កោះត្រល់: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រូបភាពតូច| កំពង់ផែ Duong Dong នៅលើកោះ ភូកុក
ចាប់តាំងពីសតវត្សរ៍ នៅសតវត្សទី៥ មុនគ.ស ប្រជាជនចាប់ផ្តើមលេចឡើងនៅភូកុក ដោយបង្ហាញលក្ខណៈនៃ វប្បធម៌អូរកែវ។  នៅ ឆ្នាំ ១៦៧១ ជនជាតិចិនឈ្មោះ ម៉ក់កូវ (Mac Kinh Cuu) មកពី Loi Chau ខេត្ត ក្វាងទុង បាននាំក្រុមគ្រួសារ ទាហាន និងអ្នកប្រាជ្ញប្រហែល ៤០០ នាក់នៅលើទូកដើម្បីចាកចេញ ពី ហ្វូចៀន ។ បន្ទាប់​ពី​អណ្តែត​នៅ​សមុទ្រ​ជា​ច្រើន​ថ្ងៃ គណៈប្រតិភូ ម៉ក់កូវ បាន​ចុះ​ចត​លើ​តំបន់​ស្ងាត់​ឈឹង​ក្នុង ​ឈូង​សមុទ្រ​ថៃ ។ បន្ទាប់ពីសាកសួរ និងដឹងថាដីនេះជាកម្មសិទ្ធិរបស់ កម្ពុជា គណៈប្រតិភូភ្លាមៗបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ ឧដុង្គ ដើម្បីស្វែងរកសិទ្ធិជ្រកកោន ប៉ុន្តែនៅពេលនោះ មានការចលាចលក្នុង កម្ពុជា។

នៅ ឆ្នាំ ១៦៨០ លោក ម៉ក់កូវ បានបង្កើតភូមិដែលខ្ចាត់ខ្ចាយពី វងធំ ទ្រុងកែ កានវ៉ូត រ៉ាច យ៉ា កាម៉ាវ ។   ហាទៀន ក្លាយជាកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់ តាំងទីលំនៅភូមិជិតសមុទ្រ ងាយស្រួលសម្រាប់ទូកធ្វើដំណើរទៅមក ឬនៅលើដីខ្ពស់តាម គៀនថាញ់ ទន្លេ កៃលើន ទន្លេ Ganh Hao ទន្លេ Ong Doc សម្រាប់ធ្វើកសិកម្ម។ លោកបានបង្កើតកាស៊ីណូចំនួន ៧ នៅតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រ៖ ម៉ាន់ ខាំ (ឬ ម៉ាងខាំ  ពាម  ,ឡុង គី ( រាម ), កានបុត ( កំពត ), ហួង អ៊ុក ( កំពង់សោម ) ,សាយ ម៉ាត់  ( ជាល មាស ឬ បន្ទាយមាស ), លិញគ្វៀន ( គីរីវង់ )  និង ភូកុក ( កោះត្រល់  ) ។ រាជធានីមានទីតាំងនៅ Man Kham  (ឧទាហរណ៍ ហាទៀន) ក្រោយមកបានប្តូរទៅជា Can Khau  (Can Khao ឬ Can Cao) ។ ពាក្យចចាមអារ៉ាមបានរីករាលដាលយ៉ាងទូលំទូលាយ ជនចំណាកស្រុកចិនមកពីគ្រប់ទិសទីនៃឈូងសមុទ្រថៃបានសុំមកតាំងទីលំនៅនៅទីនេះ ហើយបន្តិចម្តងៗ ទឹកដីនេះបានក្លាយជាទឹកដីដ៏រុងរឿងដែលមានឈ្មោះថ្មីថា Can Khau Quoc  កោះត្រល់​ក៏​បាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​មក​ជា​ភូកុក ។

