ស្នាអូស្ត្រូអាស៊ី: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​នៃ​ដើម​កំណើត​: អូស្ត្រូអាស៊ី ទល់​នឹង​ចិន​ 
ខណៈពេលដែលមតិភាគច្រើនគឺថា ស្នាមានដើមកំណើតចិន  មានទ្រឹស្តីមួយផ្សេងទៀតដែលចង្អុលទៅប្រភពដើមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ឯករាជ្យសម្រាប់ស្នាដោយផ្អែកលើភស្តុតាងភាសាដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ៖

ប្រហែលឆ្នាំ ២០០ មុនគ្រឹស្តសករាជ ស្តេច អាន ឌឿង វឿង នៃ អានឡាក់ ( វៀតណាមខាងជើង សម័យទំនើប ) និង ( ចិនភាគខាងត្បូង សម័យទំនើប ) បានតែងតាំងបុរសម្នាក់ឈ្មោះ កាវឡៅ ( ឬ កាវ ថុង ) ឱ្យសាងសង់ "ស្នាវេទមន្ត" ( ណៅថង ) មួយ បាញ់​ដែល​អាច​បាញ់​បាន ៣០០ ព្រួញ។   យោងតាមប្រវត្ដិវិទូ Keith Taylor ស្នាអាចត្រូវបានណែនាំចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនពីប្រជាជន អូស្ត្រូអាស៊ី នៅភាគខាងត្បូងប្រហែលសតវត្សទី ៤ មុនគ.ស។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះគឺផ្ទុយនឹងសោរស្នាដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងផ្នូរ រាជវង្សចូវ ដែលមានដើមសតវត្សទី ៧ មុនគ្រឹស្តសករាជ ក៏ដូចជាការផលិតដ៏ធំ និងការប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៃស្នានៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុង កំឡុងសម័យ Warring States ដែលមានអាយុកាលនៅដើមសតវត្សទី ៥ មុនគ.ស។ 

នៅឆ្នាំ ៣១៥ នៃគ.ស លោកនុវេន មកពីប្រទេសចិនបានបង្រៀន ជនជាតិចាម ពីរបៀបសាងសង់បន្ទាយ និងប្រើស្នាដោយដៃ។ ក្រោយមកជនជាតិចិននឹងផ្តល់ស្នាជាអំណោយដល់ជនជាតិចាមយ៉ាងហោចណាស់ម្តង។ 

ស្នាឡោមព័ទ្ធត្រូវបានបញ្ជូនទៅចាមដោយ Zhi Yangjun មកពី រាជវង្សសុង ដែលត្រូវបានបំផ្លាញនៅលើឆ្នេរសមុទ្ររបស់ពួកគេក្នុងឆ្នាំ ១១៧២ ។ គាត់​បាន​ស្នាក់​នៅ​ទី​នោះ ហើយ​បង្រៀន​ពួក​គេ​ឲ្យ​ចេះ​បាញ់​ព្រួញ និង​របៀប​ប្រើ​ស្នា​ឡោមព័ទ្ធ។   នៅឆ្នាំ ១១៧៧ ចាម្ប៉ា បានប្រើស្នាក្នុងការឈ្លានពាន និងបំផ្លាញ អង្គរ ដែលជារាជធានីរបស់ អាណាចក្រខ្មែរ ។ 

 សម័យអង្គរ៖ ជ័យរបស់ខ្មែរយកពីចាម 
ការប្រើប្រាស់ស្នាដោយអារ្យធម៌អង្គរអាចតាមដានបានទៅនឹងចម្លាក់លៀននៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទបាយ័នដែលមានដើមកំណើតនៅចុងសតវត្សទី ១២ និងដើមសតវត្សទី ១៣ ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ពីឆ្នាំ 1181 ដល់ 1218 នៃគ.ស។  ចម្លាក់លៀនស្រាលទាំងនេះបង្ហាញអ្នកប្រមាញ់ទាំងពីរដែលសំដៅលើសត្វដោយប្រើស្នា  និងទាហានបានឡើងលើដំរីដោយប្រើស្នាក្នុងការប្រយុទ្ធ។

