គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: កណ្ឌទី១១

កណ្ឌទី១១ 

 បរិច្ឆេទទី១១៖ បញ្ចឧបាយបរិច្ឆេទ ភាគទី២ 

 អរិសច្ច:៤ 
បុ        តើអ្វីគឺឧបាយនៃការយល់ដឹងនូវអរិយសច្ច:?

វិ        អរិយសច្ច:មាន៤យ៉ាងគឺ ទុក្ខអរិយសច្ច: ទុក្ខសមុទយអរិយសច្ច: ទុក្ខនិរោធអរិយសច្ច: និង ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:។

 ទុក្ខអរិយសច្ច: 
បុ        តើអ្វីគឺ “ទុក្ខអរិយសច្ច:”?

វិ        កំណើតជាទុក្ខ ជរាជាទុក្ខ សេចក្តីស្លាប់ជាទុក្ខ សេចក្តីសោកជាទុក្ខ សេចក្តីខ្សឹកខ្សួលនិងសេចក្តីមិន សប្បាយកាយជាទុក្ខ សេចក្តីទោមនស្សនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តជាទុក្ខ ការជួបប្រទះនឹងវត្ថុដែលមិន ជាទីគាប់ចិត្តជាទុក្ខ ការបាត់បង់នូវវត្ថុដែលខ្លួនគាប់ចិត្តជាទុក្ខ ប្រាថ្នាវត្ថុណាមិនបានវត្ថុនោះជាទុក្ខ ដោយ សង្ខេប ឧបាទានខន្ធ៥ជាទុក្ខ[1]។

         ពាក្យថា“កំណើតជាទុក្ខ” នេះគឺការកើតឡើងនៃខន្ធរបស់សត្វទាំងឡាយ។ សង្ខារខន្ធទាំងអស់នេះជា កន្លែងរួមប្រជុំរបស់ទុក្ខ។ ពាក្យថា“ជរាជាទុក្ខ” គឺធាតុទាំងឡាយដែលបន្តឡើងពីជាតិក៏ដល់នូវចំណាស់ ហើយក៏ ចុះ ខ្សោយកម្លាំង បាត់បង់ពណ៌សម្បុរ ឥន្ទ្រីយ៍ចុះខ្សោយ ការចងចាំនិងសតិបញ្ញាក៏ធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា“សេចក្តី ស្លាប់ជា ទុក្ខ” គឺភ័យខ្លាចនូវសេចក្តីស្លាប់។ ពាក្យថា“សេចក្តីសោកជាទុក្ខ” គឺពេលជួបប្រទះទុក្ខ សេចក្តីភ័យខ្លាច រមែងកើត ឡើង ហើយជាការឆេះរោលរាលខាងក្នុង។ ពាក្យថា“សេចក្តីខ្សឹកខ្សួលជាទុក្ខ” គឺសេចក្តីទុក្ខដែល សម្តែងចេញ តាមផ្លូវវាចា ហើយសេចក្តីទុក្ខនេះឆេះរោលរាលទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ពាក្យថា“សេចក្តីមិន សប្បាយកាយ ជាទុក្ខ” គឺជាសេចក្តីទុក្ខខាងផ្លូវកាយ ព្រោះសេចក្តីទុក្ខនេះបុគ្គលឤចយល់ដឹងឈឺចាប់តាម ផ្លូវកាយ។ នេះគឺជា អត្ថន័យ។ ពាក្យថា“សេចក្តីទោមនស្សនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តជាទុក្ខ” គឺសេចក្តីទុក្ខទាំង នេះជាសេចក្តីទុក្ខខាង ផ្លូវចិត្ត ព្រោះសេចក្តីទុក្ខនេះបុគ្គលដឹងឈឺចុកចាប់ក្នុងចិត្ត។ នេះគឺជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា “ការជួបប្រទះនូវវត្ថុមិនជា ទីគាប់ចិត្តជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គលជួបប្រសព្វជាមួយមនុស្សដែលខ្លួនមិន គាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា“ការព្រាត់ ប្រាស់ពីវត្ថុដែលខ្លួនស្រឡាញ់ជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គលព្រាត់ប្រាស់ពី មនុស្សដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ ខ្លួន។ ពាក្យថា“ប្រាថ្នាវត្ថុអ្វីមិនបាននូវវត្ថុនោះជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គល អស់នូវសេចក្តីសុខព្រោះថាបុគ្គល នោះមិនឤចគេចឲ្យផុតពីមនុស្សដែលគេមិនពេញចិត្តបានឡើយ ហើយក៏មិន ឤចរស់នៅរួមជាមួយមនុស្សដែល ខ្លួនពេញចិត្តបានដែរ។ ការដែលមិនឤចធានានូវវត្ថុជាទីគាប់ចិត្តរបស់ខ្លួន បាននេះ បានន័យថាបុគ្គលនោះបាត់បង់ នូវសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា“ដោយសង្ខេបខន្ធ៥ជាទុក្ខ” មានអត្ថន័យថា បុគ្គលមិនឤចគេចខ្លួនឲ្យផុតពីឧបាទានខន្ធ៥ នេះបានឡើយ។ ព្រោះដូច្នេះ ឧបាទានខន្ធទាំង៥នេះ ឈ្មោះថាជា ទុក្ខ[2]។

ឧបាទានខន្ធ ៥

បុ        តើអ្វីគឺ “ឧបាទានខន្ធ៥”?

វិ        គឺឧបាទានក្នុងរូបខន្ធ ឧបាទានក្នុងវេទនាខន្ធ ឧបាទានក្នុងសញ្ញាខន្ធ ឧបាទានក្នុងសង្ខារខន្ធនិងឧបាទាន ក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់នូវឧបាទានទាំងនេះ ទៅតាមសេចក្តីដែលបានអធិប្បាយរួចមក ដោយ ល្អិតហើយនៅក្នុងខន្ធឧបាយចុះ។

ទុក្ខ២ជំពូក

           ទុក្ខក្នុងទីនេះមាន២ជំពូកគឺ ទុក្ខនៃឤយតន: និងទុក្ខខាងក្នុង។ ទុក្ខព្រោះការកើត ទុក្ខព្រោះការស្លាប់ ទុក្ខព្រោះជួបប្រទះនូវវត្ថុដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ ទុក្ខព្រោះព្រាត់ប្រាស់វត្ថុដែលជាទីស្រឡាញ់ ទុក្ខព្រោះមិនបាន នូវវត្ថុដែលខ្លួនប្រាថ្នា ដោយសង្ខេបគឺទុក្ខរបស់ឧបាទានខន្ធ ហៅថាទុក្ខនៃឤយតន:។ ទុក្ខព្រោះសេចក្តីសោក ទុក្ខ ព្រោះសេចក្តីខ្សឹកខ្សួល និងទុក្ខព្រោះសេចក្តីទោមនស្សនិងចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ហៅថាទុក្ខខាងក្នុង។

ទុក្ខ ៣ ជំពូក

           ទុក្ខមាន៣ជំពូកគឺ ទុក្ខទុក្ខតា វិបរិណាមទុក្ខតា សង្ខារទុក្ខតា[3]។ សេចក្តីទុក្ខផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ឈ្មោះថា ទុក្ខទុក្ខតា។ សុខវេទនាដែលជាប់ទាក់ទងដោយឤសវកិលេស នឹងមានការកើតជាថ្មីវិញ ដូច្នេះហើយទើបហៅថា ទុក្ខព្រោះការប្រែប្រួល(វិបរិណាមទុក្ខតា)។ ឧបាទានក្នុងខន្ធ៥ហៅថាទុក្ខព្រោះ មានអត្ថិភាព(សង្ខារទុក្ខតា)។

           ទុក្ខអរិយសច្ច:នេះ គប្បីដឹងដូចបានពោលមកហើយនេះចុះ។

 ទុក្ខសមុទយអរិយសច្ច: 
បុ         តើអ្វីគឺ ទុក្ខសមុទយអរិយសច្ច:?

វិ        “តណ្ហានេះជាហេតុឲ្យកើតជាតិថ្មី ប្រកបដោយតម្រេកនិងសេចក្តីត្រេកត្រឤលស្វែងរកសេចក្តីភ្លើតភ្លើន នៅកន្លែងនេះខ្លះកន្លែងនោះខ្លះ តណ្ហានោះគឺ កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា និងវិភវតណ្ហា”។ ពាក្យថា“ជាហេតុ នាំឲ្យកើតជាតិថ្មី(បោនោព្ភវិកា)” ក្នុងទីនេះបានសេចក្តីថា ទោះជានៅកន្លែងណាក៏ដោយ ក៏តណ្ហានេះ ជាហេតុ នាំឲ្យមានការកើតជាថ្មីដែរ។ ពាក្យថា“តណ្ហានេះ” បានសេចក្តីថា“តណ្ហាគឺជាសាហេតុនៃទុក្ខ គឺ មិនបានកើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងទុក្ខទេ។ ពាក្យថា“ដែលប្រកបដោយតម្រេក និងសេចក្តីត្រេកត្រឤល” បានសេចក្តីថា“តណ្ហាជាសាហេតុឲ្យកើតនូវតម្រេក។ នេះហៅថាបច្ចុបដ្ឋាន។ តណ្ហានេះជា ហេតុឲ្យកើត មន្ទិល។ តណ្ហា នេះហៅថារាគ: ព្រោះដាស់តម្រេកឲ្យកើតឡើងរួមគ្នាជាមួយនឹងសេចក្តី ត្រេកត្រឤល”។ ពាក្យថា“ស្វែងរក សេចក្តីភ្លើតភ្លើននៅកន្លែងនេះខ្លះកន្លែងនោះខ្លះ” បានសេចក្តីថា “តណ្ហាជាសារហេតុឲ្យ បុគ្គលកើតក្នុងភពផ្សេងៗដែលមានរូបជាទីស្រឡាញ់ ជាទីត្រេកអរជាដើម និងស្វែងរកសេចក្តីភ្លើតភ្លើន នៅត្រង់នោះ”។ ពាក្យថា“កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា និងវិភវតណ្ហា” បានសេចក្តីថា “គ្រប់បែបយ៉ាងលើក លែងតែភវតណ្ហា និងវិភវ តណ្ហាចេញ សង្គ្រោះចូលទៅក្នុងកាមតណ្ហាទាំងអស់”។ ភវតណ្ហាកើតរួមគ្នាជា មួយនឹងទស្សន:នៃការយល់ឃើញថាទៀង[4]។ វិភវតណ្ហាកើតរួមគ្នាជាមួយនឹង ទស្សន:នៃការយល់ឃើញ ថាសោះសូន្យ[5]។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីទុក្ខសមុទយអរិយសច្ច: ដោយប្រការដូច បានពោលមកនេះចុះ[6] ។

