បុរេប្រវត្តិកម្ពុជា: ស្ថាបត្យកម្ម

ស្ថាបត្យកម្ម
នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វថ្ងៃ ក៏​ដូច​នៅលើ​ទឹកដី​កំណើត​របស់ពូជសាសន៍​ខ្មែរ​ដែរ មុន​ការ​លេចធ្លោ​ឡើង​នូវ​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ និង​ទីក្រុង​បែប​ឥណ្ឌា ឬ​អឺរុ​ប វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវ​ចែកចេញជា​ពីរ​ប្រភេទ​ធំៗគឺ​ថ្ម និង ឈើ​។​ ស្ថាបត្យកម្ម​ថ្មមានដូចជា ថ្ម​ធម្មជាតិដែល​គេ​បញ្ឈរ (menhir) សំរាប់សំគាល់ថាជាទី​សក្ការៈបូជាដែលមាន​លក្ខណៈ​សក្តិសិទ្ធិព្រមទាំង​ថ្ម​ដេក (dolmen) ដូចជា​នៅ​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​លាវ​បច្ចុប្បន្នដែល​តាមពិតទៅ​គឺ​គេ​ដាក់​គងលើគ្នា (​មួយ​ផ្ទាំង​នៅ​ពីលើ និង​ពីរ​ទៀត​នៅ​ខាងក្រោម​ជា​ទំរ​) ដើម្បី​បញ្ចុះសព​។ ទន្ទឹមនឹងនេះ យើង​ក៏បាន​ឃើញ​ដែរ​នូវ​រណ្តៅ​កប់​សពដែល​គេ​បាន​ចោះ​ក្នុង​ថ្ម និង​វត្ត​មាននៃ​ក្តា​រមឈូស​ថ្ម និង​ឈើ ដូច​ករណី​ក្តារ​មឈូស​នៅ​ស៊ុន​ឡុ​ក (​កម្ពុជា​ក្រោម​) និង​ក្តារ​មឈូស​នៅ​ចង្វាតកញ្ចន​បុរី (​ប្រទេស​សៀម​)​។ ប្រភេទ​ស្ថាបត្យកម្ម​ទី​២ គឺ​ផ្ទះសំបែង និង​ភូមិ​រាង​មូល ឬ​ដែលមាន​រាង​ជា​ពងក្រពើដែលជា​ទីប្រជុំជន ឬ​ទីក្រុង​បុរាណធ្វើ​អំពី​ដី​លើកហើយ​មាន​គូ​ទឹក​ហ៊ុំព័ទ្ធ​ជុំវិញ ដែល​លោក​ភី​លិ​ប-ហ្គ្រោ​លី​យេបាន​ឲ្យ​ឈ្មោះថាវប្បធម៌​ភូមិ​មូល​នៅ​មេមត់​។​ ក្នុងសម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ យ៉ាងហោចណាស់​ក៏​ចាប់តាំងពី ១៥០០ ​ឆ្នាំមុន​គ​.​ស ពោលគឺ​ក្នុងដំណាក់កាល​បុព្វបុរស​ខ្មែរបាន​ចេះ​ប្រើ​ផ្ទាំង​ថ្ម​ធម្មជាតិ​ធំៗដើម្បី​ធ្វើជា​និមិត្តសញ្ញា​ផ្សេងៗ និង​ដើម្បី​មូលហេតុ​ជំនឿ​សាសនា​។ ហើយ​ទន្ទឹមនឹងនេះ ពួកគេ​ក៏​ចេះ​យក​ថ្ម​ធម្មជាតិ​ទាំងនោះមក​កែច្នៃ​ប្រឌិត​នូវ​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ដំបូងបង្អស់​ដែរ​។ នៅទីនេះយើង​ចង់​និយាយ​ដល់​ថ្ម​បញ្ឈរ និង​ដេក ដែលមាន​លក្ខណៈ​ជាស​កល ហើយ​ដែលជា​សមិទ្ធិផល​ឲ្យ​ក្លាយទៅជា​របស់​មនុ​ស្សសុ​ទ្ធ​សាធខុសពី​ថ្ម​ធម្មជាតិ​ធំៗ និង​ពើង ឬ​ពយ ដែលជា​ថ្ម​ធម្មជាតិ តែ​ផ្នែក​ខាងលើ​លយ​ចន្លោះ​មួយ ល្មម​សមរម្យ​ធ្វើជា​ជំរក​។​​ ​​ខាងលើនេះស​ឲ្យ​ឃើញថា សមត្ថភាព​សាងសង់​របស់​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ មាន​កំរិត​ខ្ពស់​រួចទៅហើយ ហើយ​នា​សម័យ​នោះពួកគេ​ក៏​ពិត​ជាមាន​ទំនាក់ទំនង​ផ្នែក​វប្បធម៌​ជាមួយនឹង​តំបន់​ផ្សេងៗ​ឯទៀតក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​។ បើ​យើង​ពិនិត្យមើល​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ទាំងនោះ ដែលមាន​លក្ខណៈ​សកល យើង​នឹង​ដឹងថានៅ​ប្រទេស​អឺរ៉ុប គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះថា វប្បធម៌​ថ្ម (Culture megalithique)​។​​​ ផ្ទាំង​ថ្ម​ធម្មជាតិ និង​ពើង ជាទី​សក្ការៈហៅ​ ខ្លាហោះ មាន​សិលាចារឹក Ka 726 និង ថ្មដា ឈ្មោះ​ថ្ម​កំរើក មាន​សិលាចារឹក Ka 725 ត្រង់ចំណុច​ថ្ម​បី​ដុំ ភ្នំ​ត្បែងមានជ័យ ខេត្តព្រះវិហារ (​ម​.​ត ២០១២)។​ មុន​ឆ្នាំ ១៩៨១ គ្មាន​ការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​អំពី​វប្បធម៌​ថ្ម (Culture megalithique) ស៊ីជំរៅ​ណាមួយ​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅឡើយ ទោះជា​គេ​ដឹងថា មូលដ្ឋានគ្រឹះ​នៃ​ប្រព័ន្ធ​គំនិត​ខ្មែរគឺ​ស្ថិត​លើ​ជំនឿ​បែប​ជី​វច​ល​និយមជាពិសេសជំនឿ​លើ​ថ្ម​ធម្ម​ធម្មជាតិដូចជា​ការគោរព​បូជា​ថ្ម អ្នកតា ឬ​ភ្នំ​ជាដើម ដែល​តំណាង​ឲ្យ​បុព្វការី​ជន (Cf. ម​.​ត្រា​ណេ​, ១៩៨១ ប្រភព​នៃ​វប្បធម៌​អារ្យធម៌ និង​ជំនឿ​ខ្មែរ​)​។​ គឺ​ប្រការ​នេះហើយ ដែលជំរុញឲ្យ​យើង​យល់ឃើញថា គេ​ត្រូវតែ​បញ្ចូល​រាល់​ទិន្នន័យ​បុរាណវិទ្យា​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​វប្បធម៌​ថ្មដែល​គេ​បាន​រកឃើញ​ក្នុងប្រទេស​ទាំងពីរ​ខាងលើនេះក្នុង​ខឿនវប្បធម៌​ខ្មែរ​បុរាណមុន​ការបង្កើត​រដ្ឋ​វ្នំ ឬ​រដ្ឋ​ខ្មែរ​ដំបូងបង្អស់​។ ក្នុងន័យ​នេះហើយ ការមើលរំលង​នូវ​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម សក្ការៈ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទាំងនោះ ដែល​បណ្តាលមកពី​ការផ្លាស់ប្តូរ​ទំរង់ ឬ​ទំហំ​នៃ​ភូមិសាស្ត្រ​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬ​ប្រព័ន្ធ​ជំនឿ​សាសនារបស់​អតីត​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ត្រូវតែ​កែតំរូវ​។ ការដែល​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម មានការ​ប្រែប្រួល​លក្ខណៈដោយបាន​ឆ្លងកាត់​នូវ​ច្រើន​សម័យកាលតែ​ទោះជា​យ៉ាងណាក៏ដោយសមិទ្ធិផល​ទាំងនោះ គឺជា​តឹកតាង​វប្បធម៌​ដែល​យើង​មិនត្រូវ​បំភ្លេច​ក្នុងការ​ស្វែងយល់​អំពី​ អតីតកាល​របស់​មនុស្ស​ខ្មែរ​ដែរ​។ ខាងលើនេះ គឺជា​គុណបំណាច់​ដ៏​ធំធេង​របស់​និក្ខេបបទ​ថ្នាក់បណ្ឌិត​របស់​យើង​នៅ​ខាងលើ​។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ត្រូវ​ជ្រាបថាវប្បធម៌​ថ្ម​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ក៏​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ការសាងសង់​ សំណង់​ថ្ម​ធំៗ​សំរាប់​បញ្ចុះ​សាកសព​ដែរ ដែល​គេ​បាន​មើលរំលង​។​ ​ក្នុងការ​ស្រាវជ្រាវ​រប​ស់​យើង ក៏បាន​ឃើញ​ដែរ​នូវ​ថ្ម​សក្ការៈ​មួយចំនួន ដែល​បុព្វបុរស​ខ្មែរ​មិនបាន​ស្ថាបនា​ទេ ហើយ​ការ​គោរពបូជា​ត្រូវបាន​បន្តវេន​ពី​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​រហូតដល់​ បច្ចុប្បន្ន​ភាពដូច​ករណី​ថ្ម​នៅលើភ្នំ​ត្បែងមានជ័យ​ក្នុង​ខេត្តព្រះវិហារ​ជា​ឧទាហរណ៍​ស្រាប់​។​ ព្រោះ​ជា​ថ្ម​ធម្មជាតិនៅតាម​ជំរាល ឬ​លើ​ខ្នងភ្នំ ដូច​ករណី​ផ្ទាំង​ថ្មដា នៅចង្វាតឧត្តរធានី ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​ជា​សក្ខីកម្ម​ស្រាប់ រមែងតែ​ទទួល​នូវ​ការ​គោរពបូជា​ជានិច្ចកាល​។ ទន្ទឹមនឹងនេះ យើង​ក៏បាន​ឃើញ​មាន​ផ្ទាំង​ថ្ម​ធម្មជាតិ​ខ្លះទៀត​ដែរ ដែល​ត្រូវបាន​កែច្នៃ​ដោយ​ទេពកោសល្យ​ខ្ពស់ ដើម្បី​ជាទីគោរព​សក្ការៈ ឬក៏​ដើម្បី​តំណាង​ឲ្យ​អង្គ​ប្រាណ​ដូនតា ដូច​ករណី​ផ្ទាំង​ថ្ម​ដេក និង​ថ្ម​បញ្ឈរ​នៅ​តំបន់​បាន​អាង នៅ​ភូមិភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​លាវ បច្ចុប្បន្ន​ជា​តឹកតាង​រឹង​មួយ​ដោយ​ឥត​ប្រកែក​បាន​។ តែ​អ្វីដែល​យើង​កត់សំគាល់​នៅទីនេះគឺ​ក្នុង​វប្បធម៌​មន​-​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏​ដូច​បច្ចុប្បន្នភាព​ដែរ ជំនឿ​លើ​ថ្ម​ធម្មជាតិ និង ជំនឿ​លើ​ភ្នំ ដែលមាន​លក្ខណៈ​ជា​ជីវ​ច​ល​និយម នោះ​ជំនឿ​នេះ​បាន​បន្តវេន​ពី​អតីតកាល​ដ៏​យូរលង់ រហូតដល់​បច្ចុប្បន្នភាព ហើយ​ឧត្តមភាព​នៅ​ត្រូវបាន​ថែរក្សា​ដដែល​។ ហើយ​ការ​គោរពបូជា​នេះ ក៏​ដោយសារតែ​គេ​ជឿថាថ្ម​ទាំងនោះ​មាន​បារមី​កាន់ ឬ​វត្ថុ​សក្តិ​សិទ្ធិ ពោលគឺ ព្រលឹង ឬ​វិញ្ញាណ​បុព្វការី​ជន​សណ្ឋិត​នៅក្នុង​ថ្ម​ទាំងនោះធ្វើ​ឲ្យ​ថ្ម​ទាំងនោះ​ប្រកបដោយ​អច្ឆរិយ​ភាពដោយ​ចេះ​ជួយសង្គ្រោះ​មនុស្ស​ឲ្យ​ផុតពី​ទុក្ខភ័យ​ទាំងឡាយ​។
ក្តារ​មឈូស​ឈើ​នៅ​ក​ញ្ច​នបុរី ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​ ក្តារ​មឈូស នា​សម័យ​ក្រោយ​អង្គររបស់​ជនជាតិភាគតិចស្អូចនៅ​ខេត្តកោះកុង។ លក្ខណៈ​ជាស​កល ករណី​ថ្ម​បញ្ឈរ និង​ដេក ដែល​សុទ្ធសឹងតែ​ជា​កត្តា​អាច​តំណាង​ឲ្យ​វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​ដំបូងបង្អស់​របស់​មនុស្ស​ខ្មែរតំរូវ​ឲ្យ​យើង​អធិប្បាយ​អំពី​និមិត្ត​រូបភាព​មួយកំរិតទៀត​។ នៅ​ប្រទេស​លាវ​ ដែលជា​ទឹកដី​កំណើត​របស់​អំបូរ​មន​-​ខ្មែរ ថ្ម​បញ្ឈរ​គឺ​តំណាង​ឲ្យ​លិង្គ​របស់​ភេទ​ប្រុស​ដែល​គេ​បញ្ឈរ ដើម្បី​ជាទីគោរព​សក្ការ​:​។ បង្គោល​ថ្ម​ទាំងនោះ​ត្រូវបាន​គេ​ចិត​ចេញពី​ស្រទាប់​ថ្មដា (mica-schiste)​។ រីឯ​ពាង​ថ្ម​ខ្លះ​សំរាប់បញ្ចុះសព​វិញមាន​បណ្តោយ​រហូតដល់​ ៣ ​មាត្រ និង​កំពស់់ ​៣​មាត្រ ​២០ តំណាង​យោនី ឬ​ផ្ទៃ​របស់​ស្ត្រី​ទៅវិញ​។ រីឯ​រណ្តៅ​បញ្ចុះសព​វិញ ដែល​គេ​ចោះ​លើ​ថ្ម ខ្លះ​មាន​ជំរៅ​រហូតដល់​ ២ ​មាត្រនិង​បណ្តោយ​ប្រវែង ២​ មាត្រ ​១៥ ក៏មាន​អត្ថន័យ​ដូចគ្នា​។ ជា​ឧទាហរណ៍: ដី ឬ​ព្រះធរណី​ត្រូវបាន​គេ​ចាត់ទុកថាជា​ដៃ ឬ​ទ្វារមាស​សំរាប់​ទទួល​សាកសព​កូន ហើយ​ដោយសារ​ហេតុផល​នេះ ទើប​គេ​កប់​សព​ក្នុង​ដីសំរាប់​​ឲ្យ​ចាប់ជាតិ​ឡើងវិញ​ទៅ​អនាគត​។ នេះ​ជាការ​យល់ឃើញ​របស់​ពួកគេ ហើយ​រូបារម្មណ៍​នេះ នៅតែ​ស្ថិតក្នុង​ផ្នត់គំនិត​របស់​មនុស្ស​ខ្មែរ​ផងដែរ​។ ​ប្រការ​មួយទៀត​ដែល​គួរ​កត់ត្រា​ដែរគឺ​វត្តមាន​របស់​ថ្ម​ផ្តេក​មួយ (dolmen) នៅបាន​ណា​សែ​វ ប្រទេស​​លាវ ដែលមាន​លក្ខណៈ​ប្រហាក់ប្រហែល​និង​ថ្ម​ផ្តេក​នៅ​ប្រទេស​បារាំងជាពិសេស​នៅ​ន័​រ​ម៉ុង​ឌី​។​ ដូនតា​ខ្មែរ​នា​សម័យ​នោះ ដែលមាន​លក្ខណៈ​ជា​កុល​ស​ម្ព័​ន្ធ​នៅឡើយ​។ ហើយ​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ​ដើម​ទាំងនោះ​ក្នុងភូមិ​ភាគ​នេះ​។ សង្គមដូចជា​ពួក​ខា និង​ល្មេ​ត​ជាដើម រួមទាំង​ប្រទេស​កម្ពុជា វៀតណាម​កណ្តាល និងត្បូង ប្រទេស​ថៃ ភូមា និង​ម៉ាឡេស៊ីសុទ្ធសឹងតែ​បាន​បន្សល់ទុក​នូវ​តឹកតាង​ដ៏​សំខាន់​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅ នឹង​វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​ថ្ម និង​ឈើ​ដែល​មិនមែនជា​របស់​ឥណ្ឌា ឬ​ចិន​ឡើយ​។ ​ទោះបី​ យ៉ាងនេះ​ក្តីដូច​ពោល​ខាងលើ សមិទ្ធិ​ផល​សង្គម​សំខាន់​ជាងគេគឺ​ការស្ថាបនា​នូវ​ភូមិ​មូល ឬ​បន្ទាយ​គូ​ក្នុង​ភូមិភាគ​នេះដែល​បាន​គ្របដណ្តប់​ទូទាំង​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​យើង​នេះ​។ សរុបមកខ្មែរ​មុន​ឥណ្ឌា​ចូល​ស្រុកបាន​ស្គាល់​នូវ​វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​ឈើ​រួចមកហើយ​។ ដូច្នេះ​យើង​អាច​សន្និដ្ឋានបានថា យោងតាម​ឯកសារ និង​ការស្រាវជ្រាវ យើង​អាច​យល់ដឹង​អំពី​ស្ថាបត្យកម្មដែល​ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ជំនឿ​លើ​ភាព​អមតៈ និង​ជំនឿលើ​ការ​ចាប់ជាតិ​ឡើងវិញ​ក្រោយពី​ស្លាប់។ ទាំងនេះគឺជា​មែកធាង​មួយ​នៃ​វប្បធម៌​ខ្មែរ​យ៉ាង​ប្រាកដ ទោះជា​យ៉ាងណាក៏ដោយយើង​មិនអាច​រាប់បញ្ចូល​ក្នុង​វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​ដែរ​។​ ក្នុង​បរិវេណ​នៃ​ភូមិ​មូល ឬ​បន្ទាយ​គូ​នីមួយៗ ដែល​ធ្វើ​អំពី​ដី​លើក​មាន​រាង​មូល ឬ​ពងក្រពើ ដោយមាន​គូទឹក​ជុំវិញនោះគេ​ឃើញ​ស្លាកស្នាម​នៃ​ផ្ទះសំបែង​ដែល​បាន​ផ្គុំ​គ្នា​ឲ្យ​ក្លាយទៅជា​ភូមិរោង ​សិប្បកម្ម​ព្រមទាំង​ស្រែចំការ​។ ទំហំ​នៃ​ភូមិ​ទាំងនោះ មិន​ស្មើគ្នា​ទេ រួច​មាន​ទំហំ (​វិជ្ឈមាត្រ​) ជិត​ដល់ ១​គីឡូម៉ែត្រ ដូច​ករណី​ភូមិ​មូល​នៅ​ម្តុំ​ជើងឯក