គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ខន្ធឧបាយ

ខន្ធឧបាយ 

 រូបខន្ធ 
បុ        តើខន្ធឧបាយដូចម្តេច ?

វិ        ខន្ធ៥ទាំងឡាយនោះគឺ រូបខន្ធ វេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ សង្ខារខន្ធ និងវិញ្ញាណខន្ធ។

បុ        តើរូបខន្ធដូចម្តេច?

វិ        គឺមហាភូតរូប៤ និងឧបាទាយរូបដែលឤស្រ័យមហាភូតរូប[1]។

 និយាមមហាភូតរូប ៤ 
បុ        តើមហាភូតរូប៤ ដូចម្តេច?

វិ         មហាភូតរូប៤គឺធាតុដី(បឋវីធាតុ) ធាតុទឹក(ឤបោធាតុ) ធាតុភ្លើង(តេជោធាតុ) និងធាតុខ្យល់(វាយោធាតុ)

បុ        តើបឋវីធាតុដូចម្តេច?

វិ         គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជារឹងនិងធម្មជាតិជាតាន់ ហៅថាបឋវីធាតុ។

បុ        តើឤបោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាការហូរ និងធម្មជាតិជាឯកភាព ហៅថាឤបោធាតុ។

បុ        តើតេជោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាកម្តៅ និងធម្មជាតិធ្វើឲ្យរូបធាតុពេញបរិបូណ៌ ហៅថាតេជោធាតុ។

បុ        តើវាយោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាចលនា និងធម្មជាតិជាការគាំទ្រ ហៅថាវាយោធាតុ[2]។

           យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី ឤចយកឈ្នះនូវសេចក្តីលំបាកទាំងឡាយបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយ ពិចារណាធាតុទាំងនោះដោយសង្ខេប និងដោយពិចារណាជាពិស្តារ។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីមហាភូតរូបនេះ តាម សេចក្តីដែលអធិប្បាយរួចមកហើយដោយបរិបូណ៌នៅក្នុងចតុធាតុវវដ្ឋានចុះ។

 ឧបាទាយរូប 
បុ        តើឧបាទាយរូបដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបគឺ ចក្ខុបសាទ សោតបសាទ ឃានបសាទ ជីវ្ហាបសាទ កាយបសាទ រូបារម្មណ៍ សទ្ទារម្មណ៍ គន្ធារម្មណ៍ រសារម្មណ៍ ឥត្ថីភាវ: បុរិសភាវ: ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ បរិច្ឆេទរូប រូបលហុតា រូប មុទុតា រូបកម្មញ្ញតា ឧបចយ: រូបសន្តតិ រូបជាតិ រូបជរតា រូបអនិច្ចតា ឤហាររូប [3] ហទយវត្ថុ និងមិទ្ធរូប[4] ។

ចក្ខុបសាទ

បុ        តើចក្ខុបសាទដូចម្តេច?

វិ        ដោយសារចក្ខុបសាទនេះ រូបត្រូវបានឃើញ។ ពេលណាវត្ថុដែលឤចមើលឃើញទាំងឡាយប៉ះទង្គិចជា មួយរូបនោះ ចក្ខុវិញ្ញាណក៏កើតឡើង[5]។ នេះហៅថា“ចក្ខុបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត ចក្ខុបសាទដែលឤស្រ័យ នៅនឹងសាច់សំប៉ែត៣ជាន់ជុំវិញប្រស្រី និងឤស្រ័យនៅនឹងសាច់សនិងសាច់ខ្មៅនៃគ្រាប់ភ្នែកដែលមាន ៥ ជាន់ គឺជាន់សាច់ ឈាម ខ្យល់ ស្លេស្ម៍ ហើយនិងជាន់ទឹកលឿងនោះ មានខ្នាតប៉ុនពាក់កណ្តាលគ្រាប់ ឤភៀន មានលក្ខណ:ស្រដៀងដូចក្បាលសត្វសុច កើតឡើងដោយមហាភូតរូប៤ ឤស្រ័យទៅតាម អតីតកម្ម[6] ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានតេជោធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង(ធាតុដទៃទៀត) ហៅថា“ចក្ខុ បសាទ”។ សេចក្តីនេះមានន័យដូចដែលព្រះធម្មសេនាបតីសារីបុត្រថេរ:បានមានដីកាទុកថា៖ “ចក្ខុ បសាទជាសរីរាង្គ ដែលឃើញឤរម្មណ៍ មានខ្នាតតូចល្អិតដូចជាក្បាលរបស់សត្វសុច”[7] ។

សោតបសាទ

បុ        តើសោតបសាទដូចម្តេច?

វិ         ដោយសារសោតបសាទនេះ សម្លេងត្រូវបានឮ។ ពេលសម្លេងមកប៉ះនឹងសោតបសាទនេះ សោតវិញ្ញាណ ក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“សោតបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត សោតបសាទដែលនៅក្នុងប្រហោងរន្ធត្រចៀក ទាំង២ គ្របដណ្តប់ដោយរោមពណ៌ត្នោតឤស្រ័យនឹងសាច់ភ្នាសស្តើងៗ មានលក្ខណ:ដូចជាទងគ្រាប់ សណ្តែកខៀវ កើតឡើងដោយមហាភូតរូប៤ ឤស្រ័យទៅតាមកម្ម ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានឤកាស ធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“សោតបសាទ”[8] ។

ឃានបសាទ

បុ        តើឃានបសាទដូចម្តេច?

វិ        ដោយសារឃានបសាទនេះ ក្លិនត្រូវបានស្រូប។ ពេលក្លិនមកប៉ះជាមួយឃានបសាទនេះ ឃានវិញ្ញាណ ក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“ឃានបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត ឃានបសាទនេះឋិតនៅខាងក្នុងច្រមុះ ជាកន្លែង ដែលអង្គទាំង៣ជួប[9] ឤស្រ័យនៅនឹងប្រហោងតូចមួយមានលក្ខណ:ដូចជាកោវិឡារ:[10] កើតឡើងដោយ មហា ភូតរូបទាំង៤ ឤស្រ័យទៅតាមអតីតកម្ម ហើយដែលនៅក្នុងនោះ មានវាយោធាតុជាភាគផ្សំច្រើន ជាង ហៅថា “ឃានបសាទ”។

ជីវ្ហាបសាទ

បុ        តើជីវ្ហាបសាទដូចម្តេច ?

វិ        ដោយសារជីវ្ហាបសាទនេះ រសជាតិត្រូវបានដឹង។ពេលរសជាតិមកប៉ះជាមួយជីវ្ហាបសាទនេះជីវ្ហាវិញ្ញាណ ក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“ជីវ្ហាបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត ជីវ្ហាបសាទនេះមានប្រវែងប្រមាណ២ថ្នាំងដៃមានរូប លក្ខណ:ដូចជាផ្កាឧប្បល[11] ឋិតនៅក្នុងសាច់អណ្តាត កើតឡើងដោយមហាភូតរូបទាំង៤ ឤស្រ័យទៅ តាម អតីតកម្ម ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានឤបោធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“ជីវ្ហាបសាទ”។

កាយបសាទ

បុ        តើកាយបសាទដូចម្តេច ?

