navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ: ភាពត្រឹមត្រូវនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ

ភាពត្រឹមត្រូវនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ 
នៅក្នុងការយោងឆ្លងគ្នាជាមួយប្រភពខាងក្រៅ - ថៃ ឡាវ និងចិន - និងការអនុវត្តកម្រិតនៃភាពជាក់លាក់នៃប្រភពទាំងនេះ - ជម្លោះជាមួយការណាត់ជួបបានលេចឡើង ជាពិសេសក្នុងកំឡុងសតវត្សទី 14 និងទី 15 ព្រឹត្តិការណ៍យោធា និងនយោបាយក្នុងតំបន់សំខាន់ៗនៅតែមិនមានកំណត់ត្រា។  ម្យ៉ាងវិញទៀត អត្ថបទជាច្រើនបានរៀបរាប់លម្អិតខុសពីធម្មតានៃជម្លោះ និងជម្លោះក្នុងចំណោមគ្រួសាររាជវង្ស រហូតដល់ការវាយតម្លៃច្បាស់លាស់នៃការដឹកនាំ និងការស្តីបន្ទោសព្រះមហាក្សត្រទន់ខ្សោយចំពោះសំណាងអាក្រក់របស់ជាតិ។  អ្នកប្រាជ្ញខ្លះច្រានចោលការកត់ត្រាទាំងនេះថាជារឿងមិនពិត - ដោយសារការពិតបាត់ជាក់ស្តែង អ្នកនិពន្ធមានទំនោរបង្កើតរឿង និងទទួលយករឿងព្រេងដើម្បីបំពេញចន្លោះប្រហោង។  កាលបរិច្ឆេទ ប្រវែង និងកម្រិតនៃការលុកលុយ និងការកាន់កាប់របស់ថៃមានភាពខុសប្លែកគ្នាក្នុងចំណោមកាលប្បវត្តិ។  ព្រឹត្តិការណ៍ជុំវិញការដួលរលំនៃអង្គរ តួនាទី និងសកម្មភាពរបស់ស្តេច និងឥស្សរជនមានភាពមិនច្បាស់លាស់។  

David Chandler ប្រកែកថានៅក្នុងករណីនៃ "Tiounn Chronicle" ដែលចងក្រងនៅចន្លោះឆ្នាំ 1928 និង 1934 ដោយរដ្ឋមន្ត្រីព្រះបរមរាជវាំង Tiounn, [He] "... បានទាញនៅលើជួរនៃកាលប្បវត្តិមុនៗ ... " ហើយត្រូវបានសរសេរថា "... ពី ទស្សនៈរបស់ស្តេច រវាងសម័យទេវកថា និងការចូលកាន់តំណែងរបស់ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស (១៩២៧)...” ដោយមិនមានការបកស្រាយឡើយ។ កំណែដែលបានបោះពុម្ពដែលបានបោះពុម្ពត្រឹមតែមួយទសវត្សរ៍ក្រោយមក លុបចោលសម្ភារៈនៃប្រភពដើម។ គាត់ដកស្រង់អ្នកនិពន្ធ ម៉ៃឃើល វីកឃឺរី នៅពេលគាត់កត់សម្គាល់ថា "...កាលប្បវត្តិ រួមទាំងរឿងមួយនេះ ដែលព្យាបាលព្រឹត្តិការណ៍មុនឆ្នាំ 1550 មិនអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន ហើយជារឿយៗត្រូវបានចម្លងចេញពីរាជវាំងថៃអំពីប្រទេសថៃ..." 

ដោយសារកាលប្បវត្តិគឺជាប្រភពជាតិដ៏សំខាន់នៃសម័យក្រោយអង្គរ ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនបានផ្តល់តែសេចក្តីថ្លែងមិនច្បាស់លាស់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ដែលអមជាមួយនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអង្គរជារាជធានី។   យ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញ ញឹម សុធាវីន សង្កត់ធ្ងន់លើការអនុវត្តជាក់ស្តែង៖ «ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការវាយតម្លៃ និងការគិតគូរយ៉ាងម៉ត់ចត់លើប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រភពខាងក្រៅ និងអាហារូបករណ៍បន្ទាប់បន្សំ នឹងជួយបញ្ជាក់ជំហររបស់ខ្លួន ដែលជាលក្ខណៈអន្តរកាលនៃប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ និងជាប្រភពសំខាន់នៃការសិក្សា»។ 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ
ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា

ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា 
 250px Royal Ploughing Ceremony of Cambodiaឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លចាប់ផ្ដើម ស.វទី៧ សម្គាល់ហៅបុណ្យច្រត់ព្រះនង្គ័លប្រភេទបុណ្យបុណ្យកសិកម្ម  ប្រារព្ធដោយ ជនជាតិខ្មែររយៈពេល ១ថ្ងៃ ថ្ងៃប្រារព្ធ ៤រោច រៀងរាល់ខែ ឧសភាទទួលឥទ្ធិពល ព្រហ្មញ្ញសាសនាទេវកថា រាមកេរ្តិ៍រាជពិធី ទ្វាទសមាស

ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា (អង់គ្លេស: Royal Ploughing Ceremony of Cambodia) គឺជាព្រះរាជពិធីបុណ្យប្រពៃណីជាតិកម្ពុជាមួយ ដែលប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃ ៤រោច រៀងរាល់ខែ ពិសាខ ត្រូវនិងខែ (ឧសភា) ដែលកំណត់តាម ប្រតិទិនពុទ្ធសាសនា (Buddhist calendar) តាមដំណើរគោលចររបស់ ព្រះចន្ទ ដែលរាប់តាមរង្វាស់នៃឆ្នាំ ចន្ទគតិ (Lunar calendar) នៅក្នុងវប្បធម៌របស់កម្ពុជា ពិធីបុណ្យនេះត្រូវបានគេហៅថា ពិធីបុណ្យចាប់ផ្ដើមនូវរដូវដាំដុះ (Festival begins the growing season) ដែលស្ថាប័នព្រះបរមរាជវាំង និង រៀបចំឱ្យមានកិច្ចភ្ជួរព្រះស្រែដើម្បីជានិមិត្តរូប ក្នុងការចាប់ផ្ដើមរបរកសិកម្ម ។ R. Govid (1967) Vacanānukram bāky thmī, Publisher: Paṇṇāgā mutate RN, Original from the University of Michigan p.493   Mary Benton Smith (1968) Southeast Asia Volume 676 of Sunset travel book, Publisher: Lane Books, Original from the University of Michigan p.159
ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា: ប្រវត្តិពិធី

