navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
យីហ្គាល់ អាឌីកា: ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិ 
Adika កើតនៅក្រុងយេរូសាឡឹម ហើយបានសិក្សាផ្នែកសំដែងនៅសាកលវិទ្យាល័យ Tel Aviv ។

ក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ទី 90 អាឌីកាបានសម្ដែងក្នុងរឿង "Shoro" (1990), "Stolen Father 3" (1991), "Looking for a Husband on All Furs" (1993), "Derrick' Brother" (1994), "Greed of ឪពុក (1994), "The Flying Camel" (1994), "The Second Half" (1996), "សុភមង្គលគ្មានដែនកំណត់" (1996), "The End of the Game" (1997), "David's Plots" (1998) និង "Gentila" (1998) ។ គាត់ក៏បានលេងជាច្រើនឆ្នាំនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តបរទេស "The Human Shield" (1992) និង "The Patriots" (1994) ។ Adika ត្រូវបានគេចងចាំសម្រាប់តួនាទីរបស់ David Zelait ដែលគាត់បានលេងក្នុងឆ្នាំ 1995 នៅក្នុងរឿង Yossi Madamoni និង David Ofek រឿង "Bat Yam New York" ។ ជាមួយគ្នានេះ លោកក៏បានចូលរួមក្នុងរឿងភាគទូរទស្សន៍ "Photos of Yipayot" ដោយ Eric Lubetzky និង Mati Harari ផងដែរ។
យឹម សុវណ្ណ

យឹម សុវណ្ណ (កើត​ថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែ​កញ្ញា ឆ្នាំ​១៩៦៤) ជា​អ្នក​នយោបាយ​ខ្មែរ ដែល​ជា​អ្នកនាំពាក្យ និង​ជា​ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ ​គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ ។ លោក​ជា​សមាជិក​សភា​កម្ពុជា​ដែល​តំណាង​ឲ្យ ​រាជធានី​ភ្នំពេញ ​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​២០១៧ ទើប ​គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ ​ត្រូវ​បាន​រំលាយ។ លោក​ក៏​ជា​អ្នក​ជំនួញ​ដ៏​ជោគជ័យ​ម្នាក់ និង​ជា​ឪពុក​មាន​កូន​ពីរ​នាក់​ផង​ដែរ។ លោក​ក៏​ធ្លាប់​ធ្វើ​ជាអនុប្រធានគណបក្សប្រឆាំងផងដែរ។

លោក យឹម សុវណ្ណ បាន​ជាប់​ឆ្នោត​ជា​តំណាង ​រាជា​ធានី​ភ្នំពេញ ​ជា​លើក​ដំបូង​ក្នុង​រដ្ឋ​សភា​កម្ពុជា ​ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ ។ លោក​មាន​អាយុ​ត្រឹម​តែ​៣៤​ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ​នៅ​ពេល​នោះ លោក​ជា​សមាជិក​សភា​ក្មេង​បំផុត​របស់​កម្ពុជា។ លោក​បាន​ចូល​ប្រឡូក​ក្នុង​នយោបាយ​កម្ពុជា​ក្នុង​តួនាទី​ជា​លេខា​រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​ហិរញ្ញវត្ថុ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៩៣ ហើយ​ក្រោយ​មក​បាន​ក្លាយ​ជា​សមាជិក​ស្ថាបនិក ​គណបក្ស​ខ្មែររួបរួមជាតិ (ក្រោយមក​បាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​មក​ជាគណបក្ស សម រង្ស៊ី )។ លោក​ជា​ហេរញ្ញិក និង​ជា​អ្នកនាំពាក្យ​គណបក្ស សម រង្ស៊ី ។ ពេល ​គណបក្ស​សង្គ្រោះ​ជាតិ ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង លោក​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង ​ជា​ប្រធាន​គណៈកម្មាធិការ​ប្រតិបត្តិ ​គណបក្ស​ក៏​ដូចជា​ជា​អ្នកនាំពាក្យ​គណបក្ស​ផង​ដែរ។ លោក​ក៏​ធ្លាប់​ជា​ប្រធាន ​គណៈកម្មការ​សភា​មហាផ្ទៃ ការពារជាតិ និង​រដ្ឋបាល​មុខងារ​ស៊ីវិល ​ពី​ឆ្នាំ២០០៥ ដល់២០០៨ ក្នុង ​រដ្ឋសភា​កម្ពុជា ។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ លោកបានក្លាយជាអគ្គលេខាធិការនៃក្រុមសភាភាគតិច។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៦ បន្ទាប់ពីការនិរទេសរបស់លោក សម រង្ស៊ី លោកបានក្លាយជាអនុប្រធានគណបក្សប្រឆាំង រហូតដល់តំណែងត្រូវបានសភាទម្លាក់នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៧។

លោក យឹម សុវណ្ណ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសុន្ទរកថាសាធារណៈដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ ប៉ុន្តែមានប្រសិទ្ធភាព និងលើកទឹកចិត្ត ហើយត្រូវបានគេគោរពយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការខិតខំប្រឹងប្រែងមិនចេះនឿយហត់របស់គាត់ក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ និងការបន្តសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជា។ ដោយ​សារ​តែ​សមត្ថភាព​មិន​គួរ​ឱ្យ​សង្ស័យ ការ​តែងតាំង​ជាប្រធានគណៈកម្មការសភាស៊ើបអង្កេត និង​ប្រឆាំង​អំពើ​ពុក​រលួយ ដែល​ចាត់​ទុក​ប្រហែល​ជា​គណៈកម្មការ​សភា​សំខាន់​បំផុត ត្រូវ​បានគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ​ច្រាន​ចោល​កាល​ពី​ថ្ងៃ​ទី​២៧ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​២០១៤។ លោក​ជា​សមាជិក​សភា​បក្ស​ប្រឆាំង​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល​ម្នាក់​ដែល​បាន​ជាប់​ឆ្នោត​តាំង​ពី​ឆ្នាំ ១៩៩៨។
យឹម សុវណ្ណ: ជីវិតដំបូង

ជីវិតដំបូង 
កើតនៅឆ្នាំ១៩៦៤ សុវណ្ណធំឡើងនៅទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យស៊ូទ្រាំនឹងរយៈពេលដ៏វេទនាដូចប្រជាជនកម្ពុជាដទៃទៀតក្នុងរបប ប៉ុល ពត ។
យឹម សុវណ្ណ: ការអប់រំ

ការអប់រំ 
យឹម សុវណ្ណ បានបញ្ចប់បរិញ្ញាបត្រផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ពីសាកលវិទ្យាល័យជាតិគ្រប់គ្រង រាជធានីភ្នំពេញ ប្រទេសកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ លោកបានទទួលអាហារូបករណ៍ជិះពេញទៅប្រទេសជប៉ុន ជាកន្លែងដែលគាត់បានទទួលសញ្ញាប័ត្រអនុបណ្ឌិតផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយពីសាកលវិទ្យាល័យសៃតាម៉ា ប្រទេសជប៉ុន។ លោកក៏បានទទួលសញ្ញាប័ត្រពី សាកលវិទ្យាល័យត្ស៊ីងហ៊ូ សិក្សាភាសាអង់គ្លេស និងជប៉ុនផងដែរ។
យឹម សុវណ្ណ: នយោបាយ