វិ        ដោយសារកាយបសាទនេះ ភាពឤចស្ទាបបានត្រូវបានដឹង។ ឤស្រ័យដោយការប៉ះទង្គិចរវាងភាព ដែល ឤចស្ទាបបានជាមួយនឹងកាយបសាទនេះ កាយវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“កាយ បសាទ”។ ម៉្យាង ទៀត កាយបសាទនេះឋិតនៅទូទាំងរាងកាយ លើកលែងតែសក់ រោម ក្រចក ធ្មេញ និង កន្លែងដទៃៗទៀត ដែលមិនទទួលនូវការដឹងនេះ កើតឡើងដោយមហាភូតរូបទាំង៤ ឤស្រ័យទៅតាម អតីតកម្ម ហើយដែល នៅក្នុងទីនោះមានបឋវីធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“កាយបសាទ”។ រូបារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយានៃវត្ថុ ដែលឤចមើលឃើញ។ សទ្ទារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយា នៃសម្លេង។ គន្ធារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយា នៃក្លិន។ រសារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយានៃរស។ ឥត្ថីភាវ:គឺលក្ខណ:នៃធម្មជាតិដែលជាភេទ ស្រី។ បុរិសភាវ:គឺលក្ខណ:នៃ ធម្មជាតិដែលជាភេទប្រុស ជីវិតិន្ទ្រីយ៍គឺសភាវ:ដែលរក្សាកាយដោយកម្ម។ កាយវិញ្ញត្តិគឺជាកិរិយាផ្លូវ កាយ។ វចីវិញ្ញត្តិគឺជា កិរិយាផ្លូវវាចា។ បរិច្ឆេទរូបគឺជាចន្លោះប្រហោងរវាងរូប។ រូបលហុតាគឺសភាព ស្រាលរបស់រូប។ រូបមុទុតា គឺ សភាពទន់របស់រូប។ រូបកម្មញ្ញតាគឺសភាវ:ដែល គួរ ដល់ការងាររបស់រូប។ សភាវធម៌ទាំងបីនេះ ជាសេចក្តី មិនស្ពឹកស្រពន់របស់រូប។ សភាវ:ធំធាត់កើនឡើង របស់រូបហៅថាឧបចយ: សន្តតិគឺសភាវ:ជាតំណរបស់រូប។ ជាតិរូបគឺការកើតឡើងរបស់ឤរម្មណ៍ដែលជារូប។ ជរតាគឺសភាពចាស់ របស់រូប។ អនិច្ចតាគឺសភាព មិនទៀងរបស់រូប។ ឤហាររូបគឺជីវជាតិសំខាន់ របស់ឤហារ ដែលសត្វបាន ទទួល។ ការលូតលាស់ដែល ឤស្រ័យដោយមហាភូតរូប៤ និងវិញ្ញាណធាតុ ហៅថាហទយរូប។ មហាភូតរូបទាំង៤សម្តែងលក្ខណ: ដោយមិទ្ធរូប។ ឧបាទាយរូបទាំង២៦នេះ និង មហាភូតរូបទាំង៤ បង្កើតបានជារូប៣០[12]។

សេចក្តីផ្សេងគ្នារវាងមហាភូតរូប៤ នឹងឧបាទាយរូប

បុ        តើមហាភូតរូប៤ និងឧបាទាយរូប ខុសគ្នាដូចម្តេច?

វិ        ដោយការឤស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក មហាភូតរូបទាំង៤ក៏កើតឡើង។ ឧបាទាយរូបនឹងកើតឡើងបាន ក៏ ព្រោះឤស្រ័យមហាភូតរូប៤ដែរ តែមហាភូតរូប៤នោះមិនបានឤស្រ័យឧបាទាយរូប ដើម្បីកើតឡើង ទេ។ ហើយឧបាទាយរូបដែលកើតឡើងពីមហាភូតរូប៤នោះ ក៏មិនចំណុះគ្នាទៅវិញទៅមកដែរ។

សេចក្តីឧបមាដូចឈើ៣ដុំ

           មហាភូតរូប៤មានសេចក្តីដែលគួរដឹងឧបមាទៅនឹងព្រនង់៣ដើមដែលឈរជ្រោងគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឧបាទាយរូបទាំងឡាយដែលកើតពីមហាភូតរូបទាំង៤ មានសេចក្តីដែលគួរឧបមាទៅនឹងស្រមោលដែលជះពី ព្រនង់ ទាំង៣ដើម ដែលឈរជ្រោងគ្នាទៅវិញទៅមកនោះ។ នេះជាសភាវ:ផ្សេងគ្នារវាងរូបទាំង២។ ក្នុងទីនេះ យោគីគប្បី ដឹងថា ឧបាទាយរូបទាំង៣០នេះ ចំណែកចេញជា៥ជំពូកគឺ ដោយវិធីនៃការកើតឡើង ដោយ ការរួមជាក្រុម ដោយជាតិ ដោយភាពទីទៃពីគ្នា និងដោយការឯកភាព[13] ។

ឧបាទាយរូបដោយវិធីនៃការកើតឡើង

បុ        ឧបាទាយរូប ដោយវិធីនៃការកើតឡើង យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់កម្មមាន៩គឺ ចក្ខុបសាទ សោតបសាទ ឃានបសាទ ជីវ្ហា បសាទ កាយបសាទ ឥត្ថីភាវ: ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ និងហទយរូប។ ឧបាទាយរូបកើតឡើង ព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ វិញ្ញាណមាន២គឺ កាយវិញ្ញត្តិនិងវចីវិញ្ញត្តិ។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ឧតុ និង វិញ្ញាណ មាន១គឺសទ្ទារម្មណ៍។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ឧតុ វិញ្ញាណ និងឤហារ មាន៤គឺ រូបលហុតា រូបមុទុតា រូបកម្មញ្ញតា និងមិទ្ធរូប។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ៤ មាន ១២គឺ រូបារម្មណ៍ គន្ធារម្មណ៍ រសារម្មណ៍ បរិច្ឆេទរូប ឧបចយរូប សន្តតិរូប ជាតិរូប ឤហាររូប និងមហា ភូតរូប៤។ ឧបាទាយរូប២ គឺជរតានិងអនិច្ចតា មិនមានការកើតឡើងទេ។ ម៉្យាងទៀត ជរតាឤស្រ័យនូវ ជាតិ ហើយ ដោយឤស្រ័យជរតានេះ ទើបមាននូវអនិច្ចតា។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីលក្ខណ:របស់ឧបាទាយ រូបទាំងនេះ ដោយវិធីនៃការកើតឡើងដូច្នេះចុះ។

ឧបាទាយរូបដោយការរួមជាក្រុម(កលាប:)

បុ        ឧបាទាយរូបដោយកលាប: យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        កលាប:៩កើតឡើងដោយកម្ម។ កលាប:៩កើតឡើងដោយចិត្ត។ កលាប:៩កើតឡើងដោយឧតុ។ កលាប: ៣ កើតឡើងដោយឤហារ។

បុ        តើកលាប:៩ ដែលកើតឡើងដោយកម្ម មានអ្វីខ្លះ?

វិ        គឺចក្ខុទសកកលាប: សោតទសកកលាប: ឃានទសកកលាប: កាយទសកកលាប: ជីវ្ហាទសកកលាប: ឥត្ថិន្ទ្រិយទសកកលាប: បុរិសិន្ទ្រិយទសកកលាប: ឤយតនទសកកលាប:(ហទយវត្ថុទសកកលាប:) និង ជីវិតនវកកលាប:។

បុ        តើអ្វីគឺ ចក្ខុទសកកលាប:?

វិ        ធាតុទាំង៤របស់ចក្ខុបសាទ គឺជាសមុដ្ឋានរបស់ចក្ខុទសកកលាប:។ ម៉្យាងទៀត ចក្ខុទសក:នេះប្រកប ដោយមហាភូតរូប៤ ពណ៌ ក្លិន រស ឱជា ជីវិត និងចក្ខុបសាទ។ ចក្ខុទសក:នេះកើតឡើងព្រមគ្នា ហើយ មិនបែកចេញពីគ្នាទេ។ នេះហៅថា“កលាប:” ហើយនេះហៅថា“ចក្ខុទសក:”។         

           ការកើតឡើងរបស់ចក្ខុទសក:នេះ ហៅថា“ជាតិ” សភាពចាស់របស់ចក្ខុទសក:នេះ ហៅថា“ជរតា” ការ បែកធ្លាយរបស់ចក្ខុទសក:នេះ ហៅថា“អនិច្ចតា” សភាវ:ដែលកំណត់ដែនរបស់ចក្ខុទសក:នេះ ហៅថា “បរិច្ឆេទ ធាតុ”។ សភាវធម៌ទាំង៤យ៉ាងហើយនិងកលាប:នេះ កើតឡើងព្រមគ្នា។ ពេលចក្ខុទសក:កើតជរាភាព ចក្ខុទសក: ទី២ក៏កើតឡើង។ ចក្ខុទសក:ទី១-២នេះឯងដែលគប្បីយល់ថាជា“កលាប:”។ ឯការកើតឡើងជាក្រោយ មកទៀត ហៅថា“សន្តតិ”។ សភាវធម៌ទាំង៦នេះកើតឡើងជាមួយគ្នា។ ពេលជរតាតាំងមាំហើយ ចក្ខុទសក:ទី២ក៏ ធ្វើចក្ខុ ទសក:ទី៣ឲ្យកើតឡើង។ ចក្ខុទសក:ទី២-ទី៣នេះហៅថា“កលាប:” ឯការកើតឡើងជាក្រោយមកទៀត ហៅ ថា“សន្តតិ”។ ទសក:ទី១បែករលត់ទៅ ទសក:ទី២ក៏ជរា ទសក:ទី៣ក៏កើតឡើង។ សភាវធម៌ទាំងនេះប្រាកដឡើង ក្នុងខណ:តែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ចក្ខុទសក:កើតឡើងដោយប្រការដូច្នេះឯង គឺមិនមាននរណាឤចនឹងសម្លឹងឃើញ បាននូវចន្លោះនៃការកើតនោះឡើយ ព្រោះកើតលឿនណាស់ រហូតមិនឤចនឹងដឹងបានដោយលោកិយបញ្ញា ឡើយ មានតែព្រះយោគីប៉ុណ្ណោះដែលឤចមើលឃើញការកើតតជាប់ៗគ្នាបានដោយចក្ខុ ប្រៀបដូចជាក្រសែ ទឹកដែល កំពុងហូរ ឬប្រៀបដូចជាអណ្តាតភ្លើងចង្កៀង[14]។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីចក្ខុទសក:ដោយប្រការយ៉ាងនេះ ចុះ។ ដូចគ្នា នេះដែរ ក៏គប្បីយល់ពីសោតទសក: ឃានទសក: ជិវ្ហាទសក: កាយទសក: ឥត្ថិភាវទសក: បុរិសភាវ ទសក: និង ជីវិតនវក: ដោយពិស្តារដូចគ្នានេះចុះ។

