នរោត្តម រណឫទ្ធិ: កិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយ គបក

កិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយ គបក
250px|left|thumb|ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិដែលកំពុងផ្តល់សន្និសីទកាសែតដល់អ្នកសារព័ត៌មាននាឆ្នាំ១៩៩៣

លោកបិននី វីតយ៉ូណូ, ដែលជាតំណាងអគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជាពីឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៧Widyono (2008), p. xxvii បានសង្កេតឃើញថាទោះបីរណឫទ្ធិមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ជាងលោកហ៊ុន សែនក៏ដោយក៏ព្រះអង្គនៅតែមានអំណាចប្រតិបត្តិតិចជាងដែរ។Widyono (2008), p. 166  រណឫទ្ធិដំបូងឡើយមានការសង្ស័យយ៉ាងខ្ពស់មកលើលោកហ៊ុន សែន,Widyono (2008), p. 130 ប៉ុន្តែក្រោយៗមក ពួកគេទាំងពីរក៏បានបង្កើតទំនាក់ទំនងការងារយ៉ាងជិតស្និទ្ធិPeou (2000), p. 243ដោយឯកភាពគ្នាលើសេចក្តីសម្រេចគោលនយោបាយភាគច្រើនដែលបានធ្វើ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ១៩៩៦។Widyono (2008), pp. 214–15 នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៣ ក្នុងពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន, រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន-សែនបានដាក់ពាក្យស្នើសុំឱ្យកម្ពុជាក្លាយសមាជិកនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនៃភាសាបារាំង។ ការសម្រេចចិត្តចូលរួមក្នុងអង្គការភាសាបារាំងនោះ (Francophonie) បានធ្វើឱ្យមានការជជែកវែកញែកពិភាក្សានៅក្នុងចំណោមនិស្សិតនៅតាមវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សា, ជាពិសេស គឺនិស្សិតមកពីវិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជាដែលបានអំពាវនាវឱ្យប្រើភាសាបារាំងជំនួសឱ្យភាសាអង់គ្លេសវិញ។ ជាការឆ្លើយតប រណឫទ្ធិបានជម្រុញដល់និស្សិតទូទាំងប្រទេសឱ្យរៀនភាសាអង់គ្លេសរួមជាមួយនឹងភាសាបារាំង។

នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៥ រណឫទ្ធិបានសម្តែងការកោតសរសើរចំពោះប្រព័ន្ធនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចនៅប្រទេសសឹង្ហបូរី ម៉ាឡេស៊ី និងឥណ្ឌូនេស៊ី។ ដូចដែលព្រះអង្គបានឃើញថា ប្រទេសទាំងនេះមានលក្ខណៈជារបបកូនកាត់ មានការធ្វើអន្តរាគមន៍សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសកម្ម និងសេរីភាពសារព័ត៌មានការកំណត់ ទាំងនេះអាចជាគំរូដ៏ល្អដើម្បីជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសង្គមរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ ព្រះអង្គរណឫទ្ធិបានលើកឡើងនូវទស្សនៈមួយថា ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចគួរតែមានអាទិភាពជាងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសិទ្ធិមនុស្ស។Widyono (2008), p. 192–93 នៅប៉ុន្មានខែដំបូងនៃការដឹកនាំ ព្រះអង្គបានធ្វើពិធីយ៉ាងសកម្មជាមួយមេដឹកនាំនយោបាយមកពីបណ្តាប្រទេសនានាក្នុងតំបន់រួមមានឥណ្ឌូណេស៊ីNorodom (2014), p. 17 សិង្ហបុរី និងម៉ាឡេស៊ី, ដើម្បីជំរុញការវិនិយោគនៅកម្ពុជា។ នៅដើមឆ្នាំ១៩៩៤ រណឬទ្ធិបានបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា (CDC–Cambodian Development Council) ដើម្បីជំរុញដល់ការវិនិយោគបរទេសនៅកម្ពុជា, ព្រះអង្គក៏បានក្លាយជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សានេះផ្ទាល់។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីម៉ាឡេស៊ី លោកមហាធឺ ម៉ូហាម៉ាដ បានគាំទ្រផែនការរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ និងបានជំរុញពាណិជ្ជករម៉ាឡេស៊ីឱ្យធ្វើការវិនិយោគនិងជួយក្នុងការអភិវឌ្ឍវិស័យទេសចរណ៍ ការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងឧស្សាហកម្មទូរគមនាគមន៍នៅប្រទេសកម្ពុជា។

