មូរតិ: លទ្ធិ​ថេរវាទ​ បែប​លង្កា​វង្ស​

លទ្ធិ​ថេរវាទ​ បែប​លង្កា​វង្ស​

កាល​កន្លង​ទៅ​ប្រមាណ​ជា​ព.ស. ១៧៥០ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​មហាយាន​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ក៏​រៀវ​រោយ​ថយ​ចុះ​ទាល់​តែ​ផុត​វង្ស​ លទ្ធិ​ហីនយាន​ត្រឡប់​រុង​រឿង​ជា​ជំនួស​ឡើង​វិញ ។ គួរ​ឲ្យ​ពិចារណា​មើល​ថា​ ខ្មែរ​យើង​ធ្លាប់​រាប់អាន​លទ្ធិ​មហាយាន​មក​យូរ​ហើយ​ ក៏​ហេតុម្ដេច​ទើប​លើក​លែង​រាប់អាន​តាម​ផ្លូវ​ដែល​បាន​ពិនិត្យ​ទៅ​ហើយ​ឃើញ​ថា :

១ ដោយ​ខ្មែរ​យើង​បាន​ព្រះ​ត្រៃបិដក​បែប​លង្កា​ ដែល​ជា​របស់​ត្រឹមត្រូវ​បំផុត​មក​រៀន​សូត្រ ។

២ ដោយ​មាន​ពួក​បព្វជិត​ខ្មែរ​ ចេញ​ទៅ​ស៊ើប​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ក្នុង​លង្កា​ទ្វីប​ កាល​ឃើញ​របៀប​គេ​ល្អ​ ក៏​សិក្សា​ហើយ​នាំ​មក​ផ្សាយ​ក្នុង​ប្រទេស​របស់​ខ្លួន​ ឬ​មាន​ទាំង​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​ឯង​ មក​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​ក៏​ថា​បាន ។

អធិប្បាយ​ក្នុង​ខ​អំបាល​នេះ​ទៅ​ទៀត​ តាម​ដំណើរ​ដើម​ថា​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​បាទ​អនុរុទ្ធ​ ព្រះ​ចៅ​រាជា​ធិរាជ​ភូមា​ គ្រប់គ្រង​រាជ​សម្បត្តិ​នៅ​ក្រុង​អរិមទ្ទ​បុរី​ ក្នុង​កាល​ ព.ស. ១៦០០​ជា​ធម្មិរាជ​ ទ្រង់​ទំនុក​បំរុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ ឲ្យ​រុង​រឿង​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​ តែ​ក្នុងដែន​សុវណ្ណ​ភូមិ​គ្មាន​ប្រទេស​ណា​មាន​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ចប់​បរិបូណ៌​ ហេតុ​នោះ​ព្រះ​បាទ​អនុរុទ្ធ​ទើប​ត្រាស់​បញ្ជូន​សមណ​ទូត​ឲ្យ​ទៅ​សុំ​ចំឡង​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ឯ​លង្កា​ទ្វីប​ ខណ​ដែល​ចំឡង​ស្រេច​ហើយ​ដាក់​សំពៅ​នាំ​មក​ព្រះ​នគរ​វិញ​ មាន​ដំណឹង​តាម​ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ​ខ្មែរ​យើង​ថា​ សំពៅ​ដែល​នាំ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​នឹង​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​កែវ​មារកត​នោះ​ ត្រូវ​ខ្យល់​ព្យុះ​បក់​មក​ជាប់​នៅ​ក្នុង​អាណាខែត្រ​កម្ពុជា​ ក្រម្ការ​ខែត្រ​រើស​បាន​នាំ​យក​ទៅ​ថ្វាយ​ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍​ សឹង​វេលា​នោះ​គង់​នៅ​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី​តែ​ក្នុង​រជ្ជកាល​ណា​មិន​អាច​ដឹង​បាន​ប្រាកដ​ ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ​ថា​ ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​បាទ​ធនញ្ជ័យ​កោរព្យ​រាជ​ តែ​ដាក់​សករាជ​ខុស​គ្នា​ឆ្ងាយ​ បើ​ដោយ​អនុមាន​មើល​ប្រហែល​ជា​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​បាទ​សូរ្យវរម័ន​ទី​២​ ព្រោះ​ពុទ្ធ​សករាជ​នៅ​ក្នុង​រវាង​ជិត​គ្នា​ត្រាស់​ឲ្យ​ហែរ​ហម​នាំ​យក​ទៅ​ប្រតិស្ឋាន​​ ទុក​នៅ​ប្រាសាទ​នគរ​តូច​ ហើយ​ឧទ្ទិស្ស​នគរ​តូច​នោះ​ថ្វាយ​ជា​វត្ត​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ទៅ​វិញ​ ទើប​នាំ​គ្នា​ហៅ​ថា​នគរ​វត្ត​ជាប់​តាំង​អំពី​នោះ​មក​ គ្រា​នោះ​ត្រាស់​ឲ្យ​ចារ​ចំឡង​ព្រះ​ត្រៃបិដក​អំពី​ច្បាប់​អក្សរ​ភូមា​នោះ​ ដាក់​មក​ជា​អក្សរ​ខ្មែរ​ ឲ្យ​ចារិក​ទុក​នៅ​ក្រប​សាស្រ្តា​ខ្មែរ​គ្រប់​គម្ពីរ​ថា << កម្ពុជ​ក្សរន្វាត >> អក្សរ​ខ្មែរ​នៅ​ប្រាសាទ​នគរ​វត្ត >> ជា​គ្រឿង​សំគាល់​សឹង​មាន​នៅ​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ ប្រទេស​កម្ពុជា​រាប់​ថា​ មាន​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ចប់​គ្រប់​បរិបូណ៌​ពី​ត្រឹម​នោះ​មក​ វេលា​ក្រោយ​សេចក្ដី​នោះ​ជ្រាប​ដល់​ព្រះ​បាទ​អនុរុទ្ធ​ៗ​ ទ្រង់​ឲ្យ​មក​សុំ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ច្បាប់​អក្សរ​ភូមា​នោះ​ទៅ​វិញ​ ទុក​តែ​ព្រះ​កែវ​មារកត​ថ្វាយ​ព្រះ​មហាក្សត្រយ៍​ខ្មែរ​ ដោយ​ទ្រង់​អំណរ​គុណ​ដែល​បាន​រើស​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ទុក ។ ព្រះ​កែវមារកត​ដំបូង​ចេញ​ពី​ឥណ្ឌៀ​ទៅ​លង្កា​ ចេញ​អំពី​លង្កា​មក​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ វេលា​ក្រោយ​បាន​ទៅ​លាវ​ របូត​ពី​លាវ​បាន​ទៅ​សៀម​នៅ​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ។ កាល​ខ្មែរ​យើង​បាន​ព្រះ​ត្រៃបិដក​មក​ជា​សម្បត្តិ​ដ៏​ប្រសើរ​ ក្នុង​ព្រះ​នគរ​ដូច្នោះ​ហើយ​ ប្រជាជន​ទាំង​ឡាយ​មាន​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ជា​ដើម​ កើត​ជ្រះ​ថ្លា​នាំ​គ្នា​សិក្សា​រៀន​សូត្រ​ព្រះ​ត្រៃ​បិដក​បែប​ថ្មី​នោះ ។ តាម​សេចក្ដី​ក្នុង​សិលា​ចារិក​មួយ​កន្លែង​នោះ​ថា​ ព្រះ​នាង​ជ័យ​រាជ​ទេវី​អគ្គ​មហេសី​សម្ដេច​ព្រះ​ជយ​វរម័ន​ទី​៧​ ចេះ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​បាន​ទ្រង់​ប្រដៅ​គម្ពីរ​ពុទ្ធ​សាសនា​នៅ​វត្ត​នាគេន្រ្ទ​១​ វត្ត​តិលកោត្ដរ​១​ វត្ត​នរេន្រ្ទាស្រម​១​ តែ​ជា​គម្ពីរ​ខាង​លទ្ធិ​មហាយាន​​ ឬ​ខាង​លទ្ធិ​មហាយាន​ក្នុង​ទី​នោះ​មិន​បាន​ចង្អុល​ឲ្យ​ច្បាស់​ តាម​ផ្លូវ​សន្និដ្ឋាន​គួរ​ជា​ខាង​លទ្ធិ​ហីនយាន​ ព្រោះ​ក្នុង​ពេល​នោះ​លទ្ធិ​មហាយាន​រៀវ​រោយ​ចុះ​ហើយ​គ្មាន​អ្នក​ណា​សាង​វត្ត​វ៉ា​ឡើយ​ ដោយ​ហេតុ​នេះ​លទ្ធិ​មហាយាន​ទើប​សាប​សូណ្យ​ទៅ ។