នយោបាយ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| សុវណ្ណ និងសហការី ជួបជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោកចញ កេរី និងឯកអគ្គរដ្ឋទូត វីល្លៀមអេ.ហេដ នៅរាជធានីភ្នំពេញ ថ្ងៃទី២៦ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៦។
លោក យឹម សុវណ្ណ បាន​ចូល​ប្រឡូក​ក្នុង​ឆាក​នយោបាយ​ជា​ជំនួយការ​រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​ហិរញ្ញវត្ថុ​ក្នុង​អំឡុង​ឆ្នាំ ១៩៩៣-១៩៩៤ ខណៈ​កំពុង​បន្ត​ការ​សិក្សា​នៅ​ប្រទេស​ជប៉ុន។ លោក​បាន​ចូល​ជា​សមាជិក​សភា​នៅរាជធានីភ្នំពេញ ​តាំង​ពីឆ្នាំ១៩៩៨ ។ លោក​ក៏​ជា​ប្រធាន ​គណៈកម្មការ​សភា​មហាផ្ទៃការពារជាតិ និង​រដ្ឋបាល​មុខងារ​ស៊ីវិល ​ពី​ឆ្នាំ២០០៥ ដល់​២០០៨ ក្នុង​រដ្ឋសភា។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ លោកបានក្លាយជាអគ្គលេខាធិការនៃក្រុមសភាភាគតិច។ "Election results" . Cambodia National Election Committee. Retrieved 18 June 2008. នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ លោកបានក្លាយជាអគ្គលេខាធិការនៃក្រុមសភាភាគតិច។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៦ បន្ទាប់ពីការនិរទេសរបស់លោក សម រង្ស៊ី លោកបានក្លាយជា អនុប្រធានគណបក្សប្រឆាំង រហូតដល់តំណែងត្រូវបានសភាទម្លាក់នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៧។
យឺនយង អូភាកុល

យឺនយង អូភាកុល ឬ យឺនយង អូផាគុ​ន ( ៩ វិចិកា ១៩៥៤ - ) ឈ្មោះដំណាក់កាល អែត ខារ៉ាបាវ ()บ้านบรรทัดห้าเส้น  ជាតារាចម្រៀងនិងអ្នកនិពន្ធបទចម្រៀងប្រុសថៃ គាត់ជាមេដឹកនាំក្រុម​ត​ន្រ្ដី​រ៉​ក់ខារ៉ាបាវ ๑...
យុគន្ធរ

ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ (១៨៦០ – ១៩៣៤) ក្សត្រាដ៏ក្លាហានហ៊ានទៅប្តឹងអាជ្ញាធរបារាំងដែលជាម្ចាស់អាណានិគមន៍ ដល់ទីក្រុងប៉ារីស នាឆ្នាំ១៩០០។ ព្រះនាមពេញ ហៅថាព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម អរុណ យុគន្ធរ ជ័យព្រះរាជឱរសបុត្រាចន្ទ្រ គឺជាព្រះរាជបុត្រារបស់ ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្ទ្រា ពោះ និងព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម បរមរាមាទេវាវតារ ព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី។
យុគន្ធរ: ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិ 
ជាព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម នៃព្រះរាជបុត្រទាំង ៦ព្រះអង្គ។ ទ្រង់ប្រសូតនាឆ្នាំ១៨៦០ (ឯកសារខ្លះថា១៨៥៨) នាព្រះរាជធានីឧត្តុង្គ។ ព្រះអង្គ គឺជាអ្នកដែលត្រូវគេមើលឃើញច្បាស់ថាជាអ្នកបន្តស្នងរាជពីហ្លួង នរោត្ដម ។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០០ ក្នុងឋានៈជាព្រះរាជតំណាងនៃព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ព្រះអង្គម្ចាស់យុគន្ធរ រួមជាមួយប្រតិភូខ្មែរ ចំនួន ៦នាក់ និងព្រះអានុជព្រះអង្គមួយអង្គទៀត បានធ្វើដំណើរតាមកប៉ាល់បារាំងឆ្ពោះទៅប្រទេសបារាំង ដើម្បីចូលរួមក្នុងពិធីតាំងពិពណ៌ពិភពលោក ដែលរៀបចំដោយប្រទេសបារាំង នៅទីក្រុងប៉ារីស។ ប៉ុន្តែនៅទីនោះព្រះអង្គ បែរជាចេញសកម្មភាពប្រឆាំងតវ៉ានឹងនយោបាយរដ្ឋការអាណានិគមន៍នៅកម្ពុជា លើទំព័រសារព័ត៌មានរបស់បារាំងទៅវិញ។
នេះជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដ៏កម្រមាន ដែលអ្នកនៅក្រោមអាណានិគមន៍ ហ៊ានប្តឹងតវ៉ាអ្នកដែលតាំងអាណានិគមន៍។
តាមពិតរឿងរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ យុគន្ធរ ច្បាស់ជាមិនអាចផ្ទុះបែកធ្លាយ ធ្វើឲ្យផ្អើលដល់សាធារណៈមតិនោះឡើយ បើគ្មានការជួយអន្តរាគមន៍ពីអ្នកការសែតបារាំងម្នាក់ឈ្មោះហ្សង់ហេស (Jean Hess) ដែលបានវិលត្រឡប់ពីប្រទេសកម្ពុជា ទៅប្រទេសបារាំងវិញ ជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់យុគន្ធរដែរនោះ។

ឃើញនូវការរារាំងរបស់មន្រ្តីជាន់ខ្ពស់បារាំង ក្នុងការមិនអនុញ្ញាតឲ្យព្រះអង្គម្ចាស់អាចយកពាក្យបណ្តឹងទៅជូនលោកឌឺមែរ ប្រធានាធិបតីបារាំង និងការតស៊ូអត់ធ្មត់របស់ព្រះអង្គអំពីបញ្ហានេះ។ ឯការពុះពារ និងលះបង់របស់ព្រះអង្គបានធ្វើឲ្យពួកអាណានិគមបារាំងខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង។ ព្រះអង្គម្ចាស់យុគន្ធរ ត្រូវបានប្រមាថ យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយជនជាតិបារាំង។ ពួកបារាំងនិយាយទាំងអស់សំណើចថា ព្រះអង្គយុគន្ធរ មានមាឌតូច កម្ពាស់ប្រហែល មួយម៉ែត្រ៥៨ មានក្បាល(ព្រះកេស)ត្រងាលខាងមុខ និងមុខ ឆ្អឹង សម្បុរខ្មៅជាងគេបន្តិច។ ហើយពួកបារាំងបានបញ្ចុះបញ្ចូលពួកមន្រ្តីខ្មែរដែលលោភលន់លុយកាក់ បុណ្យស័ក្តិ និងញៀនអំណាច ឲ្យស្អប់ព្រះអង្គ ហើយបានទាមទារឲ្យព្រះអង្គសុំទោស រួមទាំងការចាត់វិធានការណ៍នានាដើម្បីដាក់ទោសព្រះអង្គម្ចាស់អោយបានធ្ងន់ធ្ងររហូតដល់ចង់សម្លាប់ព្រះអង្គទៀតផង។
គេពុំដែលឃើញមានការសុំទោសអ្វីទាំងអស់ ដោយសារតែព្រះអង្គម្ចាស់យុគន្ធរ សុខចិត្តឲ្យគេនិរទេសព្រះកាយជាជាងសុំទោស ហើយទីបញ្ចប់នៃជីវភាពនយោបាយពីឆ្នាំ១៨៨៩ ដល់១៩០៤ ដើម្បីសេរីភាពខ្មែររបស់ព្រះអង្គត្រូវបានអាជ្ញាធរបារាំងសម្រេចកាត់ទោសនិរទេសព្រះអង្គ ។

ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ, សិង្ហបុរី និងទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃក្រោយឆ្នាំ១៩១៣។ ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ សុគតនាទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃ នាថ្ងៃទី២៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៤ ក្នុងព្រះជន្ម៧៤ឆ្នាំ។

តាមប្រភពឯកសារខ្លះអះអាងថា ពេលអាជ្ញាធរបារាំងចាប់បញ្ជូនព្រះអង្គមកកម្ពុជាវិញ ពេលមកដល់កំពង់ផែសឹង្ហបូរី នាឆ្នាំ១៩០០ ព្រះអង្គបានលួចចាកចេញពីកប៉ាល់ ហើយព្រះអង្គត្រូវបាននិរទេសព្រះកាយទៅរស់នៅប្រទេសបែលហ្សិក និងបានបន្តទៅរស់នៅឯប្រទេសសៀម រហូតដល់ព្រះអង្គ សោយទិវង្គតនៅទីក្រុងបាងកក នាខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៤ ក្នុងជន្មាយុ ៧៤វស្សា មុនពេលប្រទេសទទួលបានឯករាជ្យពីប្រទេសបារាំងតាមបំណងព្រះអង្គនៅឆ្នាំ១៩៥៣។
យុគន្ធរ: រាជបច្ឆាញាតិ

រាជបច្ឆាញាតិ 
ព្រះអង្គបានរៀបអភិសេកចំនួន៤ដងគឺ៖
លើកទី១ អ្នក ស្រអែម, លើកទី២ អ្នក កៀន, លើកទី៣ អ្នក អ៊ឹម, លើកទី៤ ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម មល្លិកា។

ព្រះអង្គ មានព្រះបុត្រា៤ព្រះអង្គ និងព្រះបុត្រី៥ព្រះអង្គ គឺ៖
 ១. អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ និមិន្ទ្រវង្ស 
 ២. អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ កន្នារ៉ារក្ស 
 ៣.អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ ហៀន វច្ចរាវង្ស 
 ៤.អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ ក្រអាញ់​ 
 ៥.អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ ប៉េងប៉ោះ 
 ៦.អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ យុផាផាន់ 
 ៧. អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ របានបាស់ 
 ៨.អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ ពង់ពាង 
 ៩.អ្នកអង្គម្ចាស់ នរោត្ដម យុគន្ធរ ទូច។
យុគន្ធរ: បិ​តិក​ភណ្ឌ

បិ​តិក​ភណ្ឌ 
មានតែវិទ្យាល័យនៃទីក្រុងភ្នំពេញមួយទេ ដែលមានចារព្រះនាមព្រះអង្គឲ្យគង់នៅ គឺវិទ្យាល័យព្រះយុគន្ធរ ស្ថិតនៅបណ្តោយមហាវិថីព្រះមុនីវង្ស កែងនឹងមហាវិថីព្រះសីហនុ ទល់មុខនឹងសំណង់ ៤២ជាន់ ក្នុងសង្កាត់បឹងព្រលិត ខ័ណ្ឌ ចំការមន។
យុគល

យុគល (ក៏ មឿនជ័យ ) គឺជាព្រះមហាក្សត្រទី៥នៃប្រទេសលាវ ព្រះរាជាណាចក្រឡានឆាង ។ ព្រះអង្គជាប្អូនបង្កើតរបស់ព្រហ្មទត្ត ហើយ​ប្រហែល​ជា​អនីតិជន។ ទ្រង់សោយរាជ្យបាន ៨ខែ ប៉ុន្តែនាង កែវភិម្ផា (ជាអ្នកគ្រប់គ្រងនគរ) ភ្លាមៗនោះមិនពេញចិត្តនឹងការបំពេញមុខងារជាស្តេច ហើយគ្រោងនឹងប្រហារជីវិតព្រះអង្គ។ ទ្រង់បានរត់គេចខ្លួន ប៉ុន្តែប៉ុន្តែត្រូវបានគេធ្វើឃាតនៅឯផាដៅតាមបញ្ជាពីនាងកែវ ភិម្ផា ។
យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា

សម័យក្រោយអង្គរ ឬ សម័យកណ្តាល គ្របដណ្ដប់លើប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ​ពីសតវត្សទីដប់ប្រាំដល់សតវត្សទីដប់ប្រាំបួន ជាសម័យកាលដែលកម្ពុជាបន្តភាពរុងរឿងពីសម័យអង្គរ“A History of Cambodia" by David Chandler, pp. ៩២  និង​ បានបង្កើតជំនួញសេដ្ឋកិច្ចផ្លូវទឹកយ៉ាងមមាញឹកជាមួយជនបរទេសនៅរាជធានីលង្វែកនៅសតវត្សទី១៦ និង ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៧មក ដែលកម្ពុជាពើបប្រទះនឹងការធ្លាក់ចុះនៃអំណាចប្រទេស និងការបាត់បង់ទឹកដី ដោយត្រូវប្រទេសជិតខាងឈ្លានពាននៅចុងសតវត្សទី១៨និងដើមសតវត្សទី១៩ រហូតដល់មានការជួយជ្រោមជ្រែងពីប្រទេសបារាំងដើម្បីធ្វើជាអាណាព្យាបាលនៅឆ្នាំ១៨៦៣“ប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ" ដោយ ត្រឹង ងា។ កម្ពុជាមានភាពសុខសាន្តមួយរយៈ ក្នុងសម័យកាលរុងរឿងមួយក្នុង​កំឡុងសតវត្សទីដប់ប្រាំមួយ ដោយសារតែព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសនេះ ដែលពួកព្រះអង្គបានកសាងរាជធានីរបស់ទ្រង់នៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍នៃ​បឹងទន្លេសាបតាមដងទន្លេមេគង្គ ដែលបានលើកស្ទួយពាណិជ្ជកម្មជាមួយនឹងប៉ែកដទៃទៀតនៃអាស៊ី។ នេះគឺជាសម័យកាលមួយ ដែលនៅពេលនោះ ពួកអ្នកផ្សងព្រេង និងសាសនទូតអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្គាល់បានមកទស្សនកិច្ចប្រទេសនេះលើកដំបូង។ ក៏ប៉ុន្តែការសញ្ជ័យរបស់ពួកសៀមបានយកបានរាជធានីថ្មីនៅលង្វែកនៅឆ្នាំ ១៥៩៤ បានកំណត់ការផ្លាស់ប្ដូរនូវភ័ព្វវាសនារបស់ប្រទេសនេះ ហើយកម្ពុជាក៏បានក្លាយជាកូនអុកមួយក្នុងការប្រណាំងប្រជែងឥទ្ធិពលគ្នារវាងប្រទេសជិតខាងពីរ​ដែលកំពុងកើនឡើងអំណាចឥទ្ធិពលបន្តិចម្ដងៗ គឺ សៀម និង យួន។ ការតាំងលំនៅរបស់យួននៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គបាននាំឱ្យមានការបញ្ចូលតំបន់នោះនៅចុង​នៃសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ​ទៅក្នុងទឹកដីរបស់យួន។ ដោយហេតុនោះហើយ កម្ពុជាក៏បានបាត់បង់ទឹកដីដ៏មានជីជាតិបំផុត និងបានកាត់ផ្ដាច់ខ្លួនពីសមុទ្រ។ ដូច្នេះហើយ ការទន្ទ្រានរបស់បរទេសបានបន្តរហូត​ដល់ពាក់កណ្ដាលទីមួយនៃសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន តមកទៀត យួនក៏បានប្ដេជ្ញា​ដើម្បីលេបត្របាក់ទឹកដីខ្មែរ ​និងបង្ខំអោយអ្នកស្រុកខ្មែរទទួលយកវប្បធម៌យួន។
យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា: សម័យក្រោយអង្គរ

សម័យក្រោយអង្គរ

thumb|left|200px|ផែនទី​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងទសវត្ស ១៤០០។

ជាងបួនសតវត្សដែលបានកន្លងផុតទៅចាប់ពីផ្លាស់ប្តូររាជធានីអង្គរនៅក្បែរៗពាក់កណ្ដាល​សតវត្សទី១៥​រហូតដល់ការបង្កើតអាណាព្យាបាល​ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅឆ្នាំ ១៨៦៣ សម័យកាលនោះត្រូវបានចាត់ទុកដោយពួកប្រវត្តិវិទូថាជា សម័យក្រោយអង្គរ ឬ យុគសម័យកណ្តាល“ប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ" ដោយ ត្រឹង ងា នៃប្រទេសកម្ពុជា សម័យកាលនៃភាពស្ងប់ស្ងៀមខាងសេដ្ឋកិច្ច សង្គម និងវប្បធម៌ ដែលនៅពេលនោះកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់នគរបានស្ថិត​នៅក្រោមកណ្ដាប់ដៃនៃពួកអ្នកជិតខាង សៀម និង យួនបន្តិចម្ដងៗ។ នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៩ កម្ពុជាបានក្លាយជាប្រទេសទន់ខ្សោយផ្នែកនយោបាយ ដោយស្ថិតនៅក្នុងការដណ្ដើមឥទ្ធិពលគ្នារវាងសៀម និង យួន ដោយត្រូវបានប្រទេសជិតខាងទន្ទ្រានឥតឈប់ឈរ រហូតដល់មានការស្នើសុំអន្តរាគមន៍ពីប្រទេសបារាំង“ប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ" ដោយ ត្រឹង ងា។ ភាពភ័យខ្លាចនៃការបាត់ផុតរលត់ជាតិសាសន៍​និងវប្បធម៌បានបន្តសាច់រឿងដ៏ធំនៅក្នុងផ្នត់គំនិតរបស់ខ្មែរសម័យទំនើប​ហើយអាចជួយឱ្យយើងយល់ដឹងអំពី ជាតិនិយម និង សំអប់បរទេសដ៏ខ្លាំងក្លារបស់ខ្មែរ​និងក៏ជាដើមចមគាំទ្រដល់របបខ្មែរក្រហមកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ ផងដែរ។ ការបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ នូវ របបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា ដែលជារដ្ឋរណបត្រួតត្រាដោយវៀតណាម ធ្វើឱ្យយើងមើលឃើញយ៉ាងច្បាស់នូវចំណុចកំពូលនៃដំណាក់កាល នៃការទន្ទ្រានរបស់វៀតណាមដែលរៀបចំយ៉ាងល្អរួចជាស្រេចតាមរយៈកលល្បិច​តាំងពីសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរមកម៉្លេះ។

ដំណាក់កាលនៃការស៊ីរូងផ្ទៃក្នុង​និងការទន្ទ្រានរបស់បរទេសបន្តិចម្ដងៗពិតជាឆាប់រហ័ស និងគឺជាភស្តុតាងយ៉ាងរឹងមាំនៅសតវត្សទីដប់ប្រាំ​ដែលនៅពេលនោះខ្មែរនៅមានឥទ្ធិពលនៅឡើយ ។ បន្តបន្ទាប់ពីការធ្លាក់នៃអង្គរធំ ព្រះរាជវាំងរបស់កម្ពុជាបានបោះបង់ចោលតំបន់ភាគខាងជើងនៃបឹងទន្លេសាប ទៅឱ្យប្រទេសសៀម និងមិនបានរើត្រឡប់ទៅវិញជារៀងរហូត លើកលែងតែចន្លោះពេលដ៏ខ្លីនៅចុងសតវត្សទីដប់ប្រាំមួយចេញ។ នៅសម័យនោះ យ៉ាងណាមិញ ការនិយមរបស់ខ្មែរក្នុងការសាងសង់សំណង់អគារវិមានក៏ត្រូវបានបញ្ឈប់។ ជំនឿកាលពីបុរាណៗដូចជាពុទ្ធសាសនាមហាយាននិងលទ្ធិទេវរាជនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា ត្រូវបានជំនួសដោយពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ហើយខ្មែរបានប្រែជាមានសុខដុមរម្យនាខាងវប្បធម៌ និង សាសនាដូចគ្នា​នឹងសៀម។ ភាពស្រដៀងគ្នានេះមិនបានបន្តុចបង្អាក់សង្គ្រាម​បានម្ដងណាទេ រវាងនគរទាំងពីរ។ កំឡុងសតវត្សទីដប់ប្រាំមួយ កងទ័ពខ្មែរដោយឆ្លៀតឱកាសលើជម្លោះសៀមជាមួយភូមា ខ្មែរក៏បានលុកលុយលើនគរសៀមជាច្រើនលើកប៉ុន្តែនៅតែមិនបានសម្រេច។

