navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រាសាទបាសែត: ប្រវត្តិប្រាសាទ

ប្រវត្តិប្រាសាទ 
ប្រាសាទបាសែតជាប្រាសាទបុរាណខ្មែរដែលត្រូវបានកសាងឡើងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១ (១០០២-១០៥០)។ ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅលើទីទួលមួយ​ដែលមានចំងាយ១៥គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តបាត់ដំបង ក្នុងភូមិបាសែត ឃុំតាប៉ុន ស្រុកសង្កែ ខេត្តបាត់ដំបង។ ប្រាសាទបាសែតនេះជាស្ថាបត្យកម្មសតវត្សទី១១ សាងឡើងក្នុងឆ្នាំ១០៣៦ និង ១០៤២។ នៅក្បែរប្រាសាទនេះមានស្រះបុរាណមួយបណ្តោយ ២០ម៉ែត្រ ទទឹង ១២ម៉ែត្រ និងជំរៅ ១០ម៉ែត្រ។
ប្រាសាទបាសែតមានឈ្មោះដើមថា ជ័យក្សត្រ ជាភាសាបាលី ឬសំស្រ្តឹត ដែលមានន័យថា ដែនដីនៃជ័យជំនះ បានស្ថាបនាឡើងសតវត្សរ៍ទី១១ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១(១០០២-១០៥០)តាមសិលាចារឹកលេខ K-២០៥ សៀវភៅ ដែនដីអាថ៌កំបាំងអច្ឆរិយៈប្រាសាទកោះកេរ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ឆ្នាំ២០១៧ ដោយលោក ស៊ឹម ភក្ត្រា ទំព័រទី១០។។
ប្រាសាទបី

ប្រាសាទបី គឺជាប្រាសាទមួយដែលមានប្រាង្គឥដ្ឋបី បែរមុខទៅទិសខាងកើត និងឈរលើ គ្រិះថ្មបាយក្រៀម ។ ប្រាង្គកណ្តាលមាន លិង្គ មួយ; ប្រាង្គដែលនៅជាប់គ្នាមិនខ្ពស់ជាងមាត់ទ្វារទេ។ មាន​តែ​តួ​ប្រាង្គកណ្តាល និង​ខាង​ត្បូង​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ត្រូវ​បាន​ឆ្លាក់​ទាំង​បង្ហាញ ​ព្រះ​ឥន្ទ្រ ​លើ​ដំរី ​អៃរវត ។ Ancient Angkor, Michael Freeman and Claude Jacques, p.73, 2003.
ប្រាសាទបឹងវែង: លក្ខណៈទូទៅនៃប្រាសាទ

លក្ខណៈទូទៅនៃប្រាសាទ 
គេអាចធ្វើដំណើរទៅប្រាសាទបឹងវែងទៅផ្លូវមួយហៅថា ផ្លូវបឹងវែង ដែលស្ថិតនៅចម្ចាយ១.៨គីឡូម៉ែត្រ ខាងជើងប្រាសាទធំ និងមានចម្ងាយ ១គីឡូម៉ែត្រខាងជើងភូមិកោះកេរ ហើយទីនោះមានគោលថ្មស្ថិតនៅលើខ្នងទំនប់ដែលរត់ជាជួរពីជើងទៅត្បូងឆ្ពោះទៅកានើប្រាសាទបឹងវែង។ ចំណែកប្រាសាទបឹងវែងស្ថិតនៅចម្ងាយ ២គីឡូម៉ែត្រខាងជើងពីភូមិកោះកេរ មានតួប៉មចំនួនបីធ្វើអំពីឥដ្ឋ បែរមុខទៅទិសខាងកើតទៅតាមស៊ុមទ្វារថ្មភក់។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានកសាងនៅលើខឿនថ្មបាយក្រៀមមួយ និងមានស្រះទឹកពីអមសង់ខាងផ្លូវចូលពីខាងកើត ស្រះទឹកខាងត្បូងមានឈ្មោះថា ត្រពាំងវែង។ តួប៉មពីរដែលស្ថិតនៅខាងកើតរត់ជួរជើងទៅត្បូង។ តួប៉មមួយក្នុងចំណោមតួប៉មទាំងពីរលំអដោយទ្វារបញ្ឆោតនៅជ្រុងខាងជើង និងមានសិលាចារឹក K-៨២២ ចារនៅលើមេទ្វារខាងកើត ចំណែកមេទ្វារខាងត្បូងនៃតួប៉ម ដែលស្ថិតនៅខាងលិចមានសិលាចារឹកលេខ K-៨២៣ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ សាលាបារាំងចុងបូពា៌ប្រទេស(EFEO) ឆ្នាំ២០០៨ បញ្ជីសារពើភណ្ឌស្ថានីយបុរាណប្រទេសកម្ពុជា ខេត្តព្រះវិហារ ទំព័រទី២៦-៣០។។
ប្រាសាទបឹងវែង: សិលាចារឹកនៅក្នុងប្រាសាទ

សិលាចារឹកនៅក្នុងប្រាសាទ 
សិលាចារឹកប្រាសាទបឹងវែង ត្រូវបានភាសាវិទូជនជាតិបារាំងលោក ហ្ស៊ក សឺដេស បានចុះបញ្ជីសារពើភណ្ឌស្តីអំពីសិលាចារឹកនៅកម្ពុជា ដែលមានលេខសម្គាល់ K-៨២២ ចារនៅផ្នែកខាងជើង មេទ្វារខាងកើតនៃកំពូលខាងជើង មាន២១បន្ទាត់ជាភាសាខ្មែរGeorge Coedes,1966, Inscriptions du Cambodge, p202.។ ទោះបីជាមានកាលបរិច្ឆេទក៏ដោយទម្រង់អក្សរបង្ហាញថាស្ថិតនៅក្នុងសតវត្សទី១០ បរិយាយពីនាមទាសាទាសីមានងារ សិុ. តៃ។ តាមការពិនិត្យថ្មីៗនេះ អត្តបទមាន២៣បន្ទាត់​ ចែកជាអក្សរពីរដោយផ្តាមសិលាចារឹកនៅសសរខាងស្តាំធំជាងសសរខាងឆ្វេងKunthea Chhom,2011, inscriptions of Koh Ker I,p302.។
ប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួ

thumb|250px|ប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួ

ប្រាសាទបូរ៉ូប៊ូឌួ គឺជាប្រាសាទព្រះពុទ្ធសាសនាដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅលើកោះជ្វា ឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលជាបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូ។
ប្រាសាទបេង

ប្រាសាទបេង ( ថៃ : ปราสาทเบง) ជា​ប្រាសាទ​របស់​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ ក្នុងស្រុក​កាប់ជើង ខេត្ត​សុរិន្ទ ។ ប្រាសាទធ្វើ​ពី​ថ្មភក់ និង​ឥដ្ឋ មាន​ប្រាង្គ​តែ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​ទ្រុឌទ្រោម​ខ្លាំង។ យើងអាចមើលឃើញសំណល់នៃ ជួរឈរ ។
ប្រាសាទបេងមាលា: ប្រវត្តិប្រាសាទ