ប្រវត្តិពិធី 
Ceremony History

ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័ល ត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានថាបានកើតឡើងក្នុងអំឡុង ស.វទី៧ នៅពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាពេលនោះបានទទួលឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌ ឥណ្ឌាបុរាណ តាមរយៈខ្សែររឿង រាមកេរ្តិ៍ ដែលពិពណ៌នា អំពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល របស់ព្រះបាទជនក ជាស្ដេចក្រុងមិថិលា បានប្រារព្ធពិធីនេះឡើង ដើម្បីដឹងគុណដល់ ព្រះមេ តំណាងឱ្យការបង្កើតគ្រាប់ស្រូវ ព្រះម៉ែធរណី តំណាងឱ្យម្ចាស់ផែនដី ព្រះភូមិ តំណាងឱ្យម្ចាស់តំបន់ និង ព្រះពលទេព ដែលមានកេតនភណ្ឌ នង្គ័លជាសាស្ត្រាវុធ ដែលពេលខ្លះត្រូវបានគេហៅថា ព្រះនង្គ័ល ។ អំឡុងពេលដែលព្រះបាទជនកទ្រង់កំពុងច្រត់ព្រះនង្គ័ល ភ្ជួរព្រះស្រែ ទ្រង់បានប្រទះឃើញទារកមួយ ហើយទ្រង់បានដាក់ឈ្មោះថា "នាងសីតា" យ៉ាងណាមិញនេះគ្រាន់តែជាការសន្និដ្ឋានដើម្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងភាពសុីចង្វាក់នៃទេវកថាប៉ុនណោះ ហើយបើផ្អែកទៅលើភស្តុតាងដែលមានការប្រារព្ធ មុនដំបូងគេគឺ ប្រទេសភូមា ដែលមានកំណត់ត្រា ក្នុងអំឡុង ស.វទី១៨ ហើយមានការសន្និដ្ឋានដែលថា មានប្រភពតាំងពី ស.វទី៥ គឺមុនកម្ពុជា រហូតទៅដល់ ២០០ ឆ្នាំ ដូចនេះទំនៀមច្រត់ព្រះនង្គ័ល មានប្រភពពី ឥណ្ឌាបុរាណ ហើយបន្តមក ភូមា រួចបន្តមកកម្ពុជា ហើយក្រោយមក ប្រទេសថៃ យកទៅប្រារព្ធបន្តពីកម្ពុជាវិញ ហើយពីធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ក៏មានឃើញក្នុងកំណត់ត្រា ប្រទេសចិន របស់ពួកម៉ាន់ជូ (Manchu) នៃ រាជវង្សឆេង Qing dynasty ផងដែរ ប៉ុន្តែការប្រារព្ធរបស់ពួកម៉ាន់ជូទំនងទទួលឥទ្ធពលពីឥណ្ឌាដូចគ្នា ។ Robert Sears (1852) Pictorial History of China and India Comprising a Description of Those Countries and Their Inhabitants ... from the Earliest Period of Authentic Record, to the Present Time, Publisher: Original from Harvard University p.592   Ian Harris (2008) Cambodian Buddhism History and Practice, Publisher: University of Hawaii Press p.368 ISBN: 9780824861766, 0824861760
ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា: ការជ្រើសរើសទីតាំង

ការជ្រើសរើសទីតាំង 
Location selection

ការជ្រើសរើសទីតាំង ប្រារព្វព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័ល ពីបុរាណកាល ត្រូវបានរៀបចំឡើងទៅតាមការចាប់ឆ្នោត របស់ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង ដើម្បីបង្ហាញពីភាពសុក្រឹត នៃការជ្រើសរើសទីតាំងដើម្បីរៀបចំពិធីជូន ព្រះមហាក្សត្រ ។ ខេត្តដែលបានចាប់ឆ្នោតចំ ត្រូវត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការរៀបចំពិធី និង ត្រៀមដាក់បង្ហាញនូវសម្មិទ្ធិផលក្នុងខេត្តរបស់ខ្លួន ជូនព្រះមហាក្សត្រ និង គណៈធិបតី ដើម្បីបង្ហាញពីសក្ដានុពលខេត្តរបស់ខ្លួន ដូចជា៖ ផលិតផល កសិកម្ម សិប្បកម្ម និង ឧស្សាហកម្ម បើមាន ។ Review Publishing Company Limited East Asia (1963) Far Eastern Economic Review, Volume 40, Publisher: Review Publishing Company Limited, 1963
Original from the University of Michigan p.175 

 ករណីដែលថ្នាក់ដឹកនាំខេត្តរៀបចំមិនបានល្អ ឬ ធ្វើឱ្យមានការម៉ាសដល់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ក៏ដូចជាគណៈធិបតី ថ្នាក់ដឹកនាំខេត្ត ត្រូវប្រឈមមុខ និង ការដកហូតតួនាទី និង តំណែងមុខងារមន្ត្រី ។
ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា: ទំនៀមពិធី

ទំនៀមពិធី 
Ceremony traditions

នៅថ្ងៃប្រារព្ធពិធី អ្នកតំណាងព្រះមហាក្សត្រ ដែលតែងកាយជា "ស្ដេចមាឃ" និង "មេហួរ" ចូលទៅបង្គំគាល់អង្គព្រះមហាក្សត្រដើម្បីឱ្យទ្រង់ (ចឺមចិញ្ចើម) ការលាបម្ស៉ៅក្រអូបក្បិតចិញ្ចើមទាំងពីរ ដើម្បីជាមង្គល ។  

ស្ដេចមាឃ តម្រូវឱ្យស្លៀកសម្លៀកបំពាក់មង្គល
ស្លៀកសំពត់ព្រែមានផ្កា ពាក់អាវកកុដ អាវភូសាបន្ថែមក្រៅ ពាក់មួកប្រពាត មានបាតុកាហ្លួង (ទ្រនាប់ជើង) ។ ចេញដំណើរដោយមានអាមាត្យ សែងដោយ យានកុង អមទៅដោយ រាជគ្រូព្រាហ្មណ៍ពាក់ស ៤នាក់ រាជអាមាត្យ ២នាក់ កាន់នូវ ព្រះលញ្ឆករ (ត្រារាជ) និង កូនកាំបិតរាជ អមដោយកងសេនារាជវាំង ៤នាក់ ពាក់មួកប្រពាស មួកសឹកចម្បាំង ស្ដេចមាឃបាំងដោយឆត្រា អមទៅដោយផ្លិតក្បាច់ បាំងសែង បាំងសូរ ភូតាន សែនត្វ័ន...។ 

មេហួរ តម្រូវឱ្យស្លៀកសម្លៀកបំពាក់មង្គល ស្លៀកសំពត់សារបាប់តាមថ្ងៃពណ៌មង្គល ពាក់អាវពឹង ពាក់ស្បៃឆៀង ខ្សែរឆៀង ពាក់គ្រឿងអលង្ការពេញយស មានបាតុកាហ្លួង (ទ្រនាប់ជើង) ។ ចេញដំណើរដោយមានអាមាត្យ សែងដោយព្រះស្នែងអង្រឹង អមទៅដោយពួកភីលៀង មានកាន់នូវរបស់របរផ្សេងៗ គ្របដោយសាជី ។ 
 ពាក្យថា "សាវឡិក" មានន័យថាក្រមុំតូចរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ អត់មានពាក់ព័ន្ធទៅនិង ការបម្រើមេហួរនោះទេ ការយកពាក្យនេះមកប្រើ ពីឆ្នាំ 2000 មកដល់ឆ្នាំ 2024 នេះ មិនត្រឹមត្រូវទេ ។

 គួរបញ្ចាក់ថា ស្ដេចមាឃ មិនអាចគង់លើព្រះសលៀងឡើយ ព្រះសលៀងសម្រាប់តែអង្គព្រះមហាក្សត្រពិតប្រាកដប៉ុនណោះ ស្ដេចមាឃ មានសិទ្ធត្រឹមគង់លើ យានកុង ។

