navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ចក្រភពជប៉ុន

គឺជារដ្ឋជាតិប្រវត្តិសាស្ត្រ និងមហាអំណាចដែលមានពីការស្ដារឡើងវិញរបស់មេជិក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨ រហូតដល់ការអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ឆ្នាំ ១៩៤៧ និងការបង្កើតជាបន្តបន្ទាប់នៃប្រទេសជប៉ុនទំនើប គ្របដណ្តប់ប្រជុំកោះជប៉ុន និងអាណានិគមជាច្រើន អាណាព្យាបាល អាណត្តិ និងទឹកដីផ្សេងទៀត

ក្រោមពាក្យស្លោករបស់ និង ប្រទេសជប៉ុនបានឆ្លងកាត់សម័យឧស្សាហូបនីយកម្ម និងយោធានីយកម្ម ការស្តារមេជិគឺជាទំនើបកម្មលឿនបំផុតនៃប្រទេសណាមួយរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ទិដ្ឋភាពទាំងអស់នេះបានរួមចំណែកដល់ការលេចចេញជារូបរាងរបស់ប្រទេសជប៉ុនជាមហាអំណាចមួយ និងការបង្កើតអាណាចក្រអាណានិគមមួយបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ ការបះបោររបស់អ្នកប្រដាល់ សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ជប៉ុន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ភាពចលាចលផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ រួមទាំងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធំ បាននាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃយោធានិយម ជាតិនិយម និងលទ្ធិផ្តាច់ការ ដូចដែលបានបង្កប់នៅក្នុងមនោគមវិជ្ជាស្ថិតិស្សូវ៉ា មនោគមវិជ្ជា ទីបំផុតឈានដល់សមាជិកភាពរបស់ប្រទេសជប៉ុនក្នុងសម្ព័ន្ធភាពអ័ក្ស និងការសញ្ជ័យនៃផ្នែកធំនៃអាស៊ីប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ 

Japan's armed forces initially achieved large-scale military successes during the Second Sino-Japanese War (1937–1945) and the Pacific War. However, starting from 1942, particularly after the Battles of Midway and Guadalcanal, Japan was forced to adopt a defensive stance, and the American island hopping campaign meant that Japan was slowly losing all of the territory it had gained, and eventually, the Americans captured Iwo Jima and Okinawa Island, leaving the Japanese mainland completely unprotected. The U.S. forces had planned an invasion, but Japan surrendered following the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki and the nearly simultaneous Soviet declaration of war on August 9, 1945, and subsequent invasion of Manchuria and other territories. The Pacific War officially came to a close on September 2, 1945. A period of occupation by the Allies followed. In 1947, with American involvement, a new constitution was enacted, officially bringing the Empire of Japan to an end, and Japan's Imperial Army was replaced with the Japan Self-Defense Forces. Occupation and reconstruction continued until 1952, eventually forming the current constitutional monarchy known as Japan.

The Empire of Japan had three emperors, although it came to an end partway through Shōwa's reign. The emperors were given posthumous names, and the emperors are as follows: Meiji, Taisho, and Shōwa.
ចក្រភពបារាំងទីមួយ

ចក្រភពបារាំងទីមួយ ឬ ចក្រភពបារាំង (ភាសាបារាំង៖ Empire français និងភាសាឡាតាំង៖ Imperium Francicum) ឬអាចហៅបានទៀតថា បារាំងណាប៉ូលេអុង គឺជារដ្ឋចក្រភពមួយដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចដឹកនាំរបស់ណាប៉ូលេអុង បូណាប៉ារត៍។ នៅសម័យនោះ ប្រទេសបារាំងបានគ្រប់គ្រងទឹកដីទ្វីបអឺរ៉ុបស្ទើរទាំងមូលចាប់ផ្ដើមនៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩។ ចក្រភពនេះបានកកើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៤ និងបានដួលរលំទៅវិញនៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨១៤ ហើយងើបឡើងវិញសារជាថ្មីពីថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨១៥ ដល់ថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨១៥។

ទោះជាបារាំងបានបង្កើតចក្រភពអាណានិគមនៅឯក្រៅប្រទេសតាំងពីដើមសតវត្សរ៍ទី១៧ មកមែនក្ដី ប៉ុន្តែរដ្ឋប្រទេសបារាំងជារួមគឺនៅតែជាព្រះនគរក្រោមរាជវង្សបួរបុង និងជាសាធារណរដ្ឋមួយក្នុងសម័យបដិវត្តន៍បារាំង។ ប្រវត្តិវិទូជាទូទៅនាំគ្នាសម្គាល់របបណាប៉ូលេអុងនេះថា ចក្រភពបារាំងទីមួយ ដើម្បីកុំឱ្យកើតមានការភាន់ច្រឡំជាមួយចក្រភពបារាំងទីពីរ (១៨៥២–១៨៧០) ដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំដោយក្មួយណាប៉ូលេអុងគឺព្រះចៅណាប៉ូលេអុងទី៣។

នៅថ្ងៃទី១៨ ខែឧសាភា ឆ្នាំ១៨០៤ ណាប៉ូលេអុងត្រូវបានទទួលគោរមងារជា "ព្រះចៅអធិរាជនៃបារាំង" (Empereur des Français) ដោយព្រឹទ្ធសភា រួចបានឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិនៅថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៤ ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីទីបញ្ចប់នៃរបបសាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ។ ថ្វីបើណាប៉ូលេអុងជាព្រះអធិរាជបារាំង តែចក្រភពរបស់ព្រះអង្គនៅតែរក្សាឈ្មោះថា "សាធារណរដ្ឋបារាំង" រហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៨។ អាណាចក្របារាំងបានទទួលជោគជ័យផ្នែកយោធាជាច្រើនលើកច្រើនសារនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុបដូចជាជ័យជម្នះក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីប្រឆាំងនឹងអូទ្រីស ព្រុស រុស្ស៊ី ចក្រភពអង់គ្លេស និងប្រជាជាតិជាច្រើនទៀត ពិសេសក្នុងសមរភូមិអូស្ទែរលីត្ស៍នៃឆ្នាំ១៨០៥។ អំណាចនិងឥទ្ធិពលបារាំងបានបន្តរាលដាលម្តងទៀតនៅក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបួនក្នុងសមរភូមិយីណានៃឆ្នាំ១៨០៦ និងសមរភូមិហ្វ្រៃឡង់ក្នុងឆ្នាំ១៨០៧ មុនពេលត្រូវចាញ់សង្គ្រាមនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តជាលើកចុងក្រោយក្នុងសមរភូមិវ៉ាត់ធឺលូនៃឆ្នាំ១៨១៥។