វាត្រូវបានគេជឿថា ស្នាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយជនជាតិចាម បានធ្វើឱ្យមានរបួសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ខ្មែរដែលមិនទាន់មានបច្ចេកវិទ្យានេះ។  ជនជាតិចាមប្រហែលជាបានទទួលបច្ចេកវិទ្យានេះពីឯកអគ្គរដ្ឋទូតចិន។  ដូចដែលបានឃើញនៅលើចម្លាក់លៀនបាយ័ន ខ្មែរបានហ្វឹកហាត់ដោយប្រើគោលដៅលើកង់ ដើម្បីសងសឹកនឹងការវាយប្រហារដោយប្រដាប់អាវុធទាំងនេះ ហើយទីបំផុតបានទទួលជ័យជំនះក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ 

ខ្មែរខ្លួនឯងបានប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ដើម្បីទទួលបានកាតាបុលពីរដែលដាក់លើដំរី និងធ្វើការដោយបុរសពីរនាក់ ក៏ដូចជាស្នាដ៏ធំសម្បើម ត្រូវបានរមៀលនៅលើរទេះរុញ ហើយប្រហែលជាប្រើក្នុងការឡោមព័ទ្ធ ឬសម្រាប់ការពារជំរុំរឹងមាំ។  ស្នាទ្វេដែលដាក់នៅលើខ្នងដំរី ត្រូវបានគេសន្មត់ថាមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីជាអាវុធប្រឆាំងដំរីដ៏មានប្រសិទ្ធភាព។  យោងតាមលោក Michel Jacq-Hergoual'ch ស្នាពីរដែលដាក់លើដំរីគ្រាន់តែជាធាតុរបស់ទាហានស៊ីឈ្នួលចាមនៅក្នុងកងទ័ពរបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ។  ទាំងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង arcuballistae ច្រើនខ្សែដែលប្រើតាំងពីសតវត្សទី ១១ មកម្ល៉េះដោយ រាជវង្សសុង ។ 

ស្នាអង្គរ​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរ​សន្មត​ថា​បាត់​បង់​ក្រោយ ​ការ​ធ្លាក់ចុះនៃ​អង្គរ (គ.ស ១៤៣១)។ 

 ការសង្កេតជនជាតិដើមភាគតិចនៅឥណ្ឌូចិនបារាំង 
នៅឆ្នាំ ១៨៨០ លោក Louis Delaporte បានកត់សម្គាល់ឃើញថា ស្នាដែលនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា គឺដូចគ្នាទៅនឹងរូបចម្លាក់ដែលបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀនប្រាសាទអង្គរវត្ត។  អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​បាន​កត់​សម្គាល់​ថា ស្នា​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដោយ​ប្រជាជន​ស្ទើរ​តែ​ទាំង​អស់​នៅ​ឥណ្ឌូចិន មុន​ពេល​អាវុធទំនើប​ត្រូវ​បាន​គេ​ណែនាំ។  ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បើតាម លោក ហង់រី មូហត ស្នាទាំងនេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាពិសេសជាមួយ ជនជាតិស្ទៀង ទាំងនៅអណ្ណាម និងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារពួកបារាំងមានការភ័យខ្លាចដោយសារតែភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការប្រើប្រាស់អាវុធទាំងនេះ។ 

លោក Jean Moura បានសរសេរថា ជនជាតិព្រៅ មានភាពល្បីល្បាញបំផុតនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលតែងតែកាន់ស្នា។  លោក Jean Moura ក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរថា ប្រជាជនព្រៅ នឹងបន្ថែមថ្នាំពុលដល់ព្រួញដើម្បីធ្វើឱ្យមនុស្សកាន់តែស្លាប់។ 

