កំណត់ហេតុរបស់ ជីវ តាក្វាន់: '''ពន្យល់ពាក្យខ្លះ'''

ពន្យល់ពាក្យខ្លះ 
ជាសំដីខ្មែរ ហើយ ជីវតាក្វាន់ កត់ជាអក្សរ​ចិន​ (រៀបតាមលំដាប់អក្សរ)
 កាងពាងឈូ ឬ កាងពាងជូ : តាមយោបល់របស់លោក ប៉េលិយោតថា ពាក្យកាងពាង     ក្លាយពីពាក្យកំពង់  ។​ តាមយោបល់របស់យើងថា កំពង់​ចិន​ សរសេរតែ​មួយ​មាត់​ទេ​ថា ប៉ុង ដូចជាប៉ុងចាំ : កំពង់ចាម ។​ ម្យ៉ាងទៀត ឈូ រែ ជូ ប្រែមិនកើត  ។​ ដូច្នេះ យើងយល់ថាពាក្យនេះទំនងជា​មក​ពីពាក្យ កំពែងជួរ ទៅវិញ ព្រោះពីដើមទីក្រុងនិ​មួយ​ៗ តោង​ធ្វើ​ជាកំពែងជា ជួរព័ទ្ធជុំវិញ ជាព្រំដែន​នៃ​ទីក្រុង ។​ ​ក្នុង​បរិវេណ​នៃ​កំពែងនេះ ​អ្នក​​ក្នុង​រស់នៅ ​មាន​វាំង ​មាន​ផ្សារផ្សោ ​មាន​​ផ្ទះ​​អ្នក​ទីក្រុង ។​ ទំលាប់បុរាណ​ហៅ​ថាកំពែង ឬ សីមា ។​ សូមមើលពាក្យលោក សុត្ដន្ដប្រីជាអិន្ទ ​ក្នុង​គតិលោកទី១ និយាយ​ហៅ​ទីក្រុងថា កំពែង ។​ នៅសិលាចារឹកជាច្រើន​ក៏​​ហៅ​ទីក្រុងថា កំពែង ។​ លោកប៉េលិយោត ​បាន​ប្រែកាងពាងជូថា Vill Murée ​ក៏​សម ន័យថាកំពែងនេះដែរ ។

 កានពូជី (​ចិន​ទាជីវអាន : កាំព័រទី) : ជាសំដី​ចិន​ កត់តាមសំដីខ្មែរ : កម្ពុជ ឬ កម្ពុជា ។​ ហេតុនេះហើយ ​បាន​ជា​ចិន​​ដែលសរសេរក្រោយជីវតាក្វាន់កែទៅជា កាំពូចេ ​ដែល​នៅប្រើជាប់រហូតសព្វថ្ងៃនេះ ។​ ជីវតាក្វាន់ ​បាន​បញ្ជាក់​ក្នុង​សេចក្ដីផ្ដើម ថា តាមការកត់ត្រារបស់​ពួក​អឺរ៉ុបថា ប្រ​ទេ​សនេះឈ្មោះដូច្នេះដែរ ។​ ត្រង់នេះនាំ​ឲ្យ​យើងដឹងថា ជីវតាក្វាន់ ​បាន​មើល សៀវភៅ​កំណត់​ហេតុរបស់អឺរ៉ុប គឺ​ពួក​ព័រទុយហ្គេ ​ដែល​សរសេរឈ្មោះប្រ​ទេ​សយើងថា Kambuja រី Kamvuja កម្វុជ (សូ មមើលសៀវភៅ Le Cambodge ។​

 ឃុនលុន : ឈ្មោះសមុទ្រ ដេលលោកជីវតាក្វាន់និយាយថា នៅតាមរយៈ​ផ្លូវ​ពីក្រុងចាម     ​មក​​ស្រុក​ចេនលា ។​ លោក ប៉េលិយោតស្រាជ្រាវឃើញថា ជាសមុទ្រកោះត្រលាច ​ដែល​លោកប្រែ = Lamer de Poulo-Condor ប៉ុន្ដែយើងស្រាវជ្រាវ តាមរក​ឲ្យ​ឃើញន័យច្បាស់ជាងនេះទៀតពុំទាន់ឃើញ ។

