navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: បុរាណវិទ្យា

បុរាណវិទ្យា
បុរាណវិទ្យា (Archeology) ៖ ការសិក្សាអំពីបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រវត្តិវប្បធម៌មនុស្សជាតិ តាមរយៈកំណាយ ការចងក្រង់ឯកសារ និងការវិភាគលើសម្ភារៈដែលនៅសេសសល់ និងទិន្នន័យ ដែលមាននៅជុំវិញវត្ថុទាំងនោះ។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ការិយាល័យប្រវត្តិសាស្ត្រ

ការិយាល័យប្រវត្តិសាស្ត្រ
ការិយាល័យប្រវត្តិសាស្ត្រ Archontology ជាមុខវិជ្ជាសិក្សាអំពីការិយាល័យប្រវត្តិសាស្ត្រ តួនាទីសំខាន់ៗក្នុងអង្គការរដ្ឋ អង្គការអន្តរជាតិ នយោបាយ សាសនា និងអង្គការសង្គមផ្សេងទៀត។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិសិល្បៈ

ប្រវត្តិសិល្បៈ
ប្រវត្តិសិល្បៈ (Art History) ជាការសិក្សាអំពីបំលាស់ប្តូរផ្នែកសិល្បៈ និងក្នុងបរិបទសង្គមសិល្
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: Big History

Big History 
Big History ៖ ជាកាសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងមាត្រដ្ឋានដ៏ទូលាយ ក្នុងរយៈពេលយូរអង្វែង ចាប់ តាំងពីមានបន្ទុះ Big Bang  រហូតដល់ពេលអនាគត តាមរយៈគោលការណ៍ពហុមុខវិជ្ជា។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: កាលប្បវត្តិវិទ្យា

កាលប្បវត្តិវិទ្យា
កាលប្បវត្តិវិទ្យា(Chronology) ជាវិទ្យាសាស្ត្រកត់ត្រាព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងពេលណាមួយ។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិវប្បធម៌

ប្រវត្តិវប្បធម៌
ប្រវត្តិវប្បធម៌ (Cultural History)ជាៈវិជ្ជាសិក្សាអំពីវប្បធម៌កាលពីអតីតកាល។

អត្ថបទជាអក្សរដិត===ប្រវត្តិការទូត===
ប្រវត្តិការទូត (Diplomatic History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ កាលពីអតីតកាល។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ច

ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ច
ប្រវត្តិសេដ្ឋកិច្ច (Economic History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីសេដ្ឋកិច្ច ក្នុងអតីតកាល។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: អនាគតវិទ្យា

អនាគតវិទ្យា
អនាគតវិទ្យា (Futurology)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីអនាគតកាល ស្រាវជ្រាវពីគ្រូទាយដើម្បីទស្សតាយ ពីសង្គម និងលក្ខណៈរបស់ពិភពលោកនៅថ្ងៃអនាគត។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិគំនូរ

ប្រវត្តិគំនូរ
ប្រវត្តិគំនូរ (History painter)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីជាងគំនូរនៃរូបចម្លាក់ប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយជា ពិសេស ជាងគំនូរព្រឹត្តិកិរាណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិយោធា

ប្រវត្តិយោធា
ប្រវត្តិយោធា (Military History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីកិច្ចការយោធា និងសង្គ្រាមនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសិក្សាពីអ្វី ដែលជួនកាលត្រូវបានគេគិតថាជាមែកធាងសិក្សារបស់យោធានោះគឺ ប្រវត្តិកងទ័ពជើងទឹក។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: បុរាណលេខន៍

បុរាណលេខន៍
អក្សរបុរាណវិទ្យា (Paleograohy)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីប្រព័ន្ធអក្សរបុរាណ ដែលមានន័យស្មើនឹង សិលាចារិកវិទ្យា (ផែងិរាផហយ)។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិនយោបាយ

ប្រវត្តិនយោបាយ
ប្រវត្តិនយោបាយ (Epigraphy)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីនយោបាយកាលពីអតីតកាល។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ចិត្តប្រវត្តិសាស្ត្រ

ចិត្តប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ប្រវត្តិចិត្តសាស្ត្រ(Psychohistory )ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីហេតុផលផ្នែកចិត្តសាស្ត្រ ដែលនាំឱ្យកើតមាន ព្រឹត្តិការណ៍ណាមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិលេខន៍វិទ្យាសាស្ត្រ

ប្រវត្តិលេខន៍វិទ្យាសាស្ត្រ 
Historiography of science ៖ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធ និងការអភិវឌ្ឍន៍ផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គម

ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គម
ប្រវត្តិសាស្ត្រសង្គម(Social History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីសង្គមនៅក្នុងអតីតកាល។
ប្រវត្តិវិទ្យា និងមុខវិជ្ជាផ្សេងៗ: ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក

ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក
ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក(World History)ៈ ជាវិជ្ជាសិក្សាអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ តាមទស្សនៈវិស័យ ពិភពលោក។
ប្រវត្តិវិទ្យុ

thumb|right|200px|ស្ថានីយន៍វិទ្យុនិងអង់តែននៃប្រទេសស៊ុយអែត

វិទ្យុ ជាប្រពន្ធផ្សព្វផ្សាយមួយ ដែលអាចផ្ដល់ព័ត៌មានបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ទៅដល់ប្រជាពលរដ្ឋ និងមនុស្ស ក្នុងសហគមន៍តាមរយៈសំលេង ក្នុងពេលតែមួយគ្រប់ទីកន្លែង ដែលបានគ្របដណ្ដប់តាមរយៈ រលកធាតុអាកាសដោយគំនិតតាមសំដី ដូចជាការអាននូវព័ត៌មានជាតិ អន្ដរជាតិ កម្មវិធីកំសាន្ដ បទចំរៀង ការពិភាក្សាគ្នា រឺការចាក់ស្ពតផ្សាយពាណិជ្ជកម្មនូវផលិតផលផ្សេងៗ ដើម្បីអោយប្រជាពលរដ្ឋ រឺប្រិយមិត្តអ្នកស្ដាប់ទទូលបាននូវចំណេះដឹង ការកំសាន្ដ ព័ត៌មាន ផលិតផលផ្សេងៗ។​ 
វិទ្យុជាដំណើរការនៃការផ្ញើរនិងការទទួលសារ ដោយប្រពន្ធរលកសំលេងអេឡិចត្រូម៉ាញេទិច ដោយគ្មានភ្ជាប់ខ្សែរសំរាប់ធ្វើការផ្សព្វផ្សាយនូវព័ត៌មាន ទៅកាន់មនុស្សទាំងអស់ក្នុងសង្គម។
គេចែកប្រភេទរលកសំលេងវិទ្យុជា២ប្រភេទគឺ រលកសំលេងវិទ្យុ​FM និងរលកសំលេងវិទ្យុAM
ប្រវត្តិវិទ្យុ: '''ការបង្កើត'''

