navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: ជ័យជំនះជប៉ុនទៅលើចិន

ជ័យជំនះជប៉ុនទៅលើចិន  
Japan's victory over China

ប្រទេសមហាអំណាចយោធាលាក់មុខ ដែលគេស្គាល់ថាជាប្រទេសជប៉ុនដែលបានចូលឈ្លានពានប្រទេសចិន ហើយបានវាយចូលកាន់កាប់ទឹកដីចិនជាបន្តបន្ទាប់ អំឡុងពេលដែលជប៉ុនវាយចូលទីក្រុងសៀងហៃ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពជាច្រើនផ្សេងទៀតដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានជីង (Nanjing) ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៣៧ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) បានបើកការវាយលុកទៅលើចិនដើម្បីដណ្ដើមយកទីក្រុងណានជីង ចំណែកឯកងទ័ពចិនដែលចាំការពារក្រុងណានជីង មានចំនួនតែ ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ។ ជប៉ុនបានវាយលុកទីក្រុងណានជីង អស់ពេញមួយខែ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកទីក្រុងណានជីង នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពចិនប្រមាណជា ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ ចំណែកឯភាគីជប៉ុនវិញបាត់បង់កងទ័ពប្រមាណជា ២៧,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ជប៉ុនពេលចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណាជីង បានសម្លាប់រង្គាលជនស៊ីវិលចិនប្រមាណជា ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ហើយនេះគឺជាការប្រល័យពូជសាសន៍ដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ។ Timothy Brook (1999) Documents on the Rape of Nanking, Publisher: University of Michigan Press p.301 ISBN: 9780472086627, 0472086626  ជប៉ុនបន្ទាប់ពីដណ្ដើមបានទីក្រុងណានជីង បន្ទាប់មកបានចូលទៅវាយយកទីក្រុងវូហាន (Wuhan) ដើម្បីកាន់កាប់ជាបន្តទៀត នៅថ្ងៃទី១១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨ ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ៣៥០,០០០ (៣៥មុឺននាក់) ដើម្បីវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន ក្រោមការការពាររបស់កងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនប្រមាណជា ២៥០,០០០ (២៥មុឺននាក់) នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៣៨  រដ្ឋាភិបាលជាតិនិយមចិនបានបំពាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទំនប់ទឹកនៃទន្លេលឿងនៅ "ហុឺយ័នគូ" (Huayuankou) ដោយបង្កើតឱ្យមានទឹកជំនន់ដ៏ធំមួយដើម្បីពន្យាពេលកងកម្លាំងជប៉ុនដែលកំពុងវាយលុកយកទីករុងវូហានព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ទឹកជំនន់ទន្លេលឿង" ទឹកជំនន់ដ៏ធំនេះបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលចិនប្រមាណជា ២០០,០០០ (២០មុឺននាក់) ស្លាប់ដោយការលង់ទឹក ។ ទោះជាយ៉ាងណា ជប៉ុនបានបន្ថែមសម្ភារៈសឹកមកបន្ថែមទៀតដែលរួមមាន យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤២៩គ្រឿង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២០គ្រឿង និង នាវាផ្ទុកកងទ័ពចំនួន ៣១៥គ្រឿង ដើម្បីឆ្លងទឹកជំនន់ទន្លេលឿងហើយវាយចូលទីក្រុងវូហាន ហើយនៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនបានវាយកាន់កាប់ទីក្រុងវូហាន នៅថ្ងៃ២៧ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៨ ចំណែកឯខាងភាគីចិនបានដកថយហើយទៅបោះទីតាំងមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីក្រុងឆុងឈីង  China Information Committee (1944) China at War, Volume 13, Publisher: China Information Publishing Company, Original from Indiana University  ជប៉ុនដែលកំពុងចូលឈ្លានពានលេបយកប្រទេសចិនក្នុងបុព្វហេតុ សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ ដែលមិនមានប្រទេសទី៣ លូកដៃផងនោះ បានឈានដល់ការកំណត់នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារដើម្បីចូលកាន់កាប់ទីក្រុង "ឆាងសា" (Changsha) ដែលមានកងទ័ពចិនចំនួន ២៤០,០០០ (២៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារទីក្រុង ប៉ុន្តែជាចុងក្រោយ សម្ភារៈសឹកដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ជប៉ុន ដែលមានយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ១២គ្រឿង បានយកឈ្នះទៅលើកងកម្លាំងចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងឆាងសា នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ China. Hsüan ch'uan pu (1942) China After Five Years of War, Publisher: Chinese News Service, Original from the University of Michigan p.233
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: ចម្បាំងនៅគ័ងសុី

ចម្បាំងនៅគ័ងសុី  
Battle of Guangxi

នៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជប៉ុនបានបន្តលុកលុយប្រទេសចិនមកដល់តំបន់គ័ងស៊ី នៃចិនភាគខាងត្បូង កងទ័ពជប៉ុនចំនួន ១០០,០០០ (១០មុឺននាក់) បានចូលប្រយុទ្ធទល់និងកងកម្លាំងចិន ចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) ដែលកំពុងការពារប្រឆាំងនឹង ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន ការប្រយុទ្ធនេះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៤០ ដោយភាគីចិនបានយកជ័យជំនះទៅលើជប៉ុន នៅច្រកភ្នំឃុនលុន និង បានរារាំងកងទ័ពជប៉ុន ក្នុងការបន្តដំណើររុលទៅមុខក្នុងទិសដៅទៅវាយប្រហារទីក្រុងឆុងឈីងដែលជាមូលដ្ឋានទ័ពដ៏សំខាន់ចុងក្រោយរបស់ចិន ។ ទោះជាយ៉ាងណាកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយយន្តហោះចម្បាំងចំនួន ១០០គ្រឿង នាវផ្ទុកយន្តហោះចំនួន ០២គ្រឿង និង នាវាចម្បាំងចំនួន ៤០គ្រឿង បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងណានណីង (Nanning) នៅថ្ងៃទី២៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ Andrew Roth (1941) Japan Strikes South: The Story of French Indo-China Passing Under Japanese Domination, Issue 1, Publisher: American council, Institute of Pacific relations, Original from the University of California p.108
សង្គ្រាមវៀតណាម: ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម

ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម
ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងការប៉ះទង្គិចនេះ។ សង្គ្រាមវៀតណាម គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ និង ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម។

តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឲ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam (p. 57). ជាភាសាវៀតណាម សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​Chiến tranh Việt Nam (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា  Kháng chiến chống Mỹ (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឲ្យតែបានថាសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក។

អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ក.ស.វ.ណ.) និងយោធាស.រ. និងម្ខាងទៀត កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួកវៀតកុង រឺ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនិស្តវៀតណាមខាងត្បូង។
សង្គ្រាមវៀតណាម: វិធានការ

វិធានការ 
ការជឿស៊ប់រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក, គឺការប្រឹងប្រែងប្រឆាំងនឹងកុម្មុយនិស្ត, ជាតិនិយម, និងអភិរក្សសង្គម។ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តលោកលូដលោក Huynh កត់សម្គាល់ថា: «លោកជៀតំណាងជាតិនិយមតូចចង្អៀតនិងប៉ះបោរគូជាមួយនឹងលទ្ធិអត្តាធិបតេយ្យនិង បក្ខពួកនិយម "។ <ឯកសារ> 'អាគុយម៉ង់ដោយគ្មានការបញ្ចប់" McNamara បានបាត់បង់ "ទំព័រ។ 200-201 ។ </ ឯកសារ> ភាគច្រើននៃប្រជាជនវៀតណាម ត្រូវបានគេ  ព្រះពុទ្ធសាសនា និងត្រូវបានរំខានដោយសកម្មភាពដូចជាការយកចិត្តទុកជៀរបស់ប្រទេសដើម្បី ព្រះម៉ែ ម៉ារី បាន។

ការចាប់ផ្តើមនៅរដូវក្តៅនៃឆ្នាំ 1955 នេះលោកជៀមបានចាប់ផ្តើម "ការបរិហារកុម្មុយនិស្ត«យុទ្ធនាការក្នុងអំឡុងពេលដែលពួកកុម្មុយនិស្តនិងធាតុប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងទៀតត្រូវបានចាប់ខ្លួនដាក់ពន្ធនាគារបានធ្វើទារុណកម្មឬសម្លាប់។ លោកបានបង្កើតការប្រឆាំងនឹងការពិន័យការស្លាប់ណាមួយដែលចាត់ទុកថាសកម្មភាពក្នុងខែសីហាឆ្នាំ 1956 កុម្មុយនិស្ត <ref>  </ ឯកសារ> ក្នុងនាមជារង្វាស់នៃកម្រិតនៃការមួយ [[ការបង្ក្រាបនយោបាយ] ] នេះបើយោងតាម កាព្រីយ៉ែល Kolko សង្ស័យថាប្រហែល 12.000 គូប្រជែងរបស់លោកជៀនាក់ត្រូវបានសម្លាប់នៅចន្លោះឆ្នាំ 1955 និងឆ្នាំ 1957 និងដោយចុងបញ្ចប់នៃឆ្នាំ 1958 បានប៉ាន់ប្រមាណជា 40.000 នាក់ [[អ្នកទោសនយោបាយ] បាន] ត្រូវបានចាប់ដាក់គុក។ <ឯកសារ>  កាយវិភាគសាស្ត្រនៃ សង្គ្រាម "ដោយ កាព្រីយ៉ែល Kolko, លេខ ISBN 1-56584-218-9 ទំ។ 89 ។ </ ឯកសារ> ទោះយ៉ាងណា Guenter Lewis អះអាងថាតួលេខបែបនេះត្រូវបានគេបំផ្លើសហើយថាមានមិនអ្នកទោសជាង 35.000 នាក់គ្រប់ប្រភេទទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល។ <ឯកសារ> Lewis, Guetner, (1978),  អាមេរិកនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម,  ញូវយ៉ក: ។ សកលវិទ្យាល័យ Oxford សារព័ត៌មានឆ្នាំ 1978, pp294-5 </ ឯកសារ>

នៅខែឧសភាឆ្នាំ 1957 លោកជៀធ្វើមួយ  ដប់ថ្ងៃដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់រដ្ឋទៅឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិក ។ លោកប្រធានាធិបតី Eisenhower បានសន្យាផ្តល់ការគាំទ្រជាបន្តរបស់គាត់ហើយក្បួនដង្ហែរមួយត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងកិត្ដិយសលោកជៀនៅក្នុងទីក្រុងញូវយ៉ក។ ទោះបីជាលោកជៀមត្រូវបានគេសរសើរជាសាធារណៈនៅក្នុងការឯកជនរបស់រដ្ឋលេខាធិការ លោក John Foster Dulles ទទួលស្គាល់ថាលោកជៀមត្រូវបានជ្រើសរើសដោយសារតែមិនមានជម្មើសជំនួសល្អប្រសើរជាងមុន <ឈ្មោះឯកសារ = "Karnow ទំព័រ 230 ។ ">  </ ឯកសារ>

[លេខាធិការអាមេរិច [សហរដ្ឋការពារជាតិ | លេខាធិការការពារជាតិ]] អតីត លោក Robert McNamara បានបាត់បង់ បានសរសេរនៅក្នុង  អាគុយម៉ង់ដោយគ្មានការបញ្ចប់  (1999) ថាភ្ញៀវអាមេរិចថ្មីនៃរ៉ូវត្រូវបានគេស្ទើរតែទាំងស្រុងល្ងង់ខ្លៅរបស់វៀតណាម វប្បធម៌។ ពួកគេបានដឹងតិចតួចនៃភាសាឬប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏យូរនៃប្រទេសនេះ។  មានទំនោរដើម្បីផ្ដល់បំណងរបស់អាមេរិកទៅឱ្យសកម្មភាពវៀតណាមហើយលោកជៀមបានព្រមានថាវាគឺជាការបំភាន់ដើម្បីជឿថាវិធីសាស្រ្តរបស់លោកខាងលិចមិនដឹងអ្វីសោះចម្លងមួយ នឹងដោះស្រាយបញ្ហារបស់វៀតណាម។
សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤)

សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤) គឺជាជម្លោះកងទ័ពដែលប្រយុទ្ធគ្នារវាង អាណាចក្រអយុធ្យា និង អាណាចក្រកម្ពុជា ។ សង្រ្គាមបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៥៩១ នៅពេលដែលពួកអយុធ្យាបានឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការវាយឆ្មក់របស់ខ្មែរជាបន្តបន្ទាប់ចូលទៅក្នុងទឹកដីរបស់ពួកគេ។ អាណាចក្រ​កម្ពុជា​ក៏​កំពុងប្រឈម​នឹង​ការ​ខ្វែងគំនិត​គ្នា​ខាង​សាសនា​ក្នុង​ប្រទេស។ នេះហើយបានផ្តល់ឱ្យសៀមនូវឱកាសដ៏ល្អបំផុតដើម្បីឈ្លានពាន។ ការលុកលុយលើកដំបូងត្រូវបានរំខាន មុនពេលវាសម្រេចបាននូវគោលដៅរបស់វា។ ស្តេចអយុធ្យា ព្រះបាទ នរេសូរ បានយាងត្រឡប់មកវិញ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ទីបំផុតបានគ្រប់គ្រងប្រទេសទាំងមូល ហើយទីបំផុតបានបណ្តេញទីក្រុង លង្វែក នៅថ្ងៃទី ៣ ខែមករា ឆ្នាំ ១៥៩៤ ។
សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤): ផ្ទៃខាងក្នុង

ផ្ទៃខាងក្នុង 
ព្រះអង្គម្ចាស់ ណារ៉េត ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "ព្រះអង្គម្ចាស់ខ្មៅ" (  ) ព្រះអង្គកើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៥ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៥៥៥ នៅ​ក្រុង ​ភិស័កនុលោក ។ ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​របស់ ​ព្រះបាទមហាធម៌រាជាធិរាជ  និង ​ព្រះមហេសី​របស់​ព្រះអង្គ​ឈ្មោះ វិសុទ្ធកៈសាត ។ មាតា​របស់​ទ្រង់​ជា​បុត្រី​របស់ ​មហាចក្រពត្តិ និង​មហេសី ​សុរិយោទ័យ ។ បិតារបស់ទ្រង់គឺជាអភិជនរបស់សុខោទ័យ ដែលបានវាយឈ្នះ ព្រះបាទ វរៈវង្សាធិរាជ នៅឆ្នាំ ១៥៤៨ ហើយបានដាក់ មហាចក្រពត្តិ  លើបល្ល័ង្ក អយុធ្យា ដូច្នេះបានទទួលរាជវង្សពី ភិស័កនុ​លោ​ក ។ 

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម ភូមា-សៀមលើកទី២ ស្តេចភូមា បាយិនណោន បានយក ភិស័កនុលោក ហើយបានធ្វើឱ្យ ព្រះរាជាណាចក្រសុខោទ័យ ក្លាយជា រដ្ឋដៃទន្លេរបស់ ភូមា។ ណារ៉េត​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ទៅ​ក្រុង ​បាហ្គោ ប្រទេស​ភូមា ជា ​ចំណាប់ខ្មាំង ដើម្បី​ធានា​នូវ​ភាព​ស្មោះត្រង់​របស់​ស្តេច។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាម ភូមា-សៀម (១៥៦៨-១៥៧០) ភូមាបានវាយលុកអយុធ្យាទាំងស្រុង ដោយលើកតម្កើង មហាធម្មរាជាធិរាជ ជាចៅហ្វាយនាយ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ដោះលែងណារ៉េតជាថ្នូរនឹងប្អូនស្រីរបស់គាត់។ នៅឆ្នាំ ១៥៧១ ព្រះបាទមហាធម្មរាជាធិរាជ បានថ្វាយព្រះនាមថា ឧបរាជ ដោយប្តូរឈ្មោះទៅជា  នរេសូរ ។    

នៅឆ្នាំ ១៥៨១ ណាន់ដា បាយីន បានស្នងរាជ្យពីបិតារបស់ព្រះអង្គ បាយីនណោង ឡើងសោយរាជ្យ។ ណាន់ដា បាយីន បាន​សង្ស័យ​លើ​ព្រះ​នរេសូរ បន្ទាប់​ពី​បរាជ័យ​ក្នុង​ការ​មក​ដល់​ទាន់​ពេល​វេលា​ក្នុង​ការ​បង្ក្រាប​នៃ​ការ ​បះបោរ​របស់អាវ៉ា ។ បន្ទាប់មក ណាន់ដា បាយីន បានបញ្ជាឱ្យមេទ័ព មន ពីរនាក់ធ្វើឃាត នរេសូរ កំឡុងពេលប្រយុទ្ធនាពេលខាងមុខ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ពួកមនបានយល់ស្របភ្លាមៗចំពោះព្រះនរេសូរអំពីបេសកកម្មរបស់ពួកគេ ដោយពួកគេបានចាត់ទុកការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាជាការគៀបសង្កត់។ នរេសូរ បាន​លះបង់​ការ​សន្យា​ភក្តីភាព​ជាមួយ​ភូមា ហើយ​បាន​បង្កើត​អយុធ្យា​ជា​រាជាណាចក្រ​ឯករាជ្យ​ឡើងវិញ។ បន្ទាប់ពីបានធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ជនជាតិថៃចំនួន ១០ ០០០ នាក់ពីទីក្រុង ប៉េគូ និងទទួលបានការគាំទ្រពីជនអន្តោប្រវេសន៍ សាន ជាច្រើន នរេសូរអាចទប់ទល់ ការលុកលុយរបស់ភូមា ទ្រង់ទ្រាយធំចំនួនបួននៅចន្លោះឆ្នាំ ១៥៨៤ និង ១៥៩០។    

