបានទន់ភ្លន់សុភាពរាបសារល្អត្រឹមត្រូវថ្លៃថ្នូរយុត្តិធម៌ ដោយមិនបញ្ចេញអាការះឬកពារច្រងេងច្រងាងច្រឡោង ខាមច្រឡើសបើស ហារស្រែកឡើងរកតែកាប់ចាក់ប្រើកំលាំងបាយជាមួយនិងប្រជារាស្ត្រទន់ខ្សោយ។ព្រះមហាក្សត្រ ឬ អ្នកដឹកនាំជាតិជាតំណាងប្រជាជាតិមួយទាំងមូល។ បើអ្នកតំណាងប្រជាជាតិទាំងនេះមានកាយវាចារចិត្តមិនល្អសមរម្យនោះគឺប្រទេសជាតិ និង ប្រជាជនទាំងអស់គ្នាដែលត្រូវបាត់បង់កិត្តិយសត្រូវគេមើលងាយនិងទទួលនូវផលវិបាករងគ្រោះថ្នាក់គ្រប់បែបយ៉ាង។
ទសពិធរាជធម៌: '''តបៈ'''

តបៈ
(ការកាន់ឧបោសថសីលតាមកាលកំណត់ម្ដងៗ) ព្រះមហាក្សត្រ ឬអ្នកដឹកនាំជាតិតាមកាលកំណត់ត្រូវតែចូលកាន់ឧបោថសីលដើម្បីដុសខាត់អប់រំចិត្តអារម្មណ៍​ មនោសញ្ចេតនាឱ្យភ្លឺស្វាងចៀសវៀងអវិជ្ជាដែលជាប្រភពនៃក្តីវិនាស ការចូលកាន់ឧបោថសីលអាចចាត់ទុកជាការដកឃ្លាមួយរយៈពីភាពជាប់ជំពាក់ជំពិនក្នុងបញ្ហាបច្ចុប្បន្នដើម្បីយកពេល យកឱកាសសំរាប់សញ្ជប់សញ្ជឹង រិះគិតពិចារណា ឆ្លុះពិនិត្យមើលអស់សព្វគ្រប់សកម្មភាព និងអំពើទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនផ្ទាល់បានប្រព្រឹត្ត។ អាកប្បកិរិយា និងកាយវិការរបៀបនេះអាចនាំឱ្យអ្នកដឹកនាំ ឬអ្នកនយោបាយមានពេលវេលា និងរកផ្លូវល្អឃើញ ហើយអាចផ្លាស់ប្តូរលុបលាងកែប្រែកំហុសអាក្រក់ល្អទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនបានប្រព្រឹត្តដែរ។
ទសពិធរាជធម៌: '''អក្កោធនៈ'''

អក្កោធនៈ
(មិនក្តៅក្រហាយអ្នកដទៃ) ព្រះមហាក្សត្រ ឬអ្នកដឹកនាំជាតិមិនត្រូវដើរឆ្កិះឆ្កៀលដុតរោលបំបែកបំបាក់អ្នកដទៃឱ្យកើតមានកំហឹងដើម្បីគ្រប់គ្រងតាំងខ្លួនមានតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះទេ។ ការបង្កបង្កើតឱ្យមានរឿងសៅហ្មង ឱ្យមានការក្តៅក្រហលក្រហាយដូច្នេះបណ្តាលធ្វើឱ្យបែកបាក់ប្រេះឆាសាមគ្គីផ្ទៃក្នុងហើយអាចក្លាយជាចលាចលច្របូកច្របល់ និងជាសង្រ្គាមបង្ហូរឈាម។ អ្នកដឹកនាំជាតិត្រូវតែចេះរំងាប់ចិត្តមិនឱ្យមានកំហឹងគំនុំ និងមានការសងសឹកឆេះឆាបដក់គុំក្នុងខ្លួនឡើយ។ ការកសាងប្រទេសជាតិមិនមែនស្ថិតនៅលើការបំបែកបំបាក់សាមគ្គី បង្កើតឱ្យមានជម្លោះឈ្លោះ មើលមុខគ្នាមិនត្រង់នោះទេ។
ទសពិធរាជធម៌: '''អវិហឹសា'''

