គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: អង្គ៥

អង្គ៥ 
           “អង្គ៥” នេះបុគ្គលធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បាន ក៏ព្រោះឤស្រ័យដោយការបរិបូណ៌នៃវិតក្ក: វិចារ: បីតិ សុខ: និង ឯកគ្គតា។

បុ       លោកបានពោលទុកថា អង្គ៥រួមចូលគ្នាធ្វើឲ្យកើតបឋមជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបមិនឤចនិយាយថា មានឈាននៅខាងក្រៅអង្គ៥ទេ ព្រោះបើមានឈាននៅខាងក្រៅអង្គ៥ តើនឹងឤចពោលបានថា បឋមជ្ឈាន ប្រកបដោយអង្គ៥ យ៉ាងដូចម្តេចនឹងបាន?

សេចក្តីឧបមាដោយរទេះសេះនិងកងទ័ព

វិ        ឈានដែលបុគ្គលធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បានដោយឤស្រ័យអង្គរបស់ឈាន។ ពុំមានឈានណាដែលញែកចេញពី អង្គរបស់ឈានបានទេ គឺពុំមានឈានបែបដូច្នេះឡើយ។ បុគ្គលឤចហៅថារទេះសេះបាន ក៏ព្រោះមាន ចំណែកផ្សំទាំងអស់របស់រទេះសេះ[lvi]។ពុំមានរទេះសេះណាដែលស្ថិតនៅពីក្រៅអង្គប្រកបរបស់រទេះសេះ បានទេ។ ព្រោះតែមានចំណែកផ្សំទាំងអស់របស់កងទ័ព ទើបបុគ្គលឤចហៅថាជាកងទ័ពបាន គឺពុំមាន កងទ័ពណាឤចបំបែកចេញពីអង្គប្រកបរបស់កងទ័ពបានឡើយ។ លុះត្រាតែមានអង្គរបស់ឈានដូចបាន ពោលរួចមកហើយនេះ ទើបហៅថា “ឈាន” បាន គឺពុំមានឈានណាឤចបំបែកចេញពីអង្គ ប្រកបរបស់ ឈានបានទេ[lvii]។ ពេលដែលអង្គប្រកបរួមចូលគ្នា ទើបហៅថា “ឈាន”។ ពេលដែលបំបែក ចេញពីគ្នា ហៅថា “អង្គ”។ លោកបានពោលទុកថា “ឤរម្មណ៍ហៅថាឈាន” ឯ “គុណសម្បត្តិហៅថាអង្គ”។ ឈាន ប្រៀបបានដូចជាកុលសម័ន្ធ ឯអង្គប្រៀបបានដូចជាវណ្ណ:។

បុ        ហេតុអ្វីទើបលោកសំដែងតែអង្គ៥ មិនសំដែងធម៌ដទៃៗទៀត មានសតិ និង វិរិយ: ជាដើម?

វិ        ពីព្រោះថា ពេលដែលអង្គនេះរួមបញ្ចូលគ្នា រមែងធ្វើឲ្យសំរេចឈានបាន។

បុ        អ្វីជាលក្ខណ:របស់ការរួមចូលជាមួយគ្នា?

វិ        វិតក្ក:ដែលតាមជាប់ឤរម្មណ៍របស់ចិត្ត នឹងធ្វើឲ្យអប្បនាសមាធិកើតឡើង។ វិចារ:កើតព្រមគ្នាជាមួយនឹង ចិត្តដែលធ្វើមុខងារសង្កេត។ កាលបើវិតក្ក: និងវិចារ: មិនចូលរួមគ្នាទេ នឹងជាហេតុនាំឲ្យកើតកោសល្យ។ បើបុគ្គលមានការឈ្លៀសវៃ បុគ្គលនោះរមែងកើតបីតិនិងសុខ:។ បើបុគ្គលមានការឈ្លៀសវៃ បុគ្គលនោះ រមែងកើតចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិ ហើយក្រោយពីធ្វើបីតិឲ្យកើនច្រើនឡើងហើយ ក៏រមែងកើតចិត្តដែល ប្រកបដោយសុខ:។ ចិត្តដែលប្រកបដោយគុណសម្បត្តិ៤យ៉ាងនេះ រមែងស្ងប់ចិត្តដែលស្ងប់រមែងជា សមាធិ។ ទាំងនេះគឺលក្ខណ:របស់ការចូលរួមជាមួយគ្នា។ ដូចនេះ កាលបើអង្គ៥ទាំងនេះរួមចូលគ្នា រមែង

