ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា: **ហ៊្វូណន រឺ ភ្វូណាម

**ហ៊្វូណន រឺ ភ្វូណាម

thumb|150px|ផែនទីហ៊្វូណន
នៅប្រហែលសតវត្សទី៣
នគរដែលគេស្គាល់ដំបូងគេបង្អស់ក្នុងតំបន់នេះ គឺនគរហ៊្វូណនដែលបានរុងរឿងរីកចំរើន ប្រហែលចាប់ពីសតវត្សទីមួយរហូតដល់សតវត្សទី៦។ នគរនេះត្រូវបានស្នងបន្តដោយចេនឡាដែលបានគ្រប់គ្រងប៉ែកដ៏ធំនៃ កម្ពុជា វៀតណាម លាវ និង ថៃ សម័យថ្មីនេះ។

អាណាចក្រហ៊្វូណនធ្លាប់មានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បាញល្បី ចេញពីទីក្រុងកំនើតដ៏ស្ដុកស្ដម្ភ និងប្រកបដោយឥទ្ធិពលមួយនៅអូរកែវ (វៀតណាមសម័យបច្ចុប្បន្ន) ដែលបានគេស្គាល់នៅចក្រភពរ៉ូមថាជាកិរ្តិនគរ មានន័យថាទីក្រុងដ៏ល្បីល្បាញ។ ទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពរ៉ូមដ៏ឆ្ងាយត្រូវបានបង្ហាញឱ្យឃើញ ជាក់ស្ដែងតាមរយៈ កាក់របស់ចក្រភពរ៉ូមដ៏ច្រើនត្រូវបានគេរកឃើញនៅស្ថានីយ៍បុរាណវត្ថុដែលចុះកាលបរិច្ឆេទពីសតវត្សទី២ និង ទី៣។ដាវីដ-ឈែនដ្លឺរ ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ទ. ១៩។ យ៉ាងណាក៏ដោយការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេសភាគច្រើន របស់អាណាចក្រហ៊្វូណនគឺត្រូវបន្តកាន់តែជិតស្និទ រហូតទៅដល់ស្រុកឥណ្ឌា ជាពិសេសតំបន់ពង្គល(បេងកាល់ រឺ បង់ក្លា ត្រូវនឹងបង់ក្លាដេស) ឥណ្ឌា។ ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាបានផ្ដើមល្អមុនឆ្នាំ ៥០០ មគ. (ពីមុនការប្រើប្រាស់ជាសកលនៃភាសាសំស្ក្រឹតដែលជាភាសាមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា)។Percival Spear, India: A Modern History (University of Michigan Press: Ann Arbor, 1961) p. 14. រួមជាមួយពាណិជ្ជកម្ម ឥណ្ឌាបាននាំមកនូវឥណ្ឌូបនីយកម្មចូលក្នុងវប្បធម៌នគរហ៊្វូណន និង សាសនាព្រហ្មញ្ញ។ នគរហ្វ៊ូណន និង សង្គមជាច្រើនបន្តគ្នាពីនគរហ៊្វូណន បានកាន់កាប់ប៉ែកនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍មួយនេះ ហើយបានផ្ទុកផ្ដាក់ព្រហ្មញ្ញសាសនាជាសាសនាធំអស់រយៈពេលប្រហែលជាង ៩០០ ឆ្នាំ។ លក្ខណៈពិសេសខាងវប្បធម៌និងទំនៀមទំលាប់ព្រហ្មញ្ញសាសនាបានបន្តគង់វង្សក្នុងសង្គមខ្មែរ​មកទល់ពេល​សព្វថ្ងៃនេះ​នៅឡើយ។ 

