navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
អង្គដួង: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ

កម្ពុជាក្នុងអំឡុងរាជ្យស្តេចអង្គដួង គឺកំពុងមានគ្រោះដោយសារការព្យាយាមលេបត្របាក់ដោយប្រទេសជិតខាងដ៏ខ្លាំងក្លារពីរគឺ វៀតណាម និងសៀម។ ដើម្បីការពារកម្ពុជាពីការលេបត្របាក់នេះ ស្តេចអង្គដួងបានលួចលាក់ទាក់ទងនឹងពួកអាជ្ញាធរបារាំងដែលបានមកដល់តំបន់អាស៊ីសម្រាប់ការការពារ។ ទង្វើររបស់ស្តេចអង្គដួងបានត្រួសត្រាយផ្លូវដល់បារាំងសម្រាប់ការបង្កើតឲមានអាណានិគមន៍ ក្រោមរូបភាពជាអាណាព្យាបាលក្នុងប្រទេសនេះនៅឆ្នាំ១៨៦៣ ដែលបានអូសបន្លាយរហូតដល់៩០ឆ្នាំ។ ព្រះបាទអង្គដួងគឺជាអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការដាក់អាណានិគមន៍របស់បារាំងនៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែទ្រង់បានសោយទីវង្គត់៣ឆ្នាំមុនពេលដែលកិច្ចការនេះសម្រេច ដោយទុកឲបុត្ររបស់ទ្រង់ព្រះនាម ព្រះបាទនរោត្តមជាអ្នកបន្តវេន។ 

វានៅតែជាការវែកញ៉ែកនៅឡើយចំពោះព្រះបញ្ញាញាណនៃទង្វើររបស់ទ្រង់។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាបើយើងសង្កេតមើលទិដ្ឋភាពខណៈនោះព្រះអង្គគឺច្បាស់ជាបានសម្រេចចិត្តបានត្រឹមត្រូវ ចាប់តាំងពីប្រពៃណីវប្បធម៌របស់ខ្មែរដែលមានតាំងពីបុរាណកាលត្រូវបានរាំងខ្ទប់ដោយការគំរាមកំហែងពីសំណាក់ប្រទេសជិតខាងយួន និងសៀមដែលកំពុងប្រកួតប្រជែងកំណាចគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាទាំងមូល។ ដោយវិស័យការពារជាតិរបស់កម្ពុជានៅមានកម្រិតមិនអាចការពារខ្លួនពីមហិចតារបស់ប្រទេសធំៗទាំងពីរខាងលើដែលកំពុងតែចាក់គ្រិះ និងរីកដុះដាល់យ៉ាងរ៉ឹងម៉ាំរួចទៅហើយក្នុងតំបន់នេះ ការពឹងពាក់កងទ័ពបារាំងគឺអាចជួយឲកម្ពុជាមានសុវត្ថិភាពផុតពីការឈ្លានពានរបស់ប្រទេសទាំងពីរនេះបាន។ បើទោះជាការស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំងអាចធ្វើឲកម្ពុជាខ្លួនឯងបាត់បង់ឯករាជ្យភាពទៅឲបារាំងគ្រប់គ្រងទៅតាមប្រព័ន្ធរបស់បាំរាំងនាំឲប្រជាជនខ្មែររស់ក្រោមការគៀបសង្គត់ដោយរដ្ឋបាលនោះក្តី ក៏បច្ចុប្បន្នយើងឃើញថាឥទ្ធិពលរបស់រដ្ឋបាលនេះបានធ្វើឲកម្ពុជាក្លាយជានីតិរដ្ឋមួយ ដែលមានអត្តសញ្ញាណច្បាស់លាស់ មានប្រពៃណីវប្បធម៌របៀបជីវិតមួយដាច់ដោយឡែកពីសៀម និងយួនដោយពុំនោះសោតកម្ពុជាអាចត្រឹមជារដ្ឋបាលមួយឋិតក្នុងរង្វង់ដែនសីមារបស់ប្រទេសថៃ ឫវៀតណាមតែប៉ុណ្ណោះ។
អង្គត់

អង្គត់ ( សំស្រ្កឹត : अङ्गदः, IAST : អង្គទ) គឺជា ពានរ រឿងព្រេងនិទាននៅក្នុង សាសនាហិណ្ឌូ ។ គាត់ជួយ រាម ស្វែងរកប្រពន្ធរបស់គាត់ សិតា និងប្រយុទ្ធជាមួយ រាពណ៌ ដែលជាអ្នកចាប់ពង្រត់របស់គាត់នៅក្នុងវីរភាព រាមាយណ ។ ព្រះអង្គ​ជា​បុត្រ​របស់ ​ពាលី និង​ជា​ព្រះអង្គម្ចាស់​នៃ ​កិស្កិន្ធ ហើយ​ក្រោយ​មក​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ជា​ស្តេច​នៃ​នគរ។
អង្គត់: រឿងព្រេង

រឿងព្រេង 
អង្គត់ គឺជាកូនប្រុសរបស់ស្តេច ពានរ ដ៏មានឥទ្ធិពល ពាលី និង តារា ដែលជាភរិយារបស់គាត់។ គាត់គឺជាក្មួយប្រុសរបស់ សុគ្រិព ។ បន្ទាប់ពី រាម និង សុគ្រិព សម្លាប់ឪពុករបស់គាត់ អង្គត់ បានចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងរបស់ រាម ដើម្បីជួយសង្រ្គោះ សីតា ពីការជាប់ឃុំរបស់ រាពណ៌ ។

អង្គត់ និង រុម គឺជាឧបករណ៍មួយក្នុងការផ្សះផ្សា រាម និងប្អូនប្រុសរបស់គាត់ លក្ស្មណ៌ ជាមួយ សុគ្រិព បន្ទាប់ពីស្តេចមិនបានបំពេញតាមការសន្យារបស់គាត់ដើម្បីជួយ រាម ស្វែងរកនិងជួយសង្គ្រោះប្រពន្ធរបស់គាត់។ រួមគ្នា ពួកគេអាចបញ្ចុះបញ្ចូល សុគ្រិព ឱ្យគោរពការសន្យារបស់គាត់ចំពោះ រាម ជំនួសឱ្យការចំណាយពេលរបស់គាត់ដើម្បីញ៉ាំអាហារ និងផឹកស្រា។  បន្ទាប់មក សុគ្រិព រៀបចំ ពានរ ដើម្បីជួយ រាម និងរៀបចំកងទ័ពស្វាដែលនឹងប្រយុទ្ធជាមួយបិសាចរបស់ រាពណ៌ ។ អង្គត់ ដឹកនាំ​ក្រុម​ស្វែងរក​ពិសេស​ដែល​មាន ​ហនុមាន និង ជម្ពវន្ត ហើយ​អាច​ស្វែងរក ​នាង សីតា ដែល ជា​ភរិយា ​របស់ រាម ។ 

