គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ១-ពុទ្ធានុស្សតិ

១-ពុទ្ធានុស្សតិ 
បុ       អ្វីគឺ “ពុទ្ធានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី (បដិបត្ដិ)?

វិ        ព្រះអរហន្ដសម្មាសម្ពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគ ជាអ្នកត្រាស់ដឹងដោយព្រះអង្គឯង ពុំមានគ្រូឤចារ្យណាពន្យល់ ព្រះ អង្គឲ្យបានដឹងពីអរិយសច្ចធម៌ ដែលជាធម៌ព្រះអង្គពុំធ្លាប់បានស្តាប់ពី់មុនមកឡើយ។ ព្រះអង្គត្រាស់ ដឹងគ្រប់យ៉ាង។ ព្រះអង្គប្រកបដោយឤនុភាព[xvi] ។ ព្រះអង្គរួចចាកផុតហើយ។ ព្រោះគុណសម្បត្តិទាំង នេះ ទើបព្រះ អង្គទទួលបាននូវព្រះនាមថា “ព្រះពុទ្ធ”។ យោគីរំលឹកដល់ព្រះពុទ្ធ ដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដល់ព្រះជាអ្នក ត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរពោធិញាណ និងដល់ព្រះជាអ្នកគួរដល់ការត្រាស់ដឹង។ យោគីនោះ រំលឹកដដែលៗ រំលឹកហើយរំលឹកទៀត គឺមិនភ្លេចរំលឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណទាំងអស់នេះឡើយ។ យោគីនោះ រំលឹកដល់ ញាណ និងពល:របស់ព្រះពុទ្ធអង្គនោះ។ យោគីនោះបដិបត្តិសម្មានុស្សតិ។ ពុទ្ធានុស្សតិមាន សេចក្តីដូច្នេះឯង។ ការ ស្ងប់នៃចិត្តក្នុង(ពុទ្ធានុស្សតិ)នោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការចងចាំ នូវព្រះគុណ របស់ព្រះអង្គ ជារស។ ការរីកចំរើនឡើងនៃសទ្ធាជាបទដ្ឋាន។

           បុគ្គលអ្នកចំរើននូវពុទ្ធានុស្សតិ រមែងបានទទួលនូវឤនិសង្ស១៨យ៉ាងដូចតទៅនេះ៖ រមែងចំរើននូវ សទ្ធា សតិ បញ្ញា គារវ: បុណ្យ មហាបីតិ សមត្ថភាពក្នុងការអត់ទ្រា់ចំពោំកាះរលំបាក ភាពពុំខ្លាច ភាពខ្មាសអៀន ចំពោះបាបក្នុង បច្ចុប្បន្ន ភាវ:រស់នៅជិតព្រះសាស្តា ភាពរីករាយក្នុងការបានបន្តនូវពុទ្ធប្រវេណី ភាពនៅជាសុខ និង ការចូលទៅដល់ អម្រឹតភាវ: [xvii] ។

           នៅក្នុងនេត្តិសូត្របានសំដែងថា បើបុគ្គលណាមួយប្រាថ្នានឹងចំរើនកម្មដ្ឋានដោយនឹកដល់គុណព្រះពុទ្ធ នោះ គួរគោរពបូជាព្រះពុទ្ធរូប និងវត្ថុដទៃៗទៀត(ដែលដូចជាព្រះពុទ្ធ)ចុះ។

           “អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ?” យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទី់ដែលស្ងាត់ និងរក្សាចិត្តរបស់ ខ្លួនមិន ឲ្យរវើរវាយ។ ដោយចិត្ដដែលមិនរវើរវាយនេះ ក៏គប្បីនឹកទៅដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះថា ព្រះអង្គ ជាអ្នកមានដំណើរមកនិងដំណើរទៅក្នុងផ្លូវតែមួយ(ភគវា) ថាព្រះអង្គជាព្រះអរហន្ត(អរហំ) ថាព្រះអង្គត្រាស់ដឹង ដោយប្រពៃ (សម្មាសម្ពុទ្ធោ) ថាព្រះអង្គប្រកបដោយការចេះដឹងនិងការប្រព្រឹត្ដិ(វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ) ថាព្រះអង្គមាន ដំណើរល្អ (សុគតោ) ថាព្រះអង្គដឹងអំពីលោក(លោកវិទូ) ថាព្រះអង្គជាអ្នកប្រៀនប្រដៅមនុស្សដែលគ្មាននរណា ប្រៀបបាន (អនុត្ដរោ បុរិសទម្មសារថិ) ថាព្រះអង្គជាគ្រូរបស់មនុស្សនិងទេវតាទាំងឡាយ(សត្ថាទេវមនុស្សានំ) ថា ព្រះអង្គទ្រង់ជា អ្នកត្រាស់ដឹង(ពុទ្ធោ) ថាព្រះអង្គជាអ្នកមានជោគ(ភគវា)[xviii] ។ យោគីកាលបើរំលឹកយ៉ាងនេះហើយ រមែងបានទៅដល់ ត្រើយនៃបុណ្យ។