ប្រវត្តិប្រាសាទ 
ប្រាសាទបេងមាលាមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិបេងមាលា ស្រុកស្វាយលើ ខាងកើតជើងភ្នំគូលេន ខាងកើតប្រហែល ៧៧គីឡូម៉ែត្រពីក្រុងសៀមរាប។ ប្រាសាទនេះមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងប្រាសាទអង្គរវត្ត និងត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ ដែរ។ ប្រាសាទនេះមានគូទឹកដ៏ធំមានប្រវែង ១២០០ x ៩០០ម៉ែត្រ។ ប្រាសាទបឹងមាលាត្រូវបានសាងសង់នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១១និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ លើផៃ្ទដីទំហំ ១៤ហិកតា ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយដល់ព្រះអាទិទេពក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា និកាយវិស្ណុនិយម។ ដោយហេតុថាទ្រង់ទ្រាយប្រាសាទនេះប្រហាក់ប្រហែលប្រាសាទអង្គរវត្តនោះ ដូចេ្នះរាល់វត្ថុបំណង និងស្ថាបត្យកម្មក៏ត្រូវមានលក្ខណៈដូចគ្នា។ ប្រាសាទអង្គរវត្តដែលប្រវត្តិសាស្រ្តចារទុកថាជាស្នា
ព្រះហស្ថរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២នោះ សាងឡើងដើម្បីឧទ្ធិសថ្វាយព្រះវិស្ណុដោយមានកសិណទឹក (គូទឹក )ព័ទ្ធជុំវិញរាប់គីឡូម៉ែត្រខណ្ឌទីតាំងប្រាសាទ ឲ្យក្លាយជាកោះមួយនោះ ដូច្នេះប្រាសាទបេងមាលាក៏ត្រូវតែមានន័យដូចគ្នាដែរ។ ប្រាសាទបេងមាលាស្ថាបនាឡើងអំពីថ្មភក់ និងថ្មបាយកៀមដែលមានទ្រង់ទ្រាយប្រហាក់ប្រហែលប្រាសាទអង្គរវត្តដែលបុរាណវិទូមួយចំនួនយល់ថា ប្រាសាទបេងមាលាជាប្លង់មេឬថា បុព្វបុរសខែ្មរ ចាប់កសាងប្រាសាទនេះសិនមុននឹង ឈានទៅកសាងប្រាសាទអង្គរវត្តដ៏ល្បីល្បាញដោយមើលតាមគំរូដើម។ អ្វីដែលស្ថាបត្យករខែ្មរជំនាន់នោះធ្វើដោយខានមិនបានគឺការជីកកសិណទឹកនៅជុំវិញប្រាសាទដើម្បីយកអាចម៍ដីទៅចាក់គ្រឹះប្រាសាទការពារកុំឲ្យបាក់ស្រុត ក៏ដូចជាការយកទឹកសម្រាប់ប្រើប្រាស់ផង។ទន្ទឹមនឹងនោះកសិណទឹកនីមួយៗបានក្លាយទៅជានិមិត្តរូបនៃសមុទ្រទឹកដោះ និវេសនដ្ឋានព្រះអាទិទេពក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។
ប្រាសាទប៊ិញថាញ់

ប្រាសាទប៊ិញថាញ់ ឬ ប្រាសាទព្រៃគោក ឬ ប្រាសាទអង្គុញ(ភាសាវៀតណាម: Tháp Bình Thạnh) គឺជាប៉មបុរាណមួយដែលមានទីតាំងនៅភូមិ Binh Phu ឃុំ Phuoc Binh ក្រុង Trang Bang ខេត្ត តាយនិញ    ។ នេះ​គឺ​ជា​សំណង់​ប៉ម​មួយ​ដែល​នៅ​សេសសល់​នៃ ​វប្បធម៌ អូរកែវ នៅ ​ភាគ​ខាង​ត្បូង ​ប្រទេស​វៀតណាម ។
ប្រាសាទប៊ិញថាញ់: ពិពណ៌នា

ពិពណ៌នា 
ប្រាសាទប៊ិញថាញ់ ស្ថិតនៅលើច្រាំងខាងស្តាំនៃទន្លេវ៉ៃកូ ចម្ងាយ 39 គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុង តាយនិញ ចម្ងាយ 16 គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុង Trang Bang និង 10 គីឡូម៉ែត្រពី ច្រកព្រំដែនបាវិត ។ ប៉មនេះត្រូវបានសាងសង់នៅលើមូលដ្ឋានការ៉េ 5 ម៉ែត្រនៅសងខាង, កម្ពស់ 10 ម៉ែត្រ; ជ្រុង​នៃ​ប៉ម​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ក្នុង​ទិស​បួន​គឺ ខាងកើត ខាងលិច ខាងត្បូង និង​ខាងជើង ។ ទ្វារ​ធំ​នៅ​ត្រើយ​ខាង​កើត​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ចេញ​ទៅ​ខាង​ក្រៅ​ទាំង​ស្រុង មាន​ទទឹង ១​ម កំពស់ ២​ម មាន​ជ្រុង​ខាង​មុខ។ នៅពីលើទ្វារមេមានផ្ទាំងថ្មធំ រាងចតុកោណដែលមានទំហំ 0.8 x 2 ម ក្រឡោតដោយឈើឆ្កាងទាន់សម័យ។ ជ្រុងទាំងបី ខាងលិច ខាងត្បូង និងខាងជើង សុទ្ធតែមានទ្វារបញ្ឆោត ផ្នែកខាងលើត្រូវបានក្រឡោតដោយលំនាំ និងការតុបតែងដ៏ទំនើប។
ប្រាសាទប៊ិញថាញ់: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​សាង​សង់​ប៉ម​នេះ​គឺ​នៅ​ជុំវិញ ​សតវត្សទី8 តាមរចនាបថកំពង់ព្រះ។ នៅ ថ្ងៃទី 23 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1993  ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាសម្បត្តិវប្បធម៌ និងប្រវត្តិសាស្ត្រដោយក្រសួងវប្បធម៌ និងព័ត៌មាន (បច្ចុប្បន្នជា ក្រសួងវប្បធម៌ កីឡា និងទេសចរណ៍ )។   

ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង ប៉មនេះត្រូវបានជួសជុលម្តង។ នៅឆ្នាំ 1998 ក្រសួងវប្បធម៌និងព័ត៌មានបានវិនិយោគលើការស្ដារឡើងវិញនូវប៉មដើម។
ប្រាសាទប្រាង្គគូ

ប្រាសាទប្រាង្គគូ ប្រទេសកម្ពុជា (); ({{lang-  ខេខេត្តស៊ីសៈកេត កម្ពុជា នៃ  ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ.ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
ប្រាសាទប្រាង្គគូ: មើលផងដែរ ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ

មើលផងដែរ ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ 
រឿងរាមកេរ្តិ៍
រាមកេរ្តិ៍
របាំព្រះរាជទ្រព្យ
របាំ​ព្រះ​រាជ​ទ្រព្យ​
ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី
នាគខ្មែរ និង នាគសាសនា
ក្រុងរាពណ៍
នាង​មណ្ឌោល
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
នាគក្បាលប្រាំបួន ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរ
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
ព្រះពុទ្ធសាសនាកម្ពុជា
ព្រះយេស៊ូគ្រិស្ដទួនស៊ុនជួយប្រទេស កម្ពុជា
នាគ ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
រាយព្រះនាមទេវតានំនៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ឬ ហិណ្ឌូ 
តួអង្គនៅក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ
ព្រះម៉ែនាគខ្មែរផាន់ឡោ
ព្រះម៉ែម៉ាណាសា (ម៉ូណាសា)
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភាគរយ
រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃមីយ៉ាន់ម៉ា
ភុជង្គនាគ ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃឈ្នះមួយរយភ
ប្រទេសកម្ពុជា ទួនសុចនាគខ្មែរទឹកដោះម្តាយថ្លៃ

ប្រទេសកម្ពុជា
ប្រាសាទប្រាង្គគូ: មើលផងដែរ ប្រទេសកម្ពុជា

មើលផងដែរ ប្រទេសកម្ពុជា
ប្រទេសកម្ពុជាប្រទេសកម្ពុជា ប្រទេសកម្ពុជា
ប្រទេសកម្ពុជា
ប្រាសាទប្រាង្គគូ (ខេត្ត រ៉យអេត)

រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ប្រាង្គគូ ស្រុក ​ខេត្ត​រ៉យអេត
ប្រាង្គគូ ជា​ប្រាសាទ​បុរាណ​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ ​​ខេត្ត​រ៉យអេត​ ប្រាង្គ​ធំ​សង់​ដោយ​ថ្មបាយក្រៀម មាន​កំពែង​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដោយ ​ក្លោង​ទ្វារ​ចូល ឬ ​គោបុរៈ ​នៅ​ខាង​មុខ មាន ​អគារ ​រាង​បួន​ជ្រុង​ទ្រវែង មាន​ស្រះ​ទឹក ​ស្រោប ​ដោយ​ថ្មបាយក្រៀម។

សរុបសេចក្តីមក ប្រាង្គគូ តាមរចនាបថ បាយ័ន សាងសង់ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ សាងសង់ក្នុង សតវត្សទី១២។

នាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ ​បាន​ប្រកាស​ចុះ​បញ្ជី​ប្រាសាទ​បុរាណ​ជា​រមណីយដ្ឋាន​បុរាណ​ក្នុង ​ព្រះរាជ​ក្រឹត្យ ​លេខ ៥២ វគ្គ ១៧២ ចុះ​ថ្ងៃ​ទី ៨ ខែ មីនា ឆ្នាំ 1935
ប្រាសាទប្រាង្គគូ ខេត្តជ័យភូមិ

ប្រាង្គគូ ជា ​ទីតាំង​បុរាណ​មួយ ​ដែល​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​លើ​ផ្លូវ ឃុំ នៃមឿង , ស្រុក ជ័យភូមិ ខេត្តជ័យភូមិ មានមូលដ្ឋានការ៉េ សាងសង់​ដោយ​ថ្មបាយក្រៀម​ជង់​ពី​ក្រោមដល់​កំពូល។ នៅខាងក្នុងគឺជារូបព្រះពុទ្ធដីឥដ្ឋ។ វាត្រូវបានគេជឿថាវាជាអរោគសាលា (មន្ទីរពេទ្យ) កាលពីអតីតកាល។
ប្រាសាទប្រាំ: ប្រវត្តិប្រាសាទ

ប្រវត្តិប្រាសាទ 
ប្រាសាទប្រាំជាឈ្មោះហៅដោយអ្នកស្រុករស់នៅក្នុងតំបន់កោះកេរនេះតែម្តងដោយពួលគាត់យល់ថា មានតួប៉មចំនួនបីនិងហោត្រ័យពីទៀតជួនកាលហៅថា ប្រាសាទបីដោយនិយាយសំដៅតួប៉មចំនួនបី។ ប្រាសាទនេះមានចម្ងាយប្រមាណ៨គីឡូម៉ែត្រខាងជើងប្រាសាទជ្រៃខ្វៀន ១គីឡូម៉ែត្រខាងកើតស្ទឹងអូរប្រាំភាម និងប្រមាណ ៥០០ម៉ែត្រខាងផ្លូវមកពីស្រុកស្វាយលើទៅឃុំស្រយ៉ង់ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈសាលាចុងបូពា៌ប្រទេស(EFEO)ឆ្នាំ២០០៨។។ លោក អេជែន លុយណេដឺឡាហ្ហុងគែរ បានចុះឈ្មោះប្រាសាទប្រាំលេខ IK-២៦៥ ក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌប្រាសាទនៅកម្ពុជាក្នុងសៀវភៅភាគ១ បោះពុម្ពឆ្នាំ១៩០២។ 

02-Prasat_Pram,_Koh_Ker-nX-12|thumb| ប្រាសាទប្រាំ, តំបន់កោះកេរ

02-Prasat_Pram,_Koh_Ker-nX-1|thumb| ប្រាសាទប្រាំ, តំបន់កោះកេរ

02-Prasat_Pram,_Koh_Ker-nX-5|thumb| ប្រាសាទប្រាំ, តំបន់កោះកេរ
ប្រាសាទប្រាំ(ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ)

រូបភាពតូច
ប្រាសាទនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិចារលើ ឃុំទឹកជោរ ស្រុកព្រះនេត្រព្រះ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។ ប្រាសាទនេះមានចម្ងាយប្រហែល ៧គមពីទីរួមស្រុកក្រឡាញ់។ ប្រាសាទនេះជាប្រាសាទមួយបានស្ថាបនាអំពីភក់ព័ណ៌ឈាមជ្រូក(ក្រហមក្រម៉ៅ) មានតួប៉មបីសង់តម្រាបគ្នាជើងត្បូងអំពីឥដ្ឋដុត ក្លោងទ្វាធ្វើអំពីថ្មភក់ បែរមុខទៅទិសខាងកើត ហើយនៅសង្ខាងនៃតួប៉មខាងមុខមានបណ្ណាល័យពីរសាងអំពីថ្មភក់ព័ណ៌ឈាមជ្រូក។ ប្រាសាទនេះហ៑ំព័ទ្ធទៅដោយកំពែងថ្មបាយក្រៀម និងគូរទឹកពីក្រៅប្រហែល១០០មបួនជ្រុងស្មើ។
តាមការពិនិត្យលើទ្រង់ទ្រាយរបស់វានោះ ពិតណាស់វាជាប្រាសាទ ដែលបានសាងសង់នាសតវត្សទី១១នៃគសដោយព្រាហ្មណ៏ម្នាក់របស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ និងជ័យវីរៈវរ្ម័នដើម្បីឧទ្ទឹសថ្វាយដល់សាសនាហិណ្ឌូDiscovery Khmer Temples។
ប្រាសាទប្រាំល្វែង: ទីតាំង និងប្រវត្តិប្រាសាទ

