គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ឤយតនឧបាយ

ឤយតនឧបាយ 
បុ        តើឤយតនឧបាយដូម្តេច ?

វិ        ឤយតន:ខាងក្នុងនិងខាងក្រៅមាន១២ប្រការគឺ ចក្ខុបសាទ រូបារម្មណ៍ សោតបសាទ សទ្ទារម្មណ៍ ឃានបសាទ គន្ធារម្មណ៍ ជិវ្ហាបសាទ រសារម្មណ៍ កាយបសាទ ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ មនាយតន: ធម្មារម្មណ៍[54]។

           ក្នុងទីនេះ ចក្ខុបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹង បុគ្គលឃើញរូបដោយចក្ខុបសាទនេះ។ រូបារម្មណ៍ជារូបធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃចក្ខុ។ សោតបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹង បុគ្គលបានឮសម្លេងដោយសោតបសាទនេះ។ សទ្ទារម្មណ៍ ជា សទ្ទាធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃសោត:។ ឃានបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹង បុគ្គលដឹងក្លិនដោយឃានបសាទនេះ។ គន្ធា រម្មណ៍ជាគន្ធធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃឃាន:។ ជិវ្ហាបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹងបុគ្គលដឹងរសជាតិដោយជិវ្ហាបសាទ នេះ។ រសារម្មណ៍ជារសាធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃជិវ្ហា។ កាយបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹង បុគ្គលដឹងស្អាត ល្អ ទន់ភ្លន់ (ហើយ ដទៃៗទៀត) ដោយកាយបសាទនេះ។ ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍គឺជាភាពរឹង ភាពទន់ ភាពត្រជាក់ និងភាពក្តៅនៃ បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃកាយ។ មនាយតន:ជាធាតុរបស់វិញ្ញាណទាំង ៧។ ធម្មធាតុ ប្រកបដោយអរូបខន្ធ៣ សុខុមរូប១៨ និងនិព្វាន។ សភាវធម៌ទាំងនេះជាឤយតន:ខាងក្នុង និងខាង ក្រៅ១២។ ម៉្យាង ទៀត ឤយតន:ខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ១២នេះ គប្បីយល់ដឹងបានដោយលក្ខណ:សម្បត្តិវិសេស៥ យ៉ាងគឺ ដោយ អត្ថន័យរបស់ពាក្យ ដោយដែនកំណត់ ដោយបច្ច័យ ដោយការកើតឡើងនៃវីថី ដោយ ចំណែក និង ដោយការសង្គ្រោះ[55]។

ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ

បុ        ឤយតន:១២ “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច?

វិ        ចក្ខុបានដល់ការឃើញ រូបារម្មណ៍បានដល់ការប្រាកដ។ សោត:បានដល់ការស្តាប់ សទ្ទ:បានដល់ សម្លេង។ ឃាន:បានដល់ការស្រូបក្លិន គន្ធ:បានដល់ក្លិន។ ជិវ្ហាបានដល់ការភ្លក្ស រស:បានដល់រសជាតិ។ កាយ:បាន ដល់ការពិសោធន៍ ផោដ្ឋព្វ:បានដល់ការប៉ះពាល់។ មនោបានដល់ការដឹង ធម្មារម្មណ៍បាន ដល់វត្ថុគ្មាន ជីវ:(និជ្ផីវ:) ឤយតន:គឺជាផ្លូវចូលទៅអរូប ទីកន្លែង ហើយនិងកន្លែងឈប់សំរាក។ បុគ្គល គប្បីស្វែងយល់ពី ឤយតន: ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូច្នេះចុះ។

ដោយដែនកំណត់

បុ        តើឤយតន: ១២ “ដោយដែនកំណត់” ដូចម្តេច?

វិ        ភ្នែកនិងត្រចៀក មិនឈោងចាប់ឤម្មណ៍ទេ។ ច្រមុះ អណ្តាត និងកាយ ឈោងចាប់ឤរម្មណ៍។ មនោ នៅ រួមជាមួយនឹងឤរម្មណ៍។ គ្រូឤចារ្យខ្លះលោកពោលថា ត្រចៀកឈោងចាប់ឤរម្មណ៍ ព្រោះថាបើ សិនមាន វត្ថុរារាំងណាមួយមកនៅជិត បុគ្គលក៏មិនឤចឮសម្លេងឡើយ ប្រៀបដូចជាការប្រកបពាក្យ ខុស។ ហើយ ម៉្យាងទៀត គ្រូឤចារ្យខ្លះលោកពោលថា តាមសភាវ: ភ្នែកឈោងចាប់នូវឤរម្មណ៍ ព្រោះ ថាបុគ្គលមិនឤច នឹងមើលឃើញផ្នែកម្ខាងទៀតរបស់កំផែងបានទេ។ បុគ្គលគប្បីស្វែងយល់ពីឤយតន: ដោយដែនកំណត់” ដូច្នេះចុះ។

ដោយបច្ច័យ

បុ        តើឤយតន:១២ “ដោយបច្ច័យ” ដូចម្តេច?