            “ភគវា” មានន័យថា៖ ព្រោះព្រះអង្គបានទទួលការលើកដំកើងពីមនុស្សលោក ទើបព្រះអង្គបានទទួល ព្រះនាមថា ភគវា។ ព្រោះព្រះអង្គបានត្រាស់ដឹ់ងនូវអរិយសច្ច: ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា ភគវា។  ព្រោះ ព្រះអង្គជាអ្នកគួរដល់នូវតង្វាយនានា ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា ភគវា។ ព្រោះព្រះអង្គបានទទួលនូវបុណ្យ ដ៏ខ្ពស់បំផុត ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា ភគវា។ ព្រោះព្រះអង្គជាម្ចាស់នៃមគ្គសច្ច: ទើបព្រះអង្គបានទទួល ព្រះនាមថា ភគវា។ ព្រោះហេតុទាំងអស់នេះហើយ ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា “ភគវា”។

           “អរហំ” មានន័យថា៖ ព្រោះព្រះអង្គជាបដិគ្គាហក(អ្នកដែលទទួលនូវទាន) ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះ នាមថា អរហន្ត។ ព្រោះព្រះអង្គបានប្រហារនូវខ្មាំងសត្រូវគឺកិលេសទាំងពួង ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា អរហន្ត។ ព្រោះព្រះអង្គបានកាច់បំបាក់កាំនៃកង់គឺជាតិនិងមរណ: ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា “អរហន្ត”[xix] ។

           “សម្មាសម្ពុទ្ធោ” មានន័យថា៖ ព្រោះបានដឹងនូវវត្ថុ(ធម៌)ទាំងពួង ដោយត្រឹមត្រូវក្នុងគ្រប់ពុទ្ធកិច្ចរបស់ ព្រះអង្គ ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ។ ព្រោះព្រះអង្គបានសម្លាប់នូវអវិជ្ជា ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះ នាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ និងព្រោះតែព្រះអង្គបានត្រាស់ដឹងនូវសម្ពោធិញ្ញាណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដោយព្រះអង្គឯង ទើបទ្រង់ បានទទួល ព្រះនាមថា “សម្មាសម្ពុទ្ធោ”[xx] ។

           “វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ” មានន័យថា៖ វិជ្ជា បានដល់វិជ្ជា៣ប្រការគឺ វិជ្ជាដែលដឹងពីអតីតជាតិ(បុព្វេនិវា សានុស្សតិញាណ) វិជ្ជាដែលដឹងអំពីការកើតនិងការស្លាប់របស់សព្វសត្វ(ចុតូបបាតញាណ) និងវិជ្ជាដឹងក្នុងការ អស់ទៅ នូវឤសវ: (ឤសវក្ខយញាណ)[xxi] ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គបានកំចាត់នូវការមិនដឹង(អវិជ្ជា)ពីអតីត ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ។ ទ្រង់បានកំចាត់ការមិនដឹង(អវិជ្ជា)ពីអនាគត ដោយចុតូបបាតញាណ។ និង ទ្រង់បានកំចាត់ការមិនដឹង(អវិជ្ជា) ពីបច្ចុប្បន្ន ដោយឤសវក្ខយញាណ។ កាលបើទ្រង់បានកំចាត់ការមិនដឹង (អវិជ្ជា)ពីអតីតហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះ អង្គទ្រង់រំលឹកឃើញនូវអតីតភាពទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងកិច្ចទាំង ឡាយដែលទ្រង់បានបំពេញ។ កាលបើទ្រង់បាន កំចាត់ការមិនដឹង(អវិជ្ជា)ពីអនាគតហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គទ្រង់រំលឹកមើលឃើញនូវ អនាគតភាពទាំងអស់ ដែលមាននៅក្នុងកិច្ចទាំងឡាយដែលទ្រង់នឹងបំពេញ។ កាលបើទ្រង់បានកំចាត់ការមិនដឹង (អវិជ្ជា) ពីបច្ចុប្បន្នហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គទ្រង់រំលឹកមើលឃើញនូវ បច្ចុប្បន្នភាពទាំងអស់ ដែលមាននៅក្នុង កិច្ចទាំងឡាយ ដែលទ្រង់ បំពេញ។

           “ចរណ:” មានន័យថា ជាអ្នកដែលប្រកបដោយសីលនិងសមាធិ។ ពាក្យថា“សីល” មានន័យថា ព្រោះ “ប្រកប ដោយកុសលធម៌គ្រប់យ៉ាង” ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ។ ពាក្យថា “សម្បន្នោ” មានន័យថា៖ ព្រោះ“ប្រកបដោយឫទ្ធិលើសពីធម្មតា(អភិញ្ញា)” ទើបព្រះអង្គបានទទួលព្រះនាមថា វិជ្ជាចរណ សម្បន្នោ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “សម្បន្នោ” មានន័យថា ជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិ៍របស់សមាធិទាំងឡាយ”។

           ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គមានមហាករុណាទិគុណនិងមហាមុទិតាគុណ ពីព្រោះព្រះអង្គជាសព្វញ្ញូ និង ព្រោះព្រះអង្គមានវិជ្ជា៣និងចរណ:។ ព្រះអង្គបាននូវវិជ្ជាទាំងនោះដោយងាយស្រួល ពីព្រោះបានបំពេញ ប្រយោជន៍ ដល់ពិភពលោក។ ព្រះអង្គបានបើកផ្លូវនៃសាស្ត្រ ពីព្រោះព្រះអង្គបានដឹងនូវវិស័យគ្រប់យ៉ាងនៃ សាស្ត្រ។  ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា ព្រោះពុំមាននរណាលើសព្រះអង្គ ព្រោះព្រះអង្គបានបំផ្លាញនូវកិលេស ទាំងឡាយឲ្យអស់ទៅ ហើយនិងព្រោះព្រះអង្គមានកម្មដ៏បរិសុទ្ធ។ ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយចរណ: ព្រោះព្រះអង្គ បានក្លាយទៅជាភ្នែករបស់ ពិភពលោក និងពីព្រោះព្រះអង្គបាននាំពរជ័យដល់ជនទាំងឡាយ ដែលពុំទាន់បាន ទទួលនូវពរជ័យ។ ការដែលព្រះអង្គបានត្រាស់ដឹងដ៏បរិបូណ៌ដោយសារវិជ្ជានោះ ក៏ព្រោះព្រះអង្គបានក្លាយ ជា បង្គោលទ្រទ្រង់ពិភពលោក និងព្រោះព្រះអង្គបានជួយសង្ដ្រោះសត្វទាំងឡាយដែលមានភ័យ។ ការដែលព្រះ អង្គជួយសង្ដ្រោះបានដោយសារ “ចរណ:”នោះ ក៏ព្រោះព្រះអង្គបាននូវអភិញ្ញានៃសច្ច:ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ការដែលពុំ មានគ្រូឤចារ្យណាបង្រៀន ហើយព្រះអង្គទទួលបាននូវឧបេក្ខាដ៏ឧត្ដមចំពោះសព្វសត្វនោះ ក៏ព្រោះទ្រង់បាន កសាងសុវត្ថិភាពដល់ពិ់ភពលោក។ ព្រះអង្គ បានទទួលព្រះនាមថាភគវា ក៏ព្រោះព្រះអង្គដល់នូវវិជ្ជា និងចរណ: ដូចដែលបានពោលរួចមកហើយនេះ។ បណ្ឌិត គប្បីជ្រាបពាក្យថា “វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ”  ដូចប្រការដែលបាន ពោលមកនេះចុះ[xxii] ។

           “សុគតោ” មានន័យថា៖ ព្រោះព្រះអង្គបានទៅដល់ផ្លូវដ៏ល្អនោះ ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។ ព្រោះព្រះអង្គពុំយាងត្រឡប់មក(កាន់លោកយើងនេះ)វិញទេ និងព្រោះព្រះអង្គបានដល់នូវការរលត់ ដោយពុំមាន សេសសល់នូវសន្តានភាវ:(អនុបាទិសេសនិព្វាន) ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។ ម៉្យាង ទៀត ពាក្យប្រៀន ប្រដៅរបស់ព្រះអង្គពុំមានអ្នកណាឤចបដិសេធបាន ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះ ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះអង្គមិនមែនក្លែងក្លាយ ទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះពាក្យ ប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះអង្គប្រាសចាកនូវវត្ថុដែលពុំមែនជាប្រយោជន៍ ទើបទ្រង់បានទទួល ព្រះនាមថា សុគតោ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះពាក្យប្រៀនដៅរបស់ព្រះអង្គមិនច្រើនពេកនិងមិនតិចពេក ទើបទ្រង់បាន ទទួលព្រះនាមថា សុគតោ។

           “លោកវិទូ” មានន័យថា៖ លោក:មាន២យ៉ាងគឺ សត្តលោក(លោកនៃសត្វទាំងឡាយ) និងសង្ខារ លោក(លោកនៃសង្ខារ)[xxiii] ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ដឹងអំពីសត្ដលោកក្នុងគ្រប់ពេលដែលទ្រង់បំពេញពុទ្ធកិច្ច។ ព្រះអង្គដឹងច្បាស់ នូវចំណង់ប្រាថ្នាផ្សេងៗរបស់សត្វទាំងឡាយ ដឹងនូវភាពខុសគ្នានៃឥន្ទ្រីយ៍របស់សត្វ ដឹងពីអតីត ជាតិ ដោយទិព្វចក្ខុញាណ និងដឹងពីការស្លាប់និងការកើតរបស់សត្វដោយចុតូបបាតញាណ ទ្រង់ដឹងពីការផ្សំ បញ្ចូលគ្នា ដឹងពីការធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ ដឹងនូវវិធីផ្សេងៗដែលធ្វើឲ្យមានភាពខុសគ្នា ដឹងនូវស្ថិរភាពនិងអស្ថិរភាពផ្សេងៗ ដឹងនូវកំណេតីផ្សេងៗ ដឹងនូវភាវ: នៃកំណើតផ្សេងៗ ដឹងនូវភូមិកំណើតផ្សេងៗ ដឹងនូវកម្មផ្សេងៗ ដឹងនូវកិលេស ផ្សេងៗ ដឹងនូវវិបាកផ្សេងៗ ដឹងនូវអំពើល្អនិងអំពើឤក្រក់ផ្សេងៗ និងដឹងនូវធម៌ដែលជាចំណងនិងមិនមែនជា ចំណងផ្សេងៗ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គ ដឹងច្បាស់នូវសត្តលោក ដូច្នេះឯង។

           ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា“សង្ខារលោក” គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគដឹងច្បាស់នូវកម្មគ្រប់យ៉ាង និងដឹងច្បាស់នូវ សង្ខារ ទាំងឡាយដ៏ច្រើន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គដឹងសង្ខារលោក ដោយឤស្រ័យសមាធិសញ្ញា ដោយ ឤស្រ័យហេតុ និងបច្ច័យ ដោយឤស្រ័យកុសលធម៌ អកុសលធម៌ និងអព្យាកតធម៌ ដោយឤស្រ័យខន្ធផ្សេងៗ ដោយឤស្រ័យលោក ភូមិផ្សេងៗ ដោយឤស្រ័យវិស័យផ្សេងៗ ដោយឤស្រ័យការដឹងដ៏ប្រសើរ ដោយឤស្រ័យ អនិច្ចតាធម៌ ទុក្ខតាធម៌ និង អនត្តតាធម៌ និងដោយឤស្រ័យជាតធម៌និងអជាតធម៌។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពាក្យថា “លោកវិទូ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