ជម្លោះតៗគ្នាទាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក ដែលបានបើកផ្លូវឱ្យបារាំងពង្រីកអំណាចឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនរហូតដល់ភាគខាងលិចនៃទ្វីបអឺរ៉ុបចូលទៅក្នុងទឹកដីប៉ូឡូញ។ នៅចំណុចកំពូល ចក្រភពបារាំងមានដេប៉ាដឺម៉ង់រដ្ឋបាលរហូតទៅដល់ ១៣០ និងប្រជាជនក្នុងស្រុកសរុប ៤៤ លាននាក់ បូករួមទាំងប្រជាជនរស់នៅក្រោមរដ្ឋរណបបារាំងទៀតប្រមាណ ៩០ លាននាក់បន្ថែម។ យុទ្ធនាការយោធាបារាំងមានវត្តមាននៅក្នុងបណ្តារដ្ឋប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនដូចជា អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី អេស្ប៉ាញ និងប៉ូឡូញជាដើម ហើយមានព្រុស និងចក្រភពអូទ្រីសជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយរយៈកាល។ (paper ) ជ័យជំនះទាំងអស់នេះបាននាំចេញនូវមនោគមវិជ្ជាជាច្រើននៃបដិវត្តន៍បារាំងនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបដូចជា ក្រមច្បាប់ណាប៉ូលេអុង ដែលនាំឱ្យមានកំណើនសមភាពផ្លូវច្បាប់ បង្កើតនូវប្រព័ន្ធគណៈវិនិច្ឆ័យនិងច្បាប់លែងលះ និងលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធកាន់កាប់ដីធ្លីសក្ដិភូមិនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបលើកលែងតែក្នុងប្រទេសប៉ូឡូញ។ ការបរាជ័យចាញ់សង្គ្រាមរបស់បារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៥ បាននាំឱ្យចក្រភពទាំងមូលដួលរលំ ហើយរាជអំណាចត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យរាជវង្សបួរបុងកាន់កាប់វិញ។
ចក្រភពបារាំងទីមួយ: ជ័យជម្នះដំបូងៗ

ជ័យជម្នះដំបូងៗ

នៅក្នុងសង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទីបី, ណាប៉ូឡេអុងបានបំបោសចេញនូវចក្រភពចំណាស់មួយគឺចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ និងទ្រង់បានបង្កើតរដ្ឋមួយនៅអាល្លឺម៉ង់ភាគខាងត្បូងដែលមានរួមបញ្ចូលនូវរដ្ឋចំណុះតូចធំដូចជារដ្ឋបាវ៉ារៀ, បាដិន (Baden), Württemberg, ហេសេ-ដាមស្តាដ (Hesse-Damstadt), និងសាសូនី (Saxony) បូកបញ្ចូលគ្នាហើយក្លាយទៅជាសហព័ន្ធរ៉ាំង។ សន្ធិសញ្ញាប្រេសប៊ឺក (Pressburg), ដែលបានចុះនូវថ្ងៃទី២៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៥, បានទាញសម្បទានដែនដីពីអូទ្រីស, ដែលកំពុងស្ថិតនៅលើសំណងហិរញ្ញវត្ថុដ៏ធំមួយ។ ការបង្កើតនៃព្រះរាជាណចក្រអ៊ីតាលីរបស់អធិរាជណាប៉ូឡេអុង, ការកាន់កាប់អានកូណា ( Ancona), និងការបញ្ចូលឧបទ្វីបវេនេស៊ា (Venetia) និងដែនដីអាឌ្រាទិច (Adriatic) ដែលពីមុនធ្លាប់ជាដែនដីខ្លួនបានសម្គាល់នូវជំហ៊ានថ្មីមួយក្នុងការពង្រីកទឹកដីចក្រភពព្រះអង្គ។
thumb|upright=1.35|left|The Battle of Austerlitzដើម្បីបង្កើតរដ្ឋចំណុះបន្ថែមនិងធ្វើឲ្យងាយស្រួលក្នុងការគ្រប់គ្រង, ណាប៉ូឡេអុងបានចាត់ឲ្យញាតិសន្តានព្រះអង្គគ្រប់គ្រងរដ្ឋចំណុះបារាំងនៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប។ វង្សត្រកូលបូណាប៉ាតខ្លះបានចាប់អារម្មណ៍រៀបអភិសេយជាមួយនឹងរាជវង្សនគរដទៃទៀត, ដែលជាលទ្ធផលបានធ្វើឲ្យរដ្ឋមួយចំនួនមានអធិបតេយ្យភាពខ្ពស់។ ហ្សូសែហ្វ បូណាបាតបានចូលកាន់អំណាចនៅណាប៉ូលជំនួសរាជវង្សបួរបន។ ល្វី ប៉ូណាប៉ាតបានឡើងគ្រោងរាជ្យជាស្តេចនៃរាជាណាចក្រហូឡង់, ហើយបានប្តូរឈ្មោះមកសាធារណរដ្ឋបាត្ថាវៀន(Batavian Republic); ចូជីម មូរ៉ាតបានក្លែយជា Grand-Duke នៃនគរប៊ឹក; ជេរ៉ូម បូណាបាតបានក្លាយជាកូនប្រសាររបស់ស្តេចនៃនគរវើថេនប៊ឺក និងលោក Eugéne de Beauharnais ត្រូវបានតែងតាំងជាស្តេចនៃបាវ៉ារៀខណៈពេលដែលព្រះនាង Stéphanie de Beauharnais បានរៀបអភិសេយជាមួយបុត្ររបស់ Grand Duke នៃនគរបាដិន។ លើសពីការឡើងកាន់អំណាចនៃរដ្ឋចំណុះទាំងអស់នេះទៅទៀតនោះ, គឺញាតិសន្តានដែសជិតស្និទជាមួយអធិរាជណាប៉ូឡេអុងត្រូវបានព្រះអធិរាជប្រគល់ងារជាព្រះអង្គនៃបារាំងនិងបានបង្កើតជាខ្សែអធិរាជនៃចក្រភពបារាំងទីមួយ(ខ្សែរាជវង្សណាប៉ូឡេអុង)។