ក្រោយ​នោះ​មក​ទៀត​ ក្នុង​កាល​ព.ស. ១៦៩៦​ ព្រះ​ចៅ​បរក្ក​មពាហុ​ ទ្រង់​កំចាត់​ពួក​ទមិឡ​ចេញ​អំពី​លង្កា​ទ្វីប​បាន​ត្រឡប់​វាយ​បាន​ទាំង​ស្រុក​ទមិឡ​មក​ផង​ ស្រេច​ព្រះ​រាជ​សង្គ្រាម​ហើយ​ ទ្រង់​អារាធនា​ព្រះ​សង្ឃ​ មាន​ព្រះ​មហាកស្ស​បត្ថេរ​ជា​ប្រធាន​​ ធ្វើ​សង្គាយនា​ធម្ម​វិន័យ​ រាប់​ជា​សង្គាយនា​គ្រា​ទី​៧​ នឹង​ទ្រង់​ទំនុក​បំរុង​ដោយ​ផ្លូវ​ដទៃ​ៗ​ទៀត​ជា​ច្រើន​ អំពី​នោះ​មក​ក៏​មាន​កិត្តិសព្ទ​នោះ​ល្បីយ​ខ្ចរខ្ចាយ​មក​ក្នុង​​ប្រទេស​សុវណ្ណ​ភូមិ​ គ្រា​នោះ​មាន​ភិក្ខុ​ក្នុង​ប្រទេស​ភូមា​ មន​ លាវ​ ខ្មែរ​ ចេញ​ទៅ​ស៊ើប​សាសនា​នៅ​លង្កា​ កាល​ទៅ​ឃើញ​វត្ត​ប្រណិបត្តិ​របស់​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​តាម​បែប​ដែល​ជំរះ​ថ្មី​ ក៏​កើត​សេចក្ដី​ជ្រះ​ថ្លា​សុំ​សិក្សា​រៀន​សូត្រ​ តែ​គ្រា​នោះ​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​កើត​សេចក្ដី​រង្កៀស​ថា​ សមណវង្ស​ក្នុង​នានា​ប្រទេស​បែក​ញែក​គ្នា​មក​យូរ​ណាស់​ហើយ​ មិន​ទុក​ចិត្ត​ក្នុង​វិហារ​ធម៌​របស់​ព្រះ​សង្ឃ​តាង​ប្រទេស​ ទើប​ណែ​នាំ​ឲ្យ​ឧបសម្បទា​ឡើង​ជា​ថ្មី​ ទើប​ព្រម​ឲ្យ​រួម​ឧបោសថ​សង្ឃ​កម្ម​ ពួក​ភិក្ខុ​តាង​ប្រទេស​ក៏​ព្រម​ធ្វើ​តាម​វិធី​ញត្តិ​ឡើង​ជា​ថ្មី​រាប់​ថា​ មាន​តាំង​អំពី​នោះ​ជា​ដើម​មក​ ភិក្ខុ​អំបាល​នោះ​នៅ​សិក្សា​លទ្ធិ​ធម្ម​វិន័យ​យ៉ាង​លង្កា​តាម​សមគួរ​ហើយ​ ក៏​ត្រឡប់​មក​កាន់​ស្រុក​ទេស​របស់​ខ្លួន​វិញ​ ជួនកាល​បបួល​ទាំង​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​មក​ជា​មួយ​ផង​ក៏​មាន​ ដូច​មាន​ប្រាកដ​ក្នុង​សិលា​កល្យាណី​នោះ​ស្រាប់​ កាល​មក​ដល់​ស្រុក​ទេស​របស់​ខ្លួន​ហើយ​ អ្នក​ស្រុក​ឃើញ​កិរិយា​ប្រព្រឹត្ត​ត្រឹម​ត្រូវ​ល្អ​ជាង​ព្រះ​សង្ឃ​ដើម​ក្នុង​ប្រទេស​ក៏​កើត​ជ្រះ​ថ្លា​ នាំ​យក​កូន​ចៅ​ទៅ​ទុក​ឲ្យ​នៅ​រៀន​សូត្រ​ក្នុង​សំណាក់​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​វង្ស​ច្រើន​ឡើង​ៗ​ដោយ​លំដាប់ ។ ពោល​ចំពោះ​ព្រះ​សង្ឃ​ខ្មែរ​ដែល​បាន​ចេញ​ទៅ​សិក្សា​ធម្ម​វិន័យ​ឯ​លង្កា​ប៉ុន្មាន​លើក​ ប៉ុន្មាន​ដង​​ ឈ្មោះ​អ្វី​ខ្លះ​នោះ​មិន​អាច​ដឹង​បាន​សព្វ​គ្រប់​ ដឹង​បាន​តែ​១​រឿង​ដែល​មាន​ពោល​ក្នុង​សិលា​កល្យាណី​ថា​ ព្រះ​តាមិល្ទ​ថេរ​ជា​រាជ​បុត្រ​ស្ដេច​ខ្មែរ​ទៅ​រៀន​សូត្រ​នៅ​លង្កា​ទាល់​តែ​បាន​ពហូសូត្រ​ ហើយ​ត្រឡប់​មក​ស្រុក​វិញ​ជា​មួយ​នឹង​ភិក្ខុ​ជាតិ​មន​ ឈ្មោះ​ឆបដថេរ ។ ចំណែក​ឯ​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​មក​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ មាន​ពោល​ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ​កម្ពុជា​ថា​ ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍​ខ្មែរ​ ឲ្យ​ទៅ​និមន្ត​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​មក​៧​អង្គ​ ហើយ​ទ្រង់​តាំង​ឲ្យ​មាន​សមណ​ជាត្រ​ទូង​រ័តន៍ (រាជា​គណ ) ទាំង​៧​អង្គ​​គឺ​ជា​សម្ដេច​ព្រះ​សុគន្ធា​ធិបតី​១​ ព្រះ​មង្គល​ទេព្វាចារ្យ​១​ ព្រះ​ធម្ម​លិក្ខិត​១​ ព្រះ​ពោធិវង្ស​១​ ព្រះ​វនរ័តន៍​១​ ព្រះ​មហា​ព្រហ្មមុនី​១​ ព្រះ​មហាពិមល​ធម្ម​១​​ ព្រះ​ថេរ​ទាំង​៧​អង្គ​នេះ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​រហូត​ទៅ​ មិន​ឮ​ថា​ត្រឡប់​ទៅ​លង្កា​វិញ​ទេ ។ ព្រះ​ថេរ​អំបាល​នេះ​មក​ក្នុង​រជ្ជកាល​ណា​ មិន​អាច​ដឹង​បាន​ជា​ប្រាកដ​ តែ​ក្នុង​ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ​ថា​ មក​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​កេតុមាលា​ តាម​ផ្លូវ​ពិចារណា​ឃើញ​ថា​ មិន​មែន​មក​ក្នុង​រជ្ជកាល​នោះ​ ព្រោះ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នោះ​កំពុង​រាប់អាន​លទ្ធិ​មហាយាន​ពេញ​បន្ទុក​ លទ្ធិ​មហាយាន​កំពុង​រុងរឿង​ ម្ដេច​ក៏​ទៅ​និមន្ត​ពួក​ហីនយានិក​និកាយ​មក​ធ្វើ​អ្វី​១​ទៀត​ ក្នុង​សម័យ​នោះ​មិន​ទាន់​មាន​ប្រវេណី​តាំង​សមណ​សក្តិ​ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ បើ​ថា​មក​ក្នុង​សម័យ​នេះ​ទើប​ត្រូវ ។ ក្នុង​ងារ​អំបាល​នេះ​ងារ​ថា​ព្រះ​វនរ័តន៍​នេះ​ កើត​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​លង្កា​ជា​ដំបូង​ កាល​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​វង្ស​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ នឹង​ក្នុង​ប្រទេស​សៀម​ ខ្មែរ​សៀម​ក៏​តាំង​ងារ​នេះ​ឡើង​តាម​យ៉ាង​លង្កា​ ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​បាទ​ភូវនេកពាហុ​ ទ្រង់​ព្រះ​រាជ​ទាន​នាម​ព្រះ​សង្ឃ​ មន​១​អង្គ​ជា​ព្រះ​សិរិវន​រតន​សាមិ​ ដូច​មាន​ក្នុង​សិលា​កល្យាណី ។