មុននិងចាប់ផ្ដើមច្រត់ព្រះនង្គ័ល ស្ដេចមាឃ និង មេហួរ ចូលទៅក្រាបទូល ព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីឱ្យទ្រង់ធ្វើកិច្ច "ចឺមចិញ្ចើម" បន្ទាប់មក ស្ដេចមាឃ និង មេហួរ ទៅអុចធូបបន់ស្រន់ នៅខាងមុខរោងមណ្ឌលទាំង៥ នៃទេវរូបនីមួយៗ សព្វគ្រប់ប្រការហើយទើបចាប់ផ្ដើមពីធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ព្រាហ្មណ៍រាជគ្រូទាំង៥ សូត្រមន្តចម្រើនឬទ្ធីតេជៈ (១០៨ ប្រការ) ការអញ្ជើញបារមី សូត្រអញ្ជើញបណ្ដើរ ព្រាហ្មណ៍រាជគ្រូយកខ្យងស័ង្កដែលមានទឹកច្រូចលើថ្ម សីវៈលិង្គ បង្ហូរទឹកនោះដាក់នៅក្នុងក្អមប្រាក់ ធ្វើកិច្ចចប់ ក្រមការដឹកគោទាំង ៣នឹម មកច្រត់ព្រះនង្គ័ល ព្រាហ្មណ៍បាគូ យកទឹកមន្តមកប្រស់ព្រំលើក្បាលគោទាំង៣នឹម បន្ទាប់មកទើបចូលដល់កិច្ចច្រត់ព្រះនង្គ័ល ស្ដេចមាឃ និង គោឧសភរាជ សខ្មៅ ច្រត់នៅខាងមុខគេ ជាប្រធាន ក្រុមបាគូ រាជអាមាត្រ អមដង្ហែរ ស្ដេចមាឃ បន្ទាប់មក គោជប់រាជ ពណ៌ប្រផេះនៅកណ្ដាល បន្ទាប់មក គោសព្វរាជ ពណ៌ក្រហម នៅខាងក្រោយ បន្ទាប់មកនៅខាងក្រោយបង្អស់ជា ព្រះមេហួរ ជាអ្នកសាបព្រួសគ្រាប់ស្រូវ ដែលមានភីលៀងផ្សេងៗនៅហែរហម ។ ក្នុងការដង្ហែរក្បួនច្រត់ព្រះនង្គ័លធ្វើឡើងទៅតាមក្បួនទក្ខិណាព័ទ្ធ ពីស្ដាំទៅឆ្វេង ដោយចាប់ផ្ដើមពីទិសខាត្បូង និមិត្តរូបតំណាងឱ្យការឧទ្ទិសផលទានទៅបុព្វបុរស ឬ ឧទ្ទិសព្រលឹងស្រូវទៅកាន់ព្រះមេ ដូចនេះហើយទើបបច្ចុប្បន្នប្រជាកសិករខ្មែរទូទាំងប្រទេសតែងតែសាបព្រួសគ្រាប់ស្រូវពីស្ដាំទៅឆ្វេង ការដង្ហែរបានមួយជុំ ក្រមការត្រូវវាយឃ្មោះមួយលើក រហូតដល់គ្រប់ជំនួនជុំបីលើក ទើបក្រមការ ដោះគោចេញពីនឹម ដោយរក្សាទុកតែគោ ឧសភរាជ សខ្មៅ ឱ្យនៅចាំបរិភោគអាហារ ៧មុខ ដែលក្រមការរៀបចំសម្រាប់ទុកផ្សងប្រផ្នូលជាតិ ។ Franklin E. Huffman (1988) Intermediate Cambodian Reader, Publisher: Cornell University, Ithaca p.502 ISBN: 0300015526, 9780300015522, Originally published by Yale University Press, 1972 

 យោងតាមក្មេងៗ និង អ្នកមិនដឹងអី លើកឡើងថា ព្រះមេហួរ ចាប់កាន់ស្រូវហៅថា ក្រយាសំពាន់ ពាក្យត្រូវ ក្រយាសម្ព័ន មានន័យថា ស្រូវខ្សាយមួយប្រភេទ ស្រូវអង្ករខ្សាយ ទាក់ទងអីនិង កិច្ចព្រួសស្រូវពូជរបស់ ព្រះមេហួរ ?
ព្រះរាជពិធី ច្រត់ព្រះនង្គ័លកម្ពុជា: ការផ្សងប្រផ្នូលជាតិ

ការផ្សងប្រផ្នូលជាតិ 
The national omen

ក្រោយធ្វើកិច្ចច្រត់ព្រះនង្គ័លរួច ក្រមការរាជវាំង រៀបចំធញ្ញអាហារ ៧មុខដាក់នៅលើជើងពាន ដើម្បីត្រៀមឱ្យគោឧសភរាជបរិភោគ បន្ទាប់មកក្រុមអាមាត្រ ដឹកគោឧសភរាជឱ្យទៅបរិភោគធញ្ញអាហារទាំងអស់នោះដោយមិនមានការចាប់បង្ខំឡើយ ពេលដឹកគោទៅដល់ ក្រមការផ្លុំខ្យងស័ង្កបើកកិច្ចពិធី ។ 

ធញ្ញអាហារ ៧មុខ រួមមាន៖

លេខរៀងគុណសម្បត្តិ  ការបកស្រាយប្រផ្នូល ១ស្រូវទិន្នផលស្រូវបានល្អ ស្បៀងអាហារបរិបូរ២គ្រាប់ពោតទិន្នផលពោតបានល្អ មានផលិតផលមុខទំនិញគ្រប់ប្រភេទគ្រប់គ្រាន់៣គ្រាប់សណ្ដែកទិន្នផលសណ្ដែកបានល្អ ការកើនឡើងលើវិស័យអចលនទ្រព្យ៤គ្រាប់ល្ង ទិន្នផលល្ងបានល្អ មុខទំនិញគ្រប់ប្រភេទស្ថិតក្នុងតម្លៃថេរ៥ស្មៅទិន្នផលបន្លែរបង្ការផ្សេងៗបានល្អ៦ទឹកទឹកមានបរិមាណគ្រប់គ្រាន់ ល្អប្រសើរ ៧ស្រាទិន្នផលផលិតស្រាបានល្អ និង មានគុណភាព

លេខរៀងគុណវិបត្តិ  ការបកស្រាយប្រផ្នូល ១ស្រូវទិន្នផលស្រូវធ្លាក់ចុះ មានកង្វះស្បៀង២គ្រាប់ពោតទិន្នផលពោតធ្លាក់ចុះ ការធ្លាក់ចុះផលិតផលមុខទំនិញគ្រប់ប្រភេទ ៣គ្រាប់សណ្ដែកទិន្នផលសណ្ដែកធ្លាក់ចុះ វិបិត្តអចលនទ្រព្យ ៤គ្រាប់ល្ង ទិន្នផលល្ងធ្លាក់ចុះ ការឡើងថ្លៃលើមុខទំនិញគ្រប់ប្រភេទ៥ស្មៅទិន្នផលបន្លែរបង្ការផ្សេងៗធ្លាក់ចុះ ប្រជារាស្ត្រកើតជំងឺច្រើន ៦ទឹកមានបរិមាណទឹកលើសលប់ កើតមានគ្រោះទឹកជំនន់  ៧ស្រាមនុស្សច្រើនមានទំនាស់និងគ្នាដោយហឹង្សា តាមតំបន់ភូមិ សហគមន៍ កើតមានចោរខ្មួញច្រើន

