គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: '''''កណ្ឌទី១'''''

កណ្ឌទី១ 

 បរិច្ឆេទទី១៖ និទានកថា 
 បណាមគាថា 
នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ៚

សូមថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ព្រះអង្គជាព្រះអរហន្ត ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​ញេយ្យធម៌​ទាំងពួង​ដោយ​ព្រះអង្គឯង ៚​

 ឧទ្ទេសគាថា 
សីលំ សមាធិ បញ្ញា ច             វិមុត្តិ ច អនុត្តរា

អនុពុទ្ធា ឥមេ ធម្មា                 គោត្តមេន យសស្សិនាA. II, 2; D. II, 123។

" ព្រះគោត្តមដ៏មានយស បានត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងឡាយនេះគឺ សីល សមាធិ បញ្ញា និងវិមុត្តិដ៏វិសេស "

នរជនទាំងឡាយណា ដែលប្រាថ្នានឹងរំដោះខ្លួនចេញពីសេចក្តីទុក្ខទាំងពួង, ប្រាថ្នាដើម្បីផ្តាច់នូវឧបាទានទាំងពួង, ប្រាថ្នាដើម្បីមានចិត្តដែលល្អប្រសើរជាងគេ, ប្រាថ្នាដើម្បីកំចាត់នូវជាតិ ជរា និងមរណៈ, ប្រាថ្នាដើម្បីត្រេកអរក្នុងសេចក្តីសុខនិងវិមុត្តិ, ប្រាថ្នាដើម្បីសំរេចបាននូវការរំលត់គឺព្រះនិព្វានដែលពុំទាន់បានសម្រេច ហើយនឹងដឹកនាំអ្នកដែលនៅត្រើយម្ខាងទៀតឲ្យដល់ព្រមដោយបារមីនោះ គប្បីមានជំនាញក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះអភិធម្ម និងព្រះវិន័យ។ នេះគឺជាវិមុត្តិមគ្គ។

ឥឡូវនេះ ចូរអ្នកប្រុងស្តាប់ចុះ អាចក្តីខ្ញុំជ្រើសយកពាក្យ អាចក្តី ដែលជាពាក្យបូរាណមកជំនួស អាត្មាភាព ក្នុងទីនេះ នឹងពណ៌នាអំពីវិមុត្តិមគ្គនោះដូចតទៅ!

បុច្ឆាសម្រាប់ការប្រែតទៅខាងមុខទៀតនេះ​ ពាក្យថា វិ ជាពាក្យកាត់របស់វិសជ្ជនា គឺចម្លើយ ហើយ បុ ជាពាក្យកាត់របស់ បុច្ឆា គឺសំនួរ  អ្វីទៅគឺសីល?

វិសជ្ជនា  សីល ប្រែថាការសំរួម (សំវរៈ) សមាធិ បានដល់ការដែលចិត្តមិនរំជួយ បញ្ញា បានដល់ការដឹងច្បាស់ វិមុត្តិ បានដល់ការរួចផុតពីចំណង អនុត្តរៈ បានដល់ការរួចផុតពីអាសវៈ ពុទ្ធ ប្រែថាការត្រាស់ដឹង និងយល់ដោយបញ្ញា, ធម៌ទាំងឡាយនេះ បានដល់អរិយសច្ចៈដ៏ប្រសើរ៤ប្រការ គោត្តម គឺជាឈ្មោះនៃត្រកូល យសស្សិនោ បានដល់អ្នកមានជោគ។ ដោយគុណនៃសីល សមាធិ បញ្ញា និងវិមុត្តិដ៏វិសេសនេះ ព្រះគោត្តមបានទទួលនូវយសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងគ្មានព្រំដែន។

 វិមុត្តិមគ្គវណ្ណនា 
បុ   តើវិមុត្តិមគ្គ មានសេចក្តីដូចម្តេចទៅ?

វិ   វិមុត្តិ បានដល់វិមុត្តិ៥យ៉ាងគឺ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយការគាបសង្កត់, តទង្គវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតមួយខណៈៗ, សមុច្ឆេទវិមុត្តិ​ គឺការរួចចាកផុតដោយដាច់ខាត, បដិប្បស្សទ្ធាវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយសេចក្តីស្ងប់, និងនិស្សរណវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដោយការរលាស់ចោលចេញ។

បុ   អ្វីគឺ​​ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ?

វិ   គឺការគាបសង្កត់នូវតណ្ហាដោយការបានសម្រេចនូវបឋមជ្ឈាន។

បុ   អ្វីគឺ តទង្គវិមុត្តិ?

វិ   គឺការរួចចាកផុតពីទិដ្ឋិដោយការបដិបត្តិនិព្វេធភាគិយសមាធិ។

បុ   អ្វីគឺ​ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ?

វិ   គឺការបំផ្លាញសំយោជន៍បានដោយការបដិបត្តិលោកុត្តរមគ្គ។

បុ   អ្វីគឺ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ?

វិ   (គប្បីយល់ថា) ដូចជាសេចក្តីសុខរបស់បុគ្គលដែលបានទទួលនូវផលនៃការបដិបត្តិ។

បុ   អ្វីគឺ និស្សរណវិមុត្តិ?

វិ   គឺការរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់នូវអត្តភាព (អនុបាទិសេសនិព្វាន)។

វិមុត្តិមគ្គនេះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការរួចចាកផុត។ ផ្លូវបដិបត្តិដ៏វិសេសនេះហៅថា វិមុត្តិមគ្គ ដែលប្រកបដោយ សីល សមាធិ និងបញ្ញា។

ឥលូវនេះ អាចក្តី នឹងអធិប្បាយអំពីវិមុត្តិមគ្គនេះដូចតទៅៈ

បុ   តើិវិមុត្តិមគ្គបង្រៀនដើម្បីអ្វី?

វិ   មានបុគ្គលម្នាក់ល្អ។ បុគ្គលនោះដូចជាមនុស្សខ្វាក់ម្នាក់ដែលធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយដោយមិនមានអ្នកនាំផ្លូវ។ ថ្វីត្បិតតែបុគ្គលនោះមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងការរួចចាកផុតមែន តែបុគ្គលនោះមិនព្រមស្តាប់ការបង្រៀនអំពីវិមុត្តិធម៌ឡើយ ពីព្រោះបុគ្គលនោះមិនព្រមទទួលស្គាល់ថាមានវិមុត្តិធម៌ និងព្រោះបុគ្គលនោះទទួលស្គាល់វិមុត្តិធម៌ក្នុងផ្លូវដែលខុស។ ដោយហេតុថាបុគ្គលនោះវិលវល់ចុះឡើងតែក្នុងសេចក្តីទុក្ខ បុគ្គលនោះមិនអាចបាននូវវិមុត្តិធម៌ឡើយ។ ថ្វីត្បិតតែបុគ្គលនោះចង់បាននូវវិមុត្តិក្តី ក៏បុគ្គលនោះមិនមាននូវឧបាយឡើយ។ ដើម្បីបាននូវវិមុត្តិ ឧបាយ ជាធម៌មានសារៈសំខាន់ណាស់។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងថា៖ "សត្វទាំងឡាយដែលគ្របដណ្តប់ដោយធូលីគឺកិលេសតិចតួចក៏មាន។ សត្វទាំងនោះនឹងប្រាសចាកនូវសន្តិ បើមិនបានស្តាប់នូវព្រះធម៌ទេ"S. I, 105-106: សន្តិ សត្តា អប្បរជក្ខជាតិកា អស្សវណតា ធម្មស្ស បរិយាហន្តិ។ ព្រះអង្គទ្រង់បានសម្តែងទៀតថា៖ "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មានធម៌ពីរប្រការដែលនឹងនាំឲ្យកើតនូវសម្មាទិដ្ឋិ។ អ្វីទៅគឺធម៌ទាំងពីរនោ? បរតោឃោសៈ គឺការបានស្តាប់ បានឮ អំពីអ្នកដទៃមួយ និង យោនិសោមនសិការៈ គឺការគិតដោយឧបាយនៃប្រាជ្ញាមួយ"A. I, 87: ទ្វេមេ ភិក្ខវេ បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយាឧប្បាទាយ កតមេ ទ្វេ? បរតោ ច​ ឃោសោ យោនិសោ ច មនសិការោ។ អាស្រ័យហេតុដូច្នេះហើយ ទើបបានជាអាចក្តីប្រៀនប្រដៅអំពីវិមុត្តិធម៌នេះ។

អាចក្តីសំដែងពីការរួចចាកផុតដល់ជនទាំងឡាយណាដែលមិនទទួលស្គាល់វិមុត្តិ ដើម្បីបណ្តុះឲ្យគេបានទទួលនូវអារម្មណ៍នៃការមិនជាប់ជំពាក់ ឧបមាបីដូចជាអ្នកធ្វើដំណើរផ្លូវឆ្ងាយដែលបានអ្នកនាំផ្លូវដ៏ល្អដូច្នោះដែរ។

 អានិសង្ឃនៃការទទួលយកវិមុត្តមគ្គ 
បើបុគ្គលព្រមទទួលយក់វិមុត្តិមគ្គនេះហើយ បុគ្គលនោះត្រូវបំពេញនូវខន្ធ(ក្រុម)ទាំងបីឲ្យកើតឡើង។ អ្វី ទៅគឺខន្ធទាំងបីនោះ? គឺ សីលខន្ធមួយ សមាធិខន្ធមួយ និង បញ្ញាខន្ធមួយ។

           អ្វីទៅគឺសីលខន្ធ? បានដល់សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្ត: និងសម្មាឤជីវ: ឬបានដល់កងនៃសីលផ្សេងៗ។

           អ្វីទៅគឺសមាធិខន្ធ? បានដល់សម្មាវាយាម: សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ ឬបានដល់កងនៃសមាធិផ្សេងៗ។

           អ្វីទៅគឺបញ្ញាខន្ធ? បានដល់សម្មាទិដ្ឋិ និងសម្មាសង្កប្ប: ឬបានដល់កងនៃបញ្ញាផ្សេងៗ។

           ខន្ធទាំងបីនេះ រមែងបរិបូណ៌យ៉ាងនេះឯង ។

 ត្រៃសិក្ខា 
បុគ្គលដែលព្រមទទួលយកវិមុត្តិមគ្គ គប្បីមានជំនាញក្នុងសិក្ខាទាំងបីគឺ អធិសីលសិក្ខាមួយ អធិចិត្ត សិក្ខាមួយ និងអធិបញ្ញាសិក្ខាមួយ។

           លោកពោលថា សីលគឺអធិសីលសិក្ខា, សមាធិគឺអធិសមាធិសិក្ខា, បញ្ញាគឺអធិបញ្ញាសិក្ខា។

           លោកពោលទៀតថា មានសីលដែលជាសីលសិក្ខា និងសីលដែលជាអធិសីលសិក្ខា។ មានសមាធិ ដែលជា សមាធិសិក្ខា និងសមាធិដែលជាអធិសមាធិសិក្ខា។ មានបញ្ញាដែលជាបញ្ញាសិក្ខា និងបញ្ញាដែលជាអធិ បញ្ញាសិក្ខា។

បុ          អ្វីទៅគឺសីលសិក្ខា?

វិ          សីលសំរាប់មនុស្សធម្មតាទូទៅ ហៅថាសីលសិក្ខា។ សីលដែលជាចំណែកនៃសមាធិសិក្ខា ហៅថា អធិសីលសិក្ខា។ និព្វេធភាគិយសីល(សីលជ្រែកកិលេស) ហៅថាអធិសីលសិក្ខា។ ម៉្យាងទៀត សីល សំរាប់បុថុជ្ជនហៅថាសីលសិក្ខា និងសីលសំរាប់ព្រះអរិយបុគ្គល ហៅថាអធិសីលសិក្ខា។

បុ          អ្វីទៅគឺ សមាធិសិក្ខា?

វិ           គឺ កាមាវចរសមាធិ បានដល់សមាធិដែលត្រាច់ចរទៅក្នុងកាម។

បុ          អ្វីទៅគឺ អធិសមាធិសិក្ខា?

វិ          គឺរូបាវចរសមាធិ និងអរូបាវចរសមាធិ បានដល់សមាធិដែលត្រាច់ចរទៅក្នុងរូបាវចរភព និងអរូបា វចរភព។ នេះហៅថាអធិសមាធិសិក្ខា។ ម៉្យាងទៀត សមាធិសំរាប់មនុស្សធម្មតា ហៅថាសមាធិសិក្ខា។ និព្វេធភាគិយសមាធិ និងមគ្គសមាធិ ហៅថាអធិសមាធិសិក្ខា។

បុ          អ្វីទៅគឺ បញ្ញាសិក្ខា?

វិ          លោកិយបញ្ញា ហៅថាបញ្ញាសិក្ខា។  ញាណក្នុងអរិយសច្ច:ទាំង៤, ពោធិបក្ខិយធម៌ញាណ, និង មគ្គញាណ ទាំងអស់នេះហៅថាអធិបញ្ញាសំរាប់ព្រះអរិយបុគ្គល។

           ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់សម្តែងអធិសីលសិក្ខាដល់ជនដែលមានកំរិត(បញ្ញា)ទាប អធិចិត្តសិក្ខាដល់ជន ដែលមានកំរិតមធ្យម និងអធិបញ្ញាសិក្ខាដល់ជនដែលមានកំរិតខ្ពស់។

 អត្ថន័យរបស់សិក្ខា 
បុ          អ្វីទៅដែលហៅថា សិក្ខា?