រឿងព្រេងនិទានថាគ្មាននរណាម្នាក់អាចរើជើងរបស់ អង្គត់ បានទេ។ នៅមុនសង្រ្គាម រាមបានបញ្ជូនអង្គត់ទៅតុលាការរបស់រ៉ាវណាជាអ្នកនាំសារសន្តិភាព ដើម្បីផ្តល់ឱកាសចុងក្រោយដល់គាត់ក្នុងការបញ្ជូនសីតាត្រឡប់ទៅគាត់វិញ ហើយបញ្ឈប់សង្រ្គាម។ អង្គត់ ធ្វើដំណើរទៅកាន់តុលាការរបស់ រាពណ៌ ហើយចេញការព្រមានចុងក្រោយដល់គាត់ ប៉ុន្តែ រាពណ៌ តបវិញដោយបញ្ជាក់ថាឪពុករបស់គាត់ ឈ្មោះ ពាលី គឺជាមិត្តរបស់គាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អង្គត់ ច្រានចោលគោលជំហររបស់ រាពណ៌ ហើយតបវិញដោយនិយាយថាគ្មានអ្វីទេវៈដូចជាការបម្រើ រាម ហើយបន្ទាប់មកបន្តចំអក រាពណ៌ ចំពោះភាពល្ងង់ខ្លៅនិងមោទនភាពរបស់គាត់នៅចំពោះមុខតុលាការទាំងមូល។ ទ្រង់​ប្ដឹង​អ្នក​រាជការ​បច្ចុប្បន្ន​ឲ្យ​រើ​ជើង ដោយ​សន្យា​ថា​នឹង​ដក​ថយ​ពី​កោះ ដោយ​បំភ្លេច​ចោល​ការ​សង្គ្រោះ​សីតា។ មន្ត្រីរាជការស្ទើរតែទាំងអស់ ប្តូរវេនគ្នាដើម្បីរំកិលជើងរបស់គាត់ ប៉ុន្តែមិនបានផ្តល់សូម្បីតែបន្តិច។ សូម្បីតែ ឥន្ទ្រជិន ដែលជាកូនប្រុសដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតរបស់ រាពណ៌ ក៏មិនអាចរើជើងបានដែរ។ ដោយឃើញ ឥន្ទ្រជិត ចាញ់ រាពណ៌ ខឹងយ៉ាងខ្លាំង ហើយបន្តទទួលយកការប្រឈម ពេលដែល អង្គត់ ផ្លាស់ទីជើងរបស់គាត់ចេញពីផ្លូវ ហើយមកុដរបស់ រាពណ៌ ក៏ធ្លាក់ចុះ។ នៅពេលដែលស្តេចលើកមកុដ អង្គដាមានវោហាសាស្ត្រឆ្ងល់ថា ហេតុអ្វីរ៉ាវាន់ចង់ប៉ះជើងរបស់គាត់ ហើយការប៉ះជើងរបស់រាមានឹងបានផលច្រើនជាងជំនួសវិញ។ គាត់​គប់​មកុដ​ដោយ​កម្លាំង​ដែល​គេ​សន្មត់​ថា​បាន​ចុះចត​នៅ​ជើង​របស់ រាម ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ហោះទៅឆ្ងាយ មុនពេលដែលរាពណ៌អាចចាប់បាន។ រ៉ាម៉ាពេញចិត្តនឹងទង្វើរបស់ អង្គត់ នេះ។ 

នៅក្នុងសមរភូមិលង្កាដែលកើតឡើង អង្គដាបានសម្លាប់អ្នកចម្បាំងដ៏អស្ចារ្យជាច្រើននាក់មកពី លង្កា រួមទាំងកូនប្រុសរបស់ រាពណ៌ នរេតក និងមេទ័ពរបស់ រាពណ៌ គឺ មហាបស្វ៌ ។ 

អង្គត់ បានរៀបការជាមួយកូនស្រីច្បងរបស់ ពានរមៃន្ទ ហើយមានកូនប្រុសមួយ ធ្រុវ ។ 

នៅពេលដែលពូរបស់គាត់ សុគ្រិព សម្រេចចិត្តចូលនិវត្តន៍ពីផែនដី ហើយត្រឡប់ទៅជាឪពុករបស់គាត់ ឈ្មោះ សុរ្យ គាត់បានគ្រងរាជ្យ អង្គត់ ជាស្តេចបន្ទាប់នៃ កិស្កិន្ធ និង ពានរ ។
អង្គទងរាជា

អង្គទងរាជា 250px រជ្ជកាល ១៦៣៤-១៦៤០
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ១៦៣៤រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះអង្គទងរាជាធិរាជ រាមារធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន បរមរាជសម្ភាររាជបន្ត បទុមរាជាទី១សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ មិនមានកំណត់ត្រា  បុត្រ មិនមានកំណត់ត្រាចូលទីវង្គត់ ១៦៤០ ជំនឿសាសនា ពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ  (Buddha Theravada) 

អង្គទងរាជា ឬ ពញ្ញានូរ (អង់គ្លេស: Ang Tong Reachea) or (Ponhea Nuor) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៦៤០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៦៣៤-១៦៤០) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២១៧៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៦៣៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៥៥៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះអង្គទងរាជាធិរាជ រាមារធិបតី" ព្រអង្គជាបុត្រាទី២ នៃ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី២ ដែលត្រូវបាន សម្ដេចព្រះឧទ័យ ជ្រោមជ្រែង និង លើកឱ្យឡើងសោយរាជ បន្ទាប់ពីព្រះ បរមរាជសម្ភារ ដែលត្រូវបាន ព្រះឧទ័យធ្វើរដ្ឋប្រហារយោធារទម្លាក់ចេញពីរាជបល្ល័ងនាពេលនោះ ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
អង្គទងរាជា: ទំនាស់ខ្មែរ-ហូឡង់