            “អនុត្តរោ” មានន័យថា ព្រោះពុំមាននរណាម្នាក់ប្រ់សើរជាងព្រះអង្គនៅក្នុងលោកនេះ ទើបទ្រង់បាន ទទួល ព្រះនាមថា អនុត្តរោ។ ម៉្យាងទៀតព្រោះគ្មាននរណាស្មើនឹងព្រះអង្គ ព្រោះព្រះអង្គឧត្ដុង្គឧត្ដម ព្រោះព្រះអង្គ រកនរណា មកប្រៀបពុំបាន និងព្រោះពុំមានបុគ្គលដទៃណាមានឧត្ដមភាពលើព្រះអង្គបាន ទើបទ្រង់បានទទួល ព្រះ នាមថា អនុត្តរោ[xxiv] ។

            “បុរិសទម្មសារថិ” មានន័យថា៖ បុគ្គលមាន៣ជំពូកគឺ បុគ្គលមួយស្តាប់ធម៌ហើយឤចអធិប្បាយនូវធម៌ នោះ បានមួយរំពេច។ បុគ្គលមួយទៀត ឤចបំភ្លឺនូវគោលនៃហេតុនិងបច្ច័យបាន។ និងបុគ្គលមួយទៀត ឤចធ្វើ បុព្វេនិវាសា នុស្សតិញាណឲ្យជាក់ច្បាស់ឡើង។ ប៉ុន្ដែព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលទ្រង់ជាក់ជាញច្បាស់នូវអដ្ឋង្គិកមគ្គ ដែលជាផ្លូវនាំទៅ រកការរួចផុតនោះ ព្រះអង្គបានហ្វឹកហ្វឺននូវសត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះហើយទើបព្រះអង្គ បានទទួលព្រះនាមថា “បុវិសទម្មសារថិ”។

           “សត្ថាទេវមនុស្សានំ” មានន័យថា៖ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គជួយសង្គ្រោះទេវតា និងមនុស្សឲ្យចេញ ពីព្រៃគឺ ជាតិ ជរា និងមរណ:ដ៏គួរឲ្យខ្លាច ព្រោះហេតុនោះទើបទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថា សត្ថាទេវមនុស្សានំ។ ម៉្យាងទៀតព្រះ អង្គបានបង្រៀននូវវិធីនៃវិបស្សនានិងវិធីនៃឈាន(សមថ:) ព្រោះហេតុនោះទើបទ្រង់បានទទួល ព្រះនាមថា “សត្ថាទេវ មនុស្សានំ”។ បុគ្គលគប្បីរំលឹកដល់គុណរបស់ព្រះអង្គ ដែលជាអ្នកមកនិងទៅក្នុងផ្លូវតែ មួយ[xxv] ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

           លើសពីនេះទៅទៀត មានឤចារ្យដ៏សំខាន់ម្នាក់បានប្រៀនប្រដៅទុកថា “បុគ្គលគួររំលឹកដល់ព្រះដ៏មាន ព្រះភាគ ដោយវិធី៤ប្រការគឺ: ១-រំលឹកថាព្រះអង្គយាងមកកាន់លោកនេះជាលើកចុងក្រោយ ដោយសេចក្ដី ព្យាយាមផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គពីអតីតកាល។ ២-រំលឹកថា ព្រះអង្គមានសីលគុណដ៏ឧត្ដម។ ៣-រំលឹកថា ព្រះអង្គ បានបំពេញប្រយោជន៍ដល់ពិភពលោក និង៤-រំលឹកថា អស់រយ:ពេល២០អសង្ខ័យកប្បហើយ រាប់ចាប់ពីពេល ដែលព្រះអង្គតាំងអធិដ្ឋាន រហូតដល់ព្រះជាតិចុងក្រោយបង្អស់ ព្រះអង្គបានសម្លឹងឃើញនូវឥន្ទ្រីយ៍ និងមូលដ្ឋាន របស់ ឥន្ទ្រីយ៍នៃបុថុជ្ជនទាំងឡាយ រាប់ប្រមាណមិនបាន។ ហេតុនេះទើបព្រះអង្គមានព្រះទ័យករុណាដល់ពិភព លោក ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ “តថាគត បានដល់នូវការរួចផុតហើយ ឥឡូវនេះ តថាគតគួររំដោះសត្វទាំងនេះឲ្យ បានរួច ផុតផងដែរ។ តថាគតបានហ្វឹកហាត់ខ្លួនហើយ ឥឡូវនេះតថាគតគួរបង្វឹកសត្វទាំងនោះផងដែរចុះ។ តថាគតបាននូវ វិជ្ជាហើយឥឡូវនេះតថាគតគួរឲ្យវិជ្ជា កើតឡើងដល់សត្វទាំងនោះផងចុះ។ តថាគតបាន ដល់និព្វានហើយ ឥឡូវ នេះតថាគតគួរឲ្យសត្វទាំងនោះបានដល់ និព្វានផងដែរចុះ” [xxvi]។

