navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងជួយសង្គ្រោះនៅរូងភ្នំថាំហ្លួង

កាលពីខែមិថុនានិងខែកក្កដាឆ្នាំ២០១៨ ក្រុមបាល់ទាត់សមាគមយុវជននិងជំនួយការគ្រូបង្វឹករបស់ពួកគេត្រូវបានជួយសង្គ្រោះចេញពីរូងភ្នំថាំហ្លួងនាងណនក្នុងខេត្តឈៀងរ៉ាយ ភាគខាងជើង ប្រទេសថៃ ។ សមាជិកក្រុមចំនួន១២នាក់ដែលមានអាយុពី១១ ទៅ១៦ ឆ្នាំ និងជំនួយការគ្រូបង្វឹកអាយុ២៥ ឆ្នាំរបស់ពួកគេបានចូលទៅក្នុងរូងភ្នំកាលពីថ្ងៃទី២៣ ខែមិថុនា បន្ទាប់ពីហ្វឹកហាត់បាល់ទាត់។ បន្តិចក្រោយមក ភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងមួយផ្នែកបានជន់លិចប្រព័ន្ធរូងភ្នំ រារាំងផ្លូវចេញ និងអន្ទាក់ពួកវាជ្រៅនៅខាងក្នុង។

កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីកំណត់ទីតាំងក្រុមត្រូវបានរារាំងដោយការកើនឡើងកម្រិតទឹក និងចរន្តខ្លាំង។ ហើយ​មិន​មាន​ការ​ទាក់​ទង​គ្នា​ជិត​ពីរ​សប្តាហ៍​មក​ហើយ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជួយសង្គ្រោះក្នុងរូងភ្នំបានពង្រីកទៅជាប្រតិបត្តិការដ៏ធំចំពេលមានការចាប់អារម្មណ៍ជាសាធារណៈយ៉ាងខ្លាំងនៅទូទាំងពិភពលោក និងមានការចូលរួមពីក្រុមជួយសង្គ្រោះអន្តរជាតិ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ផ្លូវតូចចង្អៀត និងទឹកភក់ អ្នកមុជទឹកជនជាតិអង់គ្លេស ចញ វូឡានថិននិងរីឆ ស្តានតុន បានរកឃើញក្រុមនៅរស់នៅលើផ្ទាំងថ្មកម្ពស់ប្រហែល  ពីមាត់ល្អាង។ អ្នករៀបចំការជួយសង្គ្រោះបានពិភាក្សាអំពីជម្រើសផ្សេងៗសម្រាប់ការស្រង់ចេញក្រុម រួមទាំងថាតើត្រូវបង្រៀនពួកគេនូវជំនាញមុជក្រោមទឹកជាមូលដ្ឋាន ដើម្បីឱ្យពួកគេជួយសង្រ្គោះទាន់ពេល រង់ចាំរហូតដល់ច្រកចូលថ្មីទៅកាន់រូងភ្នំត្រូវបានរកឃើញ ឬខួង ឬរង់ចាំឱ្យទឹកជន់លិចនៅចុងបញ្ចប់។ នៃ រដូវខ្យល់មូសុង ជាច្រើនខែក្រោយមក។ បន្ទាប់ពីការបូមទឹកចេញពីប្រព័ន្ធរូងភ្នំជាច្រើនថ្ងៃ និងការសម្រាកពីភ្លៀង ក្រុមជួយសង្គ្រោះបានប្រញាប់ប្រញាល់យកក្រុមចេញពីរូងភ្នំ មុនពេលភ្លៀងមូសុង បន្ទាប់ដែលរំពឹងថានឹងនាំមកនូវភ្លៀងធ្លាក់បន្ថែមទៀត ហើយត្រូវបានគេព្យាករណ៍ថានឹងចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី ១១ ខែកក្កដា។

ចន្លោះពីថ្ងៃទី ៨ ដល់ថ្ងៃទី ១០ ខែកក្កដា ក្មេងប្រុសទាំង ១២ នាក់ និងគ្រូបង្វឹករបស់ពួកគេត្រូវបានជួយសង្គ្រោះចេញពីរូងភ្នំដោយក្រុមអន្តរជាតិ។ 

កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជួយសង្គ្រោះនេះមានការចូលរួមពីមនុស្សជាង ១០.០០០ នាក់ រួមទាំងអ្នកមុជទឹកជាង ១០០ នាក់ អ្នកជួយសង្គ្រោះជាច្រើននាក់ តំណាងមកពីទីភ្នាក់ងាររដ្ឋាភិបាលប្រហែល ១០០ នាក់ មន្ត្រីប៉ូលីស ៩០០ នាក់ និងទាហាន ២០០០ នាក់។ ឧទ្ធម្ភាគចក្រប៉ូលីស ១០ គ្រឿង រថយន្តសង្គ្រោះ ៧ គ្រឿង ស៊ីឡាំងមុជទឹកជាង ៧០០ និងបូមទឹកលើសពីមួយពាន់លានលីត្រពីរូងភ្នំត្រូវបានទាមទារ។

សម៉ាន់ គូណាន់ អាយុ៣៧ឆ្នាំដែលជាអតីត ទ័ពជើងទឹកថៃ បានទទួលមរណភាពដោយការថប់ដង្ហើមក្នុងអំឡុងពេលការប៉ុនប៉ងជួយសង្គ្រោះនៅថ្ងៃទី៦ ខែកក្កដាខណៈពេលដែលត្រលប់ទៅមូលដ្ឋានឆាកនៅក្នុងរូងភ្នំបន្ទាប់ពីបានបញ្ជូនស៊ីឡាំងមុជទឹក ទៅក្រុមដែលជាប់។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៩ អ្នកមុជទឹកជួយសង្គ្រោះ និងទាហានជើងទឹកថៃ បេរូត ប៉ាក់បារ៉ាបានស្លាប់ដោយសារការឆ្លងមេរោគឈាមដែលចុះកិច្ចសន្យាក្នុងអំឡុងពេលប្រតិបត្តិការ។
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា

រូបភាពតូច|បដិមាមកពីទូលព្រះធាតុខេត្តកំពង់ស្ពឺ, ប្រតិមា​នេះ​សព្វថ្ងៃ​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​ហ្គីម៉េត៍ ប្រភពមក​ពី​ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ 
ប្រតីត្យសមុត្បាទ-គាថា (Pratītyasamutpāda-gāthā) ហៅផងដែរថា ប្រតីត្យសមុត្បាទ-ធារណី (Pratītyasamutpāda-dhāraṇī ) ឬ យេធម៌ាហេតុ គឺជាខគម្ពីរ ( គាថា ) និង ធារណី ដែលពុទ្ធសាសនិកប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងសម័យបុរាណ មុខងារ ឬ មន្ត ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយ។ អក្ខរាវិរុទ្ធដ៏ពិសិដ្ឋ។  វាត្រូវបានគេរកឃើញជាញឹកញាប់ ឆ្លាក់នៅលើ ចេតិយ ស្តូប រូប ឬដាក់ក្នុងចេតិយ។   