អវិហឹសា
(មិនបៀតបៀនអ្នកដទៃ) ព្រះមហាក្សត្រ ឱ្យអ្នកដឹកនាំជាតិមិនត្រូវយកហិង្សា ឬកម្លាំងបាយ និងអាវុធមកធើ្វជាត្រីមុខទេ ក្នុងការត្រិះរិះពិចារណានិងដោះស្រាយបញ្ហាអាយុជីវិតប្រទេសជាតិ។ បើយើងគ្មានគំនិតអាក្រក់មិនប្រើកំលាំងអាវុធមិនប្រៀនគេ គេក៏មិនបៀតបៀនមកលើយើងដែរ។ គោលការណ៍ធំត្រូវស្ថិតនៅលើទស្សន:សន្តិវិធីក្នុងការដោះស្រាយគ្រប់បញ្ហាកសាងប្រទេសជាតិ។ ទស្សនៈសន្តិភាពត្រូវស្ថិតនៅជាមូលដ្ឋានជាគោលដៅធំចំបងដែលព្រះមហាក្សត្រ និងអ្នកដឹកនាំជាតិត្រូវតែនាំគ្នាខំស្វែងទៅរកឈោងហក់ចាប់ឱបក្រសោប យកមកឱ្យបានជាចាំបាច់ ពីព្រោះប្រទេសជាតិនីមួយៗត្រូវការសន្តិភាពដើម្បីកសាងដើរឆ្ពោះទៅរកអី្វដែលជាការអភិវឌ្ឍ ជាការរីកចំរើនលូតលាស់និងជីវភាពរុងរឿងរស់នៅដោយសុខសន្តិភាព ក្សេមក្សាន្ត។
ទសពិធរាជធម៌: '''ខន្តី'''

ខន្តី
(មានសេចក្ដីអត់ធន់) ព្រះមហាក្សត្រ ឬអ្នកដឹកនាំជាតិត្រូវតែមានចិត្តអំនត់អត់ធន់ ហើយមិនលោតទៅតាមកំលាំងខ្យល់ព្រឹត្តិការណ៍ដែលបោកបក់នោះទេ។ ការស្ទុះហក់លោតទាំងកម្រោលទៅតាមភ្លើងកំហឹងទៅតាមចំណង់់ចិត្តមានះទៅតាមការលោភលន់រំជើបរំជួលត្រេកត្រអាលអាចនាំមកនូវការវិនាសអន្តរាយ នូវផលអាក្រក់ដែលពុំអាចប៉ាន់ស្មានបានដល់ការត្រិះរិះពិចារណារកយល់ហេតុផលការរៀបចំ និងអនុវត្តគោលដៅគម្រោងផែនការណ៍ផ្សេងៗជាអត្ថប្រយោជន៍សំរាប់ប្រទេសជាតិ។ ការប្រកាន់ចិត្តនឹងនមិនឆេវឆាវព្យាយាមសំភីអំណត់អាចណែនាំឱ្យយើងចេះរង់ចាំពេលវេលាឱកាសល្អដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍ឱ្យបានសម្រេច។ ការប្រកាន់ខន្តី អំណត់ធ្មត់សង្កត់ចិត្ត និងព្យាយាមជាគុណសម្បត្តិមួយដ៏កម្ររកបានក្នុងសម្បត្តិមនុស្ស។
ទសពិធរាជធម៌: '''អវិរោធនៈ'''