នៅ ឆ្នាំ ១៧០៨ លោក ម៉ក់កូវ បានទាក់ទង លោក ង្វៀនហ្វុកជូ ។ នៅ ឆ្នាំ ១៧១៤ លោក  បានដាក់ពាក្យសុំធ្វើជាមន្ត្រីក្រោមបង្គាប់របស់ង្វៀន ហើយត្រូវបានតែងតាំងជាឧត្តមសេនីយដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដី Can Khau ។ នៅ ឆ្នាំ ១៧២៤ លោកបានផ្តល់ដីរបស់គាត់ទាំងកកអស់ ហើយត្រូវបានតែងតាំងជាឧត្តមនាវីដើម្បីគ្រប់គ្រងទឹកដី Can Khau ដោយប្តូរឈ្មោះរបស់គាត់ទៅជា Long Ho Dinh ។ ចាប់តាំងពី ឆ្នាំ ១៧២៩ មក លោកមានភាពល្បីល្បាញជាដីដែលមានជាងគេ នៅឈូងសមុទ្រថៃ ។ នៅ ឆ្នាំ ១៧៣៣ លោកបានទទួលមរណភាព កូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ Mac Si Lan ក្រោយមកបានប្តូរទៅជា ម៉ាក់ ធានទឺ ត្រូវបានតែងតាំងជាឧត្តមសេនីយស្នងរាជ្យបន្តពីឪពុករបស់គាត់នៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរាជវាំងឡុងហូ។ គ្រួសារ ម៉ក់ ត្រូវបានដំឡើងឋានៈជាស្តេចដោយស្តេច  ង្វៀនភុកជូ ។ Long Ho Dinh បានប្តូរឈ្មោះទៅជាទីក្រុង ហាទៀន។ នៅ ឆ្នាំ ១៧៣៩ លោក ម៉ាក់ ធានទឺ បានបង្កើតស្រុកចំនួនបួនទៀតគឺ Long Xuyen ( កាម៉ៅ ) Kien Giang ( រ៉ាចយ៉ា ) Tran Giang ( កាន់ថឺ ) និង Tran Di (ភាគខាងជើង បាក់លាវ )។

នៅ ឆ្នាំ ១៧៥៥ ណាក់ ង្វៀន បានសុំឱ្យ ម៉ាក់ ធានទឺ ប្រគល់ទឹកដីតាំបុន ( តាន់អាន ) និងឡយឡាប ( ហ្គោកុង ) ដើម្បីអាចឱ្យ ណាំវ៉ាង គ្រប់គ្រងវិញ។ នៅ ឆ្នាំ ១៧៥៨ ព្រះអម្ចាស់ង្វៀនបានតែងតាំង ណាកតុន ( អង្គទងទី 2 ) ជាស្តេចហើយត្រូវបានប្រគល់ទឹកដីនៃតាំផុងឡុង ( ចូវដុក និង សាដែក ) ។ ណាក់តុង ផ្ទាល់បានផ្តល់ឱ្យ ម៉ាក់ ធានទឺនូវទឹកដីនៃ ៥ អាណាខេត្តនៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍នៃ កម្ពុជារួមមាន: Huong Uc ( កំពង់សោម ), Can Bot ( កំពត ), Chau Sum  (Chan Sum Song Jung Nam (trang 13)dẫn lời Đào Duy Anh nói rằng nay thuộc Campuchia. អាច Truc Sam), ឈុង រុំ ( ឈូក សព្វថ្ងៃស្ថិតនៅក្នុង ខេត្តកំពត Chan Sam្រុកចាន់ស៊ុំដែរ) ស្ថិតនៅចន្លោះចូវដុក និងជាំងថាញ់ Quốc triều chính biên toát yếu, trang 66/124. ពេលនេះជាតំបន់ភ្នំប្រាំពីរនៃអានយ៉ាង។ (កន្លែងដែលភ្នំចាន់ស៊ុំស្ថិតនៅ)  . ) សៃម៉ាត់ ( ជើងមាស ឬ ាល្ទាយមាស ) និង លីញឃ្វីញ ( គីរីវង់ )។

ស្រុកទាំង៥នេះ ជាតំបន់មាត់សមុទ្រ (ឆ្នេរ ឈូងសមុទ្រថៃ ) ចាប់ពី ស្រះអំបិល ខេត្តកោះកុង (ពោលគឺ ខុងកុង ជាប់ព្រំប្រទល់ដែនគ្រប់គ្រងដោយជនជាតិថៃ (សៀម) ដល់ម៉ងខាំ (ពាម) ទល់មុខច្រាំងដីគោកភាគឦសាន នៃកោះ ភូកុក។ លោក ម៉ាក់ ធានទឺ បានប្រគល់វាទាំងអស់ដល់ ស្តេចវោ។ ស្តេច វោ បានបញ្ចូលទឹកដីថ្មីទាំងអស់ចូលទៅក្នុងទីក្រុង ហាទៀនហើយបានតែងតាំង ម៉ាក់ ធានទឺគ្រប់គ្រង។

នៅ ឆ្នាំ ១៧៧០ អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា Pierre Pigneau de Béhaine (Ba Da Loc) បានដើរលើកោះ ភូកុក ហើយបានបញ្ជាក់ថា អ្នកស្រុកនៅទីនេះប្រើ ភាសាវៀតណាម ដើម្បីទំនាក់ទំនង មិនមែន ខ្មែរ ទេ។

