navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ជ័យវីរៈវរ្ម័ន: សេចក្ដីជំរាប

សេចក្ដីជំរាប 

មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»?

ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។ Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12, Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from	the University of Michigan 

ដូចនេះ ៖ ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។  

បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។
ជ័យវីរៈវរ្ម័ន: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់  
សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។
ជ័យវុទ្ធីវង្ស

ព្រះបាទជ័យវុទ្ធីវង្ស (គ.ស ៤៨៦-៥៦០) រជ្ជកាល (គ.ស ៥១១-៥៦០) ព្រះ​ជ័យវង្ស​ ​ដែល​មាន​ព្រះ​ជន្ម​២៥​វស្សា​ ​បាន​ទទួល​អភិសេក​ឡើង​សោយរាជ​សម្បត្ដិ​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ១១​កើត​ ខែ​អាសាធ​ ​ឆ្នាំថោះ​ ព.ស​ ១០៥៥​ ​ត្រូវជា​ ​គ.ស. ​៥១១​ ​ព្រះ​អង្គជា​មហាក្សត្រ​ទី​៩​ ​ព្រះ​អង្គ​មាន​បរម​នាម ​ព្រះបាទ​ជ័យរុទ្ធីវង្ស​ ព្រះរាជ​ធានី​ស្ថិត​នៅ​ព្រះ​មហានគរ​ជា​និច្ច។​ ​ក្នុង​ឆ្នាំរកា​ ​ព្រះ​អគ្គមហេសី​បទុមកេសរ​ ​បាន​ប្រសូត​ព្រះរាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​ ​ព្រះ​នាម​ ​បទុមកុមារ​ ​ព្រះរាជា​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​ដូច្នេះ​ ​គឺ​ចង់ឲ្យ​ដូច​ទៅ​នឹង​ឈ្មោះ​ម្ដាយ​ ​ព្រះបាទ​ជ័យរុទ្ធីវង្ស​សោយរាជ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន ​៥០​ ឆ្នាំ​ ​ព្រះ​អង្គ​ចូល​ទិវង្គត​ ​នៅ​ឆ្នាំរោង​ ​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម ​​៧៤ ​វស្សា។
ជ័យស្រី

ជ័យស្រី(បាលី ឬសំស្រ្តឹត)មានន័យថា មានជ័យជំនះ និងពោរពេញដោយមង្គល បានស្ថាបនាឡើងនៅឆ្នាំ១១៩១នៃគ.ស ក្នុងសតវត្សរ៍ទី១២ សិលាចារឹកលេខ K-៩០៨ រជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (ឆ្នាំ១១៨១-១២១៨នៃគ.ស)សព្វថ្ងៃហៅថាប្រាសាទព្រះខ័នសៀវភៅ ដែនដីអាថ៌កំបាំង អច្ឆរិយៈ ប្រាសាទកោះកែរ ព្រះបាទជ័យវម្ម៌ទី៤ សិក្សាស្រាវជ្រាវ និងរៀបរៀងដោយ លោក សុឹម សុភក្រ្តា ជាមគ្គិទេ្ទសទេសចរណ៍តំបន់សៀមរាបអង្គរ ឆ្នាំ២០១៧ ទំព័រទី១២។
ជ័យស្រីរាម

ជ័យស្រីរាម  ( IAST : ជយ ឝ្រី រាម ) គឺជាកន្សោមជា ភាសាឥណ្ឌូ ដែលបកប្រែថា "សិរីល្អដល់ព្រះអម្ចាស់ រាម " ឬ "ជ័យជំនះដល់ព្រះអម្ចាស់រាម" ។  សេចក្តីប្រកាសត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយហិណ្ឌូជានិមិត្តរូបនៃការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវ ជំនឿហិណ្ឌូ,  ឬសម្រាប់ការព្យាករណ៍នៃអារម្មណ៍ដែលផ្តោតលើជំនឿផ្សេងៗគ្នា។
ជ័យស្រីរាម: អត្ថន័យ

អត្ថន័យ 
ជ័យស្រីរាម មានន័យថា "សរសើរព្រះអម្ចាស់ រាម" ឬ "ជ័យជំនះដល់ព្រះអម្ចាស់ រាម" ។ "The Hindu chant that became a murder cry".  រាម (ឬ Rama) គឺជាអាទិទេពដ៏សំខាន់នៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ។
ជ័យស្រីរាម: បុព្វេសន្និវាស

បុព្វេសន្និវាស 

 សាសនា និងសង្គម 
"ជ័យស្រីរាម" រួមជាមួយ "ជ័យរាមសិតា, "ជ័យរាម" និង "សិតា រាម" ត្រូវបានគេប្រើជាការសួរសុខទុក្ខគ្នាទៅវិញទៅមកដោយអ្នកបួស Ramanandi (ហៅថា Bairagis ) ។   "រាម រាម", "Jai រាម ជិ កិ" និង " ជ័យ សិយ រាម " ត្រូវបានគេកត់សំគាល់ថាជាពាក្យសំពះជាទូទៅនៅក្នុងទឹកដីហិណ្ឌូ ( សិតា ឬ សិយ គឺជាឈ្មោះរបស់មហេសីរបស់ រាម) ។  "The Hindu chant that became a murder cry".  

អ្នកថតរូបអ្នកកាសែត Prashant Panjiar បានសរសេរអំពីរបៀបនៅក្នុងទីក្រុង អយុធ្យា អ្នកធ្វើធម្មយាត្រាស្ត្រីតែងតែច្រៀង " សិតា -រាម-សិតា-រាម" ខណៈដែលអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាបុរសវ័យចំណាស់មិនចូលចិត្តប្រើឈ្មោះ រាម ទាល់តែសោះ។ ការប្រើប្រាស់បែបប្រពៃណីនៃ "ជ័យ" នៅក្នុងពាក្យស្លោកមួយគឺ " សិយវ៌ រាមចន្ទ្រជិ កិ ជ័យ " ("ជ័យជំនះដល់ប្តីរបស់សិតាជាព្រះរាម") ។ Panjiar, Prashant (19 October 2019). 

