គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ធាតុ៤

ធាតុ៤ 
បុ        អ្វីជាអត្ថន័យរបស់បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ?

វិ        ភាពលាតសន្ធឹងនិងមហិមាភាព ហៅថាជាអត្ថន័យរបស់បឋវីធាតុ(ដី)។ ភាពជារបស់ឤចផឹកបាន និង ភាព ដែលឤចទុកដាក់ថែរក្សាបាន ជាអត្ថន័យរបស់ឤបោធាតុ។ ការជះពន្លឺឡើង ជាអត្ថន័យរបស់ តេជោធាតុ។ ការកំរើកចលនាទៅមុខទៅក្រោយ ជាអត្ថន័យរបស់វាយោធាតុ។

           អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ធាតុ?     ធាតុមានន័យថាការស្ថិតនៅក្នុងរូបរបស់ខ្លួន និងបន្ទាប់មកទៀត សារ:របស់ ដីគឺធាតុដី។ សារ:របស់ទឹកគឺធាតុទឹក។ សារ:របស់ភ្លើងគឺធាតុភ្លើង។ សារ:របស់ខ្យល់គឺធាតុខ្យល់។

           អ្វីគឺសារ:របស់ដី? គឺធម្មជាតិនៃភាពរឹង ធម្មជាតិនៃភាពរឹងប៉ឹង ធម្មជាតិនៃកម្រាស់ ធម្មជាតិនៃការមិន ផ្លាស់ប្តូរ ធម្មជាតិនៃសុវត្ថិភាព និងជាធម្មជាតិនៃការគាំទ្រ។ ទាំងអស់នេះហៅថា សារ:របស់ដី។

           អ្វីគឺសារ:របស់ទឹក? គឺធម្មជាតិនៃការជ្រាប ធម្មជាតិនៃសំណើម ធម្មជាតិនៃភាពរអិល ធម្មជាតិនៃ តំណក់ ធម្មជាតិនៃការជ្រាបចេញ ធម្មជាតិនៃការកើនឡើង ធម្មជាតិនៃការលោតហក់ ធម្មជាតិនៃការស្អិតជាប់គ្នា។ ទាំងអស់នេះហៅថាសារ:របស់ទឹក។

           អ្វីគឺសារ:របស់ភ្លើង? គឺធម្មជាតិនៃកំដៅ ធម្មជាតិនៃការកក់ក្តៅ ធម្មជាតិនៃការចេញចំហាយ ធម្មជាតិ នៃការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌[xliv]ធម្មជាតិនៃចំហេះ(ទំពារស៊ី) ធម្មជាតិនៃភាពតោងចាប់ដោយមាំ។ ទាំងអស់នេះហៅថា សារ:របស់ភ្លើង។

           អ្វីគឺសារ:របស់ខ្យល់? គឺធម្មជាតិនៃការទ្រទប់ ធម្មជាតិនៃត្រជាក់ ធម្មជាតិនៃការចូលនិងការចេញធម្មជាតិ នៃចលនាងាយស្រួល ធម្មជាតិនៃការចុះទាប និងធម្មជាតិនៃការចាប់តោង។ ទាំងអស់នេះជាសារ:របស់ខ្យល់។

           ទាំងអស់នេះជាអត្ថន័យរបស់ធាតុទាំងឡាយ។  យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយតាមរយ:អត្ថន័យ របស់ ពាក្យយ៉ាងនេះចុះ។

បុ        យោគីគួរកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “ឤរម្មណ៍” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        ក្នុងបឋវីធាតុ ការនៅមួយកន្លែងគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងឤបោធាតុ ភាពជាប់ស្អិតគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងតេជោ

           ធាតុ ការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌គឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងវាយោធាតុ របាំងគឺជាឤរម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀតក្នុងបឋវីធាតុ ការតាំងនៅគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងវាយោធាតុ ការហូរចុះគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុង តេជោធាតុ  ការធ្វើឲ្យអណ្ដែតឡើងគឺជាឤរម្មណ៍។ ក្នុងវាយោធាតុ ការកំរើកចលនាគឺជាឤរម្មណ៍។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ជាដំបូង(ក្នុងការបោះជំហានទៅមុខ) បុគ្គលម្នាក់ក៏លើកជើងម្ខាង។ ហើយបន្ទាប់ មក ព្រោះតែការួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ បុគ្គលនោះក៏លើកជើង(ម្ខាងទៀត) ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ ធាតុ២ជា ដំបូង បុគ្គលម្នាក់អង្គុយឬដេក។ ហើយបន្ទាប់មក ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ បុគ្គលនោះក៏ងើប ឈរហើយ ដើរ។ ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ ទើបការស្រងេះស្រងោចនិងសោកសៅកើតឡើង។ ព្រោះតែការរួមចូល គ្នារបស់ធាតុ២ បន្ទាប់ពីនោះមកបុគ្គលនោះក៏ទៅជាអ្នកមានសេចក្តីស្វាហាប់។ ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ ទើបមានភាពធ្ងន់ចំពោះបុគ្គលជាដំបូង។ ព្រោះតែការរួមចូលគ្នារបស់ធាតុ២ បន្ទាប់ពីនោះមកទើប មានភាពធូរ ស្រាល។ យោគី គួរកំណត់មហាភូតទាំងបួនដោយឤរម្មណ៍យ៉ាងនេះចុះ[xlv]។

           យោគីគួរកំណត់មហាភូត៤ដោយកលាប: (ដោយការរួមក្រុមគ្នា) យ៉ាងដូចម្ដេច?

           កលាប:ប្រកបដោយបឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ។ ព្រោះឤស្រ័យធាតុទាំងនេះ រូប ក្លិន រស និងផោដ្ឋព្វ: ក៏កើតឡើង។ ធម៌ទាំង៨យ៉ាងនេះ ជាធម្មតាកើតឡើងជាមួយគ្នា ស្ថិតនៅព្រមគ្នា និងមិនបែក ចេញពីគ្នាទេ។ ការរួមចូលគ្នានេះហៅថាកលាប:(ការរួមក្រុមគ្នា)។ ម៉្យាងទៀត កលាប:មាន៤ក្រុមគឺ ក្រុមធាតុដី, ក្រុមធាតុទឹក, ក្រុមធាតុភ្លើង និងក្រុមធាតុខ្យល់។ ក្នុងក្រុមនៃធាតុដី បឋវីធាតុជាអធិកភាព(ភាពលើសលប់ជាង) ឯឤបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ មានតិចជាងទៅតាមលំដាប់។ ក្នុងក្រុមនៃធាតុទឹក ឤបោធាតុជាអធិកភាព  ឯបឋវីធាតុ វាយោធាតុ និងតេជោធាតុ មានតិចជាងតាមលំដាប់។ ក្នុងក្រុមនៃធាតុភ្លើង តេជោធាតុជាអធិកភាព ឯបឋវីធាតុ វាយោធាតុ និងឤបោធាតុ មានតិចជាងតាមលំដាប់។ ក្នុងក្រុមនៃធាតុខ្យល់ វាយោធាតុជាអធិកភាព ឯតេជោធាតុ ឤបោធាតុ និងបឋវីធាតុ មានតិចជាងតាមលំដាប់[xlvi] ។ យោគីគួរកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយកលាប: យ៉ាងនេះចុះ។