ការបង្កើត
thumb|right|300px|គំនូសបំព្រួញនៃគ្រឿងបញ្ជូននិងទទួលសំលេង
លោកជេម​​​​​​ ក្លឺកម៉ាកវ៉ែល​ បានបង្ហាញយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ថា​ រលកអេឡិចត្រូម៉ាញេទិចអាចផ្សាយឆ្លងកាត់ទីលំហបាន។​ លោក​ហេនរីច​ រុដូហ្វហឺត​ និង​អ្នកផ្សេងទៀត​ បានពន្យល់បង្ហាញពីការផ្សាយរលកសំលេងវិទ្យុ។ គ្រឿងបញ្ជូននៃកំលាំងហ្វ្រេកង់ស៍វិទ្យុត្រូវបានបង្ហាញជាលក្ខណៈក្នុងពិសោធកម្មដោយលោកនីកូលា តេស្លា [[Nikola Tesla]],ដែលគាត់បានស្នើសុំក្នុងឆ្នាំ១៨៩២និងឆ្នាំ១៨៩៣អាចប្រើបានសំរាប់ផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានតាមទូរគមនាគមន៍។ វិធីរបស់លោក តេស្លា ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយក្នុងទីក្រុងញ៉ូញក ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៧។ ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៧ លោកតេស្លា បានអនុវត្ដន៍ពីររបៀបគឺ ប្រកាសនីយប័ត្រតក្កកម្មរិទ្យុសហរដ្ឋ US 645576, និងUS 649621។ លោក តេស្លា ក៏ធ្លាប់ប្រើគ្រឿងទទួលរលកសំលេងអេឡិចត្រូម៉ាញេទិចផងដែរ។
ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៥ លោក ម៉ាខូនី បានបង្កើតប្រព័ន្ធវ៉ាយអ៊ឺលេស ដែលអាចអោយគ្រឿងបញ្ជូនសញ្ញាបានចម្ងាយឆ្ងាយ(១.៥នាទី/២.៤គម)។ ចំពោះពិសោធកម្មរបស់លោក ម៉ាខូនី, បាតុភូតដែលចំងាយគ្រឿងទទួលសារ គឺសមាមាត្រទៅនឹងកំពស់អង់តែន ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ច្បាប់ម៉ាខូនី។ ទំរង់នេះតំណាងអោយច្បាប់នៃធម្មជាតិដែលជាគ្រឿងឧបករណ៍ប្រើរបស់វិទ្យុ។
ប្រវត្តិវិទ្យុ: '''ម៉ាស៊ីនទទួលរលកសំលេងវិទ្យុ​ និងទូរស័ព្ទដំបូងក្នុងឆ្នាំ2023'''

ម៉ាស៊ីនទទួលរលកសំលេងវិទ្យុ​ និងទូរស័ព្ទដំបូងក្នុងឆ្នាំ2023
ទីបំផុត ទូរលេខឥតខ្សែគឺជាប្រវត្តិសាស្រ្ដចុងក្រោយដែលត្រូវបានប្រើសព្វថ្ងៃនេះ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងបច្ចេកទេសទំនាក់ទំនងតាមរយៈវិទ្យុ និងការអនុវត្តន៍ ជាពិសេសទូរលេខទាំងនោះបានប្រើក្នុងពេលមានការធ្លាក់ចុះនៃវិទ្យុបីដងដំបូង(១៨៨៧‍ដល់១៩២០) មុនពេលវិទ្យុត្រូវបានប្រើឡើងវិញ។ លោកហ្គុយហ្កលីអ៊ែលម៉ូ ម៉ាខូនី បានពន្យល់បង្ហាញអំពីការប្រើប្រាស់វិទ្យុ ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយការទំនាក់ទំនងកងទ័ពជើងគោកនិងកងទ័ពជើងទឹក, ពាណិជ្ជកម្ម ហើយចាប់ផ្ដើមអភិវឌ្ឍន៍ក្រុមហ៊ុន  និងសំរាប់ទំនាក់ទំនងសេវាកម្មផ្គត់ផ្គង់បរិក្ខារ។ ការអភិវឌ្ឍន៍ខាងផ្នែកវិទ្យុ បានធ្វើអោយមានការចាប់អារម្មណ៍ពីអ្នកស្រាវជ្រាវជាច្រើន ហើយហេតុផលដ៏ជូចត់ចំពោះសេចក្ដីពិត អ្នកប្រឌិតរបស់វិទ្យុ ឋិតនៅរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
ប្រវត្តិវិទ្យុ: '''លោកជូលីអូ ខាវឺរ៉ា បាវេរ៉ា'''

លោកជូលីអូ ខាវឺរ៉ា បាវេរ៉ា
thumb|left|300px|លោកជូលីអូ ខាវឺរ៉ា បាវេរ៉ា 
លោកជូលីអូ ខាវឺរ៉ា បាវេរ៉ា បានបង្កើតវិទ្យុក្នុងប្រទេសអេស្បាញអំឡុងឆ្នាំ១៩០២។ គាត់ទទួលបានប្រកាសនីយប័ត្រតក្កកម្មក្នុងប្រទេសអង់គ្លេស, អាឡឺម៉ង់, ប៊ែលជៀម និងប្រទេសអេស្បាញ។ អំឡុងខែឧសភាដល់ខែមិថុនា លោកខាវឺរ៉ា បានទទួលការអោយពរពីកងទ័ពអេស្បាញ, បានចូលរួមការប្រគល់ដំនែងនៃវិទ្យុទូរលេខរបស់លោកម៉ាខូនី នៅបណ្ដាញផ្សព្វផ្សាយរបស់ប្រទេសអង់គ្លេស, ហើយលោកបានអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយដោយខ្លួនរបស់គាត់។ គាត់ចាប់ផ្ដើមសហការជាមួយលោកម៉ាខូនី ចំពោះដំណោះស្រាយនៃប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងឥតខ្សែ, ទទួលបានប្រកាសនីយប័ត្រតក្កកម្មខ្លះៗនៅចុងឆ្នាំ១៨៩៩។ ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩  លោកខាវឺរ៉ា ដែលបានធ្វើការជាមួយលោកម៉ាខូនី និងជំនួយការរបស់គាត់ បានដោះស្រាយបញ្ហាលំបាកៗនៃទូរលេខឥតខ្សែ និងទទួលបានប្រកាសនីយប័ត្រតក្កកម្មដំបូងក្នុងចុងឆ្នាំ១៨៩៩នោះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា,១៩០២, លោកខាវឺរ៉ា បានរកឃើញម៉ាស៊ីនទូរលេខឥតខ្សែអេស្បាញ និងសាជីវកម្មទូរស័ព្ទ ហើយបានទិញសំរាប់សាជីវកម្មរបស់គាត់ ដែលគាត់ទទួលបានប្រកាសនីយប័ត្រតក្កកម្មក្នុងប្រទេសអេស្បាញ, ប៊ែលជៀម, អាឡឺម៉ង់ និងប្រទេសអង់គ្លេស់។ គាត់បានបង្កើតវិទ្យុទី២ និងទី៣ក្នុងប្រវត្ដិសាស្រ្ដក្នុងពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ១៩០១-១៩០២ ដោយថែរក្សាការបញ្ជូនសាររវាងទីក្រុងតារីហ្វា និងគីអ៊ូតា សំរាប់តភ្ជាប់គ្នាពីរបីខែ ហើយរវាងទីក្រុងជីវៀ និងអាយប៊ីសា។ នេះគឺបន្ទាប់ពីម៉ាខូនីបានបង្កើតសេវាកម្មវិទ្យុទូរលេខរវាងប្រទេសកោះវ៉ាយ និងប្រទេសប៊ូនេម៉ាវស្ស ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨។ ដូចនេះលោកខាវឺរ៉ាទទួលបាននូវជោគជ័យក្នុងការងារក៏ពិតមែន ប៉ុន្ដែវិទ្យុទូរលេខរបស់គាត់បានបញ្ឈប់ភ្លាមៗ, មូលហេតុទាំងអស់នោះមិនទាន់ដឹងច្បាស់នៅឡើយទេ រហូតមកទល់សព្វថ្ងៃនេះ។
ប្រវត្តិវិទ្យុ: ម៉ាខូនីចក្រភពអង់គ្លេស