 និមិត្តសញ្ញារាម 
ការថ្វាយបង្គំ រាម បានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសតវត្សទី 12 បន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់មូស្លីម Turks ។  រាមាយណៈ បានក្លាយជាការពេញនិយមយ៉ាងទូលំទូលាយនៅសតវត្សទី 16 ។ វាត្រូវបានប្រកែកថារឿងរាមផ្តល់នូវ "ការស្រមើលស្រមៃដ៏មានឥទ្ធិពលនៃស្តេចដ៏ទេវភាពដែលជាតែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើអាក្រក់" ។  គោលគំនិតនៃ រាម្រជ័យ "ការគ្រប់គ្រងរបស់ រាម" ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយ Gandhi ដើម្បីពិពណ៌នាអំពីប្រទេសដ៏ល្អដែលមិនមានចក្រភពអង់គ្លេស។  

ការប្រើប្រាស់នយោបាយដ៏ទូលំទូលាយបំផុតរបស់ រាម បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងចលនាកសិកររបស់ ពលរាមចន្ទ្រ នៅ Awadh ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ។ គាត់បានលើកទឹកចិត្តឱ្យប្រើ "រាម-សិតា" ផ្ទុយទៅនឹង "សលអម" ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅពេលនោះជាការសួរសុខទុក្ខចាប់តាំងពីក្រោយមកទៀតបង្ហាញពីភាពអន់ខ្សោយរបស់សង្គម។ "សិតា-រាម" មិនយូរប៉ុន្មានបានក្លាយជាការស្រែកយំ។
ជ័យស្រីរាម: សាសនា និងសង្គម

សាសនា និងសង្គម 
"ជ័យស្រីរាម" រួមជាមួយ "ជ័យរាមសិតា, "ជ័យរាម" និង "សិតា រាម" ត្រូវបានគេប្រើជាការសួរសុខទុក្ខគ្នាទៅវិញទៅមកដោយអ្នកបួស Ramanandi (ហៅថា Bairagis ) ។   "រាម រាម", "Jai រាម ជិ កិ" និង " ជ័យ សិយ រាម " ត្រូវបានគេកត់សំគាល់ថាជាពាក្យសំពះជាទូទៅនៅក្នុងទឹកដីហិណ្ឌូ ( សិតា ឬ សិយ គឺជាឈ្មោះរបស់មហេសីរបស់ រាម) ។  "The Hindu chant that became a murder cry".  

អ្នកថតរូបអ្នកកាសែត Prashant Panjiar បានសរសេរអំពីរបៀបនៅក្នុងទីក្រុង អយុធ្យា អ្នកធ្វើធម្មយាត្រាស្ត្រីតែងតែច្រៀង " សិតា -រាម-សិតា-រាម" ខណៈដែលអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាបុរសវ័យចំណាស់មិនចូលចិត្តប្រើឈ្មោះ រាម ទាល់តែសោះ។ ការប្រើប្រាស់បែបប្រពៃណីនៃ "ជ័យ" នៅក្នុងពាក្យស្លោកមួយគឺ " សិយវ៌ រាមចន្ទ្រជិ កិ ជ័យ " ("ជ័យជំនះដល់ប្តីរបស់សិតាជាព្រះរាម") ។ Panjiar, Prashant (19 October 2019).
ជ័យស្រីរាម: និមិត្តសញ្ញារាម

និមិត្តសញ្ញារាម 
ការថ្វាយបង្គំ រាម បានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងសតវត្សទី 12 បន្ទាប់ពីការលុកលុយរបស់មូស្លីម Turks ។  រាមាយណៈ បានក្លាយជាការពេញនិយមយ៉ាងទូលំទូលាយនៅសតវត្សទី 16 ។ វាត្រូវបានប្រកែកថារឿងរាមផ្តល់នូវ "ការស្រមើលស្រមៃដ៏មានឥទ្ធិពលនៃស្តេចដ៏ទេវភាពដែលជាតែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើអាក្រក់" ។  គោលគំនិតនៃ រាម្រជ័យ "ការគ្រប់គ្រងរបស់ រាម" ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយ Gandhi ដើម្បីពិពណ៌នាអំពីប្រទេសដ៏ល្អដែលមិនមានចក្រភពអង់គ្លេស។  

ការប្រើប្រាស់នយោបាយដ៏ទូលំទូលាយបំផុតរបស់ រាម បានចាប់ផ្តើមជាមួយនឹងចលនាកសិកររបស់ ពលរាមចន្ទ្រ នៅ Awadh ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1920 ។ គាត់បានលើកទឹកចិត្តឱ្យប្រើ "រាម-សិតា" ផ្ទុយទៅនឹង "សលអម" ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅពេលនោះជាការសួរសុខទុក្ខចាប់តាំងពីក្រោយមកទៀតបង្ហាញពីភាពអន់ខ្សោយរបស់សង្គម។ "សិតា-រាម" មិនយូរប៉ុន្មានបានក្លាយជាការស្រែកយំ។
ជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤

ជ័យយ​ឥន្ទ្រវរ្ម័ន​ទី​៤ គឺជាស្តេចរាជាណាចក្រចាម្ប៉ា ដែល​ជា​អតីត​តំបន់​មួយ​ស្ថិត​ក្នុង​ប្រទេស​វៀតណាម ​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ពី​ឆ្នាំ១១៦៧ ដល់ ១១៩២។ គាត់ប្រហែលជាមនុស្សដូចគ្នាជាមួយនឹងអ្នកគ្រប់គ្រង បណ្ឌុរង្គ គឺ ពោ ក្លោយ៉ារ៉ា ។ ជនបរទេសម្នាក់ “គាត់បានហៅខ្លួនឯងថា ជយឥន្ទ្រវរ្ម័ន លើវ៉ាទូ ហើយនិយាយថា គាត់មកពី 'កន្លែងដ៏ល្បីល្បាញដែលគេស្គាល់ដោយឈ្មោះ ន្ទ្រេមៈបុរៈវិជយ ។ គាត់ "ពោរពេញដោយថាមពល ភាពក្លាហាន និងមោទនភាព... ពូកែខាងផ្នែកទាំងអស់"។ គាត់​បាន​ផ្ញើ​សួយសារអាករ​ទៅ​តុលាការ​ចិន​និង ​ដាយវៀត ។ ដោយមិនបានជោគជ័យក្នុងការទិញសេះពីប្រទេសចិនសម្រាប់ការលុកលុយនៅលើដីគាត់បានរៀបចំកងនាវាចរ។ Maspero, G., 2002, The Champa Kingdom, Bangkok: White Lotus Co., Ltd.,  