 អាវុធប្រយុទ្ធដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចរហូតដល់សង្គ្រាមវៀតណាម 
រួមជាមួយ ដំបង punji ស្នាគឺជាអាវុធដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុត ខណៈដែលឥណ្ឌូចិនបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃ អាណានិគមបារាំង ។ វិសាលភាពនៃស្នាគឺជាចម្ងាយវាស់។ ការបាញ់ប្រហែល   ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាចម្ងាយសុវត្ថិភាពជុំវិញភូមិនៅចុងសតវត្សទី ១៩ នៅពេលដែលពួក ព្រៅ មកពីខាងជើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយ ជនជាតិទំពួន ពីខាងកើតលើការគ្រប់គ្រង ទន្លេសេសាន និង ស្រែពក តាមលំដាប់លំដោយ។ ដើម្បីត្រួតត្រាតំបន់ភ្នំក្រហមនៃ រតនគិរី ។ 

នៅឆ្នាំ ១៩៥៨ ស្នានៃចលនាតស៊ូ Bajaraka ត្រូវបានរឹបអូស។ ចលនានេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា FULRO ឬរណសិរ្សរួបរួមសម្រាប់ការរំដោះជាតិសាសន៍ដែលត្រូវបានគៀបសង្កត់បានបង្រួបបង្រួមជាតិសាសន៍សំខាន់ៗចំនួនបួន រួមមានជនជាតិ បាណា, ជារ៉ាយ, អ៊ីដេ និងប្រជាជន កូហូ ។ 

តាមពិតជនជាតិ ម៉ុងតាញ៉ា ដែលមានដើមកំណើតនៅតំបន់ខ្ពង់រាបភាគកណ្តាលរបស់វៀតណាមត្រូវបានគេដឹងថាបានប្រើស្នា ជាឧបករណ៍សម្រាប់បរបាញ់ ហើយក្រោយមកទៀតគឺជាអាវុធដ៏មានប្រសិទ្ធភាពប្រឆាំងនឹង ពួកវៀតកុង ក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមវៀតណាម ។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៨ ពួកបះបោរ ទំពួន និងចារ៉ាយបានប្រឈមមុខនឹងកងទ័ពខ្មែរ ហើយបានចាញ់ដោយស្នា ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយអន្តរជាតិបានជួយពង្រីករឿងព្រេងរបស់ពួកគេដោយមនោសញ្ចេតនាលើព្រួញពិសរបស់ពួកគេ។  យុទ្ធជនម៉ុងតាញ៉ាដែលប្រដាប់ដោយដំបងស្នា ដូច្នេះបានបង្ហាញពីទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានតម្លៃសម្រាប់កងកម្លាំងពិសេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលកំពុងប្រតិបត្តិការនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ហើយវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេសម្រាប់ Green Berets ក្នុងការរួមបញ្ចូលស្នាម៉ុងតាញ៉ាចូលទៅក្នុងក្រុមវាយប្រហាររបស់ពួកគេ។  

 ពីការប្រកួតប្រជែងទៅជាមោទនភាពជាតិសាសន៍ 
ខណៈពេលដែលស្នាត្រូវបានប្រើប្រាស់តិចជាងមុនសម្រាប់សង្គ្រាម និងសម្រាប់ការបរបាញ់ វានៅតែជាកីឡាដ៏ពេញនិយមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ដូច្នេះ នៅដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៣៨ ការប្រកួតបាញ់ធ្នូត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅអង្គរវត្ត "ដោយមានអ្នកប្រកួតជាង ៥០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនមិនចាញ់" 

ចាប់តាំងពីការមកដល់នៃវិស័យទេសចរណ៍ដ៏ធំនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមវៀតណាម ស្នាបានក្លាយទៅជាវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ "ដ៏ហួសចិត្ត" សម្រាប់ជនបរទេស។