បុ        តើយោគីគួរកំណត់មហាភូត៤ “ដោយលក្ខណ:ជាលម្អិតផង់(ចុណ្ណភាគ)” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        យោគីនោះកំណត់បឋវីធាតុដែលស្ថិតនៅបន្ទាប់ពីឤកាសបរមានុ(ចុណ្ណភាគដ៏ល្អិតនៃឤកាស)។ បឋវីធាតុ នេះផ្សំឡើងជាមួយនឹងឤបោធាតុ ដូច្នេះហើយទើបវាមិនបែកខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ឤស្រ័យដោយភាពធ្វើឲ្យ ពេញបរិបូណ៌របស់តេជោធាតុ ទើបបឋវីធាតុនេះមិនមានក្លិន។ ឤស្រ័យដោយការទ្រទ្រង់នៃវាយោធាតុ ទើបបឋវីធាតុនេះរមៀល។ យោគីគួរកំណត់យ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀតបុរាណាចារ្យបានពោលទុកថា “បើ សិនជាត្រូវកិនឲ្យខ្ទេចរហូតទាល់តែទៅជាផង់ធូលីនោះ បឋវីធាតុដែលមាននៅក្នុងកាយរបស់មនុស្សមាន មាឌល្មមម្នាក់ មានចំនួនស្មើនឹង១កោកុ(Koku) និង២សូ(Sho)[xlvii]។ ហើយបើលាយជាមួយនឹងទឹក ក៏នឹងកើន ជា៦សូ និង៥គោ(go)[xlviii] ។ កាលបើបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ដោយតេជោធាតុហើយ នឹងធ្វើឲ្យរំកិលទៅបាន ព្រោះខ្យល់”។ យោគីគួរកំណត់កាយដោយការជាលម្អិតផង់ យ៉ាងនេះចុះ។

បុ        យោគីគួរកំណត់ធាតុដោយ “ការពុំបែកចេញពីគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        បឋវីធាតុ ត្រូវតោងជាប់ទុកជាមួយគ្នាដោយឤបោធាតុត្រូវបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ដោយតេជោធាតុត្រូវទ្រទ្រង់ ដោយវាយោធាតុ។ ដូច្នេះធាតុទាំង៣នេះចូលរួមគ្នាយ៉ាងនេះឯង។ ឤបោធាតុឤស្រ័យនៅក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវ បំពេញឲ្យបរិបូណ៌ដោយតេជោធាតុ ត្រូវទ្រទ្រង់ដោយវាយោធាតុ។ ធាតុ៣ត្រូវជាប់ជាមួយគ្នាយ៉ាង នេះឯង។ តេជោធាតុឤស្រ័យនៅក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវតោងជាប់ជាមួយគ្នាដោយឤបោធាតុ ត្រូវទ្រទ្រង់ ដោយវាយោធាតុ។ ធាតុទាំង៣ត្រូវបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ជាមួយគ្នាយ៉ាងនេះឯង។ វាយោធាតុឤស្រ័យនៅ ក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវជាប់ជាមួយគ្នា ដោយឤបោធាតុ ត្រូវបំពេញឲ្យបរិបូណ៌ឡើងដោយតេជោធាតុ។ ធាតុ ទាំង៣ត្រូវទ្រទ្រង់យ៉ាងនេះឯង។ ធាតុទាំង ៣នោះឤស្រ័យបឋវីធាតុ នៅជាប់គ្នាបានដោយឤបោធាតុ។ ធាតុទាំង៣នោះមិនខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាទេ។ដោយការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌របស់តេជោធាតុ[xlix] ធាតុទាំង៣ពុំមាន ក្លិនទេ។ ទ្រទ្រង់ដោយវាយោធាតុ ធាតុទាំង៣ក៏រំកិលទៅបាន ហើយឤស្រ័យនៅជាមួយគ្នា មិនខ្ចាត់ខ្ចាយ ពីគ្នាទេ។ ធាតុទាំង៤ពឹង ឤស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកហើយ មិនបែកខ្ចាត់ខ្ចាយពីគ្នាយ៉ាងនេះឯង។ យោគី នោះកំណត់ធាតុទាំងឡាយ ដោយការពុំបែកចេញពីគ្នាយ៉ាងនេះឯង។