វិ        ព្រោះឤស្រ័យភ្នែក រូបារម្មណ៍ ពន្លឺ និងមនសិការ ចក្ខុវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ក្នុងទីនេះ ចក្ខុមានការទាក់ ទងទៅនឹងការកើតឡើងរបស់ចក្ខុវិញ្ញាណ៤ប្រការគឺ បុរេជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ ឥន្ទ្រីយបច្ច័យ និង អត្ថិបច្ច័យ។ រូបារម្មណ៍មានទាក់ទងជាមួយនឹងចក្ខុវិញ្ញាណដោយប្រការ៣គឺ បច្ឆាជាតបច្ច័យ ឤរម្មណ៍ បច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ពន្លឺមានការទាក់ទង៣ប្រការ គឺបុរេជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ មនសិការមានការទាក់ទង២ប្រការ គឺអនន្តរបច្ច័យ និងនត្ថិបច្ច័យ។

           ព្រោះឤស្រ័យត្រចៀក សម្លេង រន្ធត្រចៀក និងមនសិការ សោតវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ បុគ្គលគប្បី យល់ដឹងពីភាពផ្សេងគ្នានៃបច្ច័យ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ ព្រោះឤស្រ័យច្រមុះ ក្លិន ឤកាស និងមនសិការ ឃានវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះឤស្រ័យអណ្តាត រស ទឹក និងមនសិការ ជិវ្ហាវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះ ឤស្រ័យកាយ ផោដ្ឋព្វ: និងមនសិការ កាយវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះឤស្រ័យមនោ ធម្មារម្មណ៍ ភវង្គ: និង មនសិការ មនោវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ (វគ្គជាបន្តទៅនេះ ដើមច្បាប់ ភាសាចិនមិនច្បាស់ ឯភាសាអង់គ្លេសដែល ប្រែមកមានដូចខាងក្រោម[56]  )……………………

           សមាធិគឺការដម្កល់ចិត្តចំពោះឤរម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាពន្លឺដូច្នោះដែរ។ មនសិការ:គឺមនោទ្វារាវជ្ជន:។ វិញ្ញាណគឺជវន:។ ក្នុងទីនេះ មនោ ជានិស្សយបច្ច័យដល់មនោវិញ្ញាណ។ ធម្មារម្មណ៍ ជាឤរម្មណបច្ច័យ។ ភវង្គ: ជានិស្សយបច្ច័យ។ មនសិការមានបច្ច័យ២គឺ អនន្តរបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីឤយតន: ដោយបច្ច័យ” ដូច្នេះចុះ។

ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ

បុ        តើឤយតន: ១២ “ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ” ដូចម្តេច?

វិ        មានឤរម្មណ៍៣ប្រភេទដែលសម្រេចនៅឯចក្ខុទ្វារ គឺអតិមហន្តារម្មណ៍ មហន្តារម្មណ៍ និងបរិត្តារម្មណ៍។ បណ្តាឤរម្មណ៍ទាំងនេះ អតិមហន្តារម្មណ៍កើតគ្រប់៧ដង និងកើតតែក្នុងអវិចីមហានរកទេ។ បន្ទាប់ពី ការរំញោចនៃភវង្គ:ហើយ ឤវជ្ជន: វិចក្ខណ: សម្បដិច្ឆន: សន្តីរណ: វោដ្ឋព្វន: ជវន: ហើយនិង តទាលម្ភន: ក៏តាមមកជាបន្ទាប់។   

