navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
កោះសមុយ: ភូមិវិទ្យា

ភូមិវិទ្យា 
កោះសមុយស្ថិតនៅក្នុងឈូងសមុទ្រថៃ ចំងាយប្រហែល៣៥គ.មភាគឦសានទីរួមខេត្តស៊ុរ៉ាតថានី។ នៅជុំវិញកោះនេះមានកោះតូចៗ៦ទៀតដែលក្នុងនោះជាផ្នែករបស់ឧទ្យានវារីជាតិអង់ថង។ កោះនេះមានរាងស្ទើរមូលនិងមានអង្កត់ផ្ចិតប្រហែល១៥គ.ម។ ចំនុចកណ្ដាលរបស់កោះនេះជាព្រៃភ្នំស្ទើរគ្មានមនុស្សរស់នៅ ចំនែកតំបន់ទំនាបត្រូវបានតភ្ជាប់ដោយផ្លូវថ្នល់តែមួយខ្សែគត់ដែលរត់មូយជុំកោះ។
ក្រុងចាស់របស់កោះឈ្មោះណាថងដែលស្ថិតនៅច្រាំងនិរតី នៅតែជាកំពង់ផែនេសាទនិងដឹកជញ្ជូនចំបងរបស់កោះ។ ណាថងជាកន្លែងដែលរដ្ឋបាលក្រុងតំបន់តាំងនៅនិងជាចក្រពាណិជ្ជកម្មរបស់អ្នក​កោះ។
កោះសមុយ: រដ្ឋបាល

រដ្ឋបាល 

កោះសមុយចែកចេញជាឃុំដូចតទៅ៖

1. អាងថង

2. លិផៈណយ

3. ថ្លិងង៉ាម

4. ណាមឿង

5. ម៉ាក់រ៉េត

6. បភុត

7. ម៉ែណាម
កោះសមុយ: ប្រជាជន

ប្រជាជន 
កោះសមុយមានប្រជាជនប្រហែល ៤៥ ០០០នាក់ ដែលប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិតដោយសេវាកម្មក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ និងការនាំចេញដូងនិងកៅស៊ូ។ កោះនេះមានអាកាសយាន្តដ្ឋានផ្ទាល់ខ្លូនគឺអាកាសយាន្តដ្ឋានសមុយ ដែលមានជើងយន្តហោះហោះទៅនិងមករាល់ថ្ងៃពីក្រុងបាងកកនិងអាកាសយាន្តដ្ឋានសំខាន់ៗ​ផ្សេងទៀតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ កំនើនសេដ្ឋកិច្ចពីវិស័យទេសចរណ៍បាននាំមកនូវ​វិបុលភាពមកដល់កោះ ក៏ប៉ុន្តែវាក៏បានផ្លាស់ប្ដូរបរិស្ថាននិងវប្បធម៌របស់កោះផងដែរ។ នេះជាដើមហេតុនៃជំលោះរវាងអ្នករស់នៅក្នុងស្រុកនិងជនចំនូលថ្មីមកពីតំបន់ដ៏ទៃទៀត​ក្នុងប្រទេសថៃក៏ដូចជាពីបរទេស។
កោះសមុយ: សេដ្ឋកិច្ច

សេដ្ឋកិច្ច 
កាលពីដើមសេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះពឹងផ្អែកលើកសិកម្មចំការព្រៃដុត នេសាទ និងចំការដូង។ ប៉ុន្តែតាំងពីទសវត្សរ៍ទី៨០មក វិស័យទេសចរណ៍បានក្លាយជាចលករសំខាន់ជាងគេក្នុងសេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះ។ ការស្ថាបនាបណ្ដាញអ៊ីនធើណិតមានល្បឿនលឿននិងមានស្ថេរភាព ក្នុងពេលថ្មីៗនេះបានធ្វើអោយកោះសមុយក្លាយជាទីតាំងសមស្របសំរាប់​សហគ្រាសអាស្រ័យវិស័យIT។ ការណ៍នេះនិងជួយអោយមានកំនើងប្រភេទការងារនៅលើកោះថែមទៀត។ អាកាសធាតុល្អនិងភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំនើរទៅ ធ្វើអោយកោះសមុយក្លាយជាទីទាក់ទាញវិនិយោគទុនពីបរទេសយ៉ាងសំខាន់។
កោះសមុយ: ទីទាក់ទាញទេសចរណ៍

ទីទាក់ទាញទេសចរណ៍ 
thumb|right|250px|រូបបដិមាព្រះពុទ្ឋអង្គធំ
thumb|right|250px|ថ្មតាថ្មយាយ
 រូបបដិមាព្រះពុទ្ឋអង្គធំ៖ ជារូបព្រះពុទ្ឋបដិមាមានកំពស់១២ម៉ែត្រ គង់លើទីសក្ការៈលើជណ្ដើរមានបង្កាន់ដៃនាគ។ រូបបដិមានេះស្ថិតក្នុងវត្តប្រាយ៉ៃ។ សមុយនៅមានវត្តគួរចាប់អារម្មណ៍ជាច្រើនទៀតដូចជាវត្តឃុណារាម ដែលនៅទីនោះគេអាចទស្សនាសាកសពម៉ាំមីរបស់ហ្លួងផរដែង (ជាភិក្ខុមួយអង្គដែលបានអនិច្ចធម្មក្នុងរូបភាពស្មឹងស្មាធ។
 ថ្មយាយថ្មតា៖ស្ថិតនៅចុងខាងត្បួឆ្នេរឡាម៉ៃ។ វាជាថ្មដែលមានរាងជាអវៈយវៈភេទរបស់មនុស្សប្រុសនិងមនុស្សស្រី។
កោះសូឡូម៉ុន

កោះសូឡូម៉ុន ឬ កោះសូឡូម៉ុង ដែលត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងសាមញ្ញថាជា សូឡូម៉ុន គឺជាប្រទេសដែលមានកោះធំៗចំនួនប្រាំមួយ និងកោះតូចៗជាង៩០០ នៅតំបន់មេឡាណេស៊ី ដែលជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអូសេអានី នៅភាគឦសាននៃប្រទេសអូស្ត្រាលី។ ប្រទេសនេះជាប់ដោយផ្ទាល់ជាមួយបណ្ដាលប្រទេសដូចជា ប៉ាពួនូវែលគីនេនៅភាគខាងលិច អូស្ត្រាលីនៅភាគនិរតី កាលីដូនៀ និងវ៉ានូអាទូ នៅភាគអាគ្នេយ៍ ហ្វីជី វ៉ាលីសនិងហ្វូធូណា និងទូវ៉ាលូនៅភាគខាងកើត ហើយ ណូរូ និងសហព័ន្ធមីក្រូណេស៊ីនៅភាគខាងជើង។ ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ២៨,៨៩៦គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១១,១៥៧ម៉ាយ៍) និងចំនួនប្រជាជនចំនួនប្រហែល ៧៣៤,៨៨៧នាក់ យោងតាមការប៉ាន់ស្មានជាផ្លូវការសម្រាប់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០២៣។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំជាងគេគឺ ហូនៀរ៉ា មានទីតាំងនៅលើកោះធំជាងគេគឺ ហ្គោដាល់ខេណាល់។ ប្រទេសនេះយកឈ្មោះរបស់ខ្លួនពីតំបន់ធំទូលាយនៃប្រជុំកោះសូឡូម៉ុន ដែលជាបណ្តុំនៃកោះមេឡាណេស៊ី ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ស្វយ័តបោហ្គេនវីល (បច្ចុប្បន្នជាផ្នែកមួយនៃប៉ាពួនូវែលគីនេ) ប៉ុន្តែមិនរាប់បញ្ចូលកោះសាន់តាគ្រុសទេ។ 

កោះនេះត្រូវបានតាំងលំនៅតាំងពីយ៉ាងហោចណាស់ចន្លោះពី ៣០,០០០ ទៅ ២៨,៨០០មុនគ.ស ជាមួយនឹងរលកនៃជនចំណាកស្រុកនៅពេលក្រោយ ជាពិសេសប្រជាជនឡាពីតា ដែលលាយបញ្ចូលគ្នា និងបង្កើតចំនួនប្រជាជនជនជាតិដើមភាគតិចពួកកោះសូឡូម៉ុន។ នៅឆ្នាំ១៥៦៨ អ្នករុករកជនជាតិអេស្ប៉ាញឈ្មោះ អាល់វ៉ារ៉ូ ដឺ ម៉ែនដាញ៉េ (Álvaro de Mendaña) គឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានទៅលេងពួកគេ។ ទោះបីជាមិនត្រូវបានដាក់ឈ្មោះដោយម៉ែនដាញ៉េ (Mendaña) ក៏ដោយ វាត្រូវបានគេជឿថាកោះនេះត្រូវបានគេហៅថាសូឡូម៉ុន "The Solomon" ដោយអ្នកដែលក្រោយមកបានទទួលពាក្យពីការធ្វើដំណើររបស់គាត់ ហើយបានគូសផែនទីការរកឃើញរបស់គាត់។ ម៉ែនដាញ៉េ ត្រលប់មកវិញជាច្រើនទសវត្សរ៍ក្រោយមកនៅឆ្នាំ១៥៩៥ ហើយបេសកកម្មអេស្ប៉ាញមួយផ្សេងទៀតដែលដឹកនាំដោយអ្នករុករកជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ ភីដ្រូ ហ្វឺណេនដែស ដឺ ខ្វេរ៉ស់ (Pedro Fernandes de Queirós) បានទៅលេងសាឡូម៉ុននៅឆ្នាំ១៦០៦។

នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨៩៣ អនុសេនីយ៍ឯក ហឺប៊ឺត ហ្គីបសុន នៃនាវាគូរ៉ាកូអា បានប្រកាសកោះសូឡូម៉ុនភាគខាងត្បូងជាអាណាព្យាបាលរបស់អង់គ្លេស។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ យុទ្ធនាការកោះសូឡូម៉ុន (១៩៤២-១៩៤៥) បានឃើញការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លារវាងសហរដ្ឋអាមេរិក កងកម្លាំងចក្រពត្តិអង់គ្លេស និងចក្រភពជប៉ុន រួមទាំងសមរភូមិហ្គោដាល់ខាណាល់។

ឈ្មោះផ្លូវការរបស់រដ្ឋបាលអង់គ្លេសនៅពេលនោះត្រូវបានប្តូរពី "អាណាព្យាបាលកោះសាឡូម៉ូនរបស់អង់គ្លេស" ទៅជា "កោះសាឡូម៉ុន" ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ហើយការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងត្រូវបានសម្រេចនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ឯករាជ្យភាពត្រូវបានទទួល ហើយបានប្តូរឈ្មោះទៅជា "កោះសាឡូម៉ុន" (ដោយគ្មានអត្ថបទច្បាស់លាស់) នៅឆ្នាំ១៩៧៨។ នៅឯករាជ្យ កោះសាឡូម៉ូនបានក្លាយជារាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ ព្រះមហាក្សត្រនៃកោះសាឡូម៉ូនគឺ ឆាលស៍ទី ៣ ដែលត្រូវបានតំណាងនៅក្នុងប្រទេសដោយអគ្គទេសាភិបាលដែលត្រូវបានតែងតាំងតាមដំបូន្មានរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី។
កោះសេះ

កោះសេះ គឺជាកោះរបស់ កម្ពុជា ដែលមានទីតាំងនៅ ឈូងសមុទ្រថៃ ក្នុង ឧទ្យានជាតិរាម ខេត្តព្រះសីហនុ ។ វាមានចម្ងាយ ១.៥គីឡូម៉ែត្រ ខាងត្បូង កោះថ្មី និងប្រហែល ៩ គីឡូម៉ែត្រ ខាងត្បូងដីមេឃុំរាម ខេត្តព្រះសីហនុ។  ៤.៣ គីឡូម៉ែត្រ មានកោះមួយយ៉ាងធំគឺ កោះត្រល់ ។តិចជាង 400 ម៉ែត្រ ភាគនិរតីនៃកោះសី គឺជាកូនកោះតូចមួយនៃកោះគី។ 

កោះសេះ​គឺ​គ្មាន​មនុស្ស​រស់នៅ ខណៈ​ច្រាំង​សមុទ្រ​ភាគ​ច្រើន​សំបូរ​ទៅ​ដោយ ​ព្រៃកោងកាង ។  កោះនេះបង្កើតបានជាផ្នែកខាងត្បូងឆៀងខាងកើតនៃ ឧទ្យានជាតិរាម ។ 

កោះសេះជួនកាល​ច្រឡំ​ថា​ជា ​កោះអាចម៍សេះ ដែល​ស្ថិត​ក្នុង​ប្រជុំ​កោះ​កែប។
កោះស៊ូម៉ាត្រា

thumb|right|ទីតាំងកោះស៊ូម៉ាត្រា
thumb|right|ផែនទីកោះស៊ូម៉ាត្រា

កោះស៊ូម៉ាត្រា (Sumatra) ជាកោះធំជាងគេលំដាប់ទី៦នៅលើពិភពលោក និងមានផ្ទៃដីសរុប ៤៧០ ០០០គ.ម២។
កោះស៊ូម៉ាត្រា: ភូមិវិទ្យា

ភូមិវិទ្យា 
thumb|right|ផែនទីបង្ហាញពីកំនរកំនើត​សណ្ឋានដីកោះស៊ូម៉ាត្រា
អ័ក្សវែងជាងគេរបស់កោះរត់ពីពាយ័ព្យទៅអាគ្នេយ៍ មានប្រវែង១៧៩០គ.ម។ ទទឹងវែងជាងគេរបស់កោះមានប្រវែង៤៣០គ.ម។ សណ្ឋានដីរបស់កោះចែកចេញជា២គឺ តំបន់ជួរភ្នំបារីសាន នៅខាងលិច និងតំបន់ខ្ពង់រាបនៅខាងកើត។
នៅភាគអាគ្នេយ៍កោះស៊ូម៉ាត្រាគឺកោះជ្វា ហើយកោះទាំង២នេះខ័ណ្ឌចែកពីគ្នាដោយច្រកស៊ុនដា។ នៅខាងជើងកោះស៊ូម៉ាត្រាគឺឧបទ្វីបម៉ាឡេ ដែលខ័ណ្ឌចែកគ្នាដោយច្រកម៉ាឡាកា។ នៅខាងកើតឆ្លងរំលងច្រកកាលីម៉ាតា គឺកោះបរនេអូ។ នៅខាងលិចគឺមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។

