navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
នគរតម្ព្រលិង្គ: ទីតាំង

ទីតាំង 
នៅក្នុងស្នាដៃសតវត្សទី 13 របស់គាត់ Zhu Fan Zhi ប្រវត្តិវិទូចិន Zhao Rugua និយាយអំពីរដ្ឋ តាន់ម៉ាលិង ( Tan-ma-ling ,) ដោយ​ពណ៌នា​ថា​ជា​សេនា​របស់​ស្រីវិជ័យ។  ថាតើ តាន់ម៉ាលិង អាចត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយ តម្ព្រលិង្គ គឺគួរឱ្យសង្ស័យដែរឬទេ។  អ្នកឯកទេសខាងបាបកម្ម Roderich Ptak ស្នើជំនួសវិញដើម្បីកំណត់ទីតាំងវានៅក្នុង តំបន់ តេមពេលិង នៃ ប៉ាហាំង ។  ផ្ទុយទៅវិញ ស៊ុង ស៊ី បានរៀបរាប់អំពី តម្ព្រលិង្គ ក្រោមឈ្មោះ តាន់-ម៉ី-លីវ ហើយនិយាយថា តម្ព្រលិង្គហាក់បីដូចជាទីពឹងរបស់ អាណាចក្រខ្មែរ ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (រ.១១៨១-១២១៨)។  

ប្រភពជនជាតិដើមភាគតិចនៃប្រវត្តិសាស្រ្ត តម្ព្រលិង្គ គឺជាសិលាចារឹកឆ្នាំ ១១៨៣ ដែលសរសេរជា ភាសាខ្មែរ ដោយឆ្លាក់នៅលើមូលដ្ឋាននៃរូបសំណាកព្រះពុទ្ធសំរិទ្ធដែលត្រូវបានរកឃើញនៅវត្ត Hua Wiang ក្នុងស្រុក ឆៃយ៉ា ខេត្ត សុរាស្ត្រធានី។ វាផ្តល់នូវចំណាប់អារម្មណ៍នៃស្ថានភាពនយោបាយរបស់ តម្ព្រលិង្គ នៅចុងសតវត្សទីដប់ពីរ។  ប្រភពសំខាន់មួយទៀតគឺសិលាចារឹកសំស្រ្កឹតដែលសរសេរទៅព្រះបាទ ចន្ទ្រភានុ នៃ តម្ព្រលិង្គ ចុះថ្ងៃទី ១២៣០ ។ វាផ្តល់ឱ្យស្តេចនូវ  "ស្រី ធម្មរាជ" ដែលជាភស្តុតាងសម្រាប់ការកំណត់អត្តសញ្ញាណ តម្ព្រលិង្គ ជាមួយ នគរស្រីធម្មរាជ ( Nagara Śrī Dharmarāja ជាភាសាសំស្ក្រឹត) ។
នគរតម្ព្រលិង្គ: គោលនយោបាយឆ្នេរសមុទ្រដើម: សតវត្សទី ៥ មុនគ.ស. - សតវត្សទី ៥ នៃគ.ស

គោលនយោបាយឆ្នេរសមុទ្រដើម: សតវត្សទី ៥ មុនគ.ស. - សតវត្សទី ៥ នៃគ.ស 
បច្ចុប្បន្ន-ឧបទ្វីបថៃត្រូវបានចាត់ទុកថាជាតំបន់សំខាន់មួយក្នុងអន្តរកម្មសង្គមជាច្រកផ្លូវរវាង សមុទ្រចិនខាងត្បូង និង មហាសមុទ្រឥណ្ឌា ចាប់តាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិ (គ.ស. 500 BCE–500 គ.ស.)។  Hermann Kulke (1990) ណែនាំថា អង្គភាពនយោបាយ មុនសម័យឥណ្ឌាដ៏ស្មុគ្រស្មាញនៅក្នុងឧបទ្វីបថៃបច្ចុប្បន្នមាននៅមុនសហសវត្សទី ១នៃគ.ស. ហើយបានអភិវឌ្ឍទៅជានយោបាយមជ្ឈិមនៅជុំវិញពាក់កណ្តាលសហវត្សទី ១ នៃគ.ស. តាមរយៈ Indianization,  ដោយប្រកាន់យកនូវមនោគមវិជ្ជាឥណ្ឌូ ដើម្បីពង្រីកអំណាច ក៏ដូចជាការចាត់តាំងឋានៈជាព្រះ និងប្រពៃណីដ៏ស្វាហាប់។   តម្គឺព្រលិង្គជានយោបាយកណ្តាលដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងតំបន់ដែលត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងសតវត្សទី 2 នៃគ.ស.។  អ្នកប្រាជ្ញពីមុនសន្មតថា តម្ព្រលិង្គ មានទីតាំងនៅជិត នគរស្រីធម្មរាជ ឬលីហ្គ័រ ដោយផ្អែកលើអត្ថបទដែលមាននៅក្នុងសិលាចារឹកលេខ ២៨ ដែលបានរកឃើញនៅក្នុងប្រាសាទព្រះមហាធាតុនៅកណ្តាលនៃនគរស៊ីធម្មរាតសម័យទំនើប ដោយឆ្លាក់ អក្សរប៉ាឡាវ៉ា ជា ភាសាសំស្ក្រឹត ចុះកាលបរិច្ឆេទនៅសតវត្សទី ៥នៃគ.ស។  

ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយផ្អែកលើប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ចិន និងការមិនអើពើនឹងសិលាចារឹកក្នុងស្រុក អ្នកសិក្សាមួយចំនួនមានទំនោរជឿថាការចាប់ផ្តើមនៃ តម្ព្រលិង្គ ជាប៉ូលស្វ័យភាពមានកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទី ១០ ឬ ១១ ជំនួសវិញ ហើយមុនកាលបរិច្ឆេទនោះ វាត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយអ្នកជិតខាងភាគខាងជើង ផានផាន ដែលផ្តោតលើតំបន់ជុំវិញ ឈូងសមុទ្រ Bandon ក្នុង ខេត្ត សុរាស្ត្រធានី របស់ប្រទេសថៃនាពេលបច្ចុប្បន្ន។  

តំបន់នេះស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រាដំបូងរបស់ ហ្វូណន និងបន្ទាប់មកនៃ ចេនឡា ចាប់ពីដើមសតវត្សទី ៣ រហូតដល់វាត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ ស្រីវិជ័យ នៅផ្នែកចុងក្រោយនៃសតវត្សទី ៨ ។
នគរតម្ព្រលិង្គ: មណ្ឌល ដើម: សតវត្សទី ៥-១០ នៃគ.ស