 ចេនគាឡាង ឬ តាំងកេលាង : ទំនងជាពាក្យសំស្រ្កឹត ​ស្រី​គារ​ដែល​ខ្មែរនិយម​យក​​មក​ប្រើ     ​ហៅ​ព​ពួក​ ស្នំបរិវារ ​និង​ ​អ្នក​បំរើស្ដេច សំរាប់ហែហម ជាលំអ​និង​ កត្ដិយសស្ដេច ។​ យើងសរសេរសព្វថ្ងៃទៅជា “ស្រឹង្គារ” ។​ ​មក​ពីដំបូងគេអានថា សឹង គារៈ ​មាន​​សម្លេង​ រៈ នៅចុងលុះ​ចិន​គ្មានអក្សរ រ ​ក៏​​យក​​សម្លេង​ ឡ ឬ ល ​មក​ជំនួស​បាន​ជា សីការៈ ទៅជា ចេន គា ឡាង ។

 ចេងផូវ ឬ ថេងភូ : លោកជីវតាក្វាន់ ទុកជាឈ្មោះ​ស្រុក​​មួយ​ ជាជាយដែនប្រ​ទេ​សចេនលា     ។​ លោកប៉េលិយោតបញ្ជាក់ថែមថា ​ស្រុក​នេះនៅត្រង់ភូមិភាគ Cap Saint-Jacques ឬ ខេត្ដបារៀសព្វថ្ងៃនេះ ។

 ចេនលា ឬ ចេនលាក់ : ពាក្យនេះនៅ​ក្នុង​ការរាវរកសំខាន់ណាស់ ព្រោះជាឈ្មោះប្រ​ទេ​សតែម្ដង     ។​ នឹងថា ជាឈ្មោះ​ដែលអ្នក​​ស្រុក​យើង​ហៅ​ខ្លួនថា យើងជា​អ្នក​ចេនលា ឬ ជាតិចេនលា ​ក៏​មិនមែន ព្រោះដូចនិយាយខាងដើមសេចក្ដីប្រែនេះ ស្រាប់ ដែល​លោកជីវតាក្ចាន់បញ្ជាក់ ​អ្នក​ប្រ​ទេ​សនេះ​ហៅ​ខ្លួនឯងថា កាន់ ជៃ ចី ហើយ​ដែល​​អ្នក​​ស្រុក​អឺរ៉ុបកត់ទុកថា កាំពូចី ​ដែល​​មាន​​សម្លេង​ស្រដៀងនឹង កាំពូចេ ដែរ ។​ ​កំណត់​នេះបង្ហាញថា មិនមែនជនជាតិយើងដាក់ ឈ្មោះចេនលា នេះ​ទេ​ ប្រាកដជាបរ​ទេ​ស​ហៅ​សំគាល់តាមហេតុ ឬ តាមរបស់អ្វី​មួយ​មិនខាន ពិសេសគឺ​ចិន​នេះឯង ​បាន​​មក​ទាក់ទង ហើយ​បាន​សរសេរកត់ត្រា​ស្រុក​យើង​មុន​គេ (តាំងពីសតវត្សទី៤)  ។​ ​ប្រសិនបើ​ដូច្នេះយើងត្រូវរាវរកតាមសំនៀងសំដី​ចិន​ តើ ចេនលានេះថាត្រាប់តាមសំដីខ្មែរថាម៉េច? អុទាហរណ៍ ពាក្យ ហ្វូហាន ឬ ហ្វូណាម ​មក​ពីត្រាប់ពាក្យខ្មែរថា ភ្នំ ​ចិន​គ្មានអក្សរតំរួត ម្លោះហើយ ភ្នំ រំលែក​សម្លេង​ទៅជាភូណម ឬ ភូណាម ។​
