គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បីតិ និងសុខ:

បីតិ និងសុខ: 
           គប្បីជ្រាបក្នុងពាក្យ “បីតិ និង សុខ:” ដូច្នេះ។ ក្នុងខណ:ដែលចិត្តមានសេចក្ដីរីករាយខ្លាំងនិងងាយស្រួល និងប្រកបដោយភាពត្រជាក់នោះ ហៅថាបីតិ។

បុ          អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់បីតិ? ហើយបីតិមានចំនួនប៉ុន្មាន?

វិ        ការពេញប្រៀបដោយបីតិជាលក្ខណ:របស់បីតិ ការធ្វើឲ្យសប្បាយជារសរបស់បីតិ ការគ្របសង្កត់នូវ ឤរម្មណ៍ដែលមករុកកួនផ្លូវចិត្ដជាបច្ចុបដ្ឋានរបស់បីតិ ការរីករាយដ៏ក្លៀវក្លាជាបទដ្ឋានរបស់បីតិ។

បុ        បីតិមានចំនួនប៉ុន្មានប្រភេទ?

វិ        បីតិមាន៦ប្រភេទគឺ បីតិកើតពីរាគ:១[xliii] ; បីតិកើតពីសទ្ធា១; បីតិកើតពីការមិនមានទុព្វចភាព១; បីតិកើតពី វិវេក១; បីតិកើតពីសមាធិ១; និងបីតិកើតពីពោជ្ឈង្គ១[xliv] ។

បុ        បីតិកើតពីរាគ: ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយនឹងកាម និងសេចក្ដីរីករាយដែលប្រកបដោយកិលេសហៅថា បីតិកើតពីរាគ:។

បុ        បីតិកើតពីសទ្ធា ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលដែលមានសទ្ធាយ៉ាងខ្លាំងក្លា និងសេចក្ដីរីករាយដែលកើតឡើងព្រោះបាន ឃើញនាយស្មូនឆ្នាំង[xlv] ។

បុ        បីតិកើតពីការមិនមានទុព្វចភាព (ភាពមិនរឹងរូស) ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយយ៉ាងខ្លាំងក្លារបស់បុគ្គលដែលមានចិត្ដបរិសុទ្ធ និងមានគុណធម៌។   

បុ        បីតិកើតពីវិវេក ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលអ្នកចូលកាន់បឋមជ្ឈាន[xlvi] ។

បុ        បីតិកើតពីសមាធិ ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលអ្នកចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន[xlvii] ។

បុ        បីតិកើតពីពោជ្ឈង្គ: ដូចម្តេច?

វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយដែលកើតពីការដើរតាមលោកុត្តរមគ្គក្នុងទុតិយជ្ឈាននោះ។

 បីតិ ៥ 
           ម៉្យាងទៀតលោកបានប្រៀនប្រដៅទុកថា បីតិមាន៥យ៉ាងគឺ ខុទ្ទកាបីតិ(បីតិបន្ដិចបន្ដួច)១; ខណិកាបីតិ (បីតិជាខណ:ៗ)១; ឱកន្តិកាបីតិ(បីតិជារលក)១; ឧព្វេង្គាបីតិ(បីតិលោតផ្លោះ)១; និងផរណាបីតិ(បីតិជ្រួតជ្រាប)១[xlviii] ។

           ខុទ្ទកាបីតិ ប្រៀបដូចជាការដែលរោមតាមរាងកាយបះឈរឡើង កាលបើត្រូវលំអងទឹកភ្លៀង។ ខណិកាបីតិ កើតឡើងនឹងរលត់ទៅវិញភ្លាមៗដូចជាទឹកសន្សើមក្នុងពេលយប់។ ឱកន្តិកាបីតិ ប្រៀបដូចជាប្រេង ដែលជ្រាបចូល ក្នុងរាងកាយដោយមិនជ្រាបខ្ចាត់ខ្ចាយចេញទៅ។ ឧព្វេង្គាបីតិ គឺបីតិដែលជ្រាបទៅដល់ចិត្ត ហើយ មិនយូរប៉ុន្មានក៏ បាត់ទៅវិញដូចជាសម្បត្តិរបស់អ្នកក្រ។ ផរណាបីតិ ជ្រាបចូលពេញរាងកាយហើយនៅជាបន្ដ ដូចដុំពពកដ៏ក្រាស់ ដែលពេញទៅដោយគ្រាប់ភ្លៀង។ ដូច្នេះ ខុទ្ទកាបីតិនិងខណិកាបីតិ ធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឧបចារ: ដោយឤស្រ័យ សទ្ធា។ ឱកន្តិកាបីតិដែលមានកម្លាំងច្រើន រមែងធ្វើឧបចារ:ឲ្យកើតឡើង។ ឧព្វេង្គាបីតិដែល ឤស្រ័យនៅលើមណ្ឌល: ធ្វើឲ្យកុសលនិងអកុសលកើតឡើង ហើយឤស្រ័យលើភាពឈ្លាសវៃ។ ផរណាបីតិ កើតឡើងក្នុងសភាវ:នៃអប្បនា សមាធិ។