មណ្ឌល ដើម: សតវត្សទី ៥-១០ នៃគ.ស 
កាលប្បវត្តិ Songhuiyaogao របស់ចិនបានរៀបរាប់អំពីប្រទេសមួយដែលមានឈ្មោះថា តាន់លាវម៉ី (Tan-liu-mei) ដោយរៀបរាប់លម្អិតជាច្រើនក្នុងអំឡុងពេលពី ៩៧០ ដល់ ១០៧០ ។ វាផ្តល់នូវចំណាប់អារម្មណ៍ថា ព្រះរាជាណាចក្រគឺជារដ្ឋឯករាជ្យនៅពេលនោះ ដោយបានបញ្ជូនស្ថានទូតទៅតុលាការនៃប្រទេសចិនក្រោម រាជវង្សសុង ក្នុងឆ្នាំ ១០០១, ១០១៦ និង ១០៧០ ។ តាន់លាវម៉ី ត្រូវ​បាន​គេ​សន្មត់​ថា​ជា​ការ​បកប្រែ​ភាសា​ចិន​អំពី តម្ព្រលិង្គ ទីតាំង​នៃ​រដ្ឋ​នោះ​ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​មិន​ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​យ៉ាង​ជាក់លាក់​ដែរ។ កាលប្បវត្តិរបស់ Ma Duanlin និង Songshi រៀបរាប់អំពីរដ្ឋដែលមានឈ្មោះស្រដៀងគ្នា ឈូម៉ីលាវ (Chou-mei-liu) និង តាន់ម៉ីលាវ (Tan-liu-mei) រៀងៗខ្លួន ដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបញ្ជូនបេសកកម្មលើកដំបូងរបស់ពួកគេទៅកាន់ប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ ១០០១ ដែលធ្វើឱ្យវាទំនងជាថាពួកគេសំដៅទៅលើរដ្ឋដូចគ្នា។ 

នៅក្នុងសម័យនេះ តម្ព្រលិង្គ មាន មណ្ឌល សំខាន់ៗចំនួន ៥ ដែលមានទីតាំងនៅច្រាំងទន្លេ Khong Tha Khai, Khlong Tha Chieo - Tha Thon, Khlong Tha Lat, ទន្លេ Maying  និងធំបំផុតនៅលើ dune Haad Sai Keao ដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាជាកណ្តាលនៃ តម្ព្រលិង្គ ។  មណ្ឌល នីមួយៗត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសហគមន៍ជាច្រើននៅក្នុងតំបន់ជុំវិញដែលមានទីសក្ការៈបូជានៃទីតាំងពិសិដ្ឋបំផុតជាមជ្ឈមណ្ឌល ហើយត្រូវបានតភ្ជាប់ជាមួយ មណ្ឌល ផ្សេងទៀតដោយផ្លូវទឹក និងផ្លូវដី។  លទ្ធិព្រហ្មញ្ញសាសនា គឺជាប្រព័ន្ធជំនឿដ៏លេចធ្លោមិនដូច ទ្វារវតី នៅ ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ និង ខ្ពង់រាបកូរ៉ាត់ ដែល ព្រះពុទ្ធសាសនា ហិនយាន មានអំណាច។  ស្តេចនៃ តម្ព្រលិង្គ ត្រូវបានចាត់តាំងជាស្តេចសីវៈត្រូវបានចាត់តាំងជាស្តេច ប៉ុន្តែអំណាចរបស់ស្តេចប្រហែលជាត្រូវបានចែករំលែកដោយអ្នកក្រោមបង្គាប់រដ្ឋបាល និងក្រុមញាតិមិត្តរបស់គាត់។  

តំបន់​នេះ​បាន​ចាប់​ផ្តើម​ទទួល​ជន​អន្តោ​ប្រវេសន៍​របស់ ​ជនជាតិ​មន ​នៅ​ប្រហែល​សតវត្ស​ទី​៧។  យោង​តាម​រឿងព្រេង​របស់​នគរ​ស៊ី​ធម្ម​រា​ត ពញាស្រីធម្មសោករាជ ឬ ននរបតី (   ;  ) មកពី ស្រុក ហង្សាវតី របស់ មន   រួមជាមួយនឹងប្អូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ ធរនន្ទ (  ) បាននាំញាតិញោម និងទាហានចំនួន ៣ ម៉ឺននាក់ រួមជាមួយនឹងព្រះសង្ឃ ២ អង្គ  ) និង ពុទ្ធសាគរ(  ) បាន​ផ្លាស់​ទៅ​ទិស​ខាង​ត្បូង​ទៅ​តាំង​ទី​លំនៅ​នៅ Khao Chaa Prab (  ) នៅក្នុង ខេត្ត ក្របី នាពេលបច្ចុប្បន្ន ហើយក្រោយមកបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងដើម្បីបង្កើត នគរស្រីធម្មរាស្ត្រ ។
នគរតម្ព្រលិង្គ: ការពង្រីកខាងជើង៖ សតវត្សទី ១០-១១

ការពង្រីកខាងជើង៖ សតវត្សទី ១០-១១ 
ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ១០-១១ បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យពី ស្រីវិជ័យ ដោយការរំដោះរបស់ស្តេច សុជិត,   តម្ព្រលិង្គមានភាពរឹងមាំខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច ចាប់តាំងពីវាបានបញ្ជូនបេសកកម្មជាច្រើនទៅកាន់តុលាការចិន ហើយថែមទាំងបានគាំទ្រកងទ័ពដើម្បីដណ្តើមយក នគរល្វោ  ក៏ដូចជាការដណ្តើមយកបល្ល័ង្កនៃ អង្គរ ដែលជា មហានគរ ពីរក្នុងសម័យនោះ។  

ប្រភពដើមនៃ សុជិត (ជិវក) នៅតែមិនច្បាស់លាស់។ ហ្សកសឺដេស បកស្រាយពាក្យ “ជិវក” មានន័យថាជ្វា (Javaka) ដែលបង្ហាញពីវង្សត្រកូលរបស់ស្តេចថាជាជនជាតិដើមជ្វា-ម៉ាឡេ ដែលបានចុះពីរាជវង្ស ស្រីវិជ័យ ដែលផ្តោតលើ ជ្វា ។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ព្យែរ ឌូផន ប្រកែកថា ជិវក ទំនងជាមានដើមកំណើត សម័យអង្គរ ឬយ៉ាងហោចប្រពន្ធរបស់គាត់ត្រូវតែជាព្រះនាងអង្គរ។ លោក ឌូផន បន្ថែមថា ដើម្បីជៀសវាងការបាត់បង់ឥទ្ធិពលអង្គរលើល្វោ ក្នុង សង្រ្គាម ៩២៥-៩២៧ តម្ព្រលិង្គ-លវោ-ហរិបុញ្ជ័យតសុជិតិង្គ-លវោ- Sujita បានផ្លាស់ប្តូរកងទ័ពភាគខាងជើលវោ្បីកាន់កាប់ Lavo មុនពេលវាត្រូហរិបុញ្ជ័យ់ដោយ Haripuñjaya របស់ មន ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឌូផនដីរបស់លោក Dupont ត្រូវបានបដិសេធដោយអ្នកជំនាស្រីវិជ័យសិក្សា Srivijaya គឺ Pratum Chumphengphan ដែលកំណត់ថាសង្រ្គាមបានកើតឡើងមុនពេលដែលពួកអង្គរប្រើប្រាស់អំណាចនយោបាយដល់ ជ្រលងភ្នំមេណាម ។ ដូច្នេះហើយ ជម្លោះិបញ្ជ័យល្វោ – ហរិពញាយ៉ា ” នាពេលនោះ មិនមែនជាការប្រយុទ្ធគ្នារវាង “អង្គរ និងមន” នោះទេ ប៉ុន្តែជាការតស៊ូដើម្បីអំណាចរវាង “មននៃ ទ្វាវតី ” នៅ តំបន់កណ្តាល និង តំបន់ភាគខាងជើង ដែលជាញាតិមិត្ត។
នគរតម្ព្រលិង្គ: សូមមើលផងដែរ។