ផ្លូវ​ដែល​នឹង​ស្រាវ​រក​ទៅ​ទៀត​ឲ្យ​ឃើញ​ថា​ ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​វង្ស​ ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​មែន​ គឺ​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​រង្គៀស​ព្រះ​សង្ឃ​នានា​ ប្រទេស​ដូច​ដែល​ពោល​ហើយ​ ក្នុង​វិធី​ញតិ្តកាល​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​វង្ស​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​ មិន​បាន​រួម​ឧបោថ​សង្ឃ​កម្ម​ នឹង​ព្រះ​សង្ឃ​ស្រុក​អាយ​នេះ​កើត​ជា​ព្រះ​សង្ឃ​២​ពួក​ គឺ​និកាយ​ដើម​១​ និកាយ​លង្កា​វង្ស​១​ តែ​ជា​និកាយ​ហីនយាន​ដូច​គ្នា​ សូម្បី​ក្នុង​ប្រទេស​ភូមា​ មន​ លាវ​ សៀម​ ក៏​ជា​២​និកាយ​ដូច្នេះ​ ហេតុ​នេះ​ប្រហែល​ជា​មាន​ពិធី​ញត្តិ​ព្រះ​សង្ឃ​និកាយ​ដើម​ និង​បញ្ចុះ​សីមា​វត្ត​ចាស់​ៗ​ខ្លះ​ឡើង​ទៀត​ ដោយ​វត្ត​បូរាណ​ក្នុង​ក្រុង​ចាស់​ៗ​ច្រើន​តែ​មាន​សន្លឹក​សីមា​២​ជាន់ ។ រឿង​សីមា​២​ជាន់​នេះ​តាម​ព្រះ​មតិ​របស់​សម្ដេច​ព្រះ​មហា​សមណ​ក្រម​ ព្រះ​យ៉ាវជិរ​ញាណ​ នឹង​ក្រម​ព្រះ​ដាំរុង​រាជា​នុភាព​ថា​ កាល​ដើម​គង់​បញ្ចុះ​សីមា​មួយ​ៗ​ដូច​គ្នា​ទាំង​អស់​ លុះ​ពួក​លង្កា​វង្ស​ចូល​មក​តាំង​រង្គៀស​ទាំង​ខ្លួន​ ទាំង​ការងារ​របស់​និកាយ​ដើម​ ទើប​ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍​ទ្រង់​អរាធនា​ព្រះ​សង្ឃ​លង្កា​វង្ស​ ឲ្យ​ធ្វើ​សីមា​បណ្ដា​វត្ត​ហ្លួង​ថែម​ម្ដង​ទៀត​ ដើម្បី​ឲ្យ​ធ្វើ​សង្ឃ​កម្ម​បាន​ទាំង​និកាយ​ដើម​ ទាំង​និកាយ​លង្កា​វង្ស​ វត្ត​ណា​ដែល​ធ្វើ​សីមា​ថែម​ទៀត​ ហើយ​វត្ត​នោះ​តោង​មាន​សីមា​គូ​ជា​សំគាល់​ ហេតុ​នោះ​វត្ត​ដែល​មាន​សីមា​គូ​ ឃើញ​សុទ្ធ​តែ​វត្ត​ស្ដេច​ ចំណែក​ឯ​វត្ត​រាស្រ្ត​ឃើញ​មាន​សន្លឹក​សីមា​រៀង​មួយ​ៗ​ដូច​សព្វ​ដង ។ អំណិស​យូរ​មក​ក៏​រួម​គ្នា​ជា​និកាយ​តែ​មួយ​ទៅ​វិញ​ ដោយ​សេចក្ដី​សាមគ្គី​គ្នា ។

