អាមេនី: សេដ្ឋកិច្ច

សេដ្ឋកិច្ច

សេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានពឹងផ្អែកទំាងស្រុកទៅលើការវិនយោគ និងជំនួយពីក្រៅប្រទេសអាមេនី។
ពីមុនជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចឯករាជ្យ ពឹងផ្អែកទៅឧស្សាហកម្មផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជា ឧស្សាហកម្មគីមី អេឡិចត្រូនិច ម៉ាស៊ីន ផលិតអាហារ  កៅស៊ូសំយោគ វាយនភណ្ឌ និង ពឹងផ្នែក យ៉ាងខ្លំាងពីធនធានពីក្រៅ។ ផ្គត់ផ្គង់ឧបករណ៍ម៉ាស៊ីនវាយនភ័ណ្ឌ, និងទំនិញផលិតផ្សេងទៀតដើម្បីពង្រឹងសាធារណរដ្ឋក្នុងការផ្លាស់ប្តូរសម្រាប់វត្ថុធាតុដើម និងថាមពល។
ថ្មីៗនេះសហប្រតិបត្តិការអ៊ិនថែលព្រមព្រៀង បើកមជ្ឍមណ្ឌលស្រាវជ្រាវនៅសាធារណៈរដ្ឋអាមេនី ម្យ៉ាងទៀតដើម្បីផ្តល់ជាសញ្ញាដល់ក្រុមហ៊ុន បច្ចេកវិទ្យាផ្សេងទៀតឲ្យបានដឹពីការរីកលូតលាស់របស់ឧស្សាហកម្មបច្ចេកវិទ្យានៃសាធារណៈរដ្ឋអាមេនី។ វិស័យកសិកម្មទទួលផលសរុបតិចជាង ២០%ទំាងពីរ នៃចំនួនផលិតផលសរុបនិង ចំនួនកាងារសរុប មុនការរំលាយ សហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ១៩៩១។ បន្ទាប់ពីឯករាជ្យ ផលរបស់កសិកម្ម ជួយដល់សដ្ឋកិច្ចឲ្យរីកចំរើនគួរឲ្យកត់សម្គាល់ ភាគហ៊ុនរបស់ខ្លួនដែលមាននៅចុងឆ្នាំ១៩៩០ឡើងដល់ ៣០%នៃចំនួនផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប និង៤០ភាគរយនៃចំនួនការងារសរុប។ 
ការកើនឡើងពីសារៈសំខាន់នៃកសិកម្មនេះគឺមកពីតម្រូវការសន្តិសុខស្បៀងនៃចំនួនប្រជាជនក្នុងការប្រឈមមុខនឹងភាពមិនប្រាកដប្រជានៅក្នុងដំណាក់កាលដំបូងនៃការផ្លាស់ប្តូរនិងការដួលរលំនៃវិស័យមិនមែនកសិកម្មនៃសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ។ ខណៈពេលដែលស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមានស្ថិរភាពនិងកំណើនបន្តចំណែកនៃវិស័យកសិកម្មក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះដល់ទៅបន្តិចជាង ២០% (ទិន្នន័យឆ្នាំ ២០០៦), បើទោះបីជាចំណែកនៃវិស័យកសិកម្មក្នុងការងារនៅតែមានជាង ៤០% ។
