ប្រជាជនវ៉ា: ប្រវត្តិសាស្រ្តវប្បធម៌

ប្រវត្តិសាស្រ្តវប្បធម៌ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ការពណ៌នាភូមាដំបូងអំពីវ៉ា
រូបភាពតូច| Om Diem ភូមិ វ៉ា ក្នុង ​សង្កាត់​ស្វយ័ត Cangyuan Va នៃ​ខេត្ត​យូណាន
អ្នកកាសែតអង់គ្លេស និងជាអ្នកគ្រប់គ្រងអាណានិគម លោក Sir George Scott បានរៀបរាប់ពីរបៀបដែលនៅក្នុង ទេវកថានៃប្រភពដើមរបស់វ៉ា ថា វ៉ាទីមួយមានប្រភពចេញពីបុព្វបុរសស្ត្រីពីរនាក់ គឺ Ya Htawm និង Ya Htai ដែលបានចំណាយពេលដំបូងរបស់ពួកគេជា កូនទា (rairoh) នៅក្នុងបឹងតូចមួយដែលគេស្គាល់ថា Nawng Hkaeo ។ បឹង​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​ឦសាន​នៃ​ទឹក​ដី វ៉ា ក្នុង​តំបន់​ព្រំដែន​រវាង​ប្រទេស​ចិន និង​មីយ៉ាន់ម៉ា។ Scott, James George, Sir. 1935. The Wa or Lawa: Head-Hunters. In Burma and Beyond. p. 292

គេ​ដឹង​តិច​តួច​ណាស់​អំពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដើម​នៃ​ពួក វ៉ា ។ អ្វី​ដែល​គេ​ដឹង​ភាគច្រើន​ត្រូវបាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​រឿងព្រេង​ក្នុងស្រុក​ដែល​ប្រាប់​ថា​កាលពី​អតីតកាល​ឆ្ងាយ​ពី ​រដ្ឋ វ៉ា ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ទឹកដី​ទាំងអស់​នៃ​រដ្ឋ សាន ភាគ​ខាងកើត ព្រមទាំង​តំបន់​ជាច្រើន​នៅ​ជាប់​គ្នា​នៃ​ប្រទេស​ចិន​បច្ចុប្បន្ន​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់ វ៉ា។ នៅ​ក្នុង​តំបន់​នៃ​អតីត ​រដ្ឋ​កេង​ទុង ពួក​វ៉ា​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​នៅ​ប្រហែល​ឆ្នាំ ១២២៩ ហើយ​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​វាយ​ចាញ់​ដោយ​ស្តេច ​ម៉ាង​រ៉ៃ ។ នៅ​ពេល​ដែល ​អង់គ្លេស​គ្រប់​គ្រង​នៅ​ភូមា ពួក ​សាន ​គឺ​ភាគ​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​រដ្ឋ​កេង​ទុង ដោយ​មាន​ក្រុម​ផ្សេង​ទៀត​ដូច​ជា អាខ និង ​ឡាហ៊ូ ​បង្កើត​ជា​សហគមន៍​ធំ​ទូលាយ។ បច្ចុប្បន្ន ជនជាតិ វ៉ា បង្កើតបានជាជនជាតិភាគតិចប្រហែល ១០% ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងស្រុក កេងទុង ទោះបីធ្លាប់ជាប្រជាជនដើមក៏ដោយ។ Donald M. Seekins, Historical Dictionary of Burma (Myanmar), p. 251

ជនជាតិ វ៉ា ដើមឡើយមានជំនឿសាសនា និមិត្ដនិយម  ផ្តោតលើការបូជាឈាមតាមពិធីសាសនា។ ភូមិនានាមានអ្នកប្រោសវិញ្ញាណ (តាកកៅឆៃ) ហើយវិធីបុរាណក្នុងការព្យាបាលជំងឺ ឬបញ្ហាផ្សេងៗគឺបូជាមាន់ ជ្រូក ឬសត្វធំ អាស្រ័យលើទំហំនៃទុក្ខ។ យោងទៅតាមរឿងព្រេងក្នុងស្រុក ការអនុវត្តកាត់ ក្បាលមនុស្ស គឺធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណងធ្វើពិធីបូជា ដើម្បីលើកស្ទួយដល់ ការមានកូន របស់ស្រែ។ ភូមិប្រពៃណីក៏មានទីសក្ការៈបូជា (Nyiex Moeg) ដែលសត្វក្របីមួយក្បាលត្រូវបានបូជាជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅទីតាំងពិសេសរាងអក្សរ Y ដែលមានឈ្មោះថា Khaox Si Gang ជាមួយនឹងការថ្វាយឈាម សាច់ និងស្បែក។ លើសពីនេះ ក្នុងចំណោមការគោរពបូជាវិញ្ញាណប្រពៃណី វ៉ា ដែលជាការប្រតិបត្តិដែលនៅតែមានក្នុងចំណោមគ្រិស្តសាសនិក វ៉ាត្រូវបានបូជានៅឯពិធីបុណ្យដូចជាពិធីមង្គលការ និងពិធីបុណ្យសពជាដើម។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ជនជាតិ វ៉ា ដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលពុទ្ធសាសនា បានអភិវឌ្ឍទំនៀមទម្លាប់ផ្សេងៗគ្នា។ Interview with Sara Yaw Shu (Joshua) Chin, co-inventor of the Wa alphabet and long-time Wa Baptist Church leader, 27 February 2006

