អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យអាណាចក្រភ្នំ: [[នយោបាយ]] និង[[រដ្ឋបាល]]

នយោបាយ និងរដ្ឋបាល

 ឯកសារ:Teller.gifចានជើងធ្វើពីអិដ្ឋ
អាណាចក្រភ្នំមានការរៀបចំផ្នែករដ្ឋបាលតាមបែបឥណ្ឌា។ អក្នដឹកនាំរដ្ឋគឺជាព្រះរាជាដែលគង់នៅក្នុងប្រាសាទឈើ មានច្រើនជាន់ហើយមានរបងពទ្ធជុំវិញ។​ ព្រះរាជាមានឋានន្តរនាមជា ក្រុងវ្នំ ព្រោះយកតាមភ្នំដែលព្រះអង្គយាងឡើងធ្វើសក្ការៈបូជាចំពោះ ព្រះមហេស្វរ និងមានតំកល់លិង្គព្រះគិរិស គឺឈ្មោះព្រះឥសូរដែលសណ្ឌិតលើភ្នំនោះ។ដោយហេតុតែព្រះអង្គមានឋានៈជាទំណាងអទិទេព ដូច្នោះហើយបានជាអំណាចរបស់ព្រះអង្គមានទំហំធំទូលាយណាស់។ រាជសម្បត្តិត្រូវបន្តពីបិតាទៅបុត្រ នេះជាហេតុនាំឲមានវិបត្តិក្នុងរាជវង្សានុវង្សច្រើនលើកច្រើនគ្រាណាស់ដែរ។ ប៉ុន្តែរាស្រ្តអាចលើកវរជនដែលពួកគេពេញចិត្តឲឡើងកាន់អំណាចដែរ ដូចជាករណីរបស់ព្រះបាទហ្វាន់ ចេម៉ាន់ និងកៅណ្ឌីន្យទី២ ជាដើម។

អធិរាជអាណាចក្រភភ្នំនិយមធ្វើនយោបាយពង្រីកទឹកដី ជាក់ស្ដែងព្រះបាទ ហ្វាន់ ចេម៉ាន់ បានលើកទ័ពជើងទឹកទៅវាយយកបានរដ្ឋជាច្រើនដាក់ជារដ្ឋចំណុះ ក្នុងចំនោមរដ្ឋទាំងនោះខ្លះជាខ្មែរ ខ្លះទៀតជាចាម ជាមន ឫម៉ាឡាយ៉ូជាដើម។ ក្នុងសង្គា្រមវាទីយកទឹកដី គេតែងចាប់យកឈ្លើយសឹកសង្គ្រាមមកធ្វើជាទាសាទាសី។ ដោយអាស្រ័យហេតុនេះហើយបានជាយើងនិយាយថា អាណាចក្រភ្នំជា អធិរាជាណាចក្រ ហើយព្រះរាជាមានឋានៈជាមហារាជ ឫសាវ៌កៅ (ស្តេចចក្រវាឡ)។ រដ្ឋដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រភ្នំសុទ្ធតែមានស្តេចសោយរាជ្យ ប៉ុន្តែស្តេចទាំងនោះ ជាសាមន្តរាជ របស់អធិរាជអាណាចក្រភ្នំ ហើយត្រូវនាំសួយសាអាករមកថ្វាយអាណាច្រភ្នំជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ រដ្ឋខ្លះទៀតមានស្តេចសោយរាជខ្លះដែរ តែស្តេចទាំងនោះជារាជបុត្រ ឫជាញាតិរបស់អធិរាធភ្នំ។​ ព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យទី១បានប្រទានរដ្ឋបែបនេះថ្វាយទៅព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ប៉ុន្តែព្រះបាទហ៊ុន ប៉ាន់ហួន បាន
រំលាយរដ្ឋបែបនេះចោលទៅវិញ។ រដ្ឋបែបទី២នេះហៅថា វិស័យរដ្ឋ ជាសម្បត្តិផ្ទាល់របស់អធិរាជភ្នំ។ គួរកត់សម្គាល់ថារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយ ដូចបានពោលរួចមកហើយនេះឃើញថា នាំឲមានគ្រោះថ្នាក់ច្រើនដែរ ព្រោះបើកាលណាអំណាចកណ្តាលធ្លាក់ចុះ ពួកសាមន្តរាជតែងតែបះបោរឡើយទាមទារឯករាជ្យតែរៀងៗខ្លួន ដូចជាករណីរបស់រដ្ឋ ចេនឡា នៅស.វទី៦ជាដើម។