អវិរោធនៈ 
(មិនបំពានលើធម៌លើច្បាប់)​​ ព្រះមហាក្សត្រ ឬអ្នកដឹកនាំជាតិត្រូវគោរពច្បាប់ជាធរមាន។ គេត្រូវតែដាក់ច្បាប់ជាធំឱ្យខ្ពស់បំផុតលើបុគ្គល។ គេត្រូវទុកដាក់ច្បាប់វិន័យធម៌ជាមូលដ្ឋាន និងជាគ្រឹះរបស់ជាតិសំរាប់រៀបចំស្ថាប័នឱ្យកើតមានជានិតិរដ្ឋ។ គេត្រូវធ្វើដូចម្តេចឱ្យច្បាប់ ធម្ម វិន័យ ក្រឹត្យក្រមក្លាយទៅជារបងសំរាប់ការពារ ធានារ៉ាប់រងសុខសន្តិភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋទន់ខ្សោយ។ ជាដាច់ខាតគេមិនត្រូវរំលោភបំពានដើរជាន់ឈ្លីលើច្បាប់លើធម៌លើវិន័យក្រឹត្យក្រមដែលធ្លាប់មានក្នុងសង្គមជាតិ​នោះឡើយ។ ទោះស្តេចទោះមន្ត្រីទោះ សេដ្ឋី គហបតី និងក្រុមគ្រួសារក៏ត្រូវតែទទួលទោសដែរនៅចំពោះមុខច្បាប់។ បើក្សត្រនោះអ្នកដឹកនាំជាតិនោះមិនគោរពច្បាប់សង្គម ហើយបែរជានាំគ្នាបង្កើតច្បាប់ថ្មីតម្រូវតម្រង់សម្រាប់បំរើអំណាច និងផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួនពេលនោះប្រទេសជាតិនឹងជួបប្រទះនូវភាពអនាធិបតេយ្យ រំជើបរំជួល
ចលាចល អសន្តិសុខអន្តរាយ ហើយប្រជារាស្រ្តនឹងរងទុក្ខវេទនា ព្រាត់ប្រាស បែកបាក់ក្រុមញាតិសន្តានជាមិនខាន គឺបានសេចក្តីថា នគរណាដែលគ្មានច្បាប់ គ្មានសីលធម៌ គ្មានគុណធម៌ គ្មានវិន័យក្រឹត្យក្រមនគរនោះមិនអាចនឹងចំរើន រុងរឿង រស់ក្នុងសន្តិភាពបានឡើយ។ នគរនោះនឹងត្រូវរលេះរលួយទ្រុឌទ្រោមចុះឱនថយខ្សោយដើរថយក្រោយចាញ់គេជាលំដាប់។ ចំណែកព្រះមហាក្សត្រ និងអ្នកដឹកនាំជាតិទាំងនោះវិញក៏រត់មិនរួចពីប្រជានុរាស្រ្តផ្តន្ទាទោសដែរ។
ទសរថជាតក

ទសរថជាតក   ជា ​រឿងនិទាន ​ដែល​មាន​ក្នុង ​អក្សរសិល្ប៍​ពុទ្ធសាសនា ​អំពី​ជីវិត​មុន​របស់ ​ព្រះពុទ្ធ​គោត្តម ។ គេ​បាន​រក​ឃើញ​ថា​ជា​រឿរឿងជាតក​ទី ៤៦១ នៅ​ក្នុង ​ខុទ្ទនិកាយ ​នៃ ​សុត្តបិតក ​ក្នុង ​គម្ពីរ​បាលី ។ 

វាត្រូវបានផ្អែកលើវីរភាពរបស់ឥណ្ឌាបុរាណ រាមាយណៈ និងការសម្របសម្រួលផ្សេងទៀតរបស់វាដូចជា ថៃ រាមកៀន, ឡាវ ផ្រាលាក់ផ្រារាម  និងភូមា Yama Zatdaw ត្រូវបានអះអាងថាបានមកពីជាតកនេះ។
ទសរថជាតក: សង្ខេប