នៅក្នុងខណៈពេលនោះ បន្តបន្ទាប់ពីការបោះបង់នៃទីស្ថានអង្គរ ខ្មែរដែលនៅរស់រានសល់ចំនួនតិច រួមនិងជំនួយរបស់សៀម ក៏បានបង្កើតរាជធានីថ្មីមួយស្ថិតនៅចម្ងាយច្រើនសហាតិមាត្រ​នៅភាគអាគ្នេយ៍នៅកន្លែងមួយត្រង់អ្វីដែលបច្ចុប្បន្នគេស្គាល់ថា ភ្នំពេញ នេះឯង។ មជ្ឈមណ្ឌលអំណាចថ្មីនេះបានតាំងនៅចំណុចប្រសព្វគ្នានៃទន្លេមេគង្គ និង ទន្លេសាប។ ដូច្នេះ រាជធានីនេះបានគ្រប់គ្រងខាងពាណិជ្ជកម្មតាមដងទន្លេដែលជាទឹកដីបេះដូងនៃប្រទេសខ្មែរនិង​នគរលាវ ហើយមានច្រកចេញចូល តាមច្រកនៃដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ ទៅកាន់ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិដែលបានភ្ជាប់ឆ្នេរសមុទ្រចិន តាមរយៈសមុទ្រចិនខាងត្បូង និង មហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ ប្រភេទនៃរដ្ឋ និង សង្គមថ្មីបានលេចឡើង ហើយកាន់តែបើកចំហដល់ពិភពលោកខាងក្រៅ និងកាន់តែពឹងផ្អែកលើវិស័យពាណិជ្ជកម្ម​ជាប្រភពភោគទ្រព្យជាង រដ្ឋមុនៗដែល ពឹងផ្អែកពាណិជ្ជកម្មខាងក្នុងដីគោក។ ទំហំទំហាត់នៃពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រជាមួយចិនសម័យរាជវង្សមិង (១៣៦៨-១៦៤៤) បានផ្ដល់នូវឱកាសទាញយកផលប្រយោជន៍ជាច្រើនដោយពួកក្រុមសមាជិក នៃពួកអ្នកមុខអ្នកការខ្មែរដែលជាអ្នកក្ដោបក្ដាប់ផ្ដាច់មុខ​ខាងពាណិជ្ជកម្មរបស់ព្រះមហាក្សត្រ។ ការបង្ហាញខ្លួននៃពួកអឺរ៉ុបនៅក្នុងតំបន់នេះនៅសតវត្សទីដប់ប្រាំមួយ​ក៏បានលើកស្ទួយដល់វិស័យពាណិជ្ជកម្មផងដែរ។
យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា: ទំនាក់ទំនងលើកដំបូងជាមួយលោកខាងលិច

ទំនាក់ទំនងលើកដំបូងជាមួយលោកខាងលិច
thumb|190px|left|គំនូសវៀសអំពីកម្ពុជាក្នុង​ផែនទីមួយផ្ទាំងរបស់ព័រទុយហ្គាល់​សតវត្សទី១៧
ឯកសារពិគ្រោះដំបូងគេអំពីកម្ពុជាក្នុងឯកសារអឺរ៉ុបគឺមាននៅឆ្នាំ ១៥១១ តាមរយៈពួកព័រទុយហ្គាល់។

ព្រះបាទចន្ទរាជា (១៥១៦-១៥៦៦) ក្សត្រមួយអង្គក្នុងចំណោមក្សត្រខ្មែរពីរបីអង្គធំៗ នៅសម័យក្រោយអង្គរ ទ្រង់បានផ្លាស់រាជធានីពីភ្នំពេញទៅលង្វែកវិញ។ ពួកអ្នកដំណើរព័រទុយហ្គាល់ និង អេស្ប៉ាញដែលបានមកទស្សនាទីក្រុងនេះ ដែលជាទីក្រុងតាំងនៅលើច្រាំងនៃដងទន្លេសាប ទន្លេមួយនៅភាគខាងជើងភ្នំពេញ បានពិពណ៌នារៀបរាប់ទីក្រុងនេះថា ជាកន្លែងមួយសម្បូរដោយភោគទ្រព្យដ៏សម្បើមអស្ចារ្យ។ ផលិតផលជាច្រើនបានដោះដូរនៅទីនោះរួមមាន ថ្មមានតម្លៃ លោហៈ, សូត្រ និង កប្បាស, ធូប, ភ្លុក, ម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក, បសុសត្វ (រួមមានដំរី), និង កុយរមាស (ដែលបានឱ្យតម្លៃដោយពួកចិនជាឱសថកម្រ  និង ប៉ូវកម្លាំង)។ នៅចុងសតវត្សទីដប់ប្រាំមួយនិងដើមសតវត្សទីដប់ប្រាំពីរ លង្វែកមានក្រុមសហគមន៍ពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនរបស់ជនជាតិចិន ឥណ្ឌូណេស៊ី ពួកម៉ាឡេ ជប៉ុន ពួកអារ៉ាប់ អេស្ប៉ាញ និង ព័រទុយហ្គាល់។ ក្រុមសហគមន៍ទាំងប៉ុន្មាននោះត្រូវបានចូលរួមនៅពេលក្រោយ​នៅក្នុងសតវត្សដដែលនោះដោយពួកអង់គ្លេសនិងហូឡង់។

នៅក្នុងកំឡុងសម័យកាលនេះ (នៅឆ្នាំ ១៥៥៥-១៥៥៦) ពួកបព្វជិតសាសនាគ្រិស្តជាតិព័រទុយហ្កាល់ ហ្គាស្ប៉ា-ដា-គ្រូហ្ស (Gaspar da Cruz) ខិតខំផ្សព្វផ្សាយណែនាំគ្រិស្តសាសនាចូលទៅ​ក្នុងប្រទេសនេះជាលើកដំបូង។ តាមរយៈរឿងរ៉ាវផ្ទាល់របស់លោក ការខិតខំរបស់លោកបានបរាជ័យទាំងស្រុង​ដោយសារតែជំនឿស៊ប់លើ ព្រាហ្មណ៍ ខ្លាំងក្លានៃក្សត្រិយ៍ និង ពួកវណ្ណៈដឹកនាំគេ ក៏ប៉ុន្តែយ៉ាងណាមិញ របាយការណ៍ខ្លីដែលលោកបានបង្កើតឡើងដោយបេសកកម្មឆ្លុះបញ្ចាំងនូវ​ការគោរពបដិបត្តសាសនាជាតិ នៅពេលនោះ។