កាលបើបានជួបសង្គ្រាមជាមួយសត្រូវ, ព្រះអធិរាជមិនដែលឲ្យសត្រូវព្រះអង្គមានអំណាចឯករាជ្យឡើយ គឺត្រូវតែនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ព្រះអង្គ។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨០៦, រាជវង្សហាបស៍ប៊ឺកបានលាលែងពីតំណែងជាអធិរាជនិងជារាជវង្សនៃចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋដើម្បីកុំឲ្យណាប៉ូឡេអុងក្លាយជាអធិរាជថ្មីបន្ទាប់។ ការធ្វើបែបនេះបានបញ្ឈប់នូវអំណាចនយោបាយដ៏ខ្លាំងខ្លាមួយនៅទ្វីបអឺរ៉ុបដែលមានអាយុកាលជាងមួយពាន់ឆ្នាំកន្លងមកហើយ  បើនិយាយជារួមគឺដោយសារតែហាបស៍ប៊ឺកខ្លាចណាប៉ូឡេអុងមានអំណាចខ្លាំងខ្លា ទើបបានរំលាយចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋចោល។ ព្រុសត្រូវបានបារាំងកាត់ទឹកដីនគរហានណូវ័រយ៉ាងធំទៅឲ្យដើម្បីកុំឲ្យពួកព្រុសមកលូកដៃក្នុងសង្គ្រាមសម្ព័ន្ធភាពទីបីនេះ។ ដោយមានការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពនយោបាយខ្លះៗ បារាំងបានប្រគល់ទឹកដីដែលនៅសល់ពីហានណូវ័រទៅឲ្យចក្រភពអង់គ្លេសជាសំណើសន្តិភាព។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះ, រួមទាំងកំណើននៃភាពតានតឹងក្នុងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដែលនៅក្រោមអនុត្តរភាពបារាំង, នគរព្រុសដែលចង់បានទឹកដីអាល្លឺម៉ង់បានឆ្លើយតបមកវិញដោយបង្កើតសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយរុស្ស៊ីនឹងបានបញ្ជូនកងទ័ពវាយចូលទៅក្នុងនគរបាវ៉ារៀ(ក្រោមបារាំង)នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨០៦។  នោះសង្គ្រាមរវាងព្រុសនិងបារាំងក៏បានកើតឡើងដែលគេហៅថាសង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទីបួន, ដែលឃើញបារាំងបានយកឆ្នះលើទ័ពរបស់ស្តេចព្រុសក្នុងសមរភូមិ Jena-Auerstedt។ បារាំងក៏យកបានជ័យជំនះជាបន្តបន្ទាប់ទៀតលើទ័ពរុស្ស៊ីនៅក្នុងសមរភូមិ Eylau និង Friedland បំផុតបារាំងក៏បានឈ្នះសង្គ្រាមនេះ, និងជាលទ្ធផលបានធ្វើឲ្យអាណាចក្រនគររបស់ស្តេចហ្រ្វេឌឺរិចទី២ នៃព្រុស (ស្តេចព្រុស) ត្រូវបំផ្លិចបំផ្លាញ, ក្រោយមកបារាំងក៏បានតម្រូវឲ្យប្រទេសរុស្ស៊ី និងព្រុសចុះសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពជាមួយខ្លួននៅតំបន់ធីលស៊ីត។
ចក្រភពបារាំងទីមួយ: អានបន្ថែម

អានបន្ថែម
Surveys

 Bruun, Geoffrey. Europe and the French Imperium, 1799–1814  (1938) online.
 Bryant, Arthur.  Years of Endurance 1793–1802 (1942); and Years of Victory, 1802–1812  (1944) well-written surveys of the British story
 Colton, Joel and Palmer, R.R. A History of the Modern World. New York: McGraw-Hill, Inc., 1992. 
 Esdaile, Charles. Napoleon's Wars: An International History, 1803–1815 (2008); 645pp excerpt and text search a standard scholarly history
Fisher, Todd & Fremont-Barnes, Gregory. The Napoleonic Wars: The Rise and Fall of an Empire. Oxford: Osprey Publishing Ltd., 2004. 
 
 Grab, Alexander. Napoleon and the Transformation of Europe (Macmillan, 2003), country by country analysis
 Hazen, Charles Downer. The French Revolution and Napoleon (1917) online free 
   influential wide-ranging history
 
 Lyons, Martyn. Napoleon Bonaparte and the Legacy of the French Revolution. (St. Martin's Press, 1994)
 Muir, Rory.  Britain and the Defeat of Napoleon: 1807–1815 (1996)
 Literary Review - Charles Esdaile on Russia Against Napoleon by Dominic Lieven
  advanced diplomatic history of Napoleon and his era
 
 Rapport, Mike. The Napoleonic Wars: A Very Short Introduction (Oxford UP, 2013)
 Ross, Steven T. European Diplomatic History, 1789–1815: France Against Europe (1969)
 
 Schroeder, Paul W.  The Transformation of European Politics 1763–1848 (1994) 920pp; online ; advanced analysis of diplomacy

អំពីណាប៉ូឡេអុង

 Dwyer, Philip. Napoleon: The Path to Power (2008)  excerpt vol 1;  Citizen Emperor: Napoleon in Power (2013)  excerpt and text search v 2; most recent scholarly biography
 
