ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ: សម័យធនបុរី ដល់សម័យរតនកោសិន្ទ្ររ៍ខាងដើម (ដល់ រជ្ជកាល ទី ៤)

សម័យធនបុរី ដល់សម័យរតនកោសិន្ទ្ររ៍ខាងដើម (ដល់ រជ្ជកាល ទី ៤)

ព.ស. ២៣១០

សម្តេចព្រះបាទតាកស៊ីន ទ្រង់បានឡើងគ្រង់រាជ្យក្រុងធនបុរី ទោះបីជារយៈកាល បង្កើតទីក្រុងថ្មី ប៉ុន្តែក៏ទ្រង់យកប្រទ័យទុកដាក់ទំនុកបំរុងកិច្ចការព្រះពុទ្ធសាសនាតាម ដែលទ្រង់មានឱកាស ទ្រង់សាងវត្តថ្មី ឆ្ពោះវត្តបាងយ៉ីរឿខាងជើង (វត្តរាជគ្រឹស្ហ) មួយគត់ ប៉ុន្តែទ្រង់បានជួសជុលវត្តចាស់មួយចំនួន និង ចាត់វត្តផ្សេង ៗ ក្នុងក្រុងឡើងជាវត្តហ្លួង (វត្តស្តេច) អារាធនាព្រះភិក្ខុសង្ឃយល់ដឹងព្រះធម៌ មានសីលាចារវត្តចូលមកតាំងជាព្រះ រាជាគណៈ ជួយទទួលភារៈ បំរុងព្រះពុទ្ធសាសនា ទ្រងរួបរួមគម្ពីរព្រះត្រៃបិដកពីខេត្តក្រុងផ្សេងមកចាត់ជាច្បាប់ហ្លួង ប៉ុន្តែនៅពុំទាន់បានរៀនរយបរិបូណ៌ផងក៏បញ្ចប់ព្រះរាជ កាលជាមុន ក្នុង ព.ស. ២៣១៩ សូមឲ្យវត្តសាងសៀវភៅរូបភាពត្រៃភូមិ ដែលវិចិត្ររចនា ខ្នាតធំគ្លីបានវែងជាង ៣៤ ម៉ែត្រ និង ទ្រង់ចាប់ហ្វឹហាត់វិបស្សនាក្នុងឆ្នាំជាមួយគ្នានេះដែរ បន្ទាប់មក ព.ស. ២៣២២ កងទ័ពថៃបានអារាធនាព្រះកែវមក៌ត មកពីទីក្រុងវៀច័ន្ទ ។ នៅអាវសាននៃរជ្ជកាល ទ្រង់យកប្រទ័យក្នុងការបំពេញកម្មដ្ឋានណាស់ ហើយទីបំផុតក្នុង ព.ស. ២៣២៥ មានរឿងថា ទ្រង់មានសតិឃ្លាងឃ្លាត ដល់ថ្នាក់ពិសោធន៍សេចក្តីបរិ សុទ្ធិរបស់ព្រះសង្ឃដោយការមុជទឹក ហើយព្រះអង្គយល់ថា ព្រះអង្គជាព្រះអរិយបុគ្គល ទ្រង់ឲ្យព្រះសង្ឃថ្វាយបង្គំព្រះអង្គ ។ ព្រះសង្ឃ ដែលមិនព្រមធ្វើតាមព្រះរាជបញ្ជា ក៏ត្រូវ ទណ្ឌកម្ម ហើយកើតហេតុចលាចលក្នុងក្រុង រហូតដល់សម្តេចព្រះយ៉ាមហាក្ស័ត្រសឹក ដើម្បីមករំងាប់អធិករណ៍ ព្រះអង្គត្រូវសម្រេចទទួលទោស ជាហេតុអស់ទៅនូវផែនដី ។