ចំណែក​ឯ​សៀម​តាំង​អំពី​ដើម​មក​ នៅ​ក្នុង​អំណាច​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា​ច្រើន​រយ​ឆ្នាំ​ រវាង​ដែល​នៅ​ក្នុង​អាណាព្យាបាល​ខ្មែរ​នោះ​ ខ្មែរ​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ​ សៀម​ក៏​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ​តាម​ខ្មែរ​កាន់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​មហាយាន​ សៀម​ក៏​កាន់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​មហាយាន​តាម​ ខ្មែរ​កាន់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ហីនយាន​ សៀម​ក៏​កាន់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ហីនយាន​តាម​ លុះ​មក​ដល់​ព.ស. ១៨០០​ សៀម​តាំង​ខ្លួន​ជា​ឯករាជ​ឡើង​បាន​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ គឺ​តាំង​នៅ​ស្រុក​សុខោទៃយ​ សូម្បី​តាំង​ខ្លួន​បាន​ដូច្នោះ​ សៀម​ក៏​នៅ​និយម​រាប់អាន​ក្នុង​សេចក្ដី​អារ្យធម៌​របស់​ខ្មែរ​ ព្រោះ​ខ្មែរ​ជា​អារ្យជាតិ​មក​យូរ​ហើយ​ គឺ​លទ្ធិ​ទំនៀម​ទម្លាប់​ក្ដី​ ប្រវេណី​ក្ដី​ សាសនា​ក្ដី​ សៀម​យក​ដម្រាប់​តាម​ខ្មែរ​ទាំង​អស់​ រហូត​ដល់​ទៅ​អក្សរ​នឹង​ភាសា​ក៏​នៅ​ប្រើ​របស់​ខ្មែរ​ ដូច​មាន​សិលា​ចារិក​នៅ​ក្រុង​សុខោទៃយ​ជា​សាក្សី​ស្រាប់​ លុះ​ដល់ព.ស. ១៨២៩​ ស្ដេច​សៀម​ឈ្មោះ​ឃុនរាមកំហែង​ គិត​ធ្វើ​បែប​អក្សរ​សៀម​ឡើង​ជា​ដំបូង​​ បែប​អក្សរ​នោះ​ក៏​ប្រឌិត​យក​ជើង​អក្សរ​ខ្មែរ​ ទៅ​ធ្វើ​ជា​តួ​អក្សរ​សៀម​នោះ​ឯង​ដោយ​ច្រើន​ កាល​កើត​អក្សរ​សៀម​ហើយ​ សៀម​ក៏​មិន​សូវ​ប្រើ​អក្សរ​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​គម្ពីរ​ធម៌​អាថ៌​ក្ដី​​ ក្បួន​ខ្នាត​អ្វី​ៗ​ក្ដី​ ជា​ភាសា​មគធ​ក្ដី​ ជា​សម្រាយ​ក្ដី​ ឃើញ​ប្រើ​តែ​អក្សរ​ខ្មែរ​ដោយ​ច្រើន​ រហូត​មក​ដល់​វេលា​ដែល​តាំង​ក្រុង​ទេព​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ។

កាល​សៀម​តាំង​ឥស្សរភាព​បាន​ហើយ​ ក៏​លើក​កង​ទ័ប​មក​ញាំញី​ប្រទេស​កម្ពុជា​ជា​ច្រើន​ដង​ព្រោះ​កាល​ផុត​រាជ​វង្ស​វរម័ន​មក​ហើយ​ ប្រទេស​កម្ពុជា​ថយ​អំណាច​ចុះ​ ដូច​យ៉ាង​ក្នុង​កាល​ព.ស. ១៨៩៥​ ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​បរម​លម្ពង្ស​រាជា​ទី​១០​ ក្នុង​បរមនាថ​រាជ​វង្ស​ នឹង​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​ធម្មាសោក​រាជ​ ព.ស.១៩១៥​ សិង​សោយ​រាជ្យ​នៅ​ក្នុង​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី​នៅ​ឡើយ​ កង​ទ័ប​សៀម​បាន​មក​ញាំញី​ជញ្ជូន​យក​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​អំពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទៅ​ជា​អនេក​ ដូច​យ៉ាង​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ តម្រាប់​តម្រា​ផ្សេង​ៗ​ គ្រឿង​រាជ្យ​​ គ្រឿង​អាវុធ​យុទ្ធ​ភណ្ឌ​ នឹង​កៀរ​កោយ​យក​មនុស្ស​ប្រុស​ស្រី​ទៅ​ជា​ឈ្លើយ​ច្រើន​ពន់​ប្រមាណ​ យក​បាន​ទាំង​អាណាខែត្រ​របស់​ខ្មែរ​ ទៅ​ជាង​ពាក់​កណ្ដាល​ កាល​ខ្មែរ​ថយ​មក​តាំង​ក្រុង​នៅ​បន្ទាយ​ល្វែក​ហើយ​ ក៏​តាម​មក​កំទេច​ទៀត​ជា​ច្រើន​លើក​ ហេតុ​នោះ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទើប​ធ្លាក់​ទៅ​ជា​ប្រទេស​ទន់​ទាប​ ព្រះ​ត្រៃបិដក​ក៏​មាន​មិន​គ្រប់​ ព្រោះ​សៀម​ជញ្ជូន​យក​ទៅ​ជា​សម្បត្តិ​របស់​គេ​អស់​ ទោះ​បី​ម្ល៉ឹង​ ការ​ព្រះ​សាសនា​ក្នុង​សម័យ​នេះ​ រាប់​ថា​ជា​ទី​២​រង​ប្រទេស​សៀម​ចុះ​មក​ប្រទេស​ក្រៅ​អំពី​នេះ​ជា​ទី​៣​ ទី​៤​ រង​ខ្មែរ​ទៅ​ទៀត ។ 