ជួរភ្នំបារីសានគឺជាឆ្អឹងខ្នងរបស់កោះស៊ូម៉ាត្រា ដែលនៅក្នុងនោះមានភ្នំភ្លើងរស់ឈ្មោះ ភ្នំកេរីនស៊ី (កំពស់ ៣៨០៥ម ខ្ពស់ជាងគេក្នុងជួរភ្នំនេះ) ស្ថិតនៅចំកណ្ដាល។ សកម្មភាពភ្នំភ្លើងក្នុងតំបន់នេះបានផ្ដល់នូវដីមានជីជាតិ ទេសភាពស្អាតៗដូចជានៅជុំវិញបឹងតូបា។ តំបន់នេះក៏មានស្រទាប់រ៉ែធ្យូងថ្មនិងមាសផងដែរ។

តំបន់ភាគខាងកើតនៃកោះជាទីទំនាបនិងតំបន់ដីសើមដ៏ល្វឹងល្វើយដែលកកើតពីដីល្បាប់ហូរនាំ​មកពីតំបន់ភ្នំដោយទន្លេនានា។ ទោះបីជាដីមិនអំណោយផលដល់ការដាំដុះក៏ដោយ តំបន់នេះដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងសេដ្ឋកិច្ចឥណ្ឌូនេស៊ី។ ផលិតផលសំខាន់ពីតំបន់នេះមាន ប្រេងដូង និង ប្រេងកាត។

ផ្ទៃដីភាគច្រើនរបស់កោះនេះធ្លាប់ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃរងទឹកភ្លៀងត្រូពិច។ ប៉ុន្តែការអភិវឌ្ឈន៍សេដ្ឋកិច្ចរួមផ្សំនឹងអំពើពុករលួយនិងការកាប់ឈើខុសច្បាប់ បានគំរាមគំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ព្រៃទាំងនេះ។
កោះស៊ូម៉ាត្រា: ប្រជាសាស្ត្រ

ប្រជាសាស្ត្រ 
កោះស៊ូម៉ាត្រាមិនមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនកុះករណាស់ណាទេ។ កោះនេះមានប្រជាជនប្រហែល ៤៥លាននាក់ (៩៦នាក់/គ.ម) ជាកោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេលំដាប់ទី៤លើពិភពលោក។ តំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅកកកុញជាងគេគឺនៅតំបន់ស៊ូម៉ាត្រាខាងជើង និងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាលនៃស៊ូម៉ាត្រាខាងលិច។

ប្រជាជនជាបណ្ដុំនៃជនជាតិច្រើនអំបូរប្រហែល៥២ដែលនិយាយភាសាខុសៗគ្នា។ ប៉ុន្ដែភាគច្រើននៃក្រុមទាំងនេះមានប្រពៃណីនិងភាសាប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។ ប្រជាជននិយាយភាសាម៉ាឡេសំបូររស់នៅឆ្នេរភាគខាងកើត ចំនែកប្រជាជននៅភាគខាងត្បូងនិងកណ្ដាលនិយាយភាសាអំបូរម៉ាឡេ ដូចជាជនជាតិឡាំពុងនិងជនជាំតិមីណាងកាបាវជាដើម។ តំបន់ខ្ពង់រាបភាគខាងជើងមានជនជាតិបាតាក់រស់នៅ ហើយភាគខាងជើងបំផុតមានជនជាតិអាសេរស់នៅ។ ជនជាតិចិនភាគតិចប្រមូលផ្ដុំគ្នារស់នៅទីប្រជុំជន។ កាលវិភាគការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោក 

ភាគច្រើនលើសលប់នៃប្រជាជនស៊ូម៉ាត្រាកាន់សាសនាឥស្លាម (៨៧%)។ ក្រៅពីនេះកាន់សាសនាគ្រឹស្ត (១០%) សាសនាព្រះពុទ្ឋ (២%) និងសាសនាព្រាហ្ម (១%)។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កោះរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី
កោះស្តេច

កោះ ស្តេច  ស្ថិតនៅ ឈូងសមុទ្រថៃ ប្រហែល  នៅឆ្នេរសមុទ្រនៃ ឧទ្យានជាតិបុទុមសាគរ ក្នុងស្រុក គិរីសាគរ ក្នុង ខេត្តកោះកុង ប្រទេសកម្ពុជា ។ វា​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់​ប្រជុំ​កោះ​តូច​មួយ​នៃ​កោះ​ចំនួន 12 ដែល​ស្ថិត​នៅ​ជិត​គ្នា​និង​ដី​សំខាន់។ សហគមន៍ នេសាទ រស់នៅលើកោះនេះ ដែលមានជនជាតិ ខ្មែរ ចិន ថៃ និង វៀតណាម ។ ភូមិលាតសន្ធឹងតាមត្រើយខាងកើតនៃកោះ; នៅខាងលិចមាន ផ្ទះសំណាក់ បែបខ្មែរតូច មួយ ។ នៅ​ចុង​ខាង​ត្បូង​នៃ​កោះ​នេះ​គឺ​ជា​រមណីយដ្ឋាន​វិស្សមកាល​ដ៏​ប្រណិត។ កោះ​ស្តេច​មាន​ឆ្នេរ​ពីរ គឺ​មួយ​ទៅ​ខាង​ត្បូង និង​មួយ​បែរ​ទៅ​ខាង​លិច។
កោះស្តេច: ភូមិសាស្ត្រ

ភូមិសាស្ត្រ 
កោះស្តេច គឺជាកោះរាជធានីនៃប្រជុំកោះស្តេច។ កោះរាងសណ្តែកលាតសន្ធឹងពីខាងជើងទៅខាងត្បូងមានប្រវែងប្រហែល  វាមានរាងសំប៉ែត ហើយជាទូទៅមានព្រៃឈើ។ ព្រៃធម្មជាតិត្រូវបានជំនួសដោយដើមដូង និងដំណាំព្រៃឈើសម្រាប់គោលបំណងពាណិជ្ជកម្ម។ ការតាំងទីលំនៅភាគច្រើនគឺនៅភាគខាងជើង ខណៈដែលភាគខាងត្បូងទីបីគឺស្ទើរតែមិនមានប្រជាជនរស់នៅ។ កោះខ្មោចតូច / កោះខ្មោច (កោះខ្មោច) -  ខាងកើតទៅខាងលិច និង  ពីខាងជើងទៅខាងត្បូង - ស្ថិតនៅប្រហែល  ភាគខាងលិចនៃចុងខាងត្បូងរបស់វា។
កោះស្តេច: សហគមន៍

សហគមន៍ 
ដូចនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាភាគច្រើនដែរ រដ្ឋាភិបាលភាគច្រើនមិនមានមុខងារសូម្បីតែក្នុងកម្រិតដែលរូបិយប័ណ្ណជាក់ស្តែងគឺប្រាក់បាតថៃក៏ដោយ។ មួយផ្នែកធំនៃសេដ្ឋកិច្ចគឺមានលក្ខណៈចិញ្ចឹមជីវិតដោយពឹងផ្អែកលើការនេសាទយ៉ាងច្រើន។ ប្រហែល 70% នៃចំនួនប្រជាជនធ្វើការគឺជាអ្នកនេសាទ ហើយអ្នកដែលនៅសល់ភាគច្រើនជាកសិករ ឬអ្នកជំនួញខ្នាតតូច។ ត្រី​ដែល​ចាប់​បាន​ភាគ​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​គេ​លក់​ទៅ​ប្រទេស​ថៃ។
កោះស្មាច់