ក្នុងឋានៈជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា រណឫទ្ធិបានផ្តល់ការយល់ព្រមដល់កិច្ចសន្យាអាជីវកម្មចំនួន ១៧ ដែលស្នើដោយពាណិជ្ជករម៉ាឡេស៊ីរវាងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៥។ គម្រោងភាគច្រើនគឺផ្តោតទៅលើការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ រួមមាន ការសាងសង់ផ្លូវប្រណាំង (សម្រាប់ម៉ូតូ ឫកង់) រោងចក្រថាមពល និងស្ថានីយ៍ប្រេងឥន្ធនៈ។Widyono (2008), pp. 199–200 នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៤ CDC បានបើកការដេញថ្លៃដើម្បីសាងសង់កាស៊ីណូមួយនៅជិតក្រុងព្រះសីហនុ ហើយមានសំណើរដែលបានដាក់ដោយក្រុមហ៊ុនចំនួន ៣ គឺ៖ អារ៉ីស្តុន បឺហាត មកពីប្រទេសម៉ាឡេ, យូនីសិនត្រល ខបប៉ូរេសិន មកពីសិង្ហបុរី និងក្រុមហ៊ុនអន្តរជាតិហ៊ីយ៉ាត មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ សំណើរបស់អារីស្តុនមានតម្លៃប្រមាណ ១,៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក និងរួមទាំងការនាំយកនាវាទេសចរណ៍ប្រណីតជាមួយកាស៊ីណូមកកម្ពុជា សម្រាប់ប្រើប្រាស់ផ្ទុកភ្ញៀវទេសចរ រហូតដល់រមណីយដ្ឋានក្រុងព្រះសីហនុត្រូវបានសាងសង់រួច។ មុនពេលការដេញថ្លៃត្រូវបានបញ្ចប់ នាវាទេសចរណ៍របស់អារីស្តុនក៏ត្រូវបានគេនាំមកដល់ទីក្រុងភ្នំពេញនៅដើមខែធ្នូ។ លោកវេង សិរីវុឌ្ឍ ដែលជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងទេសចរណ៍ បានមានការសង្ស័យថាប្រកត់ជាមានការចរចាគ្នាអ្វីមួយនៅពីក្រោយរវាង CDC និងអារីស្តុន, ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា លោកនូវតែប្រគល់កុងត្រាទៅឱ្យរណឫទ្ធិចុះនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៥។

នៅឆ្នាំ១៩៩២ រដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់បានហាមឃាត់ការកាប់ឈើនិងនាំចេញឈើដែលជាឧស្សាហកម្មធំនិងជាប្រភពចំណូលបរទេស។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩៣ រណឫទ្ធិបានចេញបទបញ្ជាឱ្យដកបម្រាមនេះចេញជាបណ្តោះអាសន្នដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យនាំចេញនូវដើមឈើដែលត្រូវបានគេកាប់រួចហើយ ឫដួលរលំដោយខ្លួនឯង។Kiernan and Hughes (2007), p. 97 ក្រុមខ្មែរក្រហមដែលពេលនោះកំពុងគ្រប់គ្រងលើដីព្រៃជាច្រើននៅក្នុងតំបន់ភាគខាងលិចនិងខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសថៃ,Kiernan and Hughes (2007), p. 82 ហើយដើម្បីបន្តធ្វើប្រតិបត្តិការ ខ្មែរក្រហាមបានកាប់ឈើក្នុងតំបន់ខ្លួនហើយលក់ឈើទាំងនោះទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនព្រៃឈើថៃ។ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាមិនអាចអនុវត្តឆន្ទៈរបស់ខ្លួននៅក្នុងទឹកដីខ្មែរក្រហមបានទេប៉ុន្តែកម្ពុជាត្រូវការប្រមូលចំណូលពីការកាប់ឈើ។Kiernan and Hughes (2007), p. 77 នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៤ រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន-សែនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីជាមួយនាយករដ្ឋមន្រ្តីថៃឈ្មោះឈួន លីកផៃ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានចែងថា ដើមឈើដែលត្រូវបានកាប់រួច ឫដួលរលំដោយខ្លួនឯងនឹងត្រូវនាំចេញទៅប្រទេសថៃ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះក៏បានរៀបចំឱ្យមានតំបន់គយពិសេសនៅក្នុងទឹកដីថៃ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមន្រ្តីគយកម្ពុជាធ្វើការត្រួតពិនិត្យកំណត់ហេតុនិងប្រមូលពន្ធនាំចេញ។Kiernan and Hughes (2007), p. 78

ការហាមឃាត់កាប់ព្រៃឈើបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ ប៉ុន្តែដើមឈើនៅតែបន្តដួលរលំហើយកន្លែងស្តុកឈើថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង។ រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន-សែនបានផ្តល់សេចក្តីអនុញ្ញាតពិសេសមួយសម្រាប់ឈើដែលត្រូវនាំចេញទៅប្រទេសកូរ៉េខាងជើង។Kiernan and Hughes (2007), p. 79 ពួកគេបាននឹងបន្តអនុវត្តការហាមឃាត់នៃការនាំចេញជាទៀងទាត់និងផ្តល់ការអនុញ្ញាតិពិសេសដើម្បីឃ្លាស្តុកឈើដែលដួលរលំទាំងនៅនឹងកន្លែងរហូតដល់ការដកអំណាចរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិនៅឆ្នាំ១៩៩៧។ យោងតាមភូគព្ភវិទូជនជាតិកាណាដាម្នាក់ឈ្មោះហ្វីលីព ឡេ ប៊ីលឡន បានឱ្យដឹងថា រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន-សែនបានគាំទ្រសកម្មភាពកាប់ឈើរបស់ខ្មែរក្រហមជាបន្តបន្ទាប់ព្រោះវាបានផ្តល់ប្រភពចំណូលក្រៅស្រុក ដើម្បីទ្រទ្រង់សកម្មភាពនយោបាយរបស់អ្នកទាំងពីរ។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលរបស់រណឫទ្ធិ ក្រុមហ៊ុនសាមលីង ប៊ឺហាតរបស់ម៉ាឡេស៊ីនិងម៉ាក្រូ-ផានីនរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី គឺជាអ្នកទទួលផលធំបំផុតពីកិច្ចសន្យារបស់រដ្ឋាភិបាលព្រោះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤-១៩៩៥ ក្រុមហ៊ុនឈើទាំងពីរនេះទទួលបានសិទ្ធិក្នុងការកាប់ឈើ ៨០៥,០០០ ហិកតានិងដីព្រៃចំនួន ១,៤ លានហិកតារៀងៗខ្លួន។Summers (2003), p. 248