ដោយសារតែពួកអ្នកតំណាងនៃជាតិសាសន៍ទាំងប៉ុន្មានអស់ទាំងនោះ តាមពិត​ទៅពួកគេជាពួកចោរសមុទ្រ ពួកអ្នកផ្សងព្រេង រឺ ពួកពាណិជ្ជករ ដូចនេះសម័យកាលនោះជាសម័យកាលមួយនៃសកលនិយមដ៏ខ្លាំងក្លា។ ដោយមានសម្ពាធយ៉ាងខ្លាំងដោយពួកសៀម ដើម្បីតតាំងវិញ ព្រះបាទសត្ថាទី១ (១៥៧៦-៩៤) បានដាក់ឱ្យមានអង្គរក្សផ្ទាល់ជុំវិញព្រះអង្គជាទាហានស៊ីឈ្នួលជាតិអេស្ប៉ាញ និង ព័រទុយហ្គាល់ និង នៅឆ្នាំ ១៥៩៣ ព្រះអង្គបានសុំឱ្យទេសាភិបាលអេស្ប៉ាញនៅហ៊្វីលីពីនមកជួយ។ បានទាក់ទាញដោយការប្រមើលមើលមុនអំពីការបង្កើតអាណាព្យាបាលអេស្ប៉ាញនៅកម្ពុជា ហើយនិងការផ្លាស់ប្រែស្ដេចទៅជាក្សត្រនៃគ្រិស្តសាសនាវិញ ទេសាភិបាលនោះបានបញ្ជូនកម្លាំងមួយកងដែលមានមនុស្ស​ ១២០ នាក់មក ក៏ប៉ុន្តែលង្វែកបានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃពួកសៀមរួចទៅហើយ ពេលនោះពួកគេបានមកដល់នៅឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត។ ពួកអេស្ប៉ាញបានទាញផលប្រយោជន៍នៅ ក្នុងស្ថានការណ៍ច្របូកច្របល់ដ៏ខ្លាំងក្លានេះដើម្បី លើកព្រះរាជបុត្រមួយអង្គនៅក្នុងចំណោមព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះបាទសត្ថា​អោយឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ ១៥៩៧។ ក្ដីសង្ឃឹមនៃការធ្វើអោយប្រទេសនេះជា ប្រទេសអាណានិគមអេស្ប៉ាញត្រូវបានបំផ្លាញទៅវិញ ដោយហេតុថា នៅពេលនោះពួកអេស្ប៉ាញត្រូវបានសម្លាប់រង្គាលនៅពីរឆ្នាំក្រោយមកទៀត ដោយមិនដឹងហេតុផលនៃការប្រទូស្តរាយគ្នាទាំងសងខាង​ដោយក្រុមទាហានស៊ីឈ្នួលម៉ាឡេ។ 

យ៉ាងណាមិញ ពួកសៀមបានពាក់ព័ន្ធក្នុងការវាយប្រហារដោយយថាហេតុមក លើឯករាជ្យកម្ពុជាដោយកាន់កាប់បានលង្វែកនៅឆ្នាំ ១៥៩៤។ ជាមួយនិងការតាំងទ័ពនៃទេសាភិបាលយោធាសៀមម្នាក់នៅក្នុងទីក្រុង ដំណាក់កាលនៃការគ្រប់គ្រងខាងនយោបាយដោយបរទេសត្រូវបានបង្កើតឡើង​លើរាជាណាចក្រនេះជាលើកទីមួយ។ ពង្សាវតារខ្មែរពិពណ៌នាការធ្លាក់ចុះ​នៃលង្វែកគឺជាគ្រោះមហន្តរាយមួយដែលចាប់ពីពេលនោះមក ប្រទេសជាតិនេះមិនបានត្រឡប់មកដូចដើមវិញជាដរាប។ សៀមបានគ្រប់គ្រងកម្ពុជាស្ទើរតែអស់រយៈពេល ៣០០ ឆ្នាំហើយ នៅទីបញ្ចប់អង្គរវត្តក៏បាត់បង់ទៅឱ្យពួកបារាំងនៅឆ្នាំ ១៩០៧  បន្ទាប់ពីកាន់កាប់អស់រយៈពេលជាង ៤៥០ ឆ្នាំ។
យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា: សូមមើលផងដែរ

សូមមើលផងដែរ
កម្ពុជាចុងសម័យអង្គរ
កម្ពុជាសម័យចតុមុខ
អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យក្រោយអង្គរ (ចតុមុខ-លង្វែក)
យុគ​: យុគ

យុគ
 ជាដំណើរកំណត់​កាល​របស់​ពិភព​លោក តាម​លទ្ធិ​បុរាណ​ថា​យុគ​មាន៤គឺ៖ 
សត្យយុគ 
ជា“យុគ​មាស, អាយុ​មាស” (ហៅ​សត្យ​យុគ “យុគ​ប្រកប​ដោយ​ពាក្យ​សត្យ” ក៏​បាន) មាន​កំណត់​ត្រឹម ១.៧២៨.០០០ ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ៤.៨០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ (ពួក​មនុស្ស​ក្នុង យុគ​នេះ​មាន​អាយុ​វែង​ៗ មាន​សេចក្ដី​សុខ​ច្រើន)។
ត្រេត​យុគ 
 ជា“យុគ​ប្រាក់, អាយុ​ប្រាក់” មាន​កំណត់​ត្រឹម ១.២៩៦.០០០ ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ៣.៦០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ (ពួក​មនុស្ស​ក្នុង យុគ​នេះ​មាន​អាយុ​វែង​យ៉ាង​មធ្យម ទាំង​សេចក្ដី​សុខ​ក៏​យ៉ាង​មធ្យមដែរ)។ 
ទ្វាបរយុគ 
 ជា"យុគ​មាន​ចំនួន​លេខ​ពីរ​ៗ គឺ​លេខ​គត់​គូ" មាន​កំណត់​ត្រឹម ៨៦៤. ០០០ ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ២.៤០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ (ក្នុង​យុគ​នេះ​អាយុ​មនុស្ស​និង​សេចក្ដី​សុខ​យ៉ាង​អន់)។ 
កលិយុគ 
ជា“ យុគ​ប្រកប​ដោយ​ទោស, ប្រកប​ដោយ​ជម្លោះ” មាន​កំណត់​ត្រឹម ៤៣២.០០០ ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ១.២០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ (យុគ​យើង​សព្វ​ថ្ងៃ នេះ​ឯង, ពួក​មនុស្ស​មាន​អាយុ​និង​សេចក្ដី​សុខ​តិច​ណាស់); បូក​រួម កំណត់​ឆ្នាំ​របស់​យុគ​ទាំង ៤ ជា​បួន​លាន​បី​សែន​ពីរ​ហ្មឺន (៤.៣២០.០០០) ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ១២.០០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ​ហៅ​ថា មហា​យុគ​មួយ ។ សព្វថ្ងៃ មនុស្សរស់នៅក្នុងកលិយុគ ដែលចាប់ផ្តើមកាលពីឆ្នាំ៣,១០២មុនគ្រិស្តសករាជ។ មកទល់គ្រិស្តសករាជ២០១៥ កលិយុគកន្លងទៅ៥,១១៦ឆ្នាំហើយ។
ការកំណត់ឆ្នាំរបស់មនុស្សបុរាណគឺយកផែនដីជាចំណុចកណ្តាលនៃចក្រវាឡ។ នៅលើផែនដី គេសង្កេតដំណើរព្រះចន្ទ (ចន្ទគតិ) ទៅក្នុងតារានិករឬកញ្ចុំផ្កាយ (constellation) នានាដែលនៅលើមេឃ។ ឥណ្ឌាបានចែកលម្ហមេឃជាចម្រៀករង្វង់ចំនួន២៧ចម្រៀក ដោយយកផែនដីជាចំណុចកណ្តាលនៃរង្វង់។ ចម្រៀករង្វង់នីមួយៗមានទំហំ១៣អង្សា២០នាទី។ គួរយល់ថា ក្នុង១រង្វង់មាន៣៦០អង្សា។ ចម្រៀកនីមួយៗនោះ គេហៅថា «រាសី»។
យុគ​: សត្យយុគ