ទីតាំង និងប្រវត្តិប្រាសាទ 
ប្រាសាទប្រាំល្វែង ត្រូវបានសាងសង់ឡើង នៅអាណាចក្រភ្នំ(វ្នំ) រឺ ហ្វូណន ដែលមានសិលាចារឹក K5។  កសាងនៅសតវត្សទី៥ តាមរចនាបថភ្នំដា និង រចនាបថសម្បូណ៍  ក្នុងរាជ ព្រះបាទគុណវរ្ម័ន។ ដែលស្ថិតនៅសារមន្ទីរព្រៃនគរ ទីក្រុងព្រៃនគរ។ បច្ចុប្បន្នវៀតណាម បានប្ដូរឈ្មោះទៅជា សារមន្ទីរហូជីមីញវិញ។ ជាប្រាសាទដែលមានទំនាក់ទំនងជាមួយ ប្រាសាទភ្នំបាយ៉ង់កោ រឺ អង្គរបុរី  ដែលស្ថិតនៅ ឃុំអង្គរបុរី និងឃុំគោកធ្លក ស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវនិងកំពង់ផែអូរកែវ។ ជាប្រាសាទខ្មែរដែលបាត់បង់ទៅលើប្រទេសវៀតណាម(យួន)។កាលពីក្រោយសម័យអង្គរ ។ នៅសតវត្សទី៥ ក្នុងរាជព្រះបាទរុទ្រ្ទវរ្ម័ន មុនទ្រង់សោយទីវង្គត់ បានសាងទេវាល័យមួយសំរាប់តំកល់ព្រះវិស្ណុមួយព្រះអង្គធ្វើអំពីមាសសុទ្ធ។ នៅឆ្នាំ៤៧០ ដល់៥១៤ ក្នុងរាជព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន និង រាជបុត្រា បុត្រី គង់នៅប្រាសាទនេះ។ ដែលប្រាសាទនេះស្ថិតនៅ ស្រុកទឹកខ្មៅ ខេត្តព្រែកឬស្សី ដែនដីកូសាំងស៊ីន។សិលាចារឹកប្រាសាទប្រាំល្វែងលេខ K-៧ សតវត្សរ៍ទី៥ ស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមសព្វថ្ងៃ និយាយដល់ការកសាងវិស្ណុបាទLawrence Palmer Briggs, 1974 The Ancient Khmer Empire,p.28។ តាមសិលាចារឹកបានចារឡើងដោយព្រះរាជកុមារ គុណវម៌្ម នៅដើម សតវត្សរ៍ទី៦ នៃគ.ស បានរៀបរាប់អំពីប្រវត្តិរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់។ ព្រះរាជកុមារ ឬ ផ្វានថាងចឹង បើ សរសេរជាភាសាចិន ជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះនាង កុលប្រភាវតី និង កៅណ្ឌិន្យជយវម៌្ម ដែលបាន សោយទិវង្គត នៅឆ្នាំ៥១៤ នៃគ.ស។ ព្រះអង្គជារាជបុត្រនៃព្រះមហាក្សត្រដែលជា ព្រះចន្ទនៃរាជវង្សកៅណ្ឌិន្យ ព្រះអង្គបានត្រួតត្រា កាន់កាប់តំបន់មួយដែលបិតារបស់ទ្រង់បានកសាងនៅលើទីទឹកភក់ ដែលនៅស្រុកទឹកខ្មៅ ខេត្តព្រែកប្ញស្សី កម្ពុជាក្រោមសព្វថ្ងៃ។ ព្រមពេលជាមួយគ្នាដែរ លទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា មានការរីកចម្រើនដែរ។ នេះបើយើងសំអាងលើទិដ្ឋភាពរួមនៃសង្គមខ្មែរនាសម័យនគរវ្នំ ដែលជំនឿលើព្រហ្មញ្ញសាសនាបានគ្របដណ្តប់ស្ទើរតែគ្រប់ច្រកល្ហក ពោលគឺមានអាទិភាពចម្បង។ សិលាចារឹកនៅវាលភក់ កម្ពុជាក្រោម បានបញ្ជាក់ថា មុននឹងសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ៥១៤ នៃគ.ស ព្រះមហារាជិនីនៃព្រះបាទជយវម៌្មដែលមានព្រះនាមថា កុលប្រភាវតី បានត្រាស់បង្គាប់ឲ្យរាជឌ្ឍកី ស្ថាបនាអាស្រមដើម្បីបូជាព្រះសិវ។ រីឯព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់ដែលមានព្រះនាមថា ព្រះគុណវម៌្មដែលជានាយកលើអារាមមួយនៅក្នុងព្រះវិហារនេះ មានការគោរពបូជាស្នាមព្រះបាទព្រះវិស្ណុ ឈ្មោះចក្រវីរថស្វាមិគគួរឲ្យមោទនៈ។
ប្រាសាទប្រុស: ព័ត៌មានទូទៅ

ព័ត៌មានទូទៅ 
រូបភាពតូច
ទិដ្ឋភាពដ៏សោះកក្រោះនៅរដូវប្រាំង អាកាសធាតុក្តៅហួតហែង ផ្លូវថ្នល់ហុយទ្រលោមនៅជនបទ ក្នុងឃុំច្រណូក ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ដែលមានប្រាសាទបុរាណជាច្រើន ក៏បានទាក់ទាញចិត្ដភ្ញៀវទេសចរជាតិ និងអន្តរជាតិដែរ បើសិនជាអាជ្ញាធរខេត្ត ស្រុក ឃុំ ភូមិ និងអ្នកពាក់ព័ន្ធចេះជំរុញផលិតផលសេវាកម្ម និងបង្ហាញរូបភាព ដែលមានអត្ថន័យ អត្ថរូប និងអត្ថរសដ៏មានអត្ថប្រយោជន៍ទាំងនោះតាមបណ្តាញសង្គម និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយដទៃទៀត។ ជាក់ស្តែងដូចជាប្រាសាទប្រុស ឬប្រាសាទសក្ល ដែលស្ថិតនៅក្នុងឃុំច្រណូក ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ នៃរចនាបថកំពង់ព្រះ។ ប្រាសាទប្រុស មានទីតាំងស្ថិតនៅកណ្តាលវាលស្រែ ដែលមើលទៅគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍ផង អាណិតខ្លោចចិត្តផង និងងឿងឆ្ងល់ផងដែរ។ ហេតុអ្វីដូនតាខ្មែរកសាងប្រាសាទនេះ នៅដាច់ឆ្ងាយពីគេឯងម្ល៉េះ? ឬមួយកាលពីសម័យមុន ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅជិតភូមិឋានប្រជារាស្ត្រដែរមែនទេ?ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅមានភ្ញៀវទេសចរ និងក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវមានការចាប់អារម្មណ៍ ស្វែងយល់ និងបានទៅដល់ប្រាង្គប្រាសាទនេះដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរ ដែលចូលចិត្តរុករក ស្រាវជ្រាវ និងដើរកម្សាន្តទៅកាន់តំបន់ទេសចរណ៍ប្លែកៗ ឆ្ងាយៗ ហើយប្រាថ្នាចង់ឃើញទិដ្ឋភាព និងទេសភាពបែបនេះ គឺច្បាស់ជាត្រូវតែទៅផ្តិតយករូបភាពប្រាសាទបុរាណក្នុងស្ថានភាព និងទីតាំងដូចដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនេះជាមិនខានwww.rasmeinews.com។
ប្រាសាទប្រែរូប: ប្រវត្តិប្រាសាទ