វិ          គឺការហ្វឹកហាត់អប់រំក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលគួរហ្វឹកហាត់, ការហ្វឹកហាត់អប់រំក្នុងធម៌ដ៏ខ្ពស់, និងការហ្វឹក ហាត់អប់រំដើម្បីក្លាយជាព្រះអសេក្ខ:(អ្នកមិនបាច់សិក្សាទៀត)។ ដូច្នេះ ការបានទទួលនូវការហ្វឹកហាត់ អប់រំ ក្នុងសិក្ខាទាំង៣នេះ ហៅថាការទទួលយកនូវវិមុត្ដិមគ្គ។

 ការបណ្តេញកិលេស 
ព្រោះឤស្រ័យសិក្ខាទាំង៣ប្រភេទ បុគ្គលឤចនឹងទទួលបាននូវភាពបរិសុទ្ធ(៣ប្រការ)គឺ:  សីលវិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ និង ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។ ដូច្នេះ សីលចាត់ជាសីលវិសុទ្ធិ សមាធិចាត់ជាចិត្ដវិសុទ្ធិ និង បញ្ញាចាត់ជាទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។

           សីល ជំរះការសៅហ្មងដែលបណ្តាលឡើងដោយការប្រព្រឹត្ដិល្មើសសិក្ខាបទ។ នេះហៅថាសីលវិសុទ្ធិ។ សមាធិ ជំរះការសៅហ្មងដែលតោងរួបរឹតចិត្ដ។ នេះហៅថាចិត្តវិសុទ្ធិ។  បញ្ញា ជំរះការសៅហ្មងដែលកើតពីអវិជ្ផា។ នេះហៅថាទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ។ ម៉្យាងទៀត សីលកំចាត់នូវវិតិក្កមកិលេស។ សមាធិកំចាត់នូវបរិយុដ្ឋានកិលេស។ បញ្ញា កំចាត់នូវអនុសយកិលេស[i] ។ ដោយឤស្រ័យវិសុទ្ធិទាំង៣នេះ ឈ្មោះថាបុគ្គលទទួលស្គាល់វិមុត្ដិមគ្គ។
[i] Cp. Vis. Mag. 5, 6: តថា សីលេន កិលេសានំ វិតិក្កមបដិបក្ខោ បកាសិតោ ហោតិ សមាធិនា បរិយុដ្ឋានបដិបក្ខោ បញ្ញាយ អនុសយបដិបក្ខោ។ សីលេន ច ទុច្ចរិតសំកិលេសវិសោធនំ បកាសិតំ ហោតិ សមាធិនា តណ្ហាសំកិលេសវិសោធនំ បញ្ញាយ ទិដ្ឋិសំកិលេសវិសោធនំ។

 លំអ៣ 
ម៉្យាងទៀត បុគ្គលទទួលស្គាល់វិមុត្ដិមគ្គ ព្រោះហេតុនៃលំអ(កល្យាណ) ៣យ៉ាងគឺ ឤទិកល្យាណ: (លំអខាងដើម) មជ្ឈេកល្យាណ:(លំអខាងកណ្ដាល) និងបរិយោសានកល្យាណ:(លំអខាងចុង)។ សីលគឺជា លំអខាងដើម សមាធិគឺជាលំអខាងកណ្តាល បញ្ញាគឺជាលំអខាងចុងបញ្ចប់។

           ព្រោះហេតុអ្វីទើបសីលចាត់ជាលំអខាងដើម? មានបុរសម្នាក់ដែលមានសេចក្ដីព្យាយាម(រក្សាសីល) បុរស នោះរមែងមិនមានវិប្បដិសារីទេ។ ពីព្រោះមិនមានវិប្បដិសារី បុរសនោះក៏កើតនូវប្រាមោទ្យ; ព្រោះមានប្រាមោទ្យ បុរសនោះក៏កើតនូវបីតិ; ព្រោះមានបីតិ បុរសនោះក៏កើតនូវកាយបស្សទ្ធិ; ព្រោះមានកាយបស្សទ្ធិ បុរសនោះក៏ មានសេចក្តីសុខ; ព្រោះមានសេចក្តីសុខ ចិត្តរបស់បុរសនោះក៏ស្រាលសប្បាយ។ នេះហៅថាលំអខាងដើម។

           សមាធិគឺជាលំអខាងកណ្តាល។ ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ ទើបបុគ្គលនោះយល់នូវធម៌ទាំងឡាយតាម សភាពពិតរបស់ធម៌នោះ។ នេះហៅថា លំអខាងកណ្តាល។

           បញ្ញាជាលំអខាងចុង។ ពោលគឺ នៅពេលដែលបុគ្គលបានឃើញធម៌ទាំងឡាយតាមសភាពពិតរបស់ ធម៌នោះៗហើយ បុគ្គលនោះក៏កើតសេចក្តីនឿយណាយ។ ព្រោះសេចក្តីនឿយណាយ បុគ្គលនោះក៏បន្ទោរបង់នូវ តណ្ហា; ព្រោះបន្ទោរបង់នូវតណ្ហា បុគ្គលនោះក៏បានរួចផុត; ព្រោះបានរួចផុត បុគ្គលនោះក៏បាននូវវិមុត្តិញ្ញាណ ទស្សន: គឺដឹងនូវធម្មជាតិនៃការរួចផុតពីទុក្ខរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនេះ បុគ្គលនោះក៏បានសម្រេចវិមុត្ដិមគ្គដោយ លំអទាំង៣ប្រការ[i] ។
[i] Cp. A. V, 2: ឥតិ ខោ ឤនន្ទ កុសុលានិ សីលានិ អវិប្បដិសារត្ថានិ អវិប្បដិសារានិសំសានិ អវិប្បដិសារោ បាមុជ្ផត្ថោ បាមុជ្ផានិសំសោ បាមុជ្ផំ បិតត្ថំ បិតានិសំសំ បីតិ បស្សទ្ធត្ថា បស្សទ្ធានិសំសា បស្សទ្ធិ សុខត្ថា សុខានិសំសា សុខំ សមាធត្ថំ សមាធានិសំសំ សមាធិ យថាភូតញាណទស្សនត្ថោ យថាភូតញាណទស្សនានិសំសោ យថាភូតញាណទស្សនំ និព្វិទាវិរាគត្ថំ និព្វិទវិរាគានិសំសំ និព្វិទវិរាគោ វិមុត្តិញាណទស្សនត្ថោ វិមុត្តិញាណទស្សនានិសំសោ

 សេចក្តីសុខ៣ប្រការ 
           ក្រោយពីបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ បុគ្គលរមែងទទួលបាននូវសេចក្តីសុខ៣យ៉ាងគឺ សេចក្តីសុខ ដែលកើតពីការមិនមានវិប្បដិសារី, សេចក្តីសុខដែលកើតពីសេចក្ដីស្ងប់, និងសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ ដឹង។ បុគ្គលទទួលសេចក្តីសុខដែលកើតពីការមិនមានវិប្បដិសារីព្រោះឤស្រ័យសីល, ទទួលសេចក្តីសុខដែល កើតពី សេចក្ដីស្ងប់ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ, និងទទួលសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ដឹងព្រោះឤស្រ័យបញ្ញា។ បុគ្គល រមែងបានទទួលសេចក្តីសុខ៣ប្រការយ៉ាងនេះ។

 ភាពបរិបូណ៍នៃមជ្ឈិមាបដិបទា 
បន្ទាប់ពីបុគ្គលនោះបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ បុគ្គលនោះរមែងសម្រេចបាននូវភាពបរិបូណ៌នៃ មជ្ឈិមាបដិបទា ដោយបោះបង់ចោលនូវអន្តធម៌ទាំង២យ៉ាងចោលចេញ។ ព្រោះមានសីល បុគ្គលនោះរមែងលះ ចេញនូវកាមសុខល្លិកានុយោគ និងទទួលបាននូវប្រាមោទ្យដែលកើតចេញពីការមិនមានវិប្បដិសារី។ ព្រោះមាន សមាធិ បុគ្គលនោះរមែងលះចេញនូវអត្ដកិលាមថានុយោគ។ ពេលចិត្តមានសេចក្តីស្ងប់ហើយ បីតិនិងសុខ: ក៏ ចំរើនឡើង។  ព្រោះមានបញ្ញា បុគ្គលនោះយល់នូវអរិយសច្ច:៤ និងបានដល់នូវមជ្ឈិមាបដិបទា ព្រមទាំងរីករាយ នឹងរសនៃសេចក្តីសុខដែលកើតពីការត្រាស់ដឹង។ បុគ្គលនោះកំចាត់ចោលនូវអន្តធម៌ទាំង២យ៉ាងហើយ រមែង បានទទួលនូវភាពបរិបូណ៌នៃមជ្ឈិមាបដិបទាយ៉ាងនេះឯង។

           បន្ទាប់ពីបានទទួលស្គាល់វិមុត្តិមគ្គហើយ ព្រោះឤស្រ័យសីល បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លងផុតពីអបាយភូមិ។ ព្រោះឤស្រ័យសមាធិ បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លងផុតនូវកាមាវចរភូមិ។ ព្រោះឤស្រ័យបញ្ញា បុគ្គលនោះនឹងបានឆ្លង ផុត នូវភពទាំងឡាយ។ បើសិនជាបុគ្គលនោះរក្សាសីលឲ្យបរិបូណ៌ ហើយបដិបត្ដិសមាធិនិងបញ្ញាបានតិចតួច បុគ្គលនោះនឹងបានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល[i]  និងសកទាគាមិបុគ្គល[ii]។ បើសិនជាបុគ្គលនោះរក្សាសីល និង សមាធិដោយបរិបូណ៌ តែបដិបត្តិនូវបញ្ញាតែបន្តិចបន្ដួច បុគ្គលនោះនឹងបានសម្រេចជាព្រះអនាគាមិបុគ្គល។ បើសិនជាបុគ្គលនោះបដិបត្តិសីល សមាធិ និងបញ្ញា ដោយពេញបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងបានទទួលនូវអនុត្តរវិមុត្តិ គឺការរួចចាកផុតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលជារបស់ព្រះអរហន្ត[iii] ។

និទានកថា ចប់
[i] Cp. A. IV, 381: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ មត្តសោការី បញ្ញាយ មត្តសោការី ។ សោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សត្តក្ខត្តុបរមោ ហោតិ ។ 

[ii] Cp. Ibid 380: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ ន បរិបូរការី បញ្ញាយ ន បរិបូរការី។ សោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយ រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមិ ហោតិ ។

[iii] Cp. Ibid.: បុន ច បរំ សារិបុត្ត ឥធឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ សមាធិស្មឹ បរិបូរការី បញ្ញាយ ន បរិបូរការី។ សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខាយ....... ឧទ្ធំសោតោ ហោតិ អកនិដ្ឋគាមី ។

 បរិច្ឆេទទី២៖    សីលបរិច្ចេទ 
បុ   អ្វីទៅគឺសីល? អ្វីជាលក្ខណៈរបស់សីល? អ្វីជាបច្ចុប្បដ្ឋានរបស់សីល? អ្វីជាបទដ្ឋានរបស់សីល? តើសីលមានអានិសង្ឃដូចម្តេចខ្លះ? តើសីលមានអត្ថៈដូចម្តេច? តើសីល និងវត្ត ខុសគ្នាដូចម្តេចខ្លះ? តើសីលមានប៉ុន្មានយ៉ាង? តើអ្វីដែលធ្វើឲ្យកើតសីល? តើអ្វីជាថ្នាក់ដំបូង ថ្នាក់កណ្តាល និងជាថ្នាក់ខ្ពស់របស់សីល? តើធម៌អ្វីខ្លះដែលជាឧបសគ្គចំពោះការរីកចំរើនរបស់សីល? តើហេតុរបស់សីលមានប៉ុន្មាន? តើសីលមានប៉ុន្មានក្រុម? តើអ្វីដែលធ្វើឲ្យសីលបរិសុទ្ធ? តើបុគ្គលត្រូវធ្វើហេតុប៉ុន្មានយ៉ាង ទើបឈ្មោះថាសំរួមក្នុងសីល?

អត្ថន័យរបស់សីល
បុ          អ្វីទៅគឺសីល?

វិ          គឺ ចេតនាសីល វេរមណីសីល និង អវីតិក្កមសីល។ ចេតនាសីល គឺអ្វី? គឺការតាំងចេតនាថា៖“ឤត្មា អញនឹងមិនធ្វើអំពើឤក្រក់ ព្រោះបើធ្វើអំពើឤក្រក់ ឤត្មាអញនឹងបានទទួលវិបាកជាទុក្ខ”។ វេរមណីសីល គឺអ្វី? គឺការនៅឆ្ងាយពីការធ្វើអំពើឤក្រក់។ អវីតិក្កមសីល គឺអ្វី? (ក្នុងករណីនេះ) គឺអ្នករក្សាសីលមិន ប្រព្រឹត្ដល្មើសទាំងខាងកាយនិងវាចា។

           ម៉្យាងទៀតពាក្យថា  “វេរមណី” បានដល់ការកំចាត់។ កុសលធម៌ទាំងពួងចាត់ទុកជាសីល ដូចដែល បានសម្ដែងទុកក្នុងព្រះអភិធម្មថា៖ “ការបំផ្លាញនូវកាមឆន្ទ:ដោយនេក្ខម្ម:គឺជាសីល”។ សីលនេះ ឤចកំចាត់ចោល នូវបាបធម៌បាន ទើបជាចេតនាសីល សំវរសីល និងវេរមណីសីល។ លះព្យាបាទ ដោយអព្យាបាទ។ លះថីនមិទ្ធ: ដោយឤលោកសញ្ញា។ លះឧទ្ធច្ច:និងកុកុច្ច: ដោយអវិក្ខេប:។ លះវិចិកិច្ឆា ដោយធម្មវវដ្ឋាន។ លះអវិជ្ផា ដោយ ញាណ។ លះអរតិ ដោយបមោទ:។ លះនីវរណ:ទាំង៥ ដោយបឋមជ្ឈាន។ លះវិតក្កវិចារ: ដោយទុតិយជ្ឈាន។ លះបីតិ ដោយតតិយជ្ឈាន។ លះសុខ: ដោយចតុត្ថជ្ឈាន។ លះរូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា និងនានត្ថសញ្ញា ដោយ ឤកាសានញ្ចាយតនសមាបត្ដិ។ លះឤកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ដោយវិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្ដិ។ លះវិញ្ញាណ- ញ្ចាយតនសញ្ញា ដោយឤកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្ដិ។ លះឤកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ដោយនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន សមាបត្ដិ។ លះនិច្ចសញ្ញា ដោយអនិច្ចានុបស្សនា។ លះសុខសញ្ញា ដោយទុក្ខានុបស្សនា។ លះអត្ដសញ្ញា ដោយ អនត្ដានុបស្សនា។ លះសុភសញ្ញា ដោយអសុភានុបស្សនា[i] ។លះនន្ទិ ដោយនិព្វិទានុបស្សនា[ii]។​ លះរាគ: ដោយ រាគានុបស្សនា។ លះសមុទយ: ដោយនិរោធានុបស្សនា។ លះឃនសញ្ញា ដោយខយានុបស្សនា។ លះឤយូហន: ដោយវយានុបស្សនា។ លះធុវសញ្ញា ដោយវិបរណាមានុបស្សនា។ លះនិមិត្ដ ដោយអនិមិត្ដានុបស្សនា។ លះ បណិធិ ដោយអប្បណិហិតានុបស្សនា។ លះអភិនិវេស ដោយសុញ្ញតានុបស្សនា។ លះសារាទានាភិនិវេស ដោយ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា។ លះសម្មោហាភិនិវេស ដោយយថាភូតញ្ញាណទស្សន:។ លះឤលយាភិនិវេស  ដោយ ឤទីនវានុបស្សនា។ លះអប្បដិសង្ខា   ដោយបដិសង្ខានុបស្សនា។ លះសំយោគាភិនិវេស  ដោយវិវដ្ដានុបស្សនា លះកិលេសដែលមានទីតាំងរួមជាមួយទិដ្ឋិ ដោយសោតាបត្ដិមគ្គ។ លះកិលេសដែលគ្រោតគ្រាត ដោយសកទាគា មិមគ្គ។ លះកិលេសដែលល្អិត ដោយអនាគាមិមគ្គ។ លះកិលេសទាំងអស់ ដោយអរហត្ដមគ្គ។ ការលះនីមួយៗ ដែលបានពណ៌នាមកហើយនេះ ហៅថាអវិតិក្កមសីល, ចេតនាសីល, សំវរសីល, និងវេរមណីសីល។ ទាំងអស់ នេះហៅថាសីល។