អាណាចក្រនេះបានពង្រីកវិសាលភាពទូលំទូលាយបំផុតក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទឝ្រីមារញ រឺ ហ្វាន់ចេម៉ាន់ ក្នុងដើមសតវត្សទី៣ ដែលលាតសន្ធឹងឆ្ងាយមកភាគខាងត្បូងដល់ម៉ាឡេស៊ី និងឆ្ងាយមកភាគខាងលិចដល់ភូមា។ អ្នកនគរហ៊្វូណនបានបង្កើតឡើងនូវប្រព័ន្ធពាណិជ្ជវិស័យនិយមដ៏រឹងមាំ និងឯកវិក្កយភាពពាណិជ្ជកម្ម ដែលបានក្លាយជាគំរូសំរាប់ចក្រភពមួយចំនួនក្នុងតំបន់។ ការនាំចេញនៃអាណាចក្រហ៊្វូណនមានរុក្ខផល និងលោហធាតុដ៏មានតំលៃរួមមាន មាស ភ្លុកដំរី កុយរមាស រោមស្លាបសត្វចចាត គ្រឿងទេសបានមកពីក្នុងព្រៃដូចជា ក្រវាញ ស្បែក ម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក និង ឈើក្រអូប។ ព្រះបាទឝ្រីមារញបានបង្កបង្កើនកងទ័ពសំពៅ និងពង្រីកចំនួនការិយាធិបតេយ្យនគរហ៊្វូណន ដោយបង្កើតជាទំរង់បែបសក្ដិភូមិ ដែលបានបន្សល់នូវប្រពៃណីទំនៀមទំលាប់ និងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់ឱ្យនៅដដែលច្រើន ជាពិសេសទៅទៀតនោះការលាតសន្ធឹងកាន់តែឆ្ងាយរបស់ចក្រភពនេះ។

thumb|200px|left|ទឹកដីនៃអ៊ូខាងកើត (ពណ៌បៃតង) គ.ស.២៦២។
thumb|200px|left|ពាណិជ្ជកម្មរ៉ូមជាមួយឥណ្ឌាតាមរយៈ បរិប្លវម៉ារីសអេរីថ្រែយ សតវត្សទី១នៃគ.ស.។
ក្នុងសម័យកាល គ.ស. ២៤៥-២៥០ ពួកអ្នកមានបណ្ដាសក្ដិយសនៃនគរអ៊ូរបស់ចិនបានមកទស្សនកិច្ចទីក្រុងរបស់ហ៊្វូណន វ្យាធបុរៈ។ ពួកបេសកទូត ខាងថៃ និង ជូយីងបានបញ្ជាក់ថាហ៊្វូណន ខណៈនោះមានវប្បធម៌ព្រហ្មញ្ញដោយឡែកខុសគេ។ ពាណិជ្ជកម្មជាមួយចិនបានចាប់ផ្ដើមក្រោយពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហានឆ្ពោះមកខាងត្បូង ប្រហែលសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។ ហ៊្វូណន"បានគ្រប់គ្រងផ្លូវគោកយុទ្ធសាស្ត្រក្រៅតែពីតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ" យ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពផងដែរ ហើយក៏បានកាន់កាប់ទីតាំងដ៏លេចធ្លោមួយដែលជា"មជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និង រដ្ឋបាល" ស្ថិតនៅចន្លោះបណ្ដាញពាណិជ្ជកម្មតាមមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងចិន ដែលត្រូវបានគេហៅជារួមថា ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ។ ផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម ដែលនៅទីបំផុតបានបញ្ចប់នៅរ៉ូមដ៏សែនឆ្ងាយ ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយកាសនិងវត្ថុបុរាណរបស់ចក្រភពរ៉ូម និងពែរ្ស៍ជាច្រើន ត្រូវបានគេរកឃើញនៅស្ថានីយ៍បុរាណវិទ្យាពីស្លាកស្នាមតាំងទីលំនៅក្នុងសតវត្សទី២ និងទី៣។ 

ហ៊្វូណនត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយទេវកថាជាច្រើន ដូចជា រឿងព្រេងកិរ្តិនគរ និង រឿងព្រេងដើមកំនើតខ្មែរ ក្នុងនោះមានព្រាហ្មណ៍ឥណ្ឌាម្នាក់ រឺ ព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានព្រះនាមព្រះថោង ជាភាសាខ្មែរ កៅណ្ឌិន្យជាភាសាសំស្ក្រឹត និង ហ៊ុនទៀនក្នុងកំនត់ត្រាចិន បានរៀបអភិសេកនឹងម្ចាស់ស្រុក ព្រះនាងមួយអង្គ ព្រះនាម នាគី សោមា (លីវយីក្នុងកំនត់ត្រាចិន) នាំឱ្យមានការបង្កើតសន្តតិវង្សក្សត្រខ្មែរឡើង។