ព.ស. ២៣២៥

ព្រះបាទសម្តេចព្រះពុទ្ធយ៉តផាចុឡាលោក ស្តេចឡើងគ្រងរាជ្យ តមកព្រះអង្គទ្រង់ បានសាងរាជធានីថ្មី នៅជាយខាងកើត(ម្ខាងទៀតនៃទន្លេចៅព្រះយ៉ា) ទ្រង់បានសាង និង ជួសជុលវត្តជាច្រើន មានវត្តព្រះស្រីរតនសាស្តារាម ក្នុងព្រះបរមរាជវាំង វត្តសុទស្សនទេពវរារាម វត្តស្រះកេត និង វត្តព្រះជេតុពន ជាដើម ។ អ្នកមុខ អ្នកការ ខុនណាង អ្នករាជការ ក៏នាំគ្នាសាងវត្តឡើងជាចំនួនច្រើន ដូចជា សម្តេចក្រមព្រះរាជវាំង បវរមហាសុរ សិង្ហនាថ ទ្រង់សាងវត្តមហាធាតុជាដើម ក្នុង ព.ស. ២៣៣១ ទ្រង់ឲ្យប្រជុំព្រះសង្ឃ និង រាជបណ្ឌិតធ្វើការសង្គាយនាគ្រាទី ៩ នាវត្តមហាធាតុ សម្រេចហើយបានចម្លងសាងជាព្រះត្រៃបិដក ច្បាប់ហ្លួង ហៅថា ច្បាប់មាសធំ តមកទ្រង់បានសាងថែមពីរច្បាប់ទៀត គឺ ច្បាប់មាសរង និង ច្បាប់មាសជុប ទ្រង់សូមឲ្យមានការបង្រៀនព្រះបរិយត្តិធម៌ក្នុងព្រះបរមរាជវាំង រហូតដល់តាមវាំង អ្នកមុខអ្នកការ និង គេហស្ថានមន្ត្រី រាជការអ្នកធំ ទ្រង់ត្រូវ តាមដានច្បាប់ព្រះសង្ឃ ដើម្បីត្រួតពិនិត្យការប្រព្រឹត្តិរបស់ព្រះសង្ឃ ជុំរះព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យបរិសុទ្ធ និង ទ្រង់បន្តស្នងប្រពៃណីព្រះរាជបុច្ឆាគណៈសង្ឃ ។ 
ព្រះបាទសម្តេចព្រះពុទ្ធយ៉តផាលើតឡានៈផាឡាយ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យជារជ្ជកាលទី ២ ។ វត្ត ដែលទ្រង់ជួសជុលថ្មីក្នុងរជ្ជកាលនេះ មានវត្តអរុណរាជវរារាម វត្តមោលី លោក វត្តសុទ័ត (សុទស្សន៍) ជាដើម ក្នុង ព.ស.២៣៥៧ ។ ទ្រង់ចាត់បញ្ជូនសមណទូ ៨ អង្គ ទៅសិក្សាស្នងបន្តសាសនវង្សនៅសិរីលង្កាទ្វីប គ្រាត្រឡប់គណៈនោះក៏បាននាំមក ជាមួយនូវព្រះសិរីមហាពោធិ៍ ៦ ដើម ទ្រង់បញ្ជាឲ្យយកទៅដាំនៅនគរស្រីធម្មរាជ ២ ដើម វត្តមហាធាតុ ១ដើម វត្តសុទ័តទេពវរារាម ១ដើម វត្តស្រះកេត ១ ដើម និង មានអ្នកយក ទៅដាំនៅក្ល័នត័ន (មាលេស៊ី) ១ដើម ។ ទ្រង់មានព្រះរាជតម្រាស់ផងដែរថា សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ (មី) ធ្វើឲ្យពិធីវិសាខបូជា កើតឡើជាគ្រាដំបុងបំផុតនៅក្នុងសម័យក្រុងរតនកោ ស៊ីន្ទ្ររ៍ជានក្ខត្តឬក្សធំបំផុតនៃឆ្នាំ ព.ស. ២៣៦០ និង ទ្រង់អនុញ្ញាត់ផ្តើមឲ្យមានការសង្គាយនាសូត្រមន្តក្នុង ព.ស. ២៣៦៣ ។ ក្នុងរាចកាលនេះ សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ (មី) បានពង្រីកកម្មវិធីសិក្សាភាសាបាលី ពី ៣ ថ្នាក់ (៣ ថ្នាក់គឺ ប្រយោគត្រី ទោ ឯក) ទៅជា ៩ ប្រយោគ ។