ដោយ​បាន​ពង្រឹង​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​ខ្លួន​នៅ​ព្រំដែន​ភាគ​ខាង​លិច ព្រះ​បាទ​នរេសូរ បាន​ងាក​មក​ចាប់​អារម្មណ៍​មក​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា។ អយុធ្យា និង​កម្ពុជា​បាន​ច្បាំង​គ្នា​ជា​ច្រើន​លើក​ច្រើន​សា​តាំង​ពី​ឆ្នាំ​១៣៥០។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ប្រទេសកម្ពុជាបានចូលទៅក្នុងស្ថានភាពធ្លាក់ចុះ ចាប់តាំងពីការដួលរលំនៃ អាណាចក្រខ្មែរ ហើយបានកំណត់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់ខ្លួនក្នុងការវាយឆ្មក់។ ការវាយឆ្មក់បែបនេះបានធ្វើឡើងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាម ភូមា-សៀម ចំនួនបួនលើកដំបូង ដោយផ្តោតលើខេត្ត ពេជ្របុរី, ប្រជិនបុរី, ចន្ទបុរី, នរគរាជសីមា, នន្ទបុរី, ព្រះប្រដាង និងទីក្រុង អយុធ្យា ។ ការ​វាយឆ្មក់​នេះ​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ដោយ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ប្រជាជន​ដោយ​បង្ខំ ក្នុង​គោល​បំណង​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​ចំនួន​ប្រជាជន​ឡើង​វិញ។
សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤): ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ជម្លោះ 
យុទ្ធនាការដំបូងប្រឆាំងនឹងកម្ពុជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៥៩១ នៅពេលដែលពួកសៀមក្រោមការដឹកនាំរបស់មេបញ្ជការ  ព្រះរាជាម៉ានុ បានលុកលុយតាមច្រក ព្រះចារុក ។ ព្រះបាទ សត្ថា បានបញ្ជូនទ័ពទៅ ខេត្តពោធិសាត់ និង បាត់ដំបង ខណៈកំពុងរៀបចំការវាយឆ្មក់នៅព្រៃរនាម។ ទោះបីជាជោគជ័យដំបូងក៏ដោយ ក៏ប្រជាជនកម្ពុជានៅទីបំផុតត្រូវបានបណ្តេញចេញពីរនាម បន្ទាប់ពីកងទ័ពថៃបានបើកការវាយប្រហារលើកទីពីរលើទីតាំង។ ពោធិសាត់ និង​បាត់ដំបង​បាន​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​ដៃ​របស់​ថៃ​ភ្លាមៗ ខណៈ​ដែល ​បន្ទាយលង្វែក ​ត្រូវ​ឡោមព័ទ្ធ។ ការឡោមព័ទ្ធនេះបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីខែ បន្ទាប់មកការរួមផ្សំនៃបញ្ហាភស្តុភារៈ និងការវាយបករបស់កម្ពុជាបានបង្ខំឱ្យជនជាតិថៃដកថយហួសព្រំដែន។ 

បន្ទាប់ពីការវាយលុករបស់ភូមាមួយផ្សេងទៀតនៅឆ្នាំ ១៥៩៣ នរេសូរបានបែងចែកកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គជា ៤ ជួរដើម្បីរៀបចំសម្រាប់ការវាយលុកមួយទៀតលើប្រទេសកម្ពុជា។ ជួរទីមួយបានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅនគររាជសីមា ខណៈពេលដែលមានគោលបំណងវាយលុក ខេត្តសៀមរាប និងកំពង់ស្វាយ។ ជួរ​ទី​ពីរ​គឺ​ប្រមូល​ទ័ព​មក​ពី​ខាង​ត្បូង​នៃ​អយុធ្យា រួច​ហែ​ក្បួននៅមោតជ្រុក ( ឡុងសឿង ​បច្ចុប្បន្ន)។ ទ័ពទីបីបានរើទៅ បន្ទាយមាស ចំណែកទ័ពទីបួនវិញទៀតបានវាយលុកពោធិសាត់ និងបាត់ដំបង។ ពេល​នោះ​ទ័ព​ទាំង​បួន​នឹង​អាច​វាយ​លុក​ឡោម​ព័ទ្ធលង្វែក​បាន​ព្រម​គ្នា។ ពេលនោះ ប្រជាជនកម្ពុជាបានប្រមូលផ្តុំកម្លាំងកងទ័ពចំនួន ៧៥.០០០ នាក់ និងកងទ័ពបុរសចំនួន ១៥០ នាក់ ទន់ខ្សោយ ដែលកាន់កាប់ទីតាំងសំខាន់ៗនៅបាប៊ូ បាត់ដំបង ពោធិសាត់ បន្ទាយមាស និង រាជធានីភ្នំពេញ ។ ក្រុមកាយរឹងមាំសៀមអាចចាប់បានទាហានខ្មែរមួយចំនួនដែលនៅពេលសួរចម្លើយបានបង្ហាញមុខតំណែងរបស់សមមិត្តរបស់ពួកគេ។ ព័ត៌មាន​ដែល​ទើប​នឹង​ទទួល​បាន​ជួយ​សម្រួល​ដល់​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​ខេត្ត​បាត់ដំបង។  

ការប្រយុទ្ធលើកទី២ នៅមុខខេត្តពោធិសាត់ បានបញ្ចប់ដោយការចាញ់របស់ប្រជាជនកម្ពុជា ដែលហួសពីសមរភូមិ។ បីថ្ងៃក្រោយមក កម្លាំងសៀមបានទៅដល់ បាប៊ូរ ហើយចាប់ផ្តើមជីកលេណដ្ឋានជុំវិញទីក្រុង។ ដល់ពេលព្រលប់ ពួកសៀមបាន ជីក ផ្លូវឡើងទៅដល់កំពែងក្រុង ទើបចាប់ផ្តើមការប្រយុទ្ធគ្នាដោយដៃ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ សុរិយោពណ៌ របស់កម្ពុជាបានគ្រប់គ្រងផ្លូវរបស់ព្រះអង្គចេញពីការឡោមព័ទ្ធជាមួយកងទ័ពបុរសចំនួន ១០០០ នាក់ខណៈពេលដែលអ្នកការពារដែលនៅសល់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការប្រយុទ្ធ។ លុះ​ដល់ ​លង្វែក ​ហើយ សុរិយោពណ៌​បាន​ឡើង​កាន់​តំណែង​ជា​អ្នក​ការពារ​ផ្ទាល់ ខណៈ​ដែល​ប្អូន​ប្រុស​របស់​ទ្រង់ ជ័យជេដ្ឋា បាន​បោះបង់​ទីក្រុង​ចោល។ ជំនួយដោយទាហានស៊ីឈ្នួល អេស្បាញ និង ព័រទុយហ្គាល់ ស្រីសុរិយោពណ៌បានពង្រឹងជញ្ជាំងដោយកាណុងបាញ់ និងកាំជ្រួច ខណៈពេលដែលកំពុងស្នើសុំជំនួយពី ប្រទេសវៀតណាម និងអភិបាលក្រុង ម៉ានីល របស់អេស្ប៉ាញផងដែរ។  