កាលខ្ញុំទៅ​ស្រុក​​ចិន​ ជួបនឹង​អ្នក​ស្រាវជ្រាវច​ចិន​ម្នាក់ ឈ្មោះស៊ីវម៉េង គាត់ប្រាប់ខ្ញុំថា គាត់ឃើញឯកសារ​មួយ​និយាយពី ឈ្មោះចេនលានេះ ។​ គឺដើមឡើយ ​ចិន​​ហៅ​ប្រ​ទេ​ស​មួយ​ ​ដែល​ស្ថិតនៅខាងលើ ប្រ​ទេ​សហ្វូណាន ។​ ប្រ​ទេ​សនោះ​មាន​ ​ព្រៃ​ក្រាស់ណាស់ ហើយសំបូរឃ្មុំ​យក​ក្រមួន​ធ្វើ​ទៀន ។​ ​ពួក​​ចិន​តែង​ធ្វើ​ដំនើរតាមសំពៅ​មក​ទិញដូរ​យក​ក្រមួនសុទ្ធ គឺក្រមួ ន​យក​ពីឃ្មុំ ដើម្បីនាំទៅលក់ឯ​ស្រុក​គេ សំរាប់​ធ្វើ​ទៀន ហើយគេនាំគ្នាសន្មត​ហៅ​​ស្រុក​នេះថា : ក្រមួនសុទ្ធៗ គឺថា ចេន ឬ ចេង ប្រែថាសុទ្ធ អែឡា ឬឡាក់ ប្រែថា ក្រមួន ឬ ឃ្មុំ ឬ ទៀន (ភាសា​ចិន​គេដាក់គុណនាម​មុន​នាម) បូករួម​មក​​បាន​ន័យថា “​ស្រុក​ក្រមួនសុទ្ធ” ។​ ​មាន​យោបល់​មួយ​ទៀតចុះសំរុងគ្នាថា នៅច្រកទន្លេធ្លាយទៅសមុទ្រ ជាកន្លែង​អ្នក​ចេនលា នាំក្រមួន សុទ្ធទៅទុកលក់​ឲ្យ​សំពៅ​ចិន​នោះ គេសន្មតឈ្មោះ​ស្រុក​ក្រមួនដែរ គឺក្រមួនស (កម្ពុជាក្រោម) សនេះមិនសំដៅខ្លាញ់ គោ​ទេ​ ព្រោះសម័យនោះមិនទាន់​មាន​ ដូច្នោះ សនេះគឺ ជាសុទ្ធនេះឯង ហើយនៅភូមិភាគក្រមួនសនេះ ​ក៏​​មាន​​ស្រុក​ ភូមិ​មាន​ឈ្មោះថា ក្រមួនៗច្រើនណាស់ នាំ​ឲ្យ​សន្និដ្ឋាន​បាន​ថា : ​ស្រុក​ភូមិត្រង់នោះជាទីឃ្លាំងផ្ទុកក្រមួន នាំទៅទុក លក់​ឲ្យ​សំពៅ​ចិន​មែន ព្រោះសំពៅ​ដើរ​តែតាមសមុទ្រ មិន​បាន​ចូល​មក​តាមទន្លេ​ទេ​ ។​
 ឆីនថា ឬ ឆេនថាន់ : ទំនង​មក​ពីពាក្យ ជាន់ឋាន ក្រែង​ក្នុង​ពិធីនេះគេនាំលោក​មក​កាន់ទីកន្លែងរបស់កូន​ស្រី​? ប៉ុន្ដែ​ក្នុង​ទំនៀម ហើយ​មក​អិលូវនេះមិនឃើញ​មាន​​ធ្វើ​ដូច្នេះ​ទេ​ ។​ ពត៌​មាន​នេះ មិនគួរនឹងជឿ ប៉ុន្ដែយើងយល់ថា តើលោកជីវតា ក្វាន់បំផ្លើសរឿងនេះដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី? មិនតែប៉ុណ្ណោះ លោកបញ្ជាក់ទាំងពេល​ដែល​ឃើញគេ​ធ្វើ​ ហើយត្រង់ណា លោកមិនឃើញផ្ទាល់ភ្នែកដូចជានៅក្នុបន្ទាប់​ក៏​លោកបញ្ជាក់ច្បាស់ថា លោកគ្រាន់តែ​ឮ​គេថា​ទេ​ (ត្រង់នេះឃើញថា លោក​មាន​ចិត្ដត្រង់ណាស់​ក្នុង​ដំនើរកត់ហេតុនេះ ។