បុ        យោគីគួរកំណត់ធាតុដោយបច្ច័យ(លក្ខ័ណ្ឌ) យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        ហេតុ៤យ៉ាង និងបច្ច័យ៤យ៉ាង ជាអ្នកសាងធាតុទាំងឡាយមក។ ហេតុ៤យ៉ាងគឺអ្វីខ្លះ? គឺកម្មវិញ្ញាណ រដូវ និងឤហារ ។ អ្វីទៅគឺកម្ម? ធាតុ៤ដែលកសាងឡើងមកពីកម្ម ត្រូវធ្វើបច្ច័យ២យ៉ាងឲ្យបរិបូណ៌ឡើងគឺ ជនកបច្ច័យ[l](បច្ច័យធ្វើឲ្យកើត) និងកម្មបច្ច័យ[li](បច្ច័យអំពើ)។ ឯធាតុផ្សេងៗទៀតត្រូវធ្វើឲ្យឧបនិសយ បច្ច័យ[lii](បច្ច័យដែលគាំទ្រដាច់ខាត) បរិបូណ៌ឡើង។

           ពាក្យថា“វិញ្ញាណ” គឺធាតុទាំង៤ដែលកើតឡើងពីវិញ្ញាណ ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ៦បរិបូណ៌ឡើងគឺ ជនក បច្ច័យ សហជាតិបច្ច័យ(បច្ច័យដែលកើតរួមគ្នា) និស្សយបច្ច័យ(បច្ច័យជាទីឤស្រ័យ) ឤហារបច្ច័យ(បច្ច័យ ដែលចិញ្ចឹម) ឥន្ទ្រីយបច្ច័យ(បច្ច័យគឺឥន្ទ្រីយ៍) និងអត្ថិបិច្ច័យ(បច្ច័យដែលប្រាកដ)។ ឯធាតុដទៃទៀត ត្រូវធ្វើបច្ច័យទាំងឡាយឲ្យ បរិបូណ៌គឺ និស្សយបច្ច័យនិងអត្ថិបច្ច័យ។

           នៅក្នុងវិញ្ញាណ ក្នុងខណ:ដែលចូលទៅកាន់គភ៌ រូបត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ៧យ៉ាងកើតឡើងបរិបូណ៌ គឺ សហជាតិបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ ឤហារបច្ច័យ ឥន្ទ្រីយបច្ច័យ វិបាកបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។

           វិញ្ញាណដែលនឹងមកកើត ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ៣យ៉ាងដែលទាក់ទងទៅនឹងកាយមុននឹងកើត ឲ្យបរិបូណ៌គឺ បច្ឆាជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។

           មហាភូត៤ដែលកើតពីរដូវ ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ២បរិបូណ៌ គឺជនកបច្ច័យនិងអត្ថិបច្ច័យ។ ធាតុដទៃទៀត ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ២បរិបូណ៌ឡើង គឺនិស្សយបច្ច័យនិងអត្ថិបច្ច័យ។

           ពាក្យថា“ឤហារ” គឺមហាភូត៤ដែលកើតពីឤហារ ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ៣បរិបូណ៌ឡើង គឺជនកបច្ច័យ ឤហារបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ធាតុដទៃទៀតត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ២បរិបូណ៌ឡើង គឺនិស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ក្នុងទីនេះ ធាតុ៤ដែលត្រូវកម្មសាងឡើងមក ជាធាតុដែលកើតរួមគ្នា(ធាតុទាំងឡាយដែលពឹងឤស្រ័យគ្នា) ត្រូវធ្វើ ឲ្យបច្ច័យ៤បរិបូណ៌ឡើង គឺសហជាតិបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ធាតុផ្សេងៗទៀត ត្រូវធ្វើឲ្យបច្ច័យ២បរិបូណ៌ឡើង គឺនិស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ យោគីគប្បីដឹងពីធាតុទាំងឡាយដែលត្រូវ សាង ឡើងមកពីវិញ្ញាណ សាងឡើងមកពីររដូវ និងសាងឡើងមកពីឤហារ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ បឋវីធាតុ ក្លាយទៅ ជាបច្ច័យរបស់ធាតុផ្សេងៗទៀតដោយវិធី(ធ្វើខ្លួនឲ្យទៅជា)ទីឤស្រ័យ។ ឤបោធាតុក្លាយទៅជាបច្ច័យ របស់ធាតុ ផ្សេងៗទៀតដោយវិធី(ធ្វើខ្លួនឲ្យទៅជា)ការចងរឹត។  តេជោធាតុក្លាយទៅជាបច្ច័យរបស់ធាតុផ្សេងៗ ទៀត ដោយវិធី (ធ្វើខ្លួនឲ្យទៅជា)ការបំពេញឲ្យបរិបូណ៌។ វាយោធាតុក្លាយទៅជាបច្ច័យរបស់ធាតុផ្សេងៗទៀត ដោយវិធី (ធ្វើខ្លួន ឲ្យទៅជា) ការទ្រទ្រង់។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “បច្ច័យ” យ៉ាងនេះចុះ។