កោះស្មាច់ស្ថ្ថិតនៅចម្ងាយប្រហែល ៦គីឡូម៉ែត្រពីកោះស្តេច ដែលជាកន្លែងភ្ញៀវទេសចរជាតិ និងអន្តរជាតិតែងតែទៅសម្រាកកម្សាន្ត ស្រូបខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធជាមួយការបោះតង់សម្រាកលើឆ្នេរខ្សាច់ ស្ទូចត្រី ហែលទឹក និងសកម្មភាពកីឡាលើទឹកផ្សេងៗសៀវភៅផ្សព្វផ្សាយ ដំណើរកម្សាន្តខេត្តកោះកុង រៀបរៀងដោយមន្ទីរទេសចរណ៍ខេត្តកោះកុង ទំព័រទី៣៣។
កោះហ្កាឡាប៉ាហ្កូស

ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ទីតាំងនៃកោះហ្គាឡាប៉ាហ្កូសទាក់ទងទៅនឹងទ្វីបអេក្វាឌ័រ
កោះហ្កាឡាប៉ាហ្កូស (  ) គឺជាប្រជុំកោះនៃកោះភ្នំភ្លើងនៅប៉ាស៊ីហ្វិកខាងកើត ដែលមានទីតាំងនៅជុំវិញខ្សែអេក្វាទ័រ ៩០០គីឡូម៉ែត្រ (៥៦០ម៉ាយ) ភាគខាងលិចនៃអាមេរិកខាងត្បូង។ ពួកគេបង្កើតជាខេត្តហ្កាឡាប៉ាហ្កូស នៃសាធារណរដ្ឋអេក្វាឌ័រ ដែលមានប្រជាជនជាង ៣៣,០០០នាក់ (ឆ្នាំ២០២០) ។ ខេត្តនេះត្រូវបានបែងចែកទៅជាខេត្ត សាន់ គ្រីស្តូប, សាន់តា គ្រូស និង អ៊ីសាប៊ែឡា ដែលជាកោះចំនួនបីដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតនៅក្នុងខ្សែសង្វាក់នេះ។ ហ្គាឡាប៉ាហ្កូស មានភាពល្បីល្បាញដោយសារចំនួនដ៏ច្រើននៃប្រភេទសត្វ ដែលត្រូវបានសិក្សាដោយ ឆាលែស ដាវីន ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៣០ និងបានបំផុសគំនិតទ្រឹស្តី នៃ ការវិវត្តន៍ របស់គាត់តាមរយៈ ជម្រើសធម្មជាតិ ។ កោះ​ទាំង​អស់​នេះ​ត្រូវ​បាន​ការពារ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃឧទ្យានជាតិហ្កាឡាប៉ាហ្កូសរបស់​អេក្វាឌ័រ និង ​បម្រុង​សមុទ្រ ។

រហូតមកដល់ពេលនេះ មិនមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ណាមួយដែលថា ប៉ូលីណេស៊ី ( Polynesians )ឬ ជនជាតិដើមភាគតិច នៃអាមេរិកខាងត្បូងបានទៅដល់កោះនេះ មុនពេលការរកឃើញដោយចៃដន្យរបស់ពួកគេដោយ ប៊ីស្សព ថូម៉ាស ដឺ ប៊ែរឡាហ្កា ក្នុងឆ្នាំ១៥៣៥ ។ ប្រសិនបើភ្ញៀវមួយចំនួនបានមកដល់ នោះការចូលប្រើប្រាស់ ទឹកសាប មិនល្អនៅលើកោះហាក់ដូចជាមានការតាំងទីលំនៅមានកម្រិត។ ដូចគ្នាដែរ ចក្រភពអេស្បាញបានព្រងើយកន្តើយនឹងកោះនេះ បើទោះបីជាក្នុងអំឡុង យុគសម័យមាសនៃចោរកម្ម ចោរសមុទ្រជាច្រើនបានប្រើហ្កាឡាប៉ាហ្កូស ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់វាយឆ្មក់ការដឹកជញ្ជូនរបស់អេស្ប៉ាញតាមឆ្នេរសមុទ្រប៉េរូ ។ ពពែ និងកណ្តុរ ខ្មៅ និង ត្នោត ដែលបានណែនាំក្នុងអំឡុងពេលនេះ បានបំផ្លាញ ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដែលមានស្រាប់នៃកោះមួយចំនួន។ នាវិកអង់គ្លេសមានទំនួលខុសត្រូវចម្បងក្នុងការរុករក និងគូសផែនទីតំបន់នោះ។ ការធ្វើដំណើររបស់ដាវីន លើ ឮនាវាប៊ីគើល គឺជាផ្នែកមួយនៃការស្ទង់មតិរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសយ៉ាងទូលំទូលាយអំពីឆ្នេរសមុទ្រនៃអាមេរិកខាងត្បូង។ អេក្វាឌ័រ ដែលបានទទួលឯករាជ្យពីអេស្ប៉ាញ ក្នុងឆ្នាំ ១៨២២ និង ចាកចេញពីហ្គ្រេនកូឡុំប៊ី ក្នុងឆ្នាំ១៨៣០ បានកាន់កាប់ជាផ្លូវការ និងទាមទារកោះនេះនៅថ្ងៃទី១២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៣២ ខណៈពេលដែលការធ្វើដំណើរកំពុងបន្ត។  លោក ចូសែប ដឺវីលឡាមីល ដែលជាស្ថាបនិកនៃ កងនាវាចរអេក្វាឌ័រ បានដឹកនាំការជំរុញដើម្បីធ្វើអាណានិគម និងតាំងទីលំនៅកោះទាំងនោះ . បន្តិចម្តងៗជំនួសឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេសនៃកោះធំៗជាមួយនឹងភាសាអេស្ប៉ាញ។ សហរដ្ឋ​អាមេរិក ​បាន​សាងសង់ ព្រលាន​យន្តហោះ​ដំបូង ​របស់​កោះ​នេះ​ជា​មូលដ្ឋាន ​ដើម្បី​ការពារ​ផ្នែក​ខាង​លិច​នៃ ​ប្រឡាយ​ប៉ាណាម៉ា ​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ១៩៣០។ បន្ទាប់ពី សង្គ្រាមលោកលើកទី២ គ្រឿងបរិក្ខាររបស់វាត្រូវបានផ្ទេរទៅអេក្វាឌ័រ។ ជាមួយនឹងការកើនឡើងនៃសារៈសំខាន់នៃ ទេសចរណ៍ធម្មជាតិ ចំពោះសេដ្ឋកិច្ចក្នុងស្រុក អាកាសយានដ្ឋានបានធ្វើទំនើបកម្មក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ដោយប្រើសម្ភារៈកែច្នៃសម្រាប់ការពង្រីកណាមួយ និងផ្លាស់ប្តូរទាំងស្រុងទៅប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ ដើម្បីគ្រប់គ្រងភ្ញៀវទេសចរប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងមួយឆ្នាំ។
កោះអាចម៍សេះ

កោះអាចម៍សេះ គឺជាកោះរបស់កម្ពុជា មានទីតាំងនៅឈូងសមុទ្រភាគខាងត្បូងនៃប្រទេស ក្នុងឈូងសមុទ្រថៃ ។ ឈ្មោះនេះមានប្រជាប្រិយភាពវិវត្តទៅជាកោះសេះ ។  កោះនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃប្រជុំកោះកែប ហើយត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយខេត្តកែប ។