ពួកអ្នកប្រាជ្ញជជែកពិភាក្សាគ្នា ថាតើនិទានកថានេះកើតចេញពីព្រឹត្តិការណ៍ពិតស៊ីជំរៅយ៉ាណា ទៅលើដើមកំនើត និងឋានៈរបស់កៅណ្ឌិន្យ។ ឯកសារចិនមួយច្បាប់ ដែលបានទទួលរងការកែចុះឡើង៤លើក និងសិលាចារឹកអភិលេខន៍សតវត្សទី៣របស់ចាម្ប៉ាមួយទៀតជាប្រភពសហសម័យ។ អ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនចាត់
ទុកថារឿងនេះជាសេចក្ដីរៀបរាប់ប្រៀបធៀបជាធម្មតាចំពោះល្បាយនៃជំនឿព្រហ្មញ្ញ និងពុទ្ធសាសនាបែបឥណ្ឌាទៅក្នុងលោកធាតុវិទ្យានិងវប្បធម៌ក្នុងតំបន់កាលពីបុរាណSome scholars consider the story to be simply an allegory for the diffusion of Indic Hindu and Buddhist beliefs into ancient local cosmology and culture រីឯប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនលែងខ្វល់នឹងកាលប្បវត្តិរឿងនេះហើយ។whereas some historians dismiss it chronologically.

វស្សប្បវត្តិចិនរាយការណ៍ថាហ៊្វូណនបានឈានដល់វិសាលភាពធំបំផុតនៃទឹកដីក្នុងសតវត្សទី៣ ក្នុងរាជ្យនៃព្រះបាទ ហ្វាន់ ចេម៉ាន់ រឺ ហ្វាន ឝ៊ឺម៉ាន (ឝ្រីមារញ) ដែលលាតសន្ធឹងឆ្ងាយទៅខាងត្បូងដល់ម៉ាឡេ និង ឆ្ងាយទៅខាងលិចដល់ ភូមា។Chinese annals report that Funan reached its territorial climax in the early 3rd century under the rule of king Fan Shih-man, extending as far south as Malaysia and as far west as Burma. ប្រព័ន្ធពាណិជ្ជវិស័យនិយមមួយក្នុងឯកវិក្កយភាពជួញដូរត្រូវបានបង្កើតឡើង។A system of mercantilism in commercial monopolies was established. ការនាំចេញរាប់ចាប់តាំងពីរុក្ខផលរហូតដល់លោហៈដ៏មានតំលៃ និងទំនិញចាំបាច់មួយចំនួនដូចជា មាស ដំរី ភ្លុក កុយរមាស រោមស្លាបចចាត គ្រឿងទេសព្រៃ ក្រវាញ ម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក ស្បែកសត្វ និង ឈើក្រអូប។Exports ranged from forest products to precious metals and commodities such as gold, elephants, ivory, rhinoceros horn, kingfisher feathers, wild spices like cardamom, lacquer, hides and aromatic wood. ស្ថិតក្រោមរាជ្យស្ដេច ហ្វាន ចេម៉ាន ហ៊្វូណនត្រូវបានគាំពារដោយកងទ័ពសំពៅដ៏សំបើមអស្ចារ្យ ហើយហ៊្វូណនត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយប្រព័ន្ធការិយាធិបតេយ្យជឿនលឿន ពឹងផ្អែកលើ"សេដ្ឋកិច្ចអាស្រ័យពន្ធអាករ បានបង្កើតឱ្យមានភាពសំបូរបែប ដែលត្រូវបានគេប្រើដើម្បីជួយពួកឈ្មួញបរទេសតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រ ហើយផ្ដើមនូវបេសកកម្មវាតទីនិយមទៅខាងលិច និងខាងត្បូងយ៉ាងអុងអាត់"។  Under Fan Shih-man Funan maintained a formidable fleet and was administered by an advanced bureaucracy, based on a "tribute-based economy, that produced a surplus which was used to support foreign traders along its coasts and ostensibly to launch expansionist missions to the west and south".