 ទុក្ខនិរោធអរិយសច្ច: 
បុ        តើអ្វីគឺ “ទុក្ខនិរោធអរិយសច្ច:”?

វិ        គឺ“សេចក្តីរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នៃតណ្ហា ការលះបង់នូវតណ្ហា ការរលាស់ចោលនូវតណ្ហា ការរួចផុតពីតណ្ហា ការមិនឤលោះឤល័យក្នុងតណ្ហា[7]។ គប្បីយល់ពីទុក្ខនិរោធអរិយសច្ច: ដោយប្រការ ដូច្នេះចុះ។

បុ       មិនមែនទេ! ព្រោះនេះគឺជាការរលត់ទៅនៃសមុទយ:ដូចគ្នា ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “ហេតុនៃទុក្ខបានត្រូវបំផ្លាញហើយ”។

វិ        ហេតុនៃទុក្ខត្រូវបានបំផ្លាញហើយ។ ព្រោះដូច្នេះ ភាវ:នៃការមិនកើតនិងការមិនស្លាប់ក៏សម្រេចហើយ។ នោះគឺទាក់ទងទៅនឹងការបានសម្រេច។ ព្រោះដូច្នោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “ការរលត់ ទៅនៃហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខ ឈ្មោះថាជាការរលត់ទៅនៃទុក្ខ្ខ”។

 ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច: 
បុ        តើអ្វីគឺ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:?

វិ        បានដល់“អរិយមគ្គមានអង្គ៨”គឺ សម្មាទិដ្ឋិ(ការយល់ត្រូវ) សម្មាសង្កប្ប:(ការត្រិះរិះត្រូវ) សម្មាវាចា (សម្តីត្រូវ) សម្មាកម្មន្ត:(ការងារត្រូវ) សម្មាឤជីវ:(ការចិញ្ចឹមជីវិតត្រូវ) សម្មាវាយាម:(ការព្យាយាមត្រូវ) សម្មាសតិ (សេចក្តីរឭកត្រូវ) និងសម្មាសមាធិ(ការតម្កល់ចិត្តឲ្យនឹងត្រូវ)។ សម្មាទិដ្ឋិបានដល់ការយល់ត្រូវក្នុងអរិយ សច្ច:៤។ សម្មាសង្កប្ប:បានដល់ការត្រិះរិះដែលជាកុសល៣ប្រការ។ សម្មាវាចាគឺការមិនពោល ពាក្យដែល ជាវចីទុច្ចរិត៤ប្រការ។ សម្មាកម្មន្ត:គឺការវៀរចាកកាយទុច្ចរិត៣ប្រការ។ សម្មាឤជីវ:គឺការវៀរចាកមិច្ឆា ឤជីវ:។ សម្មាវាយាម:បានដល់ការព្យាយាមត្រូវ៤ប្រការ។ សម្មាសតិគឺ សតិបដ្ឋាន៤ប្រការ។ សម្មាសមាធិគឺ ឈាន៤ប្រការ[8]។ម៉្យាងទៀត ប្រសិនបើបុគ្គលបដិបត្តិនូវអរិយមគ្គ ហើយបានឃើញច្បាស់នូវនិព្វាននោះ ហៅថាសម្មាទិដ្ឋិ។ ជាអ្នកភ្ញាក់ហើយតែក្នុងនិព្វាន ហៅថាសម្មាសង្កប្ប:។ ជាអ្នកលះបង់ហើយនូវវចីទុច្ចរិត ហៅថាសម្មាវាចា។ ជាអ្នកវៀរចាកនូវការប្រព្រឹត្តិអំពើឤក្រក់ដោយកាយ ហៅថាសម្មាកម្មន្ត:។ ជាអ្នក ឈប់ប្រកបមិច្ឆាឤជីវ: ហៅថាសម្មាឤជីវ:។ ជាអ្នកឈប់ហើយនូវការព្យាយាមខុស ហៅថា សម្មាវាយាម:។ ជាអ្នករឭកនឹកដល់និព្វានជាឤរម្មណ៍ជានិច្ច ហៅថាសម្មាសតិ។ ជាអ្នកដម្កល់ចិត្តឆ្ពោះទៅនិព្វាន ជា ឤរម្មណ៍ជានិច្ច ហៅថាសម្មាសមាធិ។ ក្នុងទីនេះ បញ្ញិន្ទ្រីយ៍ បញ្ញាពល: វិមង្សា ឥទ្ធិបាទ: និង ធម្មវិចយ សម្ពោជ្ឈង្គ: រាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មាទិដ្ឋិ។ វិរិយិន្ទ្រីយ: វិរិយពល: វិរិយឥទ្ធិបាទ: ឆន្ទឥទ្ធិបាទ: វិរិយសម្ពោជ្ឈង្គ: និងសម្មប្បធាន៤ រាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មាវាយាម:។ សតិន្ទ្រីយ: សតិពល: សតិសម្ពោជ្ឈង្គ: សតិបដ្ឋាន៤ រាប់ បញ្ចូលក្នុងសម្មាសតិ។ សមាធិន្ទ្រីយ: សមាធិពល: ចិត្តឥទ្ធិបាទ សទ្ធិន្ទ្រីយ: សទ្ធាពល: សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ: បីតិ សម្ពោជ្ឈង្គ: បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ: ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ: រាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មាសមាធិ។ ពោធិបក្ខិយធម៌ ទាំង៣៧ប្រការនេះ រាប់បញ្ចូលក្នុងអរិយមគ្គមានអង្គ៨។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយ សច្ច: ដូចបានពោលមក នេះចុះ។ បុគ្គលគប្បីយល់ពី អរិយសច្ច:៤ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

បុ       តើព្រោះហេតុអ្វី ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់បង្រៀនអរិយសច្ច:៤តែមិនត្រាស់បង្រៀនអរិយសច្ច: ៣ ឬអរិយសច្ច:៥ផង?

វិ        (បើសិនជាត្រាស់អរិយសច្ច:៣ឬអរិយសច្ច:៥នោះ) ឤចនឹងធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីសង្ស័យជាពុំខាន ព្រោះ អរិយសច្ច:នេះជាផលនិងជាហេតុនៃលោកិយធម៌និងលោកុត្តរធម៌ ព្រោះដូច្នេះហើយទើបបានជាអរិយ សច្ច:មាន តែ៤។

បុ        តើអ្វីជាផល(និងជាហេតុ)របស់លោកិយសច្ច:?

វិ        ទុក្ខ:និងទុក្ខសមុទយ: ជាផលនិងជាហេតុរបស់លោកិយសច្ច:។ និរោធ:ជាផលរបស់លោកុត្តរសច្ច:។ មគ្គ: ជាហេតុរបស់លោកុត្តរសច្ច:។ ព្រោះដូច្នេះហើយទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់បង្រៀនតែអរិយសច្ច:៤ តែ មិនត្រាស់៣ឬត្រាស់៥។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែប្រយោគ៤ឃ្លានេះគឺ: “បុគ្គលគប្បីដឹង បុគ្គលគប្បីលះ បុគ្គល គប្បីធ្វើឲ្យច្បាស់ បុគ្គលគប្បីចម្រើន[9] ”  ទើបអរិយសច្ច:មានតែ៤ប្រការ។

           លក្ខណ:របស់អរិយសច្ច:ទាំងឡាយនេះ បណ្ឌិតគប្បីយល់ដោយវិធី១១ប្រការគឺ[10]: ដោយអត្ថន័យ[11] ដោយលក្ខណ: ដោយលំដាប់ ដោយសង្ខេប[12] ដោយឧបមា ដោយការវែកញែក ដោយការរាយឈ្មោះ ដោយភាពដូចគ្នា ដោយភាពផ្សេងគ្នា ដោយជំពូកៗ[13] និងដោយការសង្គ្រោះ។

ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ

បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច ?