ម៉ាខូនីចក្រភពអង់គ្លេស
ការប្រើប្រាស់ប្រកាសនីយប័ត្រតក្កកម្ម។​ក្រុមហ៊ុន ម៉ាក្រូនីស របស់ចក្រភពអង់គ្លេសបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងបានចាប់ផ្តើមធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយស្ថានីយ៍នៅឆ្នេរសមុទ្រនិងនាវានៅសមុទ្រ។ ក្រុមហ៊ុននេះបានយល់ស្របជាមួយសាខា ម៉ាក្រូនី របស់អាមេរិក មានការគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងនៅលើនាវាមកកាន់ការទំនាក់ទំនងនៅឆ្នេរសមុទ្រ។ វាបានដំណើរការជាច្រើនរបៀបនៃទូរស័ព្ទនិងទូរសារបស់ជនជាតិអាមេរិកដែលបានដំណើរការរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៣ ម្ចាស់របស់បរិក្ខានិងការបដិសេដ្ឋក្នុងការធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមហ៊ុនដែលមិនមែនជាដៃគូររបស់ក្រុមហ៊ុនម៉ាក្រូនី បានផ្គត់ផ្គងបរិក្ខានាវា។ នៅក្នុងខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩១២ បន្ទាប់ពីនាវាទីតានិចជួបគ្រោះមហន្តរាយ បំណុលគឺបានកើនឡើងាការផលិតរបស់ក្រុមហ៊ុន ម៉ាក្រូនីបានដំណើរការ ពិភពលោកថ្មីមួយជាមួយនិងគោលបំណងការបង្កើតរោងចក្រនៅដងវិថី ញ៉ូវស្ត្រីតនៅក្នុងរដ្ឋ ឆេលហ្វត និងនៅឆ្នាំ១៩៣២ ក្រុមហ៊ុនម៉ាក្រូនីបានស្រាវជ្រាវនៅទីពិសោធន៍។ ការច្នៃប្រឌិតជាច្រើនបានកើនឡើងពីគុណភាពនៃវិទ្យុ ហើយអ្នកដែលស្រលាញ់សិល្បៈបានសាកល្បងប្រើវិទ្យុ ទាំងនោះគឺជាជំហានដំបូងក្នុងការផ្សព្វផ្សាយដែលបានគ្រោងទុក។
ប្រវត្តិវិទ្យុ: '''ការផ្សាយសំលេង'''

ការផ្សាយសំលេង
ក្រុមហ៊ុន តេលេហ្វាន់គេនបានរកឃើញនៅថ្ងៃទី៧ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩០៣ ជាសហគមន៍តេលេហ្វាន់គេនសម្រាប់តេលេហ្វូនវ៉ាយអ៊ឺឡេស នៃ ស៊ីម៉េននិង ហល និងអាល់ជេមេន អាឡិចទ្រីស៊ីតេត ហ្គេសសេលស្ក្ហាហ្វ ( ក្រុមហ៊ុនអគ្គិសនីទូទៅ) ជាការចូលរួម ភារះសម្រាប់ការងារវិស្វកម្មវិទ្យុនៅក្នុងទីក្រុងបែកឡាំង។ វាបានបន្តជាការចូលរួមប្រថុយនៃ អេអ៊ីជី និង​ស៊ីម៉េន អេជី រហូតដល់ស៊ីម៉េនអេជីចាកចេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤១។​នៅឆ្នាំ​១៩១១ កាសើរ វីលហេម ទី២ បានផ្ញើរការងារវិស្វកម្មតេលេហ្វាន់គេនទៅក្រុងវេសសាយ។
វិទ្យុទទួលសំលេង
ការប្រើប្រាស់ប្រកាសនីយប័ត្រតក្កកម្ម។​ក្រុមហ៊ុន ម៉ាក្រូនីស របស់ចក្រភពអង់គ្លេសបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងបានចាប់ផ្តើមធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយស្ថានីយ៍នៅឆ្នេរសមុទ្រនិងនាវានៅសមុទ្រ។ ក្រុមហ៊ុននេះបានយល់ស្របជាមួយសាខា ម៉ាក្រូនី របស់អាមេរិក មានការគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងនៅលើនាវាមកកាន់ការទំនាក់ទំនងនៅឆ្នេរសមុទ្រ។ វាបានដំណើរការជាច្រើនរបៀបនៃទូរស័ព្ទនិងទូរសារបស់ជនជាតិអាមេរិកដែលបានដំណើរការរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៣ ម្ចាស់របស់បរិក្ខានិងការបដិសេដ្ឋក្នុងការធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមហ៊ុនដែលមិនមែនជាដៃគូររបស់ក្រុមហ៊ុនម៉ាក្រូនី បានផ្គត់ផ្គងបរិក្ខានាវា។ នៅក្នុងខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩១២ បន្ទាប់ពីនាវាទីតានិចជួបគ្រោះមហន្តរាយ បំណុលគឺបានកើនឡើងាការផលិតរបស់ក្រុមហ៊ុន ម៉ាក្រូនីបានដំណើរការ ពិភពលោកថ្មីមួយជាមួយនិងគោលបំណងការបង្កើតរោងចក្រនៅដងវិថី ញ៉ូវស្ត្រីតនៅក្នុងរដ្ឋ ឆេលហ្វត និងនៅឆ្នាំ១៩៣២ ក្រុមហ៊ុនម៉ាក្រូនីបានស្រាវជ្រាវនៅទីពិសោធន៍។ ការច្នៃប្រឌិតជាច្រើនបានកើនឡើងពីគុណភាពនៃវិទ្យុ ហើយអ្នកដែលស្រលាញ់សិល្បៈបានសាកល្បងប្រើវិទ្យុ ទាំងនោះគឺជាជំហានដំបូងក្នុងការផ្សព្វផ្សាយដែលបានគ្រោងទុក។
ប្រវត្តិវិទ្យុ: '''វិទ្យុទទួលសំលេង'''