រាជធានី​ភ្នំពេញ​បច្ចុប្បន្ន ហើយ​ខ្លះទៀត​មាន​ទំហំ​ត្រឹមតែ ១០០​ មាត្រ​ប៉ុណ្ណោះ​។ ជាមួយ​ភូមិ​មូល ដែលជា​ទីប្រជុំជន​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​នោះ យើង​ក៏បាន​ឃើញ​មាននូវ​គូ​ទឹក​ហ៊ុំព័ទ្ធ​នៅ​ជុំវិញ​នៃ​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ទាំងនោះ​ដែរ ដូច​ករណី​គូទឹក​ខាងក្នុងនិង​គូ​ទឹក​ខាងក្រៅ​ហ៊ុំព័ទ្ធ​ទីក្រុង​សុ​រិ​ន្ទ្រ ដែលមាន​ប្រវែង​ជាច្រើនសហាតិមាត្រ​។ រាល់​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ក៏មាន​ការវិវត្ត​ផ្សេងៗ​ទៅតាម​តំបន់​នីមួយៗ​ផងដែរ​។ ដូច្នេះហើយ​បានជា​នៅ​តំបន់​ខ្ពង់រាប​ខ្លះ គេ​ឃើញ​មានការ​ប្រើ​ក្តារ​មឈូស​ឈើ សម្រាប់​បញ្ចុះសព​ដូនតា ដូចជា​កញ្ចន​បុរី​ជាដើម​។ ក្រៅពី​ក្តារ​មឈូស​ថ្ម ឬ​ឈើ ដែល​បុព្វបុរស​មន​-​ខ្មែរបាន​បន្សល់​ជា​ស្នាដៃ​ដ៏​សំខាន់ប្រពៃណី​ប្រើ​ក្តា​រម​ឈូសឈើ​ខាងលើនេះ ក៏ត្រូវ​បាន​បន្ត​រហូត​ដល់​សព្វថ្ងៃ​ដែរ ជាពិសេស​នៅតាម​តំបន់​ព្រៃភ្នំ​ក្នុង​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌូចិន​។​ មានន័យថាការដែល​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា និង លាវក៏​ដូច​នៅ​ប្រទេស​វៀតណាម​កណ្តាល និង​ត្បូង​បច្ចុប្បន្ន នៅតែ​ប្រើ​ក្តារ​មឈូស​ឈើ ដើម្បី​បញ្ចុះសព​ដូច​នៅ​សម័យមុន​ឥណ្ឌូ​បនីយកម្ម មិន​គ្រាន់តែ​ធ្វើ​ឲ្យ​ឃើញ​នូវ​ចំណាស់​នៃ​ខឿនវប្បធម៌​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ថែមទាំង​ធ្វើ​ឲ្យ​ឃើញ​និរន្ត​ភាព​នៃ​វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​ផងដែរ​។​ ការ​ខ្វះខាត​ច្រើនក្នុងការ​ស្រាវជ្រាវ​ដំបូង​នេះ ប៉ុន្តែ​គប្បី​យើង​ត្រូវ​បញ្ចូល​ក្នុង​អត្ថបទ​នេះ​នូវ​ស្លាកស្នាមពាក់ព័ន្ធ​ទៅ​នឹង​ផ្ទះសំបែង​នា​សម័យ​នោះដែរ​។ ព្រោះថាលំនៅស្ថាន សំរាប់​មនុស្សក៏​ដូច​លំនៅស្ថាន​ជាទី​សក្ការៈ​របស់​ពពួក​អា​រុក្ខ​អារក្សដូចជា​ខ្ទម​អ្នកតា​ជាដើមគឺ​ត្រូវបាន​បង្កើតឡើង​ដោយ​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​សុទ្ធសា​ធពោលគឺ​មិនមែនជា​កំចី​បរទេស​នោះទេ។