ប្រតីត្យសមុត្បាទ-គាថា ប្រើជា ភាសាសំស្រ្កឹត ក៏ដូចជា ភាសាបាលី ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងផ្នែក មហាវគ្គ នៃ Vinaya Pitaka នៃ បាលី  ។ មន្ត្រ ត្រូវបានគេប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយ។ វាត្រូវបានគេប្រើនៅ Sarnath, Tirhut, Kanari Copperplate, Tagoung, Sherghatti, នៅជិត Gaya, ជួរឈរ Allahabad, Sanchi ជាដើម។

យោងតាមប្រភពគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា ពាក្យទាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយ Arahat Assaji (សំស្ក្រឹត: Aśvajit, អស្វជិត) នៅពេលសួរអំពីការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ។ នៅនឹងកន្លែងនោះ ព្រះសារីបុត្ត (សំស្ក្រឹត: Śāriputra) បានដល់ដំណាក់កាលនៃ ការចូលចរន្ត ហើយក្រោយមកបានចែករំលែកខគម្ពីរនេះជាមួយមិត្តរបស់គាត់ មោគ្គល្លាន (សំស្ក្រឹត: Maudgalyayana) ដែលបានចូលស្ទ្រីមផងដែរ។ រួច​ទៅ​គាល់​ព្រះពុទ្ធ​រួម​ជា​មួយ​សិស្ស ៥០០ នាក់ ហើយ​សុំ​ធ្វើ​ជា​សិស្ស​របស់​ព្រះអង្គ។
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: អត្ថបទដើម

អត្ថបទដើម 

 ខ្មែរ 
ក្នុងអក្សរខ្មែរសរសេរថា :

យេ ធម៌ា ហេតុប្រភវា ហេតុំ តេសាំ តថាគត ហ្យវទត តេសាំ ច យោ និរោធ ឯវំ វាទី មហាស្រមណះរូបភាពតូច| បន្ទះសក្ការៈដែលមានរូបព្រះពុទ្ធនៅសារមន្ទីរសិល្បៈ Cleveland ដែលមានដើមកំណើតពីព្រះពោធិសត្វ ហើយមានរូបព្រះពុទ្ធបដិមានៅខាងក្រោម៖ ពង្រីកដើម្បីមើលអត្ថបទ

 សំស្ក្រឹត 
រូបភាពតូច| រូបភាពនៃចម្លាក់ព្រះពុទ្ធដែលរកឃើញដោយ Stein នៅ គុហា Mogao ទីក្រុង Dunhuang ប្រទេសចិន។ ការឆ្លាក់គឺជាស៊េរីនៃ ធារណី និង មន្ត្រ ដែលចាប់ផ្តើមជាមួយ Pure Land Rebirth Dharani ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវប្រភពដើមអាស្រ័យ គាថា ។ 
រូបភាពតូច| ប្រភពដើមអាស្រ័យ ធារណី អក្សរ Ranjana និង ទីបេ
គាថា / ធារណី ជាភាសាសំស្រ្កឹត មានដូចតទៅ៖ ये धर्मा हेतु-प्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत्तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणःការសរសេរតាមសូរស័ព្ទ IAST ៖ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat teṣāṃ ca yo nirodha evaṃ vādī mahāśramaṇaḥ

 បាលី 
ក្នុង ភាសាបាលី អត្ថបទនោះអានថាៈ‘යේ ධම්මා හේතුප්පභවා</br>

 තේසං හ</br> තේසංච යෝ ෝ</br>

 ඒවං වාදි මහා සමණෝ”ការបកប្រែជា អក្សរឡាតាំង ៖ye dhamma hetuppabhavā tesaṁ hetuṁ tathāgato āha,</br> tesaṃ ca yo nirodho evaṁvādī mahāsamaṇo។

 ភាសាអង់គ្លេស 
Daniel Boucher បកប្រែ​ដូច​តទៅ៖ ធម៌ ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កើត​ពី​ហេតុ​នោះ ព្រះតថាគត ​បាន​សំដែង​នូវ​ហេតុ​ហើយ ។ ហើយអ្វីដែលជាការបញ្ឈប់របស់ពួកគេ។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង ( ស្រមន ) បានបង្រៀន។អធិប្បាយ​របស់​បាលី យក​ខ្សែ​ទី​មួយ​សំដៅ​ទៅ​កាន់​ទុក្ខ ( ទុក្ខ ) ទី​ពីរ​ដល់​ហេតុ​របស់​វា ( សមុទយ ) និង​ទី​៣ ដល់​ការ​រលត់​ទៅ ( និរោធ )។

 ទីបេ 
នៅ ទីបេ ៖ཆོས་གང་རྒྱུ་བ ྱུང་དེ་དག་གི། །རྒྱུ་དང་དེ་འགོག་གང་ཡིན་པའང་། །དེ་བ ཞིན་གཤེགས་པས་བ ཀའ་སྩལ་ཏེ། །དགེ་སློང་ཆེན་པོས་དེ་སྐད་གསུངས།།

 ឬ

 ཆོས་རྣམ ས་ཐམ ས་ཅད་རྒྱུ་ལས་བ ྱུང་། །དེ་རྒྱུ་དེ་བ ཞིན་གཤེགས་པས་གསུངས། །རྒྱུ་ལ་འགོག་པ་གང་ཡིན་པ། །དགེ་སྦྱོང་ཆེན་པོས་འདི་སྐད་གསོུསការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ Wylie គឺ៖chos gang rgyu byung de dag gi/ rgyu dang de 'gog gang yin pa'ng de bzhin gshegs pas bka' stsal te/ dge slong chen po de skad gsungs // chos rnams thams cad rgyu las byung/ de rgyu de paszhin gshegs gsungs/

 rgyu la 'gog pa gang yin pa/ dge sbyong chen pos' di skad gsungs //
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: ខ្មែរ

ខ្មែរ 
ក្នុងអក្សរខ្មែរសរសេរថា :

យេ ធម៌ា ហេតុប្រភវា ហេតុំ តេសាំ តថាគត ហ្យវទត តេសាំ ច យោ និរោធ ឯវំ វាទី មហាស្រមណះរូបភាពតូច| បន្ទះសក្ការៈដែលមានរូបព្រះពុទ្ធនៅសារមន្ទីរសិល្បៈ Cleveland ដែលមានដើមកំណើតពីព្រះពោធិសត្វ ហើយមានរូបព្រះពុទ្ធបដិមានៅខាងក្រោម៖ ពង្រីកដើម្បីមើលអត្ថបទ
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: សំស្ក្រឹត