រួម​បែប​លក្ខណ​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ នឹង​ពោធិ​សត្ត​រូប​

ក្នុង​លទ្ធិ​មហាយាន​

តាម​ដែល​បាន​ពិនិត្យ​ទៅ​ឃើញ​ថា​ ពួក​មហាយានិក​និកាយ​ក្នុង​ប្រទេស​គន្ធារ​ជា​ដើម​ បាន​សាង​បែប​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​នឹង​ពោធិសត្ត​រូប​ទុក​ ក្នុង​សម័យ​ព្រេង​នាយ​ជា​ច្រើន​បែប​ មាន​លក្ខណា​ការ​ផ្សេង​គ្នា​ដូច្នេះ ។

១​គ្រា​ភូមិ​ស្បស៌មុទ្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​ ព្រះ​ហស្ត​ឆ្វេង​ដាក់​ផ្ងា​លើ​ព្រះ​ជង្ឃ (ជង្គង់ ) ខាង​ឆ្វេង, ព្រះ​ហស្ត​ស្ដាំ​ដាក់​ផ្កាប់​លើ​ព្រះ​ជង្ឃ​ខាង​ស្ដាំ​ ចុង​ព្រះ​អង្គុលី​ចង្អុល​ចុះ​ទៅ​ផែន​ដី។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​អង្គ​គង់​នៅ​លើ​រតន​បល្ល័ង្ក​ក្រោម​ដើម​ពោធិព្រឹក្ស​ ទ្រង់​ផ្ចាញ់​មារា​ធិរាជ​ ដែល​មក​ប្រវញ្ចន៍​ច្បាំង​ដណ្ដើម​យក​រតន​បល្ល័ង្ក​ថា​ជា​របស់​ខ្លួន​ កាល​នឹង​ពិសោត្យ​រក​តឹក​តាង​ថា​ អ្នក​ណា​ជា​ម្ចាស់​ដោយ​ពិត​ ទើប​ទ្រង់​ផ្សង​ចង្អុល​ទៅ​ផែន​ដី​ ដើម្បី​យក​នាង​ទេព​ធរណី​ដែល​រក្សា​ផែន​ដី​ ជា​សាក្សី​ក្នុង​រឿង​នេះ ។

២​គ្រាធ្យានមុទ្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​ ព្រះ​ហស្ត​ទាំង​ពីរ​ដាក់​ផ្ងា​ដម្រួត​គ្នា​លើ​ព្រះ​ភ្នែន​ពី​ខាង​មុខ​ ជា​កិរិយា​សមាធិ ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​មហា​សត្ត​ធ្វើ​សមាធិ​ចំរើន​អនាបាន​សតិ​កម្មដ្ឋាន​ បាន​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​អនុត្តរ​សម្មា​សម្ពោធិញ្ញាណ​ នៅ​ក្រោម​ដើម​ពោធិ​ព្រឹក្ស ។

៣​គ្រា​អភយមុទ្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ឈរ​ក៏​មាន​ គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​ក៏​មាន​ បើ​ជា​ព្រះ​រូប​ឈរ​ ធ្វើ​ព្រះ​ហស្ត​ខាង​ឆ្វេង​សំយោក​ចុះ​ក្រោម​ ព្រះ​ហស្ត​ស្ដាំ​លើក​រា​ស្មើ​ព្រះ​ឧរា, បើ​ជា​ព្រះ​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​​ ព្រះ​ហស្ត​ឆ្វេង​ដាក់​ផ្ងា​លើ​ព្រះ​ភ្នែន​ ព្រះ​ហស្ត​ស្ដាំ​រា​ដូច​មុន​ តាម​គតិ​ឥណ្ឌៀ​ សូម្បី​រា​ព្រះ​ហស្ត​ទាំង​ពីរ​ក៏​ហៅ​ថា​អភយមុទ្រ​ដែរ ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​សាស្ដា​បាន​ត្រាស់​ឡើង​ហើយ​ ស្ដេច​ចារិក​ទៅ​ក្នុង​លោក​ដើម្បី​ប្រោស​សត្វ​ សូម្បី​លោក​នេះ​ប្រកប​ដោយ​ភ័យ​អន្តរាយ​ច្រើន​ ក៏​ព្រះ​អង្គ​ឥត​ភ្លឹក​ឬ​សត្វ​លោក​ណា​មួយ​គិត​ប្រទុស្តរាយ​ព្រះ​អង្គ​ៗ​ ក៏​មិន​ប្រកាន់​យក​ទោស​ភ័យ​ល់​អ្នក​នោះ ។

៤​គ្រាចក្រមុទ្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែនក៏​មាន​ គង់​សំយុង​ព្រះ​បាទ​ដូច​អង្គុយ​កៅអី​ក៏​មាន​​ ព្រះ​ហស្ត​ស្ដាំ​លើក​ស្មើ​ព្រះ​ឧរា​ ហើយ​ជី​បម្រាម​ព្រះ​ហស្ត​ពីរ​ជា​វង់​មូល​ដូច​រូប​កង់​ចក្រ​ ព្រះ​ហស្ត​ឆ្វេង​ដាក់​ផ្ងា​លើ​ព្រះ​ភ្នែន​ក៏​មាន​ ចាប់​ជាយ​ចីវរ​ក៏​មានៈ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ ធ្វើ​ព្រះ​ហស្ត​ទាំង​ពីរ​ជា​កិរិយា​ចាប់​កង់​ចក្រ​បង្វិល​ ជួនកាល​គេ​ធ្វើ​រូប​គ្រឿង​ប្រកប​ ជា​រូប​កង់​ចក្រ​រូប​ម្រឹគ​នៅ​ព្រៃ​ ឥសិមតនមិគទាយវ័ន​ នឹង​រូប​ភិក្ខុ​បញ្ចវគ្គីយ៍ ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​បរម​សាស្ដា​ ទ្រង់​សំដែង​ព្រះ​ធម្មចក្រ​ ដ៏​ជា​បថម​ទេសនា​ ប្រោស​បញ្ចវគ្គីយ៍​នៅ​ព្រៃ​ឥសិបតនមិគ​ទាយវ័ន​នា​ដំបន់​នគរ​ពារាណសី ។