បុ        តើកលាប:៩ដែលកើតដោយវិញ្ញាណ ដូចម្តេច?

វិ        គឺសុទ្ធអដ្ឋក: សុទ្ធកាយវិញ្ញត្តិនវក: សុទ្ធវចីវិញ្ញត្តិសត្តក: សុទ្ធលហុតានវក: លហុតាកាយ វិញ្ញត្តិទសក: លហុតាវចីវិញ្ញត្តិអទសក: សុទ្ធចក្ខុនវក: ចក្ខុកាយវិញ្ញត្តិទសក: និងចក្ខុវចីវញ្ញត្តិ អទសក:។

បុ        តើសុទ្ធអដ្ឋក:ដែលកើតឡើងដោយវិញ្ញាណ ដូចម្តេច?

វិ        សុទ្ធអដ្ឋក:គឺធាតុទាំង៤ និងឤរម្មណ៍ដែលឤចមើលឃើញបាន១ ក្លិន១ រស១ និងឱជា១ ដែលឤស្រ័យ នូវធាតុទាំងនោះ។ កលាប:ទាំង៨នេះហៅថា“សុទ្ធអដ្ឋក:”។ ការកើតឡើងនៃរូបទាំងនេះគឺ“ជាតិ” សភាព ចាស់របស់រូបទាំងនេះគឺ“ជរា”។ ការបែកធ្លាយរបស់រូបទាំងនេះគឺ“អនិច្ចតា”។

           សភាវ:ដែលកំណត់ដែនរបស់សភាវ:នេះហៅថា“បរិច្ឆេទធាតុ”។ សភាវធម៌ទាំង៤យ៉ាងនេះ កើតឡើង នៅក្នុងសុទ្ធអដ្ឋក:នេះ។ ពេលកំពុងបែកធ្លាយ សុទ្ធអដ្ឋក:នេះក៏ធ្វើឲ្យសុទ្ធអដ្ឋក:ទី២កើតឡើងព្រមជាមួយនឹងចិត្ត ដួងទី២។ ការបែកធ្លាយរបស់សុទ្ធអដ្ឋក:ទី១ ហើយនិងការកើតឡើងរបស់សុទ្ធអដ្ឋក:ទី២ ប្រាកដឡើងក្នុងខណ: ជាមួយគ្នា[15] ។ ដូចគ្នានេះដែរ ការឈ្វេងយល់អំពីសុទ្ធលហុតានវក: និងសុទ្ធចក្ខុនវក: ក៏គប្បីធ្វើដូចគ្នាចុះ។ កលាប:ទាំង៦នេះ[16] មិនត្រូវបានបែកធ្លាយនៅក្នុងកលាប:ទី១ទេ ហើយក៏មិនបានកើតឡើងនៅក្នុងកលាប:ទី២ ដែរ មិនប្រាកដឡើងនៅពេលជាមួយគ្នាទេ ព្រោះវិញ្ញត្តិទាំង២នេះមិនឤចនឹងកើតឡើងបាននៅចិត្តដួងជាមួយគ្នា បានឡើយ។ ការអធិប្បាយរឿងវិញ្ញត្តិដទៃទៀតក្រៅពីនេះ ក៏គួរគប្បីយល់ទៅតាមអ្វីដែលបានអធិប្បាយរួចពីមុន មក ហើយចុះ។

បុ        តើកលាប:៦ ដែលកើតដោយឧតុ ដូចម្តេច?

វិ        កលាប:៦នោះគឺសុទ្ធអដ្ឋក:១ សុទ្ធសទ្ទនវក:១ សុទ្ធលហុតានវក:១ លហុតាសទ្ទទសក:១ សុទ្ធចក្ខុនវក:១ និងចក្ខុសទ្ទទសក:១។ ចំណែកកលាប:ខាងក្រៅមាន២គឺ សុទ្ធអដ្ឋក:និងសទ្ទនវក:។

បុ        តើកលាប:៣ ដែលកើតដោយឤហារ ដូចម្តេច?

វិ        កលាប:៣នោះគឺ សុទ្ធអដ្ឋក:១ សុទ្ធលហុតានវក:១ សុទ្ធចក្ខុនវក:១។ កលាប:ទាំងឡាយដែលកើត ដោយ ឧតុ ឤហារ សន្តតិ កម្ម និងវត្ថុ គប្បីយល់ថាស្មើគ្នាចុះ។ កលាប:ដែលក្រៅពីនេះ គប្បីយល់ទៅតាមអ្វីដែល បានអធិប្បាយមកពីលើរួចហើយចុះ។ ជីវិតនវក:ដែលជាទិព្វ ឤចនឹងបរិបូណ៌បាននៅក្នុងកាមធាតុ និងឤយតន: នៃអំពើ។ កលាប:៨ដែលបន្តទៅបានក៏ព្រោះមានជីវិត ពោលគឺច្រមុះ អណ្តាត កាយ បុរិស ភាវ: ឬឥត្ថីភាវ: ហើយ កលាប:ទាំង៣[17]ចាប់ផ្តើមឡើងដោយលហុតា និងមិទ្ធ:។ សភាវ:ទាំងអស់នេះ មិន ស្ថិតនៅក្នុងរូបធាតុទេ។ ជីវិត នវក:ដែលជាទិព្វ ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងអសញ្ញីព្រហ្ម ដែលឤយតន: សម្ជស្ស:ទាំងឡាយមាននៅក្នុងកាយ របស់ព្រហ្មទាំងនោះ។  បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីកលាប:យ៉ាងនេះចុះ។

ឧបាទាយរូបដោយជាតិ

បុ        តើឧបាទាយរូបដោយជាតិ ដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបដោយជាតិគប្បីដឹងបានដោយការដែលបុរសឬស្ត្រីចុះមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា។ នៅ រយ:ជាដំបូងនោះ ឧបាទាយរូបទាំង៣០រមែងកើតឡើងហើយ[18] គឺវត្ថុទសក:១ កាយទសក:១ ឥត្ថីភាវ ទសក:ឬបុរិសភាវទសក:១។ សំរាប់បុគ្គលដែលមិនមែនជាបុរសឬស្ត្រី មានឧបាទាយរូបតែ២០ប៉ុណ្ណោះ ដែលកើតឡើង[19]គឺ វត្ថុទសក:និងកាយទសក:។

           ពេលកើតនៅក្នុងកាមធាតុ បុរសឬស្ត្រីនឹងប្រកបទៅដោយឥន្ទ្រីយ៍និងឤតយន: ដែលនឹងធ្វើឲ្យញាប់ ញ័រឧបាទាយរូប៧០ ក្នុងខណ:ដែលកើតគឺ បានដល់វត្ថុទសក: កាយទសក: ចក្ខុទសក: សោតទសក: ឃាន ទសក: ជីវ្ហាទសក: ឥត្ថីភាវទសក: ឬបុរិសភាវទសក:។           

           ពេលបុរសឬស្ត្រីដែលខ្វាក់ភ្នែកពីកំណើតកើតនៅក្នុងឋាន:ដ៏ពិបាកនោះ បុគ្គលនោះនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រ