វិទ្យុទទួលសំលេង
ការប្រើប្រាស់ប្រកាសនីយប័ត្រតក្កកម្ម។​ក្រុមហ៊ុន ម៉ាក្រូនីស របស់ចក្រភពអង់គ្លេសបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងបានចាប់ផ្តើមធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយស្ថានីយ៍នៅឆ្នេរសមុទ្រនិងនាវានៅសមុទ្រ។ ក្រុមហ៊ុននេះបានយល់ស្របជាមួយសាខា ម៉ាក្រូនី របស់អាមេរិក មានការគ្រប់គ្រងយ៉ាងតឹងរ៉ឹងនៅលើនាវាមកកាន់ការទំនាក់ទំនងនៅឆ្នេរសមុទ្រ។ វាបានដំណើរការជាច្រើនរបៀបនៃទូរស័ព្ទនិងទូរសារបស់ជនជាតិអាមេរិកដែលបានដំណើរការរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៣ ម្ចាស់របស់បរិក្ខានិងការបដិសេដ្ឋក្នុងការធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុមហ៊ុនដែលមិនមែនជាដៃគូររបស់ក្រុមហ៊ុនម៉ាក្រូនី បានផ្គត់ផ្គងបរិក្ខានាវា។ នៅក្នុងខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩១២ បន្ទាប់ពីនាវាទីតានិចជួបគ្រោះមហន្តរាយ បំណុលគឺបានកើនឡើងាការផលិតរបស់ក្រុមហ៊ុន ម៉ាក្រូនីបានដំណើរការ ពិភពលោកថ្មីមួយជាមួយនិងគោលបំណងការបង្កើតរោងចក្រនៅដងវិថី ញ៉ូវស្ត្រីតនៅក្នុងរដ្ឋ ឆេលហ្វត និងនៅឆ្នាំ១៩៣២ ក្រុមហ៊ុនម៉ាក្រូនីបានស្រាវជ្រាវនៅទីពិសោធន៍។ ការច្នៃប្រឌិតជាច្រើនបានកើនឡើងពីគុណភាពនៃវិទ្យុ ហើយអ្នកដែលស្រលាញ់សិល្បៈបានសាកល្បងប្រើវិទ្យុ ទាំងនោះគឺជាជំហានដំបូងក្នុងការផ្សព្វផ្សាយដែលបានគ្រោងទុក។
ប្រវត្តិវិទ្យុ: សិទ្ធអនុញ្ញាតអោយស្ថានីយ៍វិទ្យុផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ

សិទ្ធអនុញ្ញាតអោយស្ថានីយ៍វិទ្យុផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ
សំនួរដំបូងដែលសិទ្ធឯកជន(ខេឌីខេអា)ចំពោះស្ថានីយ៍វិទ្យុក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិច គឺមានចំលើយច្រើនជាងមួយ និងអាស្រ័យទៅលើនិឃន្ដសាស្រ្ដ។ ចំលើយដែលស្របទៅនឹងសំនួរដំបូងនេះ គឺអាស្រ័យទៅនឹងការរៀបចំកម្មវិធីបានទៀងទាត់។
 វាជាការកំណត់ធម្មតាចំពោះសិទ្ធឯកជននៃវិទ្យុក្នុងទីក្រុងពីតស្ប័ហ្គ, ទីក្រុងផេនស៊ីវ៉ាន់នៀ, ដែលក្នុងខែតុលាឆ្នាំ១៩២០ គឺបានទទួលកម្មសិទ្ធរបស់វា និងបានផ្សព្វផ្សាយតាមរយៈរលកធាតុអាកាស ដំបូងដោយស្ថានីយ៍វិទ្យុសហរដ្ឋអាមេរិច។ (វិស្វករបស់ពួកគេ គឺលោកហ្វ្រាន់ ខន់រ៉ាដ បានផ្សព្វផ្សាយចេញពីស្ថានីយ៍របស់គាត់ផ្ទាល់ក្នុងឆ្នាំ១៩១៦)។
នៅថ្ងៃទី១៧ខែកុម្ភៈឆ្នាំ១៩១៩, ស្ថានីយ៍៩អ៊ិចអិម(9xm)នៅសកលវិទ្យាល័យវីសខាន់ស៊ីនក្នុងទីក្រុងម៉ាឌីសាន់ បានផ្សព្វផ្សាយពីការនិយាយស្ដីរបស់មនុស្សទៅកាន់សាធារណៈ។ ស្ថានីយ៍វិទ្យុ៩អ៊ិចអិម គឺត្រូ​វបានទទួលឯកសិទ្ធដំបូងក្នុងឆ្នាំ១៩១៤, ហើយបានចាប់ផ្ដើមដំណើរការបានយ៉ាងល្អក្នុងឆ្នាំ១៩១៦, ហើយបានចាក់ផ្សាយតន្ដ្រីដំបូងក្នុងឆ្នាំ១៩១៧។ ការចាក់ផ្សាយយ៉ាងទៀងទាត់នៃសំលេងនិងតន្ដ្រី បានចាប់ផ្ដើមនៅខែមករាក្នុងឆ្នាំ១៩២១។ ស្ថានីយ៍វិទ្យុនោះគឺនៅបន្ដផ្សព្វផ្សាយរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ដែលមានឈ្មោះថា ដាប់បែលយូអេកអេ(WHA).
កាលបរិច្ឆេតនៃស្ថានីយ៍វិទ្យុដំបូង
នេះគឺជាការស្តាប់ពីស្ថានីវិទ្យុនៅក្នុងការផ្សព្វផ្សាយជាបណ្តាញ ជា AM និង FM។ ប្រព័ន្ធតេលេក្រាមវិទ្យុជាមួយការមិនបានបញ្ជូនសម្លេងដេលជាការស្តាប់)។ ពួកគេបានបញ្ចូលទាំងការផ្សព្វផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម ជាសារធារណៈនិងមិនយកកម្រៃ។
Note The first claimed audio transmission that could be termed to be from a broadcast station occurred on Christmas Eve in 1906, and was made by Reginald Fessenden.Charles Herrold started broadcasting from a station in California in 1909 and was carrying audio by 1910.

ទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកាណាដា

បញ្ជីនេះលម្អិតការមកដល់នៃវិទ្យុនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកាណាដា

រដ្ឋកាលបរិច្ឆេត(សរអា) អាល់បាឡា1922(សរអា) តំបន់ធើរីថូរីរដ្ឋអាឡាស្កា 1924(កាណាដា) អាល់បឺតា 1922(សរអា) អារីសូណា 1922(សរអា) អាកាន់សាស 1920(កាណាដា) កូឡំប៉ីអង់គ្លេស 1922(សរអា) កាលីហ្វញ៉ា 1921(សរអា) កូឡូរ៉ាដូ 1921(សរអា) កូនិកធីកាត់ 1922(សរអា) ឌីឡាវ៉ែ 1922(សរអា) ហ្វ្លរីដា 1921(សរអា ចចជា 1922(សរអា) ហ្គាម 1954(សរអា) តំបន់ហាយវ៉េ 1922(សរអា) អ៊ីដាហូ 1922(សរអា) អីលីនា 1921(សរអា) អីវ៉ា 1922

Category:វិទ្យុCategory:ប្រពន្ធ័ផ្សព្វផ្សាយ
ប្រវត្តិវិទ្យុ: កាលបរិច្ឆេតនៃស្ថានីយ៍វិទ្យុដំបូង

កាលបរិច្ឆេតនៃស្ថានីយ៍វិទ្យុដំបូង
នេះគឺជាការស្តាប់ពីស្ថានីវិទ្យុនៅក្នុងការផ្សព្វផ្សាយជាបណ្តាញ ជា AM និង FM។ ប្រព័ន្ធតេលេក្រាមវិទ្យុជាមួយការមិនបានបញ្ជូនសម្លេងដេលជាការស្តាប់)។ ពួកគេបានបញ្ចូលទាំងការផ្សព្វផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម ជាសារធារណៈនិងមិនយកកម្រៃ។
Note The first claimed audio transmission that could be termed to be from a broadcast station occurred on Christmas Eve in 1906, and was made by Reginald Fessenden.Charles Herrold started broadcasting from a station in California in 1909 and was carrying audio by 1910.

ទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកាណាដា

បញ្ជីនេះលម្អិតការមកដល់នៃវិទ្យុនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកាណាដា

រដ្ឋកាលបរិច្ឆេត(សរអា) អាល់បាឡា1922(សរអា) តំបន់ធើរីថូរីរដ្ឋអាឡាស្កា 1924(កាណាដា) អាល់បឺតា 1922(សរអា) អារីសូណា 1922(សរអា) អាកាន់សាស 1920(កាណាដា) កូឡំប៉ីអង់គ្លេស 1922(សរអា) កាលីហ្វញ៉ា 1921(សរអា) កូឡូរ៉ាដូ 1921(សរអា) កូនិកធីកាត់ 1922(សរអា) ឌីឡាវ៉ែ 1922(សរអា) ហ្វ្លរីដា 1921(សរអា ចចជា 1922(សរអា) ហ្គាម 1954(សរអា) តំបន់ហាយវ៉េ 1922(សរអា) អ៊ីដាហូ 1922(សរអា) អីលីនា 1921(សរអា) អីវ៉ា 1922

Category:វិទ្យុCategory:ប្រពន្ធ័ផ្សព្វផ្សាយ
ប្រវត្តិវិទ្យុ: ទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកាណាដា

ទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកាណាដា

បញ្ជីនេះលម្អិតការមកដល់នៃវិទ្យុនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងកាណាដា

រដ្ឋកាលបរិច្ឆេត(សរអា) អាល់បាឡា1922(សរអា) តំបន់ធើរីថូរីរដ្ឋអាឡាស្កា 1924(កាណាដា) អាល់បឺតា 1922(សរអា) អារីសូណា 1922(សរអា) អាកាន់សាស 1920(កាណាដា) កូឡំប៉ីអង់គ្លេស 1922(សរអា) កាលីហ្វញ៉ា 1921(សរអា) កូឡូរ៉ាដូ 1921(សរអា) កូនិកធីកាត់ 1922(សរអា) ឌីឡាវ៉ែ 1922(សរអា) ហ្វ្លរីដា 1921(សរអា ចចជា 1922(សរអា) ហ្គាម 1954(សរអា) តំបន់ហាយវ៉េ 1922(សរអា) អ៊ីដាហូ 1922(សរអា) អីលីនា 1921(សរអា) អីវ៉ា 1922

Category:វិទ្យុCategory:ប្រពន្ធ័ផ្សព្វផ្សាយ
ប្រវត្តិសង្គ្រាមចាម-វៀតណាម

សង្រ្គាមចាម-វៀតណាម សំដៅទៅលើសង្រ្គាម និងជម្លោះជាបន្តបន្ទាប់រវាងរាជវង្សវៀតណាមផ្សេងៗ និង ចាម្ប៉ា ដែលនាំទៅដល់ការបញ្ចូលចម្ប៉ាទាំងស្រុងដោយពួកយួន។ សង្គ្រាមទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកសំខាន់នៃទ្រឹស្ដី ណាំទៀង របស់វៀតណាម (ខែមីនាដល់ខាងត្បូង)។
ប្រវត្តិសង្គ្រាមចាម-វៀតណាម: ការចាប់ផ្តើមនៃជម្លោះ

ការចាប់ផ្តើមនៃជម្លោះ 
នៅពេលដែលពួកវៀតបានរកឃើញនគរមួយនៅដើមសតវត្សទី 10 ចម្ប៉ា ដែលជានគរមួយនៅភាគខាងត្បូងនៃ ដាយវៀត បានក្លាយជាស្ថាប័នមួយដែលបានបង្កើតឡើង។ ដោយសារចម្ប៉ាមានឯករាជ្យ ខ្លួនយល់ថាត្រូវការពារទឹកដីរបស់ខ្លួន ដើម្បីទប់ទល់នឹងការគំរាមកំហែងពី អាណាចក្រខ្មែរ នៅភាគខាងលិច ហើយពង្រីកទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅភាគខាងជើង ដោយសង្ឃឹមថានឹងវាយយកប្រទេសវៀតណាម។ នៅទីនោះ ដោយរាជាណាចក្រវៀតណាមមានភាពចលាចលបន្ទាប់ពីការធ្វើឃាត ឌិញ ទៀនហ័ង ចម្ប៉ាបានព្យាយាមឈ្លានពាន ដាយវៀត ក្នុងឆ្នាំ ៩៧៩ ដើម្បីគាំទ្រចិន ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យដោយសារការការពារទឹកដីវៀតណាមយ៉ាងរឹងមាំក្រោមការបញ្ជារបស់ ឡេ ហ័ន ។ គ្រា​ទឹក​នេះ​នឹង​ផ្តល់​កំណើត​ដល់​ការ​ប្រជែង​គ្នា​រវាង​ចាម និង​វៀតណាម​យ៉ាង​ខ្លាំង។

ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនសតវត្សបន្ទាប់ ជម្លោះរវាងអ្នកប្រយុទ្ធទាំងពីរបានកាន់តែខ្លាំងឡើងជាលទ្ធផលនៃគោលនយោបាយ ណាំទៀង របស់វៀតណាម ឬ "ដើរទៅភាគខាងត្បូង" ដោយជ្រៀតចូលចម្ប៉ា។ នៅពេលដែលមានអ្នកតាំងលំនៅរបស់វៀតណាមកាន់តែច្រើនបានផ្លាស់ទីទៅភាគខាងត្បូង ពួកគេបានចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេលើជនជាតិចាមដោយប្រយោល ដែលបណ្តាលឱ្យមានសង្រ្គាមជាច្រើនរវាងជនជាតិវៀតណាម និងចាម។ នៅពេលដែលគោលនយោបាយពង្រីកនិយមរបស់វៀតណាមបានបន្តនៅក្រោម រាជវង្សលី ជនជាតិវៀតណាមបានគ្រប់គ្រងកាន់កាប់ទឹកដីចាមបន្ថែមទៀត ដែលជាលទ្ធផលចុងក្រោយនៃការលេចឡើងនៃ ដាយវៀត ជាមហាអំណាចក្នុងតំបន់។ បន្ទាប់ពីឆ្នាំ 1104 ប្រទេសទាំងពីរបានបន្តបង្កើតទំនាក់ទំនងសន្តិភាពបន្ថែមទៀតអស់រយៈពេលជិតពីរសតវត្ស។
ប្រវត្តិសង្គ្រាមចាម-វៀតណាម: សាសនាឥស្លាម និងការដួលរលំរបស់ចម្ប៉ា

សាសនាឥស្លាម និងការដួលរលំរបស់ចម្ប៉ា 
បន្ទាប់ពីសន្តិភាពពីរសតវត្សមកហើយ សូម្បីតែសម្ព័ន្ធភាពមួយកំឡុងពេល ម៉ុងហ្គោលលុកលុយវៀតណាម ភាពតានតឹងបានផ្ទុះឡើងម្តងទៀត ដោយសារការបន្តហូរចូលនៃអ្នកតាំងលំនៅវៀតណាមបន្តដើរឆ្ពោះទៅភាគខាងត្បូង។ ការមិនទុកចិត្តលើជនជាតិវៀតណាមដែលលេចធ្លោនៅក្នុងទឹកដីចាមបាននាំឱ្យមានជម្លោះបង្ហូរឈាមពីឆ្នាំ 1367 ដល់ឆ្នាំ 1396 ដែលចាមស្ទើរតែដណ្តើមបានដាយវៀត ប៉ុន្តែត្រូវបានបញ្ចប់ដោយភាពជាប់គាំង។   បន្ទាប់ពីសង្រ្គាម រាជវង្សត្រេន ត្រូវបានចុះខ្សោយ និងផ្តួលរំលំដោយ រាជវង្សហ៊ូ ដែលពេលនោះពួកចាមបានចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយចិនម្តងទៀត ដោយបានជួយ រាជវង្សមីង ឱ្យវាយដណ្តើមយកវៀតណាមនៅឆ្នាំ ១៤០៧។ យ៉ាង​ណា​មិញ នេះ​បាន​បង្ហាញ​ថា​ជា​ការ​យ៉ាប់​យ៉ឺន​សម្រាប់​ចម្ប៉ា ខណៈ​ដែល​វៀតណាម​មាន​ការ​អាក់​អន់​ចិត្ត​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ចាម បន្ទាប់​ពី​បាន​បណ្តេញ​ជនជាតិ​ចិន​នៅ​ឆ្នាំ ១៤២៧។

ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ ពាណិជ្ជករអារ៉ាប់ និងម៉ាឡេបាននាំ សាសនាឥស្លាម មកកាន់តំបន់។ ខណៈពេលដែលសាសនាឥស្លាមបានចាប់ផ្តើមរីករាលដាលនៅក្នុងសតវត្សទី 7 នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ វាមិនមែនរហូតដល់សតវត្សទី 15 ដែលបានឃើញការរីកចម្រើននៃសាសនាឥស្លាមនៅក្នុងទឹកដីចាម្ប៉ា បន្ទាប់មកនៅតែគ្របដណ្តប់ដោយ សាសនាហិណ្ឌូ ។  ការបំប្លែងទៅជាឥស្លាមក្នុងចំណោមចាមបានចាប់ផ្តើមក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ ព្រះរាជាណាចក្រវៀតណាមដែលបានស្ដារឡើងវិញបានលេចចេញជារូបរាងឡើងវិញកាន់តែរឹងមាំ និងឈ្លានពានជាងមុន ដោយបានលុកលុយចាម្ប៉ានៅឆ្នាំ ១៤៤៦។ ការវាយប្រហាររបស់យួនជាបន្តបន្ទាប់ដែលចុងក្រោយបានបំផ្លាញជាតិចាមនៅឆ្នាំ 1471 ក៏នាំឱ្យមានការកើនឡើងនៃសាសនាឥស្លាម រហូតក្លាយជាសាសនាដ៏មានឥទ្ធិពលរបស់ជនជាតិចាម។ 

ម្យ៉ាងវិញទៀត ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើជនជាតិចាមបានរីករាលដាល ហើយការរួមផ្សំជាប្រព័ន្ធបានក្លាយទៅជាគោលនយោបាយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកចាមបានបន្តបះបោរប្រឆាំងនឹងអ្នកគ្រប់គ្រងវៀតណាម ដោយពួកចាមបានបះបោរប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមពី 5 ទៅ 6 ដងក្នុងសតវត្សទី 17 ដោយការបះបោរនីមួយៗត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងបង្ហូរឈាមដោយ ពួកម្ចាស់ង្វៀន យួន។  សំណល់ចុងក្រោយនៃឯករាជ្យរបស់ចាមត្រូវបានបំផ្លាញចោលក្នុងសតវត្សទី 19 នៅពេលដែលនគរចាមចុងក្រោយត្រូវបានកាន់កាប់ដោយយួន។

ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1830 ខណៈពេល ដែលសង្រ្គាមសៀម-វៀតណាម កំពុងតែចាប់ផ្ដើម ចាមបានផ្តួចផ្តើមការបះបោរដ៏ធំមួយដែលដឹកនាំដោយ កៈទីប ស៊ូម៉ាត់ ដែលជាបព្វជិតមូស្លីមនិកាយស៊ុននី ដែលជាការកត់សម្គាល់សង្រ្គាម ជីហាដ ដំបូងដែលមិនធ្លាប់មានប្រឆាំងនឹងវៀតណាមក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ការ​បះបោរ​នេះ​រួម​នឹង​ការ ​បះបោរ ចាថាក់វ៉ា   ​ដែលចាប់​ផ្តើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៣៤ ត្រូវ​បាន​បង្ក្រាប​ដោយ ​រាជវង្ស ង្វៀន ។ 