ប្រវត្តិប្រាសាទ 
ប្រាសាទប្រែរូបមានទីតាំងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ២៣០០ ម៉ែត្រ ពីផ្លូវខ្វែងវង់ធំនិងវង់តូចនៃ តំបន់អង្គរក្នុងខេត្តសៀមរាប ត្រង់ជ្រុងស្រះស្រង់នៃផ្លូវកែងកាច់ទៅទិស ខាងជើង និងស្ថិតនៅចម្ងាយប្រមាណ ៥០០ ម៉ែត្រ ពីខាងត្បូងតំបន់ទក្សិណនៃបារាយណ៍ ទិសបូព៌ា គឺត្រង់បង្គោលគីឡូម៉ែត្រលេខ១៦។  ប្រាសាទប្រែរូបត្រូវបានកសាងឡើង នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១០ ក្នុងគ.ស. ៩៦១ ដោយ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២  បច្ឆាមរណៈ ព្រះនាម "សិវលោក" ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយចំពោះលទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា ។ ប្រាសាទប្រែរូបត្រូវបានប្រារព្ធឧទ្ទិសឆ្លងសិវលិង្គសម្រាប់រាជ្យឈ្មោះ រាជេន្ទ្រវរ្ម័ន នៅឆ្នាំ៩៦១ នៃគ.ស ដោយព្រះបាទកម្រងតេងអញស្រីរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទេវ។ ប្រាសាទប្រែរូប ជាប្រាសាទភ្នំដែលត្រូវបានកសាងឡើងដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ប្រាសាទប្រែរូបនេះ បានសាងឡើងក្រោយ ប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត ក៏ប៉ុន្តែប្រាសាទនេះ មានសភាពដូចគ្នាបេះបិទ ជាមួយប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត ពោលគឺ ប្រាសាទដែលបានកសាងឡើង ជាប្រាសាទភ្នំព្រមទាំង មានថែវលេចលយចេញ តាំងពីពេលកសាងមកម្ល៉េះ ហើយមានរៀប ជាបន្ទប់វែងៗ សំយុងមកក្រោមទៀត។ តាមការបង្អាញពីមន្ដ្រីផ្នែកបុរាណវិទ្យា នៃក្រសួងវប្បធ និងវិចិត្រសិល្បៈ បានឲ្យដឹងដែរថា តាមសិលាចារឹករបស់ ប្រាសាទប្រែរូបបានបញ្ជាក់នូវកាលវេលា នៃការកសាងយ៉ាងច្បាស់ ព្រមទាំងបានបញ្ជាក់អំពី ព្រះរាជវង្សនៃ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវរ្ន័ន ដែលព្រះអង្គបានសាង លិង្គឈ្មោះ រាជេន្ទ្រភទ្រេស្វរៈ ដាក់នៅនឹងតួប្រាសាទកណ្តាល ហើយក៏មានបង្អាញដោយរូប សំណាកព្រះអង្គតម្កល់នៅ នឹងប្រាសាទតាមជ្រុងផងដែរ ដែលសុទ្ធសឹង ទាក់ទងទៅនឹង លទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនាឯកសារ"ដើមកំណើតអង្គរ" ដែលរៀបរៀងដោយលោក មារ បូ មន្ដ្រីអភិរក្សតំបន់អង្គរ ខេត្តសៀមរាប បោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៩៦៩។ ប្រាសាទប្រែរូបត្រូវបានកំណត់អត្ថន័យជាទូទៅថា ជាទីកន្លែងសម្រាប់បូជាព្រះសព ឬការប្រែរូបរាងកាយពីសាកសពទៅជាផេះផង់។ ការហៅឈ្មោះនេះដោយសារគេយល់ថា អាងមួយមានរាងទ្រវែងចតុកោណកែងសាងអំពីថ្មភក់ លម្អនៅចំពីមុខជណ្តើរឡើងទៅប្រាង្គខាងលើគឺជាក្តារមឈូសសម្រាប់ដាក់សាកសពព្រះរាជាហើយត្រូវបានបូជានៅទីនោះ។ នៅពេលបូជាព្រះសពឱ្យក្លាយជាផេះ និងកម្ទេចឆ្អឹងហើយ គេក៏អាចប្រមូលយកទៅលាងនៅឯតួប៉មចំហមួយដែលមានរាងដំបូលរាងជាសាជីសាងអំពីថ្មបាយក្រៀមមានសសរចំនួនបួនស្ថិតនៅទិសឦសាន។ នៅខាងក្នុងតួប៉មមានមានផ្ទាំងថ្មភក់មួយក្នុងទម្រង់ជាត្បាល់កិនរាងការ៉េ ដែលមានចង្ហូរទឹកចេញ។ ប៉ុន្តែការយល់ឃើញរបស់អ្នកស្រុកខាងលើមិនត្រឹមត្រូវទេ អាងដែរពួកអ្នកស្រុកថាជាក្តារមឈូសនោះគឺជាតម្រសម្រាប់ទ្ររូបសំណាក់គោននិ្ទដែលជាយានជំនិះរបស់ព្រះឥសូរ ព្រោះប្រាសាទនេះកសាងឡើង ដើម្បីឧន្ទិសថ្វាយដល់ព្រះឥសូរក្នុងសាសនាព្រហ្មញ្ញសាសនា រីឯទម្ររាងត្បាល់កិន តាមពិតជាទម្រយោនីរបស់ព្រះនាងឧមាសម្រាប់ទ្រសិវៈលិង្គរបស់ព្រះឥសូរ។
ប្រាសាទផ្ទី