៥​គ្រាវរមុទ្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​ ក៏​មាន​ឈរ​ក៏​មាន​ បើ​ជា​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​​ធ្វើ​ព្រះ​ហស្ដ​ស្ដាំ​លាត​ផ្ងា​គង​លើ​ព្រះ​ជង្ឃ​ខាង​ស្ដាំ​ តែ​ហុច​ចេញ​ទៅ​មុខ​បន្តិច​ ជា​កិរិយា​ទទួល​ត្រង​ព្រះ​ហស្ដ​ឆ្វេង​ច្រត់​ផ្កាប់​លើ​ព្រះ​ជង្ឃ​ឆ្វេង​ បើ​ជា​រូប​ឈរ​ ធ្វើ​ព្រះ​ហស្ដ​ស្ដាំ​ហុច​ផ្ងា​ចេញ​ទៅ​មុខ​ ជា​កិរិយា​ទទួល​ត្រង​ដូច​មុន​ ព្រះ​ហស្ដ​ឆ្វេង​សំយោក​ស្ងៀម​តាម​ធម្មតា ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​សាស្ដា​លាត​ព្រះ​ហស្ដ​ផ្ងា​ ឲ្យ​ទាន​បតី​ច្រួច​ទឹក​ទក្សិណោទក​ ដាក់​លើ​បាត​ព្រះ​ហស្ដ​តាម​ទំនៀម​ស្រុក​ទេស​ ក្នុង​កាល​ដែល​គេ​ថ្វាយ​វត្ថុ​ឯ​ណា​នីមួយ​ ដូច​យ៉ាង​កាល​ព្រះ​បាទ​ពិម្ពិសារ​ថ្វាយ​សួន​វេឡុវន​ជា​ពុទ្ធ​វិហារ​ជា​ដើម​ កាល​ទ្រង់​ទទួល​ដោយ​អាការ​យ៉ាង​នេះ​ហើយ​ ក៏​ទ្រង់​អនុមោទនា​ប្រទាន​ពរ​តាម​សមគួរ ។

៦​គ្រាវិតក៌មុទ្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ឈរ​​ ព្រះ​ហស្ដ​ទាំង​ពីរ​ឱប​ព្រះ​ឧរា​ ជា​កិរិយា​រំពឹង ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​សាស្ដា​គង់​នៅ​វេឡុវន​វិហារ​ទ្រង់​ព្រះ​ឈួន​ធ្ងន់​ ទាល់​តែ​ព្រះ​ឥន្រ្ទ​មក​បំរើ​ព្រះ​វល័ញ្ជ​ ក្រោយ​នោះ​ទ្រង់​ចំរើន​ព្រះ​ឥទ្ធិ​បាទ​ធម៌​ទាំង​៤​ទៅ​ព្រះ​រោគ​ក៏​រម្ងាប់​បង់ ។ (នាម​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​បែប​ចាស់​ដែល​ពួក​ឥណ្ឌៀ​លើ​សាង​ឡើង​ ឃើញ​មាន​ប្រើ​ពាក្យ​ថា​ មុទ្រ​ ប្រកប​ខាង​ចុង​នាម​តែ​ត្រឹម​៦​គ្រា​ប៉ុណ្ណោះ​ ពាក្យ​នេះ​ជា​ភាសា​សំស្រ្កឹត​ប្រែ​ថា​ ម្រាម​ដៃ​ ដោយ​អធិប្បាយ​ថា​មាន​ម្រាម​ដៃ​ជា​គ្រឿង​សំគាល់​ត្រូវ​នឹង​ពាក្យមគធ​ថា​ មុទ្ទ​សញ្ញា​ វេលា​ប្រកប​ចូល​នឹង​សព្ទ​ដទៃ​ គាប្បី​ប្រែ​អនុរូប​ទៅ​តាម​សព្ទ​នោះ​ផង​ ដូច​យ៉ាង​ពាក្យ​ថា​ ភូមិ​ស្ប​ស៌មុទ្រ​ ប្រែ​ថា​មាន​ម្រាម​ដៃ​ចង្អុល​ទៅ​ផែន​ដី​ ដូច្នេះ​ជា​តួ​យ៉ាង ។

៧​គ្រាលេលា​ ឬ​ហៅ​គ្រា​យាង​យាស​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ឈាន​ព្រះ​បាទ​យាង​ គឺ​ឈាន​ព្រះ​បាទ​ខាង​ស្ដាំ​មុន​ បង្ហើប​កែង​ព្រះ​បាទ​ខាង​ឆ្វេង​បន្តិច​ ព្រះ​ហស្ដ​ធ្វើ​ជា​កិរិយា​បង្ឃោយ​ ជួន​កាល​គេ​ធ្វើ​ជា​លើក​ព្រះ​ហស្ដ​ស្ដាំ​បែប​រា​ បង្ហោយ​តែ​ព្រះ​ហស្ដ​ឆ្វេង ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​សាស្ដា​ស្ដេច​យាង​ទៅ​ក្រុង​កបិល​ពស្តុ​ជា​ដំបូង​ ដោយ​និមន្ត​នកិច្ច​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​បិតា​ ដែល​ត្រាស់​ប្រើ​កាឡុ​ទាយី​អាមាត្យ​ឲ្យ​មក​និមន្ត ។

៨​គ្រាឱបបាត្រ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ឈរ​ ព្រះ​ហស្ត​ទាំង​ពីរ​ទ្រង់​ឱប​បាត្រ​តាម​បែប​ឥណ្ឌៀ​ ធ្វើ​ជា​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​ឱប​បាត្រ​ក៏​មាន ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​សាស្ដា​ស្ដេច​យាង​ទៅ​ក្រុង​កបិល​ពស្តុ​ជា​ដំបូង​ ដោយ​ព្រះ​ពុទ្ធ​បិតា​ត្រាស់​ប្រើ​កាឡុ​ទា​យី​អាមាត្យ​ឲ្យ​មក​និមន្ត​ កាល​ស្ដេច​ដល់​ក្រុង​កបិល​ពស្តុ​ហើយ​ ក៏​ទ្រង់​ឱប​បាត្រ​គោចរ​បិណ្ឌ​បាត​តាម​ដំណាក់​ ព្រះ​រាជ​វង្សា​នុវង្ស​រៀង​ៗ​ទៅ​ ដរាប​ដល់​ដំណាក់​ព្រះ​ពុទ្ធ​បិតា​ៗ​ទត​ឃើញ​ត្រាស់​ឃាត់​ថា​ កុំ​ធ្វើ​ដូច្នេះ, ខុស​រាជ​ប្រវេណី, ព្រះ​រាជ​វង្ស​របស់​យើង​មិន​ដែល​មាន​អ្នក​ណា​១​ធ្វើ​យ៉ាង​នេះ​ ព្រះ​សាស្ដា​ត្រាស់​តប​ថា​មហារាជ​កុំ​ឃាត់​ តថាគត​ធ្វើ​តាម​អរិយវង្ស​ទេ ។