 McLynn, Frank. Napoleon: A Biography. New York: Arcade Publishing Inc., 1997. 
 ; 200pp; quite hostile
  ; 303pp; short biography by an Oxford scholar
 ; well-written popular history
 Mowat, R.B.  (1924) The Diplomacy of Napoleon (1924) 350pp online
 Roberts, Andrew. Napoleon: A Life (2014)
 , 412pp; by an Oxford scholar

អំពីយោធា

 Bell, David A. The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It (2008) excerpt and text search
 Broers, Michael, et al. eds. The Napoleonic Empire and the New European Political Culture (2012)  excerpt and text search
 Chandler, David G.  The Campaigns of Napoleon. New York: Simon & Schuster, 1995. 
 Elting, John R.  Swords Around a Throne: Napoleon's Grande Armée. New York: Da Capo Press Inc., 1988. 
 Gates, David. The Napoleonic Wars 1803–1815 (NY: Random House, 2011)
 Haythornthwaite, Philip J. Napoleon's Military Machine (1995)  excerpt and text search
Uffindell, Andrew. Great Generals of the Napoleonic Wars. Kent: Spellmount, 2003. 
 Rothenberg, E. Gunther. The Art of Warfare in the Age of Napoleon (1977)
Smith, Digby George. The Greenhill Napoleonic Wars Data Book: Actions and Losses in Personnel, Colours, Standards and Artillery (1998)

ប្រភពដើម
 , complete text online
ចក្រភពបារាំងទីមួយ: Surveys

Surveys

 Bruun, Geoffrey. Europe and the French Imperium, 1799–1814  (1938) online.
 Bryant, Arthur.  Years of Endurance 1793–1802 (1942); and Years of Victory, 1802–1812  (1944) well-written surveys of the British story
 Colton, Joel and Palmer, R.R. A History of the Modern World. New York: McGraw-Hill, Inc., 1992. 
 Esdaile, Charles. Napoleon's Wars: An International History, 1803–1815 (2008); 645pp excerpt and text search a standard scholarly history
Fisher, Todd & Fremont-Barnes, Gregory. The Napoleonic Wars: The Rise and Fall of an Empire. Oxford: Osprey Publishing Ltd., 2004. 
 
 Grab, Alexander. Napoleon and the Transformation of Europe (Macmillan, 2003), country by country analysis
 Hazen, Charles Downer. The French Revolution and Napoleon (1917) online free 
   influential wide-ranging history
 
 Lyons, Martyn. Napoleon Bonaparte and the Legacy of the French Revolution. (St. Martin's Press, 1994)
 Muir, Rory.  Britain and the Defeat of Napoleon: 1807–1815 (1996)
 Literary Review - Charles Esdaile on Russia Against Napoleon by Dominic Lieven
  advanced diplomatic history of Napoleon and his era
 
 Rapport, Mike. The Napoleonic Wars: A Very Short Introduction (Oxford UP, 2013)
 Ross, Steven T. European Diplomatic History, 1789–1815: France Against Europe (1969)
 
 Schroeder, Paul W.  The Transformation of European Politics 1763–1848 (1994) 920pp; online ; advanced analysis of diplomacy
ចក្រភពបារាំងទីមួយ: អំពីណាប៉ូឡេអុង

អំពីណាប៉ូឡេអុង

 Dwyer, Philip. Napoleon: The Path to Power (2008)  excerpt vol 1;  Citizen Emperor: Napoleon in Power (2013)  excerpt and text search v 2; most recent scholarly biography
 
 McLynn, Frank. Napoleon: A Biography. New York: Arcade Publishing Inc., 1997. 
 ; 200pp; quite hostile
  ; 303pp; short biography by an Oxford scholar
 ; well-written popular history
 Mowat, R.B.  (1924) The Diplomacy of Napoleon (1924) 350pp online
 Roberts, Andrew. Napoleon: A Life (2014)
 , 412pp; by an Oxford scholar
ចក្រភពបារាំងទីមួយ: អំពីយោធា

អំពីយោធា

 Bell, David A. The First Total War: Napoleon's Europe and the Birth of Warfare as We Know It (2008) excerpt and text search
 Broers, Michael, et al. eds. The Napoleonic Empire and the New European Political Culture (2012)  excerpt and text search
 Chandler, David G.  The Campaigns of Napoleon. New York: Simon & Schuster, 1995. 
 Elting, John R.  Swords Around a Throne: Napoleon's Grande Armée. New York: Da Capo Press Inc., 1988. 
 Gates, David. The Napoleonic Wars 1803–1815 (NY: Random House, 2011)
 Haythornthwaite, Philip J. Napoleon's Military Machine (1995)  excerpt and text search
Uffindell, Andrew. Great Generals of the Napoleonic Wars. Kent: Spellmount, 2003. 
 Rothenberg, E. Gunther. The Art of Warfare in the Age of Napoleon (1977)
Smith, Digby George. The Greenhill Napoleonic Wars Data Book: Actions and Losses in Personnel, Colours, Standards and Artillery (1998)
ចក្រភពបារាំងទីមួយ: តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ

តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
 កងទ័ពនិងសមរភូមិប្រយុទ្ធរបស់ណាប៉ូឡេអុង

 
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តបារាំង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតចក្រភពនៅអឺរ៉ុប
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យទំនើបរបស់បារាំង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិវត្តន៍បារាំង
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋភិបាលបារាំង
*
*
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនិងទឹកដីដែលបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨០៤
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនិងទឹកដីដែលបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ១៨១៥
ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន

ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន  ត្រូវបានគេសំដៅផងដែរថាជា ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងខាងកើត ឬ ប៊ីហ្សានទីម គឺជាការបន្តនៃចក្រភពរ៉ូម នៅក្នុងខេត្តភាគខាងកើតរបស់ខ្លួនក្នុងកំឡុង សម័យបុរាណចុង និង យុគសម័យកណ្តាល នៅពេលដែលរដ្ឋធានីរបស់វាគឺខនស្ទែនទីណូបែល ។ វាបានរស់រានមានជីវិតពីការបែកបាក់ និង ការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច នៅសតវត្សទី ៥ នៃគ.ស ហើយបន្តមានរាប់ពាន់ឆ្នាំបន្ថែមទៀតរហូតដល់ការដួលរលំនៃខនស្ទែនទីណូបែល ទៅចក្រភពអូតូម៉ង់ ក្នុងឆ្នាំ១៤៥៣ ។ ក្នុងអំឡុងពេលភាគច្រើននៃអត្ថិភាពរបស់វា ចក្រភពនៅតែជាកម្លាំងសេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ និងយោធាដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ។ ពាក្យ "ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន" និង "ចក្រភពរ៉ូមខាងកើត" ត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃអាណាចក្រ។ ប្រជាជនរបស់ខ្លួនបានបន្តសំដៅទៅលើចក្រភពរបស់ពួកគេថាជា ចក្រភពរ៉ូម ហើយចំពោះខ្លួនពួកគេថាជាជនជាតិរ៉ូម  ដែលជាពាក្យដែលក្រិកបានបន្តប្រើសម្រាប់ខ្លួនគេក្នុងសម័យអូតូម៉ង់។ ទោះបីជារដ្ឋរ៉ូម៉ាំងបានបន្ត និងប្រពៃណីរបស់វាត្រូវបានរក្សាក៏ដោយ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យទំនើបបានបែងចែកប៊ីហ្សីនទីនពីការចាប់កំណើតមុនរបស់វា ព្រោះវាផ្តោតលើខនស្ទែនទីណូបែល តម្រង់ឆ្ពោះទៅរកភាសាក្រិចជាជាងវប្បធម៌ឡាតាំង និងកំណត់លក្ខណៈដោយ គ្រិស្តអូស្សូដក់ខាងកើត ។
ចក្រភពប្រ៊ុយណេ (១៣៦៨-១៨៨៨)

នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ ស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ ( ជ្វា : كسلطان بروني ) ឬសាមញ្ញ ប្រ៊ុយណេ ( /b r uː ˈ n aɪ /  ) គឺជាស៊ុលតង់ម៉ាឡេ ដែលស្ថិតនៅកណ្តាលប្រទេសប្រ៊ុយណេ នៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងជើងនៃកោះបរនេអូ ក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ប្រ៊ុយណេបានក្លាយជារដ្ឋអធិបតេយ្យមួយនៅជុំវិញសតវត្សទី១៥ នៅពេលដែលវាបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃម៉ាឡាកាទៅជនជាតិព័រទុយហ្គាល់,   លាតសន្ធឹងពេញតំបន់ឆ្នេរនៃកោះបរនេអូ និងហ្វីលីពីន មុនពេលវាធ្លាក់ចុះនៅក្នុងសតវត្សទី១៧ និងទី១៨ ។  អ្នកគ្រប់គ្រងទីមួយ ឬស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេ គឺជាមូស្លីម។ វាបានក្លាយជាអាណាព្យាបាលរបស់អង់គ្លេសនៅសតវត្សទី១៩ ។
ចក្រភពប្រ៊ុយណេ (១៣៦៨-១៨៨៨): ប្រវត្តិវិទ្យា

ប្រវត្តិវិទ្យា 
ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិនៃស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេចាស់គឺពិបាកណាស់ ព្រោះវាស្ទើរតែមិនត្រូវបានគេលើកឡើងនៅក្នុងប្រភពសហសម័យនៃសម័យកាលរបស់វា ក៏ដូចជាមានកង្វះខាតនៃភស្តុតាងនៃធម្មជាតិរបស់វា។ មិនមានប្រភពក្នុងស្រុក ឬជនជាតិដើមភាគតិចណាមួយ ដើម្បីផ្តល់ភស្តុតាងសម្រាប់រឿងនេះទេ។ ជា​លទ្ធផល អត្ថបទ​ចិន​ត្រូវ​បាន​គេ​ពឹង​ផ្អែក​លើ​ការ​កសាង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​ប្រទេស​ព្រុយណេ​ដើម។  បនី នៅក្នុងប្រភពរបស់ចិនទំនងជាសំដៅទៅលើ បស្ចិមប្រទេសបរនេអូ ខណៈពេលដែល បនី (婆利) ប្រហែលជាមានទីតាំងនៅ កោះស៊ូម៉ាត្រា ត្រូវបានអះអាងដោយអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានដើម្បីសំដៅទៅលើប្រ៊ុយណេផងដែរ។  (published in Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde / Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia).
ចក្រភពប្រ៊ុយណេ (១៣៦៨-១៨៨៨): ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ប្រវត្តិសាស្រ្តមុនស៊ុលតង់ 

 ការពង្រីក 
បន្ទាប់ពីវត្តមានរបស់ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃម៉ាឡាកា ពាណិជ្ជករព័រទុយហ្គាល់បានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាទៀងទាត់ជាមួយប្រ៊ុយណេចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣០ ហើយបានពណ៌នារាជធានីនៃប្រទេសប្រ៊ុយណេថាហ៊ុំព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងថ្ម ។  

