ភពណិបទូន: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ការរកឃើញ 
អត្ថបទដើមចម្បង៖ ការរកឃើញភពណិបទូន
Galileo Galilei
ការសង្កេតដែលបានកត់ត្រាដំបូងបំផុតមួយចំនួនដែលមិនធ្លាប់មានតាមរយៈ តេឡេស្កុប គំនូរ របស់ Galileo នៅថ្ងៃទី 28 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1612 និងថ្ងៃទី 27 ខែមករា ឆ្នាំ 1613 មានចំណុចដែលបានគ្រោងទុកដែលត្រូវនឹងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីតាំងរបស់ Neptune ។ ក្នុងឱកាសទាំងពីរនេះ Galileo ហាក់ដូចជាបានយល់ច្រឡំលើភពណិបទូនសម្រាប់ ផ្កាយថេរមួយ នៅពេលដែលវាលេចឡើងនៅជិត - នៅក្នុង ការភ្ជាប់ - ទៅ Jupiter នៅ លើមេឃពេលយប់ ។  អាស្រ័យហេតុនេះ គាត់មិនត្រូវបានគេសន្មត់ថានឹងរកឃើញរបស់ណិបទូនទេ។ នៅឯការសង្កេតលើកដំបូងរបស់គាត់ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ 1612 ណិបទូនស្ទើរតែឈរនៅលើមេឃ ព្រោះវាទើបតែបានប្រែទៅជា ថយក្រោយ ។ថ្ងៃ​នោះ។ ចលនាថយក្រោយជាក់ស្តែងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលគន្លងរបស់ផែនដីនាំវាឆ្លងកាត់ភពខាងក្រៅ ដោយសារតែភពណិបទូនទើបតែចាប់ផ្តើមវដ្តនៃការវិលថយក្រោយប្រចាំឆ្នាំរបស់វា ចលនារបស់ភពនេះគឺតូចពេកដែលមិនអាចរកឃើញជាមួយនឹងកែវយឺតតូចរបស់ Galileo ។  ក្នុងឆ្នាំ 2009 ការសិក្សាមួយបានណែនាំថា ហ្គាលីលេយ៉ាងហោចណាស់បានដឹងថា "ផ្កាយ" ដែលគាត់បានសង្កេតឃើញបានផ្លាស់ទីទាក់ទងទៅនឹង ផ្កាយថេរ ។ 

នៅឆ្នាំ 1821 Alexis Bouvard បានបោះពុម្ពតារាងតារាសាស្ត្រនៃ គន្លង របស់ Uranus ដែលជាអ្នកជិតខាងរបស់ Neptune ។  ការសង្កេតជាបន្តបន្ទាប់បានបង្ហាញពីគម្លាតយ៉ាងច្រើនពីតារាង ដែលនាំឱ្យ Bouvard សន្មត់ថារាងកាយមិនស្គាល់មួយកំពុង រំខាន គន្លងតាមរយៈ អន្តរកម្ម ទំនាញ ។  នៅឆ្នាំ 1843 លោក John Couch Adams បានចាប់ផ្តើមធ្វើការលើគន្លងរបស់ Uranus ដោយប្រើទិន្នន័យដែលគាត់មាន។ គាត់បានស្នើសុំទិន្នន័យបន្ថែមពីលោក Sir George Airy ដែលជា តារាវិទូ Royal ដែលបានផ្គត់ផ្គង់វានៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 1844 ។ Adams បានបន្តធ្វើការនៅឆ្នាំ 1845-1846 ហើយបានបង្កើតការប៉ាន់ប្រមាណខុសៗគ្នាជាច្រើននៃភពថ្មីមួយ។ 
Urbain Le Verrier
នៅឆ្នាំ 1845-1846 Urbain Le Verrier ឯករាជ្យពី Adams បានបង្កើតការគណនាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់ ប៉ុន្តែមិនមានការរំភើបចិត្តចំពោះជនរួមជាតិរបស់គាត់ទេ។ នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ 1846 នៅពេលដែលបានឃើញការប៉ាន់ប្រមាណដែលបានចេញផ្សាយជាលើកដំបូងរបស់ Le Verrier អំពីរយៈបណ្តោយរបស់ភពផែនដី និងភាពស្រដៀងគ្នារបស់វាទៅនឹងការប៉ាន់ស្មានរបស់ Adams Airy បានបញ្ចុះបញ្ចូល James Challis ឱ្យស្វែងរកភពផែនដី។ Challis បានបោកបក់លើមេឃដោយឥតប្រយោជន៍ពេញមួយខែសីហា និងខែកញ្ញា។  តាមពិត Challis បានសង្កេតមើលភពណិបទូន មួយឆ្នាំមុនពេលអ្នករកឃើញភពបន្ទាប់គឺ Johann Gottfried Galleហើយក្នុងឱកាសពីរគឺ ថ្ងៃទី 4 និង 12 ខែសីហា ឆ្នាំ 1845។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ផែនទីផ្កាយដែលហួសសម័យរបស់គាត់ និងបច្ចេកទេសសង្កេតមិនល្អ មានន័យថាគាត់មិនបានទទួលស្គាល់ការសង្កេតបែបនេះទេ រហូតដល់គាត់បានធ្វើការវិភាគនៅពេលក្រោយ។ Challis ពោរពេញដោយវិប្បដិសារី ប៉ុន្តែបានស្តីបន្ទោសការធ្វេសប្រហែសរបស់គាត់លើផែនទីរបស់គាត់ និងការពិតដែលថាគាត់ត្រូវបានរំខានដោយការងារដំណាលគ្នារបស់គាត់លើការសង្កេតផ្កាយដុះកន្ទុយ។ 