សំស្ក្រឹត 
រូបភាពតូច| រូបភាពនៃចម្លាក់ព្រះពុទ្ធដែលរកឃើញដោយ Stein នៅ គុហា Mogao ទីក្រុង Dunhuang ប្រទេសចិន។ ការឆ្លាក់គឺជាស៊េរីនៃ ធារណី និង មន្ត្រ ដែលចាប់ផ្តើមជាមួយ Pure Land Rebirth Dharani ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវប្រភពដើមអាស្រ័យ គាថា ។ 
រូបភាពតូច| ប្រភពដើមអាស្រ័យ ធារណី អក្សរ Ranjana និង ទីបេ
គាថា / ធារណី ជាភាសាសំស្រ្កឹត មានដូចតទៅ៖ ये धर्मा हेतु-प्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत्तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणःការសរសេរតាមសូរស័ព្ទ IAST ៖ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hyavadat teṣāṃ ca yo nirodha evaṃ vādī mahāśramaṇaḥ
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: បាលី

បាលី 
ក្នុង ភាសាបាលី អត្ថបទនោះអានថាៈ‘යේ ධම්මා හේතුප්පභවා</br>

 තේසං හ</br> තේසංච යෝ ෝ</br>

 ඒවං වාදි මහා සමණෝ”ការបកប្រែជា អក្សរឡាតាំង ៖ye dhamma hetuppabhavā tesaṁ hetuṁ tathāgato āha,</br> tesaṃ ca yo nirodho evaṁvādī mahāsamaṇo។
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: ភាសាអង់គ្លេស

ភាសាអង់គ្លេស 
Daniel Boucher បកប្រែ​ដូច​តទៅ៖ ធម៌ ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កើត​ពី​ហេតុ​នោះ ព្រះតថាគត ​បាន​សំដែង​នូវ​ហេតុ​ហើយ ។ ហើយអ្វីដែលជាការបញ្ឈប់របស់ពួកគេ។ ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង ( ស្រមន ) បានបង្រៀន។អធិប្បាយ​របស់​បាលី យក​ខ្សែ​ទី​មួយ​សំដៅ​ទៅ​កាន់​ទុក្ខ ( ទុក្ខ ) ទី​ពីរ​ដល់​ហេតុ​របស់​វា ( សមុទយ ) និង​ទី​៣ ដល់​ការ​រលត់​ទៅ ( និរោធ )។
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: ទីបេ

ទីបេ 
នៅ ទីបេ ៖ཆོས་གང་རྒྱུ་བ ྱུང་དེ་དག་གི། །རྒྱུ་དང་དེ་འགོག་གང་ཡིན་པའང་། །དེ་བ ཞིན་གཤེགས་པས་བ ཀའ་སྩལ་ཏེ། །དགེ་སློང་ཆེན་པོས་དེ་སྐད་གསུངས།།

 ឬ

 ཆོས་རྣམ ས་ཐམ ས་ཅད་རྒྱུ་ལས་བ ྱུང་། །དེ་རྒྱུ་དེ་བ ཞིན་གཤེགས་པས་གསུངས། །རྒྱུ་ལ་འགོག་པ་གང་ཡིན་པ། །དགེ་སྦྱོང་ཆེན་པོས་འདི་སྐད་གསོུསការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ Wylie គឺ៖chos gang rgyu byung de dag gi/ rgyu dang de 'gog gang yin pa'ng de bzhin gshegs pas bka' stsal te/ dge slong chen po de skad gsungs // chos rnams thams cad rgyu las byung/ de rgyu de paszhin gshegs gsungs/

 rgyu la 'gog pa gang yin pa/ dge sbyong chen pos' di skad gsungs //
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: ការប្រើប្រាស់

ការប្រើប្រាស់ 

 ចានស្ពាន់នៅក្នុងការប្រមូល Schøyen 
កន្លែងស្ពាន់មួយពីតំបន់ គន្ធរ (ប្រហែលជា Bamiyan ) ចុះកាលបរិច្ឆេទប្រហែលសតវត្សទី 5 នៃគ.ស មានបំរែបំរួលនៃ មន្ត្រ ។ វាហាក់ដូចជាមានកំហុសមួយចំនួន ឧទាហរណ៍ វាប្រើ តថាគត ជំនួស តថាគត ។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅក្នុង ការប្រមូល Schøyen ។ 

 នៅលើរូបព្រះពុទ្ធ 
មន្ត្រ ជាញឹកញាប់ក៏ត្រូវបានគេឆ្លាក់នៅខាងក្រោមរូបព្រះពុទ្ធផងដែរ។ អេក្រង់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មួយ (parikara) និង​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ដែល​អម​ជាមួយ​នឹង​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​វិចិត្រសិល្បៈ ទីក្រុង​បូស្តុន។ ខណៈពេលដែលវត្ថុត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាខាងត្បូង មន្ត្រ ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌាសតវត្សទី ៨-៩ ប្រហែលជាមានប្រភពមកពីតំបន់ Pala ។ 

 សិលាចារឹកម៉ាឡេស៊ី 
សិលាចារឹក Bukit Meriam សំស្ក្រឹតពី កេដៈ រួមបញ្ចូលពីរបន្ទាត់បន្ថែម។ សិលាចារឹកឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងសារមន្ទីរឥណ្ឌា កាល់កាតា។ សិលាចារឹកស្រដៀងគ្នាផ្សេងទៀតត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ កេដៈ ។ 
 
នៅទីនេះ ភាពប្លែកនៃអក្ខរាវិរុទ្ធអក្ខរាវិរុទ្ធមួយចំនួន (ឧ. អក្ខរាវិរុទ្ធ) ត្រូវបានធ្វើស្តង់ដារ។ បន្ទាត់អាចត្រូវបានបកប្រែជា:ធម៌​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កើត​ពី​ហេតុ​នោះ ព្រះតថាគត​បាន​សំដែង​នូវ​ហេតុ​ហើយ ទើប​រលត់​ទៅ។ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​ យ៉ាងនេះ​ឯង ​ដែល​លះបង់​ច្រើន​បាន​បង្រៀន។

 ដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ, កម្មត្រូវបានបង្គរ; កម្មជាហេតុនៃកំណើត។

 តាមរយៈចំណេះដឹង, កម្មផលមិនត្រូវបានបង្គរ; ដោយ​អវត្ដមាន​នៃកម្មផល បុគ្គល​មិន​បាន​កើត​ឡើង​វិញ​ទេ។

 សិលាចារឹកខ្មែរ 
យេ ធម៌ា ហេតុ ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅកម្ពុជាផងដែរ ដូចសិលាចារឹក K.820មកពីទួលព្រះធាតុខេត្តកំពង់ស្ពឺ សរសេរលើពុទ្ធបដិមា
ye dhammā hetu-prabhavā _ tesaṁ hetuṁ tathāgato Avaca
tesañ ca yo nirodho _ Evaṁ-vādī mahā-samano
យេ ធម្មា ហេតុ ប្រភវា តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អវច
តេសំហេសញ ច យោ និរោធោ ឯវំ វាធិ មហា សមនោ
ក្រៅពីនេះក៏មានសិលាចារឹក អង្គរបុរីKa.86 និងវត្តស្រះឈូក Ka.110