សត្យយុគ 
ជា“យុគ​មាស, អាយុ​មាស” (ហៅ​សត្យ​យុគ “យុគ​ប្រកប​ដោយ​ពាក្យ​សត្យ” ក៏​បាន) មាន​កំណត់​ត្រឹម ១.៧២៨.០០០ ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ៤.៨០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ (ពួក​មនុស្ស​ក្នុង យុគ​នេះ​មាន​អាយុ​វែង​ៗ មាន​សេចក្ដី​សុខ​ច្រើន)។
យុគ​: ត្រេត​យុគ

ត្រេត​យុគ 
 ជា“យុគ​ប្រាក់, អាយុ​ប្រាក់” មាន​កំណត់​ត្រឹម ១.២៩៦.០០០ ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ៣.៦០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ (ពួក​មនុស្ស​ក្នុង យុគ​នេះ​មាន​អាយុ​វែង​យ៉ាង​មធ្យម ទាំង​សេចក្ដី​សុខ​ក៏​យ៉ាង​មធ្យមដែរ)។
យុគ​: ទ្វាបរយុគ

ទ្វាបរយុគ 
 ជា"យុគ​មាន​ចំនួន​លេខ​ពីរ​ៗ គឺ​លេខ​គត់​គូ" មាន​កំណត់​ត្រឹម ៨៦៤. ០០០ ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ២.៤០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ (ក្នុង​យុគ​នេះ​អាយុ​មនុស្ស​និង​សេចក្ដី​សុខ​យ៉ាង​អន់)។
យុគ​: កលិយុគ

កលិយុគ 
ជា“ យុគ​ប្រកប​ដោយ​ទោស, ប្រកប​ដោយ​ជម្លោះ” មាន​កំណត់​ត្រឹម ៤៣២.០០០ ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ១.២០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ (យុគ​យើង​សព្វ​ថ្ងៃ នេះ​ឯង, ពួក​មនុស្ស​មាន​អាយុ​និង​សេចក្ដី​សុខ​តិច​ណាស់); បូក​រួម កំណត់​ឆ្នាំ​របស់​យុគ​ទាំង ៤ ជា​បួន​លាន​បី​សែន​ពីរ​ហ្មឺន (៤.៣២០.០០០) ឆ្នាំ​មនុស្ស ត្រូវ​ជា ១២.០០០ ឆ្នាំ​ទិព្យ​ហៅ​ថា មហា​យុគ​មួយ ។ សព្វថ្ងៃ មនុស្សរស់នៅក្នុងកលិយុគ ដែលចាប់ផ្តើមកាលពីឆ្នាំ៣,១០២មុនគ្រិស្តសករាជ។ មកទល់គ្រិស្តសករាជ២០១៥ កលិយុគកន្លងទៅ៥,១១៦ឆ្នាំហើយ។
ការកំណត់ឆ្នាំរបស់មនុស្សបុរាណគឺយកផែនដីជាចំណុចកណ្តាលនៃចក្រវាឡ។ នៅលើផែនដី គេសង្កេតដំណើរព្រះចន្ទ (ចន្ទគតិ) ទៅក្នុងតារានិករឬកញ្ចុំផ្កាយ (constellation) នានាដែលនៅលើមេឃ។ ឥណ្ឌាបានចែកលម្ហមេឃជាចម្រៀករង្វង់ចំនួន២៧ចម្រៀក ដោយយកផែនដីជាចំណុចកណ្តាលនៃរង្វង់។ ចម្រៀករង្វង់នីមួយៗមានទំហំ១៣អង្សា២០នាទី។ គួរយល់ថា ក្នុង១រង្វង់មាន៣៦០អង្សា។ ចម្រៀកនីមួយៗនោះ គេហៅថា «រាសី»។
យុទ្ធនាការកម្ពុជា

យុទ្ធនាការកម្ពុជា (ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា ការលុកលុយកម្ពុជា) គឺជាប្រតិបត្តិការយោធាបន្តបន្ទាប់ដែលបានប្រព្រឹត្តិទៅ​នៅភាគខាងកើតកម្ពុជាកំឡុងពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ១៩៧០ ដោយសហរដ្ឋ (ស.រ.) និងសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (វៀតណាមខាងត្បូង) កំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម ។ ការរុករានទន្ទ្រានទាំងនេះគឺជាលទ្ធផលនៃនយោបាយរបស់លោកប្រធានាធិបតីរីឆាដ-និច្សុនដែលការសម្រេចចិត្តរបស់លោកគឺថាត្រូវតែលុកលុយ ។ សរុបទៅប្រតិបត្តិការសំខាន់ៗ១៣គឺត្រូវប្រព្រឹត្តិទៅ​ដោយកងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ក.ស.វ.ណ.) រវាង ២៩មេសា និង ២២កក្កដា ដោយកងកម្លាំងស.រ.រវាង ១ឧសភា និង ៣០មិថុនា ។

ទិសដៅនៃយុទ្ធនាការគឺការកម្ចាត់នូវកងទ័ពប្រហែល៤០០០០នាក់នៃកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) និងរណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ. ក៏ត្រូវគេស្គាល់ដូចគ្នាដែរថាជា វៀតកុង)​ ដែលពួកគេបានលួចលាក់ខ្លួននៅតាមតំបន់ព្រំដែនខាងកើតកម្ពុជា ។ ជាការអស្ចារ្យ រង្វាន់មួយគឺជាការកម្ចាត់កងកម្លាំងទាំងនេះ ដែលជាលទ្ធភាពនៃការកាន់កាប់​និងការបំផ្លិចបំផ្លាញនូវតំបន់មូលដ្ឋានកុម្មុយនិស្តធំៗ​ និង កន្លែងលាក់ខ្លួននានា ដែលត្រូវបានការពារដោយអព្យាក្រឹតភាពកម្ពុជា​ចាប់តាំងពីការបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៦៦ម៉្លេះរបស់ខ្លួន ។ ដរាបណាស.រ.បានព្រួយបារម្ភនៅឡើយ ដូច្នេះវិធានការមួយនឹងបានផ្ដល់ជាខែលមួយនៅពីក្រោយ ដែលមាននៅក្នុងនយោបាយវៀតណាមនីយកម្មនិង ការដកកងកម្លាំងស.រ.ពីវៀតណាមខាងត្បូងអាចបានបន្តដោយមានសុវត្ថិភាព ។