ក្នុងអំឡុង សង្រ្គាមកម្ពុជា-វៀតណាម ពួកខ្មែរក្រហមបានប្រើកោះសេះជាបន្ទាយ។ លេណដ្ឋានយោធា និងដើមឈើហូបផ្លែដែលខ្មែរក្រហមដាំជាប្រភពអាហារនៅតែអាចមើលឃើញនៅលើកោះនេះ។  

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៣ មក កោះនេះជាជម្រករបស់ ការអភិរក្សសមុទ្រកម្ពុជា ដែលជាអង្គការ អភិរក្សសមុទ្រ មិនស្វែងរកប្រាក់ចំណេញ ដែលបានជួយបង្កើតតំបន់គ្រប់គ្រងជលផលសមុទ្រ ប្រជុំកោះកែប ហើយឥឡូវនេះទទួលបន្ទុកគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។  

កោះអាចម៍សេះជួនកាលច្រឡំជាមួយ កោះសេះ ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងឧទ្យានជាតិរាម ខេត្តព្រះសីហនុ ។
កោះអូគីណាវ៉ា

គឺជាកោះធំរបស់ប្រជុំកោះអូគីណាវ៉ានិងប្រជុំកោះរ្យូគ្យូ (ណាន់សេ) របស់ប្រទេសជប៉ុននៅតំបន់ឃ្យូស្ស៊ូ ជាកោះតូចបំផុត និងមានប្រជាជនតិចបំផុតក្នុងចំណោមកោះសំខាន់ៗទាំងប្រាំរបស់ប្រទេសជប៉ុន​ កោះនេះមានប្រវែងប្រហែល 106 គីឡូម៉ែត្រ (66 ម៉ាយ) ទទឹងជាមធ្យម 11 គីឡូម៉ែត្រ (7 ម៉ាយ) និងមានផ្ទៃដី 1,206.98 គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (466.02 ម៉ាយការ៉េ) មានចម្ងាយប្រហែល 640 គីឡូម៉ែត្រ (400 ម៉ាយ) ភាគខាងត្បូងនៃកោះធំរបស់ឃ្យូស្ស៊ូនិងជប៉ុនដែលនៅសល់ មានចម្ងាយ 500 គីឡូម៉ែត្រ (300 ម៉ាយ) ភាគខាងជើងនៃតៃវ៉ាន់ ចំនួនប្រជាជនសរុបនៃកោះអូគីណាវ៉ាមាន 1,384,762 នាក់ មហាតំបន់ណាហាមាន​អ្នក​ស្រុក​ប្រហែល 800,000 នាក់ ខណៈពេលដែលទីក្រុងខ្លួនឯងមានប្រហែល 320,000 នាក់ ណាហាគឺជាទីតាំងនៃខេត្តអូគីណាវ៉ានៅភាគនិរតីរបស់កោះអូគីណាវ៉ា អូគីណាវ៉ាមានអាកាសធាតុត្រូពិចសើម
កោះឬស្សី

កោះឬស្សី  (ខ្មែរ: កោះឬស្សី) គឺជាកោះមួយក្នុងចំនោមកោះតូចៗនៅ ឈូងសមុទ្រថៃ ដែលមានទីតាំងប្រហែល  នៅឆ្នេរសមុទ្រនៃ ក្រុងព្រះសីហនុ ភាគខាងត្បូង ប្រទេសកម្ពុជា ។ គ្រប់គ្រងដោយ ស្រុកព្រៃនប់ ខេត្តព្រះសីហនុ ។  

ជា​ច្រើន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ កោះ​ឬ​ស្សី​បាន​បម្រើ​ទាំងស្រុង​ជា​បន្ទាយ​តូច​មួយ​របស់ ​កងទ័ពជើងទឹក​កម្ពុជា ​។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ការកើនឡើងនៃការអភិវឌ្ឍន៍ និងការកើនឡើងចំនួនភ្ញៀវទេសចរក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ បាននាំឱ្យទេសចរណ៍មកកាន់កោះនេះ។ ក្រុមហ៊ុនវិនិយោគ សុីធីស្តារ បច្ចុប្បន្នកំពុងអភិវឌ្ឍសហគមន៍វីឡាដែលមានដង់ស៊ីតេទាប ក៏ដូចជាសណ្ឋាគារប្រណិត ដែលនឹងធ្វើតាមការសម្គាល់ និងវិញ្ញាបនប័ត្រ EarthCheck ។ គម្រោង​នេះ​គ្រោង​នឹង​បញ្ចប់​នៅ​ឆ្នាំ ២០១៦ ហើយ​នឹង​បម្រើ​ដល់​សណ្ឋាគារ និង​រមណីយដ្ឋាន​នានា។
កៅ គឹមហួន

កៅ គឹមហួន (ឡាតាំង៖ Kao Kim Hourn) បច្ចុប្បន្នជាអគ្គលេខាធិការនៃសមាគមន៍ប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ លោកធ្លាប់បានកាន់តំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីប្រតិភូអមនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា សមាជិកនៃឧត្តមក្រុមប្រឹក្សាសេដ្ឋកិច្ចជាតិ សមាជិកជាន់ខ្ពស់នៅវិទ្យាស្ថាន Jeffrey Cheah ស្តីពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ សមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសកលនៃសង្គមអាស៊ី និងជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃអ្នកគាំទ្រទូទាំងពិភពលោកសំរាប់ការអភិវឌ្ឍ (WSD)។ ឈ្មោះផ្លូវការរបស់គាត់គឺ ឯកឧត្តមបណ្ឌិត កៅ គឹមហួន។ 

គាត់ត្រូវបានចូលរួមក្នុងកិច្ចការសាធារណៈ និងក្រុមផ្តល់គំនិត  ចាប់តាំងពីគាត់បានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ក្រោយពីទទួលបានការអប់រំនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ គាត់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងដំណើរចូលជាសមាជិកអាស៊ានរបស់កម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៩៩ ហើយបានបន្តជាអ្នកនាំមុខសម្រាប់កិច្ចការអន្តរជាតិនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាទីប្រឹក្សាក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ ពីឆ្នាំ២០០១ ដល់ ឆ្នាំ២០០៣ និងជារដ្ឋលេខាធិការក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ ពីឆ្នាំ ២០០៤ ដល់ ឆ្នាំ២០១៣។

គាត់បានស្ថាបនា សាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា (UC) នៅឆ្នាំ២០០៣ ដែលបានក្លាយជាសាកលវិទ្យាល័យលំដាប់កំពូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងរយៈពេលដែលគាត់ធ្វើជាប្រធាន។ គាត់បានបង្កើតក្រុមផ្តល់គំនិត ចំនួនពីរ៖ វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ី និងកិច្ចសន្ទនាអភិវឌ្ឍន៍ទំនុកចិត្តអាស៊ី។ លើសពីនេះ គាត់បានជួយស្ថាបនាបណ្តាញទូរទស្សន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និងស្ថានីយវិទ្យុ ដែលស្គាល់ថាជាស្ថានីយទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ 