វិ        អរិយសច្ច:ជាពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល ដូច្នេះហើយទើបហៅថាអរិយសច្ច:។ ដោយការ យល់នូវអរិយសច្ច:៤បានត្រឹមត្រូវ បុគ្គលឈ្មោះថាធ្វើអរិយសច្ច:៤ឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា“សច្ច:”បានសេចក្តី ថា“យ៉ាងនោះឯង(តថតា)”[14] មិនទៅជាដទៃទៀត[15]  និងជាម៉្យាងតែប៉ុណ្ណោះ[16]។ ទុក្ខគឺជាផល។ សមុទយ: ជាហេតុ។ និរោធគឺការបញ្ចប់នូវការបន្ត។ មគ្គ:គឺទស្សន:ដ៏ខ្ពស់បំផុត។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពី អរិយសច្ច: ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ ដូចដែលបានពោលមកនេះចុះ។

ដោយលក្ខណ:

បុ        តើអរិយសច្ច:“ដោយលក្ខណ:”ដូចម្តេច?

វិ        ទុក្ខ: គឺជាលក្ខណ:នៃការឈឺចាប់។ សមុទយ: គឺជាលក្ខណ:នៃហេតុ។ និរោធ: គឺជាលក្ខណ:នៃការមិន កើតទៀត។ មគ្គ: គឺជាលក្ខណ:នៃវិធីសម្រេចជោគជ័យ។ ម៉្យាងទៀត ទុក្ខ:មានលក្ខណ:ជាសេចក្តីសោក សៅ ជាសេចក្តីអស់សង្ឃឹម ជាការរួមបញ្ចូលគ្នា ជាសភាពមានដែនកំណត់។ សមុទយ:មានលក្ខណ: ជាការប្រមូល ជាហេតុ ជាបច្ច័យ ជាសំយោជន៍ ជាឧបាទាន។ និរោធ:មានលក្ខណ:ជានេក្ខម្ម: ជាវិវេក ជា អសង្ខត: និងជាជំរើស។ មគ្គ:មានលក្ខណ:ជាយាន ជាការមកដល់ ជាការឃើញ និងជាការពឹងពាក់ ឤស្រ័យ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអរិយសច្ច:“ដោយលក្ខណ:” ដូចដែលបានពោលមកហើយនេះចុះ។

ដោយលំដាប់

បុ        តើអរិយសច្ច:“ដោយលំដាប់” ដូចម្តេច?

វិ        ទុក្ខសច្ច:ត្រូវព្រះដ៏មានព្រះភាគបង្រៀនជាប្រការដំបូង ព្រោះហេតុថា សេចក្តីទុក្ខនេះជារបស់គួរឲ្យខ្ពើម រអើមនិងព្រោះឤចយល់បានដោយងាយនៅក្នុងលោកនេះ។ សមុទយសច្ច:ត្រូវបង្រៀនជាប្រការបន្ទាប់ (ព្រោះថា) ការរលត់នូវសមុទយ: ក៏គឺការរលត់នូវទុក្ខ។ បន្តពីនោះមក និរោធសច្ច:ត្រូវព្រះដ៏មាន ព្រះភាគ ត្រាស់បង្រៀនក្នុងគោលបំណងដើម្បីបញ្ចប់ទុក្ខដោយគ្មានសេសសល់។ ហើយជាចុងបញ្ចប់នៃការបង្រៀន គឺមគ្គ:។ វិធីដែលព្រះអង្គបង្រៀននេះ មានលក្ខណ:ដូចគ្នាទៅនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់គ្រូពេទ្យ ដែលឆ្លាតដូច្នោះ ដែរ ដែលជាដំបូងគ្រូពេទ្យនោះត្រូវត្រួតពិនិត្យសមុដ្ឋានរបស់រោគជាមុនសិន បន្ទាប់មក ទើបត្រួតពិនិត្យរក សារ​ហេតុដែលធ្វើឲ្យកើតរោគ។ដើម្បីកំចាត់ជម្ងឺនោះគ្រូពេទ្យក៏ប្រើថ្នាំទៅតាមលក្ខណ: របស់ជម្ងឺនោះទៅ។ ក្នុងទីនេះបុគ្គលគប្បីយល់ថា ជម្ងឺប្រៀបបានដូចជាទុក្ខ: ហេតុនិងបច្ច័យ(របស់ជម្ងឺ) ជាសមុទយ:។ ការ បញ្ចប់នៃជម្ងឺគឺជានិរោធ: ហើយថ្នាំព្យាបាលគឺជាមគ្គ:។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអរិយសច្ច: “ដោយលំដាប់” ដូច ដែលបានពោលមកហើយនេះចុះ[17]។

ដោយសង្ខេប

បុ        តើអរិយសច្ច:“ដោយសង្ខេប” ដូចម្តេច?

វិ        ការកើតគឺជាទុក្ខ: ការចាប់កំណើតគឺជាសមុទយ: ការរលត់ទៅនៃទុក្ខគឺជានិរោធ: ផ្លូវដែលនាំឆ្ពោះទៅរក សេចក្តីរលត់ទុក្ខគឺជាមគ្គ:។ កន្លែងណាមានកិលេសកន្លែងនោះមានទុក្ខ។ កិលេសគឺជាសមុទយ:។ ការ អស់ទៅនៃកិលេសគឺជានិរោធ។ វិធីដែលធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវកិលេសគឺជាមគ្គ។ ទុក្ខសច្ច:កំចាត់ចេញនូវ សក្កាយទិដ្ឋិ សមុទយសច្ច:កំចាត់ចេញនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ទុក្ខនិរោធសច្ច:កំចាត់ចេញនូវសស្សតទិដ្ឋិ មគ្គ សច្ច:កំចាត់ចេញនូវ មិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងពួង។ បណ្ឌិតិគប្បីយល់អរិយសច្ច:“ដោយសង្ខេប” ដូច្នេះចុះ។

ដោយការឧបមា: ទៅនឹងឈើដែលពុល ទៅនឹងទូក ទៅនឹងទម្ងន់បន្ទុក

បុ        តើអរិយសច្ច:“ដោយការឧបមា” ដូចម្តេច?

វិ          ទុក្ខ: គប្បីមើលឲ្យឃើញថាដូចជាដើមឈើដែលមានជាតិពុល។ សមុទយ: ទុកដូចជាគ្រាប់ពូជរបស់ដើម ឈើដែលពុលនោះ។ និរោធ: ទុកដូចជាការដុតគ្រាប់ពូជនោះឲ្យឆេះអស់ទៅ។ មគ្គ: ទុកដូចជាភ្លើង។

           បុគ្គលគប្បីមើលទុក្ខ:ឲ្យឃើញដូចជាច្រាំងសមុទ្រខាងឤយដែលគួរឲ្យខ្លាច។ មើលសមុទយ:ឲ្យឃើញ ដូច ជាទឹកជំនន់។ មើលនិរោធ:ឲ្យឃើញដូចជាត្រើយឯនាយដែលប្រាសចាកផុតពីសេចក្តីទុក្ខ និងសេចក្តីភ័យ ខ្លាច។​ និងមើលមគ្គ:ឲ្យឃើញដូចជាទូកដែលកំពុងបើកបរដោយសុវត្តិភាព[18]។ បុគ្គលគប្បីមើលទុក្ខ:ឲ្យឃើញដូច ជាការ រែករបស់ធ្ងន់។ មើលសមុទយ:ឲ្យឃើញដូចជាការលើករបស់ធ្ងន់មករែក។ មើលនិរោធ:ឲ្យឃើញដូចជាការ ដាក់ ចុះនូវអម្រែកធ្ងន់នោះ និងមើលមគ្គ:ឲ្យឃើញដូចជាវិធីនៃការដាក់អម្រែកធ្ងន់នោះចុះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់អរិយសច្ច: “ដោយការឧបមា” ដូច្នេះចុះ[19]។

ដោយការវែកញែក

បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយការវែកញែក” ដូចម្តេច?

វិ        សច្ច:មាន៤ គឺសច្ចវាចា សច្ចញាណ បរមត្ថសច្ច: និងអរិយសច្ច:។ បុគ្គលពោលពាក្យពិតនិងមិនពោល ពាក្យកុហក ហៅថាសច្ចវាចា។ ការពិនិត្យពិច័យនូវអ្វីដែលមិនពិតប្រាកដ ហៅថាសច្ចញាណ។ និព្វាន ជាបរមត្ថសច្ច:។ សច្ច:ដែលបដិបត្តិដោយព្រះអរិយ:ហៅថាអរិយសច្ច:។ ក្នុងទីនេះ អរិយសច្ច:គប្បីធ្វើឲ្យ បាន សម្រេច។ បណ្ឌិតគប្បីយល់អរិយសច្ច:“ដោយការវែកញែក” ដូច្នេះចុះ។

ដោយការរាយឈ្មោះ

បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយការរាយឈ្មោះ” ដូចម្តេច?