ប្រាសាទផ្ទីជាប្រាសាទមានរាងជាការ៉េ ដែលមានទំហំ១៥ម៉ែត្របួនជ្រុង និងមានជញ្ចាំងព័ន្ធជុំវិញកម្ពស់ ១ម៉ែត្រកសាងអំពីថ្មភក់  និងថ្មបាក្រៀម។ ប្រាសាទនេះមានទីតាំងស្ថិននៅកណ្តាលបារាយណ៍ខាងកើតនៃប្រាសាទបេងមាលា ដែលស្ថិនៅក្នុងភូមិបេងមាលា ឃុំបេងមាលា ស្រុកស្វាយលើ ខេត្តសៀមរាប។ នៅចំកណ្តាលប្រាសាទគេមានតម្កល់រូបព្រះពុទ្ធប្រក់នាគសរុបទាំងខឿនមានកម្ពស់៦,៥ម៉ែត្រ អំពីថ្មភក់ ដែកទំនងកសាងឡើងនៅក្នុងរវាងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១២ ទៅចុងសតវត្សរ៍ទី១២ ក្នងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ ប្រាសាទផ្ទីត្រូវបានជុសជុលដោយអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ និងត្រូវបានបញ្ចប់ការជួសជុលនៅចុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយការចូលរួមពីវិស័យឯកជនអាជ្ញាធរជាតិអប្សរា ចេញផ្សាយថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១។
ប្រាសាទផ្លាំង

ប្រាសាទផ្លាំងមានទីតាំងស្ថិតនៅក្បែរស្ទឹងផ្លាំង និងសាសារៀនប្រាសាទ ស្ថិតក្នុងឃុំព្រៃជ្រូក ស្រុកពួក ខេត្តសៀមរាប។ ប្រាសាទនេះមានតួប៉មចំនួនមួយ និងហោត្រៃចំនួនមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញជាថ្មបាយក្រៀម។ នៅក្នុងប្រាសាទមានសិលាចារឹកលេខK.៤៥២ ចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ៩៨៨នៃគ.ស
ប្រាសាទផ្លែបេង

បើតាមប្លង់បង្ហាញថាប្រាសាទផ្លែបេងមានតួប៉មពីរបែរមុខទៅទិសខាងលិច សព្វថ្ងៃនេះសល់តែខឿនធ្វើអំពីថ្មភក់រលុះអស់ដួលលើដី។ ចំណែកតួប៉មទាំងពីមិនដឹងធ្វើអំពីសម្ភារៈអ្វីទេ ប្រហែលស្ថាបនាអំពីឈើ ហើយកំពូលខាងជើងមានជណ្តើរឡើងពីទិសខាងកើត ខាងជើង និងខាងលិច។ តួប៉មទាំងពីរសង់លើខឿនថ្មបាយក្រៀមមួយរាងចតុកោណ​ដែលមានជណ្តើរចូលពីទិសខាងលិចមួួយ សម្រាប់កំពូលមួយអមដោយទម្រថ្មភក់ចម្លាក់សត្វតោ។ ក្នុងទីធ្លានេះមិនមានហោត្រៃដូចប្រាសាទជាច្រើនឡើយ ហើយការពារដោយកំពែងថ្មបាយក្រៀមមួយជាន់រាងចតុកោណផ្តាច់ដោយគោបុរៈពីរពីទិសខាងលិច ធ្វើអំពីថ្មភក់ជិតគ្នា។
ប្រាសាទផ្លៃបាត

ប្រាសាទផ្លៃបាតត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ និងទី១៣ ជាប្រាសាទក្នុងសាសនាព្រាហ្មណ៍-ហិណ្ឌូ និកាយ សិវៈ និងទីសក្ការបូជាពុទ្ធសាសនាមហាយាន  វាគួរឱ្យកត់សម្គាល់សម្រាប់ការបង្កើតប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងទឹកដើម្បីភ្ជាប់តំបន់សំខាន់ៗ។ ដោយបំប្លែងរណ្ដៅទៅជាស្រះ។ ទំនប់​គ្រប់គ្រង​ទឹក​មួយ​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ឡើង​ដើម្បី​ត​ភ្ជាប់​ទៅ​ប្រភព​ទឹក​ធម្មជាតិ​ដើម្បី​ឱ្យ​វា​ហូរ​ចូល​ទៅ​ក្នុង ​បារាយណ៍ ​ប្រាសាទ​មឿង​តាម។ ដើម្បីចិញ្ចឹមសហគមន៍នៅតាមវាលទំនាប ហើយ​ជា​ភ្នំ​តែ​មួយ​គត់​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ពីរ ដែល​កម្រ​ឃើញ​ប្រាសាទ​ដែល​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​អរិយធម៌នៃអាណាចក្រខ្មែរ
ប្រាសាទផ្លៃបាត: ប្រាសាទផ្លៃបាត ១

ប្រាសាទផ្លៃបាត ១ 
ប្រាសាទផ្លៃបាត១ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំផ្លៃបាត។ នៅស្រុក Ban Khok Muang ឃុំ Chorakhe Mak ស្រុក Prakhon Chai បច្ចុប្បន្ននេះ មានតែប្រាសាទធំ និងអគារជំនួយពីរនៅខាងមុខប៉ុណ្ណោះដែលអាចរកឃើញ ប្រាសាទខ្លួនឯងគឺជាអគាររាងការ៉េដែលមានជ្រុងទ្រវែង សាងសង់ពីថ្មភក់ និងឥដ្ឋ។ មាន​ច្រក​ចូល​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត ចំណែក​ទ្វារ​បី​ទៀត​ជា​ទ្វារ​មិន​ពិត។ គែមនៃទ្វារមានលំនាំនៅក្នុងផ្នែកខ្លះវាត្រូវបានគេជឿថាវាជាប្រាសាទដែលមិនត្រូវបានបញ្ចប់។ ស្ថិតនៅលើមូលដ្ឋានថ្មបាយក្រៀមរាងចតុកោណ។ ដូច្នេះហើយ គេសន្មត់ថា នៅសងខាងនៃប្រាសាទធំ ធ្លាប់ជាប្រាសាទពីរផ្សេងទៀត ដែលសង់ដោយឥដ្ឋ និងកម្លាំងកំទេច 

នៅលើកំពូលភ្នំភាគនិរតីនៃប្រាសាទ ភស្តុតាងនៃទំនប់ដ៏ធំមួយក៏ត្រូវបានរកឃើញផងដែរ។ ដែលមានលក្ខណៈសហសម័យជាមួយរចនាបថឃ្លាំង ដូចជាប្រាសាទតាកែវ និងប្រាសាទឃ្លាំងខាងលិច ប្រាសាទឃ្លាំងខាងកើត។ល។ คุณค่าขององค์ประกอบทางภูมิทัศน์กลุ่มเทวสถานปราสาทพนมรุ้ง ปราสาทเมืองต่ำ และปราสาทปลายบัด จังหวัดบุรีรัมย์ จุลนาถ วรรณโกวิท ภาควิชาภูมิสถาปัตยกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หน้า 8
ប្រាសាទផ្លៃបាត: ប្រាសាទផ្លៃបាតក ២