ក្នុងពេលនោះដែរ កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជាបានវាយលុកនៅក្រៅមោតជ្រុក់ ខណៈដែលទ័ពសៀមបានចូលប្រជុំគ្នាយឺតៗលើលង្វែក។ វិស្វករសៀមបានចាប់ផ្តើមការឡោមព័ទ្ធដោយសង់ការដ្ឋានដីដែលលើសពីកំពែងក្រុងក្នុងកម្ពស់ ដូច្នេះអាចឱ្យពួកគេបាញ់ចំទីក្រុងដោយផ្ទាល់។ ប្រជាជន​កម្ពុជា​បាន​ឆ្លើយ​តប​ដោយ​ការ​សាងសង់​កំពែង​ទីពីរ​ដែល​ការពារ​ទីក្រុង​ពី​ការ​ទម្លាក់​គ្រាប់បែក។ នៅថ្ងៃទី ៣ ខែមករា ឆ្នាំ ១៥៩៤ បន្ទាប់ពីការរៀបចំកាំភ្លើងធំរយៈពេលមួយម៉ោង កងទ័ពរបស់ នរេសូរ បានវាយលុកទីក្រុង។ ដំរី​ចម្បាំង​សៀម​បាន​បន្ត​ទម្លុះ​ទ្វារ​ក្រុង​ដោយ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទ័ព​ថ្មើរ​ជើង​ទម្លាយ​ជញ្ជាំង​ខាងក្នុង ហើយ​សម្លាប់​ទាហាន​ដែល​នៅ​សេសសល់។ ថ្វីត្បិតតែស្តេចសត្ថាបានរត់ភៀសខ្លួនទៅប្រទេស ឡាវ ជិតខាងក៏ដោយ ក៏ប្រជាជនខ្មែរចំនួន ៩០,០០០ នាក់ រួមទាំងព្រះអង្គម្ចាស់ ស្រីសុរិយោពណ៌ ផង ត្រូវបាននាំទៅក្រុងអយុធ្យា។
សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤): ជម្លោះ

ជម្លោះ 
យុទ្ធនាការដំបូងប្រឆាំងនឹងកម្ពុជាត្រូវបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៥៩១ នៅពេលដែលពួកសៀមក្រោមការដឹកនាំរបស់មេបញ្ជការ  ព្រះរាជាម៉ានុ បានលុកលុយតាមច្រក ព្រះចារុក ។ ព្រះបាទ សត្ថា បានបញ្ជូនទ័ពទៅ ខេត្តពោធិសាត់ និង បាត់ដំបង ខណៈកំពុងរៀបចំការវាយឆ្មក់នៅព្រៃរនាម។ ទោះបីជាជោគជ័យដំបូងក៏ដោយ ក៏ប្រជាជនកម្ពុជានៅទីបំផុតត្រូវបានបណ្តេញចេញពីរនាម បន្ទាប់ពីកងទ័ពថៃបានបើកការវាយប្រហារលើកទីពីរលើទីតាំង។ ពោធិសាត់ និង​បាត់ដំបង​បាន​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​ដៃ​របស់​ថៃ​ភ្លាមៗ ខណៈ​ដែល ​បន្ទាយលង្វែក ​ត្រូវ​ឡោមព័ទ្ធ។ ការឡោមព័ទ្ធនេះបានអូសបន្លាយរយៈពេលបីខែ បន្ទាប់មកការរួមផ្សំនៃបញ្ហាភស្តុភារៈ និងការវាយបករបស់កម្ពុជាបានបង្ខំឱ្យជនជាតិថៃដកថយហួសព្រំដែន។ 

បន្ទាប់ពីការវាយលុករបស់ភូមាមួយផ្សេងទៀតនៅឆ្នាំ ១៥៩៣ នរេសូរបានបែងចែកកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គជា ៤ ជួរដើម្បីរៀបចំសម្រាប់ការវាយលុកមួយទៀតលើប្រទេសកម្ពុជា។ ជួរទីមួយបានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅនគររាជសីមា ខណៈពេលដែលមានគោលបំណងវាយលុក ខេត្តសៀមរាប និងកំពង់ស្វាយ។ ជួរ​ទី​ពីរ​គឺ​ប្រមូល​ទ័ព​មក​ពី​ខាង​ត្បូង​នៃ​អយុធ្យា រួច​ហែ​ក្បួននៅមោតជ្រុក ( ឡុងសឿង ​បច្ចុប្បន្ន)។ ទ័ពទីបីបានរើទៅ បន្ទាយមាស ចំណែកទ័ពទីបួនវិញទៀតបានវាយលុកពោធិសាត់ និងបាត់ដំបង។ ពេល​នោះ​ទ័ព​ទាំង​បួន​នឹង​អាច​វាយ​លុក​ឡោម​ព័ទ្ធលង្វែក​បាន​ព្រម​គ្នា។ ពេលនោះ ប្រជាជនកម្ពុជាបានប្រមូលផ្តុំកម្លាំងកងទ័ពចំនួន ៧៥.០០០ នាក់ និងកងទ័ពបុរសចំនួន ១៥០ នាក់ ទន់ខ្សោយ ដែលកាន់កាប់ទីតាំងសំខាន់ៗនៅបាប៊ូ បាត់ដំបង ពោធិសាត់ បន្ទាយមាស និង រាជធានីភ្នំពេញ ។ ក្រុមកាយរឹងមាំសៀមអាចចាប់បានទាហានខ្មែរមួយចំនួនដែលនៅពេលសួរចម្លើយបានបង្ហាញមុខតំណែងរបស់សមមិត្តរបស់ពួកគេ។ ព័ត៌មាន​ដែល​ទើប​នឹង​ទទួល​បាន​ជួយ​សម្រួល​ដល់​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​ខេត្ត​បាត់ដំបង។  

ការប្រយុទ្ធលើកទី២ នៅមុខខេត្តពោធិសាត់ បានបញ្ចប់ដោយការចាញ់របស់ប្រជាជនកម្ពុជា ដែលហួសពីសមរភូមិ។ បីថ្ងៃក្រោយមក កម្លាំងសៀមបានទៅដល់ បាប៊ូរ ហើយចាប់ផ្តើមជីកលេណដ្ឋានជុំវិញទីក្រុង។ ដល់ពេលព្រលប់ ពួកសៀមបាន ជីក ផ្លូវឡើងទៅដល់កំពែងក្រុង ទើបចាប់ផ្តើមការប្រយុទ្ធគ្នាដោយដៃ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ សុរិយោពណ៌ របស់កម្ពុជាបានគ្រប់គ្រងផ្លូវរបស់ព្រះអង្គចេញពីការឡោមព័ទ្ធជាមួយកងទ័ពបុរសចំនួន ១០០០ នាក់ខណៈពេលដែលអ្នកការពារដែលនៅសល់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការប្រយុទ្ធ។ លុះ​ដល់ ​លង្វែក ​ហើយ សុរិយោពណ៌​បាន​ឡើង​កាន់​តំណែង​ជា​អ្នក​ការពារ​ផ្ទាល់ ខណៈ​ដែល​ប្អូន​ប្រុស​របស់​ទ្រង់ ជ័យជេដ្ឋា បាន​បោះបង់​ទីក្រុង​ចោល។ ជំនួយដោយទាហានស៊ីឈ្នួល អេស្បាញ និង ព័រទុយហ្គាល់ ស្រីសុរិយោពណ៌បានពង្រឹងជញ្ជាំងដោយកាណុងបាញ់ និងកាំជ្រួច ខណៈពេលដែលកំពុងស្នើសុំជំនួយពី ប្រទេសវៀតណាម និងអភិបាលក្រុង ម៉ានីល របស់អេស្ប៉ាញផងដែរ។  