ឧបាទាយរូប៦០នៅខណ:ដែលកើត បានដល់វត្ថុទសក: កាយទសក: សោតទសក: ឃានទសក: ជីវ្ហាទសក: ឥត្ថីភាវ ទសក:ឬបុរិសភាវ:ទសក: តែមិនមានចក្ខុទសក:ទេ។ បុរសឬស្ត្រីដែលថ្លង់ពីកំណើតក៏ដូចគ្នាដែរ គឺកើតតែ រូប៦០ទេនៅខណ:ដែលកើត ដោយមិនមានសោតទសក:កើតឡើងទេ។ បុគ្គលដែលត្រចៀកក៏ថ្លង់និងភ្នែកក៏ខ្វាក់ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៥០នៅខណ:ដែលកើត ពោលគឺ(ឧបាទាយរូបទាំងអស់) លើកលែងតែចក្ខុទសក: និងសោតទសក:ចេញ។ នៅក្នុងឋាន:ដ៏ឤក្រក់ ពោលគឺកាលពីដើមដំបូងនៃក័ល្ប បុគ្គលដែលប្រកបដោយ ឥន្ទ្រីយ៍និងឤយតន: តែមិនមែនទាំងជាភេទបុរសនិងមិនមែនទាំងជាភេទស្ត្រី នៅខណ:ពេលដែលកើតមកនោះ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៦០ ពោលគឺ(រូបទាំងអស់)វៀរលែងតែបុរិសភាវទសក: ឬឥត្ថីភាវទសក:ចេញ។ បុគ្គលដែលមិនមែនទាំងជាភេទបុរសឬភេទស្ត្រីហើយនិងភ្នែកខ្វាក់ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៥០ ពោលគឺ (រូបទាំងអស់) វៀរលែងតែចក្ខុទសក:និងបុរិសភាវ:ឬឥតិភ្ថីវា:ចេញ។ បុគ្គលដែលមិនមែនទាំងជាភេទបុរស ឬភេទ ស្ត្រី ហើយថែមទាំងមានភ្នែកខ្វាក់និងត្រចៀកថ្លង់ផងនោះ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៤០ ពោលគឺវត្ថុទសក: កាយទសក: ឃានទសក: និងជីវ្ហាទសក:។ ពួកព្រហ្មនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៤៩នៅខណ:ដែលកើតគឺ វត្ថុទសក: ចក្ខុទសក: សោតទសក: កាយទសក: និងជីវិតនវក:។ ពួកអសញ្ញីព្រហ្មនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយ រូប៩នៅខណ:ដែលកើត ពោលគឺជីវិតនវក:។ បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីឧបាទាយរូបដោយជាតិ យ៉ាងនេះចុះ។

ឧបាទាយរូបដោយភាពទីទៃពីគ្នា---កលាប:២ ក្នុងឧបាទាយរូប

បុ        តើឧបាទាយរូប ដោយភាពទីទៃពីគ្នា ដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបទាំងអស់នោះមាន២ជំពូកគឺ ឧបាទាយរូបដែលគ្រោតគ្រាត និងដែលផូរផង់។ ក្នុងទីនេះ ឧបា ទាយរូប១២មានលក្ខណ:គ្រោតគ្រាត ព្រោះជាឧបាទាយរូបដែលឤយតន:ខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ត្រូវ កំណត់ ដោយការប៉ះទង្គិច។ ឧបាទាយរូប១៨ទៀតដែលនៅសល់មានលក្ខណ:ផូរផង់ ព្រោះជា ឧបាទាយ រូបដែល មិនត្រូវកំណត់ដោយការប៉ះទង្គិច។ ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបមាន២ជំពូកទៀតគឺ ឧបាទាយរូប ខាងក្នុង និងឧបាទាយរូបខាងក្រៅ។ ក្នុងទីនេះ ឧបាទាយរូប៥ជាឧបាទាយរូបខាងក្នុង ពីព្រោះបសាទរូប ទាំង៥ គឺ ចក្ខុបសាទនិងបសាទដទៃៗទៀតនោះ ត្រូវកំណត់។ ឯឧបាទាយរូប៣៥ដទៃ ទៀតនោះ ជាឧបាទាយរូបខាងក្រៅ ព្រោះថាឧបាទាយរូបទាំងនោះមិនត្រូវកំណត់ទេ។ ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូប មាន២ជំពូកទៀតគឺ ឥន្ទ្រីយរូប និងអនិន្ទ្រិយីរូប ។ ក្នុងទីនេះ ឧបាទាយរូប៨ជាឥន្ទ្រីយរូប បានដល់បសាទ រូបទាំង៥ ឥត្ថីភាវ: បុរិសភាវ: និងជីវិតិន្ទ្រីយរូប[20] ។ ឧបាទាយរូបទាំងអស់នេះមាន លក្ខណ:ដូច្នេះ ពីព្រោះត្រូវពឹងពាក់ឤស្រ័យ លើគេ។ ឧបាទាយរូប២២ដទៃទៀតនោះជាអនិន្ទ្រីយរូប ព្រោះឧបាទាយរូប ទាំងអស់នោះ មិនពឹងពាក់ ឤស្រ័យលើគេទេ[21] ។

កលាប:៣ ក្នុងឧបាទាយរូប

           ឧបាទាយរូបទាំងអស់ឤចបែងចេញបានជា៣ប្រភេទគឺ ឧបាទាយរូប១ មិនមែនឧបាទាយរូប១ និងឧបា ទាយរូបដែលបាក់បែកហើយ១។ ក្នុងទីនេះ ឧបាទាយរូប៩ជាវេទនា បានដល់ឥន្ទ្រីយ៍រូប៨ ហើយនិងហទយរូប១ ព្រោះថាឧបាទាយរូបទាំងនោះកើតឡើងព្រោះកម្មវិបាក។ ឧបាទាយរូប៩ទាំងអស់នេះគឺ សទ្ទារម្មណ្ម៍ កាយវិញត្តិ វចីវិញត្តិ កាយលហុតា កាយមុទុតា កាយកម្មញ្ញតា រូបជរតា រូបអនិច្ចតា និងមិទ្ធរូប មិនកើតឡើងព្រោះកម្មវិបាក ទេ។ ឧបាទាយរូប១២ដទៃទៀតជារូបដែលឤចបែកធ្លាយបាន ព្រោះថារូបទាំងនោះមានសារ:សំខាន់២យ៉ាង(?)។ ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបមាន៣ប្រភេទគឺ: ដែលឤចមើលឃើញបាននិងមានប្រតិកម្មបាន១ ដែលមិនឤចមើល ឃើញបានតែមានប្រតិកម្មបាន១ និងដែលមិនឤចមើលឃើញបាននិងមិនមានប្រតិកម្ម១[22]។ ក្នុងទីនេះឧបាទាយ រូបដែលឤចមើលឃើញបាននិងមានប្រតិកម្មបាននោះគឺរូបារម្មណ៍ ព្រោះថារូបារម្មណ៍នោះឤចមើលឃើញ បាន និងឤចប៉ះពាល់បាន។ ឧបាទាយរូប១១មិនឤចមើលឃើញបានតែមានប្រតិកម្មបាន។ ឧបាទាយរូបទាំង នោះ គឺ រូបគ្រោតគ្រាត លើកលែងតែរូបារម្មណ៍ចេញ ព្រោះឧបាទាយរូបទាំងនោះមិនឤចនឹងមើលឃើញបានទេ តែឤច ប៉ះពាល់បាន។ ឧបាទាយរូប១៨មិនឤចមើលឃើញបាននិងមិនមានប្រតិកម្មទេ នោះគឺរូបដែលផូរផង់ ទាំងអស់ ព្រោះមិនឤចមើលឃើញបាន ហើយនិងមិនមានប្រតិកម្មទេ។