សង្ខេប 
ជាត​កពិពណ៌នា​អំពី​កំណើត​មុន​របស់​ព្រះពុទ្ធ​ថា ព្រះរាម ​-​បណ្ឌិត ជា ​ព្រះពោធិសត្វ ។   រាម​ ត្រូវ​បាន​ព្រះបិតា​របស់​ព្រះអង្គ​គឺ​ព្រះបាទ ​ទសរថ និរទេសចេញ ពី នគរ ​ក្នុង​អាយុ​ដប់ពីរ​ឆ្នាំ ដោយសារ​ព្រះបិតា​របស់​ទ្រង់​ខ្លាច​ព្រះពោធិសត្វ​ត្រូវ​ម្តាយចុង​សម្លាប់​ដើម្បី​នគរ (​ក្រុង ​ពារាណាសី ​) ។ ប្អូនប្រុសរបស់ រាម-បណ្ឌិតឈ្មោះ លក្ខណ-កុមារ និងប្អូនស្រី សីតា តាមទ្រង់។ ប៉ុន្តែ​ស្តេច​សោយ​ទិវង្គត​តែ​ប្រាំបួន​ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ។ ភរត កូន​របស់​ម្តាយ​ចុង​មាន​ចិត្ត​ល្អ​និង​កិត្តិយស​បដិសេធ​មិន​ឱ្យ​ឡើង​គ្រង​រាជ្យ​; ដូច​ជា​សិទ្ធិ​របស់​បង​ប្រុស​គាត់។ ពួក​គេ​ដើរ​រក​ព្រះពោធិសត្វ និង​ពីរ​នាក់​ទៀត​រហូត​រក​ឃើញ ហើយ​ប្រាប់​អ្នក​ទាំង​បី​អំពី​ការ​ស្លាប់​របស់​ឪពុក​ខ្លួន។ ទាំង​លក្ខណ-កុមារ និង​នាង​ស៊ីតា​មិន​អាច​ទ្រាំទ្រ​នឹង​ការ​សោកសៅ​នៃ​មរណភាព​របស់​ឪពុក​បាន​ទេ ប៉ុន្តែ​ព្រះពោធិសត្វ​នៅ​ស្ងៀម។ គាត់​ថា​ទុក្ខ​មិន​អាច​យក​ឪពុក​ដែល​ស្លាប់​មក​វិញ​បាន​ទេ ហេតុ​អ្វី​បាន​ជា​ទុក្ខ? អ្វីគ្រប់យ៉ាងគឺមិនស្ថិតស្ថេរ។ អ្នក​ស្តាប់​ទាំង​អស់​បាត់​បង់​ទុក្ខ។ ទ្រង់បានបដិសេធមិនព្រមឡើងសោយរាជ្យនៅពេលនោះ ដើម្បីរក្សាពាក្យរបស់ទ្រង់ចំពោះបិតាទ្រង់ (ព្រោះការនិរទេសខ្លួនមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់) ហើយបានឱ្យស្បែកជើងរបស់ទ្រង់គ្រប់គ្រងនគរជំនួសវិញ។ ក្រោយ​ពី​និរទេស​រួច ព្រះ​ពោធិសត្វ​បាន​ត្រឡប់​ទៅ​នគរ​វិញ ហើយ​គ្រប់​គ្នា​ប្រារព្ធ​ពិធី​នេះ ។ បន្ទាប់​មក ទ្រង់​បាន​គ្រប់​គ្រង​នគរ​យ៉ាង​ឈ្លាស​វៃ​អស់​រយៈ​ពេល ១៦.០០០ ឆ្នាំ។
ទសវត្សរ៍ ២០២០

សហស្សវត្សរ៍សហវត្សរ៍ទី ៣សតវត្សសតវត្សទី ២១ទសវត្សរ៍២០២០ឆ្នាំគ.ស. ២០២០​-២០២៩
រូបភាពតូច|ការស្កែនរូបភាពមីក្រូទស្សន៍អេឡិចត្រុងនៃ SARS-CoV-2 (កណ្តាល. ពណ៌លឿង), មេរោគដែលបង្កជាជំងឺកូវីដ-១៩ ដែលក្នុងឆ្នាំ 2020 បានក្លាយជាជំងឺរាតត្បាតដែលរហូតមកដល់ពេលនេះបានគ្របដណ្តប់ទសវត្សរ៍
គ្រិស្តទសវត្សរ៍ ២០២០ (ជាទូទៅគេនិយាយថា "ម្ភៃម្ភៃ (twenty-twenties)"; ហើយដូចជាទសវត្សរ៍ ១៩២០ (1920s), ក៏ខ្លីដល់ទសវត្សរ៍ទី ២០​ ឬ 20s ដែរ) គឺជាទសវត្សរ៍បច្ចុប្បន្ននៃប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន ដែលបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី ១ ខែមករា ឆ្នាំ ២០២០ ហើយនឹងបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៩

ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 2020 បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងការរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សដំបូងនៃកូវីដ​ ១៩ ដែលបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក ក៏ដូចជាវិបត្តិខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់សកលដែលកំពុងបន្ត បាតុកម្មអន្តរជាតិបានកើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ ២០២០ រួមទាំងអ្នកដែលនៅហុងកុងប្រឆាំងនឹងច្បាប់ធ្វើបត្យាប័ន និងផ្សេងទៀតនៅជុំវិញពិភពលោកប្រឆាំងនឹងការរើសអើងជាតិសាសន៍ និងអំពើឃោរឃៅរបស់ប៉ូលីស ការ​ប្រណាំង​លំហ​ឯកជន​ក៏​បាន​កើន​ឡើង​យ៉ាង​ខ្លាំង​នៅ​ដើម​ឆ្នាំ ២០២០ ជម្លោះ​យោធា​ដូចជា​សង្រ្គាម​អាស៊ែបៃហ្សង់-អាមេនី សង្គ្រាមទីហ្គ្រេ វិបត្តិអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីន និងការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល ដែល​ជា​ការ​បញ្ចប់​សង្គ្រាម​ ២០ ​ឆ្នាំ​នៅ​អាហ្វហ្គានីស្ថាន ជាមួយនឹងព្រឹត្តិការណ៍អាកាសធាតុធ្ងន់ធ្ងរជាច្រើនកាន់តែអាក្រក់នៅដើមឆ្នាំ ២០២០ មេដឹកនាំពិភពលោកមួយចំនួនបានហៅវាថាជា "ទស្សវត្សរ៍សម្រេច" សម្រាប់សកម្មភាពអាកាសធាតុ ខណៈដែលវិបត្តិអេកូឡូស៊ីនៅតែបន្តកើនឡើង
ទស្សនវិជ្ជា

thumb|មរណភាពនៃសូក្រាត ដោយលោក ចាឃ្វិស-លូអ៊ិស ដាវីដ (១៧៨៧)។ គំនូរនេះពិពណ៌នាអំពីទស្សនវិទូ គឺ​លោកសូក្រាត ហៀប​នឹង​ផឹក​ថ្នាំ​ពុល​ ខូនៀម (Conium) ចម្រាញ់​ពី​ដើម ហែមឡុក (Hemlock)
thumb|ប្លាតុង (ឆ្វេង) និងand អារីស្តូត (ស្ដាំ): លំអិតអំពីdetail from សាលានៃអាតែន ដោយby លោករ៉ាផ្វេលឡូ សាន់ហ៊្សីអូ, ១៥០៩
ទស្សនវិជ្ជា​ជាកាសិក្សាពីបញ្ហាគ្រឹះទូទៅ ដូចជាបញ្ហាទាំងនោះបានភ្ជាប់ជាមួយនិងជីវភាពរស់នៅ​ ចំណេះដឹង រង្វាយតម្លៃ ហេតុផល ចិត្ត ហើយនិងភាសា ។ Jenny Teichmann and Katherine C. Evans, Philosophy: A Beginner's Guide (Blackwell Publishing, 1999), p. 1:ទស្សនវិជ្ជាជាកាសិក្សាពីបញ្ហាទីបំផុតណាមួយ  "Philosophy is a study of problems which are ultimate, អរូបីនិងបញ្ហាដ៏សាមញ្ញទាំងនេះដែលជាប់ទាក់ទងជាមួយកាបង្កឡើងនៃធម្មជាតិ ចំនេះដឹង សីលធម៌ និងគោលបំណងមនុស្ស ។abstract and very general. These problems are concerned with the nature of existence, knowledge, morality, reason and human purpose."A.C. Grayling, Philosophy 1: A Guide through the Subject (Oxford University Press, 1998), p. 1: "The aim of philosophical inquiry is to gain insight into questions about knowledge, truth, reason, reality, meaning, mind, and value." វាត្រូវបានគេកត់សំគាល់ចាប់ពីមធ្យោបាយផ្សេងៗនៃការថ្លាថ្លែងដូចជាបញ្ហាតាមការចូលទៅដល់ប្រព័ន្ធទូទៅម៉ត់ចត់របស់វា និង ការពឹងផ្អែករបស់វាលើទឡ្ហីករណ៍សនិទាន។Anthony Quinton, in T. Honderich (ed.), The Oxford Companion to Philosophy (Oxford University Press, 1995), p. 666: "Philosophy is rationally critical thinking, of a more or less systematic kind about the general nature of the world (metaphysics or theory of existence), the justification of belief (epistemology or theory of knowledge), and the conduct of life (ethics or theory of value). Each of the three elements in this list has a non-philosophical counterpart, from which it is distinguished by its explicitly rational and critical way of proceeding and by its systematic nature. Everyone has some general conception of the nature of the world in which they live and of their place in it. Metaphysics replaces the unargued assumptions embodied in such a conception with a rational and organized body of beliefs about the world as a whole. Everyone has occasion to doubt and question beliefs, their own or those of others, with more or less success and without any theory of what they are doing. Epistemology seeks by argument to make explicit the rules of correct belief formation. Everyone governs their conduct by directing it to desired or valued ends. Ethics, or moral philosophy, in its most inclusive sense, seeks to articulate, in rationally systematic form, the rules or principles involved." The word "philosophy" comes from the Greek φιλοσοφία (philosophia), which literally means "love of wisdom".The definition of philosophy is: "1.orig., love of, or the search for, wisdom or knowledge 2.theory or logical analysis of the principles underlying conduct, thought, knowledge, and the nature of the universe".
ទស្សនវិជ្ជា: បាប៊ីឡូននៀន