ប្រាសាទផ្លៃបាតក ២ 
ប្រាសាទផ្លៃបាត ២ ស្ថិតនៅលើជួរភ្នំ។ វាមានចម្ងាយប្រហែល 1 គីឡូម៉ែត្រខាងលិចនៃប្រាសាទផ្លៃបាត 1 ក្នុងតំបន់ Ban Yai Yaem ។ ឃុំ យ៉ែម អភិវឌ្ឍន៍ ស្រុក​ជល​ផល​ វាមានប្រាសាទសំខាន់ធ្វើពីឥដ្ឋ។ មាន​ច្រក​ចូល​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត ចំណែក​ទ្វារ​បី​ទៀត​ជា​ទ្វារ​មិន​ពិត។ ប្លង់គឺដូចគ្នានឹងប្រាសាទផ្លៃបាត១ សហសម័យជាមួយរចនាបថ បាពួន  ปราสาทร่วมสมัยกับศิลปะแบบบาปวน เช่น ปราสาทปลายบัด 2 ปราสาทพนมวัน ปราสาทพิมาย ปราสาทสด๊กก๊อกธม ปราสาทบาปวน ปราสาทแม่บุญตะวันตก ปราสาทพนมจิสอร์ เป็นต้น នៅតំបន់ខាងមុខខាងកើត គេរកឃើញប្រាសាទចម្លងមួយពីថ្មភ្នំភ្លើង។ តំបន់ជុំវិញមានជញ្ជាំងកញ្ចក់ សាងសង់អំពីថ្មបាយក្រៀម។ និងបានរកឃើញដានជាច្រើននៃការជីករណ្តៅដោយខុសច្បាប់នូវវត្ថុបុរាណ។

លើសពីនេះ សិលាចារឹកមួយត្រូវបានគេរកឃើញដែលអ្នកជំនាញនៃ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ បានអាន និងបកស្រាយថា សិលាចារឹកសំខាន់នេះត្រូវបានគេរកឃើញថាជាសិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរ -សំស្រ្កឹត បុរាណ ដោយបញ្ជាក់អំពីសម័យកាលដែលត្រូវនឹង ឆ្នាំ៩២៥ ទាក់ទងនឹងព្រះរាជបញ្ជារបស់ ព្រះចៅស្រីឥសានវរ្ម័នទី២ ជូនចំពោះអភិជនក្នុងស្រុក อ่านจารึกให้รู้จัก ‘ประติมากรรมสำริด’ กังวล คัชชิมา ชวนสืบร่องรอยจาก ‘ประโคนชัย’ บทความพิเศษ ความสำคัญของประติมากรรมสัมฤทธิ์จาก “ปราสาทเขาปลายบัด 2” https://www.blockdit.com/posts/5eb5cfef1b0b83123f6010a6
ប្រាសាទពណ្ណរាយ: ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត និងប្រវត្តិ

ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត និងប្រវត្តិ 
thumb
នៅលើទឹកដី ភូមិច្រណូកលិច ឃុំច្រណូក ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ជាទឹកដីចំណាស់មួយសម្បូរប្រាសាទបុរាណជាច្រើន ដែលបុព្វបុរសខ្មែរបានបន្សល់ទុកឲ្យកូនចៅជំនាន់ក្រោយបានឃើញ បានស្គាល់ស្នាដៃរបស់ដូនតា និងជាមោទនភាពសម្រាប់អ្នកជំនាន់នេះទៀតផង។ ប្រាសាទពណ្ណរាយ ស្ថិតនៅក្នុងភូមិច្រណូកលិច ឃុំច្រណូក ស្រុកកំពង់លែង។ ប្រាសាទនេះជាប្រាសាទមួយក្នុងចំណោមប្រាសាទនានា ដែលមាននៅក្នុងទឹកដីស្រុកកំពង់លែង តួប្រាសាទទាំងមូលទ្រុឌទ្រោមណាស់ទៅហើយ ដុំថ្មជ្រុះរប៉ាត់រប៉ាយពេញទីធ្លាប្រាសាទ ដែលទាមទារឲ្យមានការយកចិត្តទុកដាក់អភិរក្ស និងថែទាំប្រាសាទចំណាស់មួយនេះជាបន្ទាន់។ នៅច្រកទ្វារចូលប្រាសាទ គ្មានសេសសល់ក្បាច់ចម្លាក់អ្វីឡើយ មានតែស្នាមប្រេះស្រាំ ឥដ្ឋធ្លាក់ចុះគួរឱ្យសង្វេគក្រៃលែង។ នៅជុំវិញប្រាសាទទាំង២នេះ នៅសេសសល់សសរពេជ្រ ផ្ដែរ និងបំណែកថ្មប្រាសាទជាច្រើន ត្រូវបានគេឃើញសេសសល់នៅខាងមុខប្រាសាទ។ តាមឯកសារដែលចងក្រងដោយមន្ទីរទេសចរណ៍ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង បានបង្ហាញថា ប្រាសាទពណ្ណរាយសង់នៅលើកំពូលភ្នំធ្វើបុណ្យ មានផ្ទៃរាបស្មើប្រមាណជា៥០ម៉ែត្រ គុណ៣០ម៉ែត្រ។ ប្រាសាទនេះសង់ពីឥដ្ឋ និងថ្មភក់ មានទ្វារ២ បែរទៅទិសខាងលិច ដែលទ្វារនីមួយៗ មានរំលេចដោយផ្តែរមានក្បាច់រចនាយ៉ាងរស់រវើក។ ប្រាសាទនេះសាងសង់នៅសតវត្សរ៍ទី៧-៨ ដើម្បីឧទ្ទិសដល់លទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា។ នៅប្រាសាទពណ្ណរាយនេះ ភ្ញៀវទេសចរដែលបានទៅទស្សនានៅទីនោះ បើសម្លឹងទៅទិសខាងកើត ពួកគេនឹងបានឃើញទេសភាពដ៏ស្រស់ត្រកាលនៃ ភ្នំជ័យជាតិ ភ្នំជ័យទ័ត ភ្នំធ្លក និងមានវត្តអារាមមួយ ដែលជាទីរមណីយដ្ឋានដ៏ពេញនិយមនៅក្នុងស្រុកកំពង់លែងនេះតែម្តងដកស្រង់ពី Popular Magazine ។
ប្រាសាទពោក្លោងយ៉ារ៉ា

ប្រាសាទពោក្លោងយ៉ារ៉ា () គឺ​ជា​កន្លែង​សាសនា​ចាម​ហិណ្ឌូ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ក្នុង​នាយក​រដ្ឋ​ចាម​នៃ ប៉ាន់ឌូរ៉ាន់ហ្គា (Panduranga) ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ជា ផាន់រាំង (Phan Rang) នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​វៀតណាម។ វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងកិត្តិយសរបស់ស្តេច ពោ ក្លោងយ៉ារ៉ា (Po Klaung Garai) ដែលគ្រប់គ្រង ប៉ាន់ឌូរ៉ាន់ហ្គា ពីឆ្នាំ ១១៥១ដល់ ១២០៥ ដោយស្តេចប្រវត្តិសាស្ត្រ Jaya Sinhavarman III, Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, p.228.
ប្រាសាទពោក្លោងយ៉ារ៉ា: ប្រវត្តិប្រាសាទ