 សិលាចារឹក​អក្សរ​បល្លវ​ដែល​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រទេស​ថៃ 
យេ ធម៌ា ហេតុ ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសថៃ រួមទាំងកំពូលចេតិយដែលបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩២៧ ពីខេត្តនគរបឋម  រួមជាមួយជញ្ជាំងនៃ ព្រះបឋមចេតិយ និងចេតិយមួយនៅ ព្រះបឋមចេតិយបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៦៣   ឥដ្ឋមួយបានរកឃើញនៅក្នុង ឆ្នាំ ១៩៦៣ ពី​ទីប្រជុំជន​ចរាខេសាមផាន់ ស្រុក​អ៊ូថុង នៃ​ខេត្ត​សុវណ៌បុរី  សិលាចារឹក​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៦៤   និង សិលាចារឹកត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៨០ ពីកន្លែងបុរាណវិទ្យា ស្រីទេប ។  ទាំងអស់ត្រូវបានចារឹកជាអក្សរបល្លវ នៃភាសាបាលី ចុះថ្ងៃទី១២ នៃពុទ្ធសករាជ (ស.វ.ទី៧ ក្នុងស. ជាងនេះទៅទៀត មានអក្សរសំស្រ្កឹតនៃ យេ ធម៌ា ហេតុ ដែលបានចារឹកអក្សរ បល្លវ នៅក្នុង amulets ដីឥដ្ឋ បានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ពីកន្លែងបុរាណវត្ថុក្នុងស្រុក Yarang នៃ ប៉ាតានី ចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទី ៧ នៃគ.ស។
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: ចានស្ពាន់នៅក្នុងការប្រមូល Schøyen

ចានស្ពាន់នៅក្នុងការប្រមូល Schøyen 
កន្លែងស្ពាន់មួយពីតំបន់ គន្ធរ (ប្រហែលជា Bamiyan ) ចុះកាលបរិច្ឆេទប្រហែលសតវត្សទី 5 នៃគ.ស មានបំរែបំរួលនៃ មន្ត្រ ។ វាហាក់ដូចជាមានកំហុសមួយចំនួន ឧទាហរណ៍ វាប្រើ តថាគត ជំនួស តថាគត ។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅក្នុង ការប្រមូល Schøyen ។
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: នៅលើរូបព្រះពុទ្ធ

នៅលើរូបព្រះពុទ្ធ 
មន្ត្រ ជាញឹកញាប់ក៏ត្រូវបានគេឆ្លាក់នៅខាងក្រោមរូបព្រះពុទ្ធផងដែរ។ អេក្រង់​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​មួយ (parikara) និង​រូប​ព្រះពុទ្ធ​ដែល​អម​ជាមួយ​នឹង​ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​វិចិត្រសិល្បៈ ទីក្រុង​បូស្តុន។ ខណៈពេលដែលវត្ថុត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាខាងត្បូង មន្ត្រ ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសឥណ្ឌាសតវត្សទី ៨-៩ ប្រហែលជាមានប្រភពមកពីតំបន់ Pala ។
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: សិលាចារឹកម៉ាឡេស៊ី

សិលាចារឹកម៉ាឡេស៊ី 
សិលាចារឹក Bukit Meriam សំស្ក្រឹតពី កេដៈ រួមបញ្ចូលពីរបន្ទាត់បន្ថែម។ សិលាចារឹកឥឡូវនេះស្ថិតនៅក្នុងសារមន្ទីរឥណ្ឌា កាល់កាតា។ សិលាចារឹកស្រដៀងគ្នាផ្សេងទៀតត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ កេដៈ ។ 
 
នៅទីនេះ ភាពប្លែកនៃអក្ខរាវិរុទ្ធអក្ខរាវិរុទ្ធមួយចំនួន (ឧ. អក្ខរាវិរុទ្ធ) ត្រូវបានធ្វើស្តង់ដារ។ បន្ទាត់អាចត្រូវបានបកប្រែជា:ធម៌​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កើត​ពី​ហេតុ​នោះ ព្រះតថាគត​បាន​សំដែង​នូវ​ហេតុ​ហើយ ទើប​រលត់​ទៅ។ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​ យ៉ាងនេះ​ឯង ​ដែល​លះបង់​ច្រើន​បាន​បង្រៀន។

 ដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ, កម្មត្រូវបានបង្គរ; កម្មជាហេតុនៃកំណើត។

 តាមរយៈចំណេះដឹង, កម្មផលមិនត្រូវបានបង្គរ; ដោយ​អវត្ដមាន​នៃកម្មផល បុគ្គល​មិន​បាន​កើត​ឡើង​វិញ​ទេ។
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: សិលាចារឹកខ្មែរ

សិលាចារឹកខ្មែរ 
យេ ធម៌ា ហេតុ ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅកម្ពុជាផងដែរ ដូចសិលាចារឹក K.820មកពីទួលព្រះធាតុខេត្តកំពង់ស្ពឺ សរសេរលើពុទ្ធបដិមា
ye dhammā hetu-prabhavā _ tesaṁ hetuṁ tathāgato Avaca
tesañ ca yo nirodho _ Evaṁ-vādī mahā-samano
យេ ធម្មា ហេតុ ប្រភវា តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អវច
តេសំហេសញ ច យោ និរោធោ ឯវំ វាធិ មហា សមនោ
ក្រៅពីនេះក៏មានសិលាចារឹក អង្គរបុរីKa.86 និងវត្តស្រះឈូក Ka.110
ប្រតីត្យសមុត្បាទគាថា: សិលាចារឹក​អក្សរ​បល្លវ​ដែល​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រទេស​ថៃ

សិលាចារឹក​អក្សរ​បល្លវ​ដែល​រក​ឃើញ​នៅ​ប្រទេស​ថៃ 
យេ ធម៌ា ហេតុ ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសថៃ រួមទាំងកំពូលចេតិយដែលបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩២៧ ពីខេត្តនគរបឋម  រួមជាមួយជញ្ជាំងនៃ ព្រះបឋមចេតិយ និងចេតិយមួយនៅ ព្រះបឋមចេតិយបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៦៣   ឥដ្ឋមួយបានរកឃើញនៅក្នុង ឆ្នាំ ១៩៦៣ ពី​ទីប្រជុំជន​ចរាខេសាមផាន់ ស្រុក​អ៊ូថុង នៃ​ខេត្ត​សុវណ៌បុរី  សិលាចារឹក​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៩៦៤   និង សិលាចារឹកត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៨០ ពីកន្លែងបុរាណវិទ្យា ស្រីទេប ។  ទាំងអស់ត្រូវបានចារឹកជាអក្សរបល្លវ នៃភាសាបាលី ចុះថ្ងៃទី១២ នៃពុទ្ធសករាជ (ស.វ.ទី៧ ក្នុងស. ជាងនេះទៅទៀត មានអក្សរសំស្រ្កឹតនៃ យេ ធម៌ា ហេតុ ដែលបានចារឹកអក្សរ បល្លវ នៅក្នុង amulets ដីឥដ្ឋ បានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ពីកន្លែងបុរាណវត្ថុក្នុងស្រុក Yarang នៃ ប៉ាតានី ចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទី ៧ នៃគ.ស។
ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម

កុរុងប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម (អានថា: ប្រឹត-ថិ-វេន-ទ្រៈ-វ-រៈ-មៈ) (គ.ស ?-?) រជ្ជកាល (ប្រ.គ.ស ៥៥០-?) សិលាចារឹកសំស្ក្រឹត (ដែលមិនបានចុះកាលបរិច្ឆេទ) នៅវាលកន្ទេល ខេត្តស្ទឹងត្រែង (K.៣៥៩) មានឈ្មោះក្សត្រមួយអង្គព្រះនាមវីរវម៌្មជាបិតានៃព្រះនាងមួយអង្គ ព្រះនាមព្រះនាងមិនត្រូវបានវែកញែកទេ ដែលបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងព្រាហ្មណ៍ម្នាក់នាម សោមសម៌ន និង ដែលព្រះនាងត្រូវជាព្រះភគិនីនៃព្រះបាទភវវម៌្ម។ តាមរយៈសិលាចារឹកមួយមកពីចន្ទនគរបាសាក់/លាវ (K.៣៦៣) ព្រះបាទវីរវម៌្មក៏ជាបិតាព្រះអង្គម្ចាស់ចិត្រសេនា ដែលត្រូវជាព្រះអនុជនៃព្រះបាទភវវម៌្មទី១។ មែនហើយព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរអង្គមានព្រះមាតាតែមួយតែបិតាផ្សេងគ្នា ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់អះអាងដោយសិលាចារឹកស្រីទេព K. ៩៧៨ (ប្រទេសថៃសម័យបច្ចុប្បន្ន៖១៥° ២៧’ ជ, ១០១° ៤’ ក) ដែលបានផ្ដល់ព័ត៌មានមកថាព្រះបាទភវវម៌្មជាបុត្រនៃព្រះប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម  និងជាព្រះនត្តានៃព្រះចក្រវរ្តិន រីឯសិលាចារឹកមួយទៀតមកពីបាកមូល (ปากมูล) នៅឧប្បល/ប្រទេសថៃ (K. ៤៩៦) បានឲ្យដឹងថាព្រះនាមនៃព្រះបិតាព្រះបាទវីរវម៌្មមានគោរម្យងារថា  សាវ៌ភៅម។ សិលាចារឹកទាំងប៉ុន្មាននេះបានបញ្ជាក់ថាទឹកដីមួយភាគធំកាលណោះ បានគ្រប់គ្រងដោយបណ្ដាស្ដេចអស់ទាំងនេះ។ ព្រះបាទប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម ព្រះអង្គក៏អាចជាក្សត្របុរីមួយអង្គដែរ ប៉ុន្តែមិនដឹងឈ្មោះក្សត្របុរីនោះ រឺ ក៏ជាអ្នកស្នងរាជ្យពីព្រះបាទរុទ្រវម៌្ម រឺ ក៏មិនមែនទេ ព្រោះគ្មានសិលាចារឹកមួយណាផ្សេងទៀតមកបញ្ជាក់បន្ថែម។
ប្រថិវេន្ទ្រវម៌្ម: ព្រះរាជពង្សាវលី

ព្រះរាជពង្សាវលី
ព្រះអយ្យកា ព្រះនាម កៅណ្ឌិន្យជយវម៌្ម និង ព្រះអយ្យកោគឺជាស្នំព្រះអយ្យការបស់ទ្រង់
ព្រះបិតាព្រះនាម រុទ្រវម៌្ម អតីតព្រះមហាក្សត្រនគរភ្វូណាន
ព្រះបិតុលា ព្រះនាម គុណវម៌្ម
ព្រះភាតា គឺព្រះបាទវីរវម៌្ម
ព្រះរាជបុត្រគឺព្រះបាទភវវម៌្មទី១
 ព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម ត្រូវជាព្រះភាគិនេយ្យ ផង ត្រូវជាព្រះរាជបុត្រចុងផង
ប្រទីបបំភ្លឺវិញ្ញាណ

{| cellspacing="0" cellpadding="0" width=100% style="border:2px solid #00FF00; padding:0px;"
|-
| colspan="2" style="background:#00EE21; text-align:center; padding:2px; border-bottom:1px #00FF00 solid;" |
ប្រទីបបំភ្លឺវិញ្ញាណ (បទ កាកគតិ)
|-
| valign="top" style="padding:8px 8px 0px 8px; background:#F5FAFF;" | 