ឧបាទាយរូប៤ប្រភេទ

           ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបទាំងអស់មាន៤ប្រភេទ គឺសភាវរូប រូបរូប លក្ខណ:រូប និងបរិច្ឆេទរូប។ ក្នុងទី នេះ ឧបាទាយរូប១៩ជាសភាវរូប គឺឧបាទាយរូបដែលគ្រោតគ្រាត១២ ឥត្ថីភាវ:១ បុរិសភាវ:១ ជីវិតិន្ទ្រីយ៍១ ឤបោ ធាតុ១ ឤហាររូប១ ហទយវត្ថុ១ និងចក្ខុបសាទ១ ព្រោះថារូបនេះកំណត់(?)។ ឧបាទាយរូប៧ជារូបរូប គឺ កាយវិញ្ញត្តិ១ វចីវិញ្ញត្តិ១ កាយលហុតា១ កាយមុទុតា១ កាយកម្មញ្ញតា១ ឧបច្ចយ:១ សន្តតិនិងសភាវរូប១ ព្រោះ រូបទាំងនោះប្រែប្រួល។ ឧបាទាយរូប៣ជាលក្ខណ:រូប គឺជាតិរូប១ ជរតារូប១ និងអនិច្ចតារូប១ ព្រោះថារូបទាំង នោះជាបច្ច័យ។         ឧបាទាយរូប១ជាបរិច្ឆេទរូប គឺឤកាសធាតុ ព្រោះថាបរិច្ឆេទរូបនោះកំណត់អត្ថន័យកលាប:។ ក្នុងទីនេះ យោគីរមែងកំណត់ភាពទីទៃពីគ្នាដោយសភាវ: មិនមែនដោយវត្ថុដទៃទេ។ បុគ្គលគប្បីឈ្វេងយល់ពី ឧបាទាយរូបដោយភាពទីទៃពីគ្នា ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

ឧបាទាយរូបដោយការឯកភាព

បុ        តើឧបាទាយរូប ដោយការឯកភាពគ្នា ដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបទាំងអស់ជាតែមួយទេ ព្រោះថាជាអហេតុក: ជាសហេតុក: ជាវិប្បយុត្តអំពីបច្ច័យ ប្រព្រឹត្ត ទៅ ដោយបច្ច័យ ជាសង្ខត: ជាលោកិយ: ជាឤរម្មណ៍របស់ឤសវ: ជាឤរម្មណ៍របស់សំយោជន: ជា ឤរម្មណ៍ របស់គន្ថ: ជាឤរម្មណ៍របស់ឱឃ: ជាឤរម្មណ៍របស់យោគ: ជាឤរម្មណ៍របស់នីវរណ: ជា ឤរម្មណ៍របស់ បរាមាស: ជាឤរម្មណ៍របស់ឧបាទាន ជាឤរម្មណ៍របស់សង្កិលេស ជាអព្យាកតធម៌ មិន មានឤរម្មណ៍ មិនមែនចេតសិក វិប្បយុត្តអំពីចិត្ត មិនមែនជាសហគតដោយសុខ មិនមែនជាសហគត ដោយទុក្ខ ជា សហគតដោយមិនសុខមិនទុក្ខ ជាក្រុមក៏មិនមែន-–មិនមែនជាក្រុមក៏មិនមែនជានេវសេក្ខានាសេក្ខ: ជាមិន ឤចបាក់បែកបានដោយទិដ្ឋិ ឬក៏ដោយសមាធិ។ បុគ្គលគប្បីឈ្វេងយល់ពី លក្ខណ:របស់រូប ដោយការ ឯកភាព ដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“រូបខន្ធ”។

 វេទនាខន្ធ 
បុ        តើអ្វីជា វេទនាខន្ធ?

វិ        ដោយលក្ខណ: វេទនាមានតែមួយទេ ពោលគឺវេទនានេះជាធម្មជាតិដឹងសភាវ:តែតាមផ្លូវចិត្ត ប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឤយតន: វេទនាមាន២គឺ កាយិកវេទនានិងចេតសិកវេទនា។ ដោយសភាវធម៌ វេទនាមាន៣គឺ សុខ វេទនា ទុក្ខវេទនា អទុក្ខមសុខវេទនា[23] ។ បើនិយាយទៅតាមធម៌ វេទនាមាន៤គឺ កុសលវេទនា អកុសលវេទនា វិបាកវេទនា[24] និងកិរិយាវេទនា[25] ។ បើនិយាយដោយឥន្ទ្រីយ៍ វេទនាមាន៥គឺ សុខិន្ទ្រីយ៍ ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ សោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ និងឧបេក្ខិន្ទ្រីយ[26] ។ បើនិយាយដោយធម៌ជំពូកខ្មៅ និង ជំពូកស វេទនាមាន៦គឺ សុខវេទនាមានឤសវ: សុខវេទនាមិនមានឤសវ: ទុក្ខវេទនាមានឤសវ: ទុក្ខ វេទនាមិនមាន ឤសវ: ឧបេក្ខាមានឤសវ: ឧបេក្ខាមិនមានឤសវ:។ បើនិយាយដោយឧបាយ វេទនាមាន ៧គឺ ចក្ខុសម្ជស្សជាវេទនា សោតសម្ជស្សជាវេទនា ឃានសម្ជស្សជាវេទនា ជិវ្ហាសម្ជស្សជាវេទនា កាយ សម្ជស្សជាវេទនា មនោធាតុសម្ជស្សជាវេទនា និងមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ជស្សជាវេទនា។ បើនិយាយ ដោយ ពិស្តារវេទនាមាន១០៨ពោលគឺ វេទនា៦កើតពីតណ្ហា វេទនា៦កើតពីនេក្ខម្ម: វេទនា៦កើតពី តណ្ហាដែល មានទុក្ខ វេទនា៦កើតពីនេក្ខម្ម:ដែលមានទុក្ខ វេទនា៦កើតពីតណ្ហាដែលមានឧបេក្ខា និងវេទនា៦ ដែលកើតពីនេក្ខម្ម:ដែលមានឧបេក្ខា។ ៦គុណនឹង៦ ស្មើនឹង៣៦ ហើយនិងចែកចេញជា៣ កាល(អតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន) វេទនាទាំង៣៦នេះ គុណនឹង៣ ទើបបានជា១០៨។ នេះហៅ ថា “វេទនាខន្ធ”[27] ។

 សញ្ញាខន្ធ 
បុ        តើអ្វីគឺ “សញ្ញាខន្ធ”?

វិ        បើនិយាយដោយលក្ខណ: សញ្ញាមានតែមួយទេ ព្រោះមានតែចិត្តប៉ុណ្ណោះដែលចាប់ដឹងនូវឤរម្មណ៍។ បើ និយាយដោយធម៌ជំពូកខ្មៅនិងជំពូកស សញ្ញាមាន២គឺ សញ្ញាវិបល្លាសនិងសញ្ញាអវិបល្លាស។ បើ និយាយ ដោយអកុសល សញ្ញាមាន៣គឺ រាគសញ្ញា ព្យាបាទសញ្ញា និងវិហិង្សាសញ្ញា។ បើនិយាយ ដោយកុសល សញ្ញាមាន៣គឺ នេក្ខម្មសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា និងអវិហិង្សាសញ្ញា[28]។ បើនិយាយដោយ ការមិនដឹងអំពី ធម្មជាតិសំខាន់របស់ឤយតន: សញ្ញាមាន៤គឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុមិនស្អាតថាជាស្អាត សញ្ញាដែល ឃើញទុក្ខថាជាសុខ សញ្ញាដែលឃើញមិនទៀងថាជាទៀង និងសញ្ញាដែលយល់ថាជាខ្លួន នៅក្នុងវត្ថុដែល មិនមែនខ្លួន។ បើនិយាយដោយការដឹងអំពីធម្មជាតិសំខាន់របស់ឤយតន: សញ្ញាមាន៤ គឺ អសុភសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនិច្ចសញ្ញា និងអនត្តសញ្ញា[29] ។ បើនិយាយតាមព្រះវិន័យ សញ្ញាមាន៥គឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុ មិនស្អាតថាជាស្អាត; សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុមិនស្អាតថាជាវត្ថុមិនស្អាត; សញ្ញាដែល ឃើញវត្ថុស្អាតថាជា ស្អាត; និងសញ្ញាដែលជាវិចិកិច្ឆា[30] ។ បើនិយាយដោយឤរម្មណ៍ សញ្ញាមាន៦គឺ រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធ សញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្វសញ្ញា និងធម្មសញ្ញា[31] ។ បើនិយាយដោយទ្វារ សញ្ញា មាន៧គឺ ចក្ខុសម្ជស្សជា សញ្ញា សោតសម្ជស្សជាសញ្ញា ឃានសម្ជស្សជាសញ្ញា ជិវ្ហាសម្ជស្សជា សញ្ញា កាយសម្ជស្សជាសញ្ញា មនោ សម្ជស្សជាសញ្ញា និងមនោវិញ្ញាណសម្ជស្សជាសញ្ញា។ បុគ្គលគប្បី ឈ្វេងយល់ពីសញ្ញាដែលមានច្រើន ប្រភេទនេះ ដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“សញ្ញាខន្ធ” [32]។

 សង្ខារខន្ធ 
បុ        តើអ្វីគឺ “សង្ខារខន្ធ”?