ក្នុងពេលនោះដែរ កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជាបានវាយលុកនៅក្រៅមោតជ្រុក់ ខណៈដែលទ័ពសៀមបានចូលប្រជុំគ្នាយឺតៗលើលង្វែក។ វិស្វករសៀមបានចាប់ផ្តើមការឡោមព័ទ្ធដោយសង់ការដ្ឋានដីដែលលើសពីកំពែងក្រុងក្នុងកម្ពស់ ដូច្នេះអាចឱ្យពួកគេបាញ់ចំទីក្រុងដោយផ្ទាល់។ ប្រជាជន​កម្ពុជា​បាន​ឆ្លើយ​តប​ដោយ​ការ​សាងសង់​កំពែង​ទីពីរ​ដែល​ការពារ​ទីក្រុង​ពី​ការ​ទម្លាក់​គ្រាប់បែក។ នៅថ្ងៃទី ៣ ខែមករា ឆ្នាំ ១៥៩៤ បន្ទាប់ពីការរៀបចំកាំភ្លើងធំរយៈពេលមួយម៉ោង កងទ័ពរបស់ នរេសូរ បានវាយលុកទីក្រុង។ ដំរី​ចម្បាំង​សៀម​បាន​បន្ត​ទម្លុះ​ទ្វារ​ក្រុង​ដោយ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទ័ព​ថ្មើរ​ជើង​ទម្លាយ​ជញ្ជាំង​ខាងក្នុង ហើយ​សម្លាប់​ទាហាន​ដែល​នៅ​សេសសល់។ ថ្វីត្បិតតែស្តេចសត្ថាបានរត់ភៀសខ្លួនទៅប្រទេស ឡាវ ជិតខាងក៏ដោយ ក៏ប្រជាជនខ្មែរចំនួន ៩០,០០០ នាក់ រួមទាំងព្រះអង្គម្ចាស់ ស្រីសុរិយោពណ៌ ផង ត្រូវបាននាំទៅក្រុងអយុធ្យា។
សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤): ផលវិបាក

ផលវិបាក 
ក្រោយសៀមទទួលបានជ័យជំនះលើរាជធានីខ្មែរនៅលង្វែកមក រាជវង្សខ្មែរត្រូវបានចាប់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយផ្លាស់ទីលំនៅទៅកាន់រាជវាំងអយុធ្យា ដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលសៀមជាអចិន្ត្រៃយ៍ ហើយទុកឱ្យមានការសម្រុះសម្រួល និងប្រកួតប្រជែងគ្នាទៅវិញទៅមកក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់ចៅហ្វាយនាយ។
សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤): សូម​មើល​ផង​ដែរ

សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។
 សម័យក្រោយអង្គរ
 ទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-ថៃ
 សង្រ្គាមកម្ពុជា-អេស្ប៉ាញ
សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)

សង្គ្រាម សៀម-យួនពីឆ្នាំ (១៨៤១-១៨៤៥) ដែលកើតនៅទឹកដីនៃកម្ពុជា  គឺជាជម្លោះកងទ័ពរវាងពួកអាណ្ណាមនៃ(រាជវង្សង្វៀន)គ្រប់គ្រងដោយអធិរាជ ធៀវ ទ្រី និង ព្រះរាជាណាចក្រសៀម ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយ រាជវង្សចក្រី ព្រះបាទ ចេស្តាបតិន្ទ្រ ការប្រជែងគ្នារវាងវៀតណាម និងសៀម លើការត្រួតត្រាលើទឹកដីខ្មែរ នៅតំបន់អាងទន្លេមេគង្គក្រោម កាន់តែតានតឹងឡើង បន្ទាប់ពីសៀមបានព្យាយាមដណ្តើមយកប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម សៀម-យួនមុន (១៨៣១-១៨៣៤) ។ ព្រះចៅអធិរាជវៀតណាម មិញ ម៉ាង បានលើកព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គម៉ី ឱ្យគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជាជាស្ដេចអាយ៉ងដែលសោយរាជ្យជ្រើសរើសនៅឆ្នាំ១៨៣៤ ហើយបានប្រកាសអធិបតេយ្យភាពពេញលេញលើប្រទេសកម្ពុជា ដែលព្រះអង្គបានទម្លាក់ទៅខេត្តទី៣២ របស់វៀតណាម គឺ បញ្ជាការខាងលិច ( ខេត្ត ត្រានតាយថាន់ )។ នៅឆ្នាំ 1841 សៀមចាប់យកឱកាសនៃការមិនសប្បាយចិត្តដើម្បីជួយ ខ្មែរបះបោរ ប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាម។ ព្រះបាទ ​រាមា​ទី ៣ បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​ទៅ​ពង្រឹង​ការលើកព្រះអង្គដួង ​ជា​ស្ដេច​ខ្មែរ ។ ក្រោយ​ពី ​ការ​ធ្វើ​សង្គ្រាមអស់​រយៈពេល​៤​ឆ្នាំ ភាគី​ទាំង​ពីរ​បាន​ព្រមព្រៀង​គ្នា​ធ្វើ​សម្បទាន​និង​ដាក់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ឱ្យ​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​រួម។  
រូបភាពតូច
សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥): ផ្ទៃជម្លោះ

ផ្ទៃជម្លោះ 
អាណាចក្រខ្មែរដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅប្រទេសមានអំណាច ក្នុងកំឡុងសតវត្សទី ១៨ បានទទួលឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំងឡើងដោយប្រទេសជិតខាងខាងកើត និងខាងលិចគឺ វៀតណាម និង សៀម។ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះរាជាខ្មែរវ័យក្មេង អង្គអេង (១៧៧៩-៩៦) សៀមបានដណ្តើមយក ខេត្តបាត់ដំបង និងខេត្តសៀមរាបនៅភាគខាងលិច។ អ្នកគ្រប់គ្រងខេត្តបានក្លាយជាស្តេចត្រាញ់ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សសៀមផ្ទាល់។ 