 ភាសា និងអក្សរ 
រូបភាពតូច| ការសរសេរ វ៉ា និងនិមិត្តសញ្ញាវប្បធម៌នៅលើអាវយឺត
ភាសាវ៉ា បង្កើត​ជា​ក្រុម​ភាសា​ដែល​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់​សាខា Palaungic នៃ ​គ្រួសារ​ភាសាអូស្ត្រូអាស៊ី ។ វាពីមុនមិនមានអក្សរទេ ហើយ វ៉ា ពីរបីនាក់ដែលចេះអក្សរបានប្រើ អក្សរចិន ខណៈខ្លះទៀតប្រើ ភាសាសាន និងអក្សររបស់វា។ ការងារ ផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្ត ក្នុងចំណោមពួក វ៉ា បានចាប់ផ្តើមនៅដើមសតវត្សទី 20 ជាលើកដំបូងនៅក្នុងភូមា និងក្រោយមកនៅក្នុងតំបន់ចិននៃទឹកដីវ៉ា។ វាត្រូវបានដឹកនាំដោយ លោក William Marcus Young នៃ រដ្ឋ Nebraska ។ ប្រតិចារិកដំបូងនៃភាសា វ៉ា ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយ Young និង Sara Yaw Shu Chin ក្នុងឆ្នាំ 1931 ក្នុងគោលបំណងបកប្រែព្រះគម្ពីរ។ អក្ខរក្រម វ៉ា ទីមួយនេះត្រូវបានផ្អែកលើ អក្សរឡាតាំង ហើយការបោះពុម្ពលើកទីមួយគឺជាការចងក្រងនៃ ទំនុកតម្កើង វ៉ា ក្នុងឆ្នាំ 1933  គម្ពីរសញ្ញាថ្មី របស់ វ៉ា ត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ 1938 ។ ការ​ចម្លង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា "អក្ខរក្រម​ព្រះគម្ពីរ" ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា "" ( lǎowǎwén     ) ជាភាសាចិន ហើយឥឡូវនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាចម្បងនៅក្នុងតំបន់ វ៉ា របស់ភូមា និងក្នុងចំណោម វ៉ា ក្នុងប្រទេសថៃ។ អក្ខរាវិរុទ្ធព្រះគម្ពីរដែលត្រូវបានកែសម្រួលត្រូវបានអនុម័តជា "អក្ខរាវិរុទ្ធ វ៉ា ផ្លូវការ" ដោយអាជ្ញាធរនៃ ផ្នែកគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង នៅ Pangkham ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់ ដើម្បីកែលម្អអក្ខរកម្មនៃកងទ័ពរដ្ឋវ៉ា ។ ដូចគ្នានេះផងដែរបន្ទាប់ពីឆ្នាំ 2000 ប្រជាជន វ៉ា នៅក្នុងបណ្តាញសង្គមដូចជា Facebook និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអនឡាញផ្សេងទៀត ក៏ដូចជាអ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង វ៉ា នៅក្នុងបទចម្រៀង ខារ៉ាអូខេ  នៃបទចម្រៀង  ប្រើមីយ៉ាន់ម៉ានេះ (ព្រះគម្ពីរដែលបានកែប្រែ) "ផ្លូវការរបស់ Wa orthography" នៅក្នុងការប្រែប្រួលសំខាន់ៗរបស់វា។ . Justin Watkins, Wa Dictionary, 2 vols. Introduction

នៅក្នុងប្រទេសចិន ប្រតិចារិកដែលសម្របទៅនឹង ការសរសេររ៉ូម៉ាំង pinyin ថ្មី ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា "អក្សរសាស្ត្រ PRC" ឬ "អក្សរកាត់ផ្លូវការរបស់ប្រទេសចិន" ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ប្រជាជន វ៉ា ក្នុងឆ្នាំ 1956 ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់វា ដែលផ្សព្វផ្សាយជាចម្បងតាមរយៈរដ្ឋបាលខេត្តយូណាន មិនទាន់ទៅដល់សាធារណជនទូលំទូលាយជាងអ្នកសិក្សានៅឡើយ។  អក្ខរក្រមវ៉ាថ្មីនេះត្រូវបានចាត់ទុកជាអក្សរផ្លូវការដំបូងនៃ វ៉ា ។ 

The Western Lawa ត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្លូវការថាជាផ្នែកមួយនៃជនជាតិភាគតិច វ៉ានៅក្នុងប្រទេសចិន ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា 'tame Wa' ផងដែរ។ 

 ការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេស និងការប្រកាន់ពូជសាសន៍យូរអង្វែង 

 ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ 

 សកម្មភាពយោធា និងការផលិតគ្រឿងញៀន