ទំនាស់ខ្មែរ-ហូឡង់  
Khmer-Dutch conflict

នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦៣៥ នៃគ.សករាជ សំពៅកម្ពុជាបាននាំយកទំនិញគ្រឿងទេស និង ក្រណាត់សូត្រយកទៅលក់នៅ ដែនកោះជា្វ (Java) (ប្រទេស ឥណ្ឌូនេសុី) ប៉ុន្តែទំនិញទាំងនេះត្រូវបានពួកហូឡង់ ស្ទាក់ចាប់បាន ក្នុងដែនទឹក ម៉ាកាសារ (Makassar) នៃប្រជុំកោះ សូឡាវេស (Sulawesi) និង ធ្វើការឃាត់ទុកអស់រយៈពេល ១ឆ្នាំ ទើបដំណឹងនៃការឃាត់ទុក បានដឹងដល់ ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ទ្រង់បានចាត់ឱ្យសម្ដេចព្រះទ័យ ធ្វើការទាក់ទងអំពីរឿងនេះ ដើម្បីឱ្យពួកហូឡង់ ដោះលែងសំពៅកម្ពុជាត្រប់មកវិញ ទោះជាយ៉ាងណាមិនមានការឆ្លើយតបណាមួយនៃការដោះលែងសំពៅកម្ពុជានោះទេ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៣៦ សំពៅផ្ទុកទំនិញរបស់ហូឡងមួយគ្រឿងឈ្មោះ "ន័រវីជ" (Noordwijk) ដែលមានបំណងចង់លក់សញ្ញាវុធទៅឱ្យពួក អណ្ណាម បានមកចូលចតនៅកំពង់ផែ ខេត្តពាម នៃតំបន់ កម្ពុជាក្រោម ពេលនោះក្រសួងគយកម្ពុជា បានស្ទាក់ចាប់បាន ហើយរឹបអូសបានកាំភ្លើងធំចំនួន ៣០ដើម និង ស្ពាន់ធម៌ ចំនួន ៥០០ហាប (១ហាប = ១៥គ.ក) ដោយស្មើនិង ៧,៥តោន ការរឹបអូសទំនិញនេះបានធ្វើឱ្យពួកហូឡង់មិនសប្បាយចិត្តនោះទេ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៦៣៧ នៃគ.សករាជ ពួកហូឡង់បានបញ្ជូន លោក ហេនរី ហាហ្គេណា (Henry Hagenaar) ដែលជាទេសាភិបាល កងស៊ុល ប្រចាំទីក្រុង បាតាវៀ (Batavia) នៃក្រុមហ៊ុន ហូឡង់ឥណ្ឌាខាងកើត (Dutch East Indies) (បច្ចុប្បន្ន: ស្ថិតក្នុងទីក្រុងចាកាតា ប្រទេសឥណ្ឌូនេសុី) បានមកដល់កម្ពុជាជាមួយនិង សំពៅហូឡង់ចំនួន ៤ទៀត ក្នុងនាមជាអ្នកសម្របសម្រួល ដើម្បីផ្សះផ្សាទំនាស់នៃការឃាត់ទុក សំពៅហូឡង់នេះ ។ លោក ហាហ្គេណា បានមកដល់កម្ពុជា ក្នុងអំឡុងខែ ឧសភា ហើយបានប្រទះនិងសំពៅ របស់ពួកប៉ទុហ្គាល់ ក៏មានទំនាស់និងគ្នាហើយធ្វើការរឹបអូសយកសំពៅ របស់ពួកប៉ទុហ្គាល់ដោយចិត្តឯង និងមិនមានការកោតក្រែង ចំពោះច្បាប់ទម្លាប់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជានោះទេ នៅពេលលោក ហាហ្គេណា បានចូលមកគាល់ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា នៅរាជធានីឧដុង្គ ដើម្បីសម្ដែងការគួរសម លោក ត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រស្ដីបន្ទោសដល់លោកយ៉ាងខ្លាំង អំពីហេតុការណ៍ ដែលលោក រឹបអូសយកសំពៅរបស់ពួកប៉ទុហ្គាល់ ដោយអត្តនោម័តនេះ ដូចនេះ ទំនាក់ទំនងរវាងហូឡង់និងកម្ពុជា ពេលនោះ មិនមានភាពល្អប្រសើរនោះទេ ។ Société asiatique (Paris, France) (1871)  Journal asiatique, Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands   Geoffrey C. Gunn (2003) First Globalization: The Eurasian Exchange, 1500 to 1800, Publisher: Rowman & Littlefield p.342 ISBN: 0742526623, 9780742526624
អង្គទងរាជា: កម្ពុជាឈ្លានពានអាយុធ្យា

កម្ពុជាឈ្លានពានអាយុធ្យា  
Cambodia invades Ayutthaya

ក្នុងឆ្នាំ ១៦៣៨ នៃគ.សករាជ ក្រុមហ៊ុនហូឡង់ ឥណ្ឌាខាងកើត បានបញ្ជូនតំណាងរបស់ខ្លួនមកកម្ពុជា ដើម្បីដាក់គ្រឹះស្ថានជំនួញនៅកម្ពុជា តាមរយៈលោកមេបញ្ជាការ "ក្រុច" (Croocq) ការបើកគ្រឹះស្ថានជំនួញនៅកម្ពុជា បានធ្វើឡើងតាមរយៈតំណាងបេសកកម្ម លោក "ជោហានេស វ៉ានហាហ្គេន" (Johannes Van Hagen) បានទទួលការស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្ដៅ ពីសម្ដេចព្រះឧទ័យ ទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់យ៉ាងខ្លាំងក្នុងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និង ហិរញ្ញវត្ថុជាមួយ និង ពួកហូឡង់ ដោយការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម កម្ពុជាបានលក់ផលជ័រកៅស៊ូ ឈើខ្លឹមចន្ទន៍ និង ភ្លុកដំរីឱ្យទៅពួកហូឡង់ ហើយពួកហូឡង ផ្ដល់ជាប្រាក់កម្ចី និង សម្ភារវុធ មកឱ្យកម្ពុជាវិញ រហូតធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាពេលនោះមានកំណើនយ៉ាងឆាប់រហ័ស ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦៣៨ នៃគ.សករាជ ដដែល ព្រះអង្គទងរាជា បានស្នើយកទឹកដីកម្ពុជា ដែលពួកអណ្ណាម បានខ្ចីក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទ ជ័យជេស្ឋាទី២ ត្រឡប់មកវិញ ប៉ុន្តែសំណើរនេះ ត្រូវបានព្រះចៅអណ្ណាម សុំពន្យាពេលមួយរយៈទៀតសិន ព្រោះជាប់ធ្វើចម្បាំងនិងពួកយួនតុងកឹង ភាគខាងជើង ដោយព្រះចៅអណ្ណាម សុំបង្វែរជាជំនួយយោធាជំនួសវិញ តាមរយៈការផ្ដល់នូវសញ្ញវុធកាំភ្លើងវែង មកឱ្យព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ដោយសេចក្ដីអល់អែក និង មិនចង់ឱ្យទំនាក់ទំនង រវាងនគរអណ្ណាម និង កម្ពុជាមានបញ្ហាប្រេះឆា ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា បានយល់ព្រមនូវសំណើរពន្យាពេល ខេត្តកំពង់ក្របី នៃ ក្រុងព្រៃនគរ និង ខេត្តកំពង់ស្រកាត្រី នៃ ខេត្តដូនណៃ ក្នុងការសងត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៤០ នៃគ.សករាជ ដោយកម្ពុជាមានសម្ភារវុធគ្រាប់គ្រាន់ កម្ពុជាបានលើកទ័ពចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ សម្ដេចព្រះឧទ័យ ចូលឈ្លានពាន អាណាចក្រអាយុធ្យា កងទ័ពព្រះឧទ័យ បានចូលវាយកាន់កាប់ នគររាជាសីមា (Nokor Reach Seima) បាននាពេលនោះ ដូចនេះ នគររាជាសីមា បានត្រឡប់មកក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយកម្ពុជាវិញ ក្រោយមកជាអកុសល សម្ដេចព្រះឧទ័យ បានធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាធ្ងន់ ហើយក៏សោយទីវង្គត់នៅទីនោះ ។ Hendrik Pieter Nicolaas Muller (1917) De Oost-Indische compagnie in Cambodja en Laos: verzameling van bescheiden van 1636 tot 1670, Publisher: M. Nijhoff, Original from the University of Michigan p.463   Société Asiatique (1848) Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 12, Publisher: Soc., Original from the Bavarian State Library
អង្គទងរាជា: រដ្ឋប្រហារយោធា