 តើការរៀបចំធញ្ញអាហារទាំង ៧មុខ ពីឆ្នាំ 2000 មកដល់ឆ្នាំ 2024 នេះត្រូវតាមលំដាប់លំដោយ ឬ ទេ ? ក្រុមបុរាណាចារ្យ សូមឆ្លើយថា មិនត្រឹមត្រូវទេ ធញ្ញអាហារទាំងអស់ត្រូវរៀបតាមលំដាប់លំដោយ នៃ ដំណាំកសិកម្មរបស់កម្ពុជាគិតជា អតិបរមា របស់ប្រជាកសិករ ។

 តើគោឧសភរាជ ប្រើពាក្យ "សោយ" ត្រឹមត្រូវ ឬ ទេ ? ក្រុមបុរាណាចារ្យ សូមឆ្លើយថា មិនត្រឹមត្រូវទេ គោជាសត្វ ស្ថិតក្នុងក្រុមពាក្យថ្នាក់ទាប មិនអាចប្រើពាក្យសោយ នៃពាក្យរាជសព្ទថ្នាក់ខ្ពស់ឡើយ ខុសនិងវេយ្យករណ៍ជាតិ គោឧសភរាជ អាចប្រើបានត្រឹមពាក្យ "បរិភោគ" ។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ប្រវត្តិនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល

ប្រវត្តិនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល

ភស្តុតាងនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លពីបុរាណកាល
ទំនៀមស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅកម្ពុជរដ្ឋ ទើបនឹងមានក្នុងសម័យនេះឬមានមកពីបុរាណកាល? តាមសេចក្ដីយល់របស់ខ្មែរដោយច្រើនថា មានមកអំពីបុរាណកាល ពិតមែនតែថារឿងស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លក្នុងសម័យនគរភ្នំ(ហ្វូណន) និងក្នុងសម័យនគរធំ (យសោធរបុរៈ) ឯណោះមិនឃើញមានប្រាកដក្នុងព្រះរាជពង្សាវតារ ឬក្នុងសេចក្ដីកត់ហេតុឯណានីមួយៗ ទោះបីដូច្នោះក៏ត្រូវតែយល់ថា ទំនៀមស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លនោះ ធ្លាប់មានមកហើយជាប្រាកដ ដោយមានភស្តុតាងប្រាកដនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងច្បាប់ខ្មែរបុរាណជាគ្រឿងសំអាងខ្លះ ដូច្នេះគឺ ប្រាកដតាមប្រវត្តិសាស្ត្រថា ពួកជនដែលស្ថាបនាប្រទេសកម្ពុជាក្នុងជាន់ដើមនោះ គឺពពួកមនុស្សដែលចុះមកពីប្រទេសឥណ្ឌាភាគខាងត្បូងដូចយ៉ាងព្រះបាទកោណ្ឌញ្ញរាជ (ដែលចិនហៅថាហ៊ុនទៀន) ជាបឋមក្សត្ររបស់ខ្មែរ និងព្រះបាទកោណ្ឌញ្ញជ័យវរ្ម័ន ដែលជាក្សត្រល្បីនាមក្នុងសម័យនគរភ្នំ កាលដែលចុះមកស្ថាបនាឥស្សរភាពក្នុងប្រទេសនេះ មិនមែនមកតែខ្លួនទទេទេ បានទាំងនាំយកអារ្យធម៌គឺលទ្ធិទំនៀម សាសនា និងវិជ្ជាផ្សេងៗមកប្រព្រឹត្ត ប្រតិបត្តិផ្សាយក្នុងប្រទេសនេះផង ទាល់តែប្រាកដកិត្តិយសថា ខ្មែរជាឥណ្ឌាតូចនៅក្នុងដែនសុវណ្ណភូមិនេះ។

នេះប្រសិនបើគេព្យាយាមរួបរួមរឿងលទ្ធិទំនៀមក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាមក ប្រៀបធៀបនឹងលទ្ធិទំនៀមរបស់ខ្មែរគង់តែឃើញត្រូវគ្នាជាច្រើន អន្លើ។

មានរូបមួលឈ្មោះពលទេព ឬហៅថាពលរាម ជារូបលីនង្គ័ល គេសាងឡើងសម្រាប់បូជាក្នុងពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល រូបគេនេះសម្គាល់ឃើញថាសាងឡើងតាំងពីសម័យនគរធំ ឬសាងមុននោះទៅទៀតក៏សឹងថាបាន ហើយក្នុងសម័យនោះគង់សាងឡើងជាច្រើន សព្វថ្ងៃនេះគេឃើញរូបមួយនៅមានហោព្រះបញ្ចក្សេត្រក្នុងព្រះបរមរាជវាំងជារូបសមិទ្ធិលីនង្គ័ល ឬចបកាប់មើលមិនច្បាស់ រូបមួយទៀតធ្វើដោយថ្មភក់ជារូបលីនង្គ័ល មាននៅសារមន្ទីរភ្នំពេញ ដោយហេតុមានរូបនេះជាស្នាដៃរបស់ខ្មែរសាង មាននៅក្នុងមណ្ឌលស្រុកខ្មែរតាំងពីបុរាណកាល ដូច្នេះទើបនាំឲ្យយល់ថា ទំនៀមច្រត់ព្រះនង្គ័លគង់មានមកពីបុរាណយ៉ាងតិចណាស់ក៏ត្រឹមសម័យ ក្រុងនគរធំ។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ភស្តុតាងនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លពីបុរាណកាល

ភស្តុតាងនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លពីបុរាណកាល
ទំនៀមស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅកម្ពុជរដ្ឋ ទើបនឹងមានក្នុងសម័យនេះឬមានមកពីបុរាណកាល? តាមសេចក្ដីយល់របស់ខ្មែរដោយច្រើនថា មានមកអំពីបុរាណកាល ពិតមែនតែថារឿងស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លក្នុងសម័យនគរភ្នំ(ហ្វូណន) និងក្នុងសម័យនគរធំ (យសោធរបុរៈ) ឯណោះមិនឃើញមានប្រាកដក្នុងព្រះរាជពង្សាវតារ ឬក្នុងសេចក្ដីកត់ហេតុឯណានីមួយៗ ទោះបីដូច្នោះក៏ត្រូវតែយល់ថា ទំនៀមស្ដេចច្រត់ព្រះនង្គ័លនោះ ធ្លាប់មានមកហើយជាប្រាកដ ដោយមានភស្តុតាងប្រាកដនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងច្បាប់ខ្មែរបុរាណជាគ្រឿងសំអាងខ្លះ ដូច្នេះគឺ ប្រាកដតាមប្រវត្តិសាស្ត្រថា ពួកជនដែលស្ថាបនាប្រទេសកម្ពុជាក្នុងជាន់ដើមនោះ គឺពពួកមនុស្សដែលចុះមកពីប្រទេសឥណ្ឌាភាគខាងត្បូងដូចយ៉ាងព្រះបាទកោណ្ឌញ្ញរាជ (ដែលចិនហៅថាហ៊ុនទៀន) ជាបឋមក្សត្ររបស់ខ្មែរ និងព្រះបាទកោណ្ឌញ្ញជ័យវរ្ម័ន ដែលជាក្សត្រល្បីនាមក្នុងសម័យនគរភ្នំ កាលដែលចុះមកស្ថាបនាឥស្សរភាពក្នុងប្រទេសនេះ មិនមែនមកតែខ្លួនទទេទេ បានទាំងនាំយកអារ្យធម៌គឺលទ្ធិទំនៀម សាសនា និងវិជ្ជាផ្សេងៗមកប្រព្រឹត្ត ប្រតិបត្តិផ្សាយក្នុងប្រទេសនេះផង ទាល់តែប្រាកដកិត្តិយសថា ខ្មែរជាឥណ្ឌាតូចនៅក្នុងដែនសុវណ្ណភូមិនេះ។