សូមមើលផងដែរ។ 

 ប្រភេទ៖ ព្រះមហាក្សត្រនៃតម្ព្រលិង្គ
 ទីក្រុង នក្សេត្រ
 មហាឥណ្ឌា
 ប្រវត្តិឥទ្ធិពលឥណ្ឌាលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍
នគរតាវ

នគរតាវ រឺ តោវ () គឺជានគរចំណុះមួយរបស់ចិនកំឡុងសម័យរាជវង្សចូវ (១០៤៦ – ២២១ម.គ.) ស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងនៃអាណាស្រុកយួណាន ហឿណាន។ តាវមានអត្ថិភាពក្នុងស្រមោលនៃនគរឈូជិតខាងដ៏មានឥទ្ធិពល ដែលនគរតាវត្រូវបានកាន់កាប់ត្រួតពិនិត្យដោយនគរឈីដែលមានឥទ្ធិពលដូចគ្នាដែរ។ ខណៈនោះ អ្នកឧកញ៉ាហ៊្ស្ឈីកហ៊័ន នៅតែជាអនុត្តររាជមួយអង្គក្នុងចំណោមអនុត្តររាជទាំងប្រាំ ឈីក៏បានថែរក្សាទំនាក់ទំនងជាមិត្តជាមួយ តាវ រួមជាមួយនឹងនគរតូចៗដទៃទៀត ដូចជា ជាំង (江国) ហ៊័ង (黄国) និង ប៉ាយ (柏国) ចំណោមបណ្ដានគរដទៃទៀត។ នៅពេលអ្នកឧកញ៉ាបានសោយទិវង្គតទៅនៅឆ្នាំ៦៤៣ម.គ. ភាពច្របូកច្របល់ផ្ទៃក្នុងក៏បានផ្ទុះឡើងនៅឈី នគរឈូបានច្បាមយកឱកាសដើម្បីពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងជើង។ ពួកអ្នកស្រុក តាវ បានតាំងទីលំនៅឡើងវិញនៅកន្លែងមួយដែលគេហៅថាជិងទី (荊地) រហូតដល់ស្ដេចឈ្ហ្រូភ្ហ្រិងបានឡើងសោយរាជ្យហើយបានប្រគល់ឱ្យតាវនូវទឹកដីពីមុនវិញ។ នៅក្នុងទស្សនៈខ្លះលើកឡើងថា តាវ នៅទីបំផុតត្រូវបានកម្ទេចចោលដោយឈូ ទោះបីជាពេលវេលាកើតហេតុមិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់លាស់នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះក៏ដោយ។
នគរទុន សុនុ

រូបភាពតូច| ផែនទីនៃទីក្រុងកំពង់ផែបុរាណ ខៅសាមកែវ ដែលជាកន្លែងតាំងទីលំនៅដំបូងបំផុតមួយនៅក្នុងទឹកដី ទុនសុន (ប្រហែលសតវត្សទី 4 មុនគ.ស) ដែលបង្ហាញពីភ្នំទាំងបួនដែលបង្កើតបានជាការតាំងទីលំនៅ។ បន្ទាត់ក្រហមបង្ហាញពីជញ្ជាំងដីនៅកន្លែង។
រូបភាពតូច| អង្កាំត្រូវបានគេរកឃើញនៅ ខៅសាមកែវ ដែលជាផ្លូវបំបែកផ្នែកបុរាណវិទ្យាសម្រាប់ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មឆ្លងអាស៊ី។
ទុនសុន (  ) ឬ Tian-Sun ឬ Tien-Sun (  ;      ) ឬ Tu-k'un/Tou-k'ouen/Ch'u-tu-k'un (),  ក្រោយមក Lang-chia ឬ Lang-ya-hsiu  (,   ) គឺជាក្រុមនៃ អង្គភាពនយោបាយ មន បុរាណចំនួនប្រាំ,  លាត​សន្ធឹង​ពី ​ភាគ​កណ្តាល​នៃ​ប្រទេស​ថៃ ​ខាង​ក្រោម​បច្ចុប្បន្ន​រហូត​ដល់​តំបន់ កោះក្រា នៅ ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​ថៃ និង ​តំបន់ Tanintharyi ប្រទេស ​មីយ៉ាន់ម៉ា ។   វាមានតាំងពីសតវត្សទី 1 ដល់ទី 6 នៃគ.ស.   ហើយត្រូវបានគេនិយាយថាបានលាតសន្ធឹងពីខាងកើតទៅឆ្នេរខាងលិច ដោយគ្រប់គ្រងសាខាដ៏សំខាន់នៃពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រចម្ងាយឆ្ងាយរវាង មហាសមុទ្រឥណ្ឌា និង សមុទ្រចិនខាងត្បូង ។    វា​ក៏​ជា ​រដ្ឋ​ឥណ្ឌា ​ដំបូង​គេ​បំផុត​មួយ​នៅ ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។  

ទុន សុន នៅតែឯករាជ្យរហូតដល់វាត្រូវបានគ្របគ្រង ហើយក្លាយជាអាណាចក្ររបស់ ហ្វូណន ក្នុងសតវត្សទី៣នៃគ.ស.   យ៉ាងហោចណាស់មុនឆ្នាំ ២៤៥ គ.ស.  ទុន ស៊ុន បានបាត់ពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រហែលដើមសតវត្សរ៍ទី៦ នៃគ.ស.  នៅពេល​ដែល​រាជការ​ថ្មី​នៃ ​ទ្វារវតី ​បាន​លេច​ឡើង​នៅ​កណ្តាល​ប្រទេស​ថៃ។  