៩​គ្រាមហាប្រាដិហារ្យ​ ឬ​យមក​ប្រាដិហារ្យ​តាម​ដែល​គេ​ធ្វើ​មាន​ច្រើន​យ៉ាង​ យ៉ាង​ទី​១​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ច្រើន​អង្គ​ ជា​រូប​អង្គុយ​ខ្លះ​ ឈរ​ខ្លះ​ ផ្ទំ​ខ្លះ​ ចង្រ្កម​ខ្លះ​ ក្នុង​ផែន​ជា​មួយ​គ្នា​ ជួន​កាល​មាន​ទាំង​រូបតិរត្ថីយ៍​ជា​គ្រឿង​ប្រកប​ផង​ យ៉ាង​ទី​២​ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គង់​លើ​ផ្កា​ឈូក​ទន្ទឹម​គ្នា​៣​អង្គ​ ធ្វើ​ព្រះ​ហស្ដ​យ៉ាង​គ្រា​ចក្រ​មុទ្រ, យ៉ាង​ទី​៣​ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ឈរ​ក៏​មាន​ អង្គុយ​ក៏​មាន​ តែ​ធ្វើ​ព្រះ​ហស្ដ​ច្រើន​បែប​ដូច​រូប​ព្រះ​នារាយណ៍​បែង​ភាគ​ ទាល់​តែ​អ្នក​ខ្លះ​ហៅ​ព្រះ​បែង​ភាគ​យ៉ាង​ក្រោយ​ នេះ​នៅ​មាន​សាលា​រចនា​ក្រុង​ភ្នំពេញ ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​សាស្ដា​ទ្រង់​ធ្វើ​ប្រាដិហារ្យ​ផ្ចាញ់​តិរត្ថីយ៍​នៅ​នគរ​សាវត្ថី ។

១០​គ្រាបរិនិព្វាន​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ផ្ទំ​ជា​អនុដ្ឋាន​សេយ្យាសន៍​ ព្រះ​សិរ​កើយ​លើ​ព្រះ​ហស្ត​ខាង​ស្ដាំ​ ព្រះ​ហស្ត​ឆ្វេង​សណ្ដូក​តាម​ព្រះ​កាយ​ ជួន​កាល​គេ​ធ្វើ​ជា​ព្រះ​រូប​រុំ​សំពត់​ស្នប​តាម​ក្នុង​រឿង​បថម​សម្ពោធិក​ថា​ គ្រឿង​ប្រកប​ធ្វើ​ជា​រូប​ព្រះ​ស្តូប​នៅ​ខាង​ក្រោយ​ព្រះ​បរម​សព​ ឬ​ជួនកាល​គេ​ធ្វើ​ទាំង​រូប​ព្រះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ នឹង​រូប​ទេវតា​ផង ។ ធ្វើ​ដំណាល​កាល​ព្រះ​បរម​គ្រូ​រំលត់​ខន្ធ​ចូល​កាន់​ព្រះ​បរម​និព្វាន​ នា​សួន​សាល​វនោទ្យាន​ ទៀប​នគរ​កុសិនារា ។

ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​១០​គ្រា​នេះ​ ពួក​ឥណ្ឌៀ​លើ​បាន​ប្រឌិត​សាង​ឡើង​ជា​ដំបូង​មុន​ប្រទេស​ដទៃ​ៗ​ទាំង​អស់ ។ 

១១​ព្រះ​ត្រៃកាយ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​៣​អង្គ​​ គង់​ទន្ទឹម​គ្នា​ តែ​អង្គ​កណ្ដាល​ធ្វើ​ទ្រើស​បន្តិច​ ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​បែប​នេះ​ពួក​មហាយានិក​និកាយ​សាង​ឡើង​ដោយ​ចូល​ចិត្ត​ថា​ ព្រះ​ពុទ្ធ​មាន​ព្រះ​កាយ​៣​ដូច​មាន​អធិប្បាយ​ហើយ​ក្នុង​បរិច្ឆេទ​ទី​៣ ។

១២​ព្រះ​ភៃសជ្យ​គុរុ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គង់​ពត់​ព្រះ​ភ្នែន​ ព្រះ​ហស្ត​ស្ដាំ​លាត​ផ្ងា​ លើ​ព្រះ​ជង្ឃ​ ព្រះ​ហស្ត​ឆ្វេង​កាន់​គិលាន​ភេសជ្ជ​​ គឺ​ថ្នាំ​រក្សា​រោគ​ឯ​ណា​នីមួយ​ មាន​ផ្លែ​សម៉​ជា​ដើម​ដែល​គេ​សាង​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​បែប​នេះ​ឡើង​ ដោយ​មាន​គតិ​ជឿ​ក្លាយ​ទៅ​ថា​ព្រះ​ពុទ្ធ​ជា​ពេទ្យ​ដ៏​វិសេស​១​ ចំណែក​ខាង​ពួក​ទក្ខិណ​និកាយ​គ្មាន​សាង​សោះ ។

នៅ​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​១​បែប​ទៀត​ធ្វើ​អំពី​សម្រិទ្ធ​ អង្គ​តូច​ៗ​ប្រមាណ​ប៉ុន​មេដៃ​ ខាង​ក្នុង​អង្គ​ព្រះ​មាន​គ្រាប់​ អង្រួន​ទៅ​ឮ​ក្រិង​ៗ​ គេ​ទើប​ហៅ​ថា << ព្រះ​ក្រិង >> ឬ << ព្រះ​ក្រិក >> ចំពោះ​មាន​សាង​តែ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ គឺ​សាង​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​បទុម​សូរ្យ​វង្ស​ តែ​សម្ដេច​ក្រុម​ព្រះ​យ៉ាដាំរុង​រាជា​នុភាព​ថា​ ឃើញ​មាន​នៅ​ប្រទេស​ចិន​ខ្លះ​ដែរ​ តែ​មិន​ដឹង​ជា​អ្នក​ណា​យក​បែប​អ្នក​ណា​ទៅ​សាង​​ព្រះ​នេះ​គេ​រាប់​អាន​ទៅ​ក្នុង​ផ្លូវ​ពូកែ​សក្តិ​សិទ្ធិ៍ ។