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងសរសៃអំបោះ

           ក្នុងទីនេះ ភវង្គ:គឺជាឥន្ទ្រីយ៍របស់ភព ប្រៀបដូចជាការហូតនូវសរសៃអំបោះ[57]។ ឤវជ្ជន:កើតឡើង ដោយឤស្រ័យរូបារម្មណ៍ជាបច្ច័យនៅឯចក្ខុទ្វារ។ ពេលរូបារម្មណ៍ចូលទៅដល់វិស័យនៃការឃើញហើយ ភវង្គ:ក៏ ញោចឡើង ហើយក៏បន្តដោយចក្ខុទ្វារាវជ្ជន:។ ឤវជ្ជន:ដែលឤស្រ័យចក្ខុនោះក៏បន្តដោយវិចក្ខណ:។ សម្បដិច្ឆន: ដែលជាការទទួលឤរម្មណ៍ក្នុងន័យជាការពិសោធន៍ ក៏តាមមកជាបន្ទាប់។ សន្តីរណ: ដែលជាការត្រួតពិនិត្យ ឤរម្មណ៍ ក៏តាមមកបន្ត។ បន្ទាប់ពីនោះមក វោដ្ឋព្វន:ក្នុងន័យនៃការយល់ ក៏តាមមកជាបន្ត។ វោដ្ឋព្វន:ដំណើរការ តទៅទៀត ហើយក៏តាមមកដោយជវន: ដែលឤស្រ័យទៅតាមកម្ម។ ជវន: ក្នុងន័យការយល់ដឹងបរិបូណ៌ និង មិនមែនក្នុងន័យជាឧបាយ ក៏ដំណើរការតទៅទៀត ហើយក៏តាមមកដោយតទាលម្ភន:។ បន្ទាប់ពីនោះមក វិញ្ញាណ ក៏ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងភវង្គ:។

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងផ្លែស្វាយ

បុ        តើសេចក្តីឧបមានេះ ដូចម្តេចទៅ?

វិ        គឺដូចជាព្រះរាជាដែលទ្រង់ផ្ទំនៅក្នុងបន្ទប់របស់ព្រះអង្គដែលមានទ្វារបិទជិត មានទាសីម្នាក់កំពុងច្របាច់ ព្រះបាទមានព្រះមហេសីទ្រង់ប្រថាប់ជិ់តព្រះអង្គ រីឯសេនាបតីនិងមហាត្លឹក ស្ថិតនៅជាជួរទល់ មុខព្រះភ័ក្ត ព្រះអង្គ។ មានមនុស្សថ្លង់ម្នាក់កំពុងឈរយាមទ្វារដោយមានខ្នងផ្អែកទៅនឹងជញ្ជាំងទ្វារ។ នៅពេលនោះ អ្នកថែសួនរបស់ព្រះរាជាក៏នាំយកផ្លែស្វាយមក ហើយគោះទ្វារ។ ពេលបានឮសម្លេង ព្រះរាជាក៏ទ្រង់តើន ពីបន្ទំ ហើយទ្រង់ត្រាស់បញ្ជាទៅកាន់ទាសីថា៖ “ចូរឯងទៅបើកទ្វារ”។ ទាសីនោះដើរ ទៅរកអ្នកយាមទ្វារ ហើយប្រាប់ដោយភាសាកាយវិការ។ អ្នកយាមទ្វារតម្លង់នោះយល់ហើយ ក៏ធ្វើតាមគោលបំណងរបស់ ទាសីនោះ ដោយបើកទ្វារ ហើយក៏បានឃើញផ្លែស្វាយ។ ព្រះរាជាទ្រង់ចាប់កាំបិត មកកាន់។ ទាសីនោះនាំ ផ្លែស្វាយមក ហើយក៏ប្រគល់ដល់សេនាបតី ឯសេនាបតីក៏ថ្វាយផ្លែស្វាយដល់ ព្រះមហេសី។ ព្រះមហេសី ទ្រង់លាងផ្លែស្វាយទាំងនោះហើយ ក៏ញែកផ្លែដែលទុំចេញពីផ្លែដែលខ្ចីដាក់ នៅលើភាជន: ហើយក៏ថ្វាយ ផ្លែស្វាយនោះ ដល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលផ្លែស្វាយនោះហើយ ទ្រង់ក៏សោយផ្លែស្វាយនោះ។ សោយរួចហើយ ព្រះអង្គក៏ពិពណ៌នាពីគុណ និងទោសរបស់ផ្លែស្វាយ ទាំងនោះ បន្ទាប់មកព្រះអង្គក៏ ផ្ទំជាបន្តទៅទៀត។