ព្រះរាជាណាចក្រ Lang-chia ឬ Lang-ya-hsiu ប្រហែលជារដ្ឋបន្តបន្ទាប់របស់ ទុនសុន ចាប់តាំងពីស្ថានទូតដំបូងរបស់ខ្លួនដែលត្រូវបានបញ្ជូនទៅប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 515 នៃគ.ស. ដោយអះអាងថាប្រទេសនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងប្រហែល 400 ឆ្នាំមុន ប៉ុន្តែបានទទួលឯករាជ្យនៅចុងបញ្ចប់នៃគ. សតវត្សទី 5 ។ អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនបានប៉ាន់ស្មានថា Lang-chia មានទីតាំងនៅភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ ប្រហែលជាទឹកដីដូចគ្នាទៅនឹង ទុនសុន ។ Lang-chia បានបញ្ជូនស្ថានទូតទៅកាន់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 523 និង 531។  Cœdès បានស្នើឱ្យ Lang-ya-hsiu ពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនឆ្ពោះទៅទិសខាងកើតទៅ ខេត្ត ចន្ទបុរី ទំនើបនៅ ភាគខាងកើតប្រទេសថៃ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង ចេនឡា ។  

Lang-chia ភាគខាងត្បូងក្រោយមកបានចូលរួមជាមួយ ផានផាន នៅភាគខាងត្បូង  ខណៈដែលទឹកដីភាគខាងជើងរបស់វាបានក្លាយជា ទ្វាវតី និងអាណានិគមនៃ នគរល្វោ បន្ទាប់ពីបានបញ្ចូលគ្នាជាមួយ ជិនលីន បន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះនៃ ហ្វូណន នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី៦។  កាលពីមុន Lang-ya-hsiu ត្រូវបានគិតថាជា លង្កាសុខា ប៉ុន្តែយោងទៅតាមទីតាំងដែលមាននៅក្នុងអត្ថបទរបស់ចិនដែលបានសរសេរនៅឆ្នាំ 636 វានឹងមានទីតាំងនៅកណ្តាលសម័យទំនើប នៃប្រទេសថៃ ។
នគរទុន សុនុ: និរុត្តិសាស្ត្រ

និរុត្តិសាស្ត្រ 
ចាប់តាំងពី ទុន ស៊ុន ត្រូវបានបែងចែកក្នុងចំណោមស្តេចទាំងប្រាំ   និរុត្តិសាស្ត្រនៃឈ្មោះដែលបានផ្តល់ឱ្យដោយជនជាតិចិនគឺពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំង: លេខ "5" នៅក្នុង ភាសា មន ន្យះ កុរ បុរាណដែលនិយាយដោយប្រជាជន មន ទ្វារវតី ន្យាះកុរ បុរាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេនិយាយថា Chuun ខណៈពេលដែល Duinr មានន័យថា "នគរ,ប្រទេស" ។ នេះ​ត្រូវ​បាន​បក​ស្រាយ​ថា ទុន ស៊ុន ជា​សហ​ព័ន្ធ​នៃ​ទឹក​ដី​៥។ វា​ក៏​ត្រូវ​គ្នា​ដោយ​ចៃដន្យ​ជាមួយ​រដ្ឋ ​សុវណ្ណភូមិ ​ដែល​អ្នកប្រាជ្ញ​ថៃ​អះអាង​ថា​មាន​តាំងពី​ចុង​សតវត្ស​ទី​២​មុន​គ.ស.​ដល់​សតវត្ស ​ទី ​២​នៃ​គ .ស ទីក្រុងចាស់នៃខេត្ត នគរបឋម ), ជាជបុរី, មឿងសិង្ហ, ពេជ្របុរី, និង Tanintharyi ប្រហែលជាមានការពឹងពាក់ព័ន្នមួយទៀតគឺ Lamphakappa Nakhon (  ឡាំប៉ាង បច្ចុប្បន្ន ) នៅភាគខាងជើង។
នគរទុន សុនុ: ទីតាំងនៃ ទុនស៊ុន

ទីតាំងនៃ ទុនស៊ុន 
សូម្បី​តែ​ទីតាំង​ពិត​ប្រាកដ​របស់ ទុនស៊ុន ក៏​នៅ​មិន​ទាន់​ច្បាស់​ដែរ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា អ្នក​ប្រាជ្ញ​ផ្ដល់​យោបល់​ថា វា​ទំនង​ជា​នៅ​លើ ​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេស៊ី ​ខាង​លើ ដែល​ប្រហែល​ជា​នៅ​ជិត ពងទឹក(  ) នៅក្នុង ខេត្តកញ្ជនបុរី ទំនើប ឬតំបន់ ព្រះបឋម ក្នុងទីក្រុងចាស់ នគរបឋម នៅភាគកណ្តាល ប្រទេសថៃ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ជនជាតិមន ក្នុងសម័យកាលរៀងៗខ្លួន។  ជនជាតិ​ចិន​បាន​រាយការណ៍​ថា ទុយ​ស៊ុន​ស្ថិត​នៅ​ជាង​៣.០០០ ​លី ​ពី​ព្រំប្រទល់​ខាង​ត្បូង​នៃ ​ហ្វូណន ​។  ទឹកដីរបស់វាគ្របដណ្តប់ 1,000 លី នៅក្នុងទទឹងលាតសន្ធឹងពី ខាងកើត ទៅ ឆ្នេរខាងលិច ជាមួយនឹងមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយស្ថិតនៅចម្ងាយ 50 លីពីសមុទ្រ។   ព្រំដែនរបស់វាជាមួយអង្គភាពជិតខាងភាគខាងជើង ឈិន លីន ត្រូវបានកំណត់មិនច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែប្រហែលជាមិនឆ្ងាយទេ លើសពីបច្ចុប្បន្ន - មឺហ្គី - តំបន់តាន់តីរី ខណៈភាគខាងត្បូងបានជួបនឹងនគរចូលី (តាកូឡា ស្មានថាជា ប៉ាន ប៉ាន់ ) នៅជិត។ អ៊ីស្តមុសក្រា។  

អ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតដែលជាជនជាតិសិង្ហបុរី Han Wai Toon និង HGQ Wales ផ្ទុយទៅវិញ ផ្តល់យោបល់ថា ទុនស៊ុន ប្រហែលជាស្ថិតនៅចុងភាគខាងត្បូងនៃ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ ក្បែរភូមិ Johor Lama ក្នុង Johor ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ប៉ុន្តែការសន្មត់នេះត្រូវបានបដិសេធដោយ Paul Wheatley ដោយ​សារ​តែ​ខ្វះ​ភស្តុតាង​ដើម្បី​គាំទ្រ​ដល់​ការ​រីក​ចម្រើន​ពី​បុរាណ។  