បាប៊ីឡូននៀន 

The origins of Babylonian philosophy can be traced back to the wisdom of early Mesopotamia, which embodied certain philosophies of life, particularly ethics, in the forms of dialectic, dialogues, epic poetry, folklore, hymns, lyrics, prose, and proverbs. The reasoning and rationality of the Babylonians developed beyond empirical observation.Giorgio Buccellati (1981), "Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia", Journal of the American Oriental Society 101 (1), p. 35-47. The Babylonian text Dialog of Pessimism contains similarities to the agnostic thought of the sophists, the Heraclitean doctrine of contrasts, and the dialogues of Plato, as well as a precursor to the maieutic Socratic method of Socrates and Plato.Giorgio Buccellati (1981), "Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia", Journal of the American Oriental Society 101 (1), p. 35-47 [43]. The Milesian philosopher Thales is also traditionally said to have studied philosophy in Mesopotamia.
ទស្សនវិជ្ជា: ចិនបុរាណ

ចិនបុរាណ 
100px|thumb|Confucius, illustrated in Myths & Legends of China, 1922, by E.T.C. Werner.

Philosophy has had a tremendous effect on Chinese civilization, and East Asia as a whole. Many of the great philosophical schools were formulated during the Spring and Autumn Period and Warring States Period, and came to be known as the Hundred Schools of Thought, which consisted of Confucianism, Taoism, Mohism, Legalism, Agrarianism, School of Naturalists, and the Logicians. Similarly to Western philosophy, Chinese philosophy also covers a broad and complex range of thought, possessing a multitude of schools that address every branch and subject area of philosophy.
ទស្សនវិជ្ជា: រ៉ូម-ក្រិកបុរាណ

រ៉ូម-ក្រិកបុរាណ 

100px|thumb|Aristotle
Ancient Graeco-Roman philosophy is a period of Western philosophy, starting in the 6th century [c. 585] BC to the 6th century AD. It is usually divided into three periods: the pre-Socratic period, the period of Plato and Aristotle, and the post-Aristotelian (or Hellenistic) period. A fourth period that is sometimes added includes the Neoplatonic and Christian philosophers of Late Antiquity. The most important of the ancient philosophers (in terms of subsequent influence) are Plato and Aristotle.Oxford Companion to Philosophy

The main subjects of ancient philosophy are: understanding the fundamental causes and principles of the universe; explaining it in an economical way; the epistemological problem of reconciling the diversity and change of the natural universe, with the possibility of obtaining fixed and certain knowledge about it; questions about things that cannot be perceived by the senses, such as numbers, elements, universals, and gods. Socrates is said to have been the initiator of more focused study upon the human things including the analysis of patterns of reasoning and argument and the nature of the good life and the importance of understanding and knowledge in order to pursue it; the explication of the concept of justice, and its relation to various political systems.

In this period the crucial features of the philosophical method were established: a critical approach to received or established views, and the appeal to reason and argumentation.
ទស្សនវិជ្ជា: ឥណ្ឌាបុរាណ

ឥណ្ឌាបុរាណ 

The term Indian philosophy (Sanskrit: Darshanas), may refer to any of several traditions of philosophical thought that originated in the Indian subcontinent, including Hindu philosophy, Buddhist philosophy, and Jain philosophy. Having the same or rather intertwined origins, all of these philosophies have a common underlying theme of Dharma, and similarly attempt to explain the attainment of emancipation. They have been formalized and promulgated chiefly between 1000 BC to a few centuries AD, with residual commentaries and reformations continuing up to as late as the 20th century by Aurobindo and ISKCON among others, who provided stylized interpretations.