នៅឆ្នាំ ២០១៤ គាត់បានបង្កើត សាលាតេជោសែន កិច្ចការរដ្ឋាភិបាល និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ នៅសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា ដែលគោលបំណងផ្តល់នូវការបណ្តុះបណ្តាលកម្រិតខ្ពស់ សម្រាប់អ្នកគ្រប់គ្រង អ្នកធ្វើការគោលនយោបាយ និងមេដឹកនាំវ័យក្មេង។  នៅឆ្នាំ២០១៥ គាត់បានបង្កើតមហាវិទ្យាល័យព័ត៌មាន និងគមនាគមន៍ នៅសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា ដើម្បីលើកកម្ពស់វិជ្ជាជីវៈខាងសារព័ត៌មានប្រកបដោយគុណភាព និងការអប់រំផ្នែកគមនាគមន៍ និងផ្តល់ឱ្យនិស្សិតនូវការបណ្តុះបណ្តាលជាក់ស្តែង នៅស្ថានីយទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (SEATV) និងវិទ្យុ (FM 106)។
កៅ គឹមហួន: ការអប់រំ

ការអប់រំ 
ក្រោយពីសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅប្រទេសកម្ពុជា ពីឆ្នាំ ១៩៦៧ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានដណ្តើមអំណាច ហើយបានប្រព្រឹត្តការប្រល័យពូជសាសន៍ ពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៧៩។ កៅ គឹមហួន បានទទួលការអប់រំក្នុងប្រព័ន្ធតិចតួចបំផុត នៅក្នុងកុមារភាព ដោយសារស្ថានភាពក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅពេលនោះគ្មានស្ថេរភាព និងមានអំពើហឹង្សា។ គ្រួសាររបស់គាត់ ត្រូវបានផ្តល់នូវឋានៈជាជនភៀសខ្លួន ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១ហើយបានផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅទៅរស់នៅទីក្រុង Herndon រដ្ឋ Virginia។ នៅទីនោះ កៅ គឹមហួន បានចូលរៀននៅ   វិទ្យាល័យ។ គាត់មានអាយុ ១៦ ឆ្នាំ និងមានបទពិសោធន៍ការអប់រំតិចតួច ហើយគ្មានការបណ្តុះបណ្តាលភាសាអង់គ្លេស។ ប៉ុន្តែ គាត់ទទួលបានជោគជ័យណាស់ ហើយបានបញ្ចប់ការសិក្សាជាមួយនឹងសញ្ញាបត្រមធ្យមសិក្សា ៣ ឆ្នាំក្រោយមក គឺនៅឆ្នាំ ១៩៨៥។ បន្ទាប់មក គាត់បានចូលរៀននៅសាកលវិទ្យាល័យ Baylor នៅទីក្រុង Waco រដ្ឋ Texas ដែលគាត់ទទួលបានបរិញ្ញាបត្រ ផ្នែកការសិក្សាអាស៊ី។ គាត់ទទួលបានអាហារូបករណ៍ថ្នាក់ជាតិ ទៅសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យ Ohio នៅទីក្រុង Athens សំរាប់ថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់។ នៅឆ្នាំ ១៩៩១ គាត់បានបញ្ចប់ការសិក្សា ជាមួយនឹងបរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ចំនួន ២ គឺ ផ្នែក    វិទ្សាសាស្ត្រសង្គម និងផ្នែកកិច្ចការអន្តរជាតិ។ លើសពីនេះ គាត់មានសញ្ញាបត្របណ្ឌិត ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ ពីសាកលវិទ្យាល័យ Hawaii នៅទីក្រុង Manoa នៅកោះ Honolulu។ គាត់ទទួលបានសញ្ញា   បត្របណ្ឌិតកិត្តិយស ផ្នែកកិច្ចការសាធារណៈ ពីសាកលវិទ្យាល័យ  Ohio នៅឆ្នាំ២០០៧ ក៏ដូចជា សញ្ញា   បត្របណ្ឌិតកិត្តិយស ផ្នែកអក្សរសាស្ត្រ ពីវិទ្យាស្ថាន  Kalinga Institute of Industrial Technology (KIIT University) របស់ឥណ្ឌា នៅឆ្នាំ២០១៤។
កៅ គឹមហួន: ការត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ

ការត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ 
កៅ គឹមហួន បានទទួលថវិកា ពីមូលនិធិអាស៊ី ដើម្បីធ្វើការស្រាវជ្រាវលើប្រតិបត្តិការថែរក្សាសន្តិភាព របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ នៅកម្ពុជា ហើយបានត្រឡប់មករាជធានីភ្នំពេញនៅឆ្នាំ ១៩៩៣  គឺ ៥ ខែ មុនពេល អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំកម្ពុជា (UNTAC) បានរៀបចំការបោះឆ្នោត។
កៅ គឹមហួន: ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន

ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន 
កៅ គឹមហួន កើតនៅឆ្នាំ ១៩៦៦ នៅស្រុកកោះសូទិន ខេត្តកំពង់ចាម ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ឪពុករបស់គាត់ ជាគ្រូបង្រៀន ពេញមួយជីវិត លើកលែងតែក្នុងអំឡុងពេលរបបខ្មែក្រហម ដែលការអប់រំគឺខុសច្បាប់ ហើយគ្រូបង្រៀនត្រូវបានវាយប្រហារ និងសម្លាប់។ ដោយសារស្ថានការណ៍អំពើហឹង្សាខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេស គាត់ និងគ្រួសារបានចំណាយពេលរស់នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួន នៅព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ក្រោយពីខ្មែរក្រហម ត្រូវបានដកចេញពីអំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧៩  ហើយបានផ្លាស់ទីលំនៅទៅរស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកជាជនភៀសខ្លួន។ ក្រោយពីបានឈប់សំរាករយៈពេលយូរ ពីការអប់រំក្នុងប្រព័ន្ធ កៅ គឹមហួន បានបញ្ចប់ការសិក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ កៅ គឹមហួន រស់នៅរាជធានីភ្នំពេញ ជាមួយប្រពន្ធ និងកូនពីរនាក់ របស់គាត់។ ប្រពន្ធគាត់ ឃឹម រ៉ានី ជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាល និងជាអនុប្រធានទទួលបន្ទុកកិច្ចការទូទៅ នៃសាកលវិទ្យាល័យកម្ពុជា អគ្គនាយកស្ថានីយទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយជាស្ថាបនិក និងជាអគ្គនាយកផលិតកម្មអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
កៅ គឹមហួន: ពានរង្វាន់ និងមេដាយ

ពានរង្វាន់ និងមេដាយ 
 មេដាយជាតូបការ (ឆ្នាំ២០១៥) 
 បណ្ឌិតកិត្តិយសផ្នែកអក្សរសាស្ត្រពី Kalinga Institute of Industrial Technology ឥណ្ឌា (ឆ្នាំ២០១៤)
 បណ្ឌិតកិត្តិយសផ្នែកកិច្ចការសាធារណៈ ពីសាកលវិទ្យាល័យ  Ohio សហរដ្ឋអាមេរិក (ឆ្នាំ២០០៧)
 គ្រឿងឥស្សរិយយសព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ថ្នាក់មហាសេរីវឌ្ឍន៍ (ឆ្នាំ២០១៣)  
 គ្រឿងឥស្សរិយយសសុវត្ថរា ថ្នាក់មហាសេនា (ឆ្នាំ២០០៧)
 គ្រឿងឥស្សរិយយសព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ថ្នាក់មហាសេនា (ឆ្នាំ២០០៧)
 គ្រឿងឥស្សរិយយសមុនីសារភ័ណ្ឌ ថ្នាក់ធិបឌិន្ទ (ឆ្នាំ២០០៦)  
 គ្រឿងឥស្សរិយយសមុនីសារភ័ណ្ឌ ថ្នាក់អស្សឬទ្ធិ  (ឆ្នាំ២០០៣)
 គ្រឿងឥស្សរិយយសមុនីសារភ័ណ្ឌថ្នាក់សេនា (ឆ្នាំ២០០៣)
កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន

កុរុងកៅណ្ឌិន្យជយវម៌្ម រឺ ជយវម៌្ម ឬ កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន(ចិន:僑陳如闍耶跋摩, ភិងអ៊ិង:Shéyébámó រឺ ឝេយេប៉ាម៉ូ, យ៉ាត់ផេង:kiu4can4jyu4ze1je4bat6mo4, កៀឆឹនយីហ្សេយេប៉ាត់ម៉ ជាកន្តាំង​) (គ.ស​ ?-៥១៤) រជ្ជកាល (គ.ស ៤៧០-៥១៤)  ពង្សាវតារចិន រាជវង្សស៊ីខាងត្បូង បាននិយាយថា ប្រហែល ១០ឆ្នាំក្រោយកាលកំណត់៤៣១-៤៣២ ស្ដេចសោយរាជ្យនៅនគរវ្នំ គឺកុរុងជយវម៌្ម ដែលមានត្រកូល កៅណ្ឌិន្យ គឺកុរុងកៅណ្ឌិន្យជយវម៌្ម គ្រិស្ដសករាជ៤៧០-៥១៤។ ព្រះអង្គជាមហាក្សត្រនគរវ្នំ ដែលមានចំណងទាក់ទងការទូតយ៉ាងប្រពៃបំផុតជាមួយនឹងប្រទេសចិន រហូតដល់ព្រះចៅអធិរាជចិន ទ្រង់ថ្វាយឋានន្តរនាមថា មេទ័ពស្នេហាសន្តិភាពភាគខាងត្បូងអធិរាជកុរុងវ្នំ។ ក្នុងរាជកុរុងកៅណ្ឌិន្យជយវម៌្ម នេះមានព្រះភិក្ខុសង្ឃពីរអង្គនៃអាណាចក្រវ្នំ គឺព្រះសង្ឃបាល និងមន្ត្រសេន បាននិមន្តទៅគង់នៅប្រទេសចិន ដើម្បីជួយបកប្រែគម្ពីរផ្សេងៗពីភាសាសំស្ក្រឹត។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ គេឃើញមានទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេស ខ្មែរនឹងប្រទេសឥណ្ឌាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ប៉ុន្តែព្រឹត្តិការណ៍ដែលគេត្រូវចងចាំ គឺព្រះរាជអង្គនេះបានទទួល ព្រះសង្ឃពីរអង្គ ដែលបាននិមន្តពីប្រទេសឥណ្ឌា មានព្រះនាមថា សក្យនាគសេន នៅឆ្នាំ៤៨៤ នៃ គ.ស (ក្នុងរាជវង្ស ស៊ី) និង ពោធិភទ្រ ក្នុងរាជវង្សលាងនៅឆ្នាំ ៥០៩ នៃគ.ស។ ហើយគឺក្នុងរាជ្យព្រះអង្គនេះដែរ គឺក្នុងគ្រិស្ដសករាជ៥០៣ ព្រះអង្គទ្រង់បានចាត់ព្រះសង្ឃព្រះនាម នាគសេន អោយនាំព្រះពុទ្ធរូបធ្វើអំពីផ្កាថ្ម និងចេតិយធ្វើអំពីភ្លុក និងវត្ថុផ្សេងៗទៀត ទៅថ្វាយព្រះចៅអធិរាជអ៊ូ រាជវង្សលាង។
ដោយសារសំអាងទៅលើឯកសារចិន ដែលចែងពីសេចក្តីរាប់អាន ដែលព្រះចៅអធិរាជចិន មានចំពោះកុរុងកៅណ្ឌិន្យជយវម៌្ម នេះ គេអាចសន្មតថា រជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គជាសម័យរុងរឿងបំផុតនៃប្រវត្តិសាស្ត្រអាណាចក្រនគរវ្នំ។ ព្រះអង្គទ្រង់សោយទិវង្គតនៅគ្រិស្ដសករាជ៥១៤។ តាមរាជប្រវេណី ក្រោយពីព្រះអង្គ កៅណ្ឌិន្យជយវម៌្ម សុគតទៅ គឺត្រូវរាជទាយាទព្រះនាមគុណវម៌្ម ជាបុត្ររបស់ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះនាង កុលប្រភាវតី ឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះអង្គ។
កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន: ពង្សាវលី

ពង្សាវលី
ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះនាងកុលប្រភាវតី
ស្នំមួយអង្គដែលមានបុត្រជាព្រះបាទរុទ្រវម៌្ម
បុត្រគុណវម៌្ម និង ព្រះនាងកុលប្រភាវតី
បុត្ររុទ្រវម៌្ម និង ស្នំ
ព្រះនត្តា គឺព្រះបាទប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម និង វីរវម៌្ម ត្រូវជាបុត្ររបស់ព្រះបាទរុទ្រវម៌្ម។
មានព្រះនត្តាទួត គឺ ព្រះបាទ មហេន្ទ្រវម៌្ម និង ភវវម៌្មទី១, ព្រះនាងត្រូវជាព្រះមហេសីនៃព្រាហ្មណ៍សោមសម៌ន
កៅណ្ឌិន្យទី១

កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង (ដើមសតវត្សទី១-ចុងសតវត្សទី១ នៃ គ.ស) រជ្ជកាល (គ.ស ៥២-ខាងចុងសតវត្សទី១) គឺជាក្សត្រនៃនគរភ្វូណាន(អាណាចក្រភ្នំ)ទី២បន្ទាប់ពីព្រះនាងសោមា(នាងនាគ)។

ព្រះថោង ឬ កោណ្ឌិន្យ (អានថា៖ គាន់-ឌិន)(ចិន: 混塡 - Hun Tien) "ព្រះបាទហ៊ុនទៀន" (អង់គ្លេស: Kaundinya) ព្រះអង្គគឺជាស្ដេចនិរទេស មកពីកោះជ្វា (អង់គ្លេស: Java) ដែលយល់សុបិន ថាបានទទួល​លំពែង​មួយ​ជា​ចំណង​ដៃ​ពី​ព្រាហ្មណ៍ "អត្វាមនៈ" សម្រាប់​យក​ទៅ​ចោល​ផ្សង កំណត់​ទឹក​ដី ដែលត្រូវរៀបចំនគរ លំពែងនោះបានធ្លាក់ចំនគរគោក​ធ្លក នៃនគរភ្នំ ហើយទ្រង់បានធ្វើដំណើរមកដល់នគរភ្នំតាមសុបិននេះដែលត្រូវនិងប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន ។ 
ដែលយោងតាមកំណត្រារបស់លោក កាងថាយ (ចិន: 康泰) លោក គឺជាអ្នកដំណើរចិនម្នាក់នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី៣ មកពីនគរអ៊ូខាងកើត។ លោកត្រូវបានគេស្គាល់ដោយសារតែការធ្វើដំណើររបស់លោកទៅកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាមួយលោក ជូយិង (ចិន:朱應) ដែលបានធ្វើកំណត់ត្រាអំពីនគរភ្នំ របស់កម្ពុជា ។
កៅណ្ឌិន្យទី១: អំនះអំអាងផ្សេង