Roland Braddell បានស្នើថា ទុនស៊ុន មានចម្ងាយតិចជាងមួយភាគបួននៃចម្ងាយពី ឈូលី ដែល Braddell ជឿថាជា កូឈិះ នៃ Kole polis នាពេលបច្ចុប្បន្ននៅជិត Kuantan នៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីទៅកាន់ ហ្វូណន យោងតាមអត្ថបទដែលបានផ្ដល់ឱ្យនៅក្នុង Lo yang chia lan chi អំពីដំណើររបស់ ពោធិភក្ត្រា ចែងថា ទុនស៊ុន គឺប្រហែលសាមសិបថ្ងៃ' ធ្វើដំណើរពីហ្វូណន និងដប់មួយថ្ងៃទៅភាគខាងជើងពី កូឈិះ ។  នេះ​បើ​តាម​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ថៃ រឿងយត ចន្ទគិរី ( ) ដែលបាននិយាយថា ទុនស៊ុន ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 52 នៃគ.ស. ហើយមានទីតាំងនៅអនុស្រុក ណាថាមបច្ចុប្បន្ន ( ខេត្តយ៉ាឡា នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ។  ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយ​ចំនួន​បាន​បញ្ជាក់​ថា តំបន់​ដែល​បាន​លើក​ឡើង​ដោយ ចន្ទគិរី គឺ​ប្រហែល​ជា ជិតុ។
នគរទុន សុនុ: ការបកស្រាយខុសទីតាំង Lang-ya-hsiu

ការបកស្រាយខុសទីតាំង Lang-ya-hsiu 
ការពិពណ៌នាដំបូងបំផុត និងលម្អិតបំផុតនៃនគរបានមកពីកំណត់ត្រា របស់រាជវង្សលាង របស់ចិន (502-557) លាងស៊ូ ដែលសំដៅទៅលើនគរ "Lang-ya-xiu" ( Chinese , ចិនកណ្តាល ៖  ) កំណត់ត្រាបានរៀបរាប់ថា នគរត្រូវបានបង្កើតឡើងជាង 400 ឆ្នាំមុន  ដែលធ្វើឱ្យការបង្កើតរបស់វាទំនងជាជួនកាលនៅចុងសតវត្សទី 1 ឬដើមសតវត្សទី 2 ។ យោងតាម លោក លាងស៊ូ "Lang-ya-xiu" គឺការធ្វើដំណើរ 30 ថ្ងៃពីខាងកើតទៅខាងលិចនិង 20 ពីខាងជើងទៅខាងត្បូង 24,000 លីនៅចម្ងាយពី គ្វាងស៊ូ ។ នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ ​លោក Paul Wheatley ស្មាន​ថា Lang-ya-xiu គឺ លង្កាសុខា (  ; Ling-ya-si-jia/Long-ya-xi-jiao) ដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃសម័យទំនើប  ហើយការសន្មត់របស់គាត់ត្រូវបានបន្តដោយអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យោងទៅតាមទីតាំងរបស់ Lang-ya-xiu ដែលបានផ្តល់ឱ្យដោយព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា យិជីង ក្នុងអំឡុងពេលធ្វើដំណើរត្រឡប់ពីប្រទេសឥណ្ឌាទៅកាន់ប្រទេសចិននៅចុងសតវត្សទី 7 លោក យិជីង បានកំណត់ទីតាំងនៃ នយោបាយ នៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកសម័យទំនើបពីភាគខាងលិច។ ទិសខាងកើត និង Lang-ya-hsiu ត្រូវ​បាន​គេ​និយាយ​ថា​ស្ថិត​នៅ​ខាង​កើត​នៃ ​ស្រី​ក្សត្រា និង​ខាង​លិច​នៃ ​ទ្វារវតី ,ចេនឡា និង ​ចម្ប៉ា ។  ដូច្នេះ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ថៃ​សម័យ​ទំនើប​ផ្តល់​យោបល់​ថា Lang-ya-xiu ប្រហែល​ជា​ស្ថិត​នៅ​ភាគ​កណ្តាល​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​ភាគ​ខាង​លិច​នៃ​សម័យ​ ទ្វារវតី បុរាណ  ត្រូវ​នឹង George Cœdès ដែល​បាន​ស្នើ​ថា Lang-ya-hsiu ធ្លាប់​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត។ ទៅ ខេត្តចន្ទបុរី ទំនើបនៅ ភាគខាងកើតប្រទេសថៃ ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង ចេនឡា ។  

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារការត្រួតស៊ីគ្នាលើទឹកដីដែលទាមទារនៅក្នុងអត្ថបទ ឈីស៊ី ខាងលើ សរសេរដោយ យី ជីង និងតំបន់ដែលរំពឹងថាជាទីពឹងរបស់ ហ្វូណន។ ទុន ស៊ុន រួមជាមួយនឹងរឿងដែលផ្តល់ដោយស្ថានទូត ឡាង-យ៉ា-សៀវ ដល់ តុលាការចិនទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ និងការទទួលបានឯករាជ្យ ក៏ដូចជាការបាត់ខ្លួនរបស់ ទុនស៊ុន ពីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅដើមសតវត្សទី 6 Lang-ya-hsiu ត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាជារដ្ឋស្នងរាជ្យរបស់ ទុនស៊ុន ហើយក្រោយមកបានវិវត្តទៅជា ឬបញ្ចូលគ្នា។ ជាមួយ ទ្វារវតី ។
នគរទុន សុនុ: នយោបាយ និងសង្គម

នយោបាយ និងសង្គម 

 សម័យទុនស៊ុន៖ ៥២ គ.ស. - ស.វ.ទី៦ 
រចនាសម្ព័ន្ធ​នយោបាយ​របស់​លោក ទុយ ស៊ុន ពិបាក​នឹង​ដឹង​ច្បាស់​ណាស់។ វាធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះអាណានិគមនៃ អាស៊ីខាងត្បូង រួមទាំងព្រាហ្មណ៍ជាង 1,000 ។   វាត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុងសតវត្សទី 3 នៃគ.ស. នៅក្នុង Nan-chou I-wu Chinh ជាជនជាតិចិនដែលវាត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាប្រជាជននៃ ទុនស៊ុន អនុវត្តការរៀបការជាមួយព្រាហ្មមកពីប្រទេសឥណ្ឌាដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជាអ្នកគោរពបូជាខ្លាំងណាស់។  ប្រាំរយគ្រួសារនៃ hu () ដែលត្រូវបានគេជឿថាជាកុលសម្ព័ន្ធ ម៉ុងហ្គោល និង តាតារ មកពី អាស៊ីកណ្តាល ក៏ដូចជាពីរ (រយ?) fo-t'u  ក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។  