បុ        យោគីគួរកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “លក្ខណ:” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        លក្ខណ:របស់បឋវីធាតុគឺភាពរឹង។ លក្ខណ:របស់ឤបោធាតុគឺការជ្រាប។ លក្ខណ:របស់តេជោធាតុគឺភាព ក្ដៅ។ លក្ខណ:របស់វាយោធាតុគឺភាពត្រជាក់។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយតាមសមគួរដល់ “លក្ខណ:” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។

បុ        យោគីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “ភាពស្រដៀងគ្នានិងមិនស្រដៀងគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        បឋវីធាតុនិងឤបោធាតុ ស្រដៀងគ្នាព្រោះភាពដែលឤចថ្លឹងបាន(មានទំងន់)។ តេជោធាតុនិងវាយោធាតុ ស្រដៀងគ្នាព្រោះភាពជាស្រាល។ ឤបោធាតុនិងតេជោធាតុមិនស្រដៀងគ្នា ព្រោះឤបោធាតុឤចកំចាត់ ភាពស្ងួតរបស់តេជោធាតុបាន ហេតុនេះទើបធាតុទាំងនេះមិនស្រដៀងគ្នា។ បឋវីធាតុនិងវាយោធាតុ មិន ស្រដៀងគ្នាព្រោះតែភាពពឹងពាក់គ្នាទៅវិញទៅមក។ បឋវីធាតុរារាំងការចេញទៅរបស់វាយោធាតុ ឯ វាយោ ធាតុក៏ឤចបំផ្លាញបឋវីធាតុបាន ព្រោះហេតុនោះទើបធាតុទាំងនេះមិនដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀតធាតុ ទាំង៤ ឈ្មោះថាស្រដៀងគ្នាក៏ព្រោះឤស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ឬឈ្មោះថាមិនស្រដៀងគ្នា ក៏ព្រោះតាម លក្ខណ: ធម្មជាតិរបស់វា។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយ “ដោយភាពស្រដៀងគ្នានិងមិនស្រដៀងគ្នា” យ៉ាងនេះ ចុះ។

បុ        យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “ការដូចគ្នានិងការខុសគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        ធាតុទាំង៤ដែលកើតឡើងមកពីកម្ម មានធម្មជាតិតែមួយដូចគ្នា គឺធាតុទាំងនោះកើតពីកម្មដូចគ្នា។ តែបើ ពិនិត្យទៅលើលក្ខណ:របស់ធាតុទាំងនោះវិញ គឺធាតុទាំងនោះមានភាពខុសគ្នា។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុ ទាំងឡាយដែលកើតឡើងពីវិញ្ញាណ ពីរដូវ និងពីឤហារ ក្នុងទំនងដូចគ្នានេះចុះ។