           ព្រះអង្គបានបំពេញបារមីទាំងឡាយគឺ ទាន សីល នេក្ខម: ខន្តី សច្ច: អធិដ្ឋាន មេត្តា ឧបេក្ខា វិរិយ: និង បញ្ញា។ ព្រះអង្គបានសំដែងនូវរឿងជាតកក្នុងពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់នៅ់ជាតិជាពោធិសត្វនៅឡើយ ដើម្បីរំលឹកឲ្យ សត្វទាំងអស់ បានទទួលនូវពន្លឺ។ ព្រះអង្គធ្លាប់យោនយកកំណើតជាសត្វទន្សាយព្រៃ និងបានបំពេញនូវទាន[xxvii] ដូច្នេះបុគ្គលគួរ រំលឹកដល់សីល តាមរយ:រឿងសង្ខបាលជាតក[xxviii] ។ គួររំលឹកដល់នេក្ខម: ដោយរឿងមហាគោ វិន្ទជាតក[xxix] ។ គួររំលឹកដល់ខន្តី ដោយរឿងខន្តីជាតក [xxx] ។ គួររំលឹកដល់សច្ច: ដោយរឿងមហាសុតសោមជាតក[xxxi] ។ គួររំលឹកដល់អធិដ្ឋាន ដោយរឿង តេមិយជាតក[xxxii] ។ គួររំលឹកដល់មេត្តា ដោយរឿងសក្កជាតក[xxxiii] ។ គួររំលឹកដល់ ឧបេក្ខា ដោយរឿងលោមហង្សជាតក[xxxiv] ។ គួរ រំលឹកដល់វិរិយភាព ដោយរឿងកុហកជាតក[xxxv] ។ គួររំលឹកដល់បញ្ញា ដោយរឿងកុរុង្គមិគជាតក[xxxvi] ។ បុគ្គលគួររំលឹកដល់ ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់បិតា ដោយរឿងទីឃិតិកោសលជាតក[xxxvii]  និងគួររំលឹកដល់ការគោរពស្តេចដំរីដែលមានភ្លុក៦ ដោយរឿងឆទ្ទន្តជាតក[xxxviii] ។

           បុគ្គលគួររំលឹកពីការដែលព្រះពោធិសត្វយាងចុះមកដើម្បីជួយសង្គ្រោះសព្វសត្វ ដោយរឿងវលាហស្ស ជាតក[xxxix] ។ បុគ្គលគួររំលឹកថា ព្រះពោធិសត្វបានបូជាជីវិតរបស់ព្រះអង្គដើម្បីជួយសង្គ្រោះជីវិតសត្វមួយទៀតដោយ រឿងនិគ្រោធមិគជាតក[xl]។ បុគ្គលគួររំលឹកថា កាលព្រះពោធិសត្វយោនយកកំណើតជាសត្វស្វាក្នុងរឿងមហា កបិជាតក[xli]  ព្រះអង្គបានជួយសត្វមួយឲ្យរួចពីមហន្តទុក្ខ និងគួរចងចាំទុកថា នៅពេលដែលឃើញបុរសម្នាក់ ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងជ្រោះជ្រៅមួយ ព្រះអង្គក៏បានជួយសង្គ្រោះបុរសនោះដោយចិត្តករុណា និងផ្ដល់នូវមើម និងផ្លែឈើ ទៅឲ្យបុរសនោះបរិភោគ។ ពេលដែលបុរសនោះប្រាថ្នានិងបរិភោគសាច់ព្រះអង្គ បុរសនោះក៏បានវាយក្បាល ព្រះពោធិសត្វ ហើយព្រះអង្គក៏បាន សំដែងនូវសច្ចធម៌ដល់បុរសនោះ និងចង្អុលបង្ហាញផ្លូវដែលត្រូវធ្វើដំណើរឲ្យ ដល់បុរសនោះទៀត នៅក្នុងមហាកបិជាតក[xlii]។ បុគ្គលគួរយកចិត្តទុកដាក់លើឤនិសង្សរបស់រឿងក្នុងអតីតជាតិ របស់ព្រះពុទ្ធអង្គ ដោយវិធីច្រើនយ៉ាង ដូចដែលបានពោលរួចមកហើយនេះចុះ។

           បុគ្គលគួររំលឹកដល់គុណនៃការលះបង់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងដូចម្តេច?

           ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គបានបំពេញអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងឲ្យបរិបូណ៌ តាំងពីក្នុងអតីតជាតិនានារបស់ព្រះអង្គ មកម្លេះ។ ពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់នៅជាយុវវ័យ ព្រះអង្គបានកំចាត់នូវសេចក្តីត្រូវការគ្រប់យ៉ាង ទ្រង់ដកចេញនូវ សេចក្តី ត្រូវការបុត្រ ភរិយា មាតាបិតា និងមិត្តភ័ក្ដ្រទាំងឡាយ។ ព្រះអង្គបានលះបង់នូវវត្ថុដែលគេលះបង់បា់ន ដោយលំបាក។ ទ្រង់ប្រព្រឹត្តជីវិតទៅតែម្នាក់ឯងក្នុងកន្លែងដែលស្ងាត់។ ព្រះអង្គប្រាថ្នានូវព្រះនិព្វាន។ ទ្រង់បានយាង ឆ្លងទន្លេនេរញ្ជរា ក្នុងដែនមគធ: គង់ប្រថាប់ក្រោមដើមពោធិ ទ្រង់បានផ្ចាញ់ស្តេចមារនិងកងទ័ពមារ។ ក្នុងបឋម យាមនៃពេលរាត្រី ព្រះអង្គទ្រង់រលឹកឃើញនូវជីវិតរបស់ព្រះអង្គកាលពីអតីតជាតិ។ ក្នុងមជ្ឈឹមយាមនៃរាត្រី ទ្រង់បាននូវទិព្វចក្ខុ ហើយក្នុងបច្ចឹមយាមនៃរាត្រី ព្រះអង្គទ្រង់យល់នូវសេចក្តីទុក្ខនិងហេតុនៃទុក្ខ ព្រមទាំងបាន ត្រាស់ ដឹងនូវអរិយសច្ច: [xliii]។ ដោយការ បដិបត្តិអរិយមគ្គដែលមានអង្គ៨ ព្រះអង្គបានបំផ្លាញនូវឤសវ:ទាំងឡាយ និងបានសំរេចនូវពោធិញាណ។ ព្រះអង្គទ្រង់រំកិលព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គពីពិភពលោកនេះ និងយាងចូលទៅ កាន់កន្លែងដែលរំលត់នូវឤសវ:ទាំងឡាយ ដែលជាទីដ៏ខ្ពស់បំផុតនិងបរិសុទ្ធជាទីបំផុត។ បុគ្គលគួររំលឹកដល់ ការ លះបង់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយវិធីច្រើនយ៉ាងដូចនេះចុះ។

           បុគ្គលគួររំលឹកដល់ព្រះគុណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងដូចម្តេច?

           ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានដល់ហើយនូវការរួចផុត និងសភាវ:ចិត្តដែលទៅជាមួយនឹងការរួចផុតនោះដោយ ប្រការដូចនេះ៖ ព្រោះការដែលព្រះអង្គប្រកបដោយពលញាណ១០ ពុទ្ធបញ្ញា១៤ និងពុទ្ធធម៌១៨ ព្រោះសេចក្តី បរិបូណ៌នៃឈាន និងព្រោះបានទៅដល់ត្រើ់យនៃវិមុត្តិ។ យោគីគួររំលឹកដោយប្រការដូចនេះចុះ។

           អ្វីគឺពលញាណ១០របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ? គឺ ១-ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបនូវអ្វីដែលគួរពីអ្វីដែលមិនគួរទៅ តាម សភាពពិត ២-ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវហេតុនិងផលរបស់កម្មល្អក្នុងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ទៅតាមសភាពពិត ៣-ព្រះ អង្គទ្រង់ដឹងនូវសេចក្តីត្រូវការផ្សេងៗរបស់សត្វទាំងឡាយទៅតាមសភាពពិត ៤-ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងចរិត ផ្សេងៗ ទៅតាម សភាពពិត ៥-ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវហេតុនិងផលដែលនាំឲ្យទៅកាន់ទេវលោក មនុស្សលោក និង លោកផ្សេងៗ ទៅតាមសភាពពិត ៦-ទ្រង់ដឹ់ងនូវការខុសប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រីយ៍របស់សត្វទាំងឡាយទៅតាមសភាព ពិត ៧-ទ្រង់ដឹងនូវភាពបរិសុទ្ធ ដែលមានគ្រឿងសៅហ្មងនៅលាយឡំក្នុងឈានវិមុត្តិ សមាធិ សមាបត្តិ ទៅតាមសភាព ពិត  ៨-ទ្រង់ដឹងនូវអតីតជាតិ របស់ព្រះអង្គទៅតាមសភាពពិត ៩-ទ្រង់ដឹងនូវការកើតនិងស្លាប់របស់សត្វទាំងឡាយ ទៅតាមសភាពពិត និង ១០-ទ្រង់ ដឹងនូវការរលត់នូវឤសវកិលេសទៅតាមសភាពពិត[xliv] ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ ប្រកបទៅដោយពលញាណទាំង១០ ប្រការ យ៉ាងនេះឯង។

           អ្វីគឺពុទ្ធញាណ១៤? គឺ ១-ការដឹងទុក្ខ ២-ការដឹងហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខ ៣-ការដឹងនូវការរលត់ទុក្ខ      ៤-ការដឹងផ្លូវដែលនាំទៅរកការរំលត់ទុក្ខ ៥-ការដឹងពីការវិភាគអត្ថន័យ ៦-ការដឹងពីការវិភាគធម៌ ៧-ការដឹងពីការ វិភាគប្រវត្តិ របស់ពាក្យ ៨-ការដឹងពីការវិភាគពាក្យឆ្លងឆ្លើយ ៩-ការដឹងហេតុនិងផលដែលនាំឲ្យទៅកាន់ទេវលោក មនុស្សលោក និងលោកដទៃទៀត ១០-ការដឹងពីភាពខុសគ្នាក្នុងឥន្ទ្រីយ៍របស់សត្វទាំងឡាយ ១១-ការដឹងពីបាដិ ហារ្យដែលជាគូរៗ ១២-ការដឹងពីមហាករុណាចិត្ត ១៣-ការដឹងគ្រប់យ៉ាង និង១៤-ការដឹងដែលពុំមានឧបសគ្គអ្វី មករារាំង។ ទាំងអស់នេះគឺ ពុទ្ធញាណទាំង១៤[xlv] ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គប្រកបដោយពុទ្ធញាណទាំង១៤ ប្រការ ដូច្នេះឯង។