ប្រទីបបំភ្លឺវិញ្ញាណ (បទ កាកគតិ)
(១) ទឹកចិត្តជាស្ពាន នាំដួងវិញ្ញាណ ទៅសុគតិភព

ដោយអំណាចចិត្ត ញាតិមិត្តប្រារព្ធ បន់ប្រាំពីរយប់

ឧទ្ទិសមផល។

(២) ខ្មែរមួយនគរ នាំគ្នាជូនពរ រួមទុក្ខដំកល់

ក្នុងសន្តានចិត្ត គំនិតខ្វាយខ្វល់ ហេតុចលាចល

វិនាសកម្ម។

(៣) រួមគ្នាបួងសួង ទេវតាទាំងពួង ជួយស្ដាប់បណ្ដាំ

សូមដួងវិញ្ញាណ បានឈានផុតកម្ម កូនខ្មែរចងចាំ

រំលឹកគ្រប់គ្រា។

(៤) សូមជៀសអោយឆ្ងាយ គ្រោះអន្តរាយ   ដែលមកយីយា

ប្រជាបានសុខ ស្រណុកធូរធា គ្រប់ពេលវេលា

សំណើចក្អាកក្អាយ។
និពន្ធដោយ សុខគឹមហេង២៣ វិច្ឆិកា ២០១០

Category:កំណាព្យ
ប្រទេស

ប្រទេស​ គឺជាតំបន់ដែលមានភាពរួបរួមកិច្ចការនយោបាយមួយ។ នេះក៏ជាតំបន់ដែលមានរដ្ឋាភិបាលតែមួយនិងមានសិទិ្ធអំណាចគ្រប់គ្រងទឹកដី។ ប្រទេសមួយគឺជាអង្គភាពភូមិសាស្ត្រ និងនយោបាយ ដែលត្រូវបានកំណត់ដោយព្រំដែន រដ្ឋាភិបាល និងអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសគឺជាអង្គភាពនយោបាយដាច់ដោយឡែក និងគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯង ដែលបង្កើតឡើងដោយក្រុមមនុស្សរស់នៅក្នុងទឹកដីដែលបានកំណត់ ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានប្រព័ន្ធនយោបាយ និងច្បាប់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។  ប្រទេសនានាមានច្បាប់ផ្ទាល់ខ្លួន រូបិយប័ណ្ណ និងរដ្ឋាភិបាលដែលធ្វើការសម្រេចចិត្តអំពីបញ្ហាដូចជា គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ទំនាក់ទំនងការបរទេស វិស័យការពារជាតិ និងសុខុមាលភាពសង្គម។  គោលគំនិតនៃប្រទេសមួយគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ប្រព័ន្ធអន្តរជាតិនៃរដ្ឋជាតិ ហើយមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ដំណើរការនៃនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។ 
រូបភាពតូច|ដែនដីដែលបានសម្គាល់នៅលើផែនទីពិភពលោកនេះ ភាគច្រើនជាប្រទេសដែលមានអធិបតេយ្យភាព ជាមួយនឹងការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិពេញលេញ (តង្កៀបបង្ហាញពីប្រទេសនៃដែនដីដែលបានសម្គាល់ដែលមិនមែនជារដ្ឋអធិបតេយ្យ)។  ទឹកដីខ្លះជាប្រទេសនៅក្នុងសិទ្ធិរបស់ពួកគេ ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាប្រទេសបែបនេះ (ឧ. តៃវ៉ាន់) ហើយដែនដីមួយចំនួនដែលត្រូវបានសម្គាល់មួយចំនួនត្រូវបានជំទាស់អំពីប្រទេសណាដែលពួកគេជាកម្មសិទ្ធិ (ឧ. កាស្មៀរ) ឬប្រសិនបើពួកគេជាប្រទេសនៅក្នុងសិទ្ធិរបស់ពួកគេ (ឧ. សាហារ៉ាខាងលិច (ដែនដី) ឬរដ្ឋដែលគេស្គាល់ដោយឈ្មោះដូចគ្នា)។
ប្រទេស: និយមន័យ

និយមន័យ 
បើតាមវចនានុក្រមខ្មែរ(ជាពាក្យបាលីសំស្ក្រឹត បា.បទេស; សំ.ប្រទេឝ )មានអត្ថន័យថា ទី, តំបន់, កន្លែងទួទៅ, ស្រុក, ដែន ។ ល ។ នានាប្រទេស ប្រទេសផ្សេងគ្នា ។ អ្នកនានាប្រទេស មនុស្សអ្នកនៅក្នុងដែនផ្សេងឬដែលមកអំពីដែនផ្សេង ។ សរីរប្រទេស សព៌ាង្គកាយ គឺរូបរាងកាយទាំងមូល ។ដកស្រង់ចេញពីវចនានុក្រមខ្មែរ
ប្រទេស: បណ្តាខ្សែភ្ជាប់ក្រៅ

បណ្តាខ្សែភ្ជាប់ក្រៅ
http://en.wikipedia.org/wiki/Countries

នៅប្រទេសមួយបានមានប្រជាជន​ភាសា​និង​សាសន៏ផ្សេងៗ​ដូចនៅប្រទេសឥណ្ឌា។
នៅខេមរភាសាកែប្រែពាក្យ​ស្រុកដូច​ប្រទេស​ប៉ុន្តែ​ពាក្យនោះ​គឺជា​តំបន់នៅក្នុងប្រេទស។​
ប្រទេស: ការបែងចែក

ការបែងចែក 

មានការបែងចែកច្រើននៅប្រទេសទាំងអស់​ដូចជា

 ​ស្រុក​ដូចនៅប្រទេសកម្ពុជាដែលមាន២៤ខេត្ត/ក្រុង ក្នុងនោះមាន ១៨៥ ខណ្ឌ/ស្រុក ។
 ​នាយកដ្ឋានសុរិយោដី​ដូចនៅប្រទេសបារាំង។
 ​រដ្ឋ​ដូចនៅ​សហរដ្ឋអាមេរិក។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស
ប្រទេសកាន់ពុទ្ធសាសនា

ទំព័រ​នេះ​គួរតែ​ពិនិត្យ​ទិន្នន័យ​សារឡើងវិញ និង ប្រាប់ពី​ប្រភព​ដើម​នៃ​ទិន្នន័យ​ផង​។ ប្រភព​ផ្សេងគ្នា​ផ្ដល់​ទិន្នន័យ​ខុសគ្នា​។  ឧទាហរណ៍​៖ ប្រទេស​វៀតណាម តាម Wikipedia english : ផ្ដល់ទិន្នន័យ ៨៥% ចំណែក The World Factbook  ៩,៣%   

ភិក្ខុឃឹម សាលីម
ប្រទេសកាន់ពុទ្ធសាសនា: ចំនួនអត្រាភាគរយនៃពុទ្ធសាសនិក

ចំនួនអត្រាភាគរយនៃពុទ្ធសាសនិក 

+ ប្រទេសចំនួន១០ និងភាគរយនៃការកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនារបស់ប្រជាពលរដ្ឋ៖ ថៃឡង់ដ៍ កម្ពុជា ភូមា ភូតាន ស្រីលង្កា ទីបេ ឡាវ វៀតណាម ជប៉ុន ម៉ាកាវ តៃវ៉ាន់ ៩៥% ៩០% ៨៨% ៧៥% ៧០% ៦៥% ៦០% ៥៥%​ ៥០% ៤៥% ៤៣%
ប្រទេសកាន់ពុទ្ធសាសនា: ចំនួនអត្រាពុទ្ធសាសនិកពិភពលោក

ចំនួនអត្រាពុទ្ធសាសនិកពិភពលោក 

+ប្រទេសធំៗ១០ដែលមានប្រជាពលរដ្ឋកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនជាងគេលើពិភពលោក ចិន ជប៉ុន ថៃឡង់ដ៍ វៀតណាម ភូមា ស្រីលង្កា កូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ កម្ពុជា ឥណ្ឌា ១០២ ០០០ ០០០ ៨៩ ៦៥០ ០០០ ៥៥ ៤៨០ ០០០ ៤៩ ៦៩០ ០០០ ៤១ ៦១០ ០០០ ១២ ៥៤០ ០០០ ១០ ៩២០ ០០០ ៩ ១៥០ ០០០ ៩ ១៣០ ០០០ ៧ ០០០ ០០០
Category:ព្រះពុទ្ធសាសនា
ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ

ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ ច្រើនតែជា ប្រទេសអតីតអាណានិគមដែលទទួលបានឯករាជ្យក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយដែលមានសេដ្ឋកិច្ចនៅអន់ថយនៅឡើយមកទល់បច្ចុប្បន្ននេះ ប៉ុន្តែដោយសារការខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការកសាងសង្គមសេដ្ឋកិច្ចខ្លួន ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៏មួយចំនួនទៀត បានក្លាយទៅជាប្រទេសនាគឬកូននាគទៅហើយ ។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសមួយចំនួនទៀតកំពុងស្ថិតនៅក្រោមបន្ទាត់ភាពក្រីក្រគំរាមកំហែងដោយការបរិភោគខ្វះខាត គ្រោះទុរ្ភិក្ស និង ជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗ ។ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅសិក្សាសង្គមថ្នាក់ទី៨
ប្រទេសខ្មែរក្រោមអាណាព្យាបាលភាពបារាំង

ក. ប្រភពអត្ថបទ និងគោលបំនងអ្នកសរសេរ
អត្ថបទនេះត្រុវបានដកស្រង់ទាំងស្រុងចេញពីសៀវភៅ"ប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ"ត្រឹង ងា ភាគ ១-២ ព.ស២៥១៧។ហើយសៀវភៅនេះបានចងក្រងឡើងដោយផ្អែកលើឯកសារយោង មួយចំនួនធំដែលភាគច្រើនជាឯកសារពីបរទេស។គោលបំណងក្នុងការសរសេរអត្ថបទនេះឡើង គឺដើម្បីផ្ដល់ការផ្សព្វផ្សាយនូវឯកាសារចំណេះដឹង និងជួយលើកស្តួយវិគីភេឌៀ ជាភាសាខ្មែរយើងឲ្យកាន់តែមានភាពរីកចម្រើនឡើង។

ខ. សេចក្ដីផ្ដើម
ក្រោយពីសម័យអង្គរបានបញ្ចប់ទៅ ប្រទេសខ្មែរចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចូលក្នុងភាពច លាចល ប្រទេសជាតិបែកបាក់កាប់ចាក់គ្នាឯងធ្វើឲ្យប្រទេស ជិតខាងឆ្លៀតឱកាស
ឈ្លានពានយកទឹកដី និងគ្រប់គ្រងលើអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្មែរ។ សម័យកាលដ៏ជូរចត់នេះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ការគ្រប់គ្រងនៃពួកអាណានិគមនិយបារាំង។ ក្នុងរយៈកាលដែលខ្មែរនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកបារាំនេះគឺជា សម័យកាលមួយដែលវប្វធ៌មអឺរ៉ុបបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងផ្កាប់មុខមកលើខ្មែរ។ អ្វីដែលខ្មែរចាំមិនភ្លេចនោះ គឺការកៀបសង្កត់សង្កិនមកលើខ្មែរ ធ្វើឲ្យសង្គមគ្រួសារខ្មែរជួបប្រទះនូវបញ្ហសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាង ធ្ងន់ធ្ង(អ្នកដែលមានជីវភាពធូរធារតាមបែបខ្មែរបុរាណក្លាយជាក្រក្សត់ គ្រួសារដែលក្រល្មមបអាចរស់បានដោយសុខ ក្លាយជាក្រដុនដាប ឯអ្នកមានក៏ក្លាយជាអ្នកមាន បែបអឺរ៉ុបលែងចេះយោក យល់ជួយគ្នា)។ បារាំងមើលងាយខ្មែរ និងកៀបកខ្មែរ ធ្វើឲ្យខ្មែរមានការក្ដៅក្រហាយហើយស្អប់បារាំងកាន់តែខ្លាំង។ ការត្រួតត្រារបស់បារាំងមកលើខ្មែរជិតមួយសតវត្សរ៍នវក៏មិនបានធ្វើឲ្យ រាស្ដ្រ ខ្មែរដឹងដែរថា តើបារាំងចូលមកគ្រប់គ្រងប្រទេសខ្មែរបាននដោយរបៀបណានោះទេ។ រឿងនេះមានតែថ្នាក់ដឹកនាំជាតិទេទើបបានដឹងពីទំនាក់ទំនងរវាងខ្មែរ និងបារាំង។ តើខ្មែរចាប់ផ្ដើមមានទំនាក់ទំនងជាមួយបារាំងតាំងពីពេលណា?
ប្រទេសខ្មែរក្រោមអាណាព្យាបាលភាពបារាំង: ១.ខ្មែរចាប់ផ្ដើមមានទំនាក់ទំនងជាមួយបារាំង

១.ខ្មែរចាប់ផ្ដើមមានទំនាក់ទំនងជាមួយបារាំង 
ព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សារាធិបតីព្រះអង្គដួង ដោយទ្រង់អត់ទ្រាំពុំបាននឹងអំពើរំលោភបំពានទន្រ្ទានយកទឹកដីពីប្រទេសជិតខាង មានយួន និងសៀមនេះ ព្រះអង្គបានសម្រេចព្រះទ័យថាងាករកជំនួយពីមហាអំណាចអឺរ៉ុបណាមួយដើម្បីជួយប្រអង្គ។ នៅឆ្នាំ១៨៥៤ ទ្រង់បានបញ្ជូនមន្ត្រីខ្មែរកាន់សាសនាកាតូលិកម្នាក់ដោយសម្ងាត់ទៅ សិង្ហបុរីដើម្បី នាំយកព្រះសារលិខិតព្រះអង្គទៅឲ្យស្ដេចបារាំងណាប៉ូលេអុងទី៣(Napoléon III)តាមរយៈកុងស៊ុលបារាំង។ នៅឆ្នាំ១៨៥៥រាជទូតបារាំងម៉ុងទីញី(de Montigny) ត្រូវបានចាត់ឲ្យ បំពេញបេសកកម្មជាច្រើននៅឥណ្ឌូចិន និងប្រទេសចិន។ គាត់បានទទួលបញ្ចាពីស្ដេចបារាំងឲ្យធ្វើសន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព និងជំនួញជាមួយខ្មែរ។ ប៉ុន្តែដោយសារ ការធ្វេសប្រហែស និងភាបក្រអឺត ក្រទមរបស់មន្រ្តីបារាំងរូបនេះ ក៏បានដឹងដល់ស្ដេចសៀមជាហេតុនាំឲ្យសន្ធិសញ្ញាបារាំង-ខ្មែរត្រូវចកចានមិនបានសម្រេច។ ព្រះអង្គដួងក៏លះបង់ ចោលនូវព្រះរាជបំណងរបសទ្រង់។ ព្រះអង្គបាន ព្យាយាមផ្ញើរព្រះសារលិខិតជាលើកទី២ ព្រះអង្គបានរំឭកដល់ស្ដេចណាប៉ូលេអុង(Napoléon III)ពីទឹកដីដែលនៅចន្លោះត្រើយ ខាងលិចនៃព្រែកព្រៃនគរ និងពាមគិតទាំងកោះត្រល់ និងកោះ ត្រឡាចពិតជាទឹកដីខ្មែរ។ ចំពោះព្រះសារលិខិតទី២នេះបារាំងមិនបានធ្វើការឆ្លើយតបឡើយ។ ឆ្នាំ១៨៥៦ដោយ ព្រះអង្គទ្រង់វ័យកាន់តែជរា ហើយព្រះតម្រេះពីអនាគតប្រទេសជាតិព្រះអង្គផង ទ្រង់បានសុំយាងព្រះញាតិវង្សានុវង្សចូលមាតុភីមិវិញ និងតែងតាំងព្រះរាជបុត្រាច្បងព្រះនាមអង្គវតី ជាឧបរាជ និងព្រះរាជបុត្រាបន្ទាប់ព្រះនាមស៊ីសុវត្ថិជាព្រះកែវហ្វា។
ហេតុអ្វីបានជាមានអាណាព្យាបាលភាពបារាំងលើទឹកដីខ្មែរ?
ប្រទេសខ្មែរក្រោមអាណាព្យាបាលភាពបារាំង: ព្រះបាទនរោត្តម