គាត់ត្រូវបានគេកត់សម្គាល់សម្រាប់ការដឹកនាំចាម្ប៉ាឈ្លានពាន អាណាចក្រខ្មែរ នៅឆ្នាំ ១១៧៧ ។ កង​ទ័ព​ជើង​ទឹក​របស់​ទ្រង់​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​ដង​ទន្លេ​មេគង្គ និង ​ទន្លេ​សាប ​ទៅ ​ទន្លេ​សាប ហើយ​បាន​បណ្តេញ ​អង្គរ ដោយ​សម្លាប់ ​ព្រះបាទភូវនាទិត្យវរ្ម័ន ។ Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson,   សិលាចារឹកមួយរបស់ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤ ដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងប្រាសាទពោនគរ ចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ឆ្នាំ ១១៨៣ រៀបរាប់ថាទ្រព្យសម្បត្តិមាសប្រាក់ពីស្រុកកម្វុទ្ជៈ្យសម្បត្តិមាសប្រាក់ពីស្រុក (ចា) ដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ដែលដាក់លើរទេះសេះ ដឹកទៅកាន់ប្រទេសចំប៉ា ហើយត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ដើម្បីបរិច្ចាគដល់ព្រះឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤។ ព្រះនាងពោធិនាគ ដោយព្រះមហាក្សត្រិយានី Parameśvari ព្រះនាងរាជា ព្រះអង្គម្ចាស់ Bhägyavatī, Sumitrā, និង Sudakṣiṇā របស់ព្រះនាង ចំណែកពានរង្វាន់ខ្មែរដែលនៅសល់ត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រជារាស្ត្ររបស់ព្រះអង្គទូទាំងនគរ។ 

នៅឆ្នាំ ១១៩០ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលជាព្រះរាជបុត្រ និងស្នងរាជ្យរបស់ ព្រះបាទធរិនន្ទ្រវរ្ម័នទី២ បានស្វែងរកការសងសឹកនឹងចម្ប៉ា។ រាជធានី​ត្រូវ​បាន​យក​ដោយ វិទ្យានន្ទន៍ ហើយ​ព្រះឥន្ទ្រវរ្ម័ន​ត្រូវ​បាន​គេ​នាំ​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ​ក្នុង​នាម​ជា​អ្នក​ទោស​។ ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ក្រោយ​មក​បាន​ដោះលែង​ព្រះអង្គ​ដោយ​ប៉ុនប៉ង​ឡើង​សោយរាជ្យ​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ​១១៩១។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា វិទ្យានន្ទន៍ បាន​យក​ឈ្នះ​គាត់​ហើយ​បាន​សម្លាប់ ជ័យ ។ Maspero, G., 2002, The Champa Kingdom, Bangkok: White Lotus Co., Ltd., ISBN 9747534991 

គាត់បានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១១៩២ ។ ឈ្មោះ​របស់​ព្រះអង្គ ប្រែ​ថា សំស្ក្រឹត ជ័យ; ព្រះឥន្ទ្រ "មានតំណក់ទឹកភ្លៀង" មកពីភាសាសំស្ក្រឹត इन्दु (indu) "a drop" និង र (ra) "possessing"; និង វរ្ម័ន សំស្ក្រឹត សម្រាប់អ្នកជំនាញខាង ក្បាច់គុន ។ ព្រះ​ឥន្ទ្រ ​ក៏​ជា ​ព្រះ​អ្នក​ចម្បាំង ​ហិណ្ឌូ ​បុរាណ​នៃ ​មេឃ ​និង ​ភ្លៀង ។ ទ្រង់ជាព្រះសំខាន់នៅក្នុងអត្ថបទហិណ្ឌូ Rigveda ។
ជ័រទឹក

ប្រពៃណីចៀរជ័រពីដើមឈើទាលជ័ររាវហៅថា ជ័រទឹក នៅប្រទេសកម្ពុជា ថៃ ឡាវ និងម៉ាឡេស៊ី និងជ័ររឹកហៅថាជ័ររឹងពីដើមសុរៀ។ ដើម្បីយកជ័រទឹកបានគេត្រូវដាប់ឬចោះដើមឈើទាលប្រហែលមុខកាត់៦០សង់ទីម៉ែត្ររួចដុតភ្លើងត្រង់កន្លែងចោះ ពេលនោះគេត្រង់ជ័រពីដើមឈើទាលហូរដាក់បំពង់រយៈពេល៥ទៅ១៥ថ្ងៃតាមទំហំដើមឈើទាល។ ជ័រនោះមានភាពស្អិតយ៉ាងខ្លាំង ជាហេតុធ្វើឱ្យគេលៀបលើផ្ទៃខាងក្រៅឥដ្ឋ ដើម្បីបន្សារពីដុំឥដ្ឋទៅដុំឥដ្ឋមួយទៀតពេលសាងសង់ប្រាសាទ។ លើសពីនេះទៅទៀត គេប្រើជ័រទឹកលាយជាមួយជ័រដើមគ្រើល(ខ្មុកម្រ័ក្ស)លាបប្រាសាទសៀវភៅ ទម្លាយអាថ៌កំបាំងប្រាសាទអង្គរវត្ត ឆ្នាំ២០១៥ ដោយលោក ស៊ឺម សុភក្ត្រា ទំព័រទី១៩។។
ជ្យេស្ថាយ៌ា

ព្រះនាងជ្យេស្ថាយ៌ា ប្រវត្តិក្សត្រីអង្គនេះគឺជាស្ដេចដែលគេដឹងត្រួសៗ តាមរយៈសិលាចារឹក K. ១២៤ ចុះកាលបរិច្ឆេទ ៨០៣/០៤ ថាមានស្ដេចមួយអង្គ វ្រះបាទឥន្ទ្រលោក ហើយព្រះមហាក្សត្រីស្នងរាជ្យបន្តបន្ទាប់បីអង្គទៀតគឺ ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២ ជយេន្ទ្រភា និង ជ្យេស្ថាយ៌ា។ សិលាចារឹកពីរផ្ទាំងបញ្ជាក់ថាមានក្សត្រមួយអង្គព្រះនាមថាជយវម៌្ម៖ សិលាចារឹកទី១ K. ១០៣ មកពីព្រះធាតុព្រះស្រីភាគខាងត្បូងកំពង់ចាម ចុះកាលបរិច្ឆេទ ២០ មេសា ឆ្នាំ ៧៧០ សិលាចារឹកទីពីរមកពីល្បុកស្រុត នៅបរិវេណក្រចេះក្បែរឝម្ភុបុរ (K. ១៣៤) ចុះកាលបរិច្ឆេទ ៧៨១ )។ លោកសឺដេសបានហៅទ្រង់ថាវ្រះបាទជយវម៌្ម(ស្ទួន ៧៧០-៧៨១) ប៉ុន្តែទំនងជាព្រះអង្គមិនប្លែកគ្នាជាមួយនិងវ្រះបាទជយវម៌្មទី២ បិតាស្ថាបនិកអាណាចក្រអង្គរទេ តាមលោកវីខ្ខឺរីបានគូសបង្ហាញ៖វ្រះបាទជយវម៌្មទី២មិនមែនត្រឹមតែមកពី​ភាគខាងត្បូងប៉ុណ្ណឹងនោះទេ ច្រើនជាងអ្វីដែលយើងបានដឹងពីព្រះរាជាអង្គនេះទៅទៀត ទ្រង់មានខ្សែស្រឡាយជិតស្និទជាពិសេសជាមួយរាជវង្សនៅវ្យាធបុរ។
ជ្រុងមួយនៃអរិយធម៌: អរិយធម៌ខ្មែរ