           ព្រះរាជាដែលផ្ទំលក់គឺជាភវង្គ:។ អ្នកថែសួនរបស់ព្រះរាជាដែលយកស្វាយមកនិងបានគោះទ្វារ គឺជា ផស្ស:របស់រូបារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារ។ ការតើនឡើងពីបន្ទំរបស់ព្រះរាជាព្រោះការគោះទ្វារ និងបញ្ជារបស់ព្រះរាជា ដែលឲ្យបើកទ្វារ គឺជារំញោចរបស់ភវង្គ:។ ភាសាកាយវិការរបស់ទាសីក្នុងការសុំឲ្យអ្នកយាមទ្វារបើកទ្វារ គឺជា ឤវជ្ជន:។ ការបើកទ្វាររបស់អ្នកយាមតម្លង់និងការមើលឃើញផ្លែស្វាយ គឺជាចក្ខុវិញ្ញាណ។ ការដែលព្រះរាជាទ្រង់ ចាប់កាំបិតនិងការដែលនាងទាសីប្រគល់ផ្លែស្វាយទៅឲ្យសេនាបតី គឺជាសម្បដិច្ឆន:។ ការដែលសេនាបតីថ្វាយផ្លែ ស្វាយដល់ព្រះមហេសី គឺជាសន្តីរណ:។ ការលាង ការញែក និងការដាក់ផ្លែស្វាយទៅក្នុងចាន ហើយនិងការថ្វាយ ផ្លែស្វាយនោះដល់ព្រះរាជា គឺជាវោដ្ឋព្វន:។ ការដែលព្រះរាជាទ្រង់សោយផ្លែស្វាយ គឺជាជវន:។ ការដែលព្រះ រាជា ទ្រង់ពណ៌នាពីគុណនិងទោសរបស់ផ្លែស្វាយ គឺជាតទាលម្ភន:។ ហើយការផ្ទំរបស់ព្រះរាជាម្តងទៀត គឺជា ការធ្លាក់ ចុះទៅក្នុងភវង្គ[58]។

           ក្នុងទីនេះ វិញ្ញាណឤស្រ័យនៅលើការប៉ះទង្គិចរបស់មហន្តារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារ និងមានដំណើរការ រហូតដល់ជវន: ទើបធ្លាក់ទៅក្នុងភវង្គ:តែម្តង។ ឤស្រ័យដោយការប៉ះទង្គិចរបស់បរិត្តារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារវិញ្ញាណ ក៏ដំណើរការរហូតទៅដល់វោដ្ឋព្វន: ហើយក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងភវង្គតែម្តង។ ក្នុងទំរង់ដូចគ្នានេះដែរ ដំណើរការនៅឯ ទ្វារ ដទៃទៀតមានសោតទ្វារជាដើម ក៏គប្បីយល់ដូចគ្នានេះចុះ។ ចំពោះមនោទ្វារ មិនមានផស្ស:ជាមួយឤរម្មណ៍ ទេ។ ឤរម្មណ៍ដែលឈោងចាប់នៅឯមនោទ្វារ[59] នោះ គឺឤស្រ័យបច្ច័យគឺមនសិការ: និងប្រាសចាកនូវសកម្មភាព ទាំងឡាយ។  ក្នុងទីនេះ យោងទៅតាមអតិមហន្តារម្មណ៍(បន្ទាប់ពីភវង្គ:មានការរំញោច) មាន៣ដំណាក់កាល កើតឡើង ពោលគឺឤវជ្ជន: ជវន: និងតទាលម្ភន:។ ចំណែកឯមហន្តារម្មណ៍និងបរិត្តារម្មណ៍វិញ មាន២ដំណាក់ កាលគឺ ឤវជ្ជន: និងជវន:[60] ។ រីឯវេទនានិងសញ្ញា ក៏គប្បីយល់“ដោយបច្ច័យផ្សេងៗគ្នា” ដូច្នេះចុះ។ កុសល និង អកុសល ទាំងឡាយច្រើនប្រភេទ គប្បីយល់ដោយឤស្រ័យបច្ច័យនៃសម្មាមនសិការ: និងមិច្ឆាមនសិការ: ចុះ។ បុគ្គលគប្បីយល់(ពីឤយតន:) “ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ” ដូច្នេះចុះ។

ដោយការសង្គ្រោះ (ការរាប់បញ្ចូល)

បុ        តើឤយន:១២ “ដោយការសង្គ្រោះ” ដូចម្តេច?

វិ        ការសង្គ្រោះមាន៣ គឺខន្ធសង្គ្រោះ ធាតុសង្គ្រោះ និងសច្ច:សង្គ្រោះ។ ក្នុងទីនេះ ឤយតន:១០សង្គ្រោះ ចូលក្នុងរូបខន្ធ។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ ធម្មាយតន: លើកលែងតែនិព្វានចេញ សង្គ្រោះចូល ក្នុងខន្ធ៤។ ឤយតន:១១សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ១១។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ៧។ ឤយតន:ខាង ក្នុង៥សង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:។ ឤយតន:ខាងក្រៅ៥សង្គ្រោះឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខ សច្ច:ក៏បាន។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ ធម្មាយតន:សង្គ្រោះចូល ឬមិនសង្គ្រោះ ចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ គប្បីយល់ពីឤយតន:“ដោយការសង្គ្រោះ” ដូច្នេះចុះ។ តាមវិធី នេះបុគ្គលចំរើន វិចក្ខណ: តាមរយ:ឤយតនឧបាយ[61]។

ចប់ ឤយតនឧបាយ