[i] មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គទេ

[ii] មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គទេ

លក្ខណៈរបស់សីល
អ្វីជាលក្ខណ:របស់សីល? គឺការលះនូវគុណឤក្រក់ ដោយគុណល្អ។         តើអ្វីជាគុណឤក្រក់? គឺការ ល្មើសនូវសីល។ ការល្មើសនូវសីលមាន៣យ៉ាងគឺ ការល្មើសបាដិមោក្ខសំវរសីល, ការល្មើសបច្ចយសន្និសីទ សីល, និង ការល្មើសឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ការល្មើសបាដិមោក្ខសំវរសីល គឺអ្វី? គឺការបាត់សទ្ធាចំពោះព្រះតថា គត ព្រោះអហិរិក:(ការមិនខ្មាសបាប) និងអនោត្ដប្ប:(ការមិនខ្លាចបាប)។ ការល្មើសបច្ចយសន្និសីទសីល គឺអ្វី? គឺនៅពេលដែលបុគ្គលម្នាក់រស់នៅដោយគិតតែពីការទំនុកបំរុងរាងកាយរបស់ខ្លួននោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាបាត់ បង់នូវសន្ដោស(ការពេញចិត្ដចំពោះវត្ថុតាមមានតាមបាន)។         ការល្មើសឥន្ទ្រីយួសំវរសីល គឺអ្វី? គឺការបាត់បង់ នូវយោនិសោមនសិការ: ដោយការមិនសំរួមក្នុងឥន្ទ្រីយ៍ទាំង៦។

           ការល្មើសនូវសីលទាំង៣យ៉ាងនេះ ធ្វើឲ្យកើតនូវគុណឤក្រក់។ នេះហៅថាលក្ខណ:របស់សីល។

រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋានរបស់សីល
អ្វីគឺជារស(កិច្ច) ជាបច្ចុបដ្ឋាន(ឤការ:ប្រាកដ) និងជាបទដ្ឋាន(ហេតុជិត) របស់សីល? បីតិជារសរបស់ សីល។ អវិប្បដិសារ:(ការមិនក្ដៅក្រហាយក្នុងចិត្ដ) ជាបច្ចុប្បដ្ឋានរបស់សីល។ កុសលកម្មតាមទ្វារទាំង៣ ជា បទដ្ឋានរបស់សីល។ ម៉្យាងទៀត សោមនស្សជារស អវិប្បដិសារ:ជាបច្ចុប្បដ្ឋាន ហើយការសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ទាំងអស់ គឺជាបទដ្ឋានរបស់សីល។

អានិសង្សរបស់សីល
សីលមានឤនិសង្សយ៉ាងណា? អវិប្បដិសារីជាឤនិសង្សរបស់សីល ដូចវចន:ដែលព្រះពុទ្ធអង្គបាន ត្រាស់នឹងព្រះឤនន្ទថា៖“ម្នាលឤនន្ទ សីលមានអវិប្បដិសារីជាឤនិសង្ស និងជាប្រយោជន៍”[i] ។ម៉្យាងទៀត សីល ឈ្មោះថាជា បីតិដ៏ប្រសើរ សីលជាវណ្ណ:ខ្ពស់បំផុត សីលជាអរិយទ្រព្យ និងជារបស់ដ៏ឧត្ដម។ សីលជាភូមិរបស់ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ជាការងូតទឹកដោយមិនបាច់មានទឹក[ii] ជាការអប់ដោយគ្រឿងក្រអូប[iii] ជាស្រមោលអន្ទោលតាម ប្រាណ ជាម្កុដដែលមនុស្សត្រូវតែពាក់ ជាវណ្ណ:ដ៏សក្ដិសិទ្ធិ ជាការហ្វឹកហាត់ដ៏គ្មានគូរប្រៀប ជាវិថីនៃព្រហ្មចរិយ ធម៌។ បើបុគ្គលរក្សាសីលព្រោះហេតុដោយខ្លួនមានសីលនោះ បុគ្គលនោះនឹងទៅជាអ្នកដែលគ្មានការភ័យខ្លាច នាំមកនូវកិត្ដិយសដល់មិត្ដរបស់គេ និងទៅជាទីស្រឡាញ់របស់មនុស្សល្អទាំងឡាយ។ សីលជាគ្រឿងអលង្ការដ៏ ប្រសើរ[iv] ជាច្បាប់គ្រប់គ្រងនូវការប្រព្រឹត្តិទាំងឡាយ ជាទីតាំងនៃបុណ្យ ជាស្រែបុណ្យរបស់ទានបរិច្ចាគ​ ជាកន្លែងសំរាប់សាបព្រួសនូវភាពជាសម្លាញ់នឹងគ្នាដ៏ប្រសើរ។

(អ្នកមានសីល) ជាអ្នកដែលរឹងប៉ឹងក្នុងកុសលធម៌ទាំងពួង ជាអ្នកបំពេញនូវអធិដ្ឋានធម៌ដែលបរិសុទ្ធិ ឲ្យសំរេច សូម្បីតែពេលធ្វើមរណកាលក៏បុគ្គលនោះធ្វើទៅដោយមានសតិ[v]។ និងសន្ដិភាព។ នៅពេលដែលបាន ទទួលវិក្ខម្ភនវិមុត្ដិ បុគ្គលនោះនឹងជួបតែសេចក្ដីសុខ។ មែនពិត ឤនិសង្សរបស់សីលមានច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់យ៉ាង ដូច្នេះឯង។
[i] A. V, I អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ ឤនន្ទ កុសលានិ សីលានិ អវិប្បដិសារានិសំសានិ

[ii] Th. 613: តិត្ថញ្ច សព្វពុទ្ធានំ តស្មា សីលំ វិសោធយេ

[iii] Cp. Th. 615: សីលំ វិលេបនំ សេដ្ឋំ

[iv] Cp. Th. 614: សីលំ ឤភរណំ សេដ្ឋំ             

[v] D. II, 86: សីលវា សីលសម្បន្នោ អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ

[vi] See Vis. Mag. 8: អញ្ញេ បន សិរត្ថោ សីតលត្ថោ តិ ឯវំ ឤទិនា បិ នយេនេវ ឯត្ថា អត្ថំ វណ្ណយន្ដិ

[vii] Cp. Nd1 66, 92, 104, 106, 188 សរសេរជាវត្ត ឬ វត

[viii] Pts. I, 44: កតិ សីលានិតិ? តីណិ សីលានិ កុសលសីលំ អកុសលសីលំ អព្យាកតសីលំ

[ix]   មិនមាននៅក្នុងវិសុ.ទេ

[x] មិនមាននៅក្នុងវិសុ.ទេ

[xi] មិនមាននៅក្នុងវិសុ.ទេ

សេចក្តីពន្យល់ (អត្ថៈ) របស់សីល
បុ        សីលមានន័យដូចម្ដេច?

វិ         សីលមានន័យថាត្រជាក់ ប្រសើរបំផុត ទង្វើ ប្រក្រតី និងប្រក្រតីភាពតាមធម្មជាតិរបស់ទុក្ខនិងសុខ។ ម៉្យាង ទៀត សីលមានន័យថាក្បាល ត្រជាក់[vi] និងសន្ដិភាព។

បុ        ហេតុអ្វីទើបពោលថា សីលជាក្បាល?

វិ         បើសិនជាបុគ្គលម្នាក់ពុំមានក្បាល បុគ្គលនោះក៏មិនឤចបោសធូលីគឺកិលេសអំពីឥន្ទ្រីយ៍របស់គេបាន ឡើយ  ព្រោះឤការ:បែបនេះហៅថាស្លាប់។ ដូច្នេះ សីលរបស់ ភិក្ខុក៏គឺជាក្បាលនោះឯង។ ពេលដែលបាត់ ក្បាល ភិក្ខុនោះ ក៏បាត់បង់នូវគុណគឺសេចក្ដីល្អទាំងពួង។ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឤការ:បែប នេះហៅ ថាសេចក្ដីស្លាប់។ នេះគឺន័យរបស់ពាក្យសីល ដែលប្រែថាក្បាល។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា សីលមានន័យថាត្រជាក់?

វិ        ឧបមាដូចជាខ្លឹមច័ន្ទដែលមានជាតិត្រជាក់ ឤចជួយបំបាត់ឤការ:គ្រុនក្ដៅរបស់រាងកាយបានយ៉ាងណា សីលក៏ឤចជួយបំបាត់ឤការ:គ្រុនក្ដៅរបស់ចិត្ដ ដែលកើតពីការភ័យខ្លាចបន្ទាប់ពីបានធ្វើឲ្យសីលដាច់ ហើយ ព្រមទាំងនាំឲ្យំកើតនូវប្រាមោទ្យបានយ៉ាងដូច្នោះដែរ។ នេះគឺជាន័យរបស់ពាក្យសីល ដែល ប្រែថាត្រជាក់។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា សីលមានន័យថាសន្ដិ?

វិ        បើបុគ្គលមានសីល បុគ្គលនោះនឹងមានការប្រព្រឹត្ដស្ងប់រៀបរយ។ បុគ្គលនោះនឹងមិនបង្កការភ័យខ្លាចឲ្យ កើតឡើងឡើយ។ នេះគឺជាន័យរបស់ពាក្យសីល ដែលប្រែថាសន្ដិ។

សីលនិងវត្ដ: [vii]
បុ        តើសីលនិងវត្ដ ខុសគ្នាដូចម្ដេច ?

វិ        ការបដិបត្ដិ សេចក្ដីព្យាយាម ការអធិដ្ឋាន និងការធ្វើធុតង្គ ទាំងអស់នេះហៅថាវត្ដ: មិនមែនសីលទេ។ សីលក៏ឤចហៅថាជាវត្ដ:ដែរ។ សីលហៅថាសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ។ វេទនា(?) ក៏ឤចហៅថាជាវត្ដ: ដែរ។សីល ៣ប្រភេទ

សីល ៣ប្រភេទ
តើសីលមានប៉ុន្មានប្រភេទ? សីលមាន៣ប្រភេទគឺ កុសលសីល អកុសលសីល និង អព្យាកត សីល[viii]។ កុសលសីលគឺអ្វី? គឺកុសលកម្មខាងកាយ ខាងវាចា និងសម្មាឤជីវ:។ (ក្នុងទីនេះ) ព្រោះប្រាសចាក នូវវិបត្ដិ ទើបកុសលវិបាកតាមមក។ អកុសលសីលគឺអ្វី? គឺអកុសលកម្មខាងកាយ ខាងវាចា និងមិច្ឆាជីវ:។ ព្រោះ មានវិបត្ដិ ទើបអកុសលវិបាកតាមមក។ អព្យាកតសីលគឺអ្វី? គឺកាយកម្មនិងវចីកម្មដែលប្រាសចាកឤសវ: និង ឤជីវ:ដែលមិនមានកន្លែងគួរឲ្យទិតៀន។ (ក្នុងទីនេះ) គឺមិនមានទាំងវិបត្ដិ មិនមានទាំងកុសលវិបាក។

អ្វីដែលធ្វើឲ្យកើតសីល
បុ          អ្វីដែលធ្វើឲ្យកើតសីល?

វិ          សីលដែលកើតនៅក្នុងកុសលចិត្ដ ជាកុសលសីល។ សីលដែលកើតនៅក្នុងអកុសលចិត្ដ ជាអកុសល សីល។ សីលដែលកើតនៅក្នុងអព្យាកតចិត្ដ ជាអព្យាកតសីល។ [ix]

ថ្នាក់របស់សីល
បុ          អ្វីជាថ្នាក់ដំបូង ថ្នាក់កណ្ដាល និងថ្នាក់ខ្ពស់ របស់សីល?

វិ           ការរក្សាសីលជាថ្នាក់ដំបូង។ ការមិនប្រព្រឹត្ដល្មើសជាថ្នាក់កណ្ដាល។ ប្រាមោទ្យជាថ្នាក់ខ្ពស់របស់សីល[x]

ឧបសគ្គ និងហេតុរបស់សីល
បុ          ឧបសគ្គ និងហេតុរបស់សីល មានប៉ុន្មាន?

វិ          ធម៌ជាឧបសគ្គរបស់សីលមាន៣៤ប្រការ និងធម៌ជាហេតុរបស់សីលមាន៣៤ប្រការគឺ: ១-ក្រោធ ២-ព្យាបាទ ៣-បោកបញ្ឆោត ៤-បដិឃ: ៥-លោភ: ៦-ឫស្យា ៧-មាយា ៨-សាថេយ្យ: ៩-អរតិ ១០-វិវាទ: ១១-មាន: ១២-អហំការ ១៣-អតិមាន: ១៤-បមាទ: ១៥-ខ្ផិល ១៦-រាគ:: ១៧-មិនសន្ដោស ១៨-មិនគប់បណ្ឌិត  ១៩-មិនមានសតិ ២០-និយាយឤក្រក់ ២១-គប់ជនពាល ២២-មិច្ឆាញាណ ២៣-មិច្ឆាទិដ្ឋិ ២៤-មិនមានខន្ដី ២៥-មិនមានសទ្ធា ២៦-មិនមានហិរិ ២៧-មិនមានឧតប្ប: ២៨-មិនមានប្រមាណក្នុងភោជន ២៩-ថោកទាប ៣០-ទាក់ទងស្ដ្រី(បុរស) ៣១-មិនគោរពគ្រូឤចារ្យ ៣២-មិនសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ ៣៣-មិនបដិបត្ដសមាធិក្នុង យាម ខាងដើមនិងយាមខាងចុងនៃរាត្រី ៣៤-មិនស្វាធ្យាយធម៌ក្នុងយាមខាងដើម និងយាមខាងចុង នៃរាត្រី។ ធម៌ទាំង៣៤ប្រការនេះ គឺជាឧបសគ្គរបស់សីល។ បុគ្គលដែលត្រូវធម៌ជាឧបសគ្គណានីមួយ បៀតបៀន រមែង មិនឤចធ្វើសីលឲ្យបរិបូណ៌បានឡើយ។ បើសីលរបស់បុគ្គលនោះមិនបរិបូណ៌ហើយ បុគ្គលនោះនឹងធ្លាក់ចុះ ជាពុំខាន។ រីធម៌៣៤ប្រការ ដែលជាបដិបក្ខដល់ឧបសគ្គទាំង៣៤ប្រការនេះ ចាត់ទុកជាហេតុរបស់សីល[xi]។

 ការបែងចែកសីលជាពួក 
បុ        តើសីលមានប៉ុន្មានពួក?

វិ        ពួកដែលមាន២យ៉ាង(ទុក:) ពួកដែលមាន៣យ៉ាង(តិក:) និងពួកដែលមាន៤យ៉ាង(ចតុក្ក:)

 ទុក: (សីល២ប្រភេទ) ន័យទី១ 
បុ        អ្វីគឺទុក:?

វិ        គឺចារិត្តសីល និង វារិត្តសីល។ ពុទ្ធបញ្ញត្តិណាដែលបញ្ជាក់ថាកម្មនេះគួរធ្វើដោយកាយដោយវាចា ឈ្មោះ ថាចារិត្តសីល។ ពុទ្ធបញ្ញត្តិណាដែលបញ្ជាក់ថាកម្មនេះមិនគួរធ្វើដោយកាយដោយវាចា ឈ្មោះថា វារិត្តសីល។ បុគ្គលរក្សាចារិត្តសីលបានដោយសទ្ធាដែលប្រកបដោយសេចក្ដីព្យាយាម រក្សាវារិត្តសីលបាន ដោយសទ្ធា ដែលប្រកបដោយសតិ។

 ទុក: ន័យទី២ 
           សីលពួកទុក: មានម៉្យាងទៀតគឺ បហានសីល និង សមាទានសីល[i]។ បហានសីលគឺអ្វី? គឺការលះ នូវរបស់ដែលមិនមែនជាសីល។ សមាទានសីលគឺអ្វី? គឺការទទួលយកកុសលសីលជាច្រើនមករក្សា។ ប្រៀបដូច ជាពន្លឺដែលកំចាត់នូវភាពងងឹតបានយ៉ាងណា បុគ្គលដែលលះបង់នូវរបស់ដែលមិនជាសីល រមែងរួចចាកផុតពី ទុគតិបានដូច្នោះដែរ។ ដោយការសមាទានរក្សាសីល បុគ្គលនោះឤចចូលទៅដល់វិថីនៃបុណ្យ។ ព្រោះលះរបស់ ដែលមិនជាសីល បុគ្គលនោះរមែងសម្រេចនូវការមិនប្រែប្រួល[ii]។.

