ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ល្បែងធំ និងជម្លោះព្រំដែនស៊ីនជាំងឆ្នាំ ១៨៧០

ល្បែងធំ និងជម្លោះព្រំដែនស៊ីនជាំងឆ្នាំ ១៨៧០ 
អ្នកសង្កេតការណ៍ជនជាតិអង់គ្លេសម្នាក់ឈ្មោះ ឌីមីទ្រៀស ឆាលដឺកាវ៉ាណា ប៊ូលជេ បានស្នើឱ្យមានសម្ព័ន្ធភាពអង់គ្លេស-ចិន ដើម្បីទប់ទល់នឹងការពង្រីកទឹកដីរបស់រុស្ស៊ីនៅ អាស៊ីកណ្តាល ។

ក្នុងអំឡុងពេលវិបត្តិ អ៊ីលី នៅពេលដែល មហាឆេង បានគម្រាមធ្វើសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីលើការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ីលី មន្រ្តីអង់គ្លេស ឆាល ហ្សក ហ្គរដុន ត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសចិនដោយចក្រភពអង់គ្លេសដើម្បីផ្តល់យោបល់ដល់ប្រទេសចិនអំពីជម្រើសយោធារបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីនៅក្នុងសង្រ្គាមដ៏មានសក្តានុពលរវាង ចិន និងរុស្ស៊ី។ 

ជនជាតិរុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទីក្រុង កុលចា ក្នុងស៊ីនជាំង កំឡុង ការបះបោរ ឌុងកាន (១៨៦២-១៨៧៧) ។ បន្ទាប់ពីឧត្តមសេនីយ ជូ ចុងតាន និង កងទ័ព ស៊ាង របស់គាត់វាយកម្ទេចពួកឧទ្ទាម ហើយពួកគេបានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីប្រគល់តំបន់ដែលកាន់កាប់មកវិញ។

ឧត្តមសេនីយ ជួ ចុងតាន បាននិយាយដោយឥតសំចៃមាត់ក្នុងការអំពាវនាវឱ្យមានសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយសង្ឃឹមថានឹងដោះស្រាយរឿងនេះដោយការវាយប្រហារលើកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅទីក្រុង ស៊ីនជាំង ជាមួយនឹងកងទ័ពស៊ាង របស់គាត់។ នៅឆ្នាំ ១៨៧៨ ភាពតានតឹងបានកើនឡើងនៅក្នុង ស៊ីនជាង ហើយជូ បានប្រមូលផ្តុំកងទ័ពចិនឆ្ពោះទៅកាន់ កុលចា ដែលកាន់កាប់ដោយរុស្ស៊ី។ កងកម្លាំងចិនក៏បានបាញ់ទៅលើកងកម្លាំងបេសកជនរុស្ស៊ីដែលមានដើមកំណើតពី យ៉ាត វែណាអ៊ិច ហើយបណ្តេញពួកគេចេញ និងបណ្តាលឱ្យមានការដកថយរបស់រុស្ស៊ី។ 

ជនជាតិរុស្ស៊ីបានសង្កេតឃើញថា ជនជាតិចិនបានសាងសង់ឃ្លាំងអាវុធទំនើបរបស់ពួកគេក្នុងអំឡុងវិបត្តិអ៊ីលី ចាប់តាំងពីពួកគេបានទិញកាំភ្លើងរាប់ពាន់ដើមពីប្រទេសអាល្លឺម៉ង់។  នៅឆ្នាំ ១៨៨០ គ្រឿងបរិក្ខារយោធា និងកាំភ្លើងធំជាច្រើនត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមទូកទៅកាន់ប្រទេសចិនពីទីក្រុង អានវែប ខណៈដែលប្រទេសចិនបានទិញម៊ីស៊ីលក្នុងទឹក កាំភ្លើងធំ និងកាំភ្លើងទំនើបចំនួន ២៦០២៦០ដើម ពីអឺរ៉ុប។ 

