គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ចតុត្ថជ្ឈាន

ចតុត្ថជ្ឈាន 
           ឥឡូវនេះឤចក្តីនឹងពិចារណាពីទោសរបស់តតិយជ្ឈាន ដូចតទៅ៖

           ឥឡូវនេះ កាលបើយោគីបដិបត្តិក្នុងតតិយជ្ឈាន ហើយបានទទួលនូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងឈាននោះ ហើយ ក៏មានសេចក្ដីប្រាថ្នានឹងធ្វើចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើង និងឈានឲ្យផុតពីតតិយជ្ឈាននោះ លោកក៏គិតថា៖ “តតិយជ្ឈាន នេះមានសភាពគ្រោតគ្រាត ឯចតុត្ថជ្ឈាន(ឈានទី៤)ទើបល្អហ្មត់ហ្មង”។ យោគីនោះសម្លឹងឃើញនូវ ទោសរបស់ តតិយជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន។ អ្វីខ្លះដែលជាទោសរបស់តតិយជ្ឈាន? បីតិគឺជាសត្រូវ ដែលនៅជិត។ សម្មាសមាធិដែលមានសុខ: គឺជាសភាពគ្រោតគ្រាត។ ដូច្នេះយោគីនោះមិនឤចសំរេចបាននូវ អភិញ្ញាទេ។ តតិយជ្ឈាននេះមិនមានចំណែកនៃគុណវិសេសទេ។ យោគីសម្លឹងមើលឃើញនូវទោសរបស់ តតិយជ្ឈាននោះដោយ ឤការ:ដូចបានពោលមកនេះ។ ឯឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន គឺប្រកបដោយការកន្លងផុតនូវ ទោសទាំងឡាយនេះ។

           កាលបើសម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់តតិយជ្ឈាន និងឤនិសង្សរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ដោយឤការ:ដូចដែល បានពោលរួចមកហើយនេះ ព្រះយោគីក៏ចំរើននូវកសិណនិមិត្ដ ហើយក៏ឤចកំចាត់បា់ននូវសុខ: ក្នុងពេលភ្លាមៗ នោះ។ ក្រោយពីកំចាត់សុ់ខ:បានហើយ លោកក៏ឤចឤស្រ័យនៅដោយចិត្តដែលប្រកបទៅដោយឧបេក្ខា។ ដោយ ការបំពេញឈានដូច្នេះ ចិត្តយោគីក៏សម្រេចបានអប្បនាសមាធិដោយរហ័ស ព្រោះឤស្រ័យដោយឧបេក្ខា។

           ឤចក្តីនឹងពណ៌នានូវអង្គទាំងឡាយនៃចតុត្ថជ្ឈាន ដូចតទៅ៖

           យោគីនោះ “សម្រេចបាននិងឤស្រ័យនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ពុំមានទុក្ខ ពុំមានសុខ មានតែភាពបរិសុទ្ធនៃ សតិ ដែលកើតពីឧបេក្ខា[xxii] ព្រោះតែលះនូវសុខនិងទុក្ខ និងទុកចោលនូវសោមនស្សនិងទោមនស្សដែលមានពី មុនមកនេះ ជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណ។

           ពាក្យថា“ព្រោះលះនូវសុខ” បានដល់ការលះបង់សុខផ្លូវកាយ។ ពាក្យថា“ព្រោះលះនូវទុក្ខ” បានដល់ ការ លះទុក្ខផ្លូវកាយ។ ពាក្យថា“ទុកចោល(បន្សល់ទុក)នូវសោមនស្សនិងទោមនស្សដែលមានពីមុនមក” មានន័យថា សោមនស្សគឺជាសុខនៃចេតសិក។ នេះគឺការទុកចោលនូវធម៌ទាំងនេះ។

បុ       លោកបានពោលទុកថា “ព្រោះបានលះនូវសុខនិងទុក្ខ ទុកចោលនូវទោមនស្ស” តើធម៌ទាំងនេះ លះ និង ទុកចោល ក្នុងទីណា?

វិ        ធម៌ទាំងនេះត្រូវបានលះ និងទុកចោល ក្នុងខណ:ដែលចូលដល់ឧបចារឈាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ សំដែងអំពីការកំចាត់ទោមនស្សនេះ ទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។

បុ        ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ ដែលកើតឡើងហើយ រលត់ឈឹងក្នុងទីណា?