ក្នុងវិស័យនយោបាយក្រៅប្រទេស អាណាចក្រភ្នំនិយមចងសម្ព័ន្ធស្ពានមេត្រីជាមួយប្រទេសធំៗ ដូចជាប្រទេសឥណ្ឌា និងជាពិសេសប្រទេសចិន។ នយោបាយការទូតខ្មែរមានសកម្មភាពយ៉ាងមមាញឹក ចាប់តាំងពីរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ ហ្វាន ឆាន​ ។ ទំនាក់ទំនងក្រៅប្រទេសនេះ មាននយោបាយ ពាណិជ្ជកម្ម និងវប្បធម៌ផងដែរ។

នៅក្បែរព្រះអធិរាជ គេឃើញមានមន្ត្រីបំរើព្រះរាជាពីរបែប គឺមន្រ្តីឆ្វេង និងមន្រ្តីស្តាំ។ មន្រ្តីឆ្វេងគឺជាមន្ត្រីដែលអង្គុយគាល់នៅពីខាងឆ្វេង រីឯមន្ត្រីស្តាំវិញគឺជាមន្រ្តីដែលមានសក្តិធំជាង ហើយអង្គុយនៅពិខាងស្តាំព្រះរាជា។ ក្រៅពីនេះគឺនៅមានមន្ត្រីផ្សេងៗទៀត ដែលខ្លះឈរត្រួតត្រានៅតាមអាណាខេត្ត។ ព្រះអធិរាជតែងតែប្រទានសវនាការជាញឹកញាប់ដល់ប្រជារាស្រ្ត និងពួកជនបរទេសដែលបានយកដង្វាយផ្សេងៗមកថ្វាយព្រះអង្គមិនដែលខាន។ ក្នុងករណីនេះព្រះអធិរាជទ្រង់គង់ប្រថាប់ដោយទំលាក់ព្រះបាទឆ្វេងដល់ដី ហើយបញ្ឈរព្រះបាទស្តាំ រួចគេក្រាលកំរាលមួយផ្ទាំងនៅចំពីមុខរបស់ព្រះភ័ក្រ្ភព្រះអង្គ ដើម្បីយកភាជន៍មាស និងភាជន៍ដុតគ្រឿងក្រអូបមកតំកល់លើកំរាលនោះ។ កាលណាយាងចូលឫ យាងត្រឡប់មកវិញព្រះអង្គតែងប្រថាប់លើខ្នងដំរី។ ឯពួកស្រីស្នំ និងពួកមន្ត្រីជាបរិវារក៏ជិះដំរីដែរ ព្រះអធិរាជទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងការបរបាញ់ណាស់ ហើយយាងទៅម្តងៗអស់ពេលរាប់ខែ។

នៅអាណាចក្រភ្នំ រាស្ត្របង់ពន្ធដារជូនរាជការជាមាស ប្រាក់ត្បូងគុជ ឬគ្រឿងករអូបផ្សេងៗ។ គេមិននិយមធ្វើគុកដាក់ជនទុច្ចរិតទេ។ បើកាលណាមានកំហុសស្រាលគេពិន័យជនមានទោស តែបើមានកំហុសធ្ងន់វិញគេយកមនុស្សមានទោសនោះ ទៅឲក្រពើ ឬសត្វសាហាវស៊ីតែម្តង។ ក្នុងរយៈពេលបីថ្ងៃបើសត្វអស់នោះមិនព្រមស៊ីទេ គេចាត់ទុកថាជននោះគ្មានកំហុសហើយត្រូវលើកលែងទោសឲរួចខ្លួន។
 សកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ច 

 Image:Hache.gifពូថៅថ្មរំលីងមានពន្លួញ
អាណចក្រភ្នំ ដែលមានឈ្មោះថាថ្កុំថ្កើងរុងរឿង ក៏ដោយសារតែសារៈសំខាន់នៃសេដ្ឋកិច្ច ឯសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចចំបងនូវសម័យនោះគឺ កសិកម្មនិង ពាណិជ្ជកម្ម។ 