នេះប្រសិនបើគេព្យាយាមរួបរួមរឿងលទ្ធិទំនៀមក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាមក ប្រៀបធៀបនឹងលទ្ធិទំនៀមរបស់ខ្មែរគង់តែឃើញត្រូវគ្នាជាច្រើន អន្លើ។

មានរូបមួលឈ្មោះពលទេព ឬហៅថាពលរាម ជារូបលីនង្គ័ល គេសាងឡើងសម្រាប់បូជាក្នុងពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល រូបគេនេះសម្គាល់ឃើញថាសាងឡើងតាំងពីសម័យនគរធំ ឬសាងមុននោះទៅទៀតក៏សឹងថាបាន ហើយក្នុងសម័យនោះគង់សាងឡើងជាច្រើន សព្វថ្ងៃនេះគេឃើញរូបមួយនៅមានហោព្រះបញ្ចក្សេត្រក្នុងព្រះបរមរាជវាំងជារូបសមិទ្ធិលីនង្គ័ល ឬចបកាប់មើលមិនច្បាស់ រូបមួយទៀតធ្វើដោយថ្មភក់ជារូបលីនង្គ័ល មាននៅសារមន្ទីរភ្នំពេញ ដោយហេតុមានរូបនេះជាស្នាដៃរបស់ខ្មែរសាង មាននៅក្នុងមណ្ឌលស្រុកខ្មែរតាំងពីបុរាណកាល ដូច្នេះទើបនាំឲ្យយល់ថា ទំនៀមច្រត់ព្រះនង្គ័លគង់មានមកពីបុរាណយ៉ាងតិចណាស់ក៏ត្រឹមសម័យ ក្រុងនគរធំ។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លសង្ខេប

ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លសង្ខេប
នៅថ្ងៃទី១រោច ២រោច និង៣រោចខែពិសាខ ចាត់ឲ្យព្រាហ្មណ៍៥នាក់ធ្វើហោមពិធីបូជាទេវតា៥អន្លើនៅទីព្រះស្រែ។

ថ្ងៃទី៤រោចខែពិសាខចាប់ហែមន្ត្រីអ្នកច្រត់ព្រះនង្គ័លតំណាង ព្រះអង្គនិងភរិយាចេញពីព្រះបរមរាជវាំងទៅកាន់ទីព្រះស្រែ។

គោឧសភរាជ ៣នឹម ទឹមច្រត់ព្រះនង្គ័លត្រៀមចាំនៅមុខរោងពិធី ពេលព្រឹកម៉ោង៧កន្លះចាប់ផ្ដើមច្រត់ព្រះនង្គ័លពីទិសនិរតីវិល ស្ដាំ រៀងគ្រប់បីជុំឈប់ ដោះព្រះគោឲ្យបរិភោគអាហារ៧យ៉ាង។

មុនថ្ងៃទី១រោច ខែពិសាខ ក្រុមមេការត្រូវរៀបចំធ្វើរោងមណ្ឌលពិធីនៅព្រះស្រែ៥អន្លើ គឺនៅត្រង់ទិសបូព៌មួយ ទិសអាគ្នេយ៍មួយ ទិសនិរតីមួយ ទិសពាយ័ព្យមួយ និងទិសឦសានមួយ។ ខ្នាតរោងនីមួយៗទំហំទទឹង២ហត្ថកន្លះ បណ្ដោយ៤ហត្ថ ក្រាលរនាប ជញ្ជាំងស្លឹកភ្ជល់ ដំបូលប្រក់ស្លឹកដូចគ្នាទាំង៥អន្លើ។

រោងទិសបូព៌ ជាមុខងារសេនាបតីទី១រៀបធ្វើ
រោងទិសអាគ្នេយ៍ ជាមុខងារសេនាបតីទី២រៀបធ្វើ
រោងទិសនិរតី ជាមុខងារសេនាបតីទី៣រៀបធ្វើ
រោងទិសពាយ័ព្យ ជាមុខងារសេនាបតីទី៤រៀបធ្វើ

ក្រៅពីនោះមានការសង់ព្រះពន្លាមួយខ្នង ជាទីសម្រាប់គង់ទតការច្រត់ព្រះនង្គ័ល។ ខ្នាតព្រះពន្លាទទឹង១៤ហត្ថ បណ្ដោយ៤៦ហត្ថ បាសសំពត់យ៉ាងប៉ារ៉ាំ បាំងវាំងនន និងតាំងព្រះទីនាំងកៅអីសម្រាប់ព្រះករុណាគង់ និងកៅអីសម្រាប់មន្ត្រីរាជការ និងប្រដាប់ដោយទង់តាមសមគួរ។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: សែនក្រុងព្រះពលី

សែនក្រុងព្រះពលី
ការបូជាដល់ស្ដេចនៃពួកទេត្យឈ្មោះពលីហៅថា សែនក្រុងពលី ឬពលិការក្រុងពលី។

នៅថ្ងៃ១រោចវេលារសៀលរវាងខាងដើមយាម៦ គឺម៉ោង៥ មុនពេលធ្វើហោមពិធី ព្រហ្មណ៍អម្បាលនោះប្រជុំគ្នារៀបសែនក្រុងពលី និងព្រះភូមិនាងគង្ហីង ព្រះធរណី ដែលគេនិយមហៅថា ម្ចាស់ទឹកម្ចាស់ដីនៅត្រង់រវាងកណ្ដាលព្រះស្រែដើម្បីសុំទឹកដី ធ្វើការ។

ឯរណ្ដាប់សែនក្រុងពលី មានកំណត់ចំនួនដូច្នោះគឺ ជម៤ អង្ករមួយសៀន ឬមួយផ្ដិល សណ្ដែក ល្ង១កន្ទោង ទៀនធំ១ ប្រាក់១បាត (សម័យនោះប្រើប្រាក់មួយរៀល) សំពត់ស្លៀកពាក់១សម្រាប់គឺសំពត់ស្លៀក១ អាវ១ ក្រមា១ ទឹកអប់១គូ ស្លាបារី១គូ (ពីរជើងពាន) ចម្អាប១ថាស បង្អែម១ថាស ទឹក១ផ្ដិល កន្ទេល១ ខ្នើយ១ និងមានពែមួយរួត១ (គេហៅថាពែក្រុងពលី) ទំហំ១ហត្ថ៥ធ្នាប់បួនជ្រុងស្មើ ហើយមានពែមូលមួយតូចដាក់ត្រង់កណ្ដាល ពែធំនេះជាសម្រាប់ក្រុងពលីពែច្រមុះជ្រូក៤ ដាក់ត្រង់ជ្រុងទាំង៤ នៃពែធំជាសម្រាប់ព្រះភូមិ និងនាងគង្ហីងព្រះធរណី។