 ទុក: ន័យទី៣ 
           សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ លោកិយសីល និង លោកុត្ដរសីល។ អ្វីជាលោកុត្ដរសីល? សីល ដែលរក្សាដោយបរិបូណ៌ព្រមដោយផលនៃអរិយមគ្គ ជាលោកុត្ដរសីល។ សីលដែលនៅសល់ ជាលោកិយសីល។ ការរក្សាលោកិយសីលឲ្យបរិបូណ៌នឹងនាំឲ្យបាននូវភពដ៏វិសេស ឯការរក្សាលោកុត្ដរសីលឲ្យបរិបូណ៌នឹងនាំឲ្យរួច ចាកផុតពីភព។

 ទុក: ន័យទី៤ 
           សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ បមាណសីល(សីលដែលប្រមាណបាន) និង អប្បមាណសីល (សីលដែលប្រមាណមិនបាន)។ តាមដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្ដែង សីលដែលមិនគ្រប់បរិបូណ៌ហៅថា បមាណសីល។ សីលដែលគ្រប់បរិបូណ៌ហៅថាអប្បមាណសីល។

 ទុក: ន័យទី៥ 
           សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ បរិយន្ដសីល(សីលមានទីបំផុត) និង អបរិយន្ដសីល(សីលមិនមានទី បំផុត)[iii] ។ បរិយន្ដសីលគឺអ្វី? បើបុគ្គលរក្សាសីល តែប្រព្រឹត្ដល្មើសព្រោះដើម្បីប្រយោជន៍ខាងផ្លូវលោក ដើម្បី កិត្ដិយស ដើម្បីញាតិសន្ដាន ដើម្បីអវយវ:រាងកាយ និងដើម្បីជីវិតនោះ បុគ្គលនោះក៏នឹងធ្វើឲ្យផ្លូវលោក កិត្ដិយស អវយវ:រាងកាយ និងជីវិត ជាទីបំផុត(ព្រំដែន)របស់សីល។ អបរិយន្ដសីលគឺអ្វី? ភិក្ខុសមាទានសីលដោយ ត្រឹមត្រូវ ហើយមិនដែលសូម្បីតែគិតថានឹងប្រព្រឹត្ដល្មើសនូវសីល ព្រោះដើម្បីប្រយោជន៍ខាងផ្លូវលោក កិត្ដិយស អវយវ:រាងកាយ និងជីវិតឡើយ បើយ៉ាងដូច្នេះ លោកនឹងប្រព្រឹត្ដល្មើសនូវសីលបានយ៉ាងណាទៅ? នេះហៅថា អបរិយន្ដសីល។

 ទុក: ន័យទី៦ 
           សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ និស្សិតសីល(សីលដែលមានរបស់ឤស្រ័យ) និង អនិស្សិតសីល (សីលដែលមិនមានរបស់ឤស្រ័យ)។ សីលដែលជំពាក់ទាក់ទងជាមួយភព ឤស្រ័យនូវតណ្ហា, សីលដែលជំពាក់ ទាក់ទងជាមួយសីលព្វតបរាមាស(ប្រពៃណីនិងពិធី) ឤស្រ័យនូវទិដ្ឋិ, សីលដែលជំពាក់ទាក់ទងនឹងការលើក

តម្កើងខ្លួនឯងហើយបន្ដុះបង្អាប់អ្នកដទៃ ឤស្រ័យនូវមាន: ទាំងអស់នេះជានិស្សិតសីល។ ចំណែកសីលឯណា ដែលឆ្ពោះទៅរកវិមុត្ដិ(ការរួចផុត) ជាអនិស្សិតសីល។ និស្សិតសីល មិនមែនជាសីលសំរាប់បណ្ឌិតទេ ចំណែក អនិស្សិតសីល ទើបជាសីលសំរាប់បណ្ឌិត។

 ទុក: ន័យទី៧ 
           សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ ឤទិព្រហ្មចរិយកសីល(សីលដំបូងសំរាប់ការប្រព្រឹត្ដព្រហ្មចរិយធម៌) និង អភិសមាចារិកសីល(សីលដែលជាជំនួយដល់ការបដិបត្ដិ)។ ឤទិព្រហ្មចរិយកសីលគឺអ្វី? គឺសីលដែល ប្រកប ដោយសម្មាកម្មន្ដ: សម្មាវាចា និងសម្មាឤជីវ: ហៅថាឤទិព្រហ្មចរិយកសីល។ ចំណែកសីលដែលសល់ ពីនេះជា អភិសមាចារិកសីល។

 ទុក: ន័យទី៨ 
           សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ សីលដែលទាក់ទងនឹងចិត្ដ(ចិត្តសម្បយុត្ត) និងសីលដែលមិនទាក់ទងនឹង ចិត្ត(ចិត្តវិប្បយុត្ត)។ សីលដែលទាក់ទងនឹងចិត្ដ គឺអ្វី? គឺ ឤទិព្រហ្មចរិយកសីល(សីលដំបូងរបស់ព្រហ្មចរិយ ធម៌)។ សីលដែលមិនទាក់ទងនឹងចិត្ដ គឺអ្វី? គឺអភិសមាចារិកសីល(សីលដែលឧបត្ថម្ភការបដិបត្ដិ)។ ក្នុងការរក្សា ឤទិព្រហ្មចរិយកសីល ព្រះសាវ័កបដិបត្ដិនូវសីលដ៏មាំនិងខ្ពង់ខ្ពស់បាន ចំណែកឯអភិសមាចារិកសីល បុគ្គល នៅឤចធ្វើខុស។ ដោយហេតុថាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមិនបានបញ្ញត្ដ(អភិសមាចារិកសីល)ទុក ទើបសីលនេះឤច ជាឧបសគ្គដល់ការសម្រេចធម៌(ដូច្នេះហើយទើបបុគ្គលធ្វើខុស)។

 ទុក: ន័យទី៩ 
              សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ សីលដែលមិនឤចប្រព្រឹត្ដល្មើស និងសីលដែលមិនដាងពព្រុះ[iv]។ សីលដែលមិនឤចប្រព្រឹត្ដល្មើស គឺអ្វី? គឺសីលរបស់ព្រះសាវ័ក។ សីលដែលមិនមានដាងពព្រុះ គឺអ្វី? គឺសីល របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។

 ទុក: ន័យទី ១០ 
           សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺកាលបរិយន្ដសីល(សីលដែលមានវេលាកំណត់) និង ឤបាណកោ ដិកសីល (សីលដែលរក្សារហូតអស់មួយជីវិត)។ សីលដែលរក្សាក្នុងរយ:ពេលខ្លី ហើយមិនទាក់ទងដល់ជីវិត ហៅថាកាលបរិយន្ដសីល។ សីលដែលបុគ្គលរក្សាចាប់តាំងពីពេលដែលចូលទៅរកឤចារ្យ ហើយសមាទាន សីលរហូតដល់អស់ជីវិត ហៅថាឤបាណកោដិកសីល។ កាលបរិយន្ដសីល មានពេលវេលាកំណត់ក្នុងការឲ្យផល ចំណែកឤបាណកោដិកសីល មិនមានពេលវេលាកំណត់ក្នុងការឲ្យផលឡើយ។

 តិក:(សីល ៣ប្រភេទ) ន័យទី ១[i] 
           ពួកសីលដែលមាន៣យ៉ាង គឺអ្វី? គឺសីលដែលពង្រាបបាបបាន ហើយមិនមានការប្រព្រឹត្ដល្មើស[ii] សីលដែលនៅមានកិលេសរួបរិតតែក៏មិនមានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស  [iii] និងសីលដែលកំចាត់កិលេសបាន ហើយមិន មានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស[iv]            ។

សីលដែលពង្រាបបាបបាន និងមិនមានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស គឺអ្វី? ថ្វីត្បិតតែឤរម្មណ៍ដែលកើតឡើងជា របស់ដែលមិនមានពិសោធន៍ពីមុនមក និងដែលជាឤរម្មណ៍ដែលមិនអំណោយផលដល់ការបដិបត្តិក្តី ក៏ចិត្ត របស់លោកមិនមានប្រាថ្នានឹងប្រព្រឹត្ដល្មើសឡើយ។

           សីលដែលនៅមានកិលេសរួបរិត តែក៏មិនមានការប្រព្រឹត្ដល្មើស គឺអ្វី? បើទោះបីជាបុគ្គលនោះកើត វេទនា(ទៅតាមអំណាចកិលេសក្ដី) បុគ្គលនោះក៏មិនប្រព្រឹត្ដល្មើសទៅតាមអំណាចកិលេសនោះដែរ។ នេះហៅថា សីលដែលនៅមានកិលេសរួបរិត តែក៏មិនមានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស។

           សីលដែលកំចាត់កិលេសបាន ហើយមិនមានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស គឺអ្វី? អរិយបុគ្គលកំចាត់ហេតុនៃបាប ទាំងពួងបានហើយដោយអរិយមគ្គ។ នេះហៅថា សីលដែលកំចាត់កិលេសបាន ហើយមិនមានការប្រព្រឹត្ដិល្មើស។

 តិក: ន័យទី២     
           សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ បរាមដ្ឋសីល[v] (សីលដែលកិលេសតោងចាប់) អបរាមដ្ឋសីល[vi] (សីលដែលមិនត្រូវកិលេសតោងចាប់) និងបដិបស្សទ្ធសីល(សីលដែលរំងាប់ហើយ)។

           បរាមដ្ឋសីលគឺអ្វី? បុគ្គលប្រកាន់ខ្ផាប់ទៅនឹងការប្រាកដឡើងរបស់សង្ខារដែលខ្លួនបានឃើញជាដំបូង ហៅថាបរាមដ្ឋសីល។ សីលរបស់បុថុជ្ជនដែលជាមធ្យោបាយសំរាប់ចូលទៅរកមគ្គ ហៅថាអបរាមដ្ឋសីល។ បដិបស្សទ្ធសីល គឺអ្វី? គឺសីលរបស់ព្រះអរហន្ដ។

 តិក: ន័យទី៣ 
              សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ លោកានិស្សិតសីល(សីលដែលយោងទៅតាមលោក) អត្តានិស្សិត សីល(សីលដែលយោងទៅតាមខ្លួននិងជីវិត) និង ធម្មានិស្សិតសីល(សីលដែលយោងទៅតាមធម៌)[vii] ។

           លោកានិស្សិតសីល គឺអ្វី? បុគ្គលភ័យខ្លាចទើបវៀរចាកនូវអំពើបាបទៅតាមមតិរបស់ប្រជាលោក។ នេះហៅថា លោកានិស្សិតសីល។         អត្តានិស្សិតសីល គឺអ្វី? បុគ្គលភ័យខ្លាចទើបវៀរចាកនូវអំពើបាបដើម្បីរក្សា ជីវិតរបស់ខ្លួន។ នេះហៅថាអត្តានិស្សិតសីល។ ធម្មានិស្សិតសីល គឺអ្វី? បុគ្គលគោរពធម៌ទើបមិនប្រព្រឹត្ដអកុសល កម្មដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ធម៌  នេះហៅថាធម្មានិស្សិតសីល។

 តិក: ន័យទី៤ 
           សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ វិសមំបណិហិតំសីលំ(សីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា) សមំបណិហិតំសីលំ(សីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាដែលល្អ) និង អប្បណិហិតំសីលំ(សីលដែល មិនសម្ព័ន្ធ ជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នា[viii] ។

           សីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា គឺអ្វី? បុគ្គលសមាទានសីលផង ធ្វើទារុណដល់អ្នក ដទៃផង ហៅថាសីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា។  សីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាល្អ គឺអ្វី? បុគ្គលរក្សាសីលដើម្បីជាប្រយោជន៍ជាសេចក្ដីសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិផង ដើម្បីវិមុត្ដិក្នុងអនាគតជាតិផង ហៅថាសីល ដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាល្អ។ សីលដែលមិនសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នា គឺអ្វី? បុគ្គលសមាទានសីល ដោយមិនធ្វើឲ្យក្ដៅក្រហាយដល់អ្នកដទៃ ថែមទាំងផ្ដល់ប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃទៀតផង ហៅថាសីលដែលមិន សម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នា។

 តិក: ន័យទី៥ 
              សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ វិសុទ្ធិសីល អវិសុទ្ធិសីល និងវេមតិកសីល[ix]។

           វិសុទ្ធិសីល គឺអ្វី? វិសុទ្ធិសីលសម្រេចបានដោយហេតុពីរប្រការគឺ ដោយការមិនប្រព្រឹត្ដិល្មើស និង ដោយការសារភាពក្រោយពីបានប្រព្រឹត្តល្មើសហើយ(ដូចជាការសំដែងឤបត្ដិ)។ នេះហៅថាវិសុទ្ធិសីល។

           អវិសុទ្ធិសីល គឺអ្វី? អវិសុទ្ធិសីលសម្រេចបានដោយហេតុពីរប្រការគឺ ចេតនាក្នុងការប្រព្រឹត្ដិកន្លង និង ដោយការមិនសារភាពបន្ទាប់ពីប្រព្រឹត្ដកន្លងហើយ។ នេះហៅថាអវិសុទ្ធិសីល។

           វេមតិកសីល គឺអ្វី? វេមតិកសីលសម្រេចបានដោយហេតុបីប្រការគឺ សេចក្ដីសង្ស័យក្នុងវត្ថុ(ដែលជា ទីកើតឤបត្ដិ) សេចក្ដីសង្ស័យក្នុងឤបត្ដិ និងសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងការប្រព្រឹត្ដិខុស(ដែលគួរឲ្យកើតឤបត្ដិ)។ នេះ ហៅថាវេមតិកសីល។

           បើសីលរបស់ព្រះយោគីមិនបរិសុទ្ធ ហើយលោកបានសារភាពកំហុស(សំដែងឤបត្ដិ) លោកនឹងមាន សេចក្ដីសុខព្រោះសីលបរិសុទ្ធ។ បើសិនជាព្រះយោគីលោកមានសេចក្ដីសង្ស័យ ត្រូវរកហេតុដែលនាំឲ្យសៅហ្មង នោះឲ្យឃើញ ហើយលោកក៏នឹងបានសេចក្ដីស្ងប់វិញ។

 តិក: ន័យទី៦ 
           សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ សេខសីល អសេខសីល និង នេវសេខានាសេខសីល។

           សេខសីលគឺ អ្វី? គឺជាសីលរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល៧ចំពូក។ អសេខសីល គឺអ្វី? គឺសីលរបស់ព្រះ អរហន្ដ។ នេវសេខានាសេខសីល គឺអ្វី ? គឺជាសីលរបស់បុថុជ្ជន។

 តិក: ន័យទី៧ 
           សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀត គឺ ភយសីលំ(សីលភ័យខ្លាច) បរិឡាហសីលំ(សីលរសាប់រសល់) និង មោហសីលំ(សីលល្ងីល្ងើ)។