នៅដើមសតវត្សទី ១៧ សៀមបានយកទំនៀមទម្លាប់ចាប់សមាជិករាជវង្សខ្មែរធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង ហើយយកពួកគេទៅ រាជវាំងនៅ អយុធ្យា ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានទុកអោយមានឥទ្ធិពល និងសម្រុះសម្រួលគ្នាទៅវិញទៅមកក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់សៀម។ រាជវាំងវៀតណាមនៅទីក្រុង ហូយ (Huế) ក៏បានបង្កើតវិធីសាស្រ្តទាំងនោះ និងរៀបចំយ៉ាងប៉ិនប្រសប់លើអ្នកការពាររបស់ពួកគេ និងជ្រៀតជ្រែកក្នុងគោលនយោបាយអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ការឈ្លោះប្រកែកគ្នារវាងគូប្រជែងរាជវង្សបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំងនូវឱកាសណាមួយក្នុងការស្ដារឡើងវិញនូវភាពជាស្តេចរបស់កម្ពុជាដែលមានប្រសិទ្ធភាពអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ។ 

បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់សៀមក្នុង សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៣១-១៨៣៤) យួនបានលើកព្រះបាទ អង្គចន្ទ ឡើងសោយរាជ្យសម្បត្តិកម្ពុជា។ ព្រះអង្គម្ចាស់ អង្គឥម ដែលធ្លាប់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំងសៀម ត្រូវបានតែងតាំងជាអភិបាល ខេត្តបាត់ដំបង ដោយ ចៅពញា បិនដេចា ( បាត់ដំបង និងសៀមរាបបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់សៀមតាំងពីឆ្នាំ ១៧៩៤)។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះបាទអង្គច័ន្ទបានសោយទិវង្គតនៅខែមករា ឆ្នាំ១៨៣៤ ហើយបានបន្សល់ទុកបុត្រីបួននាក់ ប៉ុន្តែគ្មានបុត្រស្នងមរតកទេ។ នៅឆ្នាំ១៨៣៤ ព្រះចៅអធិរាជ មិញ ម៉ាង បានជ្រើសរើសព្រះនាង អង្គម៉ី ឱ្យគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជាជាក្សត្រីដែលឡើងសោយរាជ្យ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ម្ចាស់ក្សត្រីអង្គម៉ី គ្រាន់តែជាមហាក្សត្រីអាយ៉ង ដែលគ្មានអំណាច ព្រោះថា មិញ ម៉ាង បានបញ្ចូលប្រទេសកម្ពុជាទៅក្នុង ចក្រភពវៀតណាម ជា ខេត្ត ត្រាយត្រាន់ថាយ ។ រដ្ឋបាល​វៀតណាម​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ប្រគល់​ឱ្យ​ទៅ​ឱ្យ ​លោក Truong Minh Giang ដែល​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ រដ្ឋាភិបាល ខេត្ត មានមូលដ្ឋាននៅ ទីក្រុងភ្នំពេញ ។

ព្រះចៅអធិរាជ មិញ ម៉ាង បានចេញព្រះរាជក្រឹត្យរៀបចំផែនការ និងរចនាយ៉ាងលម្អិតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌ សេដ្ឋកិច្ច និងជនជាតិ និងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសកម្ពុជា ហើយបានបញ្ជូនពួកគេទៅខេត្ត Truong Minh Giang។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរបស់ប្រទេសកម្ពុជាបានធ្វើឱ្យកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងអស់ខកចិត្ត ហើយស្ទើរតែមិនមានការរីកចម្រើនណាមួយបានកើតឡើងក្នុងរយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។ 

ព្រះអង្គម្ចាស់ អង្គ ឯម អភិបាលក្រុងបាត់ដំបង បានសម្រេចចាត់វិធានការណ៍ចំពោះរាជការដ៏អាប់ឱនរបស់ម្ចាស់ក្សត្រីអង្គម៉ី។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៣៨ អង្គ ឯម បានភៀសខ្លួនពីគ្រូសៀមទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម ហើយបានមកដល់ទីក្រុងភ្នំពេញ ដោយសង្ឃឹមថា ត្រឹងមិញ យ៉ាងនឹងឡើងសោយរាជ្យ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ ត្រឹង​បាន​ចាប់​អង្គ​អេម ហើយ​បញ្ជូន​គាត់​ទៅ​កាន់ ​ហ៊ឺ ។ មេទ័ពសៀម ចៅពញាបិនដេចា បានដង្ហែពីបាងកកទៅបាត់ដំបងក្នុងឆ្នាំ១៨៣៩ ដើម្បីសម្រាលស្ថានការណ៍។ នៅ​ឆ្នាំ ១៨៤០ ប្រជាជន​កម្ពុជា​បាន​ងើប​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​វៀតណាម ​ដោយ​ការ​បះបោរ​ដោយ​ចំហ ។ អភិបាលខេត្តពោធិសាត់របស់កម្ពុជាបានជួប បណ្ឌិនដេចា ហើយបានជំរុញឱ្យគាត់បណ្តេញជនជាតិវៀតណាមដែលកាន់កាប់យោធភូមិភាគទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ បណ្ឌិន្ទ​ដេ​ចា គាំទ្រ​ព្រះអង្គ ​ដួងប្អូនប្រុសរបស់ អង្គ ឯម ជាបេក្ខភាពសៀមថ្មីសម្រាប់រាជ្យបល្ល័ង្កកម្ពុជា។ ដកស្រង់ចេញពីសារព័ត៌មានវីគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស
សង្គ្រាមសៀម-អាណ្ណាម (១៨៣១-១៨៣៤)

សង្គ្រាមសៀម-អាណ្ណាមឆ្នាំ១៨៣១-១៨៣៤ (       ) ដែលគេស្គាល់ថាជា សង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជាឆ្នាំ១៨៣១-១៨៣៤ ត្រូវបានបញ្ឆេះដោយកម្លាំងឈ្លានពានសៀម ក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមសេនីយចៅឃុនបឌិន ដែលកំពុងប៉ុនប៉ងដណ្តើមយកប្រទេសកម្ពុជា និង កម្ពុជាក្រោម ។ បន្ទាប់ពីជោគជ័យដំបូង និងការបរាជ័យរបស់កងទ័ពខ្មែរនៅសមរភូមិកំពង់ចាមក្នុងឆ្នាំ១៨៣២ ភាពរីកចំរើនរបស់សៀមត្រូវបានវាយលុកនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម(កម្ពុជាក្រោម)ក្នុងឆ្នាំ១៨៣៣ ដោយកងកម្លាំងយោធានៃរាជវង្សង្វៀន ។ នៅពេលផ្ទុះការបះបោរជាទូទៅនៅកម្ពុជា និងលាវ សៀមបានដកថយ ហើយអាណ្ណាមបានចាកចេញពីកម្ពុជាគ្រប់គ្រង។
សង្គ្រាមសៀម-អាណ្ណាម (១៨៣១-១៨៣៤): ការរៀបចំរបស់សៀម