ក្នុងអំឡុងពេលគ្រប់គ្រងរបស់បូលគាហ៍ ដែលជាស្តេចស៊ុលតង់ទីប្រាំ ចក្រភពបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់ឆ្នេរនៃភាគពាយព្យនៃទីក្រុងបរនេអូ (ប្រទេសប្រ៊ុយណេ សារ៉ាក់វ៉ាក់ និង សាបា នាពេលបច្ចុប្បន្ន) ហើយបានទៅដល់ សេលូដុង ( ទីក្រុងម៉ានីល បច្ចុប្បន្ន) និង ប្រជុំកោះសូលូ រួមទាំងផ្នែកខ្លះនៃកោះមីនដាណាវ ។         នៅសតវត្សទី១៦ ឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពប្រ៊ុយណេបានពង្រីករហូតដល់ដីសណ្ដ ទន្លេកាបួស នៅភាគខាងលិចកាលីម៉ាន់តាន់ ។ ស្តេចស៊ុលតង់ម៉ាឡេនៃសំបាស នៅភាគខាងលិចកាលីម៉ាន់តាន់ និង ស៊ុលតង់ស៊ុលូ នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសហ្វីលីពីន ជាពិសេសបានអភិវឌ្ឍទំនាក់ទំនងរាជវង្សជាមួយរាជវង្សប្រ៊ុយណេ។ សូម្បីតែរាជាស មូស្លីមនៃទីក្រុងម៉ានីល រាជាម៉ាតាន់ដា ជាឧទាហរណ៍មានទំនាក់ទំនងគ្រួសារជាមួយស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេ។ ស៊ុលតង់ម៉ាឡេផ្សេងទៀតនៃ ពូនតៀណាក់, សមារិន្រ្ទា រហូតដល់ បានជាម៉ាសិន បានចាត់ទុកស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេជា មេដឹកនាំរបស់ពួកគេ ។ ធម្មជាតិពិតនៃទំនាក់ទំនងរបស់ប្រ៊ុយណេជាមួយប្រទេសស៊ុលតង់ម៉ាឡេផ្សេងទៀតនៃឆ្នេរសមុទ្របរនេអូ និងប្រជុំកោះស៊ុលូ នៅតែជាប្រធានបទនៃការសិក្សាថាតើវាជារដ្ឋវាស្សាល សម្ព័ន្ធភាព ឬគ្រាន់តែជាទំនាក់ទំនងក្នុងពិធី។ នយោបាយក្នុងតំបន់ផ្សេងទៀតក៏បានអនុវត្តឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេទៅលើស៊ុលតង់ទាំងនេះផងដែរ។ ជាឧទាហរណ៍ ស្តេចស៊ុលតង់នៃបានជា (បានជាម៉ាសិន នាពេលបច្ចុប្បន្ន) ក៏ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ដេមេក នៅជ្វា ផងដែរ។

 ចុះថយ 
កណ្តាល|រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល| ការ​បាត់​បង់​ទឹក​ដី​ប្រ៊ុយណេ ពី​ឆ្នាំ ១៤០០ ដល់ ១៨៩០។
ការកើនឡើងអំណាចនៃស៊ុលតង់នៃស៊ុលូ ដែលនៅក្បែរនោះបានកើតឡើងដោយសារតែការប្រយុទ្ធគ្នារវាងពួកអភិជនប្រ៊ុយណេ និងស្តេច។ នៅទីបំផុតប្រ៊ុយណេបានបាត់បង់សិទ្ធិអំណាចរបស់ខ្លួនលើ បាជួស ហើយបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងបណ្តុំនៃទឹកដីតាមដងទន្លេដែលគ្រប់គ្រងដោយមេពាក់កណ្តាលស្វយ័ត។ 

នៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី១៧ ប្រ៊ុយណេបានឈានចូលដល់ដំណាក់កាលធ្លាក់ចុះដែលនាំមកដោយជម្លោះផ្ទៃក្នុងលើការស្នងរាជ្យ ការពង្រីកអាណានិគមនៃមហាអំណាចអឺរ៉ុប និងការលួចចម្លង។  ចក្រភពនេះបានបាត់បង់ទឹកដីជាច្រើនដោយសារតែការមកដល់នៃមហាអំណាចលោកខាងលិចដូចជា អេស្បាញ នៅ ហ្វីលីពីន ហូឡង់ នៅ បរនេអូភាគខាងត្បូង និង អង់គ្លេស នៅ ឡាប៊ួន សារ៉ាវ៉ាក និង បរនេអូខាងជើង ។ នៅ​ឆ្នាំ១៧២៥ ប្រ៊ុយណេ​មាន​ផ្លូវ​ផ្គត់ផ្គង់​ជាច្រើន​របស់​ខ្លួន​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយស៊ុលតង់ស៊ុលូ ។ 

នៅឆ្នាំ១៨៨៨ ស្តេចស៊ុលតង់ហាស់ស៊ីម ចាលីលូលអាឡាមអាប៉ាម៉េដឌិន ក្រោយមកបានអំពាវនាវដល់ចក្រភពអង់គ្លេសឱ្យបញ្ឈប់ការឈ្លានពានបន្ថែមទៀត។  ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ អង់គ្លេសបានចុះហត្ថលេខាលើ "សន្ធិសញ្ញាការពារ" ហើយបានធ្វើឱ្យប្រ៊ុយណេក្លាយជាអាណាព្យាបាលរបស់អង់គ្លេស  ដែលមានរយៈពេលរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៤ នៅពេលដែលប្រ៊ុយណេទទួលបានឯករាជ្យ។
ចក្រភពប្រ៊ុយណេ (១៣៦៨-១៨៨៨): ការពង្រីក

ការពង្រីក 
បន្ទាប់ពីវត្តមានរបស់ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃម៉ាឡាកា ពាណិជ្ជករព័រទុយហ្គាល់បានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាទៀងទាត់ជាមួយប្រ៊ុយណេចាប់ពីឆ្នាំ១៥៣០ ហើយបានពណ៌នារាជធានីនៃប្រទេសប្រ៊ុយណេថាហ៊ុំព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងថ្ម ។  