 ឆេណាំ ឬ ឆាណាំ : ជា​សម្លេង​​ចិន​ ត្រាប់តាមពាក្យខ្មែរឆ្នាំង ដោយសារ​ចិន​គ្មាន​សម្លេង​អក្សរតំរួត     គឺសំដៅ​យក​ កំពង់ឆ្នាំង ព្រោះពាក្យកំពង់ប្រែថា ភូមិ ម៉្លោះហើយ លោកជីវតាក្វាន់កត់​យក​តែឈ្មោះភូមិតែម្ដង ។​ ច្បាស់ថែមពីលើនេះ ទៀត គឺ លោកជីវតាក្វាន់​បាន​រាប់រៀបថា ជាឈ្មោះខេត្ដ​មួយ​​នៃ​ប្រ​ទេ​សចេនលា ហើយគេ​ធ្វើ​ដំនើរចេញពីនេះ ត្រូវឆ្លង កាត់សមុទ្រសាប (ទន្លេសាប) អស់ពេលដប់ថ្ងៃទៀត ​ទើប​ដល់ក្រុងធំ ។

 ផូគូ : ក្លាយតាមសំដី​ចិន​ ទំនងជា​ហៅ​ពាក្យខ្មែរ ចៅគូ ​ដែល​គេធ្លាប់និយមប្រើនៅចុងសតវត្សទី១៣     សំរាប់​ហៅ​លោកសង្ឃ (សព្វថ្ងៃសៀមនៅប្រើនៅឡើយ) ។

 ប៉ាតេង : ពាក្យខ្មែរបុរាណ ម្រតេង ​ដែល​ក្រោយ​មក​ក្លាយជា កម្រតែង     រួចសព្វថ្ងៃថា គម្តែង គឺ​សម្រាប់​​សម្គាល់​ងារមន្រ្ដីជាន់ខ្ពស់ ​និង​ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ធំ ឬ ​អ្នក​​មាន​ឫទ្ធិ​តេជៈខ្លាំងក្លា ។​ សព្វថ្ងៃនៅប្រើចំពោះព្រះសង្ឃ ឧទាហរណ៍  : បពិត្រ ព្រះគម្តែង​សង្ឃ​ទាំងឡាយ​ជាដើម ។

 ប៉ាធ : ទំនងជាត្រាប់តាម​សម្លេង​​អ្នក​​ស្រុក​ដើម​ហៅ​ថា ប៉ាតូវ     ។​ លោកប៉ែលិយោត បញ្ជាក់ថា សព្វថ្ងៃ​ជនជាតិចារាយនៅប្រើពាក្យ ប៉ាតូវ ​ហៅ​ឪពុកនៅឡើយ ។

 ប៉ានឃាប ឬ ប៉ានឃីត : ទំនងជាត្រាប់​សម្លេង​ខ្មែរ បណ្ឌិត ​ដែល​យើងអានក្លាយទៅជា បណ្ឌិត ឬ អន្ទិត សំដៅ​យក​​ពួក​​អ្នកប្រាជ្ញ ។​

 ប៉ាវទៀងកាក : តាមសេចក្ដី​ក្នុង​អត្ថបទ លោកជីវតាក្វាន់ ​ហៅ​សម្គាល់​អង្ករ ។​ ​មក​ពីពាក្យអង្ករ បុរាណយើង​​ហៅ​រង្ករមាន​ប្រើ​ក្នុង​សិលាចារឹកជាច្រើន ។

 ប៉ាស៊ីវ៉ី : សំស្រ្កឹត បស្វី ប្រែថា​អ្នក​​មាន​តបៈ គឺខ្មែរបុរាណ​ហៅ​​ពួក​​អ្នក​បួសជាតាបសនៅតាម​ព្រៃ​ ភាគ​ច្រើន​ជា​​អ្នក​ប្រតិបត្ដិតាមគម្ពីរវេទ (សូមមើល​ក្នុង​រឿងរាមកេរ្តិ៍​ខ្មែរ គេប្រើពាក្យនេះសម្រាប់​ពួក​យក្ស​ហៅ​ព្រះរាម​ដែល​​ធ្វើ​តបៈ​ក្នុង​​ព្រៃ​ថា បស្វី ។

 ផេងកេស៊ី : លោកជីវតាក្វាន់ថា ផេងកេស៊ី ជារុក្ខជាតិ​ដែល​គេ​យក​ស្លឹកវា​មក​​ធ្វើ​ស្រា ។​ យើង​បាន​ប្រទះឃើញ​ក្នុង​វចនានុក្រមខ្មែរភាគ១ ទំព័រ ៨២៩ និយាយថា ខ្មែរ​ជំនាន់​ដើម​​យក​ស្លឹកឈើម្យ៉ាង​មក​​ធ្វើ​ស្រា ​ហៅ​ថា ស្លឹកភ្ងាស ។​ ភ្ងាស នេះជាឈើ​ព្រៃ​ ​មាន​សំបកក្រមរជ្រួញៗ ស្លឹកល្អិតរឹង ផ្កាល្អិតកញ្ចុំ ពណ៌ស្វាយ ។​ ដូច្នេះគឺស្លឹកភ្ងាស​នេះហើយ​ដែល​កត់​តាម​សម្លេង​​ចិន​ទៅជា ផេកេស៊ី ។

 ពុឡៃ : សំស្រ្កឹត ព្រះ ប្រែថា ប្រសើរ គឺតាមនិយមន័យខ្មែរ​សម្រាប់​​ហៅ​បុគ្គលជាទីគោរព ​មាន​ព្រះពុទ្ធ​​ជាដើម  ។ ក្រោយ​មក​គេ​ហៅ​មន្រ្ដី​មាន​សក្ដិខ្ពស់ ឬ សង្ឃ​ដែល​​មាន​សមណសក្ដិ ។​