វេលាសែនគេយកកន្ទេលដែលពោលខាងលើនេះមកក្រាល យកខ្នើយដាក់នៅក្បាលរមូរកន្ទេល ហើយយកគ្រឿងសំណែនទាំងអស់នេះរៀបចំដាក់លើកន្ទេល មានក្លស់មួយបាំងពីលើនៅខាងត្បូងទីសែននោះមានជីករណ្ដៅ៤ជ្រុង ជម្រៅ១ចំអាមទំហំល្មមចុះពែដែលពោលមក។ ខណៈនោះពួកព្រាហ្មណ៍ជួបជុំរៀបសែន ព្រាហ្មណ៍ជាអធិបតីយកទៀន៤អុជបិទនៅជ្រុងពែទាំង៤ តាំងនមោ៣បទ ហើយសូត្របូជាថា បទុមុត្តរោ ច បុញ្វាយំ អត្តនិយេ ច រេវតោ ទក្ខិណេ កស្សបោ ពុទ្ធោ។

សូត្រចប់ហើយចាប់គ្រឿងសំណែនគ្រប់មុខដាក់នៅក្នុងពែ ហើយលើកពែដាក់ទៅក្នុងរណ្ដៅជាការសម្រេចកិច្ច (បើខ្នើតដាក់ពែផ្ងារក្នុងរណ្ដៅ បើខាងរនោចគេដាក់ពែផ្កាប់ក្នុងរណ្ដៅ)។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ត្រណមរបស់ព្រាហ្មណ៍

ត្រណមរបស់ព្រាហ្មណ៍
ពួកព្រាហ្មណ៍តាមធម្មតាតែងកាន់ត្រណមវៀរចាកបរិភោគសាច់សត្វជំពូក ខ្លះរហូតអស់ជីវិតដូចមានកំណត់ក្នុងសាស្ត្រាច្បាប់ព្រះកេតុមាលាគឺ សាច់គោ រមាំង ឈ្លូស ប្រើស ក្របីឃ្លៀច ជ្រូកស្រុក ក្រពើ ទន្សង មាន់ស្រុក ពស់ កង្កែប ក្ដាម អន្ទង់ ត្រីទីពោ ត្រីក្រាយ ត្រីសណ្ដាយ ត្រីផ្ទក់ លៀស ខ្ចៅ គ្រំ។ តែព្រហ្មណ៍ស្រុកខ្មែរក្នុងសម័យនេះឃើញដូចជាមិនសូវកាន់តឹងតាម វិន័យនេះប៉ុន្មានទេ។

ក្នុងឱកាសចូលហោមពិធីត្រូវកាន់តែត្រណមតឹងធម្មតា គឺកាន់សីលវៀរមេថុនធម្ម រៀរបរិភោគសាច់សព្វគ្រប់ជំពូក កំណត់ឲ្យបរិភោគបាយលាយនឹងល្ងលីង សណ្ដែកលីង អំបិលលីង សម្លសាបដែលស្លដោយត្រឡាច ល្ពៅជាបន្លែដាក់ខ្ទិះដូងនិងស្ករបន្តិចផង សម្ដេចឥសីភទ្ធាធិបតី (ម៉ាំង) ថា បើស្លឲ្យត្រូវមែនទែនត្រូវលាយមីសួ និងពពុះសណ្ដែកផង។ លុះចេញពីពិធីហើយទើបបរិភោគអាហារធម្មតាបាន។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: គ្រឿងស៊ីព្រត(ស៊ីបួស)របស់ព្រហ្មណ៍

គ្រឿងស៊ីព្រត(ស៊ីបួស)របស់ព្រហ្មណ៍
ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកធ្វើហោមពិធីត្រូវបានទទួលគ្រឿងស៊ីព្រត(ស៊ីបួស)តាមលទ្ធិព្រាហ្មណ៍គឺដូងទុំ១៥ផ្លែ សណ្ដែកបាយ១០នាឡិ ល្ង១០នាឡិ ស្ករស១០នាទ្បិ តែ៥កញ្ចប់ ហើយនិងជើងក្រាន (ដីដុត) ៥ទៀត។ របស់អម្បាលនេះព្រាហ្មណ៍តែងបើកអំពីឃ្លាំង ហើយបែងជា៥ភាគស្មើគ្នា ចែកទៅតាមរោងមណ្ឌលទាំង៥ សម្រាប់ធ្វើបរិភោគដូចមានពោលមកខាងលើ។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: រណ្ដាប់ពលិការទេវរូបក្នុងរោងពិធី

រណ្ដាប់ពលិការទេវរូបក្នុងរោងពិធី
ក្រោយពេលសែនក្រុងពលីរួចហើយ វេលាព្រលប់ដល់ពេលត្រូវពលិការបូជាទេវរូបក្នុងរោងពិធី ព្រាហ្មណ៍បុរោហិតនិមន្តព្រះបញ្ចក្សេត្រ(ទេវរូបផ្សេងៗ)ទៅតាំងនៅក្នុងរោងពិធីទាំង៥ន្លើ ហើយនឹងធ្វើកិច្ចបូជាតាមទំនៀមដូចមានក្នុងព្រះរាជកំណត់(កម្មវិធី)ដូច្នេះ។

រោងទិសបូព៌ត្រូវព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជគ្រូនិមន្តព្រះកច្ចាយនៈទៅតាំង និងធ្វើហោមពិធី។
រោងទិសអាគ្នេយ៍ត្រូវព្រះព្រហ្មាធិរាជនិមន្តព្រះនារាយណ៍ទៅតាំង និងធ្វើហោមពិធី។
រោងទិសនិរតីត្រូវព្រះជយាធិបតីនិមន្តព្រះចន្ទទៅតាំង និងធ្វើហោមពិធី។
រោងទិសពាយ័ព្យត្រូវព្រះមិន្ធរ(មហេធរ) និមន្តព្រះឥសូរទៅតាំង និងធ្វើហោមពិធី។
រោងទិសឦសានត្រូវព្រះធម្មរាជនិមន្តព្រះភក្ខណេស(ពិឃណេស)ទៅតាំងនិងធ្វើហោមពិធី។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: រណ្ដាប់តង្វាយទេវរូបក្នុងរោងពិធី

រណ្ដាប់តង្វាយទេវរូបក្នុងរោងពិធី
រណ្ដាប់សម័យបុរាណចម្លងតាមក្បួនព្រះរាជពិធីទ្វារទសមាសមួយ ច្បាប់ ដែលគេស្មានថារៀបរៀងឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះជ័យចេស្ដាដូច្នេះ៖
ចៅហ្វាយឃ្លាំងមណីរ័តន៍ ត្រូវដាក់ប្រាក់តង្វាយទេវតា៥តម្លឹងគ្រប់រោងមណ្ឌលទាំង៥ និងយកកន្ទេល២ ថ្លាង២ ក្អម២ ទៅរៀបដាក់គ្រប់រោងមណ្ឌល។
ចៅហ្វាយឃ្លាំងកោសេយ្យភស្ដុត្រូវដាក់សំពត់សក្រាលអាសនៈអាវ២ សំពស់វ័ន្ធពុង១ សំពត់អាវថ្វាយទេវតា៨ ឆ្វេង៤ ស្ដាំ៤ កន្ទេល២ ស្លាធម៌៨ ស្លាត្រួយ១០ ជម២ ដូងឡៅ១ ល្ងសណ្ដែកកន្ទោង១ ឲ្យរៀបដាក់ដូចគ្នាដូច្នេះគ្រប់មណ្ឌល។
ចៅហ្វាយឃ្លាំងភោជន៍សាលីឲ្យដាក់ផ្លែឈើតោក៨ មានអង្ករទ្រាបក្រោមបាយបញ្ជតាបសម្រាប់១ បាយយិជ ៦០ ពានលាជ១ ម្សៅកន្ទោង១ របស់អម្បាលនេះឲ្យរៀបតាំងដូចគ្នាគ្រប់រោងមណ្ឌលទាំង៥ តាំងគ្រប់៣ថ្ងៃ។