In the history of the Indian subcontinent, following the establishment of a Vedic culture, the development of philosophical and religious thought over a period of two millennia gave rise to what came to be called the six schools of astika, or orthodox, Indian or Hindu philosophy. These schools have come to be synonymous with the greater religion of Hinduism, which was a development of the early Vedic religion.

Hindu philosophy constitutes an integral part of the culture of South Asia, and is the first of the Dharmic philosophies that were influential throughout the Far East. The great diversity in thought and practice of Hinduism is nurtured by its liberal universalism
ទស្សនវិជ្ជា: ពែរ្សបុរាណ (ផឺសៀរ)

ពែរ្សបុរាណ (ផឺសៀរ) 

Persian philosophy can be traced back as far as Old Iranian philosophical traditions and thoughts, with their ancient Indo-Iranian roots. These were considerably influenced by Zarathustra's teachings. Throughout Iranian history and due to remarkable political and social influences such as the Macedonian, the Arab, and the Mongol invasions of Persia, a wide spectrum of schools of thought arose. These espoused a variety of views on philosophical questions, extending from Old Iranian and mainly Zoroastrianism-influenced traditions to schools appearing in the late pre-Islamic era, such as Manicheism and Mazdakism, as well as various post-Islamic schools. Iranian philosophy after Arab invasion of Persia is characterized by different interactions with the Old Iranian philosophy, the Greek philosophy and with the development of Islamic philosophy. The Illumination school and the Transcendent theosophy are regarded as two of the main philosophical traditions of that era in Persia. Zoroastrianism has been identified as one of the key early events in the development of philosophy.
ទស្សនវិជ្ជា: អាស៊ីខាងកើត

អាស៊ីខាងកើត 
 ចិនមជ្ឈិមាធិរាជ 

Mid-Imperial Chinese philosophy is primarily defined by the development of Neo-confucianism. During the Tang Dynasty, Buddhism from Nepal also became a prominent philosophical and religious discipline. (It should be noted that philosophy and religion were clearly distinguished in the West, whilst these concepts were more continuous in the East due to, for example, the philosophical concepts of Buddhism.)

 ជប៉ុន 

 កូរ៉េ
ទស្សនវិជ្ជា: ចិនមជ្ឈិមាធិរាជ

ចិនមជ្ឈិមាធិរាជ 

Mid-Imperial Chinese philosophy is primarily defined by the development of Neo-confucianism. During the Tang Dynasty, Buddhism from Nepal also became a prominent philosophical and religious discipline. (It should be noted that philosophy and religion were clearly distinguished in the West, whilst these concepts were more continuous in the East due to, for example, the philosophical concepts of Buddhism.)
ទស្សនវិជ្ជា: ទស្សនវិជ្ជាសតវត្សទី១៩

ទស្សនវិជ្ជាសតវត្សទី១៩ 

Later modern philosophy is usually considered to begin after the philosophy of Immanuel Kant at the beginning of the 19th century.Shand, John (ed.) Central Works of Philosophy, Vol.3 The Nineteenth Century (McGill-Queens, 2005)  German philosophy exercised broad influence in this century, owing in part to the dominance of the German university system.Thomas Baldwin (ed.), The Cambridge History of Philosophy 1870–1945 (Cambridge University Press, 2003), p. 4: "by the 1870s Germany contained much of the best universities in the world. [...]  There were certainly more professors of philosophy in Germany in 1870 than anywhere else in the world, and perhaps more even than everywhere else put together."  German idealists, such as Johann Gottlieb Fichte, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, and Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, transformed the work of Kant by maintaining that the world is constituted by a rational or mind-like process, and as such is entirely knowable.Beiser, Frederick C. The Cambridge Companion to Hegel, (Cambridge, 1993).  Arthur Schopenhauer's identification of this world-constituting process as an irrational will to live influenced later 19th- and early 20th-century thinking, such as the work of Friedrich Nietzscipline, as increasing mathematical precision opened entire fields of inference to formalization in the work of George Boole and Gottlob Frege.Baldwin (ed.), The Cambridge History of Philosophy 1870–1945, p. 119: "within a hundred years of the first stirrings in the early nineteenth century [logic] had undergone the most fundamental transformation and substantial advance in its history."  Other philosophers who initiated lines of thought that would continue to shape philosophy into the 20th century include

