ការដួលរលំនៃលង្វែក: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ផ្ទៃខាងក្រោយ 
ព្រះបាទ អង្គច័ន្ទទី១ (១៥១៦-១៥៦៦) ត្រូវបានគេនិយាយថា បានផ្លាស់ទីលំនៅ និងបង្កើតរាជធានីថ្មីភាគខាងជើងនៃរាជធានីភ្នំពេញ ទៅលង្វែក តាមមាត់ទន្លេសាប។ ពាណិជ្ជកម្មគឺជាលក្ខណៈសំខាន់មួយ ទោះបីជាវាហាក់ដូចជាមានតួនាទីបន្ទាប់បន្សំនៅក្នុងដែនពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីក្នុងសតវត្សទី ១៦ ក៏ដោយ ក៏កំពង់ផែកម្ពុជាពិតជាបានអភិវឌ្ឍ។

ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​ព្រះអង្គម្ចាស់​ថៃ និង​អ្នក​ចម្បាំង Naresuan ក្នុង​ឆ្នាំ ១៥៨៣។ នៅឆ្នាំ ១៥៩១ កងទ័ពចំនួន ១០ ម៉ឺននាក់ ដែលដឹកនាំដោយស្តេចសៀម ប្រាណារ៉េត បានដណ្តើមយក ខេត្តបាត់ដំបង និងវាយកម្ទេចប្រទេសកម្ពុជា។ ជនជាតិព័រទុយហ្គាល់ម្នាក់ឈ្មោះ Diogo Veloso បានមកដល់ជាមួយបុរសមួយចំនួនដើម្បីបង្កើត Royal Guard គាត់ត្រូវបានចូលរួមដោយជនជាតិអេស្ប៉ាញ Blas Ruiz ក្នុងឆ្នាំ 1592 ។ បុរសទាំងពីរនាក់នេះបានក្លាយជាទីពេញចិត្តរបស់ស្តេច ដែលត្រូវបានដាក់ឈ្មោះដោយអ្នកនិពន្ធព័រទុយហ្គាល់ និងអេស្ប៉ាញ "Apram Langara" ឬ "Prauncar Langara" ។ ពួកគេបានលើកទឹកចិត្តគាត់ឱ្យស្វែងរកសម្ព័ន្ធភាពជាមួយជនជាតិអេស្បាញដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីន ដូច្នេះការគំរាមកំហែងដល់ការគ្រប់គ្រងរបស់សៀមនៃអាណាចក្រខ្មែរចាប់តាំងពីការបរាជ័យរបស់ពួកគេនៅអង្គរនៅឆ្នាំ ១៤៣១ ។

នៅ​មុន​សមរភូមិ​លង្វែក​ចុងក្រោយ អយុធ្យា​ត្រូវ​រង​ការ​វាយ​ប្រហារ​ពី​ភូមា។ កាល​ដែល​រជ្ជកាល​ថៃ​ប្រកែក​ថា ខ្មែរ​ព្យាយាម​ដណ្តើម​យក​ពេល​ទន់ខ្សោយ​ដើម្បី​ឈ្លានពាន​សៀម​នោះ ពង្សាវតារ​ខ្មែរ​បាន​រៀបរាប់​ថា បន្ទាប់​ពី​បាន​ជួយ​សៀម និង​ជួយ​ដេញ​ពួក​ភូមា​ឈ្លានពាន ខ្មែរ​ក៏​ត្រូវ​ក្បត់​ក្នុង​ការ​ដក​ថយ​របស់​ពួក​សៀម។ សៀម​ដែល​គិត​ថា​ពួក​គេ​អាច​កាត់​កងទ័ព​ខ្មែរ​ដែល​ហត់នឿយ​បាន​យ៉ាង​ងាយ ហើយ​កម្ចាត់​អាណាចក្រ​ខ្មែរ​ដែល​ខ្លួន​បាន​លុក​ចូល​រួច​ហើយ​នៅ​សម័យ ​អង្គរ​ដួលរលំ ។ តាមពិតទៅ ការតាំងទីលំនៅនៅលង្វែកបានអនុញ្ញាតឱ្យស្តេចខ្មែរកសាងកម្លាំងឡើងវិញតាំងពីឆ្នាំ ១៥១៦។ ខណៈពេលដែលសៀមកំពុងប្រឈមមុខនឹងការគំរាមកំហែងរបស់ភូមា ខ្មែរកំពុងដំណើរការវិនិយោគឡើងវិញនូវទីតាំងអង្គរ និងទទួលបានដីដែលបាត់បង់មកវិញ។  បំណងចង់នាំមកភាពរុងរឿងនៃអង្គរវិញ ត្រូវបានបង្ហាញដោយសិលាចារឹកខ្មែរ លេខ IMA 3 ដែលពណ៌នាថា នៅឆ្នាំ មហាសករាជ១៥០១ (១៥៧៩) ព្រះបាទ ជ័យជេដ្ឋាទី១ ហៅថា សត្ថាទី១ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ បានយកព្រះរាជបុត្រទៅព្រះពិស្ណុលោក ពោលគឺប្រាសាទអង្គរវត្ត សម្រាប់ធ្វើពិធីសាសនា ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះពុទ្ធ និងព្រះទាំងអស់ ។  ការស្ដារឡើងវិញនូវភាពរុងរឿងរបស់ខ្មែរនៃអង្គរ និងសិរីរុងរឿងរបស់រាជវង្សវរ្ម័ន ប្រហែលជាអ្វីដែលការវាយប្រហារពីសៀមព្យាយាមជៀសវាង។ 