ទន្ទឹមនឹងនេះ លោក Le Verrier បានផ្ញើលិខិតមួយច្បាប់ និងបានជំរុញឱ្យ អ្នកសង្កេតការណ៍តារាវិទូប៊ែរឡាំង Galle ស្វែងរកជាមួយនឹងឧបករណ៍ ចំណាំងផ្លាត របស់ឧបករណ៍អង្កេត ។ Heinrich d'Arrest និស្សិតនៅក្រុមសង្កេតការណ៍បានស្នើទៅ Galle ថាពួកគេអាចប្រៀបធៀបតារាងដែលគូរនាពេលថ្មីៗនេះនៃមេឃនៅក្នុងតំបន់នៃទីតាំងព្យាករណ៍របស់ Le Verrier ជាមួយនឹងមេឃបច្ចុប្បន្នដើម្បីស្វែងរកលក្ខណៈផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ ភពមួយ ដែលផ្ទុយទៅនឹង ផ្កាយថេរ។ នៅល្ងាចថ្ងៃទី 23 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 1846 ជាថ្ងៃដែល Galle បានទទួលសំបុត្រនោះ គាត់បានរកឃើញ Neptune នៅភាគឦសាននៃ Iota Aquarii , 1° ពីទីតាំង " ប្រាំដឺក្រេខាងកើតនៃ Delta Capricorn " ទីតាំង Le Verrier បានទាយថាវាជា ប្រហែល 12° ពីការទស្សន៍ទាយរបស់អ័ដាម និងនៅតាមព្រំដែននៃ Aquarius និង Capricornus យោងទៅតាម ព្រំដែន តារានិករ IAU សម័យទំនើប ។

បន្ទាប់ពីការរកឃើញនេះ មានការប្រកួតប្រជែងជាតិនិយមដ៏ក្តៅគគុករវាងជនជាតិបារាំង និងជនជាតិអង់គ្លេស លើអ្នកដែលសមនឹងទទួលបានកិត្តិយសសម្រាប់ការរកឃើញនេះ។ នៅទីបំផុត ការយល់ស្របជាអន្តរជាតិបានលេចចេញមកថា Le Verrier និង Adams សមនឹងទទួលបានឥណទានរួម។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1966 លោក Dennis Rawlins បានចោទសួរអំពីភាពជឿជាក់នៃការអះអាងរបស់ Adams ចំពោះការរកឃើញរួមគ្នា ហើយបញ្ហានេះត្រូវបានវាយតម្លៃឡើងវិញដោយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តជាមួយនឹងការត្រឡប់មកវិញក្នុងឆ្នាំ 1998 នៃ "Neptune papers" (ឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ) ទៅកាន់ Royal Observatory, Greenwich ។ 