           (ចំណែករបស់)បឋវីធាតុ នៃហេតុនិងបច្ច័យទាំង៤ មានធម្មជាតិដូចគ្នាព្រោះលក្ខណ:ដូចគ្នា។ តែ កាលបើ ពោលដោយហេតុ ចំណែកទាំងនោះផ្សេងគ្នា។ យោគីគប្បីជ្រាបអំពីវាយោធាតុ តេជោធាតុ និងឤបោធាតុ ដែល មានហេតុនិងបច្ច័យ៤ក្នុងទំនងដូចគ្នានេះចុះ។ ធាតុទាំង៤មានធម្មជាតិដូចគ្នានៅត្រង់ថា ព្រោះវាជាធាតុ  ព្រោះវា ជាមហាភូត ព្រោះវាជាវត្ថុ ព្រោះវាមិនទៀង ព្រោះវាជាទុក្ខ ព្រោះវាជាអនត្ដា។ ធាតុទាំងអស់នោះខុសគ្នា ព្រោះមាន លក្ខណ:ខុសគ្នា ព្រោះឤរម្មណ៍ខុសគ្នា ព្រោះកម្មខុសគ្នា។ ខុសគ្នា ព្រោះធម្មជាតិរបស់វិញ្ញាណផ្សេងគ្នា ព្រោះ ធម្មជាតិនៃរដូវកាលផ្សេងគ្នា ព្រោះធម្មជាតិនៃឤហារផ្សេងគ្នា។ ខុសគ្នាព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃធម្មជាតិ ព្រោះការ ប្រាកដឡើងខុសគ្នា ព្រោះកំណើត(ជាតិ)ផ្សេងគ្នា និងខុសគ្នាព្រោះការផ្សេងគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ យោគី គប្បី កំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “ការដូចគ្នានិងការខុសគ្នា” យ៉ាងនេះចុះ ។

 សេចក្តីឧបមាទៅនឹងរូបឤយ៉ង 
បុ        យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយសេចក្តីឧបមាទៅនឹងរូបឤយ៉ង យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        ប្រៀបដូចជានាយជាងដ៏ចំណានដែលធ្វើឤយ៉ងដូច្នោះដែរ គឺគេឆ្លាក់ឈើធ្វើជារូបមនុស្ស មានលក្ខណ: ពេញលេញគ្រប់ចំណែកដូចជាបុរសឬស្ដ្រីដែរ គេធ្វើឲ្យវាដើរ រាំ អង្គុយពែនភ្នែនបាន ដោយការទាញ ញាក់ខ្សែ។ ដោយប្រការដូចបានពោលមកនេះ ឤយ៉ងទាំងនេះមានឈ្មោះថារាងកាយទាំងឡាយ។ នាយ ជាងដែលធ្វើឤយ៉ងនេះ គឺជាកិលេសក្នុងអតីត ដែលជាហេតុឲ្យកាយនេះត្រូវបានកសាងឡើងយ៉ាង បរិបូណ៌។ ខ្សែទាំងឡាយគឺសរសៃទាំងឡាយ  ដីស្អិតគឺសាច់ ថ្នាំលាបគឺស្បែក។ ចង្វែកទាំងឡាយគឺជា ឤកាស។ ព្រោះឤស្រ័យគ្រឿងអលង្ការ ខោឤវ និងគ្រឿងតុបតែង ទើបឤយ៉ងទាំងនោះមានឈ្មោះថា បុរស និងស្ដ្រី។ ការគិត(ថាជាបុរសនិងស្ដ្រី) គប្បីដឹងដោយការញាក់ខ្សែដោយវាយោធាតុ។ ឤយ៉ងទាំង អស់នោះដើរ ឤស្រ័យនៅ ចេញក្រៅចូលក្នុង លាចេញបត់ចូល សន្ទនាគ្នាឬនិយាយ មានប្រការដូច្នេះ ឯង[liii]។