អ្នកសង្កេតការណ៍យោធារុស្ស៊ីម្នាក់ឈ្មោះ ឌីវី ពូទីត្យារ បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់ប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៨ ហើយបានរកឃើញថានៅ ភាគឦសាននៃប្រទេសចិន (ម៉ាន់ជូរី) តាមបណ្តោយព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី ទាហានចិនអាចមានភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់ "យុទ្ធសាស្ត្រអឺរ៉ុប" ក្នុងកាលៈទេសៈជាក់លាក់មួយ ហើយត្រូវបានបំពាក់ដោយអាវុធទំនើបៗ។ ដូចជាកាំភ្លើងធំគ្រុប, កាំភ្លើងកាប៊ីនវីនឆេសស្ទ័រ និងកាំភ្លើងម៉ូស៊ើ ។ 

បើប្រៀបធៀបទៅនឹងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយរុស្ស៊ី អត្ថប្រយោជន៍កាន់តែច្រើនត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យពួកមូស្លីមកៀហ្គី នៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយចិន។ អ្នកតាំងលំនៅរបស់រុស្សីបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជនមូស្លីម កៀហ្គី ដែលនាំឱ្យជនជាតិរុស្ស៊ីជឿថា កៀហ្គី នឹងក្លាយជាផ្នែកណាមួយក្នុងជម្លោះណាមួយប្រឆាំងនឹងប្រទេសចិន។ ពួកមូស្លីមកៀហ្គី ប្រាកដក្នុងចិត្តថា នៅក្នុងសង្រ្គាម នឹងធ្វើឱ្យចិនយកឈ្នះរុស្ស៊ី។ 

រាជវង្សឆេង បានបង្ខំឱ្យរុស្ស៊ីប្រគល់ទឹកដីដែលមានជម្លោះនៅក្នុង សន្ធិសញ្ញាសាំងពែទ្យែបួក (១៨៨១) នៅក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានមើលឃើញយ៉ាងទូលំទូលាយដោយលោកខាងលិចថាជាជ័យជំនះការទូតសម្រាប់ពួកឆេង ។  រុស្ស៊ី​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ថា ចិន​អាច​បង្ក​ការ​គំរាម​កំហែង​ខាង​យោធា​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ។  ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយដ៏ធំនៅលោកខាងលិចបានពណ៌នាប្រទេសចិនថាជាមហាអំណាចយោធាដែលកំពុងកើនឡើងដោយសារតែកម្មវិធីទំនើបកម្មរបស់ខ្លួន និងជាការគំរាមកំហែងដ៏ធំចំពោះលោកខាងលិច។ ពួក​គេ​ថែម​ទាំង​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​មាន​ការ​ភ័យ​ខ្លាច​ថា ចិន​នឹង​គ្រប់​គ្រង​ការ​ដណ្តើម​យក​អាណានិគម​លោក​ខាង​លិច​ដូច​ជា ​ប្រទេស​អូស្ត្រាលី ។ 

អ្នកឯកទេសខាងចិនជាតិរុស្ស៊ី ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរុស្ស៊ី ការគំរាមកំហែងនៃការបះបោរផ្ទៃក្នុង ស្ថានភាពឯកោដែលបង្កឡើងដោយ កិច្ចប្រជុំក្រុងប៊ែរឡាំង និងស្ថានភាពអវិជ្ជមាននៃ សេដ្ឋកិច្ចរុស្ស៊ី សុទ្ធតែនាំឱ្យរុស្ស៊ីយល់ព្រម និងចរចាជាមួយប្រទេសចិននៅសាំងពែទ្យែបួក ហើយប្រគល់ភាគច្រើននៃអ៊ីលីទៅ ចិន។ 

អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្របានវិនិច្ឆ័យភាពងាយរងគ្រោះ និងភាពទន់ខ្សោយរបស់រាជវង្សឆេង ចំពោះចក្រពត្តិនិយមបរទេសក្នុងសតវត្សទី ១៩ ដោយផ្អែកលើភាពទន់ខ្សោយខាងកងទ័ពជើងទឹករបស់ចិន ទោះបីជាបានទទួលជោគជ័យប្រឆាំងនឹងពួកបស្ចិមប្រទេសនៅលើដីក៏ដោយ។ ប្រវត្តិវិទូ អេដវ៉ាដ អិល ឌ្រេយើ បាននិយាយថា “ភាពអាម៉ាស់របស់ចិនក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួនគឺទាក់ទងយ៉ាងខ្លាំងទៅនឹងភាពទន់ខ្សោយ និងការបរាជ័យរបស់គេនៅឯសមុទ្រ។ នៅពេលចាប់ផ្តើមនៃសង្រ្គាមអាភៀន ប្រទេសចិនមិនមានកងទ័ពជើងទឹកតែមួយ និងមិនដឹងថាអាចងាយរងគ្រោះប៉ុណ្ណាក្នុងការវាយប្រហារពីសមុទ្រ។ កងកម្លាំងអង់គ្លេសបានបើកទូកក្តោង និងទូកម៉ាស៊ីនគ្រប់ទីកន្លែងដែលពួកគេចង់ទៅ។ . . . នៅក្នុងសង្រ្គាមព្រួញ (១៨៥៦-៦០) ជនជាតិចិនមិនមានវិធីដើម្បីរារាំងបេសកកម្មអង់គ្លេស-បារាំងឆ្នាំ ១៨៦០ ពីការជិះចូលទៅក្នុងឈូងសមុទ្រ ជីលី និងចុះចតនៅជិតបំផុតក្បែរទីក្រុងប៉េកាំង។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ កងទ័ពចិនថ្មី ប៉ុន្តែមិនទំនើបបានបង្ក្រាបការបះបោរនៅពាក់កណ្តាលសតវត្ស ធ្វើឱ្យរុស្ស៊ីចូលទៅក្នុងដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីនៃព្រំដែនជម្លោះនៅអាស៊ីកណ្តាល និង បានកម្ចាត់កងកម្លាំងបារាំងនៅលើដីក្នុងសង្គ្រាមចិន-បារាំង (១៨៨៤-៨៥) ។ ប៉ុន្តែការបរាជ័យនៃកងនាវា និងការគម្រាមកំហែងជាលទ្ធផលដល់ការធ្វើចរាចរនាវាទៅកាន់កោះតៃវ៉ាន់ បានបង្ខំប្រទេសចិនឱ្យបញ្ចប់សន្តិភាពដោយលក្ខខណ្ឌមិនអំណោយផល។" 

យោងតាមលោក ហង់់រី ហ៊ូក ភីទ័រ ឌាស៊ី ក្នុងឆ្នាំ ១៩០១ ប្រជាជន ស៊ីនជាំង បានយល់ថា "ការបះបោរគឺផ្លូវចុងក្រោយដែលជនជាតិដើមចង់បានឯករាជ្យផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ។ រាល់​កុបកម្ម​និង​ការ​រំខាន​ដែល​កើត​ឡើង​ត្រូវ​បាន​មន្ត្រី​ជំរុញ​ឡើង​ក្នុង​គោល​បំណង​បង្ក​ការខូចខាតដល់​ជនបរទេស។ ប្រជាជនគ្មានភាពក្លាហានប្រយុទ្ធ គ្មានអាវុធ គ្មានមេដឹកនាំ គ្មានសមត្ថភាពទាំងស្រុងក្នុងការធ្វើសកម្មភាពរួមគ្នា ហើយរហូតធ្វើឲ្យពួកអ្នកត្រួតត្រាគ្មានការព្រួយបារម្ភ ពួកនេះឡើយ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​គេគាបសង្កត់យ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែ​នៅតែចង់​នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ចិន។ បើ​គេ​សួរ ​គេតប​ថា​ចិន​ប្លន់​យើង តែ​គេ​មិន​បង្ខំនិងកេងប្រវ័ញ្ច ហើយ​យើងអាច​ធ្វើ​អ្វីតាម​ចិត្ត។ មតិនេះស្របនឹងគំនិតរបស់ ពួកអាឌីចាន ឬជនជាតិដើមរបស់រុស្ស៊ី នៅទួគីស្ថាន ដែលអះអាងថាការគ្រប់គ្រងរបស់រុស្ស៊ីគឺមិនមានប្រជាប្រិយភាពច្រើនក្នុងចំណោមពួកគេ ដោយសារការគ្រប់គ្រង ដែលតែងតែយាយីលើអ្នកក្រោមចំណុះ។"  Deasy 1901, pp. 356–357.