រដ្ឋប្រហារយោធា  
Military coup d'état

ក្រោយពេល ដែលសម្ដេចព្រះទ័យ សោយទីវង្គត់ទៅ បុត្ររបស់ទ្រង់ អង្គនន់ បានធ្វើរដ្ឋប្រហារយោធា ក្រោមការជ្រោមជ្រែងរបស់ពួកប៉ុទុហ្គាល់ កងកម្លាំងព្រះអង្គនន់ បានវាយចូលកាន់កាប់ រាជធានីឧដុង្គ ហើយធ្វើឃាត ព្រះអង្គទងរាជា ក្នុងឆ្នាំ ១៦៤០ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលទទួលបានជោគជ័យ ព្រះអង្គនន់ បានប្រកាសផ្លាសប្ដូរជំនឿសាសនា ដោយទទួលយក សាសនាកាតុលិក (Catholic Religion) របស់ពួកប៉ទុហ្គាល់ និងបានសម្រេចដាក់បញ្ចូលក្នុងជំនឿសាសនារបស់រដ្ឋផងដែរ ព្រះអង្គនន់ បានប្រកាសខ្លួនជា ព្រះហាក្សត្រកម្ពុជា នៅរាជធានីឧដុង្គ ដែលមានព្រះនាម ក្នុងរាជថា បទុមរាជាទី១ ។ Eng Soth, Lim Yan (1969) Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy), Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 ​
អង្គទងរាជា: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
អង្គប៉ែន

អង្គប៉ែន( សម្តេចរាជបុត្រី អង្គប៉ែន )  ជនជាតិ ខ្មែរ ព្រះរាជឥស្សរិយយស សម្តេចរាជបុត្រីនៃព្រះបាទព្រះឧទ័យរាជាអង្គចន្ទព្រះបិតា​ ព្រះបាទព្រះឧទ័យរាជាអង្គចន្ទព្រះរាជមាតា​ អ្នកម្នាងទេព (ធីតាចៅពញាអភ័យធីបែសបែន)សាសនា ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ 

សម្តេចរាជបុត្រី អង្គប៉ែន () គឺសម្តេចរាជបុត្រីនៃព្រះបាទព្រះឧទ័យរាជាអង្គចន្ទនិង អ្នកម្នាងទេព ធីតាចៅពញាអភ័យធីបែសបែន។. , ព្រះនាង គឺ បងស្រីរបស់ ក្សត្រីអង្គម៉ីអង្គដួង។. ព្រះនាមរបស់ព្រះនាងនៃភាសាវៀតណាម គឺ  ព្រះនាងង៉ុក បៀន (::)។.ព្រះនាងបុកឈឺចាប់ឃាតកម្មដោយព្រះចៅអធិរាជ មិញ ម៉ាង  នៃសង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥). ៚Trudy Jacobsen, Lost goddesses: the denial of female power in Cambodian history, p. 113
អង្គប៊ុន

Category:Articles with short description
Category:Short description matches Wikidata

ព្រះចៅសិរីបុណ្យសារ (    ;    ; បានទទួលមរណៈភាពនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៧៨១) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា អង្គប៊ុន (  ) ប៊ុនសាន ឬ ជ័យជេដ្ឋាធិរាជទី ៣  គឺជាព្រះមហាក្សត្រទី៣ នៃព្រះរាជាណាចក្រវៀងចន្ទន៍(ឆ្នាំ ១៧៦៧ ដល់ ១៧៨១)។

អង្គប៊ុន គឺជា​បុត្រ​ទី​២​របស់​ព្រះបាទ​ជ័យជេដ្ឋាធិរាជទី ២ ។ ព្រះអង្គត្រូវបានតែងតាំងជាអភិបាលខេត្ត ជ័យខ្វែងនៅឆ្នាំ១៧៣៥ ។ នៅឆ្នាំ ១៧៦៧ ព្រះរាមរបស់ទ្រង់អង្គលងបានសោយទិវង្គតដោយគ្មានទាយាទ។ ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពីព្រះវូ ព្រះអង្គប៊ុនបាន​ឡើង​សសោយរាជ្យជាព្រះមហាក្សត្រវៀងចន្ទន៍​ថ្មី។

នៅ​ពេល​នោះ ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​ជា​រដ្ឋ​គ្រប់គ្រង​របស់ ​ភូមា ។  ស្តេចភូមាបានចាត់ទុកព្រះរាជាណាចក្រលាវជាមូលដ្ឋានរបស់ព្រះអង្គដើម្បីពង្រីកទៅខាងកើតបន្ថែមទៀត។ ដូច្នេះ  ព្រះបាទ​តាកស៊ីននៃសៀម​សម្រេច​ចិត្ត​វាយ​លុក​នគរ​លាវ។ នៅឆ្នាំ១៧៧៨ កងទ័ពសៀមក្រោមការដឹកនាំរបស់ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក (ក្រោយមក រាមាទី១ ) បានវាយលុកក្រុងវៀងចន្ទន៍។ Wood, p. 268 ក្រោយ​ការ​ឡោម​ព័ទ្ធ​បាន​បួន​ខែ រាជធានី​ត្រូវ​សៀម​ចាប់​យក។ Wyatt, p. 143

អង្គប៊ុនភៀសខ្លួនចូលព្រៃ ទីបំផុតក៏សម្រេចចិត្តចុះចូលជាមួយសៀម។ ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក វៀងចន្ទន៍​បាន​ក្លាយ​ជា​ទីពឹង​របស់​សៀម។ Wyatt, p. 143 បុត្រទ្រង់ភាគ​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់​យក​ទៅ​ធនបុរីជា​ចំណាប់​ខ្មាំង​ក្នុង​នោះ​មាន ណាន់ថាសេន ឥន្ទវង្ស អនុវង្ស និង ​ខាំវ៉ែន ។ ខាំវ៉ែន ក្រោយមកបានក្លាយជាប្រពន្ធចុងរបស់រាមាទី១ คึกฤทธิ์ ปราโมช, ม.ร.ว.. โครงกระดูกในตู้. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์สยามรัฐ, พิมพ์ครั้งที่ 8 พ.ศ. 2547.

ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា អង្គ​ប៊ុន​បាន​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​សៀម​នៅ​ឆ្នាំ ១៧៨០ ទ្រង់​បាន​សម្លាប់​ចៅហ្វាយ​ខេត្ត​សៀម​ដែល​តែងតាំង ​ព្រះយ៉ាសុពោធិ ។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៧៨១ ព្រះអង្គត្រូវបានសៀមចាប់ ហើយប្រហារជីវិត។
អង្គព្រហ្ម

អង្គព្រហ្ម រជ្ជកាលព្រះបាទអរិដ្ឋពលពាហនោ ត្រូវជាបុត្ររបស់ព្រះអង្គនិង នាងពៅ រឺ នាងខ្មៅ។
អង្គភាពដំណើរការកណ្តាល

CPU (ពាក្យ​ពេញ៖ Central Processing Unit) គឺ​ជា​ផ្នែក​រឹង​មួយ​នៅ​ក្នុង​កុំព្យូទ័រ​ដែល​ផ្ទុក​នូវ​ការ​ណែនាំ (instruction) សម្រាប់​កម្មវិធី​កុំព្យូទ័រ ដោយ​ប្រតិបត្តិ​លើ​លេខ​នព្វន្ត​បឋម តក្កវិទ្យា និង​ប្រតិបត្តិការ​ចេញ​ចូល (input/output) របស់​ប្រព័ន្ធ។ ពាក្យ CPU ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ក្នុង​វិស័យ​កុំព្យូទ័រ​ចាប់​តាំង​ពី​ដើម​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩៦០​មក។ ទ្រង់​ទ្រាយ ការ​រចនា និង​ការ​អនុវត្ត​របស់ CPU ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ប្ដូរ​ជា​វគ្គៗ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ប៉ុន្តែ​ប្រតិបត្តិការ​មូលដ្ឋាន​របស់​ពួក​វា​នៅ​តែ​ដូច​គ្នា​ដដែល។

កុំព្យូទ័រ​មួយ​អាច​មាន CPU ច្រើន​ជាង​មួយ ដែល​នេះ​ហៅ​ថា​ពហុដំណើរការ (multiprocessing) ។ រាល់ CPU ទំនើបៗ​ទាំង​អស់​គឺ​ជា​ប្រភេទ​មីក្រូ (microprocessor) ដែល​ស្ថិត​នៅ​លើ​បន្ទះ​ឈីប​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ។ សៀគ្វី​រួម​ចូល​គ្នា​ខ្លះ (integrated circuit ឬ IC) មាន​ផ្ទុក CUP ច្រើន​នៅ​លើ​ឈីប​មួយ ហើយ​សៀវគ្វី​នោះ​ត្រូវ​បាន​ហៅ​ថា multi-core processor ។ ចំណែក​សៀគ្វី​រួម​បញ្ចូល​គ្នា ដែល​មាន CPU តែ​មួយ​ក៏​អាច​ផ្ទុក​គ្រឿង​ឧបករណ៍​ណាមួយ (peripheral device) និង​សមាសភាគ​ផ្សេងៗ​ទៀត​របស់​កុំព្យូទ័រ ដែល​នេះ​ត្រូវ​បាន​ហៅ​ថា ប្រព័ន្ធ​លើ​ឈីប​មួយ (SoC, System on a Chip) ។
អង្គភាពស្រាវជ្រាវព្រំដែនអន្តរជាតិ

អង្គភាពស្រាវជ្រាវព្រំដែនអន្តរជាតិ (International Boundaries Research Unit)(IBRU) គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវនៅ សាកលវិទ្យាល័យ Durham ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស។ វាផ្តល់នូវជំនាញជាក់ស្តែងក្នុងការបង្កើតព្រំដែន ការគ្រប់គ្រងព្រំដែន និងការដោះស្រាយជម្លោះទឹកដី។
អង្គភាពស្រាវជ្រាវព្រំដែនអន្តរជាតិ: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
IBRU ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៩ ។ មុខងាររបស់វាពាក់ព័ន្ធនឹងការសិក្សាអំពីព្រំដែន និងឥទ្ធិពលរបស់វាទៅលើទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ និងការអភិវឌ្ឍន៍ព្រំដែន។
អង្គភាពស្រាវជ្រាវព្រំដែនអន្តរជាតិ: សន្និសីទ

សន្និសីទ 
IBRU បានរៀបចំសន្និសិទអន្តរជាតិដើម្បីស្វែងរកសំណួរបញ្ញា និងជាក់ស្តែងទាក់ទងនឹងព្រំដែនអន្តរជាតិ និងការដោះស្រាយជម្លោះទឹកដី។ IBRU, Conferences  ការជួបជុំអន្តរជាតិទាំងនេះរួមមានៈ

 រដ្ឋអធិបតេយ្យភាព (Durham, ២០០៩)
 ការកំណត់ព្រំប្រទល់ដី និងទន្លេ និងការថែទាំក្នុងការគាំទ្រការអភិវឌ្ឍន៍ព្រំដែន (បាងកក ឆ្នាំ ២០០៦)
 ការគ្រប់គ្រងព្រំដែននៅក្នុងពិភពអសន្តិសុខ (Durham, ២០០៦)
 ព្រំដែន ការបញ្ជាទិញ និងអត្តសញ្ញាណនៅក្នុងពិភពមូស្លីម (Durham, ២០០០)
 ព្រំដែន និងព្រំដែនដែលអាចជ្រាបចូលបាននៅក្នុងពិភពសកលភាវូបនីយកម្ម (Vancouver, ១៩៩៩)
 ព្រំដែនក្រោមភាពតានតឹង(Durham, ១៩៩៨)
 ព្រំដែន និងថាមពល៖ បញ្ហា និងការរំពឹងទុក (Durham, ១៩៩៦)
 ព្រំដែនអន្តរជាតិ និងសន្តិសុខបរិស្ថាន (សិង្ហបុរី ឆ្នាំ ១៩៩៥)
 ការគ្រប់គ្រងដោយសន្តិភាពនៃធនធានឆ្លងដែន (Durham, ១៩៩៤)
 បញ្ហាព្រំដែន និងដែនដីនៅក្នុងអាងមេឌីទែរ៉ាណេ (ម៉ាល់តា ឆ្នាំ ១៩៩២)
 ព្រំដែនអន្តរជាតិ៖ ទស្សនវិស័យស្រស់ (Durham, ១៩៩១)
 ព្រំដែនអន្តរជាតិ និងដំណោះស្រាយជម្លោះព្រំដែន (Durham, ១៩៨៩)
អង្គភាពស្រាវជ្រាវព្រំដែនអន្តរជាតិ: ស្នាដៃដែលបានជ្រើសរើស

ស្នាដៃដែលបានជ្រើសរើស 
ការងារបោះពុម្ភផ្សាយរបស់ IBRU រួមបញ្ចូលការងារចំនួន 51 ក្នុង 86 ស្នាដៃក្នុងការបោះពុម្ពចំនួន 114 ជាភាសា 2 និងការកាន់កាប់បណ្ណាល័យចំនួន 1,325 ។ WorldCat Identities : International Boundaries Research Unit