វិ        លើកលែងតែតណ្ហាចេញ កុសលធម៌ អកុសលធម៌ និងអព្យាគតធម៌ទាំងអស់របស់ភូមិទាំង៣ សុទ្ធតែ បង្កទៅជាទុក្ខសច្ច:។ តណ្ហាគឺជាសមុទយសច្ច:។ ការអស់ទៅនៃតណ្ហាគឺជានិរោធសច្ច:។ មគ្គមានអង្គ៨ គឺជា មគ្គសច្ច:។

           ម៉្យាងទៀត លើកលែងតែតណ្ហាចេញ កិលេសធម៌ដទៃទៀតនិងកុសលធម៌ អកុសលធម៌ និងអព្យាគត ធម៌ទាំងអស់របស់ភូមិទាំង៣ សុទ្ធតែបង្កទៅជាទុក្ខសច្ច:។ តណ្ហានិងកិលេសទាំងឡាយ(ដែលប្រកបជាមួយ តណ្ហា) បង្កទៅជាសមុទយសច្ច:។ ការអស់ទៅនូវតណ្ហានិងកិលេសទាំងអស់នេះ គឺជានិរោធសច្ច:។ មគ្គ គឺជា មគ្គសច្ច:។ ម៉្យាងទៀត លើកលែងតែតណ្ហាចេញ កិលេសនិងកុសលធម៌ទាំងអស់ អកុសលធម៌ និងអព្យាគតធម៌ របស់ភូមិ ទាំង៣ សុទ្ធតែបង្កទៅជាទុក្ខសច្ច:។ ការអស់ទៅនូវតណ្ហានិងកិលេសទាំងអស់នេះ គឺជានិរោធសច្ច:។ តណ្ហានិង កិលេសទាំងឡាយ ហើយនិងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ បង្កទៅជាសមុទយសច្ច:។ មគ្គ គឺជាមគ្គសច្ច:។ ម៉្យាងទៀត លើកលែងតែតណ្ហានិងកិលេសទាំងឡាយនិងអកុសលធម៌ទាំងអស់(ដែលប្រកបជាមួយតណ្ហា) អកុសលធម៌ដទៃ ទៀតរបស់ភូមិទាំង៣ ហើយនិងអព្យាគតធម៌របស់ភូមិទាំង៣ សុទ្ធតែបង្កទៅជាទុក្ខសច្ច:។ តណ្ហាកិលេសទាំងឡាយ ដែលនៅសេសសល់ អកុសលធម៌និងកុសលធម៌របស់ភូមិទាំង៣សុទ្ធតែបង្កជាសមុទយអរិយសច្ច:។ ការអស់ទៅនូវ ធម៌ទាំងនេះ គឺជានិរោធសច្ច:។ មគ្គ គឺជាមគ្គសច្ច:។ ក្នុងទីនេះ សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការ ត្រេក ត្រឤល គឺជាតណ្ហា។ សមុទយ:មានន័យថា“ប្រកបដោយតណ្ហា” និង“ប្រកបដោយអនុស័យ”។ កិលេស ដទៃទៀតគឺជាសមុទយ: ក្នុងន័យ ការដកចេញ និងនៅក្នុងន័យការប្រាកដឡើងនៃភព។ អកុសលធម៌ទាំងអស់ សុទ្ធតែជាសមុទយ:ក្នុងន័យជាហេតុ ដែលនាំឲ្យកើតមាន។ កុសលធម៌របស់ភូមិទាំង៣ គឺជាសមុទយ:។ ក្នុងទីនេះ តណ្ហា និងកិលេសដទៃទៀត គឺជា សមុទយសច្ច:។

           កុសលធម៌ទាំងពួងនៃភូមិទាំង៣ ចាត់ចូលទៅក្នុងទុក្ខសច្ច:ឬទៅក្នុងសមុទយសច្ច:។ ពីព្រោះតែលក្ខណ: នៃការអស់សង្ឃឹម ទុរគតភាព ការរួមបញ្ចូលគ្នា និងការមានកំណត់ ទើបមានទុក្ខសច្ច:។ ពីព្រោះតែលក្ខណ: នៃ ការផ្សំ ហេតុនិងបច្ច័យ ឧបាទាននិងការរួមគ្នា ទើបទុក្ខសមុទយសច្ច:ឤចសម្រេចឡើង។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ អរិយ សច្ច:“ដោយការរាយឈ្មោះ” ដូចបានពោលមកនេះចុះ។

ដោយភាពដូចគ្នា

បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយភាពដូចគ្នា” ដូចម្តេច?

វិ        សច្ច:ទាំង៤នេះគឺជាតែមួយប៉ុណ្ណោះ តាមរយ:វិធី៤យ៉ាងគឺ តាមរយ:អត្ថន័យរបស់សច្ច:តាមរយ:អត្ថន័យ នៃតថតា តាមរយ:អត្ថន័យនៃពាក្យប្រៀនប្រដៅ និងតាមរយ:អត្ថន័យនៃសុញ្ញតា។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ អរិយសច្ច:“ដោយភាពដូចគ្នា[20]”  ដូចបានពោលមកនេះចុះ។

ដោយភាពផ្សេងគ្នា

បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយភាពផ្សេងគ្នា” ដូចម្តេច?

វិ        សច្ច:មាន២គឺ លោកិយសច្ច: និងលោកុត្តរសច្ច:[21] ។ លោកិយសច្ច:ជាឤសវ: ជាសំយោជន: ជាគន្ថ: (គ្រឿងចងរឹត) ជាឱឃ:(អន្លង់) ជាយោគ: ជានីវរណ: ជាផស្ស: ជាឧបាទាន និងជាកិលេស [22]។ លោកិយ សច្ច:នេះជាទុក្ខ:និងសមុទយ:។ លោកុត្តរសច្ច:ជាសភាវ:ដែលប្រាសចាកនូវឤសវ: ប្រាសចាក សំយោជន:  ប្រាសចាកគន្ថ: ប្រាសចាកឱឃ: ប្រាសចាកយោគ: ប្រាសចាកនីវរណ: ប្រាសចាកផស្ស: ប្រាសចាក ឧបាទាន និងប្រាសចាកកិលេស។ លោកុត្តរសច្ច:ជានិរោធ:និងជាមគ្គ:។ សច្ច:៣ជាសង្ខតធម៌។ និរោធសច្ច: ជាអសង្ខតធម៌[23] ។ សច្ច:៣ជាសភាវធម៌ដែលប្រាសចាក[24]រូប។ ទុក្ខសច្ច:ជារូប និង ជាអរូប[25] ។ សមុទយ សច្ច:ជាអកុសលធម៌។ មគ្គសច្ច:ជាកុសល។ និរោធសច្ច:ជាអព្យាគតធម៌។ ទុក្ខសច្ច: ជាកុសលធម៌ ជា អកុសលធម៌ និងជាអព្យាគតធម៌[26]។ ទុក្ខសច្ច:ឤចធ្វើឲ្យយល់បាន សមុទយសច្ច:ឤច ធ្វើឲ្យកំចាត់បាន និរោធសច្ច:ឤចធ្វើឲ្យសម្រេចបាន និងមគ្គសច្ច:ឤចធ្វើឲ្យបដិបត្តិបាន[27]។ បណ្ឌិតគប្បី យល់អរិយសច្ច:         “ដោយភាពផ្សេងគ្នា” ដូចដែលបានពោលមកនេះចុះ។

ដោយជំពូកៗ

បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយជំពូកៗ” ដូចម្តេច?

វិ        អរិយសច្ច:ទាំងអស់នោះមានតែមួយជំពូកគឺ: កាយដែលមានវិញ្ញាណជាទុក្ខ។ សមុទយ:គឺជាមាន: ហើយ ការកំចាត់មាន:ចេញគឺជានិរោធ។ កាយានុបស្សនាគឺជាមគ្គ។

           អរិយសច្ច:ទាំងអស់នោះមាន២ជំពូកគឺ: នាមនិងរូបជាទុក្ខ: អវិជ្ផានិងតណ្ហាជាសមុទយ: ការកំចាត់ចេញ នូវអវិជ្ផានិងតណ្ហាជានិរោធ: សមថ:និងវិបស្សនាជាមគ្គ។

           អរិយសច្ច:ទាំងអស់នោះមាន៣ជំពូកគឺ: ទុក្ខទុក្ខតានៃភូមិទាំង៣ជាទុក្ខសច្ច:។ អកុសលមូលទាំង៣ជា សមុទយ:។ ការកំចាត់ចេញនូវអកុសលមូលទាំងនេះបានជានិរោធ។ សីល សមាធិ និងបញ្ញា ជាមគ្គ។

           អរិយសច្ច:ទាំងអស់នោះមាន៤ជំពូកគឺ: ឤហារ៤ជំពូកជាទុក្ខ:[28]។ វិបល្លាសវត្ថុ៤[29] ជាសមុទយ:។ ការ លះនូវវិបល្លាសជានិរោធ:។ សតិបដ្ឋាន៤ជាមគ្គ:។

           អរិយសច្ច:ទាំងនោះមាន៥ជំពូកគឺ: គតិទាំង៥[30] ជាទុក្ខ:។ នីវរណ:៥[31]ជាសមុទយ:។ ការកំចាត់បាននូវ នីវរណ:ទាំងឡាយជានិរោធ:។ ឥន្ទ្រីយ៍៥ជាមគ្គ:[32] ។

           អរិយសច្ច:នោះមាន៦ជំពូកគឺ: ផស្ស:៦ជាទុក្ខ[33]។ ក្រុមតណ្ហា៦[34]ជាសមុទយ:។ ការកំចាត់ក្រុមតណ្ហា នោះបានជានិរោធ:។ និស្សរណីយធាតុទាំង៦[35]  ជាមគ្គ:។

           អរិយសច្ច:នោះមាន៧ជំពូកគឺ: ទីតាំង(ថាន:?)ទាំង៧[36] របស់វិញ្ញាណ(វិញ្ញាណឋិតិ)ជាទុក្ខ:។ អនុសយ: ដែលដេកត្រាំ[37] ខាងក្នុង៧ជាសមុទយ:។ ការកំចាត់អនុសយ:ដែលដេកត្រាំនៅខាងក្នុងបានជានិរោធ:។ ពោជ្ឈង្គ: ៧[38] ជាមគ្គ:។

