ប្រវត្តិប្រទេសថៃ: បាងកក និងពួកបស្ចឹមប្រទេស

បាងកក និងពួកបស្ចឹមប្រទេស 

ខុសពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះ ដែលពួកព័រទុយហ្គាល់ បានពង្រីកចក្រភពរបស់ពួកគេតាំងពីសតវត្សទី ១៧  អាស៊ី អាគ្នេយ៍ដីគោកមិនបានទទួលសំពាធ ពីពួកបស្ចឹមប្រទេសដ៏ខ្លាំងក្លានៅឡើយទេ រហូតដល់សតវត្សទី ១៩។  អ្នកស្នង រាជ្យ ក្រោយៗបន្ទាប់ពីរាមាទី១ មានដូចជា ៖ រាមាទី២ (១៨០៩-១៨២៤) និងរាមាទី៣ (១៨២៤-១៨៥១ ) អាច បញ្ចៀសបញ្ហាដែលបង្កដោយវត្តមានពួកបស្ចឹមប្រទេសដែលកាន់តែច្រើនឡើងៗនៅក្នុងតំបន់។ រាមាទី ៣  ពិតជាបាន ធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងមិនច្បាស់លាស់មួយជាមួយបេសកជនអង់គ្លេសមួយក្រុមនាឆ្នាំ១៨២៥ (គឺជាពេលដែលអង់គ្លេស កំពុងត្រួតត្រាភូមាភាគអគ្នេយ៍) ស្តីពីការកាត់បន្ថយនិងកំនត់កំរិតពន្ឋដារក្នុងការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម។ យ៉ាងណាមិញ ទ្រង់ គ្មានឆន្ទៈទទួលការប្រែប្រួលនៃរដ្ឋបាល និងច្បាប់សំខាន់ៗ ដែលអ្នកជំនួញបស្ចឹមប្រទេសកំពុងប្រាថ្នាចង់បាននោះទេ ដោយសារតែមានរបាំងទំនៀមទំលាប់បែបសក្តិភូមិថៃ និងអាស៊ី។ ដូច្នេះហើយ ក្រុងបាងកក រក្សាទំនៀមទំលាប់នេះ រហូតដល់ពាក់កណ្តាលទី២ នៃសតវត្សទី១៩ ជាក់ស្តែងបំផុត ក្នុងផ្នែករាជអាជ្ញាសាលានៃអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនលើពាស ពេញប្រទេស។  ដោយខ្លួនបានអន្តរាគមន៍យោធាលើឧបទ្វីបម៉ាលេ ប្រទេសថៃបានបង្កភាពតានតឹងជាមួយអង់គ្លេស ដែលបានវាយយកឧបទ្វីបនេះ តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ នៅ ត្សរាតិស ត្សេតលមេនេត  និងនៅភូមាភាគ ខាងក្រោម។ 

ក្នុងទសវត្ស១៩៣០ និង១៩៤០ ក្រុងបាងកកបានប្រមើលឃើញពីការគំរាមកំហែងចំពោះខ្លួន មិនត្រឹមតែពីសំណាក់ពួក មហាអំណាចបស្ចឹមប្រទេសនោះទេ តែក៏មានពីសំនាក់វៀតណាមផងដែរ។ រវាងឆ្នាំ១៨៤១-១៨៤៥ ប្រទេសសៀម នឹងវៀតណាមបានព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការដណ្តើមគ្នាត្រួតត្រាប្រទេសកម្ពុជា។   វាជាការប្រណាំងប្រជែងមួយគ្មាន ឈ្នះចាញ់ឡើយ នៅទីបញ្ចប់។ ជាក់ស្តែងនៅកណ្តាលនៃសង្គមបាងកក យ៉ាងណាមិញ ពួកយុវជនត្រកូលអភិជននិង មហាក្សត្រមួយក្រុមកំពុងតែសិក្សាយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ពីពួកបស្ចឹមប្រទេស។ ដំបូងមានព្រះអង្គម្ចាស់មង្គត9នៀំង កុតបដែលជាបងប្អូនប្រុសរបស់រាមាទី៣។  បន្ទាប់មកក្នុងនាមជាសង្ឃ មង្គតបានបូជាកំលាំងកាយ ចិត្តបន្តកំណែទំរង់ ព្រះពុទ្ធសាសនាថៃ។  ទ្រង់បានសិក្សាស្វែងយល់ពីនិកាយធម្មយុត្តិដែលមានគោលដៅណែនាំសាសនិកជនរបស់ខ្លួនឱ្យ ក្លាយត្រឹមជាអ្នកប្រាជ្ញសាសនាដ៏ថ្លៃថ្លានិងឧត្តមប្រសើរ (ព្រះពោធិសត្វ?) ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវសេចក្តីបន្ថែមលើ ប្រភពដើមនៃការបង្រៀនបែប ពុទ្ធសាសនា។  មង្គត និងក្រុមមនុស្សនៅជុំវិញទ្រង់ ក៏កំពុងតែរៀនសូត្រភាសាបស្ចឹម ប្រទេស គណិតវិទ្យា និងវិទ្យាសាស្ត្រលោកខាងលិច រួមមានបច្ចេកទេស និងការរៀបចំក្បូនយោធា។ នៅពេលស្តេច មង្គតបានគ្រងរាជ្យបល្ល័ង ទ្រង់បានណែនាំក្រុងបាងកកឱ្យយល់ដឹងពីលោកខាងលិច។  ស្តេចមង្គត រឺ រាមាទី៥ (១៨៥១ -១៨៦៨) បានចុះសន្ធិសញ្ញា ពៀរឹនិងទរតោយ ជាមួយអង់គ្លេសក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៨៥៥ (១)។ តាមរយៈសន្ធិសញ្ញា នេះ ពន្ឋអាករនៃការនាំចេញនិងនាំចូល ត្រូវបានកាត់បន្ថយនិងកំនត់កំរិតច្បាស់លាស់ ។ ម៉្យាងទៀត ការធ្វើជំនួញ ផ្តាច់មុខលើទំនិញ ត្រូវបានហាមឃាត់ ហើយប្រជាជនអង់គ្លេសត្រូវបានគេប្រគល់ឱ្យនូវអភ័យឯកសិទ្ធលើដែនដីជាពិ សេសៗ។ ប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយមកទៀត ស្តេចមង្គតបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាបែបនេះជាមួយនឹងមហាអំណាចបស្ចឹម ប្រទេសដទៃៗទៀតដែរ។  

ការចុះសន្ធិសញ្ញាដែលធ្វើឱ្យទ្រង់បាត់បង់អំនាចផ្ទាល់ខ្លួនគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនបរទេសដែល កំពុងរស់នៅលើទឹកដីខ្លួន ជាការជូរចត់បំផុតសំរាប់ស្តេចមង្គត ដោយសារពួកនោះអាចបង់ពន្ឋបានច្រើន ប្រសិនបើគ្មាន សន្ធិសញ្ញានេះ។ រហូតដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៣០ ទើបសន្ធិសញ្ញានេះអស់សុពលភាព។ ភាពអន់ថយមួយរយៈពេលខ្លីនេះ អាចនឹងត្រូវបានគេជួយស្តារទាន់ពេល ដោយការពង្រឹងជំនួញ និងការយកពន្ធថ្លៃលើអាភៀន គ្រឿងស្រវឹង និងការ លេងល្បែងស៊ីសង់។ នេះបញ្ជាក់ពីជំនាញការទូតក្នុងស្រុករបស់ស្តេចមង្គត និងការរួមរួមក្នុងរាជវាមងរបស់ទ្រង់ដែល កំណែទំរង់ពន្ធដារសំខាន់ដទៃទៀតត្រូវបានអនុវត្តដោយគ្មានការប្រឆាំងតវ៉ាឡើយ។ ការធ្វើទំនើបភាវូបនីយកម្មក្នុង អាណាចក្រអាចចាប់ផ្តើមឡើងក្នុងរជ្ជកាលបុត្ររបស់ទ្រង់ គឺជូឡាឡុងកន 9 ជហុលាលៀនងកៀរនប ដែលជារាមាទី៥ (១៨៦៨ -១៩១០)។  ទោះជាយ៉ាងណា