ការរៀបចំរបស់សៀម 
ព្រះបាទ​រាមា​ទី៣ ចាត់​ទ័ព​សៀម​តាម​ផ្លូវ​ដូច​តទៅ៖

 ចៅឃុនបឌិន នឹងដឹកនាំ   កងទ័ពជើងគោកចំនួន ៤០ ០០០ នាក់ ដើម្បីនាំព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឥម និងព្រះអង្គឌួងមកប្រទេសកម្ពុជា ហើយបន្តទៅដណ្ដើមទីក្រុងសៃហ្គន។
 ចៅព្រះយាព្រះក្លាំង នឹងដឹកនាំកងពលទ័ពថ្មើរជើង១ម៉ឺននាក់ វាយលុកក្រុងពាមបន្ទាយមាស ហើយមកប្រជុំគ្នាជាមួយកងទ័ពដីគោកនៅសៃហ្គន។
 ព្រះមហាទេពផម និង ព្រះរាជាវារិន្ទខាំ នឹងវាយលុកខេត្តសៀងក្វាង និង ងេះអាន តាមរយៈខ្ពង់រាបគោរាជ និងឡាវ។
សង្គ្រាមសៀម-អាណ្ណាម (១៨៣១-១៨៣៤): យុទ្ធនាការយោធា

យុទ្ធនាការយោធា 

 សៀមឈ្លានពានកម្ពុជា ពាមបន្ទាយមាស និង មាត់ជ្រូក 
រូបភាពតូច|230x230ភីកសែល| ព្រែកជីកវិញតេ នៅចូវដុក ខេត្តមាត់ជ្រូក
រូបភាពតូច|230x230ភីកសែល| ទន្លេវ៉ាមណាវទំនើបក្នុងខេត្តមាត់ជ្រូក ដែលជាកន្លែងដែលសមរភូមិខែមករា ឆ្នាំ១៨៣៤ បានកើតឡើង។
រូបភាពតូច|234x234ភីកសែល| ចៅឃុនបឌិន មេទ័ពសៀម
កងទ័ពសៀមទាំងបីបានចាកចេញពីទីក្រុងបាងកកនៅថ្ងៃតែមួយ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៣៣។ ជួរ​សំខាន់​របស់​ចៅពញា​បិណ្ឌបាត​បាន​ដង្ហែ​ចេញ​ពីបាត់ដំបង ​ដើម្បី​ដណ្តើម​យក ​ខេត្ត​ពោធិសាត់ និង ​កំពង់ឆ្នាំង ។ ព្រះបាទអង្គចន្ទរាជា ទ្រង់ជ្រាបដំណឹងថា សៀមឈ្លានពាន បានរៀបចំទ័ពខ្មែរ ដើម្បីទប់ទល់នឹងសៀម។ ប៉ុន្តែ​កម្ពុជា​អាច​ប្រមូល​ទ័ព​បាន​តែ​៣០០​នាក់​ប៉ុណ្ណោះ​ក្នុង​រយៈពេល​ដ៏​ខ្លី​។ ឧកញ៉ា ចក្រី ឡុង បានដឹកនាំកងទ័ពកម្ពុជា ប្រឆាំងនឹងកងទ័ពសៀម ដែលមានទាហាន ៥០០០នាក់ ក្នុងសមរភូមិកំពង់ចាម នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៣៣។ ចក្រីឡុង​ចាញ់​ហើយ​ភៀស​ខ្លួន​ទៅបាភ្នំ ។  ក្រោយ​ចាញ់​ចក្រី​ឡុង ស្ដេច​អង្គ​ចាន់ និង​តុលាការ​បាន​ភៀស​ខ្លួន​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៣១ ខែ​ធ្នូ ទៅ ​ក្រុង​ឡុង ហ៊ូ ក្នុង ​ខេត្ត​វៀងឡុង ។ ពេល​នោះ បឌិន បាន​ហែ​ក្បួន​ទ័ព​របស់​ទ្រង់​ឆ្លង​កាត់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដោយ​មិន​មាន​ការ​តស៊ូ​ទៀត​ឡើយ។  មេទ័ពសៀមបានទុកព្រះអង្គម្ចាស់អង្គឥម និងអង្គឌួងមកត្រួតត្រានៅភ្នំពេញ ហើយបន្តទៅបាភ្នំ។

កងនាវារបស់ព្រះក្លាំង បានទៅដល់ពាមបន្ទាយមាស ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៨៣៤ ។ យួនដែលជាប់ជំពាក់នឹងការបះបោររបស់ឡេវ៉ាន់ខយត្រូវចាប់បានដោយមិនបានត្រៀមខ្លួន ហើយសៀមក៏ចាប់បានហាទៀងយ៉ាងលឿន។  បន្ទាប់​មកព្រះក្លាំង បាន​បើក​សំពៅ​របស់​គាត់​ឡើង​តាមព្រែកវិញតេ ហើយ​ក៏​យក​ចូវដុក ក្នុង ​ខេត្តមាត់ជ្រូក យ៉ាង​លឿន។ បឌិន ដែលបានទៅដល់បាភ្នំ បានបញ្ជូនប្អូនថ្លៃរបស់លោកចៅព្រះយានគររាជសីមា អោយនាំទាហាន ៧០០០ នាក់ ឆ្ពោះទៅទិសខាងកើតកាត់ស្រុកបាភ្នំ ដោយផ្ទាល់ទៅកាន់ព្រៃនគរ បឌិនខ្លួនគាត់ក៏បានចូលរួមជាមួយព្រះក្លាំំង នៅចូវដុក ។ បន្ទាប់មក អធិរាជមិញម៉ាង បានបញ្ជាឱ្យទ្រឿងមិញយ៉ាង និង ង្វៀន ស៊ួន ទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់សៀមនៅមាត់ជ្រូក។   

 សមរភូមិវ៉ាមណាវ 

 ការដកទ័ពសៀម និងការវាយលុករបស់យួន 

 រណសិរ្សខាងជើង