ព្រះបាទនរោត្តម 
រូបភាពតូច
ព្រះអង្គគឺជាអ្នកបន្តទំនាក់ទំនងជាមួយបារាំង ពីព្រះបិតាទ្រង់។ នៅឆ្នាំ១៨៥៩ព្រះបាទហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតីព្រះអង្គដួង សោយទិវង្គតទៅមន្ត្រីនិងព្រាហ្ម្តុបុរោហិតបានយាងព្រះរាជបុត្រាច្បងព្រះអង្គវតីឡើងគ្រងរាជស្នងព្រះបិតានៅរាជធានីឧដុង្គ។ កិច្ចការដំបូងដែលព្រះអង្គត្រូវបំពេញគឺឲ្យដំណឹងទៅស្ដេចសៀមពីការជ្រើសរើសព្រះអង្គឲ្យឡើងគ្រងរាជ។ ស្ដេចសៀមបាន
បញ្ជូនមន្ត្រីម្នាក់មករាជធានីដើម្បីនញ្ជាក់ពីការយល់ព្រម និងចូលរួមក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យព្រះសព។
ប្រទេសខ្មែរក្រោមអាណាព្យាបាលភាពបារាំង: បញ្ហាដែនដីកូសាំងស៊ីន

បញ្ហាដែនដីកូសាំងស៊ីន 
នៅឆ្នាំ១៨៦៤ ព្រះបាទនរោត្តមអមដោយដឺឡាគ្រេ(Dudart de Lagre;e)ទ្រង់បានយាងទៅជួបទេសាភិបាលបារាំងដឺឡាក្រង់ឌ្យេរ៍(de Lagrandiere)នៅព្រៃនគរ ហើយបានធ្វើសំណូមពរចំពោះទេសាភិបាលរូបនោះ សូមឲ្យប្រទេសបារាំងប្រគល់សងខ្មែរវិញនូវខេត្តទាំងអស់មានដូចជា លង់ហោរ(លង់ហោរ ព្រះត្រពាំង ផ្សារដែក)
មាត់ជ្រូក(មាត់ជ្រូក បារាជ ព្រែកឫស្សី ឃ្លាំង) និងពាម(ពាម ក្រមួនស ពលលាវ)ដេលស្ថិតនៅក្នុងការកាន់កាប់របស់យួននៅឡើយតាមសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៨៦២។ ព្រះទ្រង់ បានទទួលពាក្យសន្យាអំពីរឿងនោះ ហើយទ្រង់យាងចូលក្រុងឧដុង្គវិញដោយមានក្ដីសង្ឃឹមនៅក្នុងព្រះទ័យថាដីដែលបាត់បង់នឹងបានបញ្ចូលជាទឹកដីខ្មែរដូចដើមមិនខាន។ប៉ុន្តែ នៅឆ្នាំ១៨៦៧ខេត្តទាំងនោះជាកន្លែងដែលយួនធ្វើសកម្មភាពប្រឆាំងនឹង បារាំង ដឺឡាក្រង់ឌ្យេរ៍(de Lagrandiere)ក៏វាយយកបញ្ចូលជាអាណានិគម របស់បារាំងតរៀង ទៅដោយមិនបានគិតដល់ពាក្យសន្យាដែលបានថ្វាយព្រះនរោត្តម។
ប្រទេសចម្ប៉ា: រាជធានី

រាជធានី
នគរចម្ប៉ា មានរាជធានី ៥គឺ
ឥន្ទ្របុរៈ នៅអំឡុងឆ្នាំ៨៧៥ ដោយសោយរាជ្យដោយព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ជាញាតិវង្សរបស់ខ្មែរ រួចយួនដាយវៀត ក៏កែប្រវត្តិរបស់ស្តេចខ្លួន ដុង ដួង រួចចាត់ទុកស្ដេចអង្គនេះ គ្រងរាជ្យនៅ ខេត្តដាណាង ប្រទេសវៀតណាមខាងជើង  ហើយមិនពេញចិត្តការដឹកនាំរបស់ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលកាន់ ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន្ដ ដែលធ្វើអោយជំលោះរវាង ស្ដេចនគរចម្ប៉ា មានខ្សែស្រឡាយខ្មែរ និងស្ដេចនគរចម្ប៉ា មានខ្សែស្រឡាយយួន។ ហើយក៏ដាក់ប្រាសាទមួយដែលកសាងនៅសម័យនោះ ថាកសាងតាមរចនាបថ ម៉ាយ សាន់។
អម្រាវតី
វិជ័យ ចាប់ពីស.ត.វទី១២ ដល់ស.ត.វទី១៣ ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ គ្រប់គ្រងនគរចម្ប៉ា ក្រុងវិជ័យ នៅឆ្នាំ១១៤៥
កៅធរៈ
បណ្ឌុរង្គ
នៅឆ្នាំ១១៤៩ ក្នុងរាជព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ទ្រង់បានដាក់នគរចម្ប៉ាជាអាណាខេត្តចំណុះអោយខ្មែរ
ប៉ាន់ឌូរ៉ាន់ហ្គា (បានហៅផងដែរ។ បណ្ឌុរង្គ)
តុងកឹង
អណ្ណាម
កូសាំងស៊ីន
ប្រទេសចម្ប៉ា: ព្រះរាជា

ព្រះរាជា
ជយឥន្ទ្រវម៌្មទី៤ គ្រងរាជ្យពីឆ្នាំ១១៧៧ ដល់ ១១៨១ ដែលជាឆ្នាំដែល ប្រទេសចម្ប៉ា បានប្ដូរឈ្មោះទៅជា ចាម និងឈ្លានពានខ្មែរ។