           អរិយសច្ច:នោះមាន៨ជំពូកគឺ: លោកធម៌៨[39][1] ជាទុក្ខ:។ មិច្ឆត្ត:(ភាវ:ដែលខុស)ជាសមុទយ:[40] ។ ការ កំចាត់មិច្ឆត្ត:៨បានជានិរោធ:។ មគ្គមានអង្គ៨ជាមគ្គ:[41] ។

           អរិយសច្ច:នោះមាន៩ជំពូកគឺ: សត្តវាស៩[42]ជាទុក្ខ:។ ឫសកែវរបស់តណ្ហាទាំង៩[43]ជាសមុទយ:។ ការ កំចាត់ឫសកែវរបស់តណ្ហានេះ បានចាត់ជានិរោធ:។ ធម៌ទាំងឡាយ ដែលមានយោនិសោមនសិការជាមូល៩ ប្រការ[44] ជាមគ្គ:។

           អរិយសច្ច:នោះមាន១០ជំពូកគឺ៖ សង្ខារទាំងឡាយក្នុងទិសទាំង១០ជាទុក្ខ:[45]។ សំយោជន:១០[46]ជា សមុទយ:។ ការកំចាត់សំយោជន:ទាំងឡាយបានជានិរោធ:[47]។ សញ្ញា១០ជាមគ្គ:[48] ។ បណ្ឌិតិគប្បីយល់អរិយសច្ច: “ដោយជំពូកៗ” ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

ដោយការរួមបញ្ចូល

បុ        តើអរិយសច្ច: “ដោយការរួមបញ្ចូល” ដូចម្តេច?

វិ        ការរួមបញ្ចូលមាន៣ជំពូកគឺ: ការរួមបញ្ចូលក្នុងខន្ធ ការរួមបញ្ចូលក្នុងឤយតន: និងការរួមបញ្ចូលក្នុង ធាតុ។      ក្នុងទីនេះ ទុក្ខសច្ច:រួមបញ្ចូលក្នុងខន្ធ៥ [49] ។ សមុទយសច្ច:និងមគ្គសច្ច:រួមបញ្ចូលក្នុងសង្ខារខន្ធ។ និរោធសច្ច:មិនរួមបញ្ចូលចូលក្នុងខន្ធណាមួយឡើយ។ ទុក្ខសច្ច:រួមបញ្ចូលក្នុងឤយតន:១២។ សច្ច:ទាំង៣ ប្រការ រួមបញ្ចូលក្នុងធម្មាយតន:។ ទុក្ខសច្ច:រួមបញ្ចូលក្នុងធាតុ១៨។ សច្ច:៣រួមបញ្ចូលក្នុង ធម្មធាតុ។ បុគ្គលគប្បី យល់អរិយសច្ច:“ដោយការរួមបញ្ចូល” ដូច្នេះចុះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអរិយសច្ច: ដោយវិធី ទាំងឡាយនេះ ចុះ។ នេះហៅថា ឧបាយនៃការត្រាស់ដឹងអរិយសច្ច:។

ចប់ សច្ច:ឧបាយ

[1]
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[1] D. II, 304 ff; Vbh.99: ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ : ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធោ អរិយសច្ចំ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា អរិយសច្ចំ។ តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ? ជាតិបិ ទុក្ខា ជរាបិ ទុក្ខា មរណម្បិ ទុក្ខំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា បិ ទុក្ខា អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ សង្ខិតេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បិ ទុក្ខា។

[2] Cp. Vbh. 99: 2 ជផ។ បាបហ។ ៩៩: តត្ថ កតមា ជាតិ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជាតិ សញ្ផាតិ ឱកន្តិ អភិនិព្វត្តិ ខន្ធានំ បាតុភាវោ ឤយតនានំ បដិលាភោ អយំ វុច្ចតិ ជាតិ។

តត្ថ កតមា ជរា? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ជរា ជីរណតា ខណ្ឌិច្ចំ បាលិច្ចំ វលិត្តចតា ឤយុនោ សំម្ហានិ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ អយំ វុច្ចតិ ជរា។

តត្ថ កតមា មរណំ? យា តេសំ តេសំ សត្តានំ តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ ចុតិ ចវណតា ភេទោ អន្តរធានំ មច្ចុ មរណំ កាលកិរិយា ខន្ធានំ ភេទោ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទោ ឥទំ វុច្ចតិ មរណំ។ ពាក្យអធិបាយខាងដើមនេះហាក់ដូចជាខុសគ្នាខ្លាំងណាស់។

Cp. ibid.367: មរណំ បដិច្ច ភយំ ភយានកំ ឆន្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧត្រាសោ អយំ វុច្ចតិ មរណភយំ។

ibid.99-100: តត្ថ កតមោ សោកោ ? ញាតិវ្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ភោគវ្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស សីលវ្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស ទិដ្ឋិវ្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន វ្យសនេន សមន្នាគតស្ស អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស សោកោ សោចនា សោចិត្តតំ អន្តោសោកោ អន្តោបរិសោកោ ចេតសោ បរិជ្ឈាយនា ទោមនស្សំ  សោកសល្លំ; អយំ វុច្ចតិ សោកោ (CP.Nidd.l,128 បានបន្ថែមពាក្យថា អន្តោឌាហោ អន្តោបរិឌាហោ ទៅក្នុងលេខរៀងថែមទៀត)

តត្ថ កតមោ បរិទេវោ? ញាតិវ្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស... ឤទេវោ បរិទេវោ ឤទេវនា បរិទេវនា ឤទេវិតត្តំ វាចា បលាបោ វិប្បលាបោ លាលបោ លាលបនា លាលបិតត្តំ អយំ វុច្ចតិ បរិទេវោ ។

តត្ថ កតមំ ទុក្ខំ? យំ កាយិកំ អសាតំ កាយិកំ ទុក្ខំ កាយសម្ជស្សជំ អសាតំ ទុក្ខំ វេទយិតំ កាយសម្ជស្សជា អសាតំ ទុក្ខំ វេទយិតំ កាយសម្ជស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខំ។

តត្ថ កតមំ ទោមនស្សំ ? យំ ចេតសិកំ អសាតំ ចេតសិកំ ទុក្ខំ ចេតោសម្ជស្សជំ អសាតំ ទុក្ខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ជស្សជា អសាតា ទុក្ខា វេទនា ឥទំ វុច្ចតិ ទោមនស្សំ ។

តត្ថ កតមោ ឧបាយាសោ? ញាតិវ្យសនេន វា ផុដ្ឋស្ស... ឤយាសោ ឧបាយាសោ ឤយាសិតត្តំ ឧបាយាសិតត្តំ អយំ វុច្ចតិ ឧបាយាសោ ។

តត្ថ កតមោ អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ? ឥធ យស្ស តេ ហោន្តិ អនិដ្ឋា អកន្តា អមនាបា រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា ផោដ្ឋព្វា យេ វា បនស្ស តេ ហោន្តិ អនត្ថកាមា អហិតកាមា អផាសុកាមា អយោគគ្ខេមកាមា យា តេហិ សង្គតិ សមាគមោ សមោធានំ មិស្សីភាវោ អយំ វុច្ចតិ អប្បិយេហិ សម្បយោគោ ទុក្ខោ ។

តត្ថ កតមោ បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ ? ឥធ យស្ស តេ ហោន្តិ ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា រូបា សទ្ទា... យេ វា បនស្ស តេ ហោន្តិ អត្ថកាមា ហិតកាមា ផាសុកាមា យោគក្ខេមកាមា មាតា វា បិតា វា ភាតា វា ភគិនី វា មិត្តា វា អមច្ចា វា ញាតិសាលោហិតា វា យា តេហិ អសង្គតិ អសមាគមោ អសមោធានំ អមិស្សីភាវោ អយំ វុច្ចតិ បិយេហិ វិប្បយោគោ ទុក្ខោ។

ibid.101: តត្ថ កតមំ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ? ជាតិធម្មានំ សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ផតិ: អហោ វត មយំ ន ជាតិធម្មា អស្សាម ន ច វត នោ ជាតិ ឤគច្ឆេយ្យាតិ ន ខោបនេតំ ឥច្ឆាយ បត្តព្វំ ឥទម្បិ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ ជរាធម្មានំ សត្តានំ។បេ។ វ្យាធិធម្មានំ សត្តានំ មរណធម្មានំ សត្តានំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មានំ សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ផតិ: អហោ វត មយំ ន សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសធម្មា  អស្សាម ន ច វត នោ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា ឤគច្ចេយ្យន្តិ ន ខោ បន ឯតំ ឥច្ឆាយ បត្តព្វំ ឥទម្បិ យម្បិច្ឆំ ន លភតិ តម្បិ ទុក្ខំ។

តត្ថ កតមេ សង្ខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាបិ ទុក្ខា ? សេយ្យថីទំ: រូបូបាទានក្ខន្ធោ វេទនូបាទានក្ខន្ធោ សញ្ញូបាទានក្ខន្ធោ សង្ខារូបបាទានក្ខន្ធោ វិញ្ញាណូបាទានក្ខន្ធោ ឥមេ វុច្ចន្តិ សង្ខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បិ ទុក្ខា ។

ឥទំ វុច្ចតិ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ។

[3] D. III, 216: តិស្សោ ទុក្ខតា : ទុក្ខទុក្ខតា សង្ខារទុក្ខតា វិបរិណាមទុក្ខតា (ការចាត់រៀងលំដាប់នៅទីនេះ មានភាពខុសគ្នា)