អរិយធម៌ខ្មែរ 
 ចំណេះដឹងផ្នែកអរិយធម៌ 
 civiliztion 

            

	អរិយធម៌:  
 
អរិយ=ប្រសើររុងរឿងលូតលាស់
ធម៌=សភាវទ្រទ្រង់ឲ្យមានភាពផ្លាស់ប្ដូរ
ដូច្នោះ អរិយធម៌គឺ សំដៅទៅលើការរស់នៅរបស់សង្គមមនុស្ស ដែលចេះរៀបចំ ចេះផ្លាស់ប្ដូរ ដើម្បី ធ្វើឲ្យសង្គមមនុស្សបានសេចក្ដីសុខ សេចក្ដីចំរើនលូតលាស់ ក្នុងគោលបំណងស្វែវរកសុខ៕
វប្បធម៌:
វប្ប=ការសាបព្រោះបណ្ដុះនូវចំណេះដឹង
ធម៌=សភាវទ្រទ្រង់ ,ទ្រឹស្ដីឆ្ពោះទៅរកការអនុវត្ត
វប្បធម៌គឺជាការសាបព្រោះបណ្ដុះនូវចំណេះដឹងគ្រប់បែបយ៉ាងដល់សង្គមមនុស្ស ដើម្បីឲ្យពួក គេមានភាពរីកចំរើនលូតលាស់ដោយផ្ដល់តាមរយ:ការសិក្សាអប់រំ និងការអនុវត្ត៕
ជ្រុងមួយនៃអរិយធម៌: ចំណេះដឹងផ្នែកអរិយធម៌

ចំណេះដឹងផ្នែកអរិយធម៌ 
 civiliztion 

            

	អរិយធម៌:  
 
អរិយ=ប្រសើររុងរឿងលូតលាស់
ធម៌=សភាវទ្រទ្រង់ឲ្យមានភាពផ្លាស់ប្ដូរ
ដូច្នោះ អរិយធម៌គឺ សំដៅទៅលើការរស់នៅរបស់សង្គមមនុស្ស ដែលចេះរៀបចំ ចេះផ្លាស់ប្ដូរ ដើម្បី ធ្វើឲ្យសង្គមមនុស្សបានសេចក្ដីសុខ សេចក្ដីចំរើនលូតលាស់ ក្នុងគោលបំណងស្វែវរកសុខ៕
វប្បធម៌:
វប្ប=ការសាបព្រោះបណ្ដុះនូវចំណេះដឹង
ធម៌=សភាវទ្រទ្រង់ ,ទ្រឹស្ដីឆ្ពោះទៅរកការអនុវត្ត
វប្បធម៌គឺជាការសាបព្រោះបណ្ដុះនូវចំណេះដឹងគ្រប់បែបយ៉ាងដល់សង្គមមនុស្ស ដើម្បីឲ្យពួក គេមានភាពរីកចំរើនលូតលាស់ដោយផ្ដល់តាមរយ:ការសិក្សាអប់រំ និងការអនុវត្ត៕
ជ្រុងមួយនៃអរិយធម៌: civiliztion

civiliztion 

            

	អរិយធម៌:  
 
អរិយ=ប្រសើររុងរឿងលូតលាស់
ធម៌=សភាវទ្រទ្រង់ឲ្យមានភាពផ្លាស់ប្ដូរ
ដូច្នោះ អរិយធម៌គឺ សំដៅទៅលើការរស់នៅរបស់សង្គមមនុស្ស ដែលចេះរៀបចំ ចេះផ្លាស់ប្ដូរ ដើម្បី ធ្វើឲ្យសង្គមមនុស្សបានសេចក្ដីសុខ សេចក្ដីចំរើនលូតលាស់ ក្នុងគោលបំណងស្វែវរកសុខ៕
វប្បធម៌:
វប្ប=ការសាបព្រោះបណ្ដុះនូវចំណេះដឹង
ធម៌=សភាវទ្រទ្រង់ ,ទ្រឹស្ដីឆ្ពោះទៅរកការអនុវត្ត
វប្បធម៌គឺជាការសាបព្រោះបណ្ដុះនូវចំណេះដឹងគ្រប់បែបយ៉ាងដល់សង្គមមនុស្ស ដើម្បីឲ្យពួក គេមានភាពរីកចំរើនលូតលាស់ដោយផ្ដល់តាមរយ:ការសិក្សាអប់រំ និងការអនុវត្ត៕
ជ្រូកទឹក

Dugong ឬ​ក៏ ជ្រូក​ទឹក គឺ​ជា​ថនិកសត្វ​ធំ​មួយ​ដែល​រស់​នៅ​ពេញ​មួយ​ជីវិត​របស់​វា​នៅ​ក្នុង​ទឹក​សមុទ្រ។ វា​រស់​នៅ​ត្រង់​កន្លែង​ណា​ដែល​ក្ដៅ​ឧណ្ហៗ រាក់ ហើយ​ថែម​ទាំង​មាន​ស្មៅ​សមុទ្រ​ដុះ។
ជ្រូកផេបប៉ា

ជ្រូកផេបប៉ា គឺជារឿងភាគទូរទស្សន៍ដែលមានចលនា នៅមតេយ្យសិក្សារបស់អង់គ្លេសដោយអាស្ត្លី បេខឺរដាវីស ។ កម្មវិធីនេះធ្វើតាមផេបប៉ា ដែលជាកូនជ្រូកញីមួយក្បាល និងក្រុមគ្រួសាររបស់នាង ក៏ដូចជាមិត្តភ័ក្តិរបស់នាងដែលសម្តែងជាសត្វដទៃទៀត។ កម្មវិធីនេះបានចាក់ផ្សាយជាលើកដំបូងនៅថ្ងៃទី 31 ខែឧសភា ឆ្នាំ 2004 ។ រដូវកាលទី 7 បានចាប់ផ្តើមចាក់ផ្សាយនៅថ្ងៃទី 5 ខែមីនា ឆ្នាំ 2021។ ជ្រូកផេបប៉ា ត្រូវបានចាក់ផ្សាយនៅក្នុងជាង 180 ប្រទេស។ 