របៀបសម័យបច្ចុប្បន្ន តាមបែបដែលបានសួរ និងកត់អំពីសម្ដេចឥសីភទ្វាធិបតី(ម៉ាំង) មានចំនួនដូច្នេះ៖
ប្រាក់ព្រះពិស្ណុការ៣រៀល សំពត់ស២០ត្បូង (ក្នុង១ត្បូង១០ហត្ថ) ទៀនក្រមួនឃ្មុំ (ក្រមួនទម្ងន់៣គីឡូក្រាមលញ់ជាទៀន) ៣០០ដើម ដូងឡៅ១៥ផ្លែឈើ (មាននំអន្សមលាយផង) ១២០តោក ម្សៅ១៥កន្ទោង បាយព្រះ៧៥កញ្ចប់ ធូប៥ខ្សុក ថ្លាង១០ ក្អម១០កន្ទេល ទឹកខ្មៅ៥កន្ទេលចចូត៥។

របស់អម្បាលនេះបែងចែកជា៥ភាគ ចែកទៅតាមរោងមណ្ឌលទាំង៥ សម្រាប់បូជាទេវតា (របស់តង្វាយទេវតាទាំងប៉ុន្មាន របស់ណាដែលនៅប្រើការបានវេលាលើកលែងធ្វើ ត្រូវបានព្រាហ្មណ៍អ្នកធ្វើពិធីទាំងអស់) កាលរៀបពលិការថ្វាយទេវតារួចដូច្នេះហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកធ្វើពិធីដែលក្នុងរោងមណ្ឌលទាំង៥អន្លើ ក៏ផ្ដើមសូត្រមន្តបូជាទេវតា។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ឈ្មោះមន្តសម្រាប់សូត្រក្នុងរោងពិធី

ឈ្មោះមន្តសម្រាប់សូត្រក្នុងរោងពិធី
ដំបូងគ្រប់រោងពិធីឲ្យសូត្រមន្តឈ្មោះព្រះស្រីរតនត្រ័យ១ ព្រះភូមិ១ ព្រះពិស្ណុការ១ ស្រេចហើយក្នុងរោងពិធីនីមួយៗត្រូវសូត្រផ្សេងគ្នាដូចតទៅគឺ៖
រោងពិធីទិសបូព៌សូត្រមន្តកំពូលត្រៃវេទ
រោងពិធីទិសអាគ្នេយ៍សូត្រមន្តព្រះព្រហ្ម
រោងពិធីទិសនិរតីសូត្រមន្តអធិកាល
រោងពិធីទិសពាយ័ព្យ សូត្រមន្តកម្រាបមារ មហារនាំង
រោងពិធីទិសឦសាន សូត្រមន្តរតនជង្គុលី
រួចសូត្រធម៌ចម្រើន (ឫទ្ធិតេជោ)១០៨ចប់។

អស់វេលាក៏សមគួរហើយ ដល់យប់ជ្រៅស្ងាត់ ទើបផ្ដើមធ្វើហោមពិធីក្នុងមួយយប់ម្ដងរៀងរាល់យប់។

តែសូមជ្រាបថា ហោមពិធីនោះពួកព្រាហ្មណ៍ក្នុងកម្ពុជរដ្ឋបានលើកលែងធ្វើមកយូរ ឆ្នាំហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមានជីវិតនៅសព្វថ្ងៃនេះ គ្មានអ្នកណាមកធ្លាប់ធ្វើហោមពិធីនេះទេ ក្នុងសម័យនេះគេធ្វើសង្ខេបត្រឹមតែពលីការទេវរូប និងសូត្រមន្តប៉ុណ្ណោះជាការស្រេច ឯហោមពិធីសូម្បីមានចេញឈ្មោះនៅក្នុងព្រះរាជកំណត់ (កម្មវិធី) ដូចពោលមកខាងលើក៏ពិត តែឥតមានធ្វើដល់ទេ គឺគេសំដៅយកពិធីសូត្រមន្តនោះឯងជាហោមពិធី។

អ្នកមិនដឹងអាចសន្និដ្ឋានថា របៀបនេះហើយជាហោមពិធី តែសេចក្ដីពិតហោមពិធីនៅមានផ្សេងចេញទៅទៀត។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ព្រះគោ ឬគោឧសភរាជ

ព្រះគោ ឬគោឧសភរាជ
ក្នុងវេលាមុនច្រត់ព្រះនង្គ័ល៣ថ្ងៃ គឺក្នុងពេលដែលព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធី៣ថ្ងៃ ព្រះគោទាំងគូ និងព្រះនង្គ័លនោះតាមទំនៀមពីដើម គេយកទៅតាំងក្នុងរោងមួយដែលទើបសង់ថ្មី នៅក្នុងទីព្រះស្រែនោះ ដោយមានភ្នាក់ងារក្រុមព្រះស្រែមើលថែរក្សា ដាក់ស្មៅ ដាក់ទឹកឲ្យព្រះគោស៊ី ផឹក ឆ្អែតឆ្អន់រាល់ថ្ងៃ ក្នុងរវាង៣ថ្ងៃនោះ ហាមមិនឲ្យយកចេញទៅក្រៅទីព្រះស្រែ សម្ដេចឥសីភទ្ទាធិបតីម៉ាំងថា ព្រះគោ និងព្រះនង្គ័លនេះធ្លាប់មានជារបស់ព្រះរាជទ្រព្យមកតាំងពី បុរាណ ទើបមកលើកលែងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសម្ដេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ ដោយលុបមិនឲ្យមានក្រុមក្សត្រ និងមិនឲ្យមានគោព្រះរាជទ្រព្យឡើយ ដល់ពេលធ្វើព្រះរាជពិធី គេយកតែនង្គ័លទៅតាំងនៅរោងទិសនិរតី រហូតដល់សព្វឆ្នាំនេះការតាំងដូច្នោះដើម្បីឲ្យព្រះគោ និងព្រះនង្គ័លចូលក្នុងពិធីរបស់ព្រាហ្មណ៍ផង។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: អ្នកតំណាងព្រះអង្គក្នុងការច្រត់ព្រះនង្គ័ល