ធនធានរ៉ែរបស់អាមេនី ផលិតបានដូចជា ស័ង្កសី សំណ មាស់ និងទង់ដែង។ ថាមពលដែលសំខាន់ជាងគេផលិតអំពី ប្រេងដែលនំាចូលពីប្រទេសរុស្សី រួមជាមួយ ឧស្មន័ធម្មជាតិ និង 
ឥន្ធះនុយគ្លេអ៊ែ(សំរាប់រោងចក្រនុយគ្លេអ៊ែមួយរបស់ខ្លួន)។ ប្រភពថាមពលនៅក្នុងស្រុក គឺវារីអគ្គសនី។ មានស្រទាប់រ៉ែតូចៗដូចជា៖ ធ្យូងថ្ម ឧស្មន័ធម្មជាតិ ប្រេងកាត ប៉ុន្តែមិនទាន់បានធ្វើការអភវឌ្ឍន៍នៅឡើយទេ។
ដូចជារដ្ឋឯករាជ្យថ្មីផ្សេងទៀតនៃអតីតសហភាពសូវៀតសេដ្ឋកិច្ចអាមេនី បានទទួលរងពីកេរដំណែលនៃសេដ្ឋកិច្ចដែលបានគ្រោងទុកកណ្តាលនិងជាការវិភាគគំរូពាណិជ្ជកម្មរបស់អតីត សូវៀត។ ការវិនិយោគនិងការគាំទ្រសូវៀតក្នុងឧស្សាហកម្មអាមេនីបានបាត់ស្ទើរតែដូច្នេះសហគ្រាសធំពីរបីគឺនៅតែអាចដំណើរការបាន។ លើសពីនេះទៅទៀតឥទ្ធិពលនៃការរញ្ជួយដី       ស្ពីតាក់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សជាង ២៥,០០០ នាក់និងបានធ្វើឱ្យគ្មានផ្ទះសម្បែង ៥០០,០០០ នេះនៅតែត្រូវបានមានអារម្មណ៍។ ជម្លោះរវាងជាមួយអាហ្សែបែហ្សជនជាតិនឹង (Azerbaijan) ទៅលើជនជាតិណាហ្កូរណូ ការ៉ាបាក់(Nagorno-Karabakh )មិនត្រូវបានដោះស្រាយ។ ការបិទព្រំដែនប្រទេសអាហ្សែបែហ្សនីនិងតួកគីបានបំផ្លិចបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចដោយសារតែ អាមេនី អាស្រ័យលើការផ្គត់ផ្គង់ថាមពលនិងខាងក្រៅនៃវត្ថុធាតុដើមច្រើនបំផុត។ ផ្លូវដីតាម តំបន់ហ្កេអូហ្គា(Georgia) និងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់មានមិនគ្រប់គ្រាន់ឬមិនគួរទុកចិត្ត។ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះជិត៦០% នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨៩ និងឆ្នាំ ១៩៩៣ ប៉ុន្តែបន្ទាប់មកបានបន្តកំណើនដ៏រឹងមាំ។  រូបិយប័ណ្ណជាតិ ត្រាម នេះបានរងនូវអតិផរណាសម្រាប់ឆ្នាំដំបូងបន្ទាប់ពីសេចក្តីណែនាំរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣។
 