 មជ្ឈិមបូព៌ា និងអាហ្វ្រិកខាងជើង (១៩៩៤)
 សំណើដែនដីសម្រាប់ការដោះស្រាយសង្រ្គាមនៅបូស្នៀ-ហឺសេហ្គោវីណា (១៩៩៤) ដោយ Mladen Klemenčić
 សព្វវចនាធិប្បាយព្រំដែនអន្តរជាតិ (១៩៩៥)
 ជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី និងម៉ាឡេស៊ី ជុំវិញទីក្រុង Pulau Sipadan និង Pulau Ligitan នៅក្នុងសមុទ្រ Celebes៖ ការសិក្សាក្នុងច្បាប់អន្តរជាតិ (១៩៩៥) ដោយ R Haller-Trost
 ការកំណត់ទីតាំង និងគូសផែនទីព្រំដែនគោកអន្តរជាតិ (១៩៩៥) ដោយ Ron K Adler
 របៀបបញ្ជាក់ចំណងជើងទៅទឹកដី ៖ ការណែនាំខ្លីៗ ជាក់ស្តែងចំពោះច្បាប់ និងភស្តុតាង (1998) ដោយ John McHugo
 ព្រំដែនអន្តរជាតិនៃទីម័រខាងកើត (2001) ដោយ Neil Deeley
អង្គរធំ

right|thumb
រាជធានីអង្គរធំគឺជារាជធានីចុងក្រោយគេបង្អស់ និងឋិតថេរជាងគេនៃសម័យអង្គរ រហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១៥ ដែលជារាជធានីដ៏អស្ចារ្យមួយ និងជាកន្លែងសាសនា និងរដ្ឋបាលនៃអាណាចក្រខ្មែរ។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានកាសាងឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ រាជធានីនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីដែលមានទំហំ ៩គីឡូម៉ែត្រក្រឡា ដែលមានពូជនីយដ្ឋានជាច្រើនបន្សល់ទុកតាំងពីសម័យមុនៗមក និងសម័យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និង អ្នកស្នងរាជពីអង្គបានកសាងជាបន្តបន្ទាប់។ នៅចំកណ្តាលនៃរាជធានីនេះមានប្រាសាទមួយ ដែលកសាងដោយ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧គឺប្រាសាទបាយ័ន។ ពាក្យថាអង្គរធំ គឺមានន័យថាជារាជធានី ឬជាទីក្រុងដែលធំ។ រាជធានីនេះលាតសន្ធឹងពីមាត់ស្ទឹងសៀមរាបដែលជាដៃនៃ
អង្គវត្ត: អង្គវត្ត-ទីមកដល់របស់ភ្ញៀវទេសចរណ៏ម្នាក់ៗ

អង្គវត្ត-ទីមកដល់របស់ភ្ញៀវទេសចរណ៏ម្នាក់ៗ
   លោកអ្នកនាងជាទីមេត្រី! ប្រាសាទបុរាណអង្គវត្ត ជានិច្ចកាលជាការជ្រើសរើស ដើមដំបូង ចំពោះភ្ញៀវ ទេសចរណ៏ ពេលមកដល់កម្ពុជា ម្ដងៗ។ គេមកដល់ទីនេះ ដើម្បីទស្សនាកំសាន្ត ទីប្រជុំ បរម រាជវាំង ប្រាសាទ វិហារ ដ៏ចំឡែកនិងអស្ចារ្យ-ជាទីកន្លែងដែលបានចាត់ ទុកជា កំពូលនៃវិចិត្តសិល្បះ និង ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ។ ក្នុងនាទី៖ ដំបូល អាស៊ាននាថ្ងៃនេះ យើងខ្ញុំសូមអញ្ជើញមិត្តអ្នកស្ដាប់នូវ បទសរសេរមានចំណងជើងថា៖ អង្គវត្ត-ទីមកដល់របស់ភ្ញៀវទេសចរណ៏ម្នាក់ៗ
 
   ==ប្រាសាទអង្គវត្តនេះត្រូវបានកសាងឡើង== ដោយថ្ម តម្រាបពីលើគ្នា ដោយមិនប្រើកំបោរ ឬ ស៊ីម៉ង់ឡើយ។ បងស្រី Mai Vu -ភ្ញៀវទេសចរណ៏មកពីចិន បានមានការងឿឆ្ងន់ និងកោតសរសើរ អំពី កំលាំង និងការប៉ិនប្រសប់របស់មនុស្សខ្មែរបុរាណ៖ "ប្រាសាទអង្គវត្តជាសមិទ្ធិស្ថាបត្យកម្មឆ្នើម របស់ រាជាណាចក្រខ្មែរ។ វាសម្ដែងនូវ កំរិតអភិវឌ្ឈន៏ យ៉ាង ខ្លាំងក្លាអំពីស្ថាបត្យកម្ម។ នាគ្រានោះ បច្ចេកទេស របៀប ស្ថាបត្យ កម្មនៅលើពិភពលោក នៅមានកំហិត និងការប្រើប្រាស់ថ្ម ដូចជាប្រើប្រាស់ឈើ គឺជា បណ្ដាបច្ចេកទេសដែលយើងមិនទាន់ដឹងបានទេ។ "
អង្គអេង: ការលេបយកខេត្តភាគខាងលិចដោយពួកសៀម

ការលេបយកខេត្តភាគខាងលិចដោយពួកសៀម

ឆ្នាំ ១៧៨៣ ស្ដេចសៀមបានតែងតាំងមន្ត្រីបីនាក់ មានឈ្មោះ បែន កែប និងកន ដោយខុសច្បាប់ ឲ្យធ្វើជាចៅហ្វាយខេត្តបាត់ដំបង និងពោធិ៍សាត់។ ដើម្បីបំពេញបំណងចៅហ្វាយសៀម មន្ត្រីទាំងនោះក៏បានសរសេរសំបុត្រមួយដោយចាត់ឲ្យមន្ត្រីសៀមយកមកថ្វាយព្រះអង្គអេងនៅឧដុង្គ មានសេចក្តីថា យើងទាំងអស់គ្នាប្រាថ្នាចង់ឲ្យព្រះចៅសៀមផ្ញើសារមកឲ្យស្ដេចស្រុកខ្មែរ ដើម្បីបញ្ចូលខេត្តបាត់ដំបង មហានគរ និងចុងកាល់ ទៅក្នុងទឹកដីសៀមដើម្បីជាកិច្ចតបស្នងដល់ព្រះចៅសៀម ដែលបានចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សាព្រះអង្គ (អង្គអេង) នៅពេលដែលព្រះអង្គបានរស់នៅក្នុងស្រុកសៀម។ លុះអានសំបុត្រនោះចប់ហើយ ព្រះអង្គអេង មានការក្ដុកក្ដួលក្នុងព្រះទ័យដោយនឹកស្ដាយទឹកដីយ៉ាងក្រៃលែងរួចក៏បាន​ផ្ញើរសារត្រឡប់ទៅឲ្យសៀមវិញដែលមានសេចក្តីថា ខេត្តទាំងនេះរួមគ្នាបានជាទឹកដីមួយភាគធំរបស់ប្រទេសកម្ពុជា បើខ្មែរលើកខេត្តទាំងនោះទៅឲ្យព្រះចៅសៀម នោះប្រទេសកម្ពុជានៅសល់តែចម្រៀកដីមួយដ៏តូច មិនសក្ដិសមឈ្មោះជាប្រទេសឡើយ។ ចម្លើយរបស់ស្ដេចអង្គអេង ធ្វើឲ្យព្រះចៅតាកស៊ីន ក្រេវក្រោធជាខ្លាំង រួចក៏ប្រើពាក្យគំរាមកំហែងនៅក្នុងសារមួយដែលផ្ញើជាលើកចុងក្រោយថា  បើមហាក្សត្រខ្មែរមិនព្រមកាត់ខេត្តទាំងនោះទៅឲ្យសៀមទេនោះ ប្រទេសយើងទាំងពីរនឹងក្លាយជាសត្រូវនឹងគ្នា។