ក្នុងអំឡុងពេលគ្រប់គ្រងរបស់បូលគាហ៍ ដែលជាស្តេចស៊ុលតង់ទីប្រាំ ចក្រភពបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់ឆ្នេរនៃភាគពាយព្យនៃទីក្រុងបរនេអូ (ប្រទេសប្រ៊ុយណេ សារ៉ាក់វ៉ាក់ និង សាបា នាពេលបច្ចុប្បន្ន) ហើយបានទៅដល់ សេលូដុង ( ទីក្រុងម៉ានីល បច្ចុប្បន្ន) និង ប្រជុំកោះសូលូ រួមទាំងផ្នែកខ្លះនៃកោះមីនដាណាវ ។         នៅសតវត្សទី១៦ ឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពប្រ៊ុយណេបានពង្រីករហូតដល់ដីសណ្ដ ទន្លេកាបួស នៅភាគខាងលិចកាលីម៉ាន់តាន់ ។ ស្តេចស៊ុលតង់ម៉ាឡេនៃសំបាស នៅភាគខាងលិចកាលីម៉ាន់តាន់ និង ស៊ុលតង់ស៊ុលូ នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសហ្វីលីពីន ជាពិសេសបានអភិវឌ្ឍទំនាក់ទំនងរាជវង្សជាមួយរាជវង្សប្រ៊ុយណេ។ សូម្បីតែរាជាស មូស្លីមនៃទីក្រុងម៉ានីល រាជាម៉ាតាន់ដា ជាឧទាហរណ៍មានទំនាក់ទំនងគ្រួសារជាមួយស៊ុលតង់ប្រ៊ុយណេ។ ស៊ុលតង់ម៉ាឡេផ្សេងទៀតនៃ ពូនតៀណាក់, សមារិន្រ្ទា រហូតដល់ បានជាម៉ាសិន បានចាត់ទុកស៊ុលតង់នៃប្រទេសប្រ៊ុយណេជា មេដឹកនាំរបស់ពួកគេ ។ ធម្មជាតិពិតនៃទំនាក់ទំនងរបស់ប្រ៊ុយណេជាមួយប្រទេសស៊ុលតង់ម៉ាឡេផ្សេងទៀតនៃឆ្នេរសមុទ្របរនេអូ និងប្រជុំកោះស៊ុលូ នៅតែជាប្រធានបទនៃការសិក្សាថាតើវាជារដ្ឋវាស្សាល សម្ព័ន្ធភាព ឬគ្រាន់តែជាទំនាក់ទំនងក្នុងពិធី។ នយោបាយក្នុងតំបន់ផ្សេងទៀតក៏បានអនុវត្តឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេទៅលើស៊ុលតង់ទាំងនេះផងដែរ។ ជាឧទាហរណ៍ ស្តេចស៊ុលតង់នៃបានជា (បានជាម៉ាសិន នាពេលបច្ចុប្បន្ន) ក៏ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ដេមេក នៅជ្វា ផងដែរ។
ចក្រភពប្រ៊ុយណេ (១៣៦៨-១៨៨៨): ចុះថយ

ចុះថយ 
កណ្តាល|រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល| ការ​បាត់​បង់​ទឹក​ដី​ប្រ៊ុយណេ ពី​ឆ្នាំ ១៤០០ ដល់ ១៨៩០។
ការកើនឡើងអំណាចនៃស៊ុលតង់នៃស៊ុលូ ដែលនៅក្បែរនោះបានកើតឡើងដោយសារតែការប្រយុទ្ធគ្នារវាងពួកអភិជនប្រ៊ុយណេ និងស្តេច។ នៅទីបំផុតប្រ៊ុយណេបានបាត់បង់សិទ្ធិអំណាចរបស់ខ្លួនលើ បាជួស ហើយបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងបណ្តុំនៃទឹកដីតាមដងទន្លេដែលគ្រប់គ្រងដោយមេពាក់កណ្តាលស្វយ័ត។ 

នៅចុងបញ្ចប់នៃសតវត្សទី១៧ ប្រ៊ុយណេបានឈានចូលដល់ដំណាក់កាលធ្លាក់ចុះដែលនាំមកដោយជម្លោះផ្ទៃក្នុងលើការស្នងរាជ្យ ការពង្រីកអាណានិគមនៃមហាអំណាចអឺរ៉ុប និងការលួចចម្លង។  ចក្រភពនេះបានបាត់បង់ទឹកដីជាច្រើនដោយសារតែការមកដល់នៃមហាអំណាចលោកខាងលិចដូចជា អេស្បាញ នៅ ហ្វីលីពីន ហូឡង់ នៅ បរនេអូភាគខាងត្បូង និង អង់គ្លេស នៅ ឡាប៊ួន សារ៉ាវ៉ាក និង បរនេអូខាងជើង ។ នៅ​ឆ្នាំ១៧២៥ ប្រ៊ុយណេ​មាន​ផ្លូវ​ផ្គត់ផ្គង់​ជាច្រើន​របស់​ខ្លួន​ត្រូវ​បាន​គ្រប់គ្រង​ដោយស៊ុលតង់ស៊ុលូ ។ 

នៅឆ្នាំ១៨៨៨ ស្តេចស៊ុលតង់ហាស់ស៊ីម ចាលីលូលអាឡាមអាប៉ាម៉េដឌិន ក្រោយមកបានអំពាវនាវដល់ចក្រភពអង់គ្លេសឱ្យបញ្ឈប់ការឈ្លានពានបន្ថែមទៀត។  ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ អង់គ្លេសបានចុះហត្ថលេខាលើ "សន្ធិសញ្ញាការពារ" ហើយបានធ្វើឱ្យប្រ៊ុយណេក្លាយជាអាណាព្យាបាលរបស់អង់គ្លេស  ដែលមានរយៈពេលរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៤ នៅពេលដែលប្រ៊ុយណេទទួលបានឯករាជ្យ។
ចក្រភពប្រ៊ុយណេ (១៣៦៨-១៨៨៨): រដ្ឋាភិបាល

រដ្ឋាភិបាល 
ស្តេចស៊ុលតង់ត្រូវបានបែងចែកទៅជាប្រព័ន្ធដីប្រពៃណីចំនួនបីដែលគេស្គាល់ថាជា កេរ៉ាចាន (ទ្រព្យសម្បត្តិមកុដ) គូរីប៉ាន (ទ្រព្យសម្បត្តិផ្លូវការ) និងទូលីន (កម្មសិទ្ធិឯកជនតំណពូជ) ។
ចក្រភពរ៉ូម