កិច្ចការនេះត្រូវបានធ្វើឡើយដោយប្រយត្ន័ប្រយែង និជូឡាឡុងកន បានឈ្វេងយល់ពីគ្រោះថ្នាក់ទាំងនេះ តាំងពីដើមដំបូងនៃរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ ម្លេះ (បើទ្រង់ធ្វើកំណែទំរង់លើច្រើនផ្នែកនិងរហ័សពេកនោះ ពួកអភិរក្សទំនៀមទំលាប់ចាស់អាចមិនសប្បាយចិត្ត រឺអាចនឹងបះបោរប្រឆាំងនឹងទ្រង់)។ នៅឆ្នាំ១៨៧៣ ក្នុងវស្សា ២១ ទ្រង់បានប្រកាសពីរង្វាស់រង្វាល់កំណែទំរង់ ស្របច្បាប់ និង ហិរញ្ញវត្ថុ ដែល ធ្វើឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលដល់ពួកអភិរក្ស និង បង្កឱ្យមានការបះបោរមួយនាឆ្នាំ ១៨៧៤។ ព្រះរាជាដ៏ក្មេងខ្ចីនេះត្រូវបានសង្គ្រោះ ទើបក្រោយមកទ្រង់បង្អង់គំនិតធ្វើកំណែទំរង់។  យ៉ាងណាមិញ យុទ្ធសាស្ត្រ មួយសំរាប់បំបាត់ទាសភាពជាបណ្តើរីៗ ក៏ត្រូវបានប្រកាសផងដែរ នៅឆ្នាំ១៨៧៣ ហើយបានបន្ត។ ទាសភាពត្រូវ បានលុបបំបាត់នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍ក្រោយៗមក ទោះបីជានៅមានចំណំងនៃការទិញនិងកាតព្វកិច្ចក្នុងសង្គមថៃ ដែល ទាសភាព ធ្លាប់បានធ្វើទៅតាមទំរង់។ ក្រោយមកទៀត ជូឡាឡុងកន ក៏អាចបំបាត់កំណែនទ័ពជាបណ្តើរៗ ដោយប្តូរវាជាមួយនឹងពន្ធឈ្នួល។  តួនាទីរបស់ ជូឡាឡុងកន កាន់តែកើនឡើងៗ ដោយសារតែអ្នកជំនាន់មុន បានបន្សល់ទុកហើយទ្រង់ក៏ពេញវ័យល្មម និង ក្លាយជាអ្នកនយោបាយដ៏ឈ្លាសវៃ ដោយមានការគាំទ្រពីក្រុមរាជ វង្សានុវង្សក្នុងការធ្វើកំនែទំរង់រដ្ឋាភិបាល នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ ឆ្នាំ១៨៨០។  រដ្ឋាភិបាលនិងរដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវបានចាប់ កំណើតរវាងឆ្នាំ ១៨៨៨-១៨៩២ ។ 

ក្រោយមកទៀត ព្រះអង្គម្ចាស់ជាប់សាច់ញ្ញាតិពាក់កណ្តាលនឹងទ្រង់ នាម ដាំរ៉ុង 9ឌាមរៀនងប បានទទួលរ៉ាប់រង់ភារកិច្ចធ្វើកំនែទំរង់ រដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ខេត្ត ដោយបង្ក្រាបក្រុមគ្រួសារ ក្នុងតំបន់សំខាន់ៗ  ទន្ទឹមនឹងការធ្វើមជ្ឈការលើការត្រួតត្រា បែបការិយាល័យនៅទីក្រុងបាងកក។ បើយើងអង្កេតមើលលើរដ្ឋាភិបាលវិញ វាគ្នានភាពទំនើបទេ ។ តែខុសពីប្រទេសជិតខាងរបស់គេ អាណាចក្រនេះអាចរក្សានូវស្ថេរភាពនិងងាករកការធ្វើទំនើបភាវូបនីយកម្ម ហើយអាចទាក់ទាញចិត្តពាណិជ្ជករអន្តរជាតិ។ ទោះយ៉ាងនេះក៏ដោយ ចក្រភពបស្ចឹមប្រទេស បានរឹបអូសយកផ្នែកខ្លះនៃអតីតចក្រភពថៃដែរ។ ស្តេចមង្គត ត្រូវបានផ្គាប់ចិត្តដោយបារាំងនាឆ្នាំ១៨៦៧គឺ ទ្រង់ត្រូវបោះបង់កម្ពុជាឱ្យបារាំងជាថ្នូរនឹងខេត្តខាងលិចមួយចំនួនរបស់កម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ១៨៩៣ ( ពេលដែលកប៉ាល់ បារាំងចតនៅទីក្រុងបាងកក)និង ឆ្នាំ១៩០២-១៩០៤  ជូឡាឡុងកន បង្ខំចិត្តប្រគល់ ទៅឱ្យបារាំងនូវតំបន់ដែល បច្ចុប្បន្នជាដែនដីឡាវ ហើយឆ្នាំ ១៩០៧ លះបង់ ( រលេនិឆ៉ិសហ ) ភាគខាងលិចនៃកម្ពុជា ។  នៅឆ្នាំ១៩០៩ ព្រះអង្គ ប្រគល់ឱ្យអង់គ្លេសនូវបណ្តារដ្ឋម៉ាឡេភាគខាងជើងចំនួនបួន ដែលពីមុនស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ទ្រង់ (នេះវាទុក នូវជនជាតិ ភាគតិចចាមម៉ាឡេ នៅក្នុងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ)។ ក្នុងខណៈពេលនេះដែរ សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៨៩៦ (ដែលធ្វើឡើង សំខាន់គឺបង្អាក់ដំណើរជម្លោះអង់គ្លេសនិងបារាំង) បានធានាឱ្យមានឯករាជ្យភាពនៃភាគច្រើននៃដែនដី ដែលសព្វថ្ងៃបង្កើត បានជាប្រទេសថៃ។ រាជាណាចក្រស្នូលនៃជូឡាឡុងកន ត្រូវបានធានាសុវត្ថិភាព។  ទ្រង់បានបន្ត ដំណើរទំនើបភាវូប នីយកម្ម រហូតដល់ការចូលទីវង្គតរបស់ទ្រង់នាឆ្នាំ ១៩១០  ដោយបន្សល់ទុកនូវមូលដ្ឋានគ្រឹះ ដ៏សំខាន់នៃកងទ័ពទំនើប និងបង្កើនប្រពន្ធ័ទំនាក់ទំនង ពិសេសប្រពន្ធ័ផ្លូវដែក និងបន្តកំណែទំរង់ច្បាប់។ 

ការអប់រំ បែបបស្ចឹមប្រទេស បានក្លាយមូលដ្ឋានសាមញ្ញសំរាប់បុត្រាបុត្រីក្នុងរាជវង្សនិងមន្ត្រីថ្នាក់ខ្ពស់ ហើយបញ្ចីរាយមុខវិជ្ជា ថ្នាក់ដំបូងបែបបស្ចឹមប្រទេស ត្រូវបាន គេដាក់បញ្ចូលនៅក្នុងសាលាវត្ត។  តែជូឡាឡុងកនប្រឆាំងដាច់ខាត ក្នុងការធ្វើទំនើបភាវូបនីយកម្មទាំងស្រុង។ ទ្រង់ បដិសេធរាល់គំនិតដែលបង្ហាញ ពីប្រជាធិបតេយ្យតាមបែបសេដ្ឋកិច្ច ទ្រង់ដឹកនាំការអភិវឌ្ឍន៍នៃរដ្ឋអាណានិគម ដែលមានគំនិតច្បាស់លាស់។  ប្រជាជនថៃធម្មតា បានក្លាយជាអ្នកផលិត របស់របរប្រើប្រាស់សំរាប់ទីផ្សារពិភពលោក ដូចជា ស្រូវ មានចំនួនជាង ៧០% នៃការនាំចេញនៅដើមស.វទី ២០។  ទំនិញផ្សេងមាន ដូចជា សំណបាហាំង  ឈើ ម៉ៃសាក់ និង ជ័រកៅស៊ូ។  តែគ្មានការធ្វើឧស្សាហកម្មធំៗនោះទេ។  ភាគហ៊ុនចិន និង ពួកបស្ចឹមប្រទេសបានគ្រប់គ្រង ពាណិជ្ជកម្ម និង ហិរញ្ញវត្ថុជាតិ។  ជំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើង ១០%នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ ទំហំ និងអំណាចរបស់សហគមន៍ចិន បានចាប់ផ្តើមរំខានជនជាតិថៃកាន់តែច្រើនឡើង។