ព.ស. ២៣៦៧

ព្រះបាទសម្តេចព្រះន័ងក្លៅចៅយ៉ូហ៊ួ ទ្រង់ឡើងគ្រងរាជ្យ ជារជ្ជកាលទី ៣ ទ្រង់បញ្ជាឲ្យសាងព្រះត្រៃបិដកច្បាប់ហ្លួងបង្កើនចំនួនថែមទៀត គ្រប់បរិបូណ៌ជាងរជ្ជកាលមុន ៗ ទ្រង់បញ្ជាឲ្យប្រៃព្រះត្រៃបិដកជាភាសាថៃ ដោយឆ្ពោះក្នុងចំណែកព្រះសូត្រទុកជា ច្រើន ទ្រង់សាង និង ជួសជុលព្រះអារាមហ្លួង និង ទ្រង់ឧបការៈបំរុងឲ្យមានអ្នកសាងជួសជុលវត្តវ៉ាអារាមឡើងជាចំនួនច្រើន ជាពិសេសជាងសម័យមុន ៗ ។ វត្ត ដែលសាងក្នុងរជ្ជ កាលនេះគឺ វត្តឈ្លើមព្រះកៀត វត្តទេពធីតារាម វត្តរាជនត្តារាម និង ទ្រង់បញ្ជាឲ្យរួបរួម តម្រាប់តម្រាផ្សេង ៗ ដូចជា អក្សរសាស្ត្រ ពេទ្យសាស្រ្ត អក្សរសិល្បិ៍ ជាដើម ហើយទ្រង់បញ្ជាឲ្យចារឹកទុកក្នុងវត្តអារាមហ្លួងផ្សេង ៗ ដូចជា វត្តជេតុពនវិមលមង្គលារាម វត្តរាជឱរស វត្តសុទ័តទេពវរារាម ជាដើម ។ ទ្រង់ទំនុបំរុង និង ពង្រីកការបង្រៀនព្រះ បរិយត្តិធម៌ក្នុងព្រះបរមមហារាជវាំង ឲ្យរឹងប៉ឹងបរិបូណ៌ឡើងថែមទៀត ទ្រង់បញ្ជាឲ្យជួល គ្រូអាចារ្យបង្រៀនព្រះបរិយត្តិធម៌ គ្រប់ព្រះអារាមហ្លួង ទ្រង់ព្រះរាជទានឧបត្ថម្ភដល់ព្រះភិក្ខុសាមណេរ ដែលប្រឡងបាន រហូតទៅដល់ញោមប្រុសញោមស្រី បញ្ជាឲ្យជួលគ្រូបង្រៀនអក្សរថៃដល់កុមារាកុមារី ។ រាប់បានថា ជាការបង្កើតសាលារៀនហ្លួងគ្រាដំបូងបំ ផុត និង ទ្រង់ស្នងបន្តប្រពៃណី ដូចជាមានព្រះរាជបុច្ឆាគណៈសង្ឃជាច្រើនរឿង ។