              សីលភ័យខ្លាច គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះមិនធ្វើឤក្រក់ព្រោះមានសេចក្ដីភ័យខ្លាច នេះហៅថាភយសីល។ សីលរសាប់រសល់ គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះគិតដល់មិត្ដជិតស្និទ្ធដែលបែកឆ្ងាយគ្នា ក៏កើតសេចក្ដីរសាប់រសល់ ព្រួយបារម្ភ។ ព្រោះសេចក្ដីរសាប់រសល់កង្វល់នេះ ទើបបុគ្គលនោះមិនធ្វើអំពើឤក្រក់។ នេះហៅថាបរិឡាហសីល។ សីលល្ងីល្ងើ គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះរក្សាសីលបែបគោ[x] (គោសីល) បែបសុនខ[xi] (កុក្កុរសីល) នេះហៅថា មោហសីល។

           បើបុគ្គលរក្សាមោហសីលដោយបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះស្លាប់ទៅនឹងទៅកើតជាគោឬក៏សុនខ តែបើរក្សា មិនបរិបូណ៌ទេ បុគ្គលនោះនឹងធ្លាក់ទៅនរក[xii] ។

 តិក: ន័យទី៨ 
           សីលតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ ហីនសីល មជ្ឈិមសីល និង បណីតសីល។  

           ហីនសីល គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤល(រាគ:)ច្រើនគ្របសង្កត់ ត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤល ដ៏លើសលប់គ្របសង្កត់ ត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤលដ៏មហិមាគ្របសង្កត់ ហើយជោកជាំទៅដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាមិន ចេះចប់ នេះហៅថាហីនសីល។    មជ្ឈិមសីល គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤលដែលល្អិតគ្របសង្កត់ ហើយទទឹក ទៅដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាដែលមានកំណត់ នេះហៅថាមជ្ឈិមសីល។ បណីតសីល គឺអ្វី? បុគ្គលខ្លះមិន ត្រូវសេចក្ដីត្រេកត្រឤលគ្របដណ្ដប់ទេ ហើយមិនទទឹកទៅដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាដែលមានកំណត់ទេ នេះហៅថា បណីតសីល។

           ព្រោះរក្សាហីនសីលដោយបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងកើតជាមនុស្ស។ ព្រោះរក្សាមជ្ឈិមសីលដោយ បរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងកើតជាទេពតា។ ព្រោះរក្សាបណីតសីលដោយបរិបូណ៌ បុគ្គលនោះនឹងចូលដល់វិមុត្ដិ។

 ចតុក្ក:(សីល៤ប្រភេទ) ន័យទី១ 
              ពួកសីលដែលចែកជា៤យ៉ាងគឺ ហានភាគិយសីល(សីលតាំងនៅក្នុងផ្នែកនៃសេចក្ដីវិនាស) ឋិតិ ភាគិយសីល(សីលតាំងនៅក្នុងផ្នែកស្ថិតនៅនឹងមួយកន្លែង) វិសេសភាគិយសីល(សីលតាំងនៅក្នុងផ្នែកវិសេស ឡើង) និង និព្វេធភាគិយសីល(សីលតាំងនៅក្នុងផ្នែកជ្រៀតចូលទៅក្នុងកិលេស)[i]។

           ហានភាគិយសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលខ្លះមិនបានកំចាត់នូវធម៌ដែលជាគ្រឿងបិទបាំងក្នុងការសម្រេចនូវ មគ្គទេ ជាបុគ្គលមិនមានការព្យាយាម ហើយមានចេតនាប្រព្រឹត្ដកន្លងនូវសីល ព្រមទាំងបិទបាំងទុកនូវការប្រព្រឹត្ដិ កន្លងនោះ នេះហៅថាហានភាគិយសីល។         ឋិតភាគិយសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលខ្លះរក្សាសីលហើយមានសតិមិន ភ្លាត់ភ្លាំងក្នុងការរក្សា ប៉ុន្ដែបុគ្គលនោះមិនបានដាស់ចិត្ដខ្លួនឲ្យកើតនិព្វិទា(ការនឿយណាយ)ទេ នេះហៅថា ឋិតិភាគិយសីល។ វិសេសភាគិយសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលខ្លះរក្សាសីលនិងចំរើនសមាធិដោយបរិបូណ៌ មានសតិ មិនភ្លាត់ភ្លាំង ប៉ុន្ដែបុគ្គលនោះ(ពេញចិត្ដតែត្រឹមសីលនិងសមាធិ)  មិនបានដាស់ចិត្ដខ្លួនឲ្យកើតនិព្វិទាទេ នេះហៅថា វិសេសភាគិយសីល។ និព្វេធភាគិយសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលខ្លះរក្សាសីលនិងចំរើនសមាធិដោយបរិបូណ៌ មាន សតិមិនភ្លាត់ភ្លាំង ហើយបានទាំងដាស់ចិត្ដខ្លួនឲ្យកើតនិព្វិទាផង នេះហៅថានិព្វេធភាគិយសីល។

 ចតុក្ក: ន័យទី២ 
           សីលចតុក្ក:មានម៉្យាងទៀតគឺ ភិក្ខុសីល(សីលរបស់ភិក្ខុ) ភិក្ខុនីសីល(សីលរបស់ភិក្ខុនី) អនុសម្បន្ន សីល (សីល របស់អនុសម្បន្ន) និងឱទាតវសនគហដ្ឋសីល(សីលរបស់គ្រហស្ថ) [ii] ។

           ភិក្ខុសីលដូចម្ដេច? គឺបាដិមោក្ខសំវរ: នេះគឺភិក្ខុសីល។ ភិក្ខុនីសីលដូចម្ដេច? គឺបាដិមោក្ខសំវរ: នេះគឺ ភិក្ខុនីសីល។            សីល១០សំរាប់សាមណេរនិងសាមណេរី[iii] និងសីល៦សំរាប់សិក្ខមានា[iv]  នេះហៅថាអនុសម្បន្ន សីល។ សីល៥-សីល៨ សំរាប់ឧបាសកឧបាសិកា បុរសស្ដ្រីទាំងឡាយ នេះហៅថា ឱទាតវសនគហដ្ឋវសីល។

 ចតុក្ក: ន័យទី៣ 
           សីលចតុក្ក:មានម៉្យាងទៀតគឺ បកតិសីល ឤចារសីល ធម្មតាសីល[v] និងបុព្វហេតុកាសីល។          បកតិសីល ដូចម្ដេច ? គឺសីលរបស់ជនជាតិឧត្ដរកុរុទ្វីប នេះគឺបកតិសីល។ ឤចារសីល ដូចម្ដេច? គឺការប្រព្រឹត្ដទៅតាមច្បាប់ របៀប របស់វង្សត្រកូល វណ្ណ: ប្រទេស ជំនឿ ជា ដើមនេះ ហៅថាឤចារសីល។ ធម្មតាសីល ដូចម្ដេច? គឺសីលរបស់ព្រះមាតានៃព្រះពោធិសត្វ នៅពេលដែលព្រះពោធិសត្វព្រះអង្គចូលមក ចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃរបស់ព្រះមាតា នេះគឺធម្មតាសីល។     បុព្វហេតុកាសីល ដូចម្ដេច? គឺសីលរបស់ព្រះពោធិសត្វ និងរបស់ព្រះមហាកស្សបថេរ: នេះហៅថាបុព្វហេតុកាសីល។

 ចតុក្ក: ន័យទី៤ 
           សីលចតុក្ក:មានម៉្យាងទៀតគឺ កុសលសីល សមុដ្ឋានសីល និរោធសីល និង និរោធបដិបទា សីល[vi]។          កុសលសីល គឺអ្វី? សីល២ប្រការគឺ កុសលសីល និងអកុសលសីលនេះ រួមហៅថាកុសលសីល[vii] ។ សមុដ្ឋានសីល ដូចម្ដេច? ចិត្ដល្អរមែងជាហេតុឲ្យកើតកុសលសីល ចំណែកចិត្ដដែលឤក្រក់រមែងជាហេតុឲ្យកើត អកុសលសីល[viii] ។ និរោធសីល ដូចម្ដេច? បុគ្គលលះអកុសលសីលបានព្រោះបាននូវកុសលសីល លះកុសល សីលបាន ព្រោះបាននូវវិសុទ្ធិ[ix] ។ និរោធបដិបទាសីល ដូចម្ដេច? គឺសម្មប្បធាន៤[x]នេះហៅថានិរោធបដិបទា សីល។ គប្បីយល់ពីសម្មប្បធាន៤យ៉ាងនេះថា៖ សម្មប្បធានហៅថាព្យាយាម មិនទាន់ហៅថាជាការរក្សាសីលទេ គឺហៅត្រឹមតែសម្មាវាយាម: ប៉ុណ្ណោះ។

 ចតុក្ក: ន័យទី៥ 
           សីលចតុក្ក:មានម៉្យាងទៀតគឺបាតិមោក្ខសំវរសីល ឤជីវបារិសុទ្ធិសីល ឥទ្ទ្រីយសំវរសីល និង

បច្ចយសន្និស្សិតសីល។

              បាដិមោក្ខសំវរសីលគឺអ្វី? ទីនេះ ភិក្ខុសំរួមនៅដោយបាដិមោក្ខសំវរសីល ដល់ព្រមដោយឤចារ: និង គោចរ: ភ័យខ្លាចចំពោះកំហុសសូម្បីតែតិចតួច ហើយអប់រំខ្លួនឯងក្នុងសីលដែលលោកគួរទទួលការអប់រំ[xi] ។

           ពាក្យថា “ទីនេះ” បានដល់ ក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្ដា។ ពាក្យថា “ភិក្ខុ” បានដល់កល្យាណ បុថុជ្ជន ព្រមទាំងបានដល់ព្រះសេខ: ព្រះអសេខ: និងព្រះអកុប្ប:(អ្នកដែលមិនមានការកំរើកញាប់ញ័រ)។ ពាក្យ ថា “បាដិមោក្ខសំវរសីល” មានន័យថាសីល, ការប្រាកដ, ការចាប់ផ្ដើម, សកម្មភាព, ការការពារ, ការសំរួម, សំណក, និងការមិនត្រូវចាប់ចង។  នេះជាទ្វារចូលទៅកាន់ព្រះធម្មវិន័យ។ ដោយវិធីនេះ ឈ្មោះថាសមាទាននូវព្រះសទ្ធម្ម។ នេះគឺន័យរបស់ពាក្យថា បាដិមោក្ខសំវរសីល។ ការមិនប្រព្រឹត្ដល្មើសដោយកាយកម្ម វចីកម្ម ឈ្មោះថា “សំរួម”។ ពាក្យថាសំរួម បានដល់ការដល់ព្រមក្នុងបាដិមោក្ខសំវរសីល។ ពាក្យថា“នៅ” បានដល់ការថែទាំ ក្នុងឥរិយាបថ ទាំង៤។ ពាក្យថា “ដល់ព្រមដោយឤចារ:និងគោចរ”: គឺ(ក្នុងភិក្ខុនោះ) មានទាំងឤចារ: និង អនាចារ:។

           អនាចារ: គឺអ្វី? ភិក្ខុរូបខ្លះបានឲ្យដើមឫស្សី ឬផ្កា ស្លឹកនិងផ្លែ ឬឈើស្ទន់ និងគ្រឿងក្រអូបសំរាប់ងូត ទឹក ប្រចុបប្រចែង និយាយល្អឬឤក្រក់ពីអ្នកដទៃ យកចិត្ដយកថ្លើម ទៅនេះទៅនោះ ឬដើរផ្លូវឆ្ងាយដែលផ្ទុយនឹង វិន័យដើម្បីអញ្ជើញជនទាំងឡាយឲ្យមកចូលរួមប្រជុំ ឬធ្វើកិច្ចការអ្វីដទៃទៀតដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ហាម ព្រមទាំង ចិញ្ចឹមជីវិតដោយមិច្ឆាជីវ: នេះហៅថាអនាចារ:[xii] ។

           ម៉្យាងទៀតអនាចារ:មានពីរប្រភេទគឺ អនាចារ:ខាងកាយ និងអនាចារ:ខាងវាចា។ អនាចារ:ខាងកាយ ដូចម្ដេច? ភិក្ខុរូបខ្លះដើរចូលទៅក្នុងចំណោមសង្ឃដោយភាពក្រអឺតក្រទមក្នុងចិត្ដ ដើរបញ្ឆិតព្រះថេរ: ប្រជ្រៀត រុញលោកដោយមិនមានសេចក្ដីកោតក្រែង ឬដើរនាំមុខ ឬឈរដោយមានអំនួត ឬអង្គុយខ្ពស់ជាងលោក អង្គុយ បែរខ្នងឲ្យលោក ឬអង្គុយយ៉ាងសង្ហារ ឬអង្គុយសម្ដែងឤការ:មើលងាយលោក ឬយកដៃទះស្មាលោក និយាយ ដោយមិនមានកោតក្រែងចំពោះលោក។ ពេលដែលព្រះថេរ:ដើរជើងទទេ ខ្លួនត្រឡប់ជាពាក់ស្បែកជើង។ ពេល ដែលព្រះថេរ:ឬភិក្ខុចាស់ៗដើរនៅទីទាប ខ្លួនត្រឡប់ជាដើនៅលើទីខ្ពស់និងទូលាយ។ មើលងាយនិងធ្វើសេចក្ដី ក្ដៅក្រហាយ(ឲ្យដល់អ្នកដទៃ)ដោយវិធីផ្សេងៗ ដណ្ដើមយករបស់ល្អពីភិក្ខុដែលខ្ចីវស្សាជាង ឲ្យវត្ថុដែលមានតម្លៃ ទាបទៅព្រះថេរ: បង្កាត់ភ្លើងក្នុងកន្លែងស្រង់ទឹកហើយបិទទ្វារបង្អួចដោយមិនមានការអនុញ្ញាត ឬពេលដែលទៅ កំពង់ទឹក ចុះមុជទឹកមុនព្រះថេរ: ពត់ខ្លួនបង្វិលខ្លួនឬអវយវ:ចុះឡើងដូចមនុស្សគ្មានសុជីវធម៌។ ពេលទៅកាន់ផ្ទះ អ្នកដទៃ ក៏ចូលទៅមួយរំពេចតាមទ្វារមុខឬទ្វារក្រោយ។ អង្គុយចុះនិងក្រោកឈរឡើងដោយគ្មានមារយាទរៀប រយ ឬចូលទៅក្នុងកន្លែងគេបិទបាំង ហើយនិយាយចាក់ត្លុកជាមួយស្ដ្រី និងនារីវ័យក្មេង ព្រមទាំងអង្អែលកញ្ចឹងក របស់ពួកគេ។ ការប្រព្រឹត្ដិថោកទាបបែបនេះហៅថា អនាចារ:ខាងកាយ[xiii] ។

           អនាចារ:ខាងវាចា ដូចម្ដេច? ភិក្ខុរូបខ្លះមិនមានការគោរពនៅក្នុងចិត្ដឡើយ។ ដោយមិនទាន់ទាំងបាន សូមយោបល់ពីព្រះថេរ:ទាំងឡាយនៅឡើយ ក៏តាំងសម្ដែងធម៌ ឬទេសនាសំដែងបាដិមោក្ខ ឬនិយាយទៅកាន់ អ្នកដទៃដោយយកដៃទះស្មា ឬក៏ចូលទៅផ្ទះគេហើយសួរទៅកាន់ស្ដ្រីដោយត្រង់ៗថា “នែ៎ នាងដែលមានឈ្មោះ យ៉ាងនេះ មានត្រកូលយ៉ាងនេះ តើមានអ្វីឆាន់ឬទេ? បើសិនជាមាន ឲ្យមកឤត្មាមក ឤត្មាត្រូវការឤហារ”។ ពាក្យ និយាយដូច្នេះហៅថា អនាចារ:ខាងវាចា[xiv]។