នៅ ​ឆ្នាំ ១៨២២ ឯកអគ្គរដ្ឋទូត ​អង់គ្លេស ​លោក John Crawfurd ក្នុង​ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​របស់​លោក​ទៅ ​ប្រទេស​សៀម និង​កូសាំងស៊ីន ( វៀតណាម ) បាន​ទៅ​ទស្សនា​និង​រុករក​កោះ ភូកុក ។  នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៨២២ លោក Crawfurd បានបោះយុថ្កាកប៉ាល់របស់គាត់ទៅកាន់កោះដ៏ធំបំផុតនៅភាគពាយព្យ។ កោះ​នេះ​មាន​មនុស្ស​រស់​នៅ​ជា​ច្រើន ពួក​គេ​មាន​រាក់ទាក់ ហើយ​ពួក​គេ​សុទ្ធ​តែ​ជា ​ជនជាតិ​កូសាំងស៊ីន ។

ក៏មាន ជនជាតិចិន ដើមកំណើត ហៃណាន នៅលើកោះនេះផងដែរ ដូច្នេះវាងាយស្រួលសម្រាប់ក្រុមរបស់ Crawfurd ក្នុងការបកប្រែ។ Crawfurd ត្រូវបានប្រាប់ដោយអ្នកកោះថាក្រុមរបស់គាត់គឺជា ជនជាតិអឺរ៉ុប ដំបូងគេដែលពួកគេបានឃើញមកលេងកោះនេះ។ គាត់​បាន​រក​ឃើញ​ថា​ប្រជាជន​នៅ​លើ​កោះ​នេះ​មាន​ចិត្ត​ទូលាយ​ណាស់ ទាំង​ក្មេង​ទាំង​ចាស់ ក្មេង​ប្រុស​ស្រី​មិន​សូវ​មាន​អារម្មណ៍​ថា​មាន​ការ​ចង​សម្ព័ន្ធភាព​ជាមួយ​នឹង ​ពិធី​សាសនា ​ប៉ុន្មាន​ទេ។ Crawfurd បានទាក់ទងជាមួយមន្ត្រីនៅលើកោះនេះ តាមរយៈអ្នកបកប្រែភាសាចិនរបស់គាត់។ តាមពិតពួកគេគ្រាន់តែប្រើ ប៊ិច (សរសេរ អក្សរចិន ) ដោយមិននិយាយពាក្យអ្វីទាំងអស់។ កោះនេះនៅកូសាំងស៊ីនចិនត្រូវបានគេហៅថាភូកុក (Phu-kok) ជាភាសាថៃ កោះឌុដ(Koh-dud) ឬ "កោះឆ្ងាយ" ។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរ កោះនេះត្រូវបានគេហៅថា កោះត្រល់ ឬកោះហៅ ផែនទីចាស់ត្រូវបានគេហៅថា គាត់រូ ។

នេះជាកោះធំជាងគេនៅ ឈូងសមុទ្រសៀម ខាងកើត ដែលមានប្រវែងមិនតិចជាង ៣៤ ម៉ាយ។ ផលិតផលដែលមានតម្លៃបំផុតនៅលើកោះគឺ lignum aloes ឬ agila wood (agarwood) ។ ប្រជាជនភូកុកមានចាប់ពី ៤ ទៅ ៥ពាន់នាក់ ដែលភាគច្រើនជា ជនជាតិវៀតណាម ដោយមានជនជាតិចិនស្នាក់នៅបណ្តោះអាសន្នមួយចំនួន។ ប្រជាជននៅលើកោះនេះ បន្ថែមពីលើការដាំដុះផ្លែឈើ និងបន្លែ ពួកគេភាគច្រើនដុះលូតលាស់គឺ Convolvulus batatas ( ដំឡូងផ្អែម )។ ពួកគេ​បាន​នាំ​ចូល​អង្ករ​ពី​ក្រុង​កាំងកៅ (Cang Khau, ហាទៀន )។ ប្រជាជនភូកុកភាគច្រើនប្រកបរបរជាអ្នកនេសាទ ដោយរស់នៅជាចម្បងនៅឆ្នេរខាងកើតនៃកោះ។ នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៨២២ លោក Crawfurd បានចាកចេញពីភូកុកទៅកាន់ ទីក្រុងបាងកក ។  នៅ ឆ្នាំ ១៨៥៥ អធិរាជណាប៉ូឡេអុងទី ៣ នៃប្រទេសបារាំងបានបញ្ជាក់ថា ភូកុក ជារបស់វៀតណាម។ 