ស្តាំ|រូបភាពតូច| ជ្រូកផេបប៉ា នៅឯការបង្ហាញខ្លួនផ្ទាល់ខ្លួននៅចក្រភពអង់គ្លេស
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ការប្រៀបធៀបនៃស៊ុមដូចគ្នានៅក្នុងដើម (កំពូល) និងកំណែដែលបានកែសម្រួលឡើងវិញនៃវគ្គទី 1 " កង់ " ជាមួយនឹងការបន្ថែមមួកសុវត្ថិភាព។
ជ្រោយណុតុ

ជ្រោយណុតុ ជាជ្រោយមួយនៅប្រទេសជប៉ុនដែលលយទៅខាងជើងចូលទៅក្នុងសមុទ្រជប៉ុន។ ផ្ទៃដី​ស្ទើរតែទាំងអស់របស់វា​ជារបស់ខេត្តអ៊ីស៊ីកាវ៉ា។ ផ្នែកកណ្ដាលខាងចុងនៅជ្រោយ​នេះ​បត់ទៅទិសខាងកើត បង្កើតបានជាឆកថុយ៉ាម៉ា។

ផ្នែកខាងក្នុងរបស់ជ្រោយនេះ​ជាជួរភ្នំ​មានកំពស់ពី២០០ម​ទៅ៥០០ម ជាហេតុធ្វើអោយវាមានដីទំនាបតិចណាស់។ តំបន់នេះមានឈ្មោះថាជាកន្លែងផលិតឈ្លើងសមុទ្រ។

thumb|left|240px|ផែនទីបង្ហាញទីតាំង
thumb|right|240px|រូបភាពថតពីយានអវកាស
ឈរ

ទម្លាប់ទំនៀមខ្មែរ រៀបរៀងដោយ ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី ញិក នូវឈរជាឥរិយាបថទី៣ នៃធម្មជាតិមនុស្សដែលកាលនៅជាទារក មាតាបិតាបង្ហាត់បង្រៀនឲ្យរៀនឈរមុនរៀនដើរ ក្រោយចេះអង្គុយ ។

ដល់យើងបានចម្រើនធំឡើង មាន​វ័យ​ជា​បឋម មាតា​បិតា​នឹង​គ្រូ​អាចារ្យ​បាន​ហ្វឹកហ្វឺន​ប្រដៅ​ឲ្យ​ដឹង​ខុស​ត្រូវ​ និង​គួរសមក្នុង​ឥរិយាបថទាំង៤ទៀត ។

ឥរិយាបថឈរនេះ ក្នុងត្រកូល​មាន​សុខភាព​រៀបរយ​ល្អ​ប្រដៅ​កូន​ចៅថា៖ បើម្ដាយ ឪពុក ជីដូន ជីតា គ្រូ​អាចារ្យ អង្គុយ​រៀបហើយហៅកូនចៅ និងសិស្សឲ្យចូល​មក​ចិត​ក្ដី ឬ​​ កូនចៅ សិស្ស​គណា​មាន​ការ​ចូល​ទៅ​ជិត នឹងជម្រាប​ការ​ផ្សេងៗ​ក្ដី​ មិនត្រូវឈរនិយាយ ទោះជា​យកវត្ថុ​អ្វីទៅ​ជុន ក៏មិនត្រូវឈរហុចដែរ ។

តែបើលោកអង្គុយរាបនៅលើ​ផ្ទះ ឬ លើគ្រែ​ដែល​ជា​សេនា​សនៈខ្ពស់​ជាង​ទៅ​ហើយ យើង​នៅ​ទិទាប​ជាង គប្បី​ឈរ​និយាយ​បាន​មិន​ជាការឆ្គង​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បន្ទន់​ខ្លួនបន្តិច​ដើម្បី​សម្ដែង​គារវកិច្ចគោរពបុព្វការីជន​ឲ្យបរិបូណ៌ ។

ចំណែកខាងគារវកិច្ចចំពោះខត្ធិយត្រកូល មានព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍ជា​ដើម​ ការ​ឈរ​និយាយ​ថ្វាយ​សេចក្ដី​ផ្សេងៗ នោះ​ខ្ញុំ​បាន​អធិប្បាយហើយ​ក្នុង​ឥរិយាបថអង្គុយ ។
ឈរគោរពទង់ជាតិ និងភ្លេងជាតិ

category:ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ
ទំម្លាប់ទំនៀមខ្មែរ រៀបរៀងដោយ ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី ញិក នូវ
កាល​បើ​យើង​ដោះរ​នៅ​ថ្នល់ ឬ នៅ​ទី​ណា​មួយ​ នៅ​ប្រទះ​ប៉ះ​លើពេល​ដែល​គេ​កំពុង​ធ្វើ​ពិធិ​បង្ហូត​ទង់ជាតិ មាន​ថ្លុំ​ត្រែ​ក្ដី​ យើង​គប្បី​ឈប់ដើរ​ ឈរ​ទឹមជើង​សំយុង​ដៃ​ទាំង​ពីរ ងើប​ងើយ​ក្បាល​ឡើង ភ្នែកសំឡឹងទៅ​ទង់​ជាតិ​ដែល​កំពុង​បង្ហូត​នោះ​ រួច​ហើយ​សឹម​ដើរ​ទៅ​ទៀត​ ។

ទាំង​ភ្លេងជាតិ​(នគររាជ) ក៏​ដូច​គ្នា បើ​យើង​ដើរ​ក្ដី​ នៅ​លើ​រថយន្ដក្ដី លើ​ទោចក្រយាន​ក្ដី ... ។ល។ បើ​ទៅ​ប្រទះ​គេ​កំពុង​លេង​ភ្លេង​ជាតិ​ក្នុង​ពិធី​អ្វី​មួយ ត្រូវ​តែ​ប្រើ​កិរិយា​ឈប់ឈរ​គោរពឲ្យអស់រយៈភ្លេងសឹមតដំណើរទៅទៀត ។