ប្រវត្តិប្រាសាទ 
ស្តេចចាមជយា ស៊ីមវវរ្ម័នទី ៣ (វៀត៖ Chế Mân) ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាបានសាងសង់ប៉មជាកិត្តិយសដល់ពោធិឃ្លាំងហ្គារ៉ាយ នៅចុងសតវត្សទី១៣។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វត្តមានរបស់ស្ទីលជាច្រើនពីសម័យមុននេះ បង្ហាញថា ព្រះបាទជ័យ ស៊ីមវវរ្ម័ន ប្រហែលជាគ្រាន់តែបានស្ដារ និងបន្ថែមទៅលើសំណង់ដែលមានស្រាប់ហើយ។

សិលាចារឹកចុះកាលបរិច្ឆេទឆ្នាំ ១០៥០ នៅ ពោ ក្លោងយ៉ារ៉ា រំលឹកដល់ជ័យជំនះយោធារបស់ស្តេចចាមពីរអង្គ (សន្មតថាតំណាងឱ្យរាជវង្សភាគខាងជើងនៃឥន្ទ្របុរៈដែលមានទីស្នាក់ការនៅជិត មីសឺន) លើប្រជាជន ប៉ាន់ឌូរ៉ាន់ហ្គា នៅភាគខាងត្បូងនៃចាម្ប៉ា។ យោងទៅតាមសិលាចារឹក ព្រះអង្គម្ចាស់ជ័យជម្នះបានប្រារឰឡើងដោយដំឡើងសិង្ហពីរ និងជួរឈរជ័យមួយ។Jean Boisselier, La Statuaire du Champa, p.245-246.
ប្រាសាទពោក្លោងយ៉ារ៉ា: ទីតាំងប្រាសាទ

ទីតាំងប្រាសាទ 
ប្រាសាទពោក្លោងយ៉ារ៉ា ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់​អ្វី​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​រចនាប័ទ្ម​ថាប់​ម៉ម​នៃ​សិល្បៈ​និង​ស្ថាបត្យកម្ម​ចាម។ វាមានប៉មឥដ្ឋចំនួនបី៖ ប៉មធំមួយមានបីជាន់ ប៉មទ្វារតូចជាង និងប៉មពន្លូតដែលមានដំបូលដូចខ្នងសេះ។ ក្រុមនៃអគារត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ ហើយ "ត្រូវបានសម្គាល់ដោយភាពបរិសុទ្ធនៃគ្រោងរបស់វា និងភាពធន់នៃការតុបតែងរបស់វា។ ស្នាដៃនៃរចនាប័ទ្មថាប់ម៉ម។Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, 235-236. រូបភាពដែលនៅសេសសល់គឺមិនសូវចាប់អារម្មណ៍ទេ ដែលបង្ហាញឱ្យឃើញពី "សិល្បៈមួយនៅក្នុងស្ថានីយធ្លាក់ចុះ ដោយសារតែភាពរឹងប៉ឹង និងការងារស្ងួត។" Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, p.239, 242. ប៉មដែលមានដំបូលប្រក់ដូចបាវ ត្រូវបានគេនិយាយថា ឧទ្ទិសថ្វាយដល់ព្រះនៃអណ្តាតភ្លើង ថាង ឈូ យ៉ាងពី។Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, p.239, 242.

រូបភាពសាសនាចម្បងនៅក្នុងប្រាសាទគឺ mukhalinga នៃសតវត្សទី ១៦ ឬ ១៧ ។ Mukhalinga គឺជា ព្រះសិវលិង្គ ដែលមានមុខមនុស្ស។ ជាទូទៅ លង្កាគឺជានិមិត្តសញ្ញានៃព្រះសិវៈហិណ្ឌូ ប៉ុន្តែជនជាតិចាមនិយាយថា មួយនេះគឺជារូបសំណាករបស់ស្តេច ពោ ក្លោងយ៉ារ៉ា ។ ប្រាសាទនៅតែជាកន្លែងនៃពិធីបុណ្យសាសនាចាម។Ngô Vǎn Doanh, Champa: Ancient Towers, p.241.
ប្រាសាទពោធិសោម: ប្រវត្តិប្រាសាទ

ប្រវត្តិប្រាសាទ 
វត្តឧណ្ណាលោមជាវត្តមួយក្នុងចំណោមវត្តទាំង៦ ក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ដែលត្រូវបានសង់ក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅពញ្ញាយ៉ាត ឆ្នាំ១៤៣៧។ ក្នុងចំណោមវត្តទាំងនោះមានតែវត្តឧណ្ណាលោមមួយគត់ដែលមានស្លាកស្នាមប្រាសាទសម័យអង្គរ ដែលយោងតាមការសិក្សាប្រាសាទនេះក្នុងរវាងសតវត្សទី១១ ពោលគឺមុនការបង្កើតទីក្រុងភ្នំពេញ។ ប្រាសាទនេះបានប្រែក្លាយជាចេតិយនៅសម័យក្រោយអង្គរ សម្រាប់គោរពបូជាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា។ ចេតិយនេះហើយដែលផ្តល់ឈ្មោះឲ្យវត្តមួយនេះ ដែលពីដើមឡើយគេហៅថាប្រាសាទពោធិលោម។ លុះក្រោយមកដោយគេជឿថាចេតិយនេះជាទីបញ្ចុះនូវឧណ្ណាលោម របស់ព្រះអស្សជិត្ថេរ ទើមគេហៅចេតិយនោះថាឧណ្ណាលោម។ ប្រាសាទនេះជាប្រាសាទទោលដែលសង់អំពីថ្មភក់ និងមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញដោយថ្មបាយក្រៀម។ បើយើងមើលពីក្រៅវាជាចេតិយមួយដែលមើលទៅហាក់ដូចសង់ថ្មីៗ តែបើយើងមើលខាងក្នុងវាជាប្រាសាទចំណាស់មួយដែលមានជញ្ជាំងតម្រៀបគ្នាដោយថ្មភក់ធំៗ ហើយក្រាស។ អ្វីដែលគួរឲ្យស្តាយនោះគឺយើងមិនអាចមើលឃើញពីចម្លាក់ផ្តែរ និងសិលាចារឹកមួយ ដែលនៅសល់តែបំណែកថ្មបាក់បែករប៉ាត់រប៉ាយប៉ុណ្ណោះ។ នៅខាងក្នុងប្រាសាទមានធ្នឹមឈើបណ្តោយថ្ងៃធំមួយ ដែលមានលោកតាម្នាក់នៅរក្សាជាប្រចាំ។
រូបភាពតូច|ប្រាសាទពោធិលោម១