 ការដាក់ឈ្មោះ 
មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីការរកឃើញរបស់វា ណិបទូនត្រូវបានគេសំដៅយ៉ាងសាមញ្ញថាជា "ភពខាងក្រៅនៃអ៊ុយរ៉ានុស" ឬជា "ភព Le Verrier" ។ សំណើដំបូងសម្រាប់ឈ្មោះមួយបានមកពី Galle ដែលបានស្នើឈ្មោះ Janus ។ នៅប្រទេសអង់គ្លេស Challis បានដាក់ឈ្មោះថា Oceanus ។ 

ដោយទាមទារសិទ្ធិក្នុងការដាក់ឈ្មោះការរកឃើញរបស់គាត់ Le Verrier បានស្នើយ៉ាងឆាប់រហ័សនូវឈ្មោះ Neptune សម្រាប់ភពថ្មីនេះ ទោះបីជាមានការអះអាងមិនពិតថា នេះត្រូវបានអនុម័តជាផ្លូវការដោយ ការិយាល័យបារាំង des Longitudes ក៏ដោយ។  នៅក្នុងខែតុលា គាត់បានស្វែងរកឈ្មោះភពផែនដី Le Verrier បន្ទាប់ពីខ្លួនគាត់ ហើយគាត់មានការគាំទ្រដ៏ស្មោះត្រង់ក្នុងរឿងនេះពីនាយកអង្កេតគឺ François Arago ។ ការ​ស្នើ​នេះ​បាន​ជួប​នឹង​ការ​តស៊ូ​យ៉ាង​តឹងរ៉ឹង​នៅ​ក្រៅ​ប្រទេស​បារាំង។  អាល់ម៉ាណាក បារាំងបានណែនាំឈ្មោះ Herschel ឡើងវិញភ្លាមៗ សម្រាប់ភព Uranus បន្ទាប់ពីអ្នករកឃើញភពនោះ Sir  William Herschel និង Leverrier សម្រាប់ភពថ្មី។ 

Struve បានចេញមុខដើម្បីដាក់ឈ្មោះ Neptune នៅថ្ងៃទី 29 ខែធ្នូឆ្នាំ 1846 ទៅកាន់ Saint Petersburg Academy of Sciences ។  មិនយូរប៉ុន្មាន Neptune បានក្លាយជាឈ្មោះដែលទទួលយកជាអន្តរជាតិ។ នៅក្នុង ទេវកថារ៉ូម៉ាំង Neptune គឺជា ព្រះនៃសមុទ្រ ដែលត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយក្រិក Poseidon ។ តម្រូវការសម្រាប់ឈ្មោះទេវកថាហាក់ដូចជាស្របនឹងនាមត្រកូលនៃភពផ្សេងទៀត ដែលទាំងអស់នោះត្រូវបានដាក់ឈ្មោះសម្រាប់អាទិទេពនៅក្នុង ទេវកថា ក្រិក និងរ៉ូម៉ាំង។ 