[4] សស្សតទិដ្ឋិ

[5] ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ

[6] S.V,421; Vih.101-103; D. II, 308-310: កតមញ្ច ភិក្ខវេ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ? យាយំ តណ្ហា បោនោព្ភវិកា នន្ទិរាគសហគតា តត្រ តត្រាភិនន្ទិនី សេយ្យថីទំ កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា។

សា ខោ បនេសា ភិក្ខវេ តណ្ហា កត្ថ ឧប្បជ្ផមានា ឧប្បជ្ផតិ កត្ថ និវិសមានា  និវិសតិ? យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ផមានា ឧប្បជ្ផតិ ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ។

            កិញ្ចិ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ? ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ។បេ។

សោតំ លោកេ... ឃានំ លោកេ...ជិវ្ហា លោកេ...កាយោ លោកេ... មនោ លោកេ... រូបា លោកេ ។បេ។ ចក្ខុវិញ្ញាណំ លោកេ ។បេ។ ចក្ខុសម្ជស្សោ លោកេ ។បេ។ ចក្ខុសម្ជស្សជា លោកេ ។បេ។ ចក្ខុសម្ជស្សជា វេទនា លោកេ ។បេ។ រូបសញ្ញា លោកេ ។បេ។ រូបសញ្ចោតនា លោកេ ។បេ។ រូបតណ្ហា លោកេ ។បេ។ រូបវិតក្កោ លោកេ ។បេ។ រូបវិចារោ លោកេ ។បេ។ ធម្មវិចារោ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ផមានា ឧប្បជ្ផតិ ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតិ។ ឥទំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ។

[7] ibid. 310-311: កតមញ្ខ ភិក្ខវេ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ ? យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ... ឥទំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ។

[8] D. II, 311-313: 8  កតមញ្ច ភិក្ខវេ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា អរិយសច្ចំ ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សេយ្យថីទំ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាឤជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ។

កតមា ច ភិក្ខវេ សម្មាទិដ្ឋិ? យំ ខោ ភិក្ខវេ ទុក្ខេ ញាណំ ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាទិដ្ឋិ។

កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាសង្កប្បោ ? នេក្ខម្មសង្កប្បោ អព្យាបាទសង្កប្បោ អវិហឹសាសង្កប្បោ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសង្កប្បោ។

កតមា ច ភិក្ខវេ សម្មាវាចា? មុសាវាទា វេរមណី បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី សម្ជប្បលាបា វេរមណី អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាវាចា។

កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាកម្មន្តោ? បាណាតិបាតា វេរមណី អទិន្នាទានា វេរមណី កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាកម្មន្តោ។

កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាឤជីវោ? ឥធ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ មិច្ឆាឤជីវំ បហាយ សម្មាឤជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាឤជីវោ។

កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាវាយាមោ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាវាយាមោ។

កតមា ច ភិក្ខវេ សម្មាសតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី  វិហរតិ ឤតាបី សម្បជានោ សតិមា  វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ វេទនាសុ   ។បេ។   ចិត្តេ     ។បេ។     ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី  វិហរតិ ឤតាបី សម្បជានោ សតិមា វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្សំ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសតិ។

កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ  វិហរតិ។ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ  វិហរតិ។ បីតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យន្តំ អរិយា ឤចិក្ខន្តិ; “ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី តិ” តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ វិហរតិ។ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ផ វិហរតិ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ។

ឥទំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា អរិយសច្ចំ ។

[9] (a) S. V, 422: តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញោយ្យន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ ញាណំ ឧទបាទិ បញ្ញា ឧទបាទិ វិជ្ផា ឧទបាទិ ឤលោកោ ឧទបាទិ។ តំខោ បនិទំ... បរិញ្ញាតន្តិ មេ ភិក្ខវេ... ឤលោកោ ឧទបាទិ។

...តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ បហាតព្វន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ... បហីនន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ... ឤលោកោ ឧទបាទិ។

... តំខោ បនិទំ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ សច្ឆិកាតព្វន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ... សច្ឆិកតន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ...ឤលោកោ ឧទបាទិ។

....តំខោ បនិទំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ ភាវេព្វន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ... ភាវិតន្តិ មេ ភិក្ខវេ បុព្វេ...ឤលោកោ ឧទបាទិ។

(b) Cp. Abhmv. vv.1382-1383

បរិញ្ញាភិសមយេន ទុក្ខំ អភិសមេតិ សោ

បហានាភិសមេនេស តថា សមុទយម្បិ ច

ភាវនាវិធិនា យេវ មគ្គំ អភិសមេតិ តំ

ឤរម្មណកិរិយាយេវ និរោធំ សច្ឆិករោតិ សោ។

[10] P.V. Bapat pp.109-112:  វចនត្ថតោ លក្ខណតោ កមតោ សង្ខេបតោ ឧបមាតោ បរិច្ឆេទតោ គណនាតោ ឯកត្តតោ នានត្តតោ កមវិត្ថារតោ សង្គហតោ។

[11] បទដ្ឋ    

[12] កម:

[13] ឯកវិធាទិ

[14] Thus-isness

[15] non-variability

[16] Identity

[17] Cp.  (a)  A. III, 238: សេយ្យថាបិ ភោ បុរិសោ ឤពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ តស្ស កុសលោ ភិសក្កោ ឋានសោ ឤពាធំ នីហរេយ្យ ឯវមេវ ខោ ភោ យតោ យតោ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស ធម្មំ សុណាតិ យទិ សុត្តសោ យទិ គេយ្យសោ យទិ វេយ្យាករណសោ យទិ អព្ភុតធម្មសោ តតោ តតោ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ។

            (b) A. IV, 340: ភិសក្កោតិ ភិក្ខវេ តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

(c) Lt.101: អហមស្មិ ភិក្ខវេ ព្រាហ្មណោ យាចយោគោ សទា បយតបាណិ អន្តិមទេហធារោ អនុត្តរោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ(=អនុត្តរោ ភិសក្កោ សល្លកត្តោ តិ ទុត្តិ កិច្ឆស្ស វដ្ដទុក្ខរោគស្ស តិកិច្ឆនតោ ឧត្តមោ ភិសក្កោ អញ្ញោហិ អនុទ្ធរនីយានំ រាគាទិសល្លានំ កន្តនតោ សមុច្ឆេទវសេន សមុទ្ធរណតោ ឧត្តមោ សល្លកន្តនវេជ្ផោ= lt.-a. II,143).

(d) Petaka. 123-124:តត្ថ ទ្វេ រោគា សត្តានំ អវិជ្ផា ច ភវតណ្ហា ច ឯតេសំ ទ្វិន្នំ រោគានំ និឃាតាយ ភគវតា ទ្វេ ភេសជ្ផានិ វុត្តានិ សមថោ ច វិបស្សនា ច ឥមានិ ទ្វេ ភេសជ្ផានិ បដិសេវេន្តោ ទ្វេ អរោគេ សច្ឆិករោតិ: រាគវិរាគំ ចេតោវិមុត្តឹ អវិជ្ផាវិរាគញ្ច បញ្ញាវិមុត្តឹ។

           តត្ថ តណ្ហារោគស្ស សមថោ ភេសជ្ផំ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ អរោគំ អវិជ្ផារោគស្ស វិបស្សនា ភេសជ្ផំ អវិជ្ផាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អរោគំ។

               ឯវំ ហិ ភគវា ចាហ: ទ្វេ ធម្មា បរិញ្ញោយ្យា នាមញ្ច រូបញ្ច ទ្វេ ធម្មា បហាតព្វា អវិជ្ផា ច ភវតណ្ហា ច ទ្វេ ធម្មា ភាវេតព្វា សមថោ ច វិបស្សនា ច ទ្វេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្វា វិជ្ផា ច វិមុត្តិ ចាតិ។

         តត្ថ សមថំ ភាវេន្តោ រូបំ បរិជានាតិ។ រូបំ បរិជានន្តោ តណ្ហំ បជហតិ តណ្ហំ បជហន្តោ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តឹ សច្ឆិករោតិ។ វិបស្សនំ ភាវេន្តោ នាមំ បរិជានាតិ នាមំ បរិជានន្តោ អវិជ្ផំ បជហតិ អវិជ្ផំ បជហន្តោ អវិជ្ផាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តឹ សច្ឆិករោតិ។

            យទា ភិក្ខុនោ ទ្វេ ធម្មា បរិញ្ញាតា ភវន្តិ នាមញ្ច រូបញ្ច តថាស្ស ទុក្ខធម្មា បហីនា ភវន្តិ អវិជ្ផា ច ភវតណ្ហា ច។ ទ្វេ ធម្មា ភាវិតា ភាវន្តិ សមថោ ច វិបស្សនា ច។ ទ្វេ ធម្មា សច្ឆិកាតព្វា ភវន្តិ វិជ្ផា ច វិមុត្តិ ច។

[18]  a) S. IV, 174-5: អថ ខោ សោ ភិក្ខវេ តស្ស បុរិសស្ស ឯវំ អស្ស។ អយំ ខោ មហាឧទកណ្ណវោ ឱរិមន្តិរំ សាសង្កំ សប្បដិភយំ បារិមន្តិរំ ខេមំ អប្បដិភយំ នត្ថិ ច នាវា សន្តារាណិ ឧត្តរសេតុ វា អបរាបារង្គមនាយ យំ នូនាហំ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ សង្កឌ្ឍិត្វា កុល្លំ ពន្ធិត្វា តំ កុល្លំ និស្សាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមមានោ សោត្ថិនា បារំ គច្ឆេយ្យន្តិ។