 ការវាយប្រហាររបស់សៀម 
រូបភាពតូច| ទីក្រុងលង្វែកដូចដែលគូរដោយឈ្មួញជនជាតិហូឡង់មុនឆ្នាំ ១៥៩៤ ដូចដែលបានបង្ហាញនៅចំកណ្តាលនៃរូបភាពនេះគឺហ៊ុំព័ទ្ធដោយភ្នំ ព្រៃឈើ និងទន្លេមួយ។
យុទ្ធនាការដំបូងរបស់សៀមប្រឆាំងនឹងកម្ពុជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៥៩១ ហើយបន្ទាយលង្វែកត្រូវបានឡោមព័ទ្ធ ប៉ុន្តែក្រោយរយៈពេលបីខែ ការរួមបញ្ចូលគ្នានៃបញ្ហាភស្តុភារ និងការវាយបករបស់កម្ពុជាបានបង្ខំឱ្យជនជាតិថៃដកថយហួសព្រំដែន។ 

បន្ទាប់ពីសង្រ្គាមជាច្រើនឆ្នាំ កងទ័ពខ្មែរបានអស់កំលាំង និងចាញ់ទាំងទឹក បំផ្លាញកងទ័ពជើងទឹកខ្មែរ និងនៅលើគោកតាមបន្ទាយនានា ដូចជា ខេត្តពោធិសាត់ បង្ខំពួកគេឱ្យដកថយទៅឡុងវេក ដែលកងទ័ពសៀមបានប្រមូលផ្តុំគ្នាសម្រាប់ការប្រយុទ្ធចុងក្រោយ។ ព្រះសូរ្យពណ៌ បានឡើងកាន់អំណាចការពារផ្ទាល់ ខណៈដែលព្រះ ជ័យជេដ្ឋា បានបោះបង់ចោលរាជធានី។ ជំនួយដោយទាហានស៊ីឈ្នួល អេស្បាញ និង ព័រទុយហ្គាល់ របស់គាត់ឈ្មោះ សូរីប៉ូ បានពង្រឹងជញ្ជាំងដោយកាំភ្លើង  ខណៈពេលដែលគាត់ក៏បានស្នើសុំជំនួយពី ប្រទេសវៀតណាម និងអភិបាលក្រុង ម៉ានីល របស់អេស្ប៉ាញផងដែរ។ Jumsai, Manich (1976). "King Tilokarat (1441–1485)". Popular History of Thailand. Bangkok, Thailand: Claremint. pp. 214–215. ASIN B002DXA1MO.

វិស្វករសៀមបានចាប់ផ្តើមការឡោមព័ទ្ធដោយសាងសង់ការដ្ឋានដីដែលលើសពីកំពែងក្រុងក្នុងកម្ពស់ ដូច្នេះហើយអាចឱ្យពួកគេបាញ់ដោយផ្ទាល់ទៅកាន់ទីក្រុង។ ប្រជាជន​កម្ពុជា​បាន​ឆ្លើយ​តប​ដោយ​ការ​សាងសង់​កំពែង​ទីពីរ​ដែល​ការពារ​ទីក្រុង​ពី​ការ​បាញ់​គ្រាប់។ នៅថ្ងៃទី 3 ខែមករា ឆ្នាំ 1594 បន្ទាប់ពីការរៀបចំកាំភ្លើងធំរយៈពេលមួយម៉ោង កងទ័ពរបស់ Naresuan បានវាយលុកទីក្រុង។ ដំរី​ចម្បាំង​សៀម​បាន​បន្ត​ទម្លុះ​ទ្វារ​ក្រុង​ដោយ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទ័ព​ថ្មើរ​ជើង​ទម្លាយ​ជញ្ជាំង​ខាងក្នុង ហើយ​សម្លាប់​ទាហាន​ដែល​នៅ​សេសសល់។ Jumsai, Manich (1976). "King Tilokarat (1441–1485)". Popular History of Thailand. Bangkok, Thailand: Claremint. pp. 214–215. ASIN B002DXA1MO.