អំនះអំអាងផ្សេង

បើតាមសិលាចារឹកនៅមីសឺន (កម្ពុជាក្រោម) ដែលគេបានសិក្សាកំណត់ថា ចារឆ្លាក់នៅក្នុង គ.ស ៦៥៨ ព្រះ​មហា​ក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី១ ​មាន​ព្រះ​នាមថា កៅ​ណ្ឌិន្យ។ សិលាចារឹកនោះ បានបញ្ជាក់ថាព្រះអង្គ បានទទួល​លំពែង​មួយ​ជា​ចំណង​ដៃ​ពី​ព្រាហ្មណ៍ អឝ្វតថាមន សម្រាប់​យក​ទៅ​ចោល​ផ្សង កំណត់​ទឹក​ដី ដែលត្រូវរៀបចំនគរ។ លំពែងនោះបានធ្លាក់ចំនគរគោក​ធ្លក ឬ​ស្រុក​ខ្មែរ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​។ បន្ទាប់​មក ព្រះ​កៅ​ណ្ឌិន្យ ត្រូវ​បាន​រៀបអភិសេកជាមួយនិង ព្រះនាងអូម៉ា ដែលត្រូវជាបុត្រីរបស់ស្ដេចភុជង្គនាគ។ បើមើលតាមរឿង វាហាក់ដូចជាស៊ីគ្នានឹងរឿងព្រះថោង នាងនាគ។
កៅណ្ឌិន្យទី១: ពង្សាវលី

ពង្សាវលី
ព្រះបិតាក្មេក ព្រះនាម មូម៉ា
ព្រះមហេសី ព្រះនាម សោមា

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រសតវត្សទី១នៅអាស៊ី
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រខ្មែរក្នុងរឿងនិទានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃនគរភ្វូណានចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រនៃវ្យាធបុរ
កៅណ្ឌិន្យទី២

កុរុងកៅណ្ឌិន្យវម៌្ម រឺ កៅណ្ឌិន្យទី២ រឺ ឝ្រុតវម៌្មនៃនគរភ្វូណាន (ចិន:僑陳如跋摩, ភិងអ៊ិង:Qiáochénrúbámó រឺ យ៉ាត់ផេង:kiu4can4jyu4bat6mo4 រឺ កៀវឆឹនយូប៉ាត់ម៉ ជាភាសាកន្តាំង) (គ.ស ?-៤៣០) រជ្ជកាល (គ.ស ៤២០-៤៣០) ជា​ព្រាហ្មណ៍​ជាតិ​ឥណ្ឌា ដែល​ពេល​មួយ​នោះ​មាន​សំឡេង​អាថ៌កំបាំង​មួយ​បាន​បញ្ជា​អោយ​ព្រាហ្មណ៍​នេះ​ទៅ​សោយរាជ្យ​នៅ​អាណាចក្រ​ភ្វូណាន។ កៅណ្ឌិន្យ មាន​សេចក្តី​រីករាយ​យ៉ាង​ខ្លាំង ហើយ​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ដល់​ស្រុកផានផាន នៅ​ខាង​ត្បូង​ដែល​អ្នក​ស្រុក​នគរភ្វូណានបាន​នាំ​គ្នា​ទៅ​ជួប ហើយ​ស្រុះ​ស្រួល​លើក​ព្រះអង្គ​អោយ​ឡើង​សោយរាជ្យ។ ឯកសារ​ខ្លះ​បាន​បញ្ជាក់​ថា ក្សត្រ​អង្គ​នេះ​មាន​ព្រះនាម​ក្នុង​រាជ្យ​ថា ឝ្រុតវម៌្ម ដែល​គេ​បាន​ថ្វាយ​ព្រះ​រហស្សនាម​ថា អ្នក​ការពារ​លទ្ធិ​វេទ។ អូរកែវ ជា​មាត់​ច្រក​សមុទ្រ​ ជា​កំពង់ផែ​ចំណត​ទូក​សំពៅ​ធំៗ មួយ​យ៉ាងសំខាន់​របស់​នគរភ្វូណាន ក្នុង​ការ​ទាក់ទង​រក​ស៊ី​ធ្វើ​ជំនួញ​ក្រៅ​ប្រទេស​ជាមួយនឹង​ប្រទេស​ជិត​ឆ្ងាយ មាន​ប្រទេស​នៅ​តាម​សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ (La Mer Méditerranée) នៅ​ទ្វីប​អ៊ឺរ៉ុប​ ជាដើម ដែល​ជា​កត្តា​មួយ ធ្វើ​ឲ្យ​គេ​ស្មាន​ថា កាល​ជំនាន់​នោះ ពួក​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា ប្រហែល​ជា​នាំ​គ្នា​លើក​ទ័ព មក​លុកលុយ​រាតត្បាត​យក​នគរ​ខ្មែរ។ មេទ័ព​ឥណ្ឌា​ដែល​ចូល​មក​លុកលុយ​វាយ​យក​នគរភ្វូណាន ហើយ​ប្រកាស​តាំងខ្លួន​ជាស្ដេច​នោះ មាន​ដើម​កំណើត​ក្នុង​ត្រកូល​ព្រាហ្មណ៍​កៅណ្ឌិន្យ ដូច​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ទី​១​ដែរ ។
កៅណ្ឌិន្យទី២: សាសនា

សាសនា
ក្នុងកាលបើ​ឡើង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ ព្រះអង្គ​បាន​បន្ថែម​ឈ្មោះ​ វម៌្ម មក​លើ​ព្រះនាម​ព្រះអង្គ ដែល​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ កៅណ្ឌិន្យវម៌្ម (អ្នកប្រវត្តិវិទូ​ខ្លះ​យល់​ថា ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ព្រះនាមកៅណ្ឌិន្យវម៌្ម មាន​តែ​មួយ​ទេ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ)។ ព្រះអង្គ​ជា​ក្សត្រ​មួយ​អង្គ​ប្រកប​ទៅ​ដោយ​ទសពិធរាជធម៌។ ព្រះអង្គ​បាន​តាំង​ខ្លួន​ជា​អ្នកការពារ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ព្រហ្មញ្ញសាសនា​ដែល​គោរព​ព្រះឥសូរ ហើយ​ដែល​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​សាសនា​រដ្ឋ ឬ​សាសនា​ផ្លូវការ បាន​ជះ​ឥទ្ធិពល​ទៅ​គ្រប់​ទិសទី។ តែ ព្រះពុទ្ធសាសនា​របៀប​មហាយាន​ដែល​ធ្លាប់​មាន​វត្តមាន​លើ​ទឹកដី​ខ្មែរ​ ជាយូរយារ​ណាស់​មក​ហើយ ក៏មិន​បាន​សាបសូន្យ​ដែរ។ ការ​រីកចម្រើន​ចេះ​តែ​មាន អ្នកកាន់​គោរព​ព្រះពុទ្ធសាសនា ក៏​ចេះ​តែ​កើន​ចំនួន​ច្រើន​ជាលំដាប់។ មិន​ត្រឹម​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ព្រះអង្គ​បាន​ទាំង​អញ្ជើញ​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​យ៉ាង​ច្រើន​ពី​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ដោយ​ផ្តល់​កិត្តិយស​យ៉ាង​ខ្ពង់ខ្ពស់​ដល់​ពួក​នេះ ដើម្បី​អោយ​គេ​ជួយ​រៀប​ចំ​កិច្ច​ការ​ផ្សេងៗ​ខាង​សាសនា ការ​អប់រំ និង​ខាង​សង្គម​ថែម​ទៀត​ផង។