មហា ឧទកណ្ណវោ តិ ខោ ភិក្ខវេ ចតុន្នំ ឱឃានំ អធិវចនំ កាមោឃស្ស ភវោឃស្ស ទិដ្ឋោឃស្ស អវិជ្ផោឃស្ស។

ឱរិមន្តិរំ សាសង្កំ សប្បដិភយន្តិ ខោ ភិក្ខវេ សក្កាយស្សេតំ អធិវចនំ។

បារិមន្តីរំ ខេមំ អប្បដិភយន្តិ ខោ ភិក្ខវេ និព្វានស្សេតំ អធិវចនំ។

កុល្លន្តិ ខោ ភិក្ខវេ អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ សេយ្យថីទំ សម្មាទិដ្ឋិយា ។បេ។ សម្មាសមាធិស្ស។

ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយាមោតិ ខោ ភិក្ខវេ វិរិយារម្ភស្សេតំ អធិវចនំ។

តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោ តិ ខោ ភិក្ខវេ អរហតោ ឯតំ អធិវចនន្តិ។

  (b) Sn. 321:   យថាបិ នាវំ ទឡ្ហំ ឤរុហិត្វា                     ផិយេនរិត្តេន សមង្គិភូតោ

សោ តារយេ តត្ថ ពហូបិ អញ្ញោ             តត្រូបាយញ្ញូ កុសលោ មុតិមា។

[19] Cp.   (a) M. I, 139-40 កថញ្ច ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលវត្ថុកតោ អនភាវកតោ ឤយតឹ អនុប្បាទធម្មោ។ ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ហោតិ។

         (b) Th. 604,656:           បរិចិន្នោ មយា សត្ថា     កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ    ភវនេត្តិ សមូហតា។

         (c) Dh. 402; Sn. 626:    យោ ទុក្ខស្ស បជានាតិ   ឥធេវ ខយំ អត្តនោ

បន្នភារំ វិសំយុត្តំ           តម្ហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ ។

         (d) S. III, 25-26:           សាវត្ថិយំ តត្រ ខោ ។បេ។

ភារញ្ច វោ ភិក្ខវេ ទេសិស្សាមិ ភារហារញ្ច ភារទានញ្ច ភារនក្ខេបនញ្ច តំ សុណាថ...។

កតមោ ច ភិក្ខវេ ភារោ? បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាតិស្ស វចនីយំ។ កតមេ បញ្ច? សេយ្យថីទំ រូបុបាទានក្ខន្ធោ... វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ភារោ។

កតមោ ច ភិក្ខវេ ភារហារោ ? បុគ្គលោតិស្ស វចនីយំ។ យោយំ ឤយស្មា ឯវំនាមោ ឯវំ គោត្តោ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ភារហារោ។

កតមញ្ច ភិក្ខវេ ភារទានំ ? យាយំ តណ្ហា បោនោព្ភវិកា នន្ទិរាគសហគតា តត្រ តត្រាភិនន្ទិនី សេយ្យថីទំ កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ភារាទានំ។ 

កតមញ្ច ភិក្ខវេ ភារនិក្ខេបនំ ? យោ តស្សាយេវ តណ្ហាយ អសេសវិរាគនិរោធោ ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោ ឥទំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ភារនិក្ខេបនន្តិ។

ឥទមវោច ភគវា... ឯតទវោច សត្ថា:

ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា                      ភារហារោ ច បុគ្គលោ

ភារាទានំ ទុក្ខំ លោកេ                    ភារនិក្ខេបនំ សុខំ

និក្ខិបិត្វា គរុំភារំ                            អញ្ញំ ភារំ អនាទិយ

សមូលំ តណ្ហំ អព្ភុយ្ហ                     និច្ឆាតោ បរិនិព្វុតោ។

[20] Cp.   (a) D. III, 273: ឥតិមេ ទស ធម្មា ភូតា តច្ឆា តថា អវិតថា អនញ្ញថា សម្មា តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា។ (== ភូតា តិ សភាវតោ វិជ្ផមានា។ តច្ឆា តិ យថាវា។ តថា តិ យថា វុត្តា តថា សភាវា។ អវិតថា តិ យថា វុត្តា ន តថា ន ហោន្តិ។ អនញ្ញថា តិ វុត្តប្បការតោ ន អញ្ញថា -- Sv. III, 1057).

      (b) S.V, 430-431: ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ តថានិ អវិថតានិ អនញ្ញថានិ។ កតមានិ ចត្តារិ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ។ ភិក្ខវេ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញតថមេតំ។ អយំ ទុក្ខសមុទយោ តិ តថមេតំ....... អយំ ទុក្ខនិរោធោ តិ តថមេតំ ......អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា តិ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត។ (==សភាវ វិជហនដ្ឋេន តថំ។ ទុក្ខម្ហិ ទុក្ខមេវ វុត្តំ សភាវស្ស អមោឃតាយ អវិតថំ។ ន ទុក្ខំ អទុក្ខំ នាម ហោតិ អញ្ញសភាវានុបគមេន អនញ្ញថំ។ ន ហិ ទុក្ខំ សមុទយាទិ សភាវំ ឧបគច្ឆតិ។ សមុទយាទិសុ បិ ឯសេវ នយោតិ --Spk. III, 298).

[21] Vbh.116: បាបហ។១១៦: ទ្វេ សច្ចា លោកិយា ទ្វេ សច្ចា លោកុត្តរា។

[22] Vbh.12; Dhs. par. 584-585: សព្វំ រូបំ.....លោកិយំ សាសវំ សំយោជនិយំ គន្ថនិយំ ឱឃនិយំ យោគនិយំ នីវរណិយំ បរាមដ្ឋំ ឧបាទានិយំ សង្កិលេសិកំ

[23] Vbh.116: តីណិ សច្ចា សង្ខតា និរោធសច្ចំ អសង្ខតំ។

[24] ប្រហែលជាខុស គឺគួរតែឤនថា “ជាមួយ” មិនគួរឤនថា “ប្រាសចាក” ទេ សូមមើលន័យខាងក្រោមនេះ

[25] Vbh. 116 តីណិ សច្ចារូបានិ ទុក្ខសច្ចំ សិយា រូបំ សិយា អរូបំ សិយា អរូបំ។

[26] Ibid.112: សមុទយសច្ចំ អកុសលំ មគ្គសច្ចំ កុសលំ និរោធសច្ចំ អវ្យាកតំ ទុក្ខសច្ចំ សិយា កុសលំ សិយា អកុសលំ សិយា អវ្យាកតំ។

[27] See n. 1 (a) p. 274

[28] The text is not quite clear

[29] Netti.85: តត្ថ រូបំ បឋមំ វិបល្លាសវត្ថុ: អសុភេ សុភន្តិ វេទនា ទុតិយំ វិបល្លាសវត្ថុ: ទុក្ខេ សុខន្តិ សញ្ញា សង្ខារា ច តតិយំ វិបល្លាសវត្ថុ: អនត្តនិ អត្តា តិ វិញ្ញាណំ ចតុត្ថំ វិបល្លាសវត្ថុ: អនិច្ចេ និច្ចន្តិ។

[30] D. III, 234: បញ្ច គតិយោ: និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ មនុស្សា ទេវា។

[31] Ibid: បញ្ច នីវរណានិ : កាមច្ឆន្ទនីវរណំ ព្យាបាទនីវរណំ ថីនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ  វិចិកិច្ឆានីវរណំ។

[32] A, V, 16: បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ឥមស្មឹ ធម្មវិនយេ “កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតិ។

កថញ្ច ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតិ ព្យាបាទោ បហីនោ ហោតិ ថីនមិទ្ធំ បហីនំ ហោតិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ វិចិកិច្ឆា បហីនា ហោតិ ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គវប្បហីនោ ហោតិ។

កថញ្ច... បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អសេក្ខេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេក្ខេន សមាធិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេក្ខេន បញ្ញាក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេក្ខេន វិមុត្តិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេក្ខេន វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេន សមន្នា គតោ ហោតិ ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ហោតិ។

បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ឥមស្មឹ ធម្មវិនយេ “ កេវសី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតីតិ។

[33] S, IV, 70: ឆយិមេ ភិក្ខវេ ផស្សាយតនា អទន្តា អគុត្តា អរក្ខិតា អសំវុតា ទុក្ខាធិវាហា ហោន្តិ។ កតមេ ឆ? ចក្ខុំ... មនោ ភិក្ខវេ ផស្សាយតនំ អទន្តំ...