វិ        ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដែងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដូច្នេះថា៖ “នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន យោគីបានធ្វើឲ្យសំរេច ហើយនូវការរំលៀកចេញពីកាម។ ក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ ក៏រលត់ទៅដោយ មិនមានសេសសល់[xxiii] ។

វិ        ពីព្រោះតែបីតិពេញប្រៀប ទើបកាយដល់នូវការសប្បាយ[xxiv]  ព្រោះតែកាយដល់នូវការសប្បាយ ទើបទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ រលត់ទៅ គឺទុក្ខិន្ទ្រីយ៍នោះលោកបានលះបង់ហើ់យព្រោះការកន្លងផុតទៅ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ ត្រូវបានកំចាត់នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន។ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ត្រូវបានកំចាត់នៅក្នុងទុតិយជ្ឈាន។ ការកំចាត់ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍តាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មានគាថាដូចតនេះគឺ: “តើ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ដែលកើតឡើងហើយ រលត់ពុំមានសេសសល់ក្នុងទីណា? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងទីនេះ វិតក្ក:និងវិចារ: រម្ងាប់ទៅហើយ បុគ្គលអ្នកបានចូលដល់ទុតិយជ្ឈាន ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ នឹងរលត់ទៅ ដោយពុំមានសេសសល់[xxv]” ។ ព្រោះហេតុអ្វីទើបក្នុងទុតិយជ្ឈាន ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍រលត់ទៅ គ្មានសល់? ព្រោះថា បើបុគ្គលមានវិតក្ក:និងវិចារ:អស់រយ:ពេលដ៏យូរ កាយនិងចិត្តរបស់គេរមែងមាន សេចក្តីប្រមាទ បើចិត្តរបស់គេប្រមាទហើយ ទោមនស្សីន្ទ្រីយ៍ក៏រមែងកើតឡើងភ្លាម។ នៅក្នុងទុតិយជ្ឈាន វិតក្ក:រម្ងាប់ទៅហើយ ក្នុងតតិយជ្ឈានសុខិន្ទ្រីយ៍ត្រូវកំចាត់ហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែង ទុក ដូចតទៅ នេះថា៖ “សុខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ រមែងរលត់ទៅដោយគ្មានសេសសល់ក្នុងទីណា? ម្នាល ភិក្ខុទាំង ឡាយ ក្នុងទីនេះ ព្រោះមកពីការមិនជាប់ចិត្តនឹងបីតិ ទើបយោគីបានសំរេចតតិយជ្ឈាន។ ក្នុងតតិយជ្ឈាន នេះ សុខិន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ រមែងរលត់ទៅដោយគ្មានសល់[xxvi]” ។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបក្នុងតតិយជ្ឈាន សុខិន្ទ្រីយ៍រលត់ទៅ?

វិ        ព្រោះថាអស់ទៅនូវបីតិ។ ព្រោះបីតិអស់ទៅ សុខដែលកើតឡើងព្រោះបីតិ ក៏អស់ទៅដែរ ព្រោះហេតុនេះ ទើបក្នុងតតិយជ្ឈាន សុខិន្ទ្រីយ៍រមែងអស់ទៅ។

បុ       បើទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ សុខិន្ទ្រីយ៍ និងទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ត្រូវកំចាត់ទៅហើយក្នុងតតិយជ្ឈាន ព្រោះហេតុអ្វីទើបការ អស់ទៅនៃធម៌ទាំងនេះ នៅតែសំដែងទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈានទៀត?

វិ        ក្នុងតតិយជ្ឈាន ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនោះត្រូវកំចាត់ហើយ តតិយជ្ឈាននោះជាផ្លូវនាំទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។ ក្នុង តតិយជ្ឈាន ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនេះកើតឡើង ហើយរលត់ទៅ។ ព្រោះហេតុនេះ  ទើបការកំចាត់នូវឥន្ទ្រីយ៍ទាំង នោះ ត្រូវលោកសំដែងទុកក្នុងចតុត្ថជ្ឈានទៀត។

           ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “បានសម្រេច” និងពាក្យថា “មិនមានទុក្ខមិនមានសុខ” បានដល់ការឆ្លងផុតនូវ ទុក្ខ និងសុខ[xxvii]។ ព្រោះហេតុនេះ ការឆ្លងផុតនូវទុក្ខនិងសុខ ទើបលោកសំដែងទុកថាជាការចូលដល់នូ់វភាពមិនទុក្ខ មិន សុខ ព្រោះថាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ការសំរេចនិងការឈ្នះកើតឡើងព្រមគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ឧបេក្ខារមែងកំចាត់កិលេស ទាំងឡាយ ភ្លាមនិងអស់រលីង។ ការចូលដល់ភាពមិនទុក្ខមិនសុខ មានន័យថា ចិត្តមិនបានព្រមទទួល និងមិនបាន បដិសេធទេ នេះហៅថា ការចូលដល់ភាពមិនទុក្ខមិនសុខ។

បុ        អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន នៃការសម្រេចនូវ“ភាពមិនទុក្ខ” និង “ភាពមិនសុខ”?

វិ        ភាពជាកណ្តាលជាលក្ខណ: ការឤស្រ័យនៅក្នុងឥរិយាបថជាកណ្តាលជារស ការលះបង់ចោលជា បច្ចុបដ្ឋាន និង ការកំចាត់បង់នូវបីតិជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីគឺភាពបរិសុទ្ធនៃសតិដែលកើតមកពីឧបេក្ខា? អព្យាក្រឹត្យ ហៅថាឧបេក្ខា។ ពាក្យថា “សតិ” គឺការ យកចិត្ត ទុកដាក់ ការរលឹកបាន និងសម្មាសតិ។ ទាំងអស់នេះលោកហៅថា“សតិ”។ សតិដែលឧបេក្ខាធ្វើឲ្យស្អាត និងបរិសុទ្ធហៅថា “ភាពបរិសុទ្ធនៃសតិ ដែលកើតពីឧបេក្ខា”។

បុ        តើឧបេក្ខា ធ្វើសតិឲ្យស្អាតនិងបរិសុទ្ធ បានយ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        ក្នុងទីនេះ សភាពដែលចិត្ដមិនរំភើបរំជួយ និងសភាពដែលចិត្ដព្រងើយ ឤចនឹងបរិបូណ៌បានព្រោះការ លះបង់នូវកិលេសទាំងអស់ និងព្រោះភាពដូចគ្នា និងភាពកៀកជិតទៅនឹងការបានសម្រេចនោះ។ សភាព ចិត្ដដែលព្រងើយនេះ មានសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងឧបេក្ខា។ ព្រោះហេតុដូច្នេះ សតិចូលដល់សភាពដែល ចិត្ដមិនរំភើបរំជួយ និងទទួលបាននូវសភាពដែលចិត្ដព្រងើយបាន។ ព្រោះហេតុនេះ សតិនេះក៏គឺឧបេក្ខា ដែល ទទួលបាននូវភាពស្អាតនិងភាពបរិសុទ្ធ នោះឯង។

           ពាក្យថា“ទី៤”(ចតុត្ថ:) មានន័យថា ព្រោះឤស្រ័យតតិយជ្ឈាន ទើបចតុត្ថជ្ឈានបរិបូណ៌បាន។ ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន” បានដល់សតិដែលកើតមកពីឧបេក្ខា និងការរួមគ្នារបស់ចិត្ដតែមួយនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។ នេះ ជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន[xxviii]” ។ ពាក្យថា “សម្រេចបាននូវឈាន និង “ឤស្រ័យនៅ” បានន័យ ថា យោគីរួចផុតពីអង្គ១ហើយ ធ្វើអង្គ៣ អំពើល្អ៣ និងលក្ខណ:១០ ឲ្យបរិបូណ៌ឡើង និងប្រកបដោយឤនិសង្ស ២២។ យោគីចូលដល់ច់តុត្ថជ្ឈានដោយឤការ:យ៉ាង៉នេះឯង។ ផលរបស់ឈា់ននេះ គឺការទៅកើតក្នុង ទេវលោក។ ឤនិសង្ស នៃឈាននេះ គឺនាំឲ្យទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ ប្រការនេះបានសំដែងទុក ដោយបរិបូណ៌ រួចហើយ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក” គឺការរស់នៅក្នុងលក្ខណ:ដែលខ្ពស់ផុតពីមនុស្ស។ គឺជាការរស់នៅ ដោយសុខ ដែលកើតពីឧបេក្ខា។ នេះហៅថា “ការឤស្រ័យនៅក្នុងទេវលោក”។

 សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសំពត់ស 
           ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដល់ភិ់ក្ខុទាំងឡាយថា៖ “បុគ្គលឤចអង្គុយឃ្លុំរាង កាយរបស់គេដោយសំពត់សតាំងពីក្បាលរហូតដល់ចុងជើង ដោយវិធីដែលមិនធ្វើឲ្យចំណែកណាមួយនៃរាង កាយ មិនត្រូវបានគ្របជិតយ៉ាងណា ភិក្ខុក៏គប្បីឃ្លុំរាងកាយរបស់ខ្លួនដោយសតិដ៏បរិសុទ្ធ ដោយវិធីដែលមិនធ្វើឲ្យ ចំណែក ណាមួយនៃរាងកាយខ្លួនមិនត្រូវបានគ្របជិតដោយសតិដ៏បរិសុទ្ធយ៉ាងនោះដែរ[xxix]។ យោគីឧបមាដូចគ្នាទៅ នឹងបុគ្គល ដែលឃ្លុំសំពត់ស់គ្របខ្លួនដែរ កាលបើរួចចាកផុតពីកិលេសដ៏ល្អិតគ្រប់យ៉ា់ងហើយ ក៏ឤស្រ័យនៅក្នុង ចតុត្ថជ្ឈាន។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបដោយប្រការយ៉ាងនេះចុះ។ បុរសអ្នកឃ្លុំរាងកាយរបស់ខ្លួនតាំងពីក្បាលរហូត ចុង ជើងដោយសំពត់ស រមែងការពារខ្លួនបានពីកម្ដៅដ៏ក្ដៅនិងត្រជាក់ដ៏ខ្លាំង ទទួលបាននូវសីតុណ្ហភាពដែលស្មើ និង មិនមានការរុកកួនដល់ រាងកាយនិងចិត្តយ៉ាងណា យោគីដែលចូលដល់ច់តុត្ថជ្ឈាន ក៏នឹងមិនសោយនូវទុក្ខនិងសុខ យ៉ាងនោះដែរ។ នេះគឺ សុខ:ដែលកើតពីឧបេក្ខា។ ឤស្រ័យដោយសុខ:នេះ យោគីក៏ធ្វើរាងកាយឲ្យបរិបូណ៌ បាន។

           ឤនិសង្សនៃសមាធិមានដូចតទៅ៖ យោគីរមែងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ បុថុជ្ជនអ្នក បដិបត្តិ ចតុត្ថជ្ឈានក្រោយពីស្លាប់ទៅ នឹងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:។ បើចិត្តរបស់គេមិនចូលចិត្តការ ព្យាយាមទេ គេនឹងកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់អសញ្ញីសត្វមានឤយុប្រមាណ៥០កប្ប[xxx]។ បើយោគីជាសមណ:លោក នឹងឤចទៅ កើតក្នុងព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ជល:ឬ ក្នុងជាន់ណាមួយផ្សេងទៀតក្នុងបណ្តាសុទ្ធាវាស៥[xxxi]បាន។ ឤនិសង្សនៃ ចតុត្ថជ្ឈាន មានប្រការដូចបានពោលមកយ៉ាងដូច្នេះ។

បុ       ព្រោះហេតុអ្វីទើបបានជាឈានកំរិតទាប កំរិតកណ្តាល និងកំរិតខ្ពស់ និងការមានចំណែកនៃគុណវិសេស ដែលជាផលភូមិ ត្រូវបានលោកសំដែងនៅក្នុងតតិយជ្ឈាន តែមិនសំដែងនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន?

វិ        យោងទៅតាមផល ឈានដែល“គ្រោតគ្រាត”និង“ហ្មត់ហ្មង” មានសភាពផ្សេងៗគ្នានៅក្នុងតតិយជ្ឈាន។ ហេតុនេះ ភាពខ្ពង់ខ្ពស់នៃផលភូមិត្រូវបានលោកសំដែងទុក តាមរយ:ការមានចំណែកនៃគុណវិសេស។ នៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន  យោគីបានសំរេចដល់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតនៃការមានចំណែកនៃគុណវិសេសនោះ។ ក្រៅ អំពីនេះ មិនមានការមានចំណែកនៃគុណវិសេសដទៃទៀតឡើយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបពុំមានចំណែក នៃគុណវិសេសក្នុងផលភូមិ។