ចក្រភពវៀតណាមបានអនុម័តវិធានការគាបសង្កត់លើជនជាតិចាម ដែលអ្នកអត្ថាធិប្បាយមួយចំនួនបានចាត់ទុកអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។ អ្នករស់រានមានជីវិតជនជាតិចាមជាច្រើននាក់បានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសកម្ពុជា ថៃ និងឧបទ្វីបម៉ាឡេ ហើយឥស្លាមជ្រុលនិយមបានឈានជើងចូលក្នុងចំណោមប្រជាជនចាម។ ពួកចាមហិណ្ឌូ ខណៈពេលដែលមិនសូវសកម្ម ក៏ត្រូវបានចោទប្រកាន់ និងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញផងដែរ។ ការវាយលុករបស់វៀតណាមលើសហគមន៍ចាមត្រូវបានបញ្ឈប់ដោយការ សញ្ជ័យរបស់បារាំង ។
ប្រវត្តិសង្គ្រាមចាម-វៀតណាម: សតវត្សទី ២០

សតវត្សទី ២០ 
ខណៈពេលដែលចក្រពត្តិនិយមបារាំងបានបញ្ចប់ជម្លោះដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់រវាងចាម និងយួន សហគមន៍ទាំងពីរនៅតែមានអរិភាពចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក។ រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ការ​មិន​ទុក​ចិត្ត​រវាង​សហគមន៍​ទាំង​ពីរ​កាន់តែ​ធ្ងន់ធ្ងរ​ឡើង​ដោយ​អនុគ្រោះ​ដល់ ​សាសនា​ឥស្លាម ​នៃ​ជនជាតិ​ចាម ដើម្បី​ប្រឆាំង​នឹង​ប្រជាជន​វៀតណាម​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​កាន់​តែ​ច្រើន​ឡើង។ សាសនាឥស្លាមនយោបាយទទួលបានប្រជាប្រិយភាពជាការឆ្លើយតបទៅនឹងចលនាជាតិនិយមវៀតណាមដែលកំពុងកើនឡើង ដែលត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាការគំរាមកំហែងដល់ជនជាតិចាម។ ចលនាសាឡាហ្វីស (Salafist) បានចាប់ផ្តើមរីករាលដាលនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមនៅពេលក្រោយ ដោយចាប់ផ្តើមក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមវៀតណាម ដោយសារតែការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោក ម៉ូហាំម៉ាត់ ប៉ាដ្រី  ដែលជាជនជាតិចាមដែលបានសិក្សានៅ ប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត ។ 

រដ្ឋាភិបាលទាំងពីរបានបើកធ្វើទុក្ខបុកម្នេញជនជាតិចាម ទាំងអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ និងមូស្លីមដូចគ្នា ក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមវៀតណាម ដែលបានកើតឡើង។ នេះបាននាំឱ្យចាមចូលរួមក្នុងការតស៊ូផ្តាច់ខ្លួនផ្សេងៗប្រឆាំងនឹងរបបទាំងពីរ រួមទាំង រណសិរ្សរួបរួមសម្រាប់ការរំដោះជាតិសាសន៍ ដែលត្រូវបានជិះជាន់ ឬ FULRO ដែលបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1964 ។ ជនជាតិចាមខ្លះចាត់ទុកថានេះជាផ្នែកមួយនៃការតស៊ូរបស់ពួកជីហាត។ អ្នកសង្កេតការណ៍ផ្សេងទៀតបានអះអាងថា ពួកគេត្រូវបានជួយដោយ Cambodian and Service de Documentation Extérieure et de Contre-Espionnages(បម្រើឯកសារកម្ពុជា និងបរទេស និងប្រឆាំងចារកម្ម។) ។ 

ជាការឆ្លើយតប រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមបានបង្កើនការគាបសង្កត់លើជនជាតិចាម បន្ទាប់ពីបញ្ចប់សង្រ្គាមវៀតណាម ដើម្បីសម្រេចបាននូវគោលដៅនៃការបង្កើតប្រជាជាតិវៀតណាមដូចគ្នា ដោយញុះញង់អ្វីដែលគេហៅថាការប្រល័យពូជសាសន៍ចាមទីពីរ។ ក្រោយ សង្រ្គាមកម្ពុជា-វៀតណាម ការបះបោររបស់ចាមបានរីករាលដាលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ទាំងកងកម្លាំងវៀតណាម និងចាម។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980 ការបះបោររបស់ចាមបានធ្លាក់ចុះ ហើយទីបំផុតបានបញ្ចប់។

ជនជាតិចាមមួយចំនួនបានជ្រើសរើសធ្វើចំណាកស្រុកជាជាងចូលរួមក្នុងការបះបោរ ដោយភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ឥណ្ឌូនេស៊ី ថៃ យេម៉ែន កាតា តួកគី អូម៉ង់ អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត និងអារ៉ាប់រួម។ ខ្លះក្រោយមកបានតាំងទីលំនៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការបះបោរនឹងបញ្ចប់ដោយការបរាជ័យទាំងស្រុង នៅពេលដែលវៀតណាមបានអនុម័ត ដូយ មុឺន និងបានចូលរួមជាមួយពិភពលោកឡើងវិញ។  មកដល់ចំណុចនេះ ចំនួនប្រជាជនចាមដែលនៅសល់ក្នុងប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានកាត់បន្ថយយ៉ាងខ្លាំង។ ខណៈ​ដែល​ភាព​តានតឹង​រវាង​ពួក​គេ​បាន​ធូរស្រាល ជនជាតិ​ចាម និង​វៀតណាម​នៅ​រក្សា​ចម្ងាយ​ផ្លូវ​របស់​ខ្លួន។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ: សេចក្តីផ្តើម

សេចក្តីផ្តើម 
ប្រវត្ដិសាស្ត្រគឺជាវិទ្យាសាស្ដ្រដែលរៀនហេតុការណ៍របស់មនុស្ស។ មានពីរគំនិតអំពីប្រវត្តិមួយដែល និយាយថាប្រវត្តិដើម នៅពេលមនុស្សបានបង្កើតអក្សរ (១០០០០ឆ្នាំហើយនៅ ទ្វីបអាស៊ីខាងលិច)។ ប្រវត្តិមុនមនុស្សស្គាល់អក្សរគេហៅពេលនោះ បុរេប្រវត្តិសាស្ដ្រ។ មួយទៀតដែលគិតថាប្រវត្តិដើមនៅប្រទេសមួយពេលមាននិវេទន៏របស់ប្រទេសមួយ។ ស្គាល់​ប្រវត្តិគឹជាសារះសំខាន់សំរាប់ស្វែងយល់បច្ចុប្បន្នកាល​​ពីព្រោះសង្គមបច្ចុប្បន្នគឹជាលទ្ធផលរបស់អតីត។​ហើយនិង​ពេលគេស្គាល់ប្រវត្ត​ិគេបានគិតដល់អនាគតកាល។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ: ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា

ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា 
ជនជាតិខ្មែរកើតចេញពីអំបូរខ្មែរ មនជាម្ចាស់ទឹកដីលើជ្រោយសុវណ្ណភូមិ(អាស៊ីអាគ្មេយ៍)តាំងពីជាង៦០០ពាន់ឆ្នាំមុនគ.ស។ ខ្មែរបានបង្កើតអាណាចក្រភ្នំ ឬនគរភ្នំ(ហ្វូណន) រួចអាណាចក្រចេនឡារហូតដល់ចក្រភពអង្គរ។ ការសិក្សាពីបុរេប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជា តម្រូវឱ្យយើងសិក្សាពីអាយុកាលនៃទឹកដីខ្មែរផងដែរ ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងប្រវត្តិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងមូល។ នៅស័កទី១ ភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានប្រទះនឹងពំនើងផ្នត់ពីរគឺ កាឡេដូន្យា និងអ៊ែរស៊ីន្យាង ដែលបង្កើតឱ្យមានជួរភ្នំ និងខ្ពង់រាបនានានៅពាសពេញទឹកដីខ្មែរពីបុរាពរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ ប៉ុន្តែពំនើងផ្នត់ទាំងពីរស័កនេះត្រូវបានលិចទៅវិញរហូតដល់ចុងស័កទី៣។ នៅដើមស័កទី៤ ពំនើងផ្នត់នេះក៏ត្រូវងើបឡើងម្តងទៀតបង្កើតបានជាជួរភ្នំខ្ពង់រាប វាលរាប និងទន្លេ បឹងបួរដែលសណ្តូកពីជួរភ្នំហិមាល័យរហូតដល់ភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងមូល។ នៅស័កទី៤នេះដែរ ដោយសារតែមានជំនោរ និងលំនាចទឹកនាំឱ្យទឹកដីខ្មែរខ្លះងើបឡើង ខ្លះលិចទៅក្នុងទឹកសមុទ្រ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣មុនគ.សទឹកសមុទ្របាននាចបន្តិចម្តងៗ រីឯទន្លេមេគង្គបានហូរដីល្បាប់មកចាក់បង្កើតបានជាដីសណ្តរចុះទៅទិសខាងត្បូងសៀវភៅសិក្សាសង្គម ថ្នាក់ទី១០ ឆ្នាំ២០១៧ ទំព័រទី១២៤។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ: ប្រវត្តិសាស្រ្តភូមា

ប្រវត្តិសាស្រ្តភូមា 
ប្រទេសភូមាស្ថិតនៅផ្នែកពាយ័ត្យនៃតំបន់ឥណ្ឌូចិន។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនជាប់ប្រទេសឥណ្ឌា បង់ក្លាដែស ចិន ឡាវ ថៃ និងជាប់សមុទ្របេងកាល់ប៉ែកខាងត្បូង។ ប្រទេសនេះសម្បូរភ្នំច្រើន។ ក្នុងសម័យបុរាណពួកព្យូកើតមកពីអំបូរទីបេ ភូមាជាប្រជាជនដំបូងបង្អស់នៃដែនដីភូមា។ រវាងសតវត្សរ៍ទី៣ ពួកព្យូបង្កើតរដ្ឋមួយគឺអាណាចក្រព្យៅ ដែលមានរាជធានីឈ្មោះ ប្រូម។ ព្រះរាជាណាចក្រព្យៅស្ថិតនៅតាមដងទន្លេអ៊ីរ៉ាវាទី។ ពួកព្យូទទួលឥទ្ធិពលអរិយធម៌ឥណ្ឌា ព្រាហ្មណ៍និយម ពុទ្ធនិយម។ រវាងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី២នៃសតវត្សរ៍ទី៨ថៃនៅយូណាន ក្នុងរដ្ឋណាមជីវបានរាតត្បាតតំបន់តាមដងទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាទីផ្នែកខាងលើ ហើយបានដាក់រាជាណាចក្រព្យៅជាចំណុះ។ នៅឆ្នាំ៨៣២នៃគ.ស ពលទាហានថៃប្លន់ប្រជាជន បំផ្លិចបំផ្លាញប្រទេស និងកៀរយកជនជាតិព្យូប្រមាណ ៣០០០០នាក់ទៅយូណានសម្រាប់បម្រើការងារធ្ងន់ៗ។ បន្ទាប់មកទីក្រុងប្រូមចុះអន់ថយរួចវិនាសអន្តរាយអស់។ ប្រជាជនភូមាបានដកថយទៅភាគខាងត្បូង ដើម្បីគេចចេញពីការត្រួតត្រារបស់ណាមជីវ ដែលធ្វើឱ្យភាគកណ្តាល និងភាគខាងក្រោមទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាទីក្លាយជាតំបន់មានមនុស្សរស់នៅកោះករ។ ទីក្រុងផាហ្គនស្ថិតនៅភាគកណ្តាលនៃដងទន្លេអ៊ីរ៉ាវ៉ាទី ចាប់ផ្តើមរីកចម្រើនរួចក្លាយជារាជធានីថ្មីមួយគឺរាជាណាចក្រផាហ្គន(១០៤៤ដល់១២៨៧)។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ: ប្រវត្តិសាស្រ្តចិន

ប្រវត្តិសាស្រ្តចិន 
នៅសតវត្សរ៍ទី៣មុនគ.ស រាជវង្សមួយពោរពេញដោយអំណាច និងចូលចិត្តសង្គ្រាមបានងើបឡើងនៅភាគពាយ័ព្យ។ នៅឆ្នាំ២២១មុនគ.សរាជវង្សនេះវាយយកទឹកដីរដ្ឋជិតខាងបង្កើតជាចក្រភពធំមួយដែលជាប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃ។ នៅឆ្នាំ២៤៦ មុនគ.ស ស្តេចឆេងជាស្តេចថ្មីនៃអាណាចក្រសុិន(ខេត្តចិនស៊ី)ទ្រង់មានព្រះជន្ម១២ឆ្នាំ។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ស្តេចគឺប្រកបដោយសន្តិសុខ។ លុះដល់ឆ្នាំ២៣៤មុនគ.ស រាជាណាចក្រសុិនចាប់ផ្តើមធ្វើសង្គ្រាមពង្រីកទឹកដី។ ព្រះអង្គត្រូវបានគេប៉នប៉ងធ្វើឃាតតែមិនបានសម្រេច។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២៣០ ដល់២២១មុនគ.ស សង្គ្រាមពង្រីកទឹកដីរឹតតែមានភាពខ្លាំងក្លាឡើងទៀត។ លទ្ធផលចុងក្រោយរាជាណាចក្រសុិនក៏បានវាយកំទេចរដ្ឋសក្តិភូមិឯទៀតៗ ហើយទន្ទ្រានយកបានប្រទេសចិន ចាប់តាំងពីវាលស្មៅម៉ុងហ្គោល និងវាលទំនាបម៉ាន់ជូនៅជាប់នឹងតំបន់ភ្នំ ដែលឋិតនៅខាងត្បូងទន្លេយ៉ង់សេ។ ឯកភាពនៃចក្រភពចិនបានចាប់បដិសន្ធិឡើង។ ស្តេចឆេងក៏បានទទួលគោរមងារជា សុិនសឺហង់ទី។