ប៉ែក​ព្រះ​នៅ​ក្នុង​ថាន​សួគ៌​

១៣​ព្រះ​អាទិ​ពុទ្ធ​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ទ្រង់​គ្រឿង​បែប​ស្ដេច​ចក្រ​ពត្តិ​ ដែល​អ្នក​ខ្លះ​ហៅ​ថា < ព្រះ​ទ្រង់​គ្រឿង >>សម្រាប់​ប្រទេស​កម្ពុជា​យើង​ឃើញ​មាន​សាង​តាំង​អំពី​រវាង​ព.ស. ១០០០​មក​ ដោយ​ឃើញ​មាន​នៅ​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី​ នឹង​ស្រុក​ស្រី​លវោ​ជា​ដើម​ ដែល​ជា​ស្រុក​ដំណែល​ចាស់​របស់​ខ្មែរ​ តែ​សម័យ​ក្រោយ​មក​កាល​កើត​មាន​រឿង​មហា​ជម្ពូ​បតី​ ផ្សាយ​មក​ដល់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ខ្មែរ​យើង​ក៏​នាំ​គ្នា​ចូល​ចិត្ត​ថា​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គ្រា​ផ្ចាញ់​មហា​ជម្ពូ​បតិ​ទៅ​វិញ ។ 

ព្រះ​ធ្យានី​ពុទ្ធ​៥​អង្គ​

១៤​ ព្រះ​វៃរោចន ធ្វើ​ដូច​គ្រា​ចក្រ​មុទ្រ

១៥​ ព្រះ​អក្សោភ្យ គ្រា​ភូមិ​ស្បស៌មុទ្រ

១៦​ ព្រះ​រត្ន​សម្ភវ គ្រាវរ​មុទ្រ

១៧​ ព្រះ​អមិតាភ គ្រាធ្យានមុទ្រ

នៅ​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​១​បែប​ទៀត​ ធ្វើ​ជា​ព្រះ​សមាធិមាន​នាគ​ប្រក់​ ហើយ​មាន​រូប​ព្រះ​លោកេស្វរ​ នឹង​រូប​នាង​ប្រជ្ញា​បារមិតា​ឈរ​អម​សង​ខាង​ នេះ​ក៏​ជា​ព្រះ​អមិតាភ​ដែរ ។

១៨​ ព្រះ​អមោឃសិទ្ធ​ ធ្វើ​ដូច​គ្រា​អភយ​មុទ្រ ។

ព្រះ​ធ្យានីពោធិសត្វ​៥​អង្គ​

១៩​ ព្រះ​សមន្ត​ភទ្រ ធ្វើ​ជា​រូប​ពោធិសត្វ​ កាន់​ចិន្ដា​មណី

២០​ ព្រះ​វជ្របាណី ធ្វើ​ជា​រូប​ពោធិសត្វ​ កាន់​វជិរ

២១​ ព្រះ​រត្នបាណី កាន់​ចិន្ដា​មណី​ ឬ​ផ្កា​ឈូក

២២​ ព្រះ​លោកេស្វរ ធ្វើ​ជា​រូប​ពោធិសត្វ​ កាន់​ផ្កា​ឈូក

២៣​ ព្រះ​វិស្វបាណី ធ្វើ​ជា​រូប​ពោធិសត្វ​ កាន់​វជិរ​២ ។

ក៏​ឯ​វត្ថុ​ដែល​ព្រះ​ពោធិសត្វ​អំបាល​នេះ​តែង​កាន់​ មិន​មែន​មាន​តែ​ប៉ុណ្ណេះ​ បើ​ធ្វើ​ជា​រូប​មាន​ព្រះ​ហស្ត​៤​ ឬ​ព្រះ​ហស្ត​ច្រើន​ជាង​នេះ​ ក៏​តោង​មាន​របស់​ផ្សេង​ៗ​ទៀត​កាន់​ ដូច​យ៉ាង​រូប​ព្រះ​លោកេស្វរ​ព្រះ​ហស្ត​៤​ ព្រះ​ហស្ត​លើ​ពីរ​ ១​កាន់​ផ្គាំ​ ១​ទៀត​កាន់​ក្រាំង​ ព្រះ​ហស្ត​ក្រោម​ពីរ​១​កាន់​ផ្កា​ឈូក​ ១​ទៀត​កាន់​កន្ទី​ទឹក ។ នៅ​មាន​គ្រឿង​សំគាល់​ម្យ៉ាង​ទៀត​ជា​សំខាន់​ ដែល​ត្រូវ​ចាំ​ទុក​ គឺ​រូប​ព្រះ​ពោធិសត្វ​អំបាល​នេះ​សុទ្ធ​តែ​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​តូច​ៗ​ នៅ​ត្រង់​ឧណ្ហិស (ជើង​សក់​ពី​ខាង​មុខ )ជា​សំគាល់​ឬ​ជួនកាល​គេ​ធ្វើ​នៅ​ទី​ដទៃ​ទៀត​ក៏​មាន​ បើ​គ្មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ទេ​គាប្បី​ចូល​ចិត្ត​ថា​ មិន​មែន​រូប​ព្រះ​ពោធិសត្វ​អំបាល​នេះ ។

២៤​ នាង​ប្រជ្ញា​បារមិតា​​ ធ្វើ​ជា​រូប​ស្រ្តី​ទ្រង់​គ្រឿង​ កាន់​ក្រាំង​នៅ​ដៃ​ ដោយ​ច្រើន​ចំណាំ​តែ​ធ្វើ​ជា​រូប​គូ​គ្នា​ នឹង​រូប​ព្រះ​លោកេស្វរ ។ 

មនុស្ស​ពោធិសត្វ

គឺ​ព្រះ​ពោធិសត្វ​នៅ​ក្នុង​មនុស្ស​លោក

២៥​ អារ្យមៃត្រេយ​ ធ្វើ​ជា​រូប​ប្រុស​ទ្រង់​គ្រឿង​ ព្រះ​ហស្ត​២​ក៏​មាន​​ ព្រះ​ហស្ត​៤​ក៏​មាន​ ហើយ​មាន​រូប​ព្រះ​ស្តូប​នៅ​ត្រង់​ឧណ្ហិស​ជា​សំគាល់ ។ រូប​មនុស្ស​ពោធិសត្វ​ឃើញ​គេ​សាង​តែ​រូប​ព្រះ​អរិយមេត្រេយ​១​អង្គ​ប៉ុណ្ណេះ ។ រូប​ព្រះ​អារ្យមៃត្រេយ​ ព្រះ​ហស្ត​៨​មាន​នៅ​សាលា​ព្រះ​រាជ​បណ្ណាល័យ​កម្ពុជា​១​អង្គ​ធ្វើ​ដោយ​សម្រិទ្ធិ​ ជា​របស់​ខ្មែរ​បូរាណ​ អ្នក​ប្រាថ្នា​ចង់​ឃើញ​ចូរ​ទៅ​មើល​នៅ​ទី​នោះ​ចុះ ។