           ឤចារ: ដូចម្ដេច? ឤចារ:ផ្ទុយនឹងអនាចារ:។ ភិក្ខុខ្លះមានសេចក្ដីគោរពនៅក្នុងចិត្ដ ជាអ្នកងាយប្រដៅ មានហិរិឱតប្ប: ហើយពេញព្រមដោយឥរិយាបថ។ លោកតែងសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ និងស្គាល់ប្រមាណក្នុងភោជន។ លោកមិនដែលចូលសឹងក្នុងពេលយាមដំបូងនិងយាមចុងក្រោយឡើយ។ លោកជាអ្នកមានបញ្ញា និងប្រុងប្រយ័ត្ន ក្នុងការបញ្ឈប់នូវចំណង់(សន្ដោស)។ លោកមិនច្របូកច្របល់ទៅដោយកិច្ចការផ្លូវលោក ជាអ្នកមានព្យាយាម និងសម្បូណ៌ទៅដោយការកោតក្រែងចំពោះសហធម្មិករបស់ខ្លួន។  យ៉ាងនេះហៅថា ឤចារ:។

           ពាក្យថាគោចរ: បានដល់ទាំងគោចរ: និងអគោចរ:។

           អគោចរ: ដូចម្ដេច? ភិក្ខុរូបខ្លះធ្វើដំណើរទៅកាន់កន្លែងស្ដ្រីពេស្យា ផ្ទះមេម៉ាយ ផ្ទះស្រីក្រមុំ ផ្ទះបណ្ឌក (ប្រុសកំរៀវ) កន្លែងនាងភិក្ខុនី ហាងលក់សុរា។ ភិក្ខុខ្លះនៅច្របូកច្របល់នឹងព្រះរាជា ឤមាត្យ តិរ្ថីយ៍ ភិក្ខុអលអជ្ជី និងពួកដែលមិនមានសទ្ធា ពួកដែលមិនបានធ្វើប្រយោជន៍ឲ្យដល់វណ្ណ:ទាំងបួន ហើយនិងពួកដែលត្រូវវណ្ណ:ទាំង ៤ស្អប់។ នេះហៅថា អគោចរ:[xv]។

           ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “ភិក្ខុប្រព្រឹត្ដល្មើសសិក្ខាបទដែលហាមអគោចរដែលមិនបរិសុទ្ធ”។ អគោចរ ដែលមិនបរិសុទ្ធ គឺអ្វី? គឺការដើរទៅកាន់កន្លែងស្រីពេស្យា។ ចំណែកគោចរនោះ គឺងាយនឹងយល់ ណាស់។ ម៉្យាងទៀត គោចរមាន៣ប្រភេទគឺ ឧបនិស្សយគោចរ ឤរក្ខគោចរ និង ឧបនិពន្ធគោចរ។

           ឧបនិស្សយគោចរ ដូចម្ដេច? គឺកល្យាណមិត្ដដែលដល់ព្រមដោយគុណសម្បត្ដិ១០ប្រការ[xvi]។ ព្រោះ ឤស្រ័យគុណសម្បត្ដិទាំងអស់នេះ បុគ្គលរមែងបានឮនូវអ្វីដែលគេមិនដែលបានឮពីមុនមក ហើយធ្វើឲ្យរបស់ ដែលធ្លាប់បានឮពីមុនមកហើយនោះឲ្យកាន់តែច្បាស់ឡើង កំចាត់បង់បាននូវសេចក្ដីសង្ស័យ ធ្វើនូវសម្មាទិដ្ឋិឲ្យ កើតឡើង ធ្វើចិត្ដឲ្យផូរផង់ ហើយបុគ្គលនោះសិក្សាធម្មវិន័យដោយល្អ មានសទ្ធាមាំ និងរមែងចំរើនដោយសីល សុត: ចាគ: និងបញ្ញា[xvii] ។ នេះហៅថា ឧបនិស្ស័យគោចរ។

           ឤរក្ខគោចរ ដូចម្ដេច? ពេលដែលភិក្ខុរូបខ្លះចូលទៅកាន់ផ្ទះអ្នកដទៃ ឬចូលទៅក្នុងភូមិ លោកតែង ដើរទំលាក់ខ្សែភ្នែកក្នុងរយ:មួយជួរនឹម។ ឥរិយាបថលោកសក្ដិសម ស្ងប់ និងសំរួម។ លោកជាទីគោរពរបស់ជន ទាំងឡាយ។ លោកមិនសម្លឹងមើលយានពាហន:ទាំងឡាយដែលទឹមដោយដំរីឬសេះ ឬសម្លឹងមើលបុរសស្ដ្រីដែល កំពុងសប្បាយក្អាកក្អាយ ឬសម្លឹងមើលទៅកាន់របៀងរាជវាំង ឬហាងតាមថ្នល់ទេ។ លោកមិនងើយ ឬឱនចុះក្នុង ទិសទាំងបួន។ នេះហៅថា ឤរក្ខគោចរ។

           ឧបនិពន្ធគោចរ ដូចម្ដេច? គឺសមដូចដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដែងថា៖“ភិក្ខុស្នាក់នៅក្នុង បរិវេណកុដិ និងទីធ្លារបស់ខ្លួន”[xviii] ។ នេះហៅថាឧបនិពន្ធគោចរ។ ទាំងអស់នេះហៅថាគោចរ។ គោចរដែលពេញ ព្រមយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុនោះទើបពោលថា “ដល់ព្រមដោយគោចរ”។

           ពាក្យថា“ខ្លាចនូវកំហុសសូម្បីតែតូចតាច”បានដល់ខ្លាចកំហុសតូចតាចដែលបានធ្វើក្នុងខណ:កំពុងសិក្សា។ នេះហៅថា “ខ្លាចនូវកំហុសសូម្បីតែតូចតាច”។ ម៉្យាងទៀត លោកសំដែងទុកថា បុគ្គលក៏ញ៉ាំងអកុសលចិត្ដឲ្យកើត ឡើង នេះហៅថាកំហុសតូចតាច។  បុគ្គលដែលចង់ជៀសវាងឆ្ងាយពីកំហុសតូចតាចនេះ ព្រោះឃើញ និង ខ្លាចវិបាកនៃកំហុសតូចតាចនោះឯង។ នេះហៅថា ឃើញភ័យក្នុងកំហុសតូចតាច។

           ពាក្យថា“សិក្សាក្នុងសិក្ខាបទដែលលោកគួរបានសិក្សា”។ ពាក្យ “ដែលគួរបានសិក្សា” ដូចម្ដេច? បាន ដល់ការវៀរចាកក្នុងសិក្ខាបទទាំង៧ក្រុម[xix](សត្ដបត្ដិកខន្ធ)។ ពាក្យថា “សិក្សាក្នុងសិក្ខាបទ” បានដល់ការបដិបត្ដិ តាមទាំងអស់(ដូចដែលបានពោលខាងលើ)។ នេះហៅថា “សិក្សាក្នុងសិក្ខាបទដែលលោកគួរបានសិក្សា”។ នេះ ហៅថា បាដិមោក្ខសំវរសីល។

បុ        ឤជីវបារិសុទ្ធិសីល ដូចម្ដេច?

វិ         គឺការមិនប្រកបមិច្ឆាជីវ:។ មិច្ឆាជីវ: គឺអ្វី? គឺកុហនា[xx](បញ្ឆោត) លបនា[xxi](និយាយច្រើន) នេមិត្ដិកតា (ប្រាប់ ដោយកាយវិការ) និប្បេសិកតា(គាបសង្កត់) និង លាភេនលាភំ និជិគឹសនតា[xxii](ឲ្យទៅគេ ដើម្បីនឹងទទួល បានមកវិញច្រើន)។

           កុហនា ដូចម្ដេច? របៀបនៃការបញ្ឆោតមាន ៣វិធីគឺ:

           ភិក្ខុគិតការ(ធ្វើជា) ចង់បានបច្ច័យ៤ដែលគ្រោតគ្រាត ហើយខុសពី(បច្ច័យ៤ដែលល្អប្រណីតដែលគេ ប្រគេនមកខ្លួន)។ ភិក្ខុរូបខ្លះកែប្រែការប្រព្រឹត្ដរបស់ខ្លួនមួយរយ:ខ្លី ហើយឃោសនាឲ្យខ្លួនឯងដោយទូលំទូលាយ ឬមានសេចក្ដីប្រាថ្នាលាមក។ ប្រាថ្នានូវទ្រព្យសម្បត្ដិទើបប្រគល់ចីពរនិងឤហារដែលល្អប្រណីត(ទៅឲ្យអ្នកដទៃ) ហើយទទួលតែរបស់ដែលមិនល្អ ឬក្លែងធ្វើជាមិនចង់បានអ្វីទាំងអស់ ឬទទួលនូវបច្ច័យ៤ដោយក្លែងធ្វើជាទទួល ព្រោះមានមេត្ដាដល់អ្នកដទៃ។ នេះហៅថា ការបោកបញ្ឆោតដោយធ្វើពើជាបដិសេធនូវបច្ច័យទាំងឡាយ[xxiii]។

           ភិក្ខុរូបខ្លះមានសេចក្ដីប្រាថ្នាឤក្រក់ ហើយលោភចង់បានទ្រព្យសម្បត្ដិ ក្លែងធ្វើជារមទម្យ ហើយ និយាយ ថា “ឤត្មាបានសម្រេចឈាន” ហើយស្វាធ្យាយនូវព្រះសូត្រដោយសេចក្ដីសង្ឃឹមថានឹងទទួលបាននូវ ទេយ្យទាន នេះហៅថាបោកបញ្ឆោតដោយឥរិយាបថ[xxiv] ។

              ភិក្ខុរូបខ្លះជាជនល្មោភនិងពូកែនិយាយ ដើរប្រកាសចំពោះអ្នកដទៃថា “ឤត្មាបានសម្រេចនូវអរិយ សច្ច: ហើយពេញចិត្ដតែក្នុងវិវេក” ឬ “ឤត្មាបដិបត្ដកម្មដ្ឋាន” ឬ “ធម្មទេសនារបស់ឤត្មាជ្រាលជ្រៅនិងល្អិតល្អន់” ឬ “ឤត្មាបានសម្រេចឧត្ដរិមនុស្សធម៌”[xxv]. ។ ព្រោះត្រូវការរបស់តបស្នង ភិក្ខុរូបនោះលើកសរសើរខ្លួនឯង យ៉ាងនេះ។ នេះហៅថា ការបោកបញ្ឆោតដោយការនិយាយបញ្ឆិតបញ្ឆៀង[xxvi] ។

           លបនា ដូចម្ដេច? បានដល់អ្នកដែលមានចិត្ដមិនត្រង់បរិសុទ្ធ ប្រចុបប្រចែង និយាយកំប្លុកកំប្លែង ធ្វើឫក ធ្វើពារ ដោយសង្ឃឹមថានឹងបានផលតបស្នង។ ធ្វើឲ្យមានបរិយាកាសរីករាយ ព្រោះសង្ឃឹមថានឹងឤចទាក់ទាញ ប្រយោជន៍មកដល់ខ្លួន នេះហៅថា លបនា។

           នេមិត្ដិកតា ដូចម្ដេច? ភិក្ខុសំដែងធម៌ចំពោះគហបតីមានទ្រព្យ ព្រោះប្រាថ្នាបានទទួលនូវការឧបត្ថម្ភ។ ភិក្ខុនោះចង់បានផលប្រយោជន៍ តែមិនបានព្យាយាមនឹងយកឈ្នះចិត្ដរបស់ខ្លួនឯងទេ។ នេះហៅថា នេមិត្ដិកតា។

           និប្បេសិកតា ដូចម្ដេច? បានសេចក្ដីថា បុគ្គលដែលចង់បានផលប្រយោជន៍ដោយធ្វើឲ្យអ្នកដទៃ ខ្លាចខ្លួន ដោយការរំលោភលើគេ ឬធ្វើឲ្យគេបែកបាក់គ្នា ឬធ្វើឲ្យគេខ្លាចដោយសារអំពើដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខទោស។

           លាភេនលាភំ និជិគឹង្សនតា ដូចម្ដេច? គឺឲ្យទ្រព្យតែបន្ដិចបន្ដួច ហើយសង្ឃឹមថានឹងបានទទួលមកវិញ ច្រើន។ នេះហៅថា លាភេនលាភំ និជិគឹង្សនតា។

           អំពើលាមកទាំងអស់នេះ ចាត់ទុកជាមិច្ឆាជីវ:។

           នៅមានមិច្ឆាជីវ:ម៉្យាងទៀតគឺ ការឲ្យបន្ទះឫស្សី ឲ្យផ្កា ស្លឹកឈើ និងផ្លែឈើ ឬឈើស្ទន់ដុសធ្មេញ និង គ្រឿងក្រអូបសំរាប់ងូតទឹក ឬទាយហោរ កាត់សប្ដី៍ ឬព្យាករណ៍ជោគជតារាសី ឬទាយភាសាសត្វ បក្សី ទាយ លក្ខណ:ដំណើរមនុស្សថាជាមង្គលឬអព្វមង្គល បូជាភ្លើងដោយផ្កានានា ឬការធ្វើឲ្យការរកស៊ីរីកចំរើនរុងរឿង ការ នាំកងទ័ព ឬការលក់ដូរគ្រឿងឤវុធ។ ទាំងអស់នេះ និងសកម្មភាពដទៃៗបែបនេះទៀត ចាត់ទុកថាជាមិច្ឆាជីវ:។ ការមិនធ្វើនូវអំពើទាំងអស់នេះ ហៅថាឤជីវបារិសុទ្ធិសីល។

បុ          ឥន្ទ្រីយសំវរសីល ដូចម្ដេច?

វិ          ពេលឃើញរូប ឮសំលេង ហិតក្លិន ភ្លក្សរសជាតិ ឬប៉ះពាល់ បុគ្គលកំណត់នូវលក្ខណ:ដែលជាកិលេស មិនឲ្យកើតឡើង ហើយមិនល្មើសនូវសីល[xxvii] ។ នេះហៅថាឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ឥន្ទ្រីយសំវរសីលនេះ បុគ្គលឤចធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បានដោយកិច្ច៩យ៉ាងគឺ៖[xxviii] ១)ដោយការកំចាត់និមិត្ដដែលឤក្រក់មិនឲ្យកើត ឡើងតាមឥន្ទ្រីយ៍ ២)ដោយការមិនភ្លាត់សតិ ៣)ដោយការមិនបណ្ដោយឲ្យអកុសលចេតសិកកើតតគ្នា រឿយៗ បាន(ឧបមា)ដូចជាបុគ្គលរក្សាសិរសារបស់ខ្លួនដែលកំពុងឆេះភ្លើង[xxix]   ៤)ដោយសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ឲ្យដូច ជាព្រះនន្ទថេរ:[xxx] ៥)ដោយការយកឈ្នះអកុសលចិត្ដ ៦)ដោយការបានឈាននៅក្នុងចិត្ដដោយងាយៗ។ ៧)ដោយការរស់នៅឆ្ងាយអំពីបុគ្គលដែលមិនសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ និង ៨)ដោយការសមាគមជាមួយបុគ្គលដែល មានការសំរួមឥន្ទ្រីយ៍។

បុ          បច្ចយសន្និស្សិតសីល ដូចម្ដេច?