ចក្រភព​រ៉ូម (ជា​ភាសាអង់គ្លេស​៖ Roman Empire, ភាសាឡាតាំង​៖ Imperium Romanum, ភាសាអ៊ីតាលី​៖ Impero Romano) គឺជា​សម័យកាល​នៃ​អរិយធម៌​រ៉ូម​បុរាណ ដែល​មាន​លក្ខណៈ​អត្តាធិបតេយ្យ​ពី​រដ្ឋអំណាច និង មាន​វិសាលភាព​ដ៏​ធំ​លាតសន្ធឹង​នៅ​អឺរ៉ុប និង​ជុំវិញ​សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ​ទាំងមូល​។ ពាក្យ "ចក្រភព​រ៉ូម" ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ដើម្បី​ពណ៌នា​អំពី​រដ្ឋរ៉ូម​នៅក្នុង និង​ក្រោយ​រជ្ជកាល​របស់​អធិរាជ​ទី១​ព្រះនាម "អូហ្គុសទុស" (Augustus) ។ សាធារណរដ្ឋរ៉ូម ដែល​មាន​ចំណាស់​៥០០​ឆ្នាំ បាន​ធ្លាក់ចុះខ្សោយ​ដោយសារ​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ជាច្រើន​។ ព្រឹត្តិការណ៍​ជាច្រើន ត្រូវ​បាន​កើតឡើង​ដោយ​ការប៉ុនប៉ង​ឲ្យ​មាន​ការផ្លាស់ប្ដូរ​ពី​សាធារណរដ្ឋ​ទៅជា​ចក្រភព រួមមាន​ទាំង​ការតែងតាំង ជូលីស៍ សេសារ (Julius Caesar) ជា​អ្នកកាន់អំណាច​មួយជីវិត (ឆ្នាំ​៤៥ មុន​គ.ស) ជ័យជម្នះ​របស់ player (អូហ្គុសទុស) នៅក្នុង​ការប្រយុទ្ធ​នៅ Actium (០២ កញ្ញា ៣១ មុន​គ.ស) និង ការ​ផ្ដល់​បរមងារ​ដល់ អូហ្គុសទុស ជា​អធិរាជ​ដោយ​ព្រឹទ្ធសភា​រ៉ូម (១៦ មករា ២៧ មុន​គ.ស) ។

ក្នុង​ភាសាឡាតាំង ពាក្យ Imperium Romanum (ចក្រភព​រ៉ូម) បាន​បញ្ជាក់​ឲ្យ​យើង​ដឹង​យ៉ាងច្បាស់​នូវ​ការរីកចម្រើន ដែល​ពាក្យ Imperium មានន័យ​ថា​ទឹកដី ដែល​បាន​បង្ហាញ​ពី​ផ្នែក​នៃ​ពិភពលោក​ដែល​ស្ថិតនៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​រ៉ូម​។ ការរីកចម្រើន​របស់​រ៉ូម​បាន​ចាប់ផ្ដើម​តាំងពី​សាធារណរដ្ឋ​មក​ម្ល៉េះ ប៉ុន្តែ​បាន​ឈាន​ឡើង​ដល់​កំពូល​នៅ​រជ្ជកាល​របស់​អធិរាជ "ត្រាហ្សាន" (Trajan) ដែល​នាពេលនោះ ចក្រភពរ៉ូម​បាន​ត្រួតត្រា​លើ​ផ្ទៃដី​ប្រមាណ ៥,៩០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រក្រឡា​។ ដោយសារ​តែ​អាណាចក្រ​ដ៏​ធំ និង ភាព​យូរអង្វែង​របស់​ចក្រភពរ៉ូម ឥទ្ធិពល​របស់​រ៉ូម បាន​ជះ​ទៅលើ ភាសា សាសនា ស្ថាបត្យកម្ម ទស្សនវិជ្ជា ច្បាប់ និង របៀបគ្រប់គ្រង​រដ្ឋ នៃ​ប្រជាជាតិ​ជាច្រើន​លើ​សកលលោក​សព្វថ្ងៃនេះ​។

ក្រោយ​សតវត្ស​ទី៣ នៃ​គ.ស Diocletian បាន​បង្កើត​ការបែងចែក​ប្រព័ន្ធ​គ្រប់គ្រង​រវាង​អធិរាជ​ពីរ គឺ​មួយ​នៅ​ភាគខាងលិច និង មួយ​នៅ​ខាងកើត ដើម្បី​ឲ្យ​ការគ្រប់គ្រង​កាន់តែ​ប្រសើរ​នៅលើ​អាណាចក្រ​ដ៏​ធំ​នេះ​។ នៅ​សតវត្ស​ក្រោយមក​ទៀត ការ​បែងចែក​បែបនេះ​។ ក្រោយ​មរណភាព​របស់​អធិរាជ Theodosius ទី១ នៅ​គ.ស.៣៩៥ គ្មាន​អធិរាជ​ណាមួយ​អាច​គ្រប់គ្រង​លើ​អាណាចក្រ​ទាំងមូល​បាន​ទេ ដូច្នេះ​ចក្រភពរ៉ូម​ទាំងមូល ត្រូវ​បែក​ទៅជា​អាណាចក្រ​ពីរ​ដាច់ដោយឡែក​ពីគ្នា​គឺ​៖ ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងលិច និង ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងកើត (ចក្រភព Byzantine) ។ ចក្រភពរ៉ូម​ខាងលិច​បាន​ដួលរលំ​នៅ​គ.ស.៤៧៦ ចំណែក​ចក្រភពរ៉ូម​ខាងកើត បាន​បន្ត​រហូតដល់​ការដួលរលំ​នៃ​ក្រុង​កុងស្តង់ទីណូប នា​គ.ស.១៤៥៣ ដោយ​ពួក​អូតូម៉ង់​ទួរគី ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់ Mehmed II ។ មាន​ការលំបាក​ជាខ្លាំង ក្នុង​កំណត់​ឲ្យបាន​ច្បាស់​ថាតើ​ចក្រភព​រ៉ូម​ចាប់ផ្ដើម​ពី​ពេលណា និង​បញ្ចប់​ត្រឹមណា ប៉ុន្តែ​ក្នុង​ករណី​នេះ យើង​សង្កត់ធ្ងន់​តែ​ចក្រភព​ចាប់ពី ឆ្នាំ​២៧ មុន​គ.ស រហូតដល់ ការបែកបាក់​នៃ​ចក្រភព នា​គ.ស.៣៩៥ ប៉ុណ្ណោះ​។ចប់