កសិកម្មមានការរីកលូតលាស់ខ្លាំង ក៏ដោយសារតែមានភាពជោគជ័យលើនយោបាយទឹក យ៉ាងណាមិញ អក្នស្រុកចេះជីកព្រែកខ្វាត់ខ្វែងដែលមានសល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ នៅកម្ពុជាក្រោមភាគខាងលិច។ តាមយោបល់អ្នកជំនាញការ បណ្តាញព្រែកជីកនេះត្រូវបានគេកសាងឡើង សំរាប់បង្កូរទឹកជំនន់ទន្លេមេគង្គចេញផង និងសំរាប់លាងឲស្អាតនូវទឹកភក់ល្បាប់ និងបន្សាបជាតិអំបិលជ្រាបចូលទៅក្នុងដីផង ហើយជាគមនាគមន៍រវាងទីក្រុងទាំងឡាយ និងសម្រាប់ឲសំពៅ ទូកឆ្លងកាត់ទៅបានពីសមុទ្រចិន ទៅឈូងសមុទ្រខ្មែរដោយមិនចាំបាច់ព័ទ្ធតាមចុងជ្រោយទឹកខ្មៅនោះទេ។ 

ក្រៅពីរបរស្រែចំការចិនថា"គេព្រោះមួយឆ្នាំរួចគេច្រូតបានបីដូវ" របរខាងចំការទំនងជាមានការលូតលាស់ណាស់ដែរ គេដាំ ក្រូច​ ទទឹម អំពៅ ស្លា -ល-។

ពាណិជ្ជកម្មជាវិស័យមួយមានការរីកលូតលាស់ណាស់ដែរ ជាភស្តុតាងគេបានរកឃើញស្នាមកំពង់ផែសមុទ្រមួយយ៉ាងធំ។ តាមយោបល់អក្នជំនាញការ គេថាកំពង់ផែនេះ (កំពង់ផែអូរកែវ) ជាកំពង់ផែអន្តរជាតិ ព្រោះកំណាយតំបន់បានរកឃើញវត្ថុផ្សេងៗ ដែលមពីប្រទេសឆ្ងាយៗដូចជា ចក្រភពរ៉ូម៉ាំង ពិភពអ៊ីរ៉ង់ ប្រទេសឥណ្ឌារ ។ ដូច្នេះឃើញថា នៅសម័យនោះអ្នកស្រុកអាណាចក្រភ្នំ មិនគ្រាន់តែធ្ចើជំនួញជានមួយប្រទេសជិតខាងប៉ុណ្ណោះទេ គឺបានទាក់ទងជំនួយនេះជាមូយ ចិន ឥណ្ឌា រ៉ូម៉ាំង និងពែរ្សទៀតផង។​​ ហើយការដែលអក្នជំនួញមានលទ្ធភាពអាចធ្វើដំណើរទៅឆ្ងាយបាន ក៏ព្រោះតែមានបច្ចេកទេសខ្ពស់ក្នុងការស្ថាបនាសំពៅធំៗ សម្រាប់ឆ្លងកាត់សមុទ្របាន។ ឯកសារចិនថាមានសំពៅប្រវែង៣០ម ក្បាលនិងកន្សៃមានរាងជាក្បាល និងកន្ទុយសត្វត្រី។ ទំនិញដែលគេលក់ដូរភាគច្រើនជា មាស ប្រាក់ សំពត់ព្រែ គ្រឿងកែវ -ល- ។

ឯកសារបាននិយាយថាអាណាចក្រភ្នំជាកន្លែងកើត មាស ប្រាក់ ទង់ដែង សំណបាហាំង គ្រឿងក្រអូប ភ្លុកដំរី និង ពេជ្រ ។ ឯកសារនេះបានបញ្ជាក់ទៀតថា ពេជ្រនេះគេមុជទៅរកនៅបាតសមុទ្រ ហើយមានភាពរឹងណាស់យកដែកដំមិនខូចទេ តែខូចដែកវិញ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត អ្នកស្រុកមានភាពប៉ិនប្រសប់ណាស់ក្នុងរបរធ្វើជាជាងមាសប្រាក់។ អក្នស្រុកប៉ិនណាស់របរសូន្យរូប ត្បាញសូត្រ​ ចរបាប់ ស្លកែវ​-ល- ។