           អ្វីគឺពុទ្ធធម៌១៨ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានបំពេញហើយ[xlvi]?គឺ ១-ពុទ្ធញាណដែលដឹងពីអតីតដោយ ពុំមានឧបសគ្គ ២-ពុទ្ធញាណដែលដឹងពីអនាគតដោយពុំមានឧបសគ្គ ៣-ពុទ្ធញាណដែលដឹងពីបច្ចុប្បន្ន ដោយ ពុំមានឧបសគ្គ ៤-កាយកម្មទាំងអស់ដែលនាំមុខដោយញាណនិងប្រាកដឡើងត្រូវគ្នានឹងញាណនោះ ៥-វចីកម្ម ទាំងអស់ដែល នាំមុខដោយញាណនិងប្រាកដឡើងត្រូវគ្នានឹងញាណនោះ ៦-មនោកម្មទាំងអស់ដែលនាំមុខ ដោយ ញាណនិងប្រាកដ ឡើងត្រូវគ្នានឹងញាណនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានបំពេញពុទ្ធញាណទាំង៦ប្រការ នេះ។ ៧-ការមិនឱនថយនៃ ឆន្ទ: ៨-ការមិនឱនថយនៃធម្មទេសនា ៩-ការមិនឱនថយនៃវិរិយ: ១០-ការមិនឱន ថយនៃសមាធិ ១១-ការមិនឱនថយ នៃបញ្ញា ១២-ការមិនឱនថយនៃវិមុត្តិ ១៣-អវត្ដមាននៃភាពមិនទៀងទាត់ ១៤-អវត្ដមាននៃការបោកបំភ័ន្ដ ១៥-អវត្ដ មាននៃអ្វីដែលមិនច្បាស់លាស់ ១៦-អវត្ដមាននៃការប្រញាប់ ១៧-អវត្ដ មាននៃសភាវ:ដែលមិនដឹង ១៨-អវត្ដមាននៃ ឧបេក្ខាដែលកំចាត់ចេញដោយការពិចារណា។

           “អវត្ដមាននៃភាពមិនទៀងទាត់” មានន័យថា ឤកប្បកិរិយារបស់ព្រះអង្គមានលក្ខណ:អង់ឤចថ្លៃថ្នូរ ពុំមានអ្វី ដែលមិនសមគួរក្នុងកម្មរបស់ព្រះអង្គឡើយ។

           “ អវត្ដមាននៃការបោកបំភ័ន្ដ” មានន័យថា ព្រះអង្គពុំមានកលល្បិចទេ។

           “អវត្ដមាននៃអ្វីដែលមិនច្បាស់លាស់” មានន័យថា ពុំមានអ្វីដែលញាណរបស់ព្រះអង្គមិនឤចដឹងបាន នោះទេ។

           “អវត្ដមាននៃការប្រញាប់” មានន័យថា ចរិតរបស់ព្រះអង្គប្រាសចាកការប្រញាប់ប្រញាល់បង្ខំ។

           “អវត្ដមាននៃសភាវ:ដែលមិនដឹង” មានន័យថាព្រះអង្គមានសតិដ៏បរិបូណ៌ចំពោះដំណើរនៃចិត្តរបស់ព្រះ អង្គផ្ទាល់។

            “អវត្ដមាននៃឧបេក្ខាដែលកំចាត់ចេញដោយការពិចារណា” មានន័យថា ពុំមានឧបេក្ខភាវ:ណារបស់ ព្រះអង្គ ដែលប្រាកដឡើងដោយព្រះអង្គពុំបានដឹងនោះទេ។

           ពុទ្ធធម៌ទាំង១៨ប្រការនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ហើយ[xlvii] ។

           ម៉្យាងទៀតព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលបើទ្រង់ប់ពេំញបានល្អគ្រប់យ៉ាងហើយ ទ្រង់ក៏បានទៅដល់ត្រើយម្ខាង ទៀតនោះព្រោះឤស្រ័យការជាញជាក់របស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ដែលជាអ្នកមកនិងទៅក្នុងផ្លូវតែមួយ[xlviii] : ដោយអំណាច នៃសតិបដ្ឋាន៤ សម្មប្បធាន៤ ឥទ្ធិបាទ៤ ឥន្ទ្រីយ៍៥ ពល:៥ អភិញ្ញា៦ ពោជ្ឈង្គ៧ មគ្គមានអង្គ៨ អភិដ្ឋាន៨ វិមុត្តិ៨ អនុបុព្វវិហារ៩ អរិយវិហារ១០ និងដោយបច្ចវេក្ខណវិធី។ បុគ្គលគួរដាក់ចិ់ត្តថាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានទទួល នូវគុណធម៌ដ៏ឧត្ដមដោយមាគ៌ាទាំងនេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។

           បុគ្គលគួររំលឹកដល់ប្រយោជន៍ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រគល់ឲ្យមនុស្សជាតិយ៉ាងដូចម្តេច?

           គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានបំពេញសេចក្តីល្អគ្រប់យ៉ាង និងទ្រង់បានទៅដល់ត្រើយម្ខាងទៀតហើយ។ ពុំ មានអ្នកដទៃណាមួយ ឤចបង្វិលចក្រគឺព្រះធម៌ដែលទ្រង់បង្វិលដោយសេចក្ដីករុណាដល់សព្វសត្វនោះបាន ឡើយ។ ព្រះអង្គបានបើកទ្វារនៃអមតធម៌ដោយពុំបានបែងចែកថាធម៌នេះជាឤថ៌កំបាំង ឬធម៌នោះមិនជាឤថ៌ កំបាំងឡើយ[xlix] ។ ទ្រង់បានធ្វើឲ្យទេវតានិងមនុស្សរាប់ចនួំនមិនអស់បានសំរេចផលនៃព្រហ្មចរិយធម៌។ ទ្រង់បានធ្វើ ឲ្យសត្វរាប់មិនអស់ ទទួលបាននូវផលប្រយោជន៍ដោយបដិហារ្យ៣យ៉ាងគឺ: ឥទ្ធិបាដិហារ្យ(សំដែងឫទ្ធិបាន) ឤទេសនាបាដិហារ្យ (ទាយចិត្តបាន) និងអនុសាសនីយបាដិហារ្យ(បង្រៀនឲ្យឃើញពិតបដិបត្តិបានពិត)[l] ។ ព្រះអង្គបានធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីក្លាបានាក្នុង ចិត្តរបស់មនុស្សទាំងឡាយ។ ទ្រង់បានរំលើងនូវពាក្យទស្សន៍ទាយ ទាំងឡាយ និងមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងពួង។ ទ្រង់បានលុបលាង ផ្លូវដែលខុស ហើយបើកផ្លូវដែលត្រឹមត្រូវ ធ្វើឲ្យមនុស្សបាន ទទួលផល គឺការរួចផុត ឬការទៅកើតក្នុងស្ថានសួគ៌។ ធ្វើឲ្យ អ្នកស្តាប់បានទទួលនូវភាពស្ងប់ នឹងរស់នៅក្នុងសាវ័ក ធម៌។ ទ្រង់បានបញ្ញត្តិសីលយ៉ាងច្រើន និងបានសំដែងបាដិមោក្ខ ធ្វើឲ្យសត្វទាំងឡាយតាំងនៅក្នុងសេចក្តីល្អដ៏ ឧត្ដម។ ទ្រង់បានប្រទាននូវបរមធម៌របស់ព្រះអង្គ និងទ្រង់ធ្វើឲ្យពិភពលោក បរិបូណ៌ដោយសច្ចធម៌។ សព្វសត្វ ទាំងអស់គោរពបូជាព្រះអង្គ ហើយទេវតានិងមនុស្សទាំងអស់បានឮអំពីព្រះអង្គ។

           ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកពុំមានធម៌ជាគ្រឿងកង្វល់ ទ្រង់មានព្រះទ័យករុណាបំពេញប្រយោជន៍ដល់ មនុស្សជាតិ បានធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើហើយ។

           យោគីនោះរំលឹកដល់ព្រះសុគតដូចនេះ៖ ដោយវិធីទាំងឡាយនេះ ដោយគុណធម៌ទាំងឡាយនេះ យោគី ធ្វើសេចក្តីជឿជាក់ឲ្យកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់ខ្លួន។ កាលបើចិត្ដពេញទៅដោយសេចក្ដីជឿជាក់ និងងាយស្រួលក្នុង ការរំលឹកហើយ ចិត្ដរបស់យោគីនោះរមែងមិនមានអ្វីមករុកកួន។ ព្រោះចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួន យោគីនោះក៏បាន ដល់នូវ ឧបចារសមាធិ។

បុ        ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលអ្នកចំរើនពុទ្ធានុស្សតិ បានដល់ត្រឹ់មឧបចារសមាធិ តែមិនបានដល់អប្បនាសមាធិ?

វិ        ការពិត ពុទ្ធគុណនេះជាគោលនៃបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅណាស់។ ក្នុងន័យនេះហើយទើបយោគីមិនឤចបាន នូវ អប្បនាសមាធិ ព្រោះមកពីការពុំច្បាស់លា់ស់។ ម៉្យាងទៀត (ក្នុងកម្មដ្ឋាននេះ)យោគីនោះមិនត្រូវរំលឹក ដល់ គុណតែមួយប្រការប៉ុណ្ណោះទេ កាលបើយោគីរំលឹកដល់ព្រះគុណដ៏ច្រើនប្រការដូច្នេះ យោគីនោះក៏ មិនឤច បានដល់នូវអប្បនាសមាធិ។ នេះជាគោលនៃការចំរើនកម្មដ្ឋានក្នុងថ្នាក់ឧបចារសមាធិ។

បុ       ឧបចារសមាធិឤចសំរេចបានព្រោះដោយឤស្រ័យការផ្តោតលើឤរម្មណ៍តែមួយ តែបើយោគីពិចារណា ព្រះគុណច្រើនយ៉ាងអញ្ចឹង ចិត្តរបស់យោគីនោះរមែងមិនឤចមានសមាធិបានទេ។ កាលបើដូច្នេះ តើ យោគីនឹងបានសំរេចដល់ឧបចារសមាធិយ៉ាងដូចម្តេចទៅ?

វិ        បើរំលឹកដល់គុណ“ភគវា” និង“ពុទ្ធោ” ចិត្តរបស់យោគីរមែងកើតសមាធិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបយោគី នោះមិន បានទទួលការលំបាក។

           ម៉្យាងទៀត លោកបានសំដែងទុកថា ការរំលឹកដល់ពុទ្ធគុណ រមែងធ្វើឲ្យឈាន៤ កើតឡើងបាន[li] ។

ចប់ ពុទ្ធានុស្សតិ