           ធ្វើឈានឲ្យសំរេចបាន។

           ម៉្យាងទៀត បុគ្គលកំចាត់នូវនីវរណ:ទាំងឡាយបានព្រោះបរិបូណ៌ដោយអង្គ៥។ ការកំចាត់បាននូវ នីវរណ:ទី១(កាមឆន្ទ:)បាន ហៅថាបឋមជ្ឈាន។ ដូចនេះហើយទើបបានជាការកំចាត់នូវនីវរណ:ទាំង៥យ៉ាងបាន មានផលឲ្យកើតនូវឈានទាំង៥។ ក្នុងបឋមជ្ឈាន វិតក្ក:ជាអង្គពិសេស ព្រោះឤស្រ័យវិតក្ក:នេះឯង ទើបបុគ្គលលះ នូវកាមឆន្ទ:បាន។ បើវិតក្ក:ចូលទៅកាន់សម្មាសមាធិហើយ អង្គផ្សេងៗទៀតរមែងត្រូវដាស់ឲ្យភ្ញាក់ឡើង។ ក្នុង ចំណោមអង្គទាំង៥នេះ វិចារ:ជាការចាប់ផ្តើមរបស់ទុតិយជ្ឈាន។ បីតិជាការចាប់ផ្តើមរបស់តតិយជ្ឈាន។ សុខ:ជា ការចាប់ផ្តើមរបស់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយឯកគ្គតាជាការចាប់ផ្តើមរបស់បញ្ចមជ្ឈាន។ ទាំងអស់នេះ ជាអង្គពិសេស របស់ឈាន។

           ម៉្យាងទៀត ដោយការកំចាត់បាននូវនីវរណ:៥ បុគ្គលធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បាននូវអង្គ៥ ដូចដែលលោកបាន ពោលទុកក្នុងព្រះត្រៃបិដកថា:“ការដែលចិត្តមានឤរម្មណ៍តែមួយ គឺជាការកំចាត់បង់បាននូវកាមឆន្ទ:; បីតិ គឺជាការ កំចាត់បង់បាននូវព្យាបាទ:; វិតក្ក: គឺជាការកំចាត់បង់បាននូវថីនមិទ្ធ:; សុខ: គឺជាការកំចាត់បង់បាននូវឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច:; និងវិចារ: គឺជាការកំចាត់បង់បាននូវវិចិកិច្ឆា[lviii] ។ ព្រោះហេតុដូច្នេះ ព្រោះកំចាត់បាននូវនីវរណ:ទាំងឡាយនេះ អង្គ ទាំង៥ ក៏បរិបូណ៌ឡើង។

បុ       យោគីដែលចំរើនកម្មដ្ឋានដោយពិចារណាបឋវីកសិណ តើលោកនឹងធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើងបាន យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        បឋវីកសិណ ពុំនាំមកនូវបីតិនិងសុខ:ទេ។ បីតិនិងសុខ:នេះ កើតឡើងឯងតាមធម្មជាតិ បន្ទាប់ពីនីវរណ: ទាំង៥ បានកំចាត់បង់ហើយ។ ដូច្នេះ ធម្មបុត្រទេដែលធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើង។

បុ        បើដូច្នោះមែន ព្រោះហេតុអ្វីទើបធម្មបុត្រមិនធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើងនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន?

វិ        សភាវ:បែបនោះមិនសមរម្យទេ ដោយហេតុថាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន យោគីត្រូវកំចាត់ចោលនូវបីតិ និងសុខ: ចេញ។ ការដែលយោគីនោះដកចោលហើយនូវបីតិ និងសុខ:ដែលលោកធ្វើឲ្យកើតឡើងក្នុងបឋមជ្ឈាន ចេញនោះ ក៏ព្រោះតែលោកសម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់សុខ: ទើបបានជាលះបង់ចោលនូវសុខ:នោះចេញ និងក្រសោប ជាប់ជាមួយនឹងសេចក្តីស្ងប់ដ៏ជ្រៅ។ ព្រោះហេតុនេះហើយ ទើបលោកមិនធ្វើឲ្យបីតិនិងសុខ: កើតឡើង។