thumb|តំបន់យ៉េវេរ៉ាន់ មជ្ឍមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចនឹងវប្បធម៌នៅអាមេនី

យ៉ាងណាក៏ដោយរដ្ឋាភិបាលអាចធ្វើ កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចឱ្យទូលំទូលាយដែលបានបង់ថ្លៃនៅក្នុងអតិផរណាទាបជាងយ៉ាងខ្លាំងនិងកំណើនជាលំដាប់។ បទឈប់បាញ់ឆ្នាំ១៩៩៤ ក្នុងជម្លោះណាហ្គូរណូ ការ៉ាបាក់( Nagorno-Karabakh )ក៏បានជួយឱ្យសេដ្ឋកិច្ច។ អាមេនី មានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចដ៏ខ្លាំងចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៥ មកការកសាងនៅលើការស្ទុះងើបវិញដែលបានចាប់ផ្តើមកាលពីឆ្នាំមុន, និងអតិផរណាបានជាសេចក្តីធ្វេសប្រហែសសម្រាប់ពេលប៉ុន្មានឆ្នាំកន្លងនេះ។ វិស័យថ្មី, ដូចជាដំណើរការ ថ្មមានតម្លៃ និងការធ្វើគ្រឿងអលង្ការ, ពត៌មាននិង      បច្ចេកវិទ្យាទំនាក់ទំនងនិងសូម្បីតែវិស័យទេសចរណ៍កំពុងចាប់ផ្តើមបន្ថែមវិស័យជាប្រពៃណីជាច្រើនទៀតនៃសេដ្ឋកិច្ចដូចជាវិស័យកសិកម្ម។
ការរីកចំរើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចមានស្ថិរភាពនេះបានទទួលការគាំទ្រការបង្កើន អាមេនី មកពីស្ថាប័នអន្តរជាតិ។ មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ អាយអិម អេហ្វ(IMF), ធនាគារពិភពលោក, ធនាគារអឺរ៉ុបសម្រាប់ការកសាងឡើងវិញនិងអភិវឌ្ឍន៍ (EBRD) និងស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ (អាយអេហ្វអាយ) និងបណ្តាប្រទេសបរទេសកំពុងពង្រីកជំនួយនិងប្រាក់កម្ចីសន្ធឹកសន្ធាប់។ ផ្តល់ឥណទានជូន អាមេនី ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៣ លើសពី ១,១ពាន់លានដុល្លារ។ ការផ្តល់ប្រាក់កម្ចីទាំងនេះត្រូវបានកំណត់គោលដៅកាត់បន្ថយឱនភាពថវិកានិងការរក្សារូបិយប័ណ្ណ ការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មឯកជន ថាមពល កសិកម្ម ការកែច្នៃម្ហូបអាហារ ការដឹកជញ្ជូន វិស័យសុខាភិបាលនិងអប់រំ និងការស្តារនីតិសម្បទាដែលកំពុងបន្តនៅក្នុងតំបន់គ្រោះរញ្ជួយដីនេះ។ រដ្ឋាភិបាលបានចូលរួមក្នុងអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោកនៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈឆ្នាំ២០០៣ ប៉ុន្ដែផ្នែកមួយនៃប្រភពដ៏សំខាន់នៃការវិនិយោគផ្ទាល់ពីបរទេសនៅតែជាមនុស្សនៅក្រៅប្រទេសអាមេនីដែលថវិកាផ្នែកដ៏សំខាន់មួយនៃការកសាងឡើងវិញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងគម្រោងសាធារណៈផ្សេងទៀត។ ក្នុងនាមជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យមួយដែលរីកលូតលាស់, អាមេនី ក៏សង្ឃឹមថានឹងទទួលបានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុបន្ថែមទៀតពី
ពិភពលោកខាងលិច។

ច្បាប់វិនិយោគបរទេសមួយសេរីត្រូវបានអនុម័តនៅខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩៩៤ និងច្បាប់ស្តីពីឯកជនមួយត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧ ក៏ដូចជាកម្មវិធីនៃការឯកជនភាវូបនីយកម្មទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ។ ការរីកចំរើនបន្តទៀតនឹងអាស្រ័យលើសមត្ថភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការពង្រឹងការគ្រប់គ្រងម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនរួមទាំងការបង្កើនការប្រមូលចំណូលការកែលម្អបរិយាកាសវិនិយោគនិងការធ្វើឱ្យបោះជំហានប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ។ ទោះជាយ៉ាងណា, ភាពអត់ការងារធ្វើដែលបច្ចុប្បន្នឈរនៅជុំវិញ ១៥% នៅតែនៅតែជាបញ្ហាដ៏ធំមួយដោយសារការហូរចូលនៃជនភៀសខ្លួនរាប់ពាន់នាក់មកពីជម្លោះ ការ៉ាបាក់ ។
អាមេនី លំដាប់ទី 78 នៅលើសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០១០ របស់ UNDP ដែលជាកម្រិតទាបបំផុតក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋត្យានស្កូវកាស្យ៉ា (Transcaucasia) នេះ។  នៅឆ្នាំ ២០០៧ អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិចំណាត់ថ្នាក់សន្ទស្សន៍អំពើពុករលួយ (CPI) បាន, អាមេនី ចំណាត់ថ្នាក់ 99 នៃបណ្តាប្រទេស ១៧៩ ។  នៅឆ្នាំ ២០០៨ សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច , អាមេនី ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៨ដោយនាំមុខនៃបណ្តាប្រទេសដូចជាប្រទេសអូទ្រីស, ប្រទេសបារាំង, ព័រទុយហ្គាល់និងអ៊ីតាលី។