វិ        សង្ខារខន្ធបានដល់ផស្ស: ចេតនា វិតក្ក: វិចារ: បីតិ សទ្ធា វិរិយ: សតិ សមាធិ បញ្ញា ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ ការល: នូវនីវរណ: អលោភ: អទោស: ហិរិ ឱត្តប្ប: បស្សទ្ធិ ឆន្ទ: អធិមោក្ខ ឧបេក្ខា មនសិការ: លោភ: ទោស: មោហ: មាន: ទិដ្ឋិ ឧទ្ធច្ច: កុក្កច្ច: វិចិកិច្ឆា កោសជ្ជ: អហិរិក: អនោត្តប្ប: និងចេតសិកធម៌ដទៃៗទៀត គឺលើកលែងតែវេទនានិងសញ្ញាហើយនោះ ក្រៅពីនោះគឺសុទ្ធតែជាសង្ខារខន្ធទាំងអស់។

សេចក្តីឧបមា ៣១ចំណុច

           ក្នុងទីនេះ ផស្ស:បានដល់ចិត្តដែលប៉ះទង្គិចឤរម្មណ៍ មានសេចក្តីឧបមាដូចជាពន្លឺព្រះឤទិត្យដែលភ្លឺជះ ទៅលើជញ្ជាំង[33]។ នេះជាសមុដ្ឋានរបស់សញ្ញា។ ចេតនាបានដល់ចលនារបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាចលនារបស់ជើង ឬដូចជារន្ទារសំរាប់ឡើងរបស់ជាងសង់ផ្ទះដូច្នោះដែរ។ ចេតនានេះជាបទដ្ឋានរបស់ទ្វារនិងឤរម្មណ៍។    វិតក្ក:គឺ សកម្មភាពរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាការទន្ទេញធម៌ដោយរត់មាត់។ សញ្ញាគឺជាបទដ្ឋានរបស់វិតក្ក:។ វិចារ: គឺការ ពិចារណាឤរម្មណ៍តាមផ្លូវចិត្ត ប្រៀបដូចជាការនឹកគិតដែលតាមដានន័យសេចក្តី។ វិតក្ក:ជាបទដ្ឋានរបស់វិចារ:។

           បីតិគឺសេចក្តីត្រេកអររបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលបាននូវវត្ថុអ្វីម៉្យាង។ សេចក្តីត្រេកអរខ្លាំង ជា បទដ្ឋានរបស់ចិត្ត។ សទ្ធាគឺសេចក្តីបរិសុទ្ធរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាបុគ្គលធ្វើទឹកឲ្យស្អាតបរិសុទ្ធដោយសូត្រវេទមន្ត គាថា។ អង្គ៤របស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល[34] គឺជាបទដ្ឋានរបស់សទ្ធា។ វិរិយ:គឺភាពរឹងប៉ឹងរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាគោ ដែលកំពុងទាញសម្ភារ:ដែលធ្ងន់។ សង្វេគវត្ថុទាំង៨[35]ជាបទដ្ឋានរបស់វិរិយ:។ សតិគឺការគ្រប់គ្រងរក្សាចិត្ត ប្រៀប ដូចជាប្រេងលាបដែលការពារបាត្រ។ សតិបដ្ឋាន៤ជាបទដ្ឋានរបស់សតិ។ សមាធិគឺសេចក្តីតាំងចិត្តតែមួយ ប្រៀប ដូចប្រទីបខាងក្រោយរាជវាំង។ ឈាន៤ជាបទដ្ឋានរបស់សមាធិ។ បញ្ញាគឺការឃើញដោយចិត្ត ប្រៀបដូចបុគ្គល ដែលមានភ្នែកទាំងគូ[36] ។ អរិសច្ច:៤ជាបទដ្ឋានរបស់បញ្ញា។ ជីវិតិន្ទ្រីយ៍គឺធម៌ដែលប្រាសចាករូប។ នេះគឺជីវិត ឧបមាដូចជាទឹកដែលចិញ្ចឹមឈូក[37] ។ នាមនិងរូបជាបទដ្ឋានរបស់ជីវិតិន្ទ្រីយ៍។ ការលះនីវរណ: គឺការរួចរំដោះពី សេចក្តីឤក្រក់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចបុគ្គលដែលប្រាថ្នាឲ្យជីវិតមានសេចក្តីសុខតែងគេចឲ្យផុតពីថ្នាំពុល[38]។ ការ ចម្រើនឈានទាំង៤ជាបទដ្ឋានរបស់ការលះនីវរណ:។ អលោភ:គឺការកំចាត់ឧបាទានចេញឲ្យផុតពីចិត្ត ប្រៀបដូច បុគ្គលកំចាត់នូវវត្ថុដែលធ្វើទារុណកម្មដល់ខ្លួនគេ។ នេក្ខម្ម:ជាបទដ្ឋានរបស់អលោភ:។ អទោស: គឺសភាវ:របស់ ចិត្តដែលមិនក្រោធ ប្រៀបដូចជាស្បែករបស់សត្វឆ្មា[39] ។ អប្បមញ្ញា៤ជាបទដ្ឋានរបស់អទោស:។ ហិរិ គឺសេចក្តី ខ្មាសបាបរបស់បុគ្គលម្នាក់ដែលនឹងធ្វើខុស ប្រៀបដូចបុគ្គលដែលខ្ពើមឧច្ចារ:និងបស្សាវ:[40] ។ ការគោរពខ្លួនឯងជា បទដ្ឋានរបស់ហិរិ។ ឱត្តប្ប:គឺការខ្លាចបាបដែលខ្លួននឹងធ្វើខុស ប្រៀបដូចជាការខ្លាចអ្នកដែលមានសក្តិ៍ធំជាងខ្លួន។ ការគោរពអ្នកដទៃជាបទដ្ឋានរបស់ឱត្តប្ប:[41] ។ បស្សទ្ធិគឺការរំងាប់នូវសេចក្តីរំភើបរបស់ចិត្តប្រៀបដូចជាការងូតទឹក ត្រជាក់នៅរដូវក្តៅ។ បីតិជាបទដ្ឋានរបស់បស្សទ្ធិ។ ឆន្ទ:គឺសេចក្តីប្រាថ្នាធ្វើអំពើល្អ ប្រៀបដូចអ្នកមានសទ្ធា ក្នុងការ បរិច្ចាគទាន។ ឥទ្ធិបាទ៤ជាបទដ្ឋានរបស់ឆន្ទ:។             អធិមោក្ខគឺការជឿស៊ប់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាក្រសែទឹក ដែលហូរ ពីទីខ្ពស់ទៅរកកន្លែងទាប[42] ។ វិតក្ក: វិចារ: ជាបទដ្ឋានរបស់អធិមោក្ខ។ ឧបេក្ខាគឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនរេរាទៅ មក ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលកំពុងលើកជញ្ជីង[43]។ វិរិយ:និងសភាវធម៌ដទៃៗទៀត ជាបទដ្ឋានរបស់ ឧបេក្ខា។ មនសិការ:គឺការធ្វើចិត្តឲ្យមានរបៀបរៀបរយ ប្រៀបដូចជាអ្នកកាច់ចង្កូតនាវា។ ទាំងកុសលនិងអកុសល ជា បទដ្ឋានរបស់មនសិការ:។ លោភ:គឺសេចក្តីអែបស្និទ្ធរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាសត្វក្ងាន។ រូបរាងជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីប្រាថ្នា ជាបទដ្ឋានរបស់លោភ:។ ទោស:គឺសេចក្តីរញ្ផួយរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាពស់មានពិសដែលត្រូវ គេធ្វើឲ្យក្រោធ[44] ។ កោធវត្ថុទាំង១០ជាបទដ្ឋានរបស់ទោស:។ មោហ:គឺសេចក្តីងងឹតរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាមនុស្ស ដែលមិនមានភ្នែក[45]។ វិបល្លាស៤ជាបទដ្ឋានរបស់មោហ:។ មាន:គឺសេចក្តីប្រកាន់ខ្លួនរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចមនុស្ស ២នាក់កំពុងវាយគ្នា។ ធម៌ទាំង៣ប្រភេទជាបទដ្ឋានរបស់មាន:។         ទិដ្ឋិគឺសេចក្តីងប់ងុលរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជា មនុស្សភ្នែកខ្វាក់ដែលស្ទាបសត្វដំរី[46]។ ការមិនយកចិត្តទុកដាក់ដល់សម្លេងរបស់បុគ្គលដទៃជាបទដ្ឋានរបស់ទិដ្ឋិ។

