គុយបា: សាធារណរដ្ឋ (១៩០២–១៩៥៩)

សាធារណរដ្ឋ (១៩០២–១៩៥៩)

ឆ្នាំដំបូងៗ (១៩០២–១៩២៥)
thumb|left|ទង់ជាតិគុយបាដែលកំពុងតម្លើងនៅវិមានឧត្តមសេនីយ៍អភិបាលនាវេលាថ្ងៃត្រង់នៃថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០២។

ក្រោយសង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិកបានបញ្ចប់ សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីសក៏ត្រូវបានចុះដោយភាគីសង្គ្រាមទាំងពីរដោយក្នុងនោះ អេស្ប៉ាញត្រូវប្រគល់កោះព័រតូរីកូ ហ្វីលីពីន និងក្វាមមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកបូករួមទាំងប្រាក់ចំនួន ២០ លានដុល្លារ សម្រាប់សងការខូតខាតនិងសហេតុភាព ចំណែកឯកោះគុយបាវិញត្រូវស្ថិតនៅក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់អាមេរិក។ ប្រទេសគុយបាទទួលឯករាជ្យជាផ្លូវការពីអាមេរិកនៅថ្ងៃ២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០២ ដោយមានឈ្មោះថាសាធារណរដ្ឋគុយបា។ នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីរបស់គុយបា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែមានសិទ្ធិចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងកិច្ចការនយោបាយគុយបានិងត្រួតពិនិត្យផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងទំនាក់ទំនងការបរទេស។ ក្រោមការធ្វើវិសោធនកម្មច្បាប់ប្លាត ឆ្នេរក្វានតាណាម៉ូរបស់គុយបាត្រូវបានជួលមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់បង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក។

ក្រោយការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩០៦ លោកតូម៉ាស អេស្ត្រាដា ប៉ាលម៉ាក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់គុយបាប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ការបះបោរប្រដាប់អាវុធថ្មីបានកើតឡើងដោយមានការដឹកនាំពីអតីតយុទ្ធជននៃសង្គ្រាមឯករាជ្យហើយលោកតូម៉ាសក៏ត្រូវបង្ខំចុះចេញពីតំណែង។ ដោយឃើញបែបនេះ អាមេរិកក៏បានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយបានតែងតាំងលោកឆាល អ៊ែដវើដ ម៉ាហ្គូនជាអភិបាលកោះសម្រាប់រយៈពេលបីឆ្នាំ។ ប្រវត្តិវិទូគុយបាជាច្រើនបានចង្អុលប្រាប់ថាអភិបាលភាពរបស់លោកម៉ាហ្គូនគឺពោរពេញទៅដោយអំពើពុករលួយទាំងនៅក្នុងសង្គមនិងនយោបាយ។. នៅឆ្នាំ១៩០៨ រដ្ឋាភិបាលឯករាជ្យក៏បានស្តារឡើងវិញដោយមានលោកចូសេ មីហ្គេល កូមេសជាប្រធានាធិបតី។ នៅឆ្នាំ១៩១២ បក្ស Partido Independiente de Color បានប៉ុនប៉ងបង្កើតរដ្ឋស្បែកខ្មៅមួយនៅខេត្តអូរេអង់តេ ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយឧត្តមសេនីយ៍គុយបាម្នាក់ដោយមានការបង្ហូរឈាមខ្លះៗ។

នៅឆ្នាំ១៩២៤ លោកហ្គឺរ៉ាដូ ម៉ាកាដូបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក, វិស័យទេសចរណ៍នៅគុយបាត្រូវបានផ្ទុះរីកចម្រើនឡើងដល់កំពូល សណ្ឋាគារនិងភោជនីយដ្ឋានអាមេរិកជាច្រើនបានលេចរូបរាងចេញឡើងដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍អាមេរិកដែលកំពុងហូរចូល។ ចំពោះគុណវិបត្តិវិញ ការផ្ទុះឡើងនៃវិស័យទេសចរណ៍នេះបាននាំឱ្យមានកំណើននៃល្បែងស៊ីសងនិងពេស្យាចារនៅគុយបា។ នៅឆ្នាំ១៩២៨ ការធ្លាក់ចុះទីផ្សារភាគហ៊ុននៅអាមេរិកបានធ្វើឱ្យតម្លៃអំពៅនៅគុយបាធ្លាក់ចុះជាលំដាប់បូករួមទាំងការគាបសង្កត់នៅក្នុងសង្គមនិងមានវិបត្តិនយោបាយទៀតផង។ បាតុកម្មអហិង្សារបស់សិស្សានុសិស្សដែលគេស្គាល់ថា"អ្នកជំនាន់ឆ្នាំ១៩៣០"បានប្រែក្លាយមកជាបាតុកម្មអនាធិបតេយ្យហើយការស្អប់ខ្ពើមលោកម៉ាកាដូក៏កើតរីករាលដាលនៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេស។ កសិករដំណាំអំពៅបាននាំគ្នាធ្វើការបះបោរទាមទារឱ្យលោកម៉ាកាដូលាលែងពីតំណែង ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក្រុមកម្លាំងយោធាក៏ចូលរួមបះបោរជាមួយដែលជាហេតុនាំឱ្យលោកម៉ាកាដូត្រូវបង្ខំចិត្តភៀសខ្លួនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅអំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៣។ ម៉ាកាដូត្រូវបានជំនួសដោយលោកកាឡូស ម៉ានូអែល ឌេ កេស្ពេដេស អ៊ី កេសាដា។

បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣៣–៤០
នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៣ ការបះបោរមួយបានកើតឡើងដែលដឹកនាំដោយពលបាលម្នាក់ឈ្មោះហ្វលជេនស៊ីអូ បាទីស្តាដើម្បីផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាលលោកកេស្ពេដេស។ ក្រោយការផ្តួលរលំរដ្ឋាភិនាលកេស្ពេដេស គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិដែលមានសមាជិក ៥ នាក់ត្រូវបានជ្រើសរើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។ លោករ៉ាមន ក្រាវ សាន ម៉ាទីនត្រូវបានគេតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះ។ ម៉ាទីនបានលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបើកផ្លូវចំហឱ្យបាទីស្តាឡើងក្តោបកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអស់រយៈពេល ២៥ ឆ្នាំទៅមុខទៀត។ សម័យកាលពីឆ្នាំ១៩៣៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ គឺជាពេលវេលានៃ"ជម្លោះនយោបាយនិងជម្លោះក្នុងសង្គម។" នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៣–៤០ គុយបាត្រូវទទួលរងនូវបញ្ហាជាច្រើនដែលបណ្តាលមកពីរចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយដ៏ផុយស្រួយ ជាពិសេសគឺនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៥–១៩៣៦ ដែលប្រទេសគុយបាត្រូវផ្លាស់ប្តូរប្រធានាធិបតីចំនួនបីក្នុងរយៈពេលតែមួយឆ្នាំ។ លើសពីនេះទៅទៀត ប្រទេសគុយបាត្រូវស្ថិតនៅក្រោមគោលនយោបាយយោធានិងគាបសង្កត់ពីលោកបាទីស្តា។

រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៤០
រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ១៩៤០ ហើយវាបានបង្កើតចេញនូវគំនិតមូលវិវដ្តវឌ្ឍនភាពជាច្រើនមានដូចជា សិទ្ធិទទួលការធ្វើពលកម្មនិងការថែទាំសុខភាពជាដើម។. បាទីស្តាត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំដដែលនោះហើយបានកាន់កាប់អំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៤។ គាត់គឺជាជនជាតិមិនមែនស្បែកសរបស់គុយបាដំបូងបង្អស់ដែលបានកាន់កាប់តំណែងខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រទេស។ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមសំខាន់ៗជាច្រើន។ សមាជិកខ្លះនៃបក្សកុម្មុយនិស្តបានចូលកាន់តំណែងក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកថែមទៀតផង។. សកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធគុយបានៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គឺមានតិចតួចណាស់—តែលោកប្រធានាធិបតីបាទីស្តាបានស្នើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្តាប្រជាជាតិអាមេរិកឡាទីនដទៃទៀតរួមគ្នាចូលឈ្លានពានរដ្ឋអេស្ប៉ាញដើម្បីផ្តួលរលំរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសនោះក៏ប៉ុន្តែសំណើរបស់គុយបាគឺមិនត្រូវបានទទួលស្របនោះឡើយ។ ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គុយបាបានបាត់បង់នាវាពាណិជ្ជកម្មចំនួន ៦ សរុបហើយនាវាចម្បាំងគុយបាមួយបានបាញ់ពន្លិចដោយនាវាមុជទឹកអាល្លឺម៉ង់មួយគ្រឿង។

ដោយសារតែការគោរពលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤០ បាទីស្តាគឺមិនអាចឈរឈ្មោះបន្តនៅការបោះឆ្នោតបន្ទាប់បានឡើយ។ ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៤៤ ក៏បានមកដល់ហើយលោករ៉ាមន ក្រាវ សាន ម៉ាទីនបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតី។  ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ លោកកាឡូស ព្រីអូ សូការ៉ាសក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីបន្ត។  ការដឹកនាំក្នុងរយៈពេល ២ អាណត្តិរបស់បក្សអូតិនទីកូបាននាំចូលបន្ថែមនូវការវិនិយោគពីបរទេសដែលបានជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចគុយបាបន្តកើនឡើង បង្កើនកម្រិតជីវភាពនៅគ្រប់ផ្នែកនៃសង្គម និងនៅតាមទីក្រុងវិញ អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលបានកើនកាន់តែច្រើនឡើងៗ។.

thumb|right|upright=0.95|ទីកន្លែងរស់នៅរបស់ជនក្រីក្រ (bohio) នៅទីក្រុងហាវ៉ាណា, ប្រទេសគុយបាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។

ក្រោយចប់អាណត្តិ លោកបាទីស្តាបានទៅរស់នៅក្នុងរដ្ឋផ្លរីដា, សហរដ្ឋអាមេរិកហើយបានត្រឡប់មកគុយបាវិញនៅឆ្នាំ១៩៥២ ដើម្បីឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតី។ ដោយប្រឈមនឹងការបរាជ័យក្នុងការបោះឆ្នោត លោកក៏បានដឹកនាំរដ្ឋប្រហារយោធាមួយចូលបញ្ឈប់ការបោះឆ្នោតនោះ។ ដោយបានឡើងកាន់កាប់អំណាចវិញ និងព្រមទាំងទទួលបានការគាំទ្រទាំងខាងហិរញ្ញវត្ថុនិងយោធាពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកផង លោកបាទីស្តាបានព្យួររដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤០ និងដកហូតសេរីភាពនយោបាយនិងថែមទាំងសិទ្ធិធ្វើកូដកម្មទៀតផង។ បន្ទាប់មក គាត់បានចូលបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយម្ចាស់ចម្ការអំពៅណាដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភច្រើនបំផុតហើយគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលដែលកាលនុះកំពុងនៅជាប់គាំង សកម្មភាពទាំងនេះបានពង្រីកចន្លោះរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រឱ្យកាន់តែឆ្ងាយជាងមុន ពោលគឺអ្នកមានកាន់តែមានចំណែកអ្នកក្រគឺកាន់តែក្រ។Historical Dictionary of the 1950s, by James Stuart Olson, Greenwood Publishing Group, 2000, , pp. 67–68. នៅឆ្នាំ១៩៥២ នេះដដែរ បាទីស្តាបានប្រកាសថាបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបាគឺជាគណបក្សខុសច្បាប់។ ក្រោយរដ្ឋប្រហារ គុយបាមានអត្រាទទួលទាននិងការប្រើប្រាស់សាច់ បន្លែ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ រថយន្ត ទូរស័ព្ទ និងវិទ្យុខ្ពស់បំផុតនៅអាមេរិកឡាទីនទោះបីជាប្រជាជនប្រហែលមួយភាគបីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានភាពក្រីក្រនិងមិនសូវទទួលបានការទទួលទាននិងការប្រើប្រាស់ដូចខាងលើនេះក៏ដោយ។

នៅឆ្នាំ១៩៥៨ គុយបាគឺជាប្រទេសដ៏ជឿនលឿនមួយបើយោងតាមស្តង់ដាអាមេរិកឡាទីននិងក្នុងករណីខ្លះគឺតាមស្តង់ដាពិភពលោកក៏មាន។.  ចំពោះគុណវិបត្តិ គុយបាបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ដោយអភ័យឯកសិទ្ធនៃសហជីពធ្ងន់ជាងគេនៅអាមេរិកឡាទីនក្នុងនោះរួមមានការហាមឃាត់លើវិស្ថាបនកម្មនិងយន្តកម្ម។. នៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៣ និងឆ្នាំ១៩៥៨ គុយបាបានពង្រីកនិយតកម្មសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច។. និកម្មភាពបានក្លាយជាបញ្ហាដ៏ធំមួយដោយនិស្សិតដែលបញ្ចប់ការសិក្សារួចមិនអាចរកការងារធ្វើបាន។ អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលបានកើតមានការមិនពេញចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងៗជាមួយនឹងនិកម្មភាពនិងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញផ្នែកនយោបាយ។ បាទីស្តាបានក្តោបអំណាចរហូតទាន់តែលោកត្រូវគេបង្ខំឱ្យភៀសខ្លួនទៅក្រៅស្រុកនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៨។