ប្រវត្តិវិទូមួយចំនួននៅតែរក្សានូវគំនិតជំទាស់ប្រឆាំងផ្សេងៗអំពីស្ថានភាពនយោបាយនិងបូរណភាពទឹកដីរបស់ហ៊្វូណនដដែល។Historians maintain contradicting ideas about Funan's political status and  integrity. លោកស្រី មារៀម ធី ស្តាខ ហៅជាធម្មតាថា ហ៊្វូណន: "សញ្ញាណ នៃ ហ៊្វូ ណន ជាំ"រដ្ឋ"ដើមដំបូងមួយ... ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងយ៉ាងធំធេងដោយពួកប្រវត្តិវិទូដែលប្រើប្រាស់នូវឯកសារ និងភស្តុតាងខាងប្រវត្តិសាស្ត្រ" រីឯ លោកម៉ៃឃល វិក្ខឺរីបានកត់សំគាល់: "យ៉ាងនេះថា វា...ប្រហែលជាមិនមែនជាកំពង់ផែច្រើនបញ្ចូលគ្នាបង្កើតជារដ្ឋឯកភាពមួយនោះទេ តែក៏ដូចជា'ចក្រភព'មួយផងដែរ"។Miriam T. Stark calls it simply Funan: [The]"notion of Fu Nan as an early "state"...has been built largely by historians using documentary and historical evidence" and Michael Vickery remarks: "Nevertheless, it is...unlikely that the several ports constituted a unified state, much less  an 'empire'". ប្រភពផ្សេងៗ ទោះបីយ៉ាងណាក៏កំនត់នូវលក្ខណៈចក្រភពនេះ: មានដែន"សាមន្តរាជ្យជាច្រើនផ្សាយដល់វៀតណាមភាគខាងត្បូងនៅទិសបូព៌ា និង ទៅកាន់ទៀបកោះម៉ាលេនៅខាងលិច។" Other sources though, imply imperial status: "Vassal kingdoms spread to southern Vietnam in the east and to the Malay peninsula in the west" ហើយ ត្រង់នេះយើងនឹងក្រឡេកឃើញចក្រភពពីរក្នុងសម័យកាលនោះ...ហ៊្វូណន និង ឝ្រីវិជយ"។and "Here we will look at two empires of this period...Funan and Srivijaya".

ចំនោទនោះតើហ៊្វូណនបានមកដល់ទីបញ្ចប់គឺជាការប្រឈមនឹងការប្រទាំងប្រទើសគ្នាដោយអ្នកប្រាជ្ញទូទៅភាគច្រើនដែលមិនអាចសន្មតបាន។The question of how Funan came to an end is in the face of almost universal  scholarly conflict impossible to pin down. ចេនឡាគឺឈ្មោះនៃរដ្ឋតំនរបស់ហ៊្វូណនក្នុងវស្សប្បវត្តិចិន ដែលលេចឡើងជាលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ៦១៦/៦១៧ គ.ស.។Chenla is the name of Funan's successor in Chinese annals, first appearing in 616/617 C.E.

មធ្យោបាយបែបបុរាណវត្ថុវិទ្យាទៅនិងការបកស្រាយនូវសម័យកាលដើមប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងមូលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសេចក្ដីបង្គ្រប់បន្ថែមយ៉ាងជាក់ច្បាស់សំរាប់ការស្រាវជ្រាវក្នុងពេលអនាគត។The archaeological approach to and interpretation of the entire early historic period is considered to be a decisive supplement for future research. គំរោងបុរាណវិទ្យាមេគង្គក្រោមផ្ដោតលើការវិវត្តនៃភាពស្មុគស្មាញខាងនយោបាយក្នុងតំបន់នេះកំឡុងសម័យដើមប្រវត្តិសាស្ត្រ។The "Lower Mekong Archaeological Project" focuses on the development of political complexity in this region during the early historic period. ការស្ទាបស្ទង់ឡូម៉ាប(LOMAP)ចេញលទ្ធផលនៃឆ្នាំ២០០៣ដល់២០០៥ ជាគំរូ បានជួយកំនត់ថា " ... ភាពសំខាន់របស់តំបន់នេះបានបន្តឥតដាច់រហូតដល់សម័យបុរេអង្គរ...ហើយក៏ហោចណាស់បរិវេណប៉ាន់ស្មានមានបីកន្លែងដែលបង្ហាញនូវកាលបរិច្ឆេទត្រូវនឹងសម័យអង្គរ និង ជាទឡ្ហីករណ៍នៃសារៈសំខាន់របស់តំបន់ដីសណ្ដនេះបានបន្តជាប់ជារៀងរហូតមក។"LOMAP survey results of 2003 to 2005, for example, have helped to determine that "...the region’s importance continued unabated throughout the pre-Angkorian period...and that at least three [surveyed areas] bear Angkorian-period dates and suggest the continued importance of the delta."