ការប្រែប្រួលក្នុងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានអនុញ្ញាតអោយមានការបើកឱកាស​ចំពោះការបំផ្លាញតំបន់មូលដ្ឋានទ័ពនៅឆ្នាំ១៩៧០ នៅពេលដែលសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុត្រូវបានទម្លាក់ និងជំនួសមកវិញ ដោយឧត្តមសេនីយនិយមអាមេរិកលន់-ណុល ។ ប្រតិបត្តិការយោធាខាងសម្ព័ន្ធមិត្តបានបរាជ័យដើម្បី​លុបបំបាត់កងទ័ពកុម្មុយនិស្ត រឺក៏កាន់កាប់ទីបញ្ជាការដែលក្រវិចក្រវៀនរបស់ពួកគេ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង (ក.ក.វ.ណ.ត.) ក៏ប៉ុន្តែការរឹបអូសសម្ភារៈដែលចាប់បាន​នៅកម្ពុជាបានរំលឹកដល់អំណះអំណាងនៃជោគជ័យ​និងជ័យជំនះដែលបន្សល់នៅវាទប្បដិវាទមកទល់នឹងសម័យសព្វថ្ងៃនេះ ។
យុទ្ធនាការកម្ពុជា: ផ្ទៃរឿង

ផ្ទៃរឿង

កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមកំពុងតែបានប្រើប្រាស់ផ្នែកដ៏ធំនៅនៃភាគខាងកើតកម្ពុជាដែលអត់មានមនុស្សរស់នៅទាក់ទងគ្នាដោយទុកជាទីលាក់កំបាំង​ដែលពួកគេអាចដកខ្លួនថយចេញពីការតស៊ូនៅវៀតណាមខាងត្បូងដើម្បីសម្រាក និងរៀបចំឡើងវិញដោយគ្មានការវាយប្រហារ ។ តំបន់មូលដ្ឋានទាំងនេះក៏ត្រូវបានប្រើផងដែរ​ដោយពួកកុម្មុយនិស្តដើម្បីផ្ទុកអាវុធ ​និង សម្ភារៈដទៃៗផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានគេដឹកជញ្ជូនតាមទ្រង់ទ្រាយធំ​មកកាន់តំបន់នេះតាមផ្លូវលំសីហនុ ។ កងកម្លាំងក.ប.វ.ណ.បានចាប់ផ្ដើមរំកិលខ្លួនឆ្លងកាត់ទឹកដី​កម្ពុជានៅដើមឆ្នាំ១៩៦៣ដដែល ។Cambodian neutrality had already been violated by South Vietnamese forces in pursuit of political-military factions opposed to the regime of Ngo Dinh Diem in the late 1950s and early 1960s. Arnold R. Isaacs, Gordon Hardy, McAlister Brown, et al. Pawns of War Boston: Boston Publishing Company, 1987, p. 54. នៅឆ្នាំ១៩៦៦ សម្ដេចនរោត្តម-សីហនុ អ្នកគ្រប់គ្រងកម្ពុជាត្រូវបានគេធ្វើ​អោយជឿទុកចិត្តចំពោះជ័យជំនះកុម្មុយនិស្តនៅទីបញ្ចប់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយក៏ភ័យខ្លាចចំពោះអនាគត​នៃការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់ក៏បានបង្ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន​ដែលបានអនុញ្ញាតអោយមានការបង្កើត​ឡើងនូវមូលដ្ឋានទ័ពកុម្មុយនិស្តជាអចិន្ត្រៃយ៍លើដីកម្ពុជា​និងប្រើប្រាស់កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុកម្ពុជាសម្រាប់ការផ្គត់ផ្គង់ឡើងវិញ ។Samuel Lipsman, Edward Doyle, et al. Fighting for Time. Boston: Boston Publishing Company, 1983, p. 127. See also Military Institute of Vietnam, Victory in Vietnam, Lawrence KS: University of Kansas Press, 2002, p. 465, fn24.

thumb|ជំនួបនៅប៉ីជិង: ម៉ៅ-សេទុង (ឆ), សម្ដេចសីហនុ (ក), និងលាវ-ឝាវឈី (ស)

អំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ ចលនាកុម្មុយនិស្តក្នុងស្រុករបស់កម្ពុជា ត្រូវបានបិទស្លាកថាជាខ្មែរក្រហមដោយព្រះសីហនុ បានចាប់ផ្ដើមនូវកុបកម្មមួយដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាល ។ កាលណោះពួកគេបានទទួលជំនួយសម្ភារៈដែលបានដាក់កំហិតយ៉ាងខ្លាំង ​ពីពួកវៀតណាមខាងជើងនៅពេលនោះ (រដ្ឋាភិបាលហាណូយគ្មានការគាំទ្រលើកទឹកចិត្តអោយផ្ដួលរំលំព្រះសីហនុទេ ដោយហេតុថាគេពេញចិត្តជាមួយ អព្យាក្រឹតភាពដែលបានបន្តរបស់ព្រះអង្គ) ពួកគេអាចតាំងកម្លាំងទ័ពរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ដែលបានគ្រប់គ្រង​ដោយកងទ័ពក.ប.វ.ណ./រ.រ.ជ. ។Wilfred Deac, Road to the Killing Fields. College Station TX: Texas A&M University Press, 1987, p. 55.

រដ្ឋាភិបាលស.រ.បានដឹងនូវសកម្មភាពទាំងនេះនៅកម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែបានទប់ស្កាត់ពីការនាំអោយមាននូវការប្រយុទ្ធយោធា​ ដោយបើកចំហតទល់​នៅក្នុងប្រទេសជាតិនោះដោយក្នុងក្ដីសង្ឃឹមនៃទំនុកចិត្តចំពោះព្រះសីហនុ​ដែលងាយនឹងប្រែប្រួលព្រះទ័យ​ដើម្បីផ្លាស់ប្ដូរឥរិយាបថអព្យាក្រឹតនិយមរបស់ទ្រង់ ។ ដើម្បីសម្រេចរឿងនេះ លោកប្រធានាធិបតីលីនដុនប.-ចនសុនបានអនុញ្ញាតអោយមានប្រតិបត្តិការឈ្លបយកការណ៍​ឆ្លងកាត់ព្រំដែនជាសម្ងាត់ដែលបានប្រព្រឹត្តិដោយក្រុមសិក្សាការ​និងអង្កេតការត្រូវបានចាត់តាំងលំដាប់ខ្ពស់ដើម្បីអោយប្រមូលការណ៍សម្ងាត់លើសកម្មភាព​ក.ប.វ.ណ./រ.រ.ជ.នៅក្នុងតំបន់ព្រំដែននានា(គម្រោងការវេស៊ូវ្យ៉ូ) ។Military Assistance Command, Vietnam, Command History 1967, Annex F, Saigon, 1968, p. 4. ទិន្នន័យការណ៍សម្ងាត់នេះក្រោយមកនឹងត្រូវបានបង្ហាញដល់ព្រះសីហនុ​នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងមួយដើម្បីផ្លាស់ប្ដូរព្រះទ័យរបស់ទ្រង់ ។