ផ្ទុយ​ពី​ហ្វូណន ប្រជាជន​ទុនស៊ុន​បាន​បោះចោល​សត្វ​ស្លាប់​ដោយ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​សត្វ​ស្លាប​ស៊ីសាច់។ ឆ្អឹង​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដុត​យក​ទៅ​ដាក់​ក្នុង​កោដ្ឋ ហើយ​បោះ​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ។ ការបូជាសពគឺជាវិធីសាស្រ្តទូទៅមួយផ្សេងទៀតនៃការចោល។   ទុនស៊ុនក៏ផលិតទឹកអប់ និងម្សៅលាបខ្លួនពីផ្កាជាងដប់ប្រភេទ ដែលអាចដាំដុះក្នុងស្រុកពេញមួយឆ្នាំ។   

ទោះបីជាទីក្រុងនេះមានសកម្មភាពខ្លាំងបំផុតក្នុងសតវត្សទី 3 នៃគ.ស.ក៏ដោយ ក៏ ទុនស៊ុន  ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងអត្ថបទភាសាចិន លាងស៊ូ ដែលបានសរសេរនៅសតវត្សទី 6 ដោយពណ៌នាថា ទុនស៊ុន  ជា “ ថ្មបោះជំហានក្នុងមហាសមុទ្រ ” និង “ ទីផ្សារដែលខាងកើត និងខាងលិច ជួបគ្នា ” – ផ្តល់យោបល់ថាវាស្ថិតនៅលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅទូទាំងឧបទ្វីប និងទាក់ទាញពាណិជ្ជករមកពីប្រទេសឥណ្ឌា និងចិន។ វាត្រូវបានទស្សនាជារៀងរាល់ថ្ងៃដោយឈ្មួញជាង 10,000  ជាមួយនឹងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មលាតសន្ធឹងពី ឈូងសមុទ្រតុងកឹង ទៅ ឥណ្ឌា និង Partia ។  លាងស៊ូរៀបរាប់រឿងរបស់ជនជាតិឥណ្ឌាម្នាក់ឈ្មោះ កៅណ្ឌិន្យ ទៅលេង ទុនស៊ុន ហើយទទួលបានសារដ៏ទេវភាពថាគាត់នឹងគ្រប់គ្រង ហ្វូណន ហើយបន្តធ្វើដូច្នេះ។ រឿង​នេះ​ជា​ទេវកថា​ដ៏​ល្បីល្បាញ​នៃ ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ​ក្រោយ​មក​។ 

ទុន ស៊ុន ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ក្នុង​ចំណោម​ក្សត្រ​ទាំង​ប្រាំ   បង្ហាញថាទម្រង់នៃអង្គការនយោបាយមួយចំនួនខ្ពស់ជាងសង្គមកុលសម្ព័ន្ធសាមញ្ញ។  ស្តេច​ទួន​ស៊ុន​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា K'un Lun ។   

 សម័យ ឡាង-ជា៖ សតវត្សទី៦-៧
នគរទុន សុនុ: សម័យទុនស៊ុន៖ ៥២ គ.ស. - ស.វ.ទី៦

សម័យទុនស៊ុន៖ ៥២ គ.ស. - ស.វ.ទី៦ 
រចនាសម្ព័ន្ធ​នយោបាយ​របស់​លោក ទុយ ស៊ុន ពិបាក​នឹង​ដឹង​ច្បាស់​ណាស់។ វាធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះអាណានិគមនៃ អាស៊ីខាងត្បូង រួមទាំងព្រាហ្មណ៍ជាង 1,000 ។   វាត្រូវបានរៀបរាប់នៅក្នុងសតវត្សទី 3 នៃគ.ស. នៅក្នុង Nan-chou I-wu Chinh ជាជនជាតិចិនដែលវាត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ថាប្រជាជននៃ ទុនស៊ុន អនុវត្តការរៀបការជាមួយព្រាហ្មមកពីប្រទេសឥណ្ឌាដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជាអ្នកគោរពបូជាខ្លាំងណាស់។  ប្រាំរយគ្រួសារនៃ hu () ដែលត្រូវបានគេជឿថាជាកុលសម្ព័ន្ធ ម៉ុងហ្គោល និង តាតារ មកពី អាស៊ីកណ្តាល ក៏ដូចជាពីរ (រយ?) fo-t'u  ក៏មានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសផងដែរ។  

ផ្ទុយ​ពី​ហ្វូណន ប្រជាជន​ទុនស៊ុន​បាន​បោះចោល​សត្វ​ស្លាប់​ដោយ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​សត្វ​ស្លាប​ស៊ីសាច់។ ឆ្អឹង​នោះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដុត​យក​ទៅ​ដាក់​ក្នុង​កោដ្ឋ ហើយ​បោះ​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ។ ការបូជាសពគឺជាវិធីសាស្រ្តទូទៅមួយផ្សេងទៀតនៃការចោល។   ទុនស៊ុនក៏ផលិតទឹកអប់ និងម្សៅលាបខ្លួនពីផ្កាជាងដប់ប្រភេទ ដែលអាចដាំដុះក្នុងស្រុកពេញមួយឆ្នាំ។   

ទោះបីជាទីក្រុងនេះមានសកម្មភាពខ្លាំងបំផុតក្នុងសតវត្សទី 3 នៃគ.ស.ក៏ដោយ ក៏ ទុនស៊ុន  ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងអត្ថបទភាសាចិន លាងស៊ូ ដែលបានសរសេរនៅសតវត្សទី 6 ដោយពណ៌នាថា ទុនស៊ុន  ជា “ ថ្មបោះជំហានក្នុងមហាសមុទ្រ ” និង “ ទីផ្សារដែលខាងកើត និងខាងលិច ជួបគ្នា ” – ផ្តល់យោបល់ថាវាស្ថិតនៅលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅទូទាំងឧបទ្វីប និងទាក់ទាញពាណិជ្ជករមកពីប្រទេសឥណ្ឌា និងចិន។ វាត្រូវបានទស្សនាជារៀងរាល់ថ្ងៃដោយឈ្មួញជាង 10,000  ជាមួយនឹងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មលាតសន្ធឹងពី ឈូងសមុទ្រតុងកឹង ទៅ ឥណ្ឌា និង Partia ។  លាងស៊ូរៀបរាប់រឿងរបស់ជនជាតិឥណ្ឌាម្នាក់ឈ្មោះ កៅណ្ឌិន្យ ទៅលេង ទុនស៊ុន ហើយទទួលបានសារដ៏ទេវភាពថាគាត់នឹងគ្រប់គ្រង ហ្វូណន ហើយបន្តធ្វើដូច្នេះ។ រឿង​នេះ​ជា​ទេវកថា​ដ៏​ល្បីល្បាញ​នៃ ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ​ក្រោយ​មក​។ 