អ្នកតំណាងព្រះអង្គក្នុងការច្រត់ព្រះនង្គ័ល
កាលព្រាហ្មណ៍ធ្វើហោមពិធីគ្រប់បីថ្ងៃហើយ ក្នុងថ្ងៃទី៤ ពេលព្រឹកព្រះរាជាព្រះអង្គឯង ឬទ្រង់ចាត់ឲ្យអ្នកតំណាងចេញទៅច្រត់ព្រះនង្គ័ល តែមកសម័យនេះឃើញទ្រង់ចាត់ឲ្យមានតំណាងព្រះអង្គរាល់ៗឆ្នាំ។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ការតែងខ្លួនអ្នកតំណាងព្រះអង្គ

ការតែងខ្លួនអ្នកតំណាងព្រះអង្គ
របៀបតែងខ្លួនបែបបុរាណមានរបៀបដូចម្ដេចខ្លះ មិនដែលប្រទះតម្រារាយការណ៍ទុកសព្វគ្រប់ទេ តែបើពោលចំពោះប្រការដែលសំខាន់ៗតាមមតិរបស់អ្នករៀបរៀងថា អ្នកតំណាងព្រះអង្គនោះតែងខ្លួនពេញយស សមស័ក្ដិជាអ្នកតំណាងព្រះអង្គ គឺតែងបែបព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់។ ក្នុងការតែងខ្លួននេះ ជាងារគ្រូស្រីល្ខោនព្រះរាជទ្រព្យ រៀបចំតែងឲ្យគ្រឿងតែងខ្លួន និងគ្រឿងដែលពួកបរិពារប្រុស ស្រី កាន់ហែទាំងប៉ុន្មានជារបស់ព្រះរាជទ្រព្យ។

អ្នកតំណាងព្រះអង្គ(ស្ដេចមេឃ) តែងខ្លួនក្នុងរជ្ជកាលព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តមតាមបែបចាស់ទុំតំណាលមកគឺ៖
ស្លៀកសំពត់សារបាប់ពណ៌លឿងទុំសំឡុយ
ពាក់អាវសាបាប់លឿងទុំ
មកក្នុងរជ្ជកាលព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះស៊ីសុវត្តិមុនីវង្ស និងក្នុងរជ្ជកាលព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចព្រះសីហនុវរ្ម័ន មានពាក់ស្រោមជើងពណ៌ខ្មៅផង។

ឯចំណែកជំទាវ(មេហួ) ក្នុងរជ្ជកាលព្រះករុណាព្រះបាទនរោត្តម តាមចាស់ទុំទាំងឡាយតំណាលមកថា តែងខ្លួនដូច្នេះ ៖
ពាក់សំពត់សារបាប់ សំឡុយ
ពាក់អាវប្រែបំពង់វែង ពណ៌លឿងទុំ
ពានាក្រមាព្រែ ពណ៌លឿងបៃតង
ប្រដាប់គ្រឿងពេជ្រ គឺពាក់ទំហ៊ូ ពាក់ខ្សែមាសឆៀងខ្លួន ពាក់ជញ្ចៀនក្បាលទទេឥតមានពាក់អ្វី។

មកក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសម្ដេចព្រះស៊ីសុវត្តិ តាមដែលប្រាកដ ក្នុងកំណត់ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លក្នុងឆ្នាំម្សាញ់សប្តស័ក ពុទ្ធសករាជ២៤៤៨ គ្រិះសករាជ១៩០៥ថា ៖
ស្លៀកពាក់ហូលមានជរ
ពានាផាហ៊ុម ខាងក្នុង ស្បៃសារបាប់ខាងក្រៅ។

មកដល់ក្នុងកាលបច្ចុប្បន្ន គេឃើញព្រះមេហួតែងខ្លួនប្រហែលកូនល្ខោនគឺ ៖
ស្លៀកពាក់សារបាប់សំឡុយ
ពាក់អាវទ្រនាប់ពណ៌លឿងរឹតខ្លួន
ពាក់ស្បៃឆៀងដូចកូនល្ខោន
និងប្រដាប់មាសពេជ្រដូចពោលហើយ។

ឯមហាតលិកទាំងបួនរបស់ស្ដេចមេឃ តែងខ្លួនរបៀបបច្ចុប្បន្ន ស្លៀកសំពត់ពណ៌ចងក្បិន ពាក់អាវផ្កាមាសនង ពាក់មួកប្រពាត់ដូចៗគ្នា នាងសាវឡិករបស់ជំទាវ ស្លៀកសំពត់ពណ៌ គឺពីរនាក់ពណ៌ម្យ៉ាង និងពីរនាក់ទៀតពណ៌ម្យ៉ាង ពាក់អាវទ្រនាប់រឹតខ្លួន ពានាក្រមាពណ៌ពីរនាក់ ពណ៌ម្យ៉ាង និងពីរនាក់ទៀត ពណ៌ម្យ៉ាង ក្បាលឥតមានពាក់អ្វីទេ។

របៀបតែងខ្លួនអ្នកតំណាងព្រះអង្គ នូវបរិពារ និងចំនួនមនុស្ស បើប្រមើលមើលតាំងពីបុរាណកាលរៀងមកសម័យនេះ គេស្មានថាគង់មិនឈរបែបតែមួយទេ រមែងមានការកែប្រែរេទៅតាមសម័យខ្លះជាធម្មតា តែគង់មិនឆ្ងាយប៉ុន្មានអ្វីពីរបៀបដើម។
ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល: ការច្រត់ព្រះនង្គ័ល

ការច្រត់ព្រះនង្គ័ល
ការជួបជុំសព្វគ្រប់ដូច្នេះ ហើយលំដាប់នោះក្បួនហែក៏ហែទៅដល់ទីព្រះស្រែក្នុងពេលបន្ទាប់ៗ គ្នានេះកាលទៅដល់ស្ដេចមេឃ និងព្រះមេហួចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះទេវរូបនៅរោងពិធីទិសនិរតី(ជា ទីតាំងព្រះចន្ទទេវរូប) បាគូផ្លុំស័ង្ខ៣បទ រួចចេញច្រត់ព្រះនង្គ័លភ្នាក់ងារអ្នកកាន់នង្គ័លស្ដេចមេឃក៏ប្រគល់ឲ្យស្ដេចមេឃ ហើយចេញទៅដើរនាំមុខនង្គ័ល១ច្រត់មុខយោង នង្គ័ល១ទៀតច្រត់តាមក្រោយព្រះនង្គ័លស្ដេចមេឃនៅជាកណ្ដាល មានម្នាក់បាំងក្លស់និងមហាតលិក៤នាក់កាន់គ្រឿងដើរតាមក្រោយ។

មេហួដើរក្រោយនង្គ័លទី៣ម្នាក់បាំងក្លស់ និងសាវឡិក៤នាក់ កាន់គ្រឿងដើរហែតាមក្បួនព្រះនង្គ័លចេញច្រត់ជាទក្ខិណាព័ទ្ធ៣ជុំ ខណៈកំពុងច្រត់នោះ មេហួចាប់ស្រូវហៅថាក្រយាសំពាន់ក្នុងកញ្ជើព្រាចសាចទៅឆ្វេង ទៅស្ដាំដរាបណាឈប់ច្រត់ តែក្នុងមួយជុំពួកបាគូផ្លុំស័ង្ខម្ដង។

លុះច្រត់គ្រប់បីជុំហើយ ភ្នាក់ងារដែលដើរនាំមុខ ក៏ដើរនាំក្បួនព្រះនង្គ័លទៅឈប់ដោះគោចេញពីនឹមនៅទីទាបខាងរោង ពិធីទិសបូព៌។