នៅក្នុងរជ្ជកាលនេះ ចៅផាម្កុដក (ព្រះបាទសម្តេចព្រះចមក្លៅចៅយ៉ូហ៊ួ មុនពេល ឡើងគ្រងរាជ្យ) ដែលបានបួសជាសាមណេរនៅ ព.ស. ២៣៦០ និង បួសជាភិក្ខុ នៅ ព.ស. ២៣៦៧ (ក្នុងរជ្ជកាលទី ២) ទ្រង់គង់នៅនាវត្តមហាធាតុ ដែលជាទីស្ថិតរបស់សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ទ្រង់ប្រឡងបានប្រយោគ ៥ ។ ទ្រង់មានសទ្ធាជ្រះថ្លាក្នុងវិន័យយ៉ាង តឹងរឹងរបស់ព្រះសង្ឃមន នាមថា សាយ នាមបញ្ញត្តិ ពុទ្ធវង្សោ (ជាព្រះរាជាគណៈ ដែល ព្រះសុមេធាចារ្យ គង់នៅវត្តបវរមង្គល) មានបំណងនឹងប្រព្រឹត្តិតឹងរឹងដូច្នោះ ទើបស្តេចប្តូរវត្តទៅគង់ប្រថាប់នៅនាវត្តស្មរ៉ាយ (វត្តរាជាធិវាស) នៅ ព.ស. ២៣៧២ ។ ទ្រង់ឧប្បសម្បទាសាជាថ្មី បំបែកទៅបង្កើតគណៈធម្មយុត្តិកា ឬ ធម្មយុត្តិកនិកាយ ឡើង កំណត់ដោយការការបញ្ចុះបង្គោលសីមាភ្ជាប់ជាពន្ធសីមាថ្មី នៃវត្តស្មរ៉ាយថាជាការបង្កើត គណៈធម្មយុត្តិ ក្នុង ព.ស. ២៣៦៧ បន្ទាប់ពីនោះស្តេចបានមកគង់ប្រថាប់នៅនាវត្តបវរនិវេស តាំងមជ្ឈមណ្ឌលមជ្ឈឹមរបស់គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយតមក ។

ព.ស. ២៣៩៤

ព្រះបាទសម្តេចព្រះចមក្លៅចៅយ៉ូហ៊ួ ស្តេចឡើងគ្រងរាជ្យព្រះជន្មបាន ៤៧ វស្សា (ក្រោយពីទ្រង់ព្រះផ្នួសបាន ២៧ វស្សា) ការ ដែលទ្រង់ព្រះផ្នួសនៅបានយូរនោះ ជាប្រ យោជន៍ដល់ព្រះអង្គក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រទេសយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះទ្រង់មានឱកាស់ក្នុងការ យាងទៅកាន់ទីឋានផ្សេង ៗ ចូលចុះដល់ប្រជាជន ទ្រង់ជ្រាបហេតុការណ៍ប្រទេសជាតិ និង ការជ្រុលជ្រួសខុសឆ្គងផ្សេង ៗទ្រង់ស្វែងយល់រឿងរ៉ាវស្ថានការណ៍ទូទៅបានទាន់ ហេតុការណ៍ ទ្រង់ចេះភាសាអង់គ្លេស ស្គាល់ចិត្តនិស្ស័យរបស់ជនប្រទេស (បារាំង) ដែល ត្រូវចងសម្ព័ន្ធក្នុងផ្លូវការតទៅ ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងវត្តថ្មីគឺ វត្តបរមនិវាស វត្តសោមនស្សវិហារ វត្តបុប្ផារាម វត្តរាជប្រតិស្ឋស្ថិតមហាសីមារាម និង វត្តម្កុដក្ស័ត្រីយារាម និង ទ្រង់ជួសជុលព្រះបឋមចេតីយ៍ជាដើម ទ្រង់អនុញ្ញាត់ឲ្យមានពិធី “មាឃបូជា” ឡើងជាគ្រា ដម្បូងបំផុតក្នុង ព.ស. ២៣៩៤ ទ្រង់សាងព្រះត្រៃបិដកច្បាប់បណ្តែតជាត ទ្រង់ឧបត្ថម្ភព្រះសង្ឃួយួន ចាត់បានថាជាការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានជា ដំបូងសាជាថ្មី ។