ទុន ស៊ុន ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ក្នុង​ចំណោម​ក្សត្រ​ទាំង​ប្រាំ   បង្ហាញថាទម្រង់នៃអង្គការនយោបាយមួយចំនួនខ្ពស់ជាងសង្គមកុលសម្ព័ន្ធសាមញ្ញ។  ស្តេច​ទួន​ស៊ុន​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា K'un Lun ។
នគរទុន សុនុ: ទីតាំងបុរាណវិទ្យា

ទីតាំងបុរាណវិទ្យា 

 ខាវ សំកែវ (សតវត្សទី៤ មុនគ.ស.-ស.វ.ទី៥)
 ខាម៉ៅយេ ស្រុក Kawthaung ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា
 ឃុបៅ (សតវត្សទី ៦ ដល់ ១៦ គ.ស.)
 បានដនតាថេត [ ទី ] (ប្រហែល​សតវត្សរ៍​ទី ៦ មុន​គ.ស.)
 មឿងកំពែងសែន [ ទី ] (សតវត្ស​ទី​៧​ដល់​ទី​១១ គ.ស.)
 Thung Setthi Stupa [ ទី ] (សតវត្ស​ទី ៨ ដល់​ទី ១០ គ.ស.)
 ប៉ុងតុក (ប្រហែលសតវត្សទី១នៃគ.ស.)
 ទីក្រុងចាស់ នគរបឋម(ប្រហែលសតវត្សទី 1 នៃគ.ស.)
 ព្រះ​បឋមចេតិយ
 ព្រះបថនចេតីយ
 ទីក្រុងចាស់ រាជបុរី (ប្រហែល 4 សតវត្សមុនគ.ស.)
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Thai-language text
នគរពួកមន

ពួកនគរមន គឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះខាងនយោបាយរបស់ពួកជនជាតិនិយាយភាសាមន ដែលធ្លាប់បានគ្រប់គ្រងផ្នែកដ៏ធំនៃប្រទេសភូមាសព្វថ្ងៃនេះ ក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗកាលពី១២០០ឆ្នាំមុននេះ។ នគរទាំងនេះបើតាមពង្សាវតារមន នគរសុធម្ម (សតវត្សទី៩-១០៥៧) នគរហង្សាវត្តី  (១២៨៧-១៥៣៩) និង នគរហង្សាវត្តីបាគូ (១៧៤០-១៧៥៧)។ នៅប្រទេសថៃ ស្រីគោត្តបុរ (ម.គ.ស ១៥០០-គ.ស ៥០០) ទ្វារវត្តី (ចនសបុរ) (២០០-៦០០) នៅភាគកណ្ដាលប្រទេសថៃ, ហរិបុញ្ជយ (៦៦១-១២៩២) គឺជានគរមននៅភាគខាងជើងថៃ រាជធានីស្ថិតនៅលាំពូន, នគរលវោ (៤៥០–១៣៨៨) នៅច្រាំងទន្លេចៅព្រះយាខាងឆ្វេងភាគខាងលើ។ នៅលាវ ស្រីគោតបុរ (សតវត្សទី៨-ទី១១) ស្ថិតនៅប្រទេសលាវម្ដុំវាំងចន្ទន៍សព្វថ្ងៃនេះ អ្នកប្រាជ្ញលាវថា ប្រហែលជានគរវ៉ិនតាន រឺ កម្វុជលើ។
នគរពួកមន: ស្រីគោត្តបុរ

ស្រីគោត្តបុរ

តាមរយៈបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ភស្តុតាងដើមបង្អស់នៃពួកមនុស្សមួយចំនួននៅម្ខាងនៃផែនដីនេះត្រូវបានគេយកចេញពីបាសាណីភូតនៃពួកមនុស្សដែលគេឱ្យឈ្មោះថា មនុស្សលាំបាង។ បាសាណីភូតទាំងនេះគឺទទួលបានពីទីកន្លែងនានាដែលមានអាយុកាលចាប់ពីមួយលានដល់ប្រាំសែនឆ្នាំ។ ក្នុងយុគសំរឹទ្ធ និងដែកនៃប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ (ម.គ.ស ១៥០០-គ.ស ៥០០) យើងបានចាប់ផ្ដើមរកឃើញស្ថានីយ៍មួយចំនួនទៀតដែលជាសហគមន៍ស្រែចំការក្នុងតំបន់ត្រូវត្រង់នឹងប្រទេសថៃសព្វថ្ងៃនេះ។ នៅភាគឦសានតាមដងទន្លេនិងតំបន់ដែលមានព្រំដែនជាប់កម្ពុជាសព្វថ្ងៃ មានភស្តុតាងស្ដីអំពីវប្បធម៌ស្រីគោត្តបុរបានបង្កើតឡើងដោយជនជាតិខ្មែរ-មន។ ភាគច្រើនដែលយើងមើលឃើញនេះគ្រាន់តែជាវប្បធម៌រណបនៃជនជាតិមនដែលធ្លាប់បានរស់នៅតាមបណ្ដោយទន្លេចៅព្រះយាភាគខាងក្រោមតែប៉ុណ្ណោះ។ វប្បធម៌មនទ្វារវត្តីមិនបានបន្តយូរជាងសតវត្សទីដប់ឡើយ។ ដោយផ្ដោតការយកចិត្តទុកដាក់លើតំបន់ជាក់លាក់មួយដែលបានរកឃើញនៅថៃភាគខាងជើង ភស្តុតាងចាស់បំផុតដែលបង្ហាញថាមានមនុស្សដែលបានរស់នៅក្នុងតំបន់នេះគឺដោយសារតែមានគ្រឿងស្មូនត្រូវបានគេរកឃើញសព្វថ្ងៃនេះបានតំកល់ទុកនៅតាមសារៈមន្ទីរមួយចំនួន។Sikottaboon
នគរពួកមន: ស្រីគោតបុរ