កិច្ចឈរគោរព​ទង់ជាតិនឹងភ្លេងជាតិ​នេះ ប្រសើរ​ណាស់ សម្រាប់​ជនជាតិនីមួយៗ ព្រោះក្នុងលោកនេះ គេ​តែងតែ​គោរព​ទង់ជាតិ​គេ​ដោយស្មោះ​អស់​ពី​ចិត្ត​គ្រប់​ៗគ្នា ។
ឈរជិតអ្នកអង្គុយ

category:ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ
ទម្លាប់ទំនៀមខ្មែរ រៀបរៀងដោយ ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី ញិក នូវ
នៅ​ទីណា​ក៏​ដោយ បើ​មាន​គេ​អង្គុយ​រាប​ក្ដី អង្គុយ​កៅអី​ក្ដី យើង​មិន​ត្រូវ​ទៅ​ឈរ​ជិត​ហួស​ប្រមាណ​ទេ គឺឈរ​ស្ទើរ​តែ​ជាន់​គេ ឬ​វាស​ដៃ​លើក​ដាក់​ចុះ​ឡើង ស្ទើរ​តែ​ប៉ះ​ខ្លួន​ប្រាណ​គេ យ៉ាង​នេះ​ត្រូវ​ប្រយ័ត្ន​ឲ្យ​ណាស់ ព្រោះ​មាន​កាល​បណ្ដាល​ទៅ​ជា​ជម្លោះ​ប្រមាថ​គ្នា​ក៏​មាន​ វាយ​តប់​គ្នា​ក៏​មាន​ ។ តែ​បើ​យើង​ភ្លេច​ស្មារតី​ លើក​ដៃ​ទៅ​ប៉ះ​អ្នក​នៅ​ឈរ​ជិត​ខាង​គ្នា​ដោយ​ឥត​មាន​បំណង​ នោះ​យើង​គប្បី​បន្លឺ​នូវ​វាចា​ថា​ «សូមទោស» ដោយ​សំឡេង​ទន់​សុភាព​ ។ អ្នក​ដែល​ត្រូវ​គេ​ប៉ះពាល់​នោះ​គប្បី​អត់​នូវ​ទោស​នោះ​ឲ្យ​អ្នក​ដែល​សូមទោស​ ដោយ​ប្រើ​ឫកពារ​ល្អ​មិន​ខឹង​សំបារ​ មិន​ប្រើ​កិរិយា​កញ្ចុក​កញ្ចូវ​ឡើយ​ ។
ឈរនៅទីប្រជុំ

category:ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ

ទម្លាប់ទំនៀមខ្មែរ រៀបរៀងដោយ ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី ញិក នូវ
មាន​កាល​នៅ​ទី​ប្រជុំ​អ្វី​មួយ​ គេ​ឈរ​ផ្ដុំ​ប្រជុំ​គ្នា​ជា​វង់ ដោយ​ពួក ដោយ​ក្រុម ដើម្បី​សន្ទនា​នោះ​អ្នកទាំងឡាយ​ដែល​ឈរ​ក្នុង​វង់ ត្រូវ​រំពៃ​ប្រយ័ត្ន​​ក្នុង​គារវកិច្ច​នៃ​ឥរិយាបថ​ដែល​ឈរ​នោះ ក៏​ត្រូវ​កុំ​ឈរ​ប្រកិត​ជិត​លោក​ដែល​មាន​យស​សក្ដិ​ធំ​ជាង​ខ្លួន​ ឬ លឿន​លយ​ចូល​ទៅ​ទន្ទឹម​ ។ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ត្រូវ​រវាំង​ទាំង​ជើង​ដៃទៀត​ផង​ ។ មិន​ត្រូវ​យក​ដៃ​ច្រត់​ចង្កេះ លូក​ក្នុ​ហោប៉ៅ​ខោ ហោប៉ៅ​អាវ បោះ​ជើង​ទៅ​មុខ ទៅ​ក្រោយ​ ចំទែង​កន្ធែក យោល​ខ្លួន​ប្រាណ​ឡើយ ព្រោះ​ជា​ការ​ខ្វះ​នូវ​កិរិយា​គោរព​ដល់​ចាស់​ព្រឹទ្ធាចារ្យ និង​មន្ត្រី​ធំ​ តូច​ ដែល​រួម​ប្រជុំ​ជាមួយ​ផង​ ។

ចុះ​បើ​យើង​ឈរ​ប្រជុំ​ជាមួយ​នឹង​មិត្រ​ស្និទ្ធ​របស់​យើង​នោះ កិច្ច​គារវៈ​ជា​ធម្មតា​តាម​សម​គួរ​មើល​ដល់​ភ្នែក​អ្នក​ដទៃ​ឲ្យ​ផុត​សេចក្ដី​រិះគន់ ។
ឈរលេង

category:ទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ
ទម្លាប់ទំនៀមខ្មែរ រៀបរៀងដោយ ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី ញិក នូវដំណើរឈរលេង ត្រូវ​ឲ្យ​ពិចារណា​ថា ទីកន្លែង​ដែល​យើង​ឈរ​ តើ​ជា​ទី​មាន​ទំនាស់​ឬទេ? បើ​ឃើញថា​មិន​ទំនង ត្រូវ​រកន្លែង​ដទៃទៀតឲ្យជាទីដ៏សមគួរ ។ មិនត្រូវឈរលេង​នៅ​កណ្ដាល​ថ្នល់ នៅ​ផ្លូវបត់​កាត់​ជ្រុង នៅ​មាត់​ច្រក ដែល​ជា​ទី​ចង្អៀត នៅមាត់ទ្វារ មាត់​ជណ្ដើរ ដែលនាំឲ្យទើស​ទែងដល់​អ្នក​គោចរ ។
ឈាន

ឈាន Jhāna​ (झान) ជាពាក្យបាលី ចំណែកភាសាសំស្រ្កឹតគេហៅថា ធ្យាន (Dhyāna, ध्यान) មានន័យថា សមាធិ ឬភាវៈ នៃសមាធិ  ។  ក្នុងភាវៈនៃសមាធិ ឈានមានលក្ខណៈសម្គាល់ដោយការតម្កល់ចិត្តជ្រៅក្នុងភាវនាកម្ម និងការស្ងប់អារម្មណ៍  ។  មានការពិភាក្សាអំពីឈាន ក្នុងគម្ពីរបាលីនិង ក្នុងគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ បន្ទាប់ពីមានក្រិតវិន័យ របស់សាសនាមក  ។  មកដល់ សព្វថ្ងៃនេះ ពុំមានការពិភាក្សាច្រើន តាមការសិក្សាបែបវិទ្យាសាស្រ្ត អំពីឈាន ទេ  ។
ឈាន: ថ្នាក់នៃឈាន