ភាសាភាគច្រើននាពេលបច្ចុប្បន្ននេះប្រើបំរែបំរួលមួយចំនួននៃឈ្មោះ "Neptune" សម្រាប់ភពផែនដី; ជាការពិតណាស់ នៅក្នុងភាសាចិន វៀតណាម ជប៉ុន និងកូរ៉េ ឈ្មោះរបស់ភពផែនដីត្រូវបានបកប្រែជា "តារាស្តេចសមុទ្រ" (海王星)។  នៅក្នុង ម៉ុងហ្គោលី ណិបទូនត្រូវបានគេហៅថា Dalain van ( Далайн ван ) ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីតួនាទីរបស់ព្រះក្នុងនាមជាអ្នកគ្រប់គ្រងសមុទ្រ។ នៅក្នុង ភាសាក្រិច សម័យទំនើប ភពនេះត្រូវបានគេហៅថា Poseidon ( Ποσειδώνας , Poseidonas ) ដែលជាសមភាគីក្រិកនៃភពណិបទូន។  ជា ភាសាហេព្រើរ រ៉ា ហាប ( រ៉ា ហា ប ) មកពី សត្វចម្លែកសមុទ្រក្នុងព្រះគម្ពីរដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុង សៀវភៅទំនុកតម្កើង ត្រូវបានជ្រើសរើសនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលគ្រប់គ្រងដោយ បណ្ឌិត្យសភាភាសាហេព្រើរ ក្នុងឆ្នាំ 2009 ជាឈ្មោះផ្លូវការសម្រាប់ភពផែនដី ទោះបីជាពាក្យឡាតាំងដែលមានស្រាប់ ណេ បតុន ( ណេបតុន ) ត្រូវបានគេប្រើជាទូទៅក៏ដោយ។  នៅ Māori ភពនេះត្រូវបានគេហៅថា Tangaroa បានដាក់ឈ្មោះតាម ព្រះ Maori នៃសមុទ្រ ។  ម្នាល អានន្ទ ភពនោះ ឈ្មោះថា ត ថា ឡុកកិលិឡិ មានឈ្មោះថា ព្រះភ្លៀងថា លាឡក ។  នៅក្នុង ភាសាថៃ ណិបទូន ត្រូវបានសំដៅដោយឈ្មោះបស្ចិមប្រទេសDao Nepjun (ดาวเนปจูน ) ប៉ុន្តែត្រូវបានគេហៅថា Dao Ketu (ดาวเกตุ ,ពន្លឺ " តារា Ketu " ) បន្ទាប់ពី Ketu ( केतु ) ដែលជា ថ្នាំងតាមច័ន្ទគតិ ដែលដើរតួនាទីនៅក្នុង ហោរាសាស្រ្តហិណ្ឌូ ។ នៅក្នុង ភាសាម៉ាឡេ ឈ្មោះ Waruna បន្ទាប់ពី ព្រះហិណ្ឌូនៃសមុទ្រ ត្រូវបានបញ្ជាក់នៅឆ្ងាយដូចជាទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ប៉ុន្តែនៅទីបំផុតត្រូវបានជំនួសដោយសមមូលឡាតាំង Neptun (ជាភាសា ម៉ាឡេស៊ី  ) ឬ Neptunus (ជាភាសា ឥណ្ឌូនេស៊ី  )  

ទម្រង់គុណនាមធម្មតាគឺ Neptunian ។ ទម្រង់ nonce Poseidean ( / p ə ˈ s aɪ d i ən / ) ពី Poseidon ត្រូវបានគេប្រើផងដែរ  ទោះបីជាទម្រង់គុណនាមធម្មតារបស់ Poseidon គឺ Poseidonian ( / ˌ p ɒ s aɪ ˈ d oʊ n i ən / ). 

 ស្ថានភាព 
ចាប់តាំងពីការរកឃើញរបស់វានៅឆ្នាំ 1846 រហូតដល់ការ រកឃើញភពភ្លុយតូ ក្នុងឆ្នាំ 1930 ភពណិបទូនគឺជាភពឆ្ងាយបំផុតដែលគេស្គាល់។ នៅពេលដែលភពភ្លុយតូត្រូវបានរកឃើញ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាភពមួយ ហើយភពណិបទូនបានក្លាយទៅជាភពទីពីរដែលស្គាល់ឆ្ងាយបំផុត លើកលែងតែរយៈពេល 20 ឆ្នាំរវាងឆ្នាំ 1979 និង 1999 នៅពេលដែលគន្លងរាងអេលីបរបស់ Pluto បាននាំវាមកជិតជាងភពណិបទូនទៅព្រះអាទិត្យ។  ការរកឃើញ ខ្សែក្រវាត់ Kuiper ក្នុងឆ្នាំ 1992 បាននាំឱ្យតារាវិទូជាច្រើនជជែកគ្នាថាតើ Pluto គួរតែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាភពមួយ ឬជាផ្នែកមួយនៃខ្សែក្រវ៉ាត់ Kuiper ។  ក្នុងឆ្នាំ 2006 សហភាពតារាសាស្ត្រអន្តរជាតិ បានកំណត់ពាក្យ "ភព" ជាលើកដំបូង ដោយចាត់ថ្នាក់ Pluto ឡើងវិញជា " ភពតឿ ។" និងធ្វើឱ្យភពណិបទូនក្លាយជាភពខាងក្រៅដែលគេស្គាល់បំផុតក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។