ស្រីគោតបុរ

ស្រីគោតបុរ (សតវត្សទី៨-ទី១១) ត្រូវបានគិតដោយពួកអ្នកប្រវត្តិវិទូលាវថាគឺជានគរតែមួយនឹងនគរវ៉ឹនតាន ដែលតាមរយៈវស្សាន្តប្បវត្តិរបស់ចិន ដែលបានធ្វើបេសកកម្មលើកសួយសារអាករបន្តបន្ទាប់បួនលើកទៅកាន់រាជវាំងរាជវង្សថាងកំឡុងសតវត្សទី៨។ ស្រីគោតបុរដើមឡើយបានស្ថិតនៅច្រាំងខាងលិចនៃទន្លេមគេង្គនៅត្រង់ថៃសម័យទំនើប និងនៅត្រង់មាត់នៃទន្លេសេបាងផ្វៃ ប៉ុន្តែបន្តបន្ទាប់មកទៀតបានតាំងទៅភាគខាងកើតបរិវេណប្រាំមួយសហាតិមាត្រភាគខាងត្បូងនៃទាខែកសម័យទំនើប មឿងឯកនៃខ្វែងខាំមួន ជាទីដែលធាតុស្រីគោត្តបងគង់វង្សនៅមកដល់បច្ចុប្បន្ន។ មហាកំពែងដ៏អាថ៌កំបាំង ដែលលាតសន្ធឹង ១៥ សហាតិមាត្រពីភាគខាងជើងទាខែកទៅដល់ទន្លេសេបាងផ្វៃ ប្រហែលធ្លាប់ជាភាគនៃបន្ទាយទីក្រុងនេះ។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះយល់ថាចន្ទបុរី (ចាន់ថាបុរី) មានដើមកំណើតដំបូងបង្អស់នៅរដ្ឋធានីវាំងចន្ទន៍ មានកំណើតនៅសតវត្សទី៨ ជានគររណបនៃស្រីគោតបុរ។ ស្ថានីយ៍នេះក្នុងនោះមានព្រះធាតុហ្លួង ក្រោយមកត្រូវបានកសាងជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រលឹងជាតិមន រាជធានីប្រហែលជាស្ថិតនៅក្នុងតំបន់នេះ កាលណោះនៅភាគខាងលិចនៃបូជនីយដ្ឋានសព្វថ្ងៃ ដែលកំពែងក្រុងធ្វើពីដីដំបូងគេបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញ។ ចំណងវប្បធម៌រវាងចន្ទបុរី និង ទីស្ថាននៅក្បែរៗជិតស្និទចន្ទបុរី មានសាយផ្វុង (បច្ចុប្បន្ន មឿងហាដសាយផ្វុងនៃនគរហ្លួងវាំងចន្ទន៍) ទៅដល់ភាគខាងត្បូង និងផៃណាម (សព្វថ្ងៃ មឿងវាំងខាំនៃខ្វែងវាំងចន្ទន៍) ទៅដល់ភាគខាងជើងបានគង់វង្សល្អ មកទល់សម័យលានដំរី (លានជាង)។ វាក៏ត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានថាត្រូវនឹងមឿងសួគ៌ (ឈ្មោះដំបូងបង្អស់នៃហ្លួងព្រះបាំង) ដើមឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួកមន ទោះបីយ៉ាងណា មិនទាន់មានភស្តុតាងអះអាងដើម្បីគាំទ្រដល់ទ្រឹស្ដីនេះឡើយ។ ខណៈនោះ នៅភាគខាងត្បូងមានអរិយធម៌អូរកែវបែបឥណ្ឌូបនីយកម្មបានស្ថិតនៅខេត្តកៀងយ៉ាងសម័យទំនើប (ក្រមួនស) ក្នុងតំបន់ដីសណ្ដមេគង្គនៃវៀតណាមខាងត្បូង បានផ្ដល់ជាមូលដ្ឋានគ្រឹះវប្បធម៌សំរាប់មណ្ឌលមូល-ខ្មែរនៅនគរវ្នំ (សតវត្សទី១-ទី៦នៃគ.ស) និងចេនឡា (កម្វុជ) (សតវត្សទី៥-ទី៨) ឥទ្ធិពលទាំងនោះបានផ្សាយយ៉ាងហោចណាស់ក៏ទៅហួសឆ្ងាយទៅខាងជើងទៅដល់បណ្ដាខ្វែងលាវភាគខាងត្បូងសព្វថ្ងៃ ចម្ប៉ាសក្ដិ អាចម៍ក្រពើ និងស្រែគង្គ។ វត្តភូស្ថិតក្នុងខ្វែងចម្ប៉ាសក្ដិគឺត្រូវគេស្គាល់ថាធ្លាប់ជាទីស្ថានព្រហ្មញ្ញសាសនាដ៏ពិសិដ្ឋយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់ពីសតវត្សទី៥នៃគ.ស មកដែរ នៅពេលនោះវានៅក្បែរទីក្រុងស្រេស្ឋបុរ ត្រូវបានគេប្រើធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយដ៏សំខាន់មួយនៃចេនឡាខាងលើ (កម្វុជលើ)។ ក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សបន្តបន្ទាប់កន្លងមក កាលណោះចេនឡាលើនិងក្រោមបានរួបរួមនិងវិវត្តទៅជានគរខ្មែរតែមួយ អគារសំណង់ប្រាសាទយ៉ាងរុងរឿងនៃវត្តភូចម្ប៉ាសក្ដិ (សតវត្សទី៧-ទី១២) ត្រូវបានគេសាងសង់នៅទីនេះដើម្បីធ្វើជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃព្រលឹងជាតិ និងពួកបញ្ញវន្តនៃរាជធានីដែលស្ថិតនៅតំបន់ថ្មី លិង្គបុរ តាមបណ្ដាញផ្លូវខ្មែរបុរាណដែលតភ្ជាប់តំបន់នេះទៅនឹងអង្គរ។ នៅសតវត្សទី១១ ខ្មែរបានបំបាត់ចោលឫទ្ធានុភាពនៃពួកមនទូទាំងតំបន់ដ៏ធំធេងនេះ។ អ្នកខ្លះយល់ថានៅសតវត្សទី១២ នគរខ្មែរមួយនេះបានលាតសន្ធឹងហួសទៅភាគខាងជើងដរាបណាដល់វាំងចន្ទន៍ ប្រាសាទបាក់បែកនៅខាងក្រោយនៃវត្តស្រីមឿងនៅវាំងចន្ទន៍ភាគកណ្ដាល គឺជាមន្ទីរពេទ្យដែលត្រូវបានគេវែកញែកក្នុងសិលាចារឹកថា ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសាយផ្វុង (២៥ សហាតិមាត្រ នៅភាគខាងត្បូងវាំងចន្ទន៍) ដោយព្រះបាទជយវម៌្មទី៨ (១១៨១-១២១៨) និងប្រាសាទដែលស្ថិតនៅហឿនហ៊ិន នៅខ្វែងសុវណ្ណខេត្តអាចប្រហែលប្រាសាទអស់ទាំងនោះហើយក្លាយជារោងសំរាក (ធម៌សាលា) ត្រូវបានគេកសាងឡើងតាមផ្លូវពាសពេញខ្វាត់ខ្វែងទូទាំងអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ។ គ្រានោះវិសាលភាពពិតនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរលើប្រទេសលាវភាគកណ្ដាលកំឡុងសម័យនោះដែរ មិនត្រូវបានគេដឹងឡើយ អ្វីដែលប្រាកដប្រជាគឺថាកំឡុងសម័យនោះ ប្រហែលប្រមាណពីរសតវត្សចុះមកទៀត តំបន់នេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាប៉ែកនៃមឿងរបស់ពួកតៃដ៏រឹងមាំ ដែលត្រូវបានគេទុកធ្វើជាមូលដ្ឋានទ័ពដើម្បីបង្កើតនគរលានដំរី។