[34] S, II, 3: កតមា ច ភិក្ខវេ តណ្ហា? ឆ យិមេ ភិក្ខវេ តណ្ហាកាយា។ រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្វតណ្ហា ធម្មតណ្ហា អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ តណ្ហា។

[35] Cp. A. III, 290-92; D. III, 247-50: ឆ និស្សរណីយ ធាតុយោ.........

a)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ ព្យាបាទស្ស យទិទំ មេត្តា ចេតោវិមុត្តិ......

b)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ វិហេសាយ យទិទំ ករុណា ចេតោវិមុត្តិ......

c)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ អរតិយា យទិទំ មុទិតា ចេតោវិមុត្តិ......

d)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ រាគស្ស យទិទំ ឧបេក្ខា ចេតោវិមុត្តិ......

e)       និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ សព្វនិមិត្តានំ យទិទំ អនិមិត្តា ចេតោវិមុត្តិ...

f)        និស្សរណំ ហេតំ ឤវុសោ វិចិកិច្ឆាកថំកថាសល្លស្ស យទិទំ អស្មីតិ មានសមុគ្ឃាតោ

[36] D. III, 253 សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ:

១-     សន្តាវុសោ សត្តា នានត្តកាយា នាត្តសញ្ញិនោ សេយ្យថាបិ មនុស្សា ឯកច្ចេ ច ទេវា ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិតា អយំ បឋមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។

២-     សន្តាវុសោ សត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ សេយ្យថាបិ ទេវា ព្រហ្មកាយិកា បឋមាភិនិព្វត្តា អយំ ទុតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។

៣-    សន្តាវុសោ សត្តា ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ សេយ្យថាបិ ទេវា ឤភស្សរា អយំ តតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។

៤-     សន្តាវុសោ សត្តា ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ សេយ្យថាបិ ទេវា សុភកិណ្ហា អយំ ចតុត្ថា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។

៥-     សន្តាវុសោ សត្តា សព្វសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថគមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អនន្តោ ឤកាសោ តិ ឤកាសានញ្ចាយតនូបគា អយំ បញ្ចមី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។

៦-     សន្តាវុសោ សត្តា សព្វសោ ឤកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម  អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគា អយំ ឆដ្ឋី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។

៧-    សន្តាវុសោ សត្តា សព្វសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម  នត្ថិ កិញ្ចីតិ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនូបគា អយំ សត្តមី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ។

[37] D. III, 254: សត្ត អនុសយា: កាមរាគានុសយោ បដិឃានុសយោ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោ មានានុសយោ ភវរាគានុសយោ អវិជ្ផានុសយោ។

[38] D. III, 251-2: សត្ត សម្ពោជ្ឈង្គា: សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ វិរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ។

[39] Ibid, 260: អដ្ឋ លោកធម្មា: លាភោ ច អលាភោ ច យសោ ច អយសោ ច និន្ទា ច បសំសា ច សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច។

[40]Ibid. 254: អដ្ឋ មិច្ឆត្តា: មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បោ មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តោ មិច្ឆាឤជីវោ មិច្ឆាវាយាមោ មិច្ឆាសតិ មិច្ឆាសមាធិ។

[41] Ibid. 255: អដ្ឋ សម្មត្តា : សម្មាទិដ្ឋិ ។បេ។ សម្មាសមាធិ។

[42] Ibid. 263: នវ សត្តាវាសា: ៤ដំបូង ដូចគ្នាទៅនឹង៤ដំបូងរបស់ D. III, 253 (វិញ្ញាណដ្ឋិតិ៧)។ ចំណែកទី៥គឺ សន្តាវុសា សត្តា អញ្ញិនោ អប្បដិសំវេទិនោ សេយ្យថាបិ ទេវា អញ្ញសត្តា អយំ បញ្ចមា…… សត្តាវាសោ ។ ។ ចំណែក៣ទៀត គឺដូចទៅនឹងទី៥, ៦, ៧ របស់ D. III, 253 ហើយនិងចុងក្រោយគឺ សន្តាវុសោ សត្ត សព្វសោ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញនាសញ្ញាយតនូបគា អយំ នវមោ សត្តាវាសោ។

[43] Vbh, 390; A. Iv, 400-1  តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ វិច្ឆិយំ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ ឆន្ទរាគំ បដិច្ច អជ្ឈោសានំ អជ្ឈោសានំ បដិច្ច បរិគ្គហោ បរិគ្គហំ បដិច្ច មច្ឆរិយំ មច្ឆរិយំ បដិច្ច ឤរក្ខាធិករណំ ទណ្ឌាទានសត្ថាទានកលហវិគ្គហវិវាទា តុវំតុវំបេសុញ្ញមុសាវាទា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ។

           ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មាតិ។

[44] Pts. I, 86: នវ យោនិសោ មនសិការមូលកា ធម្មា:--- អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ សមាហិតេន ចិត្តេន “ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខសមុទយោ តិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធោ តិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា តិ យថាភូតំ បជានាតិ ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ ។បេ។ សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ សមាហិតេន ចិត្តេន “ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ អយំ  ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ បជានាតិ អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ ។បេ។   រូបំ អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ  ។បេ។   រូបំ ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ ។បេ។ រូបំ អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ   ។បេ។  វេទនំ សញ្ញំ សង្ខារេ វិញ្ញាណំ ចក្ខុ  ។បេ។   ជរាមរណំ អនិច្ចតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ ។បេ។ ជរាមរណំ ទុក្ខតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ ។បេ។ វេទនំ សញ្ញំ សង្ខារេ វិញ្ញាណំ ចក្ខុំ ។បេ។ ជរាមរណំ អនត្តតោ យោនិសោ មនសិករោតោ បាមោជ្ផំ ជាយតិ   ។បេ។   សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ សមាហិតេន ចិត្តេន “ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ បជានាតិ “អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ បជានាតិ ឥមេ នវយោនិសោ មនសិការមូលកា ធម្មា។

[45] Cp. Nd 410: ទិសា សព្វា សមេរិតាតិ។ យេ បុរត្ថមាយ ទិសាយ សង្ខារា តេបិ ឯរិតា សមេរិតា ចលិតា ឃដ្តិតា អនិច្ចតាយ ជាតិយា អនុគតា ជរាយ អនុសដា ព្យាធិនា អភិភូតា មរណេន អព្ភាហតា ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតា អតាណា អលេណា អសរណា អសរណីភូតា យេ បច្ឆិមាយ អនុទិសាយ សង្ខារា យេ បច្ឆិមាយ អនុទិសាយ សង្ខារា យេ ឧត្តរាយ អនុទិសាយ សង្ខារា យេ ហេដ្ឋិមាយ អនុទិសាយ សង្ខារា យេ ឧបរិមាយ ទិសាយ សង្ខារា យេ ទសទិសាសុ សង្ខារា តេបិ ឯរិតា សមេរិតា ចលិតា ឃដ្ដិតា អនិច្ចតាយ ជាតិយា អនុគតា ជរាយ អនុសដា ព្យាធិនា អភិភូតា មរណេន អព្ភាហតា ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតា អតាណា អលេណា អសរណា អសរណីភូតា។ ភាសិតម្បិ ចេតំ:-

កិញ្ចាបិ ចេតំ ជលតិ វិមានំ                              ឱភាសយំ ឧត្តរិយំ ទិសាយ

រូបេ រណំ ទិស្វា សទា បវេធិតំ                          តស្មា រូបេ ន រមតិ សុមេធោ។ (S. I, 148)

មច្ចុនព្ភាហតោ លោកោ ជរាយ បរិវារិតោ

តណ្ហាសល្លេន ឱតិណ្ណោ ឥច្ឆាធុមាយិកោ សទា។ (Th. 448; cp. Jat. VI, 26)

សព្វោ ឤទិបិតោ លោកោ សព្វោ លោកោ បធូបិតោ

សព្វោ បជ្ផលិតោ លោកោ សព្វោ លោកោ បកម្បិតោ តិ។ (S. I, 133)

[46] D. III, 234: បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនាតិ: សក្កាយទិដ្ឋិ  វិចិកិច្ឆា   សីលព្វតបរាមាសោ   កាមច្ឆន្ទោ  ព្យាបាទោ។

បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ: រូបរាគោ  អរូបរាគោ  មានោ ឧទ្ធច្ចំ  អវិជ្ផា។

[47] Cp.      (a) It. 18:              ស សត្តក្ខតុំ បរមំ                          សន្ធាវិត្វាន បុគ្គលោ

ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ                     សព្វោសំយោជនក្ខយា តិ។

(b) Th.181-182:       យតោ អហំ បព្វជិតោ សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ        វិមុច្ចមានោ ឧគ្គច្ឆឹ កាមធាតុំ ឧបច្ចគំ

ព្រហ្មុនោ បេក្ខមានស្ស តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ         អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ សព្វសំយោជនក្ខយា តិ។

[48] A. V, 105: ទស យិមា ភិក្ខវេ សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ជលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា។ កតមា ទស? អសុភសញ្ញា មរណសញ្ញា  ឤហារេបដិកូលសញ្ញា  សព្វលោកេ អនភិរតសញ្ញា  អនិច្ចសញ្ញា អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា  ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា  បហានសញ្ញា  វិរាគសញ្ញា និរោធសញ្ញា។

[49] Cp. (a) S. III, 196: ទុក្ខំ ទុក្ខន្តិ ភន្តេ វុច្ចតិ។ កតមន្នុុ ខោ ភន្តេ ទុក្ខន្តិ? រូបំ ខោ រាធ ទុក្ខំ  វេទនា ទុក្ខំ សញ្ញា ទុក្ខា  សង្ខារា ទុក្ខា   វិញ្ញាណំ ទុក្ខំ។

(b) Vdh.-a.50: យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខន្តិ វចនតោ បន តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ។ កស្មា ? អភិណ្ហសម្បតិបិឡនតោ  អភិណ្ហសម្បតិបិលនាការោ

ទុក្ខលក្ខណំ ។  (S. III, 22= បស្សឹ)

(c) Netti.42: បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខំ

(d) dh.202: នត្ថិ រាគសមោ អគ្គិ       នត្ថិ ទោសសមោ កលិ

នត្ថិ ខន្ធសមា ទុក្ខា        នត្ថិ សន្តិបរំ សុខំ។

 បរិច្ឆេទទី១២៖ សច្ចញាណបរិច្ឆេទ ភាគទី១