ប្រទេសកម្ពុជាពេលនោះបានបាត់បង់ពួកមន្ត្រីដែលមានសមត្ថភាព និងស្មោះត្រង់ ចំណែកឯវិស័យការពារប្រទេស យើងក៏គ្មានទ័ពសម្រាប់ការពារខ្លួនទប់ទល់នឹងការវាយលុកណាមួយពីខាងក្រៅ។ ចំណែកឯវិស័យសេដ្ឋកិច្ចទៀតសោត បានធ្លាក់ចុះដុនដាបដោយសង្គ្រាមក្នុងស្រុក។ កត្តាអស់ទាំងនេះដែលធ្វើឲ្យព្រះអង្គពុំហ៊ានតបតនឹងការលោភលន់របស់សៀម ក៏សូមអង្វរឲ្យព្រះចៅសៀមយកខេត្តទាំងនោះតែក្នុងខណៈដែលព្រះចៅសៀម (តាកស៊ីន) មានព្រះជន្មនៅឡើយ។ លុះដល់ព្រះអង្គសុគត ខ្មែរសុំយកខេត្តនេះមកបញ្ចូលក្នុងនគរកម្ពុជាដូចដើមវិញ។ ខេត្តទាំងនោះត្រូវធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃសៀមនៅឆ្នាំ ១៧៩៥ ដោយសារមន្ត្រីក្បត់ជាតិល្ងង់ខ្លៅឆ្កួតវង្វេងនឹងបុណ្យសក្តិ ភ្លេចគិតដល់កំណើតខ្លួន។

ខែ មីនា ១៧៩៦ ព្រះអង្គអេងបានផ្ទេរកិច្ចការប្រទេសទៅឲ្យឧបរាជប៉ុក រួចក៏យាងទៅកាន់រាជធានីបាងកក ក្នុងបំណងសុំឲ្យព្រះចៅសៀមប្រគល់ខេត្តខ្មែរមកវិញ។ តែស្ដេចសៀមធ្វើឫកក្រអឺតក្រទមមិនព្រមស្ដាប់សេចក្ដីទទូចអង្វរឡើយ។ បន្ទាប់ពីគង់នៅប្រទេសសៀមមិនបានផ្លែផ្កាមកព្រះអង្គក៏បានយាងនិវត្តន៍ចូលប្រទេសវិញ នៅខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៧៩៦។ ប្រាំពីរខែក្រោយមក ព្រះអង្គក៏សុគតនៅរាជធានីឧដុង្គដោយជំងឺគ្រុនចាញ់។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៧៩៦ ដល់ ១៨០៥ មក កិច្ចការប្រទេសស្ថិតនៅក្នុងដៃចៅហ្វ៊ាប៉ុក។ មន្ត្រីប៉ុកបានបញ្ជាឲ្យគេសង់ចេតិយ៍នៅលើកំពូលភ្នំឧដុង្គប៉ែកខាងកើតសម្រាប់ដាក់​អដ្ឋិធាតុព្រះអង្គអេង។ ពេលព្រះអង្គអេងចូលទិវង្គត ព្រះអង្គចន្ទជារាជបុត្រទើបតែមានព្រះជន្មបាន ៦ វស្សា ដូចនេះកិច្ចការប្រទេសជាតិត្រូវមន្ត្រីប៉ុកជាអ្នកទទួលបន្ទុក។
អង្គអេង: អន្តរាគមន៍របស់ខ្មែរដើម្បីជួយសៀម និងយួន

អន្តរាគមន៍របស់ខ្មែរដើម្បីជួយសៀម និងយួន

នៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនមន្ត្រីប៉ុកបានលើកទ័ពទៅជួយសៀម នៅពេលដែលស្ដេចភូមាឈ្មោះ ប៉ូដាវប៉ាយា វាយលុកប្រទេសសៀមពីប៉ែកខាងជើងនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៧៨២ - ១៨១៩។ ស្ដេចយួនក៏បានបញ្ជាឲ្យខ្មែរកែនទ័ពចំនួន ១០ ពាន់នាក់នៅឆ្នាំ ១៧៩៩ នៅតាមខេត្តព្រៃវែង ស្រុកបាភ្នំ ស្រុករំដួល និងស្រុកស្វាយទាប បញ្ជាដោយឧកញ៉ាវាំងឈ្មោះឡុង ដើម្បីជួយស្ដេចង្វៀង ប្រឆាំងនឹងចលនាតៃសឺន។ ទ័ពខ្មែរធ្វើដំណើរកាត់ប្រទេសទៅទិសខាងជើងតាមតំបន់ព្រៃក្រាស់ដែលសម្បូរជំងឺគ្រុនចាញ់ រួចចុះមកតាមទិសខាងជើងក្នុងខេត្តង៉ែអាន ដោយបានធ្វើឲ្យទ័ពតៃសឺនបរាជ័យ រួចក៏ត្រឡប់មកប្រទេសវិញនៅឆ្នាំ ១៨០២។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ
អង្គឥម (ព្រះអង្គម្ចាស់)

Category:Articles with short description
Category:Short description is different from Wikidata

អង្គឥម (សរសេរ​ផង​ថា អង្គ​អឹម ; ប្រសូតឆ្នាំ ; ១៧៩៤-១៨៤៣) – គឺជាព្រះអង្គម្ចាស់នៃកម្ពុជា។ ព្រះអង្គ​គឺជា​ព្រះរាជបុត្រាទី​បួន​របស់​ព្រះបាទ​អង្គ​អេង។ 