           ឧទ្ធច្ច:គឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនស្ងប់ ប្រៀបដូចជាទឹកដែលកំពុងពុះ។ ការខ្វាយខ្វល់ជាបទដ្ឋានរបស់ ឧទ្ធច្ច:។ កុក្កុច្ច:គឺសេចក្តីស្ពឹកស្រពន់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាភាពស្មោកគ្រោក។ ការបាត់បង់សេចក្តីល្អ ដោយហេតុមកពីការប្រព្រឹត្តិអំពើឤក្រក់ជាបទដ្ឋានរបស់កុក្កុច្ច:។ វិចិកិច្ឆាគឺសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយរបស់ចិត្តនៅក្នុង ឤរម្មណ៍ផ្សេងៗប្រៀបដូចជាអ្នកទេសចរដែលទៅកាន់កន្លែងឆ្ងាយហើយវង្វេងនៅត្រង់ផ្លូវបែកជាពីរ[47]។ ការមាន មនសិការ:ខុសជាបទដ្ឋានរបស់វិចិកិច្ឆា។ កោសជ្ជ:គឺសេចក្តីមិនយកចិត្តទុកដាក់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាពស់  ដែល ចាំសីលអត់ឤហារ។ កោសជ្ជវត្ថុ៨ជាបទដ្ឋានរបស់កោសជ្ជ:។ អហិរិក:គឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនខ្មាស ដល់ការ ប្រព្រឹត្តិអំពើឤក្រក់ ប្រៀបដូចជាមនុស្សចណ្ឌាល។ សេចក្តីមិនគោរពជាបទដ្ឋានរបស់អហិរិក:។ អនោត្តប្ប: គឺ សេចក្តីមិនខ្លាចបាបរបស់ចិត្តក្នុងការប្រព្រឹត្តិឤក្រក់ ប្រៀបដូចជាព្រះរាជាកំណាច។ ការមិនមានគារវតា៦ប្រការ ជាបទដ្ឋានរបស់អនោត្តប្ប:។ សភាវ:ទាំងអស់នេះហៅថា“សង្ខារខន្ធ”។

 វិញ្ញាណខន្ធ 
បុ        តើអ្វីគឺ “វិញ្ញាណខន្ធ”?

វិ        វិញ្ញាណខន្ធគឺ ចក្ខុវិញ្ញាណ សោតវិញ្ញាណ ឃានវិញ្ញាណ ជិវ្ហាវិញ្ញាណ កាយវិញ្ញាណ មនោធាតុ និង មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ក្នុងទីនេះ ចក្ខុវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងរូបដោយឤស្រ័យភ្នែក។ នេះហៅថា “ចក្ខុ វិញ្ញាណ”។សោតវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងសម្លេងដោយឤស្រ័យត្រចៀក។ នេះហៅថា“សោតវិញ្ញាណ”។ ឃានវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងក្លិនដោយឤស្រ័យច្រមុះ។ នេះហៅថា“ឃានវិញ្ញាណ”។ ជិវ្ហាវិញ្ញាណគឺការ ស្គាល់ ដឹងរសដោយឤស្រ័យអណ្តាត។ នេះហៅថា“ជិវ្ហាវិញ្ញាណ”។ កាយវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹង ការ ប៉ះពាល់ ដោយឤស្រ័យកាយ។ នេះហៅថា“កាយវិញ្ញាណ”។ មនោធាតុឤស្រ័យបញ្ចទ្វារាវជ្ជ: និងការ ទទួលឤរម្មណ៍ ដែលគួរឲ្យប្រាថ្នានិងមិនគួរឲ្យប្រាថ្នា។ ការស្គាល់ដឹង(មានស្គាល់ដឹងរូបជាដើម) ភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីវិញ្ញាណទាំង៥នេះ ហៅថាមនោធាតុ។ វិញ្ញាណដែលក្រៅពីវិញ្ញាណទាំង៦ប្រភេទនេះ ហៅថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ វិញ្ញាណទាំង៧នេះ បណ្ឌិតគប្បីយល់ដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយវត្ថារម្មណ៍[48] ដោយឤរម្មណ៍ និង ដោយសភាវធម៌។

ដោយវត្ថារម្មណ៍[49]

បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយវត្ថារម្មណ៍ដូចម្តេច?

វិ        បញ្ចវិញ្ញាណមានសភាវ:ខុសគ្នា ដោយវត្ថុនិងដោយឤរម្មណ៍។ មនោធាតុនិងមនោវិញ្ញាណធាតុមាន លក្ខណ:តែមួយដោយវត្ថុ។ បញ្ចវិញ្ញាណជាឤរម្មណ៍របស់មនោធាតុ។ ឆវិញ្ញាណជាឤរម្មណ៍ របស់ មនោវិញ្ញាណធាតុ។ បញ្ចវិញ្ញាណ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយឤយតន:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយ ឤរម្មណ៍គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ។ មនោធាតុ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយឤយតន:គឺជា ផ្នែកខាង ក្រៅ; ដោយឤរម្មណ៍គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ។ មនោវិញ្ញាណធាតុ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយ ឤយតន:គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ; ដោយឤរម្មណ៍គឺទាំងជាផ្នែកខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។សំរាប់វិញ្ញាណ ទាំង៦ ឤយតន:និងឤរម្មណ៍មានមកពីអតីត។ សំរាប់មនោវិញ្ញាណធាតុ ការកឡើងនូវឤយតន:រមែង ប្រាកដ ឡើងក្នុងខណ:គិត។ មិនមានឤរម្មណ៍របស់ឤយតន:នៅក្នុងអរូបភូមិទេ ព្រោះថាឤយតន:ត្រូវ កើតឡើង មុន។ ការយល់ដឹងពីវិញ្ញាណដោយវត្ថារម្មណ៍ មានប្រការដូច្នេះ។

ដោយឤរម្មណ៍

បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយឤរម្មណ៍ដូចម្តេច?

វិ        វិញ្ញាណនីមួយៗនៃវិញ្ញាណទាំង៥មានដែនកំណត់របស់ខ្លួន។ វិញ្ញាណទាំងនេះមិនមែនកើតឡើង ដោយ សារវិញ្ញាណណានីមួយទេ។ វិញ្ញាណទាំងនេះមិនបានកើតមុនកើតក្រោយគ្នាទេ គឺកើតព្រមគ្នា តែម្តង ហើយ ក៏មិនកើតដោយឡែកៗពីគ្នាដែរ។ សភាវ:ទាំងអស់មិនឤចដឹងបានទេតាមរយ:បញ្ច វិញ្ញាណនេះ ពោលគឺ មានតែការកើតឡើងជាដំបូងប៉ុណ្ណោះដែលឤចត្រូវដឹងបាន។ សភាវ:ទាំងអស់ មិនឤចដឹងបាន ទេតាមរយ: មនោធាតុ ពោលគឺមានតែសភាវ:ណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តតែប៉ុណ្ណោះ ដែលឤចត្រូវដឹង បាន។ មិនមាន ការតាំងឡើងនូវឥរិយាបទទេតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ: ជវន:ទើបមានការ តាំងនៅ។ មិនមាន ការតម្កល់ឲ្យជាប់របស់កាយកម្មនិងវចីកម្មទេតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ (គឺទាល់តែតាមរយ: ជវន: ទើបកាយកម្ម និងវចីកម្មតម្កល់ជាប់)។ សភាវ:ធម៌ដែលជាកុសលនិងអកុសល មិនឤចតម្កល់ ឲ្យជាប់បានទេតាមរយ: ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ជវន:ទើបមានការតាំងនៅ។ បុគ្គល មិនឤចចូល និងចេញពីសមាធិបានទេ តាមរយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ជវន:ទើបឤចចូល សមាធិបាន និងមាន ការស្ងប់ឤរម្មណ៍បាន ដោយការផ្ចាញ់សភាវ:ធម៌ដែលជាសត្រូវទាំងឡាយ។ មិន មានវត្ថុអ្វីដែលជា ហេតុឲ្យរលត់ឬកើតទេតាម រយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ការផ្ចាញ់សភាវធម៌ ដែលជាសត្រូវ ទាំងឡាយ ទើបការរលត់និងការកើត មានឡើង។ មនោវិញ្ញាណធាតុកើតឡើងព្រោះ វិបាក។ បុគ្គលមិន ដេក មិនភ្ញាក់ ឬយល់សប្តិ៍តាមរយ: ឆវិញ្ញាណទេ គឺទាល់តែមិនតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ ទើបដេកលក់។ តាម រយ:ពន្លឺដែលល្អិតល្អទើបបុគ្គលភ្ញាក់។ តាមរយ:ជវន:ទើបបុគ្គលយល់សប្តិ៍។ បុគ្គលគប្បីដឹងពីវិញ្ញាណ ដោយឤរម្មណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

ដោយសភាវធម៌

បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយសភាវធម៌ដូចម្តេច?