 សុខ: 
បុ        អ្វីគឺ សុខ:?

វិ        ការជួបនឹងវត្ថុដែលគួរឲ្យស្រឡាញ់ គួរឲ្យចូលចិត្ត គឺសុខ:។

បុ       អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់សុខ:? សុខ: មានប៉ុន្មានប្រភេទ? តើបីតិ និង សុខ: ខុសគ្នាយ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        រសរបស់សុខ: ជាលក្ខណ:របស់សុខ:។ ការពឹងឤស្រ័យលើឤរម្មណ៍ដ៏គួរឲ្យពេញចិត្តនេះ ជារសដ៏គួរជា ទីប៉ងប្រាថ្នារបស់សុខ:។ ការបញ្ចុះបញ្ចូលដោយសេចក្តីស្ងប់ ជាបច្ចុបដ្ឋានរបស់សុ់ខ:។ ការស្ងប់ ជាបទដ្ឋាន របស់សុខ:។

សុខ: ៥យ៉ាង

បុ        សុខ:មានប៉ុន្មានយ៉ាង?

វិ        សុខ:មាន៥យ៉ាងគឺ ហេតុសុខ: សម្ភារសុខ: វិវេកសុខ: និរុបក្កិលេសសុខ: វេទនាសុខ:[xlix] ។

បុ        អ្វីគឺ ហេតុសុខ:?

វិ        ហេតុសុខ: នោះ តាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធជាបរមគ្រូគឺ: “សុខ:ដែលកើតមកពីគុណធម៌ រមែង ស្ថិតនៅបានយូរ” នេះហៅថាហេតុសុខ: ជាសុខ:ដែលកើតពីបុណ្យកុសល។ សម្ភារសុខ: នោះ តាមពាក្យ ប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធជាបរមគ្រូគឺថា “ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ធ្វើឲ្យលោកិយសុខ: កើតឡើងក្នុងលោក[l]”  វិវេកសុខ: គឺជាការរីកចំរើនឡើងនៃភាពព្រងើយកន្តើយចំពោះសមាធិ និងការកំចាត់ចោលនូវឈាន។ និរុបក្កិលេសសុខ: បើតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធអង្គគឺថា “និព្វានជាសុខ:យ៉ាងប្រសើរបំផុត[li]” ។ សេចក្តីសុខដែលកើតពីការរស់នៅ ជាទូទៅហៅថាសុខវេទនា តាមន័យនៃគម្ពីរនេះ សុខវេទនា ជាសុខ: ដែលគួរឲ្យសេពសោយ[lii] ។

 ភាពខុសគ្នារវាងបីតិ និងសុខ: 
បុ        អ្វីជាភាពខុសគ្នារវាងបីតិ និងសុខ:?

វិ        ភាពរីករាយជាបីតិ ការសប្បាយចិត្តជាសុខ:។ ភាពស្ងប់នៃចិត្ដជាសុខ: ភាពរឹងប៉ឹងនៃចិត្ដជាបីតិ។ បីតិជា ធម្មជាតិគ្រោតគ្រាត រីឯសុខ:ជាធម្មជាតិម៉ត់ហ្មង។ បីតិចាត់ទុកនៅក្នុងសង្ខារខន្ធ សុខ:ចាត់ទុកនៅក្នុងក្រុម វេទនាខន្ធ។ ក្នុងទីណាមានបីតិទីនោះមានសុខ: តែក្នុងទីណាដែលមានសុខ:ទីនោះជួនកាលក៏មាន ជួន កាលក៏គ្មានបីតិដែរ។