តាម​ពង្សាវតារ​ខ្មែរ ទីក្រុង​នេះ​នៅតែ​មិន​អាច​គ្រប់គ្រង​បាន​ដោយ​សៀម ព្រោះ​វា​ហ៊ុមព័ទ្ធ​ដោយ​ព្រៃ​ឬ​ស្សី​ក្រាស់ ដែល​បង្កើត​ជា​កំពែង​ធម្មជាតិ​។ សៀម​នឹង​បោះ​កាក់​ប្រាក់​ចូល​ក្នុង​កំពែង​ឬ​ស្សី​ការពារ​ក្រុង​ខ្មែរ ដើម្បី​ដាក់​អន្ទាក់​ឆ្មាំ។ ទាហានខ្មែរទាំងនេះ អន្ទះសារចង់យកមាសនេះ ឆ្លៀតចូលព្រៃដើម្បីយកមកវិញ ដូចនេះហើយបានដកខ្លួនចេញពីការការពារ និងប្រគល់ទីក្រុងនេះទៅក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់សៀមឈ្លានពាន។ ប្រធានបទនៃបំណងប្រាថ្នា និងកង្វះគុណធម៌ដែលនាំឱ្យបាត់បង់នូវអំណាចព្យាបាល សមាហរណកម្ម និងព្យាបាលដ៏មានតម្លៃបំផុតរបស់កម្ពុជា ត្រូវបានត្បាញពេញរឿងនេះ។ 

 ការនិរទេសខ្មែរ 
បន្ទាប់ពីសៀមដណ្តើមបានរាជធានីនៅលង្វែក ប្រជាជនខ្មែរចំនួន 90,000 នាក់ រួមទាំងព្រះអង្គម្ចាស់ សូរ្យពណ៌ ផង ត្រូវបាននាំយកទៅអយុធ្យា។ ទោះបីព្រះបាទសត្ថាបានរត់គេចខ្លួនទៅ ប្រទេសឡាវ ជិតខាងក៏ដោយ ក៏រាជវង្សខ្មែរត្រូវបានចាប់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយបានផ្លាស់ទៅនៅរាជវាំងអយុធ្យា ដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលសៀមជាអចិន្ត្រៃយ៍ ហើយទុកឱ្យមានការសម្រុះសម្រួល និងប្រកួតប្រជែងគ្នាទៅវិញទៅមកក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់ចៅហ្វាយនាយ។

មិន​ត្រឹម​តែ​និរទេស​មនុស្ស​ចេញ​ទេ សៀម​ក៏​បាន​លួច​ប្លន់​យក​ទីក្រុង ហើយ​យក​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​របស់​ខ្លួន​ទៅ​វិញ ក្នុង​នោះ​មាន​រូប​សំណាក ​ព្រះពុទ្ធ​ព្រះកែវមរកត ដែល​ជា​អ្នក​ការពារ​នគរ។ សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ កត់ត្រារឿងព្រេងរបស់ព្រះគោព្រះកែវ ជាការពន្យល់សម្រាប់ការបាត់បង់បញ្ញានៃទឹកដីរបស់ពួកគេ៖ របស់នៅក្នុងពោះ ផលបូកនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរទាំងអស់ត្រូវបានយកទៅទៅសៀម។ នោះក៏ជាជោគវាសនារបស់ជនបរទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមាននៅក្នុងលង្វែក ដូចជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាដូមីនីក Friar Silvestre de Azevedo, Friar Jorge da Mota និង Friar Luís da Fonseca ក៏ដូចជាពួកហ្វ្រង់ស៊ីស្កូបីនាក់៖ Friar Gregório da Cruz, Friar António da Madalena និង Friar Damião da Torre ។ 

សរុបមក សៀម​ធ្វើ​ដូច​ជា​ចង់​លុប​បំបាត់​រាល់​ការ​ចងចាំ​ពី​ភាព​រុងរឿង​របស់​ខ្មែរ​បុរាណ។