           មនុស្សឤយ៉ងទាំងអស់នេះ កើតឡើងព្រមគ្នានិងវិញ្ញាណធាតុ ឆ្លាក់ក្នុងអំណាចនៃសេចក្ដីក្រោធ សោក សៅ សេចក្ដីទុក្ខ ព្រោះហេតុនិងបច្ច័យនៃសេចក្ដីធុញថប់និងទារុណកម្ម។ ពួកគេសើចសប្បាយឬប្រឡែងគ្នា ឬពឹង ពាក់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ឤហារធ្វើឲ្យឤយ៉ងទាំងនេះនៅតទៅមុខបាន និងជីវិតិន្ទ្រីយ៍ធ្វើឲ្យឤយ៉ងទាំងនេះនៅតែ បន្តទៅទៀតបាន។ សេចក្តីស្លាប់ធ្វើឲ្យឤយ៉ងនោះបែកបាក់ខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ប្រសិនបើកម្មកិលេសកើតឡើង ឤយ៉ងថ្មី នឹងកើតឡើងទៀត។ ការកើតឡើងគ្រាដំបូងរបស់ឤយ៉ងនោះ មិនឤចដឹងបានទេ។ ហើយដំណាក់កាលចុង ក្រោយ របស់ឤយ៉ងនោះ ក៏គ្មាននរណាម្នាក់ឤចសម្លឹងមើលឃើញបានដែរ[liv]។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុទាំងឡាយ ដោយ ប្រៀបធៀបទៅនឹងឤយ៉ង យ៉ាងដូច្នេះចុះ ហើយយោគីនោះកំណត់ដឹងកាយនេះដោយប្រៀបធៀបទៅនឹង ឤយ៉ង ដោយឤការ:យ៉ាងនេះ ដោយអំពើយ៉ាងនេះថា “ពុំមានសត្វ ពុំមានជីវ:ទេ”។

           កាលបើយោគីបានពិចារណាដោយប្រកាន់យកធាតុជាឤរម្មណ៍ និងដោយការកើតឡើងនៃវេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណហើយ យោគីនោះក៏កំណត់ដឹងនូវនាមនិងរូប។ បន្ទាប់ពីនោះ យោគីនោះក៏ឃើញថា នាមរូបគឺ ជាទុក្ខ ជាតណ្ហា ជាប្រភពកើតឡើងនៃទុក្ខ ហើយយោគីនោះក៏កំណត់ដឹងថា ព្រោះការវិនាសទៅនៃតណ្ហា សេចក្ដី ទុក្ខក៏នឹងវិនាសទៅដែរហើយ(កំណត់ដឹងថា) អរិយមគ្គដែលមានអង្គ៨នឹងធ្វើឲ្យសេចក្តីទុក្ខរលត់ទៅ ដោយមិនមាន សេសសល់។ យោគីកំណត់ដឹងនូវអរិយសច្ច:ដ៏បរិបូណ៌ ដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងខណ: នោះឯង យោគីក៏ សម្លឹងឃើញទោសនៃទុក្ខ ដោយអនិច្ចំ ទុក្ខំ និងអនត្តា។ កាលបើដាក់ចិត្ដលើសភាពយ៉ាងនេះជា និច្ចហើយ ចិត្ដ របស់យោគីនោះក៏រមែងមិនមានអ្វីមករុកកួន។ យោគីនោះសម្លឹងឃើញនូវឤនិសង្សនៃការរំលត់ទុក្ខ ព្រោះឤស្រ័យ បញ្ញា សេចក្តីស្ងប់ និងភាពមិនមានកង្វល់។ យោគីនោះកាលបើសម្លឹងឃើញទោសរបស់ទុក្ខ និង ឤនិសង្សនៃការ រលត់ទុក្ខហើយ ទើបរស់នៅយ៉ាងស្ងប់ប្រកបដោយឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ ប្រកបដោយពល: និងប្រកបដោយ ពោជ្ឈង្គ:។ យោគី នោះធ្វើចិត្ដដែលកើតពីការដឹងច្បាស់ពីសង្ខារឲ្យកើតឡើង និងបានទៅដល់ធាតុ ដែលជាកំពូល ពោលគឺសប្បិមណ្ឌលធាតុ។

ចប់ធាតុវវដ្ឋាន