សៀម ស្តេចនៃពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក សោយទីវង្គត់នៅឆ្នាំ១៨០៩។ ព្រះបាទព្រះឧទ័យរាជាអង្គចន្ទ(អង្គចន្ទទី២) បដិសេធមិនទៅចូលរួមព្រះរាជពិធីបូជាព្រះសពរបស់ព្រះអង្គទេ។ ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ អង្គ​ចន្ទ​បាន​បញ្ជូន​ព្រះអង្គម្ចាស់​ខ្មែរ​បី​អង្គ​ដែល​រួម​មាន អង្គស្ងួន អង្គឥម និង ​អង្គឌួង ទៅ​ចូលរួម​ពិធី​បុណ្យសព។ អង្គឥម ត្រូវបានតែងតាំងជាឧបរាជខ្មែរ  ដោយស្តេចពុទ្ធលើសឡានភាល័យ។  ព្រះអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួនទម្លាក់អង្គចន្ទនៅឆ្នាំ១៨១១។ ក្រោយពីការ​អន្តរាគមន៍​របស់​វៀតណាម អង្គ​ស្ងួន អង្គឥម និង​អង្គឌួង បាន​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​ទីក្រុងបាងកក។ 

ក្រោយ​ការបះបោរឡេវ៉ាន់ខយ​ ​ផ្ទុះ​ឡើង​នៅដែនដីកម្ពុជាក្រោម ចៅព្រះញ៉ាបឌិនតេជោ(​ស៊ីង សិង្ហ​សេ​នី​) បាន​ចូល​ឈ្លានពាន​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្នុងគោលបំណងដាក់អង្គឥម​ឱ្យ​ឡើង​សោយរាជ្យ​។ ទោះ​យ៉ាង​ណា​គេ​មិន​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរ​ជួយ​ទេ។ កងទ័ពសៀមត្រូវដកទ័ពចេញពីប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៨៣៤។ 

អង្គឥម ត្រូវបានសៀមតែងតាំងជាចៅហ្វាយខេត្តបាត់ដំបងនៅឆ្នាំ១៨៣៤។  កងទ័ពសៀមបានកាន់កាប់ខេត្តភាគពាយ័ព្យ (ខេត្តបាត់ដំបង សៀមរាប ពោធិសាត់ និង កំពង់ស្វាយ )  ខេត្តភាគពាយ័ព្យ  ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មែរពីរអង្គ គឺអង្គឥម និងអង្គឌួង។  សៀមសង្ឃឹមថា ព្រះអង្គម្ចាស់នឹងអាចទាញភាពស្មោះត្រង់ និងការគាំទ្រពីពួកអភិជនខ្មែរ។  ព្រះអង្គម្ចាស់ពីរអង្គត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបុរសគ្រោះថ្នាក់បំផុតដោយរាជវាំងយួន។ លោកទ្រឿន មិញយ៉ាង អគ្គទេសាភិបាលវៀតណាមនៃខេត្តត្រានតាយ បានព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលពួកគេឱ្យត្រឡប់ទៅប្រទេសកម្ពុជាវិញ។ តាមពិតវាគឺជាការឃុបឃិតគ្នាដែលរចនាដោយទ្រឿន មិញយ៉ាង ។ នៅ​ឆ្នាំ១៨៣៧ អង្គឌួង ត្រូវ​បាន​គេ​សង្ស័យ​ថា​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ជាមួយ​នឹង​ជនជាតិ​វៀតណាម ហើយ​បាន​និរទេស​ទៅទីក្រុង​បាងកក ។  ពីរឆ្នាំក្រោយមកអង្គឥម និងអ្នកដើរតាមរបស់គាត់បានភៀសខ្លួនមកកម្ពុជាវិញដោយសម្ងាត់  អង្គឥមស្ថិតនៅក្រោមការបំភាន់ថាព្រះអង្គនឹងត្រូវបានសោយរាជ្យស្តេចថ្មីទោះជាយ៉ាងណាពួកគេត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយយួន។  ទ្រឿន មិញយ៉ាងបានស្នើថាពួកគេគួរតែត្រូវបានប្រហារជីវិត ប៉ុន្តែស្តេចមិញម៉ាងបានបដិសេធ។ Đại Nam chính biên liệt truyện sơ tập, vol. 31 អង្គឥម​ត្រូវ​បាន​និរទេស​ក្រុង ព្រៃនរគ ​បន្ទាប់​មក​នៅ​ក្រុងហ្វេ ។ 

កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​វៀតណាម​បញ្ចូល​ក្នុង​ឆ្នាំ១៨៤០។ ដោយ​មាន​ការ​ជំរុញ​ដោយ​ការ​ដាក់​រាជ្យ​របស់​ម្ចាស់ក្សត្រីអង្គ​ម៉ី មេទ័ព​កម្ពុជា​ជា​ច្រើននិង​អ្នក​ដើរ​តាម​របស់​ពួកគេ​បានបះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​គ្រប់គ្រង​ររបស់យួន ។ កងទ័ពសៀម ចូលមកកម្ពុជា ដើម្បីលើកអង្គដួង ឡើងសោយរាជ្យ។ អង្គឥម ត្រូវ​បាន​គេ​ដោះលែង​រួម​គ្នា​ជាមួយអង្គម៉ី។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ទ្រឿន មិញយ៉ាងបានព្យាយាមដាក់ព្រះអង្គឡើងសោយរាជ្យជាស្តេចអាយ៉ងយួន។  អង្គឥម និង អង្គម៉ី មកនៅកម្ពុជា ពួកគេបានបញ្ជាឱ្យពួកឧទ្ទាមខ្មែរចុះចាញ់ ប៉ុន្តែគ្មាននរណាម្នាក់ស្តាប់បង្គាប់ឡើយ។ Đại Nam chính biên liệt truyện sơ tập, vol. 31  អង្គឥម បានសោយទិវង្គតនៅមាត់ជ្រូកក្នុងឆ្នាំ១៨៤៣។
អង្គុត្តរនិកាយ

ជា​ធម៌​ដែល​គេ​ចាត់​ជា​ខ ជា​ពួក ឬ​ហៅ​ថា​និបាត ដែល​មាន​តាំង​ពី​ឯកនិបាតធម៌​ដែល​មាន​ ១ខ ទុកនិបាត​មាន​២ខ រៀង​រហូត​ដល់ ឯកាទសកនិបាត​គឺ​មាន​១១​ខ ។ ក្នុង​និបាត​នីមួយៗ​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ជា​បណ្ណាសក ហើយ​ក្នុង​បណ្ណាសក​នីមួយៗ​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ជា​វគ្គ និង​ក្នុង​វគ្គ​នីមួយៗ ត្រូវ​បាន​ចែក​ជា​សូត្រ​ច្រើន​បន្ត​ទៀត ។ នៅ​ក្នុង​អង្គុត្តរនិកាយ​មាន​សូត្រ​សរុប​​ចំនួន ៩៥៥៧ សូត្រ ។ អ្នក​រៀបរៀង​ព្រះត្រៃបិដក​ខ្មែរ​បាន​តម្រៀប​សៀវភៅ​ក្នុង​និកាយ​នេះ​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ភាគ ៤០ ដល់ ភាគ៥១ ។