ក្នុង​សម័យ ​អាណានិគម​បារាំង បារាំង ​បាន​ដាក់ ភូកុក ជា​ភ្នាក់ងារ​រដ្ឋបាល ដែល​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់​ស្រុក​អធិការកិច្ច កៀនយ៉ាង បន្ទាប់​មក រ៉ាចយ៉ា ។ ថ្ងៃទី ១ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៦៧ ភូកុក ជាកម្មសិទ្ធិរបស់ស្រុក ហាទៀន។ នៅ ថ្ងៃទី 25 ឧសភា ឆ្នាំ 1874 បារាំងបានបង្កើតស្រុក ភូកុក ហើយក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ បារាំងក៏បានបើកកំពង់ផែ Duong Dong សម្រាប់កប៉ាល់ពីប្រទេសផ្សេងៗដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម។

នៅ ថ្ងៃទី ២៥ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩២៤ វាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថា ស្រុក ភូកុក ខេត្ត ហាទៀន អ្នកគ្រប់គ្រងដំបូងគឺអភិបាលខេត្ត Ngo Van Chieu ។ ក្រោយ ឆ្នាំ ១៩៥៦ ស្រុក ភូកុកជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខេត្ត គៀនយ៉ាង ភូមិនានាត្រូវបានគេហៅថាឃុំ Phu Du ត្រូវបានរំលាយដោយបន្សល់ទុកឃុំ Duong Dong និង Ham Ninh ចំនួនប្រជាជននៅ ឆ្នាំ ១៩៦៥ មាន 12,449 នាក់។ នៅ ឆ្នាំ ១៩៤៩ នៅពេលដែលកងទ័ពសាធារណៈ រដ្ឋចិន ចាញ់ការប្រយុទ្ធជាមួយ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិន លោក Hoang Kiet ដែលជាឧត្តមសេនីយ Kuomintang មានដើមកំណើតមកពីខេត្ត ហុណាន បានដឹកនាំកងទ័ពជាង 30,000 នាក់ដើម្បីភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម។ នៅពេលនោះ ពួកអាណានិគមនិយមបារាំង បានឈរជើងនៅភាគខាងត្បូងនៃកោះ  ។ បន្ទាប់​មក​នៅ ​ឆ្នាំ ១៩៥៣ ពួក​គេ​បាន​ត្រឡប់​ទៅ ​កោះ​តៃវ៉ាន់ ​ដើម្បី​តាម ​លោក Chiang Kai-shek ។ ទាហាន​ចិន​ម្នាក់​នេះ​បាន​បន្សល់​ទុក​ផ្ទះ​សម្បែង ចំការ... ដោយ​មើល​ឃើញ​ដូច្នេះ បារាំង​បាន​ឆ្លៀត​យក​ប្រយោជន៍​ពី​ផ្ទះ​ដែល​មាន​ហើយ​បាន​បង្កើត​ពន្ធនាគារ​ប្រហែល ៤០ ហិកតា​ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា “ Camp Cay Dua ” ដែល​មាន​សមត្ថភាព​ផ្ទុក​អ្នក​ទោស​បាន​ចំនួន ១៤ ០០០ នាក់។

នៅ​ថ្ងៃ ​ទី​៤ ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៩៧៥ ទាហាន ​ខ្មែរ​ក្រហម ​មួយ​ក្រុម​បាន​វាយ​ឆ្មក់​ចូល​កោះ ។ នៅ ថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានប្រើប្រាស់ កប៉ាល់ចុះចត LSM និង នាវាល្បាត PCF ចំនួន៣គ្រឿង ដើម្បីបញ្ជូនកងទ័ពទៅលុកលុយ កោះក្រចកសេះ ដោយបានប្រមូលផ្តុំជនជាតិវៀតណាមនៅលើកោះនេះជាង ៥០០នាក់ នាំមក កម្ពុជា និងសម្លាប់រង្គាលពួកគេទាំងអស់។ ថ្ងៃទី ២៧ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៩៧៥ កងទ័ពជើងទឹកប្រជាជនវៀតណាម បានរំដោះកោះ ក្រចកសេះ។ 

ថ្ងៃទី ១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៧៩ ឃុំ Cua Duong ចែកចេញជា ២ ឃុំ Cua Duong និង Cua Can ហើយឃុំ Duong To ចែកចេញជា ២ ឃុំ Duong To និង An Thoi ។ 

នៅ ឆ្នាំ១៩៩៩ រដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមបានព្រមព្រៀងគ្នាលើផ្លូវ Brevie និង ភូកុក ក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់វៀតណាម។