 ពូលូវ ឬ ពូលូឈិង ​មក​ពីពាក្យ ​ផ្លូវ​ ​ដែល​​ចិន​គ្មាន​សម្លេង​អក្សរតម្រួត ​ក៏​អានទៅជាពីរព្យាង្គថា ពូលូវ  ។ រី​ឯពាក្យ ឈិង ជាពាក្យ​ចិន​ប្រែថា ភូមិ ដូច្នេះ ពាក្យនេះ​មាន​ន័យថា ភូមិ​ផ្លូវ​ ទំនងជា ភូមិ​ផ្លូវ​ត្រី សព្វថ្ងៃ​ទេ​ដឹង? ព្រោះអត្ថបទនេះ និយាយពី​ភូមិនៅមាត់ទន្លេសាប តាមរយៈដំណើរ​ទៅសៀមរាប ។

 ភុយឡាំង : លោក Pelliot ពន្យល់ពាក្យនេះថា C'est le nom d'une barque faite d'une seule pièce de bois;​ l'original, pilan? piran? n'est pas connu. ចំពោះ​យើង​ យល់ថា ទំនងជា ទូកកំរោល ​ដែល​គេលុង​ធ្វើ​ពីឈើ​មួយ​ដើម ប៉ុន្ដែ​មិនដឹងជាឈ្មោះដើមថាម៉េច ​បាន​ជា​ចិន​កត់ជាពាក្យ​ហៅ​ ផុយឡាំង នេះ ។

 ម៉ៃ ឬ មី : ជាពាក្យសម្រាប់​មនុស្សស្រី ឬ សម្រាប់​​​ហៅ​ម្ដាយ​ដែល​​ចិន​ខំថាតាម​សម្លេង​ខ្មែរ មេ     ។​ ឧទាហរណ៍ មេជ្រូក មេគោ មេបា... ។

 សាមប៉ា : ​ចិន​អានតាម​សម្លេង​ខ្មែរថា សំពះ ។​

 ស៊ីនណា : លោក Pelliot ដាក់​ក្នុង​វង់ក្រចក​ឲ្យ​អានថា Siennja ហើយលោកពន្យល់ន័យថា L'original de ce nom de bateau, quelque chose comme senda, n'a pas été retrouvé. តាមមតិយើង គឺជាទូកមួយ​យ៉ាង ​ដែល​គេ​យក​បន្ទះក្ដារ​មក​វាយភ្ជាប់ភ្ជិតគ្នា គេច្រើន​ហៅ​សព្វថ្ងៃថា ទូកឡើងក្ដារ បុរាណ​ហៅ​ថាទូកសណ្តរ ។​ ទំនងជា "សណ្តរ" នេះហើយ ​ដែល​​ចិន​កត់ទៅជា ស៊ីនណា ។

 ស៊ីឡាក់ទី : ​មក​ពីពាក្យសំស្ក្រឹត ស្រិស្ឋិន ឬ ស្រិស្ធី ប្រែថា ​អ្នក​ទ្រទ្រង់ នូវស្រុតិ គឺ​ពួក​​អ្នក​ចេះដឹង ឬ ​អ្នក​​មាន​ប្រាជ្ញា ។​

 ហ៊ុតឈឹង : ពាក្យនេះ ​មក​ពីភាសា​ចិន​ ហ៊ុត = ព្រះពុទ្ធ + ឈឹង = ភូមិព្រះពុទ្ធ ។​ លោក Pelliot ​យល់ថាជាភូមិពោធិសាត់ ប៉ុន្ដែ​​​បើ​តាមកំណាព្យលោកសុត្តន្ដប្រីជាឥន្ទ "និរាស​អង្គ​រវត្ដ" លោកនិយាយ​ពី​ដំណើរ​របស់​លោកទៅ​អង្គ​រវត្ដតាមមាត់ទន្លេ​សាប ឃើញភូមិ​មួយ​នៅពាក់កណ្តាល​​​ផ្លូវ​នេះឈ្មោះថា ភូមិត្រៃភព ។​ ហើយ​គាត់ពិចារណាថា ​នរណា​​​យក​ពាក្យត្រៃភព​មក​​ដាក់​ឈ្មោះ​ភូមិ ត្បិត​ពាក្យ​ត្រៃភព​​ ​ជានាមរបស់ព្រះពុទ្ធដែរ ។ ដូច្នេះ ហ៊ុតឈឹង គឺជាភូមិត្រៃភពនោះឯង ។