វិ         បុគ្គលពិចារណាដោយឆ្លាតក្នុងការទទួលឤហារបិណ្ឌបាត្រដោយវិធី៨យ៉ាងគឺ: ១)ឤត្មាអញមិនមែន បរិភោគ(ឤហារនិងទឹក) សំរាប់ការលេងកីឡាហឹង្សា ឬដើម្បីការស្រវឹងទេ ២)ឤត្មាអញមិនមែនបរិភោគ ដើម្បីឲ្យខ្លួនអញមានលំអឬស្អាតនោះទេ ៣)ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីថែរក្សារាងកាយនេះឲ្យនៅស្ថិតស្ថេរ ទេ ៤)ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីរំងាប់នូវការឃ្លាននិងការស្រេក ៥)ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីសមាទានជីវិតជា ព្រហ្មចារី ៦)ឤត្មាអញបរិភោគដោយគិតជានិច្ចថា ឤហារនិងទឹកនេះសំរាប់កំចាត់នូវវេទនាចាស់ និងមិន ឲ្យវេទនាថ្មីកើតឡើងបាន ៧)ឤត្មាអញបរិភោគដោយការពេញចិត្ដតែនឹងរបស់បន្ដិចបន្ដួច ៨)ឤត្មាអញ បរិភោគដោយមិនមានទោស និងរស់នៅដោយផាសុខភាព[xxxi] ។

បុ          ពាក្យថា “បរិភោគឤហារមិនមែនដើម្បីលេងកីឡាហឹង្សា និងមិនមែនដើម្បីស្រវឹង ដូចម្ដេច?

វិ          ឤត្មាអញបរិភោគឤហារដោយសេចក្ដីល្មោភ ឤត្មាអញរឹងប៉ឹង ឤត្មាអញចូលចិត្ដកីឡាដែលហឹង្សា ពោល គឺលេងខ្លាំងៗ ប្រណាំងប្រឡងនឹងអ្នកដទៃនិងរត់”។ នេះហៅថាកីឡាដែលហឹង្សា។ ពាក្យថា “ស្រវឹង” បានដល់ការឈ្លក់នឹងខ្លួនឯង និងការមិនពេញចិត្ដ ប្រៀបដូចជាលក្ខណ:របស់ជនដែលមាន កំហឹង ហើយវាយតប់អ្នកដទៃដូច្នោះដែរ។

           ពាក្យថា “មិនមែនដើម្បីឲ្យខ្លួនអញមានលំអ ឬស្អាតនោះទេ” (គឺមិនមែន) ដូចជនដែលប្រាថ្នាឲ្យអ្នក ដទៃ ស្រឡាញ់ខ្លួននៅត្រង់ដែលខ្លួនមានរាងកាយនិងអវយវ:ពេញលេញនិងគួរឲ្យគយគន់ និងមិនចេះស្កប់ចិត្ដ ព្រោះ ពេញទៅដោយសេចក្ដីត្រូវការ។ 

           ពាក្យថា “ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីថែរក្សារាងកាយនេះឲ្យបានស្ថិតស្ថេរ” គឺដូចជាដុំរទេះដែលត្រូវការ ខ្លាញ់យ៉ាងណា បុគ្គលត្រូវការរក្សារាងកាយឲ្យមានសេចក្ដីស្ងប់ដូច្នោះដែរ។

           ពាក្យថា “ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីរំងាប់នូវការឃ្លាននិងការស្រេក” បានន័យថា មានប្រក្រតីជាអ្នក បរិភោគឤហារតែបន្ដិចបន្ដួច ដូចដែលបុគ្គលប្រើថ្នាំពេទ្យសំរាប់ថែរក្សារោគស្បែកយ៉ាងនោះដែរ។

           ពាក្យថា “ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីសមាទានជីវិតជាព្រហ្មចារី” គឺប្រាថ្នាដើម្បីសម្រេចអរិយមគ្គដោយ ឤស្រ័យប្រយោជន៍ពីការចេះប្រមាណក្នុងការបរិភោគ គឺបរិភោគដោយមានឤរម្មណ៍ ដូចបុគ្គលដែលបរិភោគសាច់របស់កូនខ្លួន ដូច្នោះដែរ[xxxii]។

           ពាក្យថា “ដោយគិតជានិច្ចថាឤហារនិងទឹកនេះសំរាប់កំចាត់នូវវេទនាចាស់ និងមិនឲ្យវេទនាថ្មីកើត ឡើងបាន” គឺបរិភោគមិនតិចពេកមិនច្រើនពេក ដូចបុគ្គលផឹកថ្នាំ(ល្បាយ) ដូច្នោះដែរ។

           ពាក្យថា “ឤត្មាអញបរិភោគដោយការពេញចិត្ដតែនឹងរបស់បន្ដិចបន្ដួច” គឺរក្សារាងកាយឲ្យមានសុវត្ថិ ភាព ដោយបរិភោគតែបន្ដិចបន្ដួច គឺបដិបត្ដិចំពោះរាងកាយដូចជាគ្រូពេទ្យ(បដិបត្ដិចំពោះអ្នកជំងឺដូច្នោះដែរ)។

           ពាក្យថា “ដោយមិនមានទោស” បានដល់ការធ្វើឲ្យរាងកាយមានផាសុខភាពដោយការបរិភោគតិច។ ដោយវិធីនេះ បុគ្គលធ្វើឲ្យរាងកាយមិនមានទោស និងគេចផុតពីការទិតៀនរបស់បណ្ឌិត។ ព្រោះហេតុនេះ ទើប ឈ្មោះថាបរិភោគ(ឤហារនិងទឹក)ដោយមិនមានទោស និងរស់នៅដោយផាសុខភាព ។

           បើបានឤហារដែលសមល្មម បុគ្គលនឹងមិនមានឤរម្មណ៍ហត់នឿយ ហើយបុគ្គលនឹងមិនដេកនៅក្នុង បឋមយាម មជ្ឈិមយាម និងបច្ឆិមយាមឡើយ។ ដោយវិធីនេះ បុគ្គលនោះរមែងបាននូវសេចក្ដីស្ងប់។ ព្រោះហេតុ នេះ ទើបមានឈ្មោះថាបុគ្គលពិចារណាដោយឆ្លាតក្នុងការទទួលឤហារបិណ្ឌបាត្រដោយវិធី៨យ៉ាង។ ព្រោះហេតុ ដូច្នេះទើបមានឈ្មោះថា បុគ្គលគួរទទួលឤហារ។

           ម៉្យាងទៀត វិធីទាំង៨យ៉ាងនេះ ឤចសង្ខេបឲ្យមកនៅត្រឹមតែការពិចារណា៤ប្រការគឺ ការពិចារណានូវ អ្វីដែលគួរលះបង់ ការពិចារណាអំពីការពិត ការពិចារណាអំពីការពេញចិត្ដតែនឹងរបស់តិច និងការពិចារណាអំពី ការទទួលតិច។

បុ          “ការពិចារណានូវអ្វីដែលគួរលះបង់” ដូចម្ដេច?

វិ          គឺសភាពដែលមិនជាប់ជំពាក់នឹងកីឡាហឹង្សា សភាពដែលមិនស្រវឹង និងសភាពដែលមិនរវីរវល់នឹងលំអ ឬ សម្រស់ផ្ទាល់ខ្លួន។ ទាំងអស់នេះហៅថា ការពិចារណានូវអ្វីដែលគួរលះបង់។

           ពិចារណា “ដើម្បីថែរក្សារាងកាយនេះឲ្យស្ថិតស្ថេរ ដើម្បីរំងាប់នូវការឃ្លាននិងការស្រេក ដើម្បី សមាទានជីវិតជាព្រហ្មចារី” ទាំងអស់នេះហៅថា ការពិចារណាអំពីការពិត។ “ឤត្មាអញនឹងកំចាត់នូវវេទនាចាស់ និងមិនឲ្យវេទនាថ្មីកើតឡើងបាន” នេះហៅថា ការពិចារណាអំពីការពេញចិត្ដតែនឹងរបស់តិច។ “ឤត្មាអញគួរពេញ ចិត្ដតែនឹងរបស់បន្ដិចបន្ដួច ដែលមិនមានទោស និងរស់នៅដោយផាសុខភាព” ទាំងនេះហៅថា ការពិចារណាអំពី ការទទួលតិច។

           ទាំងអស់នេះហៅថាការពិចារណា៤យ៉ាង។ ការពិចារណា៤យ៉ាងនេះ ឤចសង្ខេបឲ្យមកនៅត្រឹមតែ ៣យ៉ាងគឺ ពិចារណាអំពីការលះបង់ ពិចារណាអំពីភាពល្មម និងពិចារណាពីភាពសម្បូណ៌។

           បុគ្គលលះបង់ការជាប់ជំពាក់ក្នុងកាមវត្ថុដោយពិចារណាអំពីការលះបង់ ដូចជាកំចាត់ការឃ្លាននិង ស្រេក, កំចាត់វេទនាចាស់និងមិនបង្កវេទនាថ្មីឲ្យកើតឡើង។ ម៉្យាងទៀត ដោយការពិចារណានេះ បុគ្គលក៏កំចាត់ កម្មដែលធ្វើឲ្យនឿយហត់ដល់រាងកាយបាន។ ការពិចារណាដទៃទៀត គួរបដិបត្ដិដោយការពិចារណាអំពីភាពល្មម និងដោយការពិចារណាពីភាពសម្បូណ៌ចុះ។

           ហើយនៅពេលបុគ្គលពិចារណាអំពីចីវរ គប្បីយល់ថាចីវរទាំងអស់នោះប្រើសំរាប់ការពារខ្យល់ ការពារ ត្រជាក់-ក្ដៅ មូស សុច និងស្រមោច និងដើម្បីបិទបាំងអវយវ:ដែលជាកេរ្ដី៍ខ្មាស។ ធ្វើយ៉ាងនេះឈ្មោះហៅថា “បដិបត្ដិដោយការពិចារណាភាពសម្បូណ៌”[xxxiii]។

           ថាបើដូច្នោះ ពេលណាទើបបុគ្គលគួរពិចារណាគិលានភេសជ្ជ:[xxxiv] (ថ្នាំពេទ្យ)? ចំពោះឤហារនិងថ្នាំ ពេទ្យ បុគ្គលគប្បីពិចារណានៅពេលបរិភោគ។ ចំពោះចីវរនិងសេនាសន: គប្បីពិចារណានៅពេលដែលទទួល។ បុគ្គលគប្បីគិតជារៀងរាល់ថ្ងៃនិងជារៀងរាល់ម៉ោងថា “ជីវិតឤត្មាអញគឺឤស្រ័យនៅលើអ្នកដទៃ ដូច្នេះអញត្រូវតែ ពិចារណាជានិច្ច[xxxv] ។ បុគ្គលគប្បីពិចារណាគ្រប់បែបគ្រប់យ៉ាង ដោយន័យនេះ។

           បូរាណាចារ្យបានពោលទុកថា ការបរិភោគ(ការប្រើប្រាស)មាន៤យ៉ាងគឺ ថេយ្យបរិភោគ(បរិភោគបែប ចោរ) ឥណបរិភោគ(បរិភោគបែបជំពាក់) ទាយជ្ជបរិភោគ(បរិភោគបែបអ្នកបន្ដវង្ស) និងសាមីបរិភោគ (បរិភោគ បែបជាម្ចាស់)[xxxvi] ) ។

           ថេយ្យបរិភោគ ដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤)របស់អ្នកប្រព្រឹត្ដល្មើសនូវសីល។

           ឥណបរិភោគ ដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់អ្នកដែលគ្មានហិរិឱត្ដប្ប: និងអ្នកដែលប្រកប របរជាមិច្ឆាជីវ:។

           ទាយជ្ជបរិភោគ ដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់អ្នកដែលមានសេចក្ដីព្យាយាម។

           សាមីបរិភោគដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់ព្រះអរហន្ដ។

           ការបរិភោគមាន២យ៉ាងទៀតគឺ ការបរិភោគបែបមិនស្អាត និងការបរិភោគបែបស្អាត។ ការបរិភោគ បែបមិនស្អាត ដូចម្ដេច? គឺការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់អ្នកដែលមានហិរិ ឱតប្ប: តែមិនឆ្លាតក្នុងការពិចារណា។ ការបរិភោគ(បច្ច័យ៤) របស់អ្នកដែលមានហិរិឱតប្ប: ដែលឆ្លាតក្នុងការពិចារណា មានបញ្ញា សំរួមខ្លួន និងប្រកប ដោយនិព្វិទា ហៅថាការបរិភោគបែបស្អាត។ បុគ្គលគប្បីហ្វឹកហាត់ខ្លួនក្នុងការស្អាតនេះជានិច្ច។ បុគ្គលគប្បីយល់ ពីរឿងបច្ច័យ៤ដោយន័យដូច្នេះ។ នេះហៅថា បច្ចយសន្និសីទសីល។

 សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥ 
           បាដិមោក្ខសំវរសីលគប្បីរក្សាដោយការមានសទ្ធារឹងមាំ។ ឤជីវបារិសុទ្ធសីលគប្បីរក្សាដោយសេចក្ដី ព្យាយាមដ៏ខ្ពស់។ ឥន្ទ្រីយសំវរសីលគប្បីរក្សាដោយសតិដ៏ខ្លាំងក្លា។ បច្ចយសន្និស្សិតសីលគប្បីរក្សាដោយបញ្ញា ដ៏រឹងមាំ។

           ឤជីវបារិសុទ្ធិសីលនៅរួមជាមួយគ្នានឹងបាដិមោក្ខសំវរសីល។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា នៅពេលដែល ចេញចាកពីលោកីយវិស័យ ព្រោះមិនមានការជាប់ជំពាក់ បុគ្គលមានការប្រព្រឹត្ដិស្ងប់និងសំរួមក្នុងកាយកម្ម និង វចីកម្ម។

           សីលទាំង២ប្រភេទនេះស្ថិតនៅក្នុងឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាបើបុគ្គលបានរក្សាចិត្ដ របស់ខ្លួនដោយល្អហើយ គេរមែងរក្សាកាយកម្មនិងវចីកម្មបាន។

           បច្ច័យសន្និសីទសីលក៏គឺឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ព្រោះហេតុអ្វី? បុគ្គលស្គាល់ខន្ធនិងធម៌ដែលកើតជាមួយ ក៏កើតនិព្វិទានឹងខន្ធនោះ មានសម្មាសតិនិងសម្មាសមាធិ ដូចដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “ភិក្ខុគប្បីយល់ ពីកវឡឹង្ការាហារ និងបញ្ចកាមគុណ”។

           បាដិមោក្ខសំវរសីល និងឤជីវបារិសុទ្ធិសីល ចាត់ចូលជាសីលខន្ធ។ ឥន្ទ្រីយសំវរសីល ចាត់ចូលជា សមាធិខន្ធ ឯបច្ចយសន្និស្សិតសីល ចាត់ចូលជាបញ្ញាខន្ធ។
[i] A. III, 427, Vis. Mag. 15