 Gottlob Frege and Henry Sidgwick, whose work in logic and ethics, respectively, provided the tools for early analytic philosophy.
 Charles Sanders Peirce and William James, who founded pragmatism.
 Søren Kierkegaard and Friedrich Nietzsche, who laid the groundwork for existentialism and post-structuralism

che and Sigmund Freud.

After Hegel's death in 1831, 19th-century philosophy largely turned against idealism in favor of varieties of philosophical naturalism, such as the positivism of Auguste Comte, the empiricism of John Stuart Mill, and the materialism of Karl Marx.  Logic began a period of its most significant advances since the inception of the dis

 .
ទស្សនវិជ្ជា: និរុត្តិវិទ្យា

និរុត្តិវិទ្យា 
The introduction of the terms "philosopher" and "philosophy" has been ascribed to the Greek thinker Pythagoras.See Diogenes Laertius: "Lives of Eminent Philosophers", I, 12; Cicero: "Tusculanae disputationes", V, 8–9 The ascription is said to be based on a passage in a lost work of Herakleides Pontikos, a disciple of Aristotle. It is considered to be part of the widespread body of legends of Pythagoras of this time. "Philosopher" was understood as a word which contrasted with "sophist" (from sophoi). Traveling sophists or "wise men" were important in Classical Greece, often earning money as teachers, whereas philosophers are "lovers of wisdom" and not professionals.
ទស្សនវិជ្ជា: Realism and nominalism

Realism and nominalism 

Realism sometimes means the position opposed to the 18th-century idealism, namely that some things have real existence outside the mind. Its standard meaning is the doctrine that abstract entities corresponding to universal terms like "man" or "table" or "red" actually exist (e.g. for Plato in a separate realm of ideas). It is opposed to nominalism, the view that abstract or universal terms are words only, or denote mental states such as ideas, beliefs, or intentions. The latter position, developed by Peter Abelard and famously held by William of Ockham, is called conceptualism.
ទស្សនវិជ្ជា: មនោនិយម​និងប្រតិបត្តិនិយម

មនោនិយម​និងប្រតិបត្តិនិយម 
ប្រតិបត្តិនិយម និង ឧករណ៍និយម  Pragmatism and Instrumentalismthumb|William James
Pragmatism was founded in the spirit of finding a scientific concept of truth that does not depend on personal insight (revelation) or reference to some metaphysical realm. The truth of a statement should be judged by the effect it has on our actions, and truth should be seen as what the whole of scientific enquiry ultimately agrees on. This should probably be seen as a guiding principle more than a definition of what it means for something to be true, though the details of how this principle should be interpreted have been subject to discussion since Charles S. Peirce first conceived it. Peirce's maxim of pragmatism is as follows: "Consider what effects, which might conceivably have practical bearings, we conceive the object of our conception to have. Then, our conception of these effects is the whole of our conceptions of the object."Peirce on p. 293 of "How to Make Our Ideas Clear", Popular Science Monthly, v. 12, pp. 286–302. Reprinted widely, including Collected Papers of Charles Sanders Peirce (CP) v. 5, paragraphs 388–410. Like postmodern neo-pragmatist Richard Rorty, many are convinced that pragmatism asserts that the truth of beliefs does not consist in their correspondence with reality, but in their usefulness and efficacy.

The late 19th-century American philosophers Charles Sanders Peirce and William James were its co-founders, and it was later developed by John Dewey as instrumentalism. Since the usefulness of any belief at any time might be contingent on circumstance, Peirce and James conceptualised final truth as something only established by the future, final settlement of all opinion. Critics have accused pragmatism of falling victim to a simple fallacy: because something that is true proves useful, that usefulness is the basis for its truth. Thinkers in the pragmatist tradition have included John Dewey, George Santayana, W. V. O. Quine and C. I. Lewis. Pragmatism has more recently been taken in new directions by Richard Rorty, John Lachs, Donald Davidson, Susan Haack, and Hilary Putnam.