វិ        បញ្ចវិញ្ញាណនៅជាមួយនឹងវិតក្ក:វិចារ:។ មនោធាតុនៅជាមួយនឹងវិតក្ក:វិចារ:។ មនោវិញ្ញាណធាតុនៅជា មួយវិតក្ក:វិចារ: ឬមិននៅជាមួយវិតក្ក: និងនៅជាមួយតែវិចារ: ឬមិននៅជាមួយទាំងវិតក្ក:និងវិចារ:។ បញ្ចវិញ្ញាណធ្វើការចូលជាមួយឧបេក្ខា។ កាយវិញ្ញាណធ្វើការចូលជាមួយសុខឬជាមួយទុក្ខ។ មនោ វិញ្ញាណ ធាតុធ្វើការចូលជាមួយបីតិ ឬជាមួយទុក្ខ ឬជាមួយឧបេក្ខា។ បញ្ចវិញ្ញាណជាវិបាក។ មនោធាតុ ជាវិបាក ឬជា ឧបាយ។ មនោវិញ្ញាណធាតុជាកុសល ឬជាអកុសល ឬជាវិបាក ឬជាឧបាយ។ ឆវិញ្ញាណ មិនឤចកើត ឡើងដោយប្រាសចាកបច្ច័យទេ។ ឆវិញ្ញាណជាលោកិយសភាវ: ជាឤសវ: ជាគន្ថ: ជា សំយោជន: ជាឱឃ: ជានីវរណ: ជាបរាមាស: ជាឧបាទាន ជាកិលេស មិនឤចកំចាត់បានដោយការ ឃើញ ឬដោយសមាធិទេ។ ឆវិញ្ញាណនេះ“ជាក្រុម”ក៏មិនមែន ឬ“មិនមែនជាក្រុម”ក៏មិនមែន ជានេវសេក្ខានាសេក្ខា ជាសំយោជន: របស់កាមភូមិ មិនបានតាំងជាប់ហើយនិងមិនមែនជាយានជំនិះ។ មនោវិញ្ញាណធាតុនោះ មានការបាក់បែក ជាធម្មជាតិ។ បុគ្គលគប្បីស្វែងយល់សេចក្តីផ្សេងគ្នានៃវិញ្ញាណ ដោយសភាវធម៌ដូច្នេះ ចុះ។ នេះហៅថា “វិញ្ញាណខន្ធ”។ បុគ្គលគប្បីយល់ពី“ខន្ធ៥” យ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលគប្បីស្វែង យល់ពីគុណ លក្ខណ:របស់ខន្ធ៥ដោយវិធី៤យ៉ាងគឺ: ដោយអត្ថន័យ របស់ពាក្យ ដោយលក្ខណ: ដោយការចែក ញែក និងដោយការសង្គ្រោះ[50]។

ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ

បុ        តើការយល់ពីខន្ធ ៥ “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច?

វិ        រូបារម្មណ៍បានដល់វត្ថុដែលឤចមើលឃើញ។ វេទនាបានដល់ការសោយឤរម្មណ៍។ សង្ខារបានដល់ការ ធ្វើការ។ វិញ្ញាណបានដល់ការដឹងខ្លួន។ ខន្ធបានដល់ប្រភេទនិងក្រុម។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីខន្ធ “ដោយអត្ថ ន័យរបស់ពាក្យ” ដូច្នេះចុះ[51] ។

ដោយលក្ខណ:

បុ        តើការយល់ពីខន្ធ៥ “ដោយលក្ខណ:” ដូចម្តេច?

វិ        ប្រៀបដូចជាបន្លាអញ្ចឹងដែរ ឧបាទាយរូបគឺជាលក្ខណ:របស់រូប។ មហាភូតរូបទាំង៤ជាបទដ្ឋាន។ លក្ខណ: របស់វេទនាគឺការទទួលឤរម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាការមិនពេញចិត្តនឹងមនុស្សុដែលកើតឃ្លង់ អញ្ចឹងហើយ វេទនានេះមានផស្ស:ជាបទដ្ឋាន។ ការឧបត្ថម្ភជាលក្ខណ:របស់សញ្ញា ប្រៀបដូចជារូបភាព នឹងមានផស្ស: ជាបទដ្ឋាន។លក្ខណ:របស់សង្ខារគឺឯកភាព ប្រៀបដូចជាការវិលរបស់កង់រទេះ និងមានផស្ស:ជាបទដ្ឋាន។ លក្ខណ:របស់វិញ្ញាណគឺការដឹង ប្រៀបដូចការដឹងរសជាតិ ដោយមាននាម និងរូបជាបទដ្ឋាន។ បុគ្គលគប្បី យល់ពីខន្ធ៥ “ដោយលក្ខណ:” ដូច្នេះចុះ។

ដោយការចែកញែក

បុ        តើការយល់ពីខន្ធ៥ “ដោយការចែកញែក” ដូចម្តេច?

វិ        ខន្ធចែកញែកចេញជា៣យ៉ាងគឺ ខន្ធ៥ ឧបាទានខន្ធ៥ និងធម្មខន្ធ៥[52] ។ ក្នុងទីនេះ ខន្ធ៥គឺសង្ខតធម៌ ទាំងអស់។ ឧបាទានខន្ធ៥គឺឤសវធម៌ទាំងអស់។ ធម្មខន្ធ៥គឺសីលខន្ធ សមាធិខន្ធ បញ្ញាខន្ធ វិមុត្តិខន្ធ និង វិមុត្តិញាណទស្សនខន្ធ[53]។ ក្នុងទីនេះ ខន្ធបានដល់ខន្ធ៥។

ដោយការសង្គ្រោះ(ការរាប់បញ្ចូល)

បុ        តើការយល់ពីខន្ធ៥ “ដោយការសង្គ្រោះ” យ៉ាងណា?

វិ        ការសង្គ្រោះមាន៣ គឺឤយតន:សង្គ្រោះ ធាតុសង្គ្រោះ និងសច្ចសង្គ្រោះ។ ក្នុងទីនេះ រូបខន្ធសង្គ្រោះចូល ក្នុងឤយតន:១១។ ខន្ធ៣សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មាយតន:។ វិញ្ញាណខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងមនាយតន:។ រូប ខន្ធ សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ១១។ ខន្ធ៣សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មធាតុ។ វិញ្ញាណខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ៧។ សីលខន្ធ សមាធិខន្ធ បញ្ញាខន្ធ និងវិមុត្តិញាណទស្សន: សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មាយតន: មនាយតន: ធម្មា ធាតុ និង មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ខន្ធ៥សង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:ក៏បាន ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច: ក៏បាន។ បច្ចុបាទានខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:និងសមុទយសច្ច:។ សីលខន្ធ សមាធិខន្ធ និងបញ្ញាខន្ធ សង្គ្រោះ ចូលក្នុងមគ្គសច្ច:។ វិមុត្តិខន្ធមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។វិមុត្តិញាណទស្សនខន្ធសង្គ្រោះ ចូលក្នុង ទុក្ខសច្ច:។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:។ សភាវ ធម៌ជំពូក ខ្លះសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូល ក្នុងអរិយសច្ច: តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូលទាំងក្នុងអរិយសច្ច:ទាំងក្នុង ខន្ធ។ សភាវធម៌ ជំពូកខ្លះមិនសង្គ្រោះចូលទាំងក្នុងអរិយសច្ច:ទាំងក្នុងខន្ធ។ ក្នុងទីនេះ រូបដែលសម្បយុត្ត ជាមួយឥន្ទ្រីយ៍ មិន សម្បយុត្តជាមួយមគ្គទេ(?)។ ផលនៃសន្តោសសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះ ចូលក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។ និព្វានសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច: តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធទេ។ អរិយសច្ច:៣ សង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធនិងក្នុង អរិយសច្ច:។ ការវៀរចាកមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធនិងក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។ បុគ្គលគប្បីដឹងពីឧបាយនៃការ យល់ពីរឿងខន្ធ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“ខន្ធឧបាយ”។

ចប់ ខន្ធឧបាយ