ថ្នាក់នៃឈាន

ក្នុងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដក​ ព្រះពុទ្ធបានសម្ដែងប្រាប់ អំពីការឡើងកម្រឹតនៃឈាន ៨ ថ្នាក់  ។  ឈាន ៤ ដំបូងជាសមាធិមានរូប ហៅថារូបជ្ឈាន និង​ឈាន​ ៤ ​ទៀត​ជាសមាធិឥតរូប ហៅថាអរូបជ្ឈាន  ។  ព្រះពុទ្ធមានព្រះបន្ទូលថា រូបជ្ឈាន ទាក់ទងទៅនឹងការរស់នៅ ដោយរីករាយនិងរួចខ្លួនអំពីទុក្ខ  ។  ឈានគឺភាវៈនៃសមាធិ ដែលចិត្តបានរួចចាកនីវរណធម៌ ៥ (កាមច្ឆន្ទ, ព្យាបាទ, ថីនមិទ្ធ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច និងវិចិកិច្ឆា) ហើយចាប់តាំងពីទុតិយជ្ឈាន (ឈានទី ២) ឡើងទៅ មិនអាចមានគំនិតរាយមាយឡើយ  ។  ការចុះស៊ប់ក្នុងឈានអាចតាំងនៅបានជាច្រើនម៉ោង  ។  ឈានធ្វើឲ្យចិត្តរបស់អ្នកចម្រើន បានរឹងមាំហើយអាចចូលជ្រៅទៅក្នុងធម្មជាតិពិត នៃវត្តមានរបស់ធម៌  ។  នៅមានការសម្រេចឈាន ៤ ថ្នាក់ទៀត ដែលជ្រៅជាងនេះ គឺបានសម្រេចអរូបភព ជួនកាលគេហៅថាអរូបជ្ឈាន​ដែល​ខុសគ្នាអំពីរូបជ្ឈាន  ។  ក្នុងគម្ពីរពុទ្ធិកៈ ពាក្យឈានមិនបានយកមកប្រើ​ដើម្បីសំគាល់ថ្នាក់អរូបជ្ឈានទេ ប៉ុន្តែថ្នាក់អរូបជ្ឈាននីមួយៗ ត្រូវគេរាប់រៀងគ្នាបន្តអំពីរូបជ្ឈាន ៤ មក  ។  ការត្រាស់ដឹងចំពោះស្ថានអរូប​ទាំងអស់​អាចសម្រេចបានកាលណាគេ​ឆ្លងផុតឈានទី ៨  ។
ឈាន: រូបជ្ឈាន

រូបជ្ឈាន

ផ្តោតទៅលើ​សមាធិ  (concentration)  ។  សមាធិជ្រៅដែលហៅថា រូបជ្ឈាន (material / meditations of form, rūpa jhāna) មាន ៤ ថ្នាក់ គឺ :

 ១- បឋមជ្ឈាន ឬ ឈាន ទី ១: 
បឋមជ្ឈានមានអង្គ ៥ គឺ: 

ក- វិតក្កៈ គឺសេចក្តីត្រិះរិះរលឹកទុកក្នុងអារម្មណ៍

ខ- វិចារៈ គឺសេចក្តីពិចារណាដុសខាត់អារម្មណ៍

គ- បីតិ សេចក្ដីឆ្អែតកាយ ឆ្អែតចិត្ត អាចញ៉ាំងកាយនិងចិត្តឲ្យពេញ 

ឃ- សុខៈ គឺសេចក្តីស្រួលកាយស្រួលចិត្ត

ង- ឯកគ្គតា គឺភាពរបស់ចិត្តដែលមានអារម្មណ៍មូលតែមួយ  ។ 

 ២- ទុតិយជ្ឈាន ឬឈាន ទី ២: 
ទុតិយជ្ឈានមានអង្គ ៣ គឺ:

ក- បីតិ = នៅមាន

ខ- សុខៈ = នៅមាន

គ- ឯកគ្គតា = នៅមាន  ។ 

 ៣- តតិយជ្ឈាន ឬឈាន ទី ៣: 
តតិយជ្ឈានមានអង្គ ២​ គឺ:

ក- សុខៈ = នៅមាន

ខ- ឯកគ្គតា = នៅមាន  ។ 

 ៤- ចតុត្ថជ្ឈាន ឬឈាន ទី ៤: 
ចតុត្ថជ្ឈានមានតែឯកគ្គតាចិត្ត 

ក- ឧបេក្ខា = ចិត្តនៅជាកណ្តាល ​ ។ ​ 

ខ- ឯកគ្គតា = នៅមាន​
ឈាន: ១- [[បឋមជ្ឈាន]] ឬ ឈាន ទី ១:

១- បឋមជ្ឈាន ឬ ឈាន ទី ១: 
បឋមជ្ឈានមានអង្គ ៥ គឺ: 

ក- វិតក្កៈ គឺសេចក្តីត្រិះរិះរលឹកទុកក្នុងអារម្មណ៍

ខ- វិចារៈ គឺសេចក្តីពិចារណាដុសខាត់អារម្មណ៍

គ- បីតិ សេចក្ដីឆ្អែតកាយ ឆ្អែតចិត្ត អាចញ៉ាំងកាយនិងចិត្តឲ្យពេញ 

ឃ- សុខៈ គឺសេចក្តីស្រួលកាយស្រួលចិត្ត

ង- ឯកគ្គតា គឺភាពរបស់ចិត្តដែលមានអារម្មណ៍មូលតែមួយ  ។
ឈាន: ២- [[ទុតិយជ្ឈាន]] ឬឈាន ទី ២:

២- ទុតិយជ្ឈាន ឬឈាន ទី ២: 
ទុតិយជ្ឈានមានអង្គ ៣ គឺ:

ក- បីតិ = នៅមាន

ខ- សុខៈ = នៅមាន

គ- ឯកគ្គតា = នៅមាន  ។
ឈាន: ៣- [[តតិយជ្ឈាន]] ឬឈាន ទី ៣:

៣- តតិយជ្ឈាន ឬឈាន ទី ៣: 
តតិយជ្ឈានមានអង្គ ២​ គឺ:

ក- សុខៈ = នៅមាន

ខ- ឯកគ្គតា = នៅមាន  ។
ឈាន: ៤- [[ចតុត្ថជ្ឈាន]] ឬឈាន ទី ៤:

៤- ចតុត្ថជ្ឈាន ឬឈាន ទី ៤: 
ចតុត្ថជ្ឈានមានតែឯកគ្គតាចិត្ត 

ក- ឧបេក្ខា = ចិត្តនៅជាកណ្តាល ​ ។ ​ 

ខ- ឯកគ្គតា = នៅមាន​
ឈាន: អរូបជ្ឈាន

អរូបជ្ឈាន

អរូបជ្ឈាន (immaterial / the formless jhānas, arūpajhānas) មាន ៤ ថ្នាក់ គឺ ៖

អាកាសានញ្ចាយតនៈ (Dimension of Infinite Space) 
ទំហ៊ុំអាកាសគ្មានទីបំផុត  ។  អរូបជ្ឈានទី១នេះមានការដឹងដោយវិញ្ញាណនូវទំហ៊ុំគ្មានទីបំផុតនៃអាកាស ព្រមជាមួយឯកគ្គតាចិត្ត និង ផស្សៈ វេទនា សញ្ញា ចេតនា វិញ្ញាណ ឆន្ទៈ អធិមោក្ខៈ វិរិយៈ សតិ ឧបេក្ខា និងមនសិការៈ  ។ 

វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ (Dimension of Infinite Consciousness)  
ទំហ៊ុំវិញ្ញាណគ្មានទីបំផុត  ។  អរូបជ្ឈានទី២នេះមានការដឹងដោយវិញ្ញាណនូវទំហ៊ុំគ្មានទីបំផុតនៃវិញ្ញាណ ព្រមជាមួយឯកគ្គតាចិត្ត និង ផស្សៈ វេទនា សញ្ញា ចេតនា វិញ្ញាណ ឆន្ទៈ អធិមោក្ខៈ វិរិយៈ សតិ ឧបេក្ខា និងមនសិការៈ  ។ 

អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ (Dimension of Nothingness)  
ទំហ៊ុំនៃចន្លោះទទេ  ។  អរូបជ្ឈានទី៣នេះមានការដឹងដោយ វិញ្ញាណនូវទំហ៊ុំនៃចន្លោះទទេ ព្រមជាមួយឯកគ្គតាចិត្ត និង ផស្សៈ វេទនា សញ្ញា ចេតនា វិញ្ញាណ ឆន្ទៈ អធិមោក្ខៈ វិរិយៈ សតិ ឧបេក្ខា និងមនសិការៈ  ។ 

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ (Dimension of Neither Perception nor Non-Perception)  
អំពីមុខងាររបស់អរូបជ្ឈានទី៤នេះ គេនិយាយថា គេចេញពីការបានសម្រេចឈាន ប្រកបដោយសតិរលឹក  ។  ពេលចេញពីការសម្រេចឈាន ប្រកបដោយសតិរលឹកមក គេសំគាល់របស់ដែលពីមុន បានផ្លាស់ប្តូរនិងរលត់ទៅថា អើហ្ន៎របស់ដែលគ្មានពីមុន បានកើតឡើងយ៉ាងដូច្នេះ! របស់ដែលកើតឡើងរួចហើយ ក៏រលត់បាត់បង់ទៅវិញយ៉ាងដូច្នេះ!  ។  ចំពោះរបស់នោះ គេស្ថិតនៅក្នុងភាពមិនស្រឡាញ់មិនស្អប់ សេរី មិនជាប់ជំពាក់ រួចរំដោះ មិនទាក់ទង និងប្រកបដោយការយល់ដឹងគ្មានឧបសគ្គ  ។  គេយល់ដឹងថា នៅមានការរំដោះខ្លួនឆ្ងាយទៀត ហើយការតាមរកឲ្យបានការរំដោះនៅទីនោះ ពិតជាសម្រាប់ខ្លួនរបស់គេ  ។ 

នៅក្នុងសូត្រ អរូបទាំង៤ថ្នាក់នេះ មិនបានរាប់ថាជាឈានទេ  ។  តាមគម្ពីរបូរាណថា ព្រះពុទ្ធ បានសិក្សាអរូបជ្ឈាន ទី៣ និង ទី៤ អំពីគ្រូ ២ អង្គ គឺ អាឡារកលម មុនដំបូង និង ឧទ្ទករាមបុត្ត ជាចុងក្រោយ មុនពេលដែលព្រះអង្គ បានសម្រេចការត្រាស់ដឹង  ។  គ្រូទាំង២អង្គនេះប្រហែលជាអ្នកបួស ក្នុងប្រពៃណីសាសនាព្រាហ្មណ៍  ។  ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះពុទ្ធទ្រង់ជ្រាបថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ និង នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈ មិននាំផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វានឡើយ ហើយព្រះអង្គក៏ចាកចេញ ពីគ្រូទាំង ២ នោះទៅ  ។  ព្រះពុទ្ធមានព្រះបន្ទូល ក្នុងអរិយបរិយេសនសូត្រថាៈ 

"គំនិតមួយបានកើតឡើងដល់តថាគតថា ធម៌នេះមិននាំឆ្ពោះទៅកាន់ ការរួចផុតពីជាប់ជំពាក់ ការរួចទុក្ខ ការរំលត់ទុក្ខ សេចក្តីស្ងប់រំងាប់ ការដឹងប្រកដ ការត្រាស់ដឹង និងការរួចពីចំណងទេ ប៉ុន្តែធម៌នេះគ្រាន់តែឲ្យកើតជាថ្មី នៅក្នុងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនជាការគួរដល់តថាគត តថាគតក៏ចាកចេញទៅ  ។ "
ឈាន: [[អាកាសានញ្ចាយតនៈ]] '''(Dimension of Infinite Space)'''

អាកាសានញ្ចាយតនៈ (Dimension of Infinite Space) 
ទំហ៊ុំអាកាសគ្មានទីបំផុត  ។  អរូបជ្ឈានទី១នេះមានការដឹងដោយវិញ្ញាណនូវទំហ៊ុំគ្មានទីបំផុតនៃអាកាស ព្រមជាមួយឯកគ្គតាចិត្ត និង ផស្សៈ វេទនា សញ្ញា ចេតនា វិញ្ញាណ ឆន្ទៈ អធិមោក្ខៈ វិរិយៈ សតិ ឧបេក្ខា និងមនសិការៈ  ។
ឈាន: [[វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ]] (Dimension of Infinite Consciousness)

វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ (Dimension of Infinite Consciousness)  
ទំហ៊ុំវិញ្ញាណគ្មានទីបំផុត  ។  អរូបជ្ឈានទី២នេះមានការដឹងដោយវិញ្ញាណនូវទំហ៊ុំគ្មានទីបំផុតនៃវិញ្ញាណ ព្រមជាមួយឯកគ្គតាចិត្ត និង ផស្សៈ វេទនា សញ្ញា ចេតនា វិញ្ញាណ ឆន្ទៈ អធិមោក្ខៈ វិរិយៈ សតិ ឧបេក្ខា និងមនសិការៈ  ។
ឈាន: [[អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ]] (Dimension of Nothingness)

អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ (Dimension of Nothingness)  
ទំហ៊ុំនៃចន្លោះទទេ  ។  អរូបជ្ឈានទី៣នេះមានការដឹងដោយ វិញ្ញាណនូវទំហ៊ុំនៃចន្លោះទទេ ព្រមជាមួយឯកគ្គតាចិត្ត និង ផស្សៈ វេទនា សញ្ញា ចេតនា វិញ្ញាណ ឆន្ទៈ អធិមោក្ខៈ វិរិយៈ សតិ ឧបេក្ខា និងមនសិការៈ  ។