[ii] Cp. D. III, 125 សន្ដិ ខោ បន មេ ចុន្ទ ឯតរហិ ឧបាសិកា សាវកា គិហី ឱទាត វសនា ព្រហ្មចារិនោ 

[iii] Cp. Vis. Mag. 15 សាមណេរសាមណេរី ទសសីលា,

[iv] សិក្ខមានា សីលា

[v] ធម្មតា សីលា។ D. II, 19:  ធម្មតា ឯសា ភិក្ខវេ យទា ពោធិសត្ដោ មាតុ កុច្ឆឹ ឱកន្ដោ ហោតិ ន ពោធិសត្ដមាតុ បុរិសេសុ មានសំ ឧបជ្ផតិ កាមគុណូបសំហិតំ អនតិក្កមនិយា ច ពោធិសត្ដមាតា ហោតិ កេនចិ បុរិសេន រត្ដចិត្ដេន អយំ ឯត្ថ ធម្មតា។

[vi]មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ

[vii] Cp.   (a) M. II. 27: កតមេច ថបតិ កុសលសីលា? កុសលំ កាយកម្មំ កុសលំ វចីកម្មំ ឤជីវបរិសុទ្ធឺ បិ ខោ អហំ ថបតិ សីលស្មឹ វទាមិ ឥមេ ខោ ថបតិ កុសលសីលា

           (b) M. II, 26: កតមេច ថបតិ អកុសលសីលា? អកុសលំ កាយកម្មំ អកុសលំ វចីកម្មំ បាបកោ ឤជីវោ ----ឥមេ វុច្ចតិ ថបតិ អកុសលសីលា

[viii] Cp.  (a) M. II. 27:  យំ ចិត្ដំ វីតរាគំ វីតទោសំ វីតមោហំ ឥតោសមុដ្ឋានា កុសលសីលា

           (b) M. II.26  សចិត្ដំ សរាគំ សទោសំ សមោហំ ឥតោសមុដ្ឋានា អកុសលសីលា

[ix] Cp. M.II, 26: (a) ឥធ ថបតិ ភិក្ខុ កាយទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតំ ភាវេតិ...មនោទុច្ចរិតំ បហាយ មនោសុចរិតំ ភាវេតិ មិច្ឆាឤជីវំ បហាយ សម្មាឤជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ ឥត្ថេតេ អកុសលសីលា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្ដិ 

                       (b) M. II, 27: ឥធ ថបតិ ភិក្ខុសីលវា ហោតិ នោ ច សីលមយោ តំ ច ចេតោវិមុត្ដឹ បញ្ញាវិមុត្ដឹ យថាភូតំ បជានាតិ យត្ថស្ស តេ   កុសលសីលា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្ដិ ។

[x] Cp.M.II, 27: ឥធ ថបតិ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្ដំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ ឧបន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ -បេ- អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្ដំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ ឯវំ បដិបន្នោ ខោ ថបតិ កុសលានំ សីលានំ និរោធាយ បដិបន្នោហោតិ។

[xi] D.I. 63-70. 10: សេក្ខា អសេក្ខា អកុប្បំ

[xii] កាយិកអនាចារ: Cp vbh 246: ឥធ ឯកច្ចោ វេឡុទានេន វា បត្ដទានេន វា បុប្ជទានេន វា ផលទានេន វា សិនានទានេន វា ទន្ដកដ្ឋទានេន វា ចាដុកម្យតាយ វា មុគ្គសូមិច្ឆា បតាយ វា បារិភដ្ឋតាយ វា ជង្ឃបេសនិកេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆា ឤជីវេន ជីវិតំ កប្បេតិ: អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ។  

Cp. also Th. 937, 938: មត្ដិកំ តេលំ ចុណ្ណញ្ច ឧទកាសនភោជនំ 

គិហីនំ ឧបនាមេន្ដិ ឤកំខន្ដា ពហុត្ដរំ 

ទន្ដបោណំ កបិដ្ឋញ្ច បុព្ជខាទនិយានិ ច

បិណ្ឌបាតេ ច សម្បន្នេ អម្ពេ ឤមលកានិ ច។

[xiii] កាយិក អនាចារ: Cp.Nd1 228-9

[xiv] វាចាសិក អនាចារ: Cp.Nd1 230

[xv] គោចរ: និង អគោចរ:Cp. Vbh.247: ឥធេកច្ចោ វេសិយាគោចរ: វា ហោតិ វិធវាគោចរោ វា ថុល្លកុមារិគោចារោ វា បណ្ឌកគោចរោ វា ភិក្ខុនិគោចរោ វា បានាគារគោចរោ វា សំសត្ថោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្ដេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន គិហិសំសគ្គេន យានិ វា បន តានិ កុលានិ អស្សទ្ធានិ អប្បសន្នានិ អនោបានភូតានិ អក្កោសកបរិភាសកានិ អនត្ថកាមានិ អហិតកាមានិ អផាសុកាមានិ អយោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសាតិៈ អយំ វុច្ចតិ អគោចរោ។

[xvi] ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតកល្យាណមិត្ដ។ Cp. A. IV, 357: បុន ច បរំ មេឃិយ ភិក្ខុ យាយំ កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិវរណសប្បាយា សេយ្យាថីទំ អប្បិច្ឆកថា សន្ដុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វិរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្ដិកថា វិមុត្ដិញាណទស្សនកថា។

[xvii] Cp Vis Mag.19

[xviii] Cp. S. V, 148: កោ ច ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្ដិកោ វិសយោ យទិទំ ចត្ដារោ សតិបដ្ឋានា។

[xix] សត្ដបត្ដិកខន្ធ គឺ បរាជិក សង្ឃាទិសេស ថុល្លច្ច័យ បាចិត្ដិយ បាដិទេសនីយ ទុក្កដ និងទុព្ភាសិត។

[xx]  មានន័យម៉្យាងទៀតថា កោសជ្ជៈ

[xxi] មានន័យម៉្យាងទៀតថា វង្កតា

[xxii] for 2-6 Cp Vbh 352-3

[xxiii] Nd1 224: បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនាវត្ថុ

[xxiv] Ibid: ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនាវត្ថុ

[xxv] ទាំងអស់នេះខុសពីសេចក្ដីអធិប្បាយដែលមាននៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ(២៥-២៦) នៅលើបញ្ហាដូចគ្នានេះ

[xxvi] Nd1 226: សាមន្ដជប្បនសង្ខាតំ កុហនាវត្ថុ

[xxvii] Cp.D.I, 70

[xxviii] តាមពិតរាប់ទៅឃើញតែ ៨ ទេ

[xxix] Cp. S. III, 143:    ឯវំ ខន្ធេ អវេក្ខេយ្យ ភិក្ខុ ឤរទ្ធវិរិយោ

                       ទិវា វា យទិ វា រត្ដឹ សម្បជានោ បតិស្សតោ

                       ជហេយ្យ សព្វសញ្ញោគំ ករេយ្យ សរណត្ដមោ

                       ចរេយ្យាទិត្ដសីសោ វ បត្ថយំ អច្ចុតំ បទំ។

[xxx] Cp. A. I, 25: ឯតទគ្គំ...........ឥន្ទ្រិយេសុគុត្ដទ្វារានំ យទិទំ នន្ទោ

[xxxi] A. II, 40:  ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ ឤហារំ ឤហារេតិ នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហឹសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ នាវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ យាត្រា ច មេ ភាវិស្សតិ អនវជ្ផតា ច ភាសុវិហារោ ចាតិ។

[xxxii] S. II, 98. Also Th. 445: ឧបជ្ផេ ចេ រសេ តណ្ហា បុត្ដមំសូបមំ សរ។

[xxxiii] M. 1, 10: បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវាតិ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយ ឧណ្ហស្ស បដិឃាតាយ (ឌំសមកសវាតាតបសិរឹសប សម្ជស្សានំ បដិឃាតាយ យាវទេវ ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនត្ថំ។

[xxxiv] Ibid.

[xxxv] A. V, 87-8: បរបដិពទ្ធា មេ ជីវិកា តិ បព្វជិតេន អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្វំ។

[xxxvi] J. V, 253: ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គពុំបាននិយាយថាការបរិភោគទាំង៤នេះ យោងទៅតាមបូរាណាចារ្យ ដូចក្នុងវិមុត្តិមគ្គនេះទេ។
[i]មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ

[ii] បាបនិម្មូលនេន អវិតិក្កមោ: រហូតមកដល់ពេលនេះ លោកមិនទាន់បានទទួលសីលក្តី ក៏លោកគិតថាលោកបានទទួលរួចហើយ ក៏ចិត្តរបស់លោក មិនមាន ប្រាថ្នានឹងប្រព្រឹត្ដល្មើសឡើយ។

[iii] សមាទានេន អវិតិក្កមោ

[iv] សមុច្ឆេទនេន អវិតិក្កមោ

[v] Cps. II. 94 ទីឃរត្ដំ ហេតំ ភិក្ខវេ អស្សតវតោ បុថុជ្ផនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ ឯតំ មម ឯសោ ហំ អស្មី ឯសោ មេ អត្ដាតិ

[vi] Cp. A.II.56-7 បុន ចបរំ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ អរិយកន្ដេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ អក្ខណ្ឌេហិ អឆិទ្ទេហិ អសពលេហិ អកម្មាសេហិ ភុជិស្សេហិ វិញ្ញុប្បសដ្ឋេហិ អបរាមដ្ឋេហិ សមាធិសំវត្ដនិកេហិ។

[vii] A.I. 147  តីណិមានិ ភិក្ខវេ អធិបតេយ្យានិ កតមា តីណិ ? អត្ដាធិបតេយ្យំ លោកាធិបតេយ្យំ ធម្មាធិបតេយ្យំ

[viii] មិនមានក្នុង វិសុទ្ធិមគ្គទេ

[ix] Cp. Vis. Mag. 14

[x] Cow-asceticism បានដល់ការបដិបត្តិរបស់តាបសនៅឥណ្ឌាខ្លះ ដែលយកតម្រាប់ដូចជាសត្វគោ

[xi] Dog-asceticism បានដល់ការបដិបត្តិរបស់តាបសនៅឥណ្ឌាខ្លះ ដែលយកតម្រាប់ដូចជាសត្វឆ្កែ

[xii] M I , 388-9: សោ គោ វតំ ភាវេត្វា បរិបុញ្ញំ អពោកិណ្ណំ........កាយស្ស ភេទា បរំមរណា គុណំ សហវ្យាតំ ឧបជ្ផតិ ។ សចេខោ បនស្ស ឯវំ ទិដ្ឋី ហោតិ: ឥមិនា ហំ សីលេន វាវតេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វាតិ សាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋី ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស ខោ អហំ សេនិយ ទ្វិន្នំ គតិនំ

អញ្ញតរំ គតឹ វទាមិ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនឺ វា។ សំរាប់ការបដិបត្តិដែលយកតម្រាប់ដូចជាសត្វឆ្កែ ក៏មានលទ្ធផលដូចគ្នាដែរ។
[i] D. I, 63: កថញ្ច មហារាជ ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ ហោតិ? ឥធា មហារាជ ភិក្ខុ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លអជ្ជី ទយាបណ្ណោ សព្វបាណភូតហិតានុកម្បិ វិហរតិ ។ អទិន្នាទានំ បហាយ........

[ii]  មិនមាននៅក្នុងវិសុ.ទេ

[iii] Cp. Pts. I, 43-44: អត្ថិ សីលំ បរិយន្ដំ អត្ថិសីលំ អបរិយន្ដំ ។ តត្ថា កតមំ តំ សីលំ បរិយន្ដំ? អត្ថិ សីលំ លាភបរិយន្ដំ អត្ថិ សីលំ យសបរិយន្ដំ អត្ថិ សីលំ ញាតិបរិយន្ដំ អត្ថិសីលំ អង្គបរិយន្ដំ អត្ថិ សីលំ ជីវិតបរិយន្ដំ ។ កតមំ តំ សីលំ លាភបរិយន្ដំ? ឥធ ឯកច្ចោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា យថាសមាទិណ្ណំ សិក្ខាបទំ វិតិក្កមតិ ឥទំ តំ សីលំ លាភបរិយន្ដំ .........កតមំ តំ សីលំ ន អង្គបរិយន្ដំ? ឥធ ឯកច្ចោ អង្គហេតុ អង្គបច្ចយា អង្គការណា យថាសមាទិណ្ណំ សិក្ខាបទំ វិតិក្កមាយ ចិត្ដំ បិ ន ឧប្បាទេតិ កឹ សោ វិតិក្កមិស្សតិ ឥទំ តំ សីលំ ន អង្គបរិយន្ដំ ។ កតមំ តំ សីលំ ន ជីវិតបរិយន្ដំ ? ឥធ ឯកច្ចោ ជីវិតហេតុ ជីវិតបច្ចយា ជីវិតការណា យថាសមាទិណ្ណំ សិក្ខាបទំ វិតិក្កមាយ ចិត្ដំ បិ ន ឧប្បាទេតិ កឹ សោ វិតិក្កមិស្សាតិ: ឥទំ តំ សីលំ ន ជីវិតបរិយន្ដំ

[iv] មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ

អ្វីដែលនាំឲ្យសីលបរិសុទ្ធ
បុ          អ្វីធ្វើឲ្យសីលបរិសុទ្ធ?

វិ          ភិក្ខុដែលបានទទួលយកនូវពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលទាក់ទងនឹងឈានធម៌ហើយមានសតិក្នុងឤបត្ដិទាំង៧ កងនោះ បើសិនបានឃើញថាខ្លួនត្រូវឤបត្ដិបារាជិកហើយ រមែងដឹងថាខ្លួនធ្លាក់ផុតពីភិក្ខុភាវ:ហើយៗនឹង រស់នៅដោយសីលមិនបរិបូណ៌។ បើសិនជាភិក្ខុរូបនោះមានសីលបរិបូណ៌ លោករមែងសម្រេចបាននូវ សីលជាន់ខ្ពស់។ បើសិនជាលោកមានសីលបរិបូណ៌ លោកនឹងបានសម្រេចសច្ចធម៌ជាមិនខាន។ នេះគឺជា ពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់បូរាណាចារ្យ។ បើសិនជាភិក្ខុបានឃើញថាខ្លួនត្រូវឤបត្ដិសង្ឃាទិសេស លោកត្រូវ សារភាពនូវឤបត្ដិនោះដោយមិនលាក់លៀម។ បើសិនជាឃើញថាខ្លួនត្រូវឤបត្ដិក្នុងកងដទៃទៀត ភិក្ខុ នោះ ត្រូវសម្ដែងនូវឤបត្ដិនោះ ជាមួយភិក្ខុមួយអង្គផ្សេងទៀត។

           បើសិនជាភិក្ខុនោះឃើញថាខ្លួនប្រកបនូវមិច្ឆាជីវ: លោកត្រូវសារភាពកំហុសដែលបានប្រព្រឹត្ដល្មើស នោះ។ បន្ទាប់ពីសារភាពហើយ គប្បីតាំងចិត្ដថា“ឤត្មាអញនឹងមិនធ្វើដូច្នេះទៀតទេ”។  កាលបានឃើញដូច្នេះ ហើយ លោកក៏តាំងចិត្ត។

           ពេលប្រព្រឹត្ដល្មើសក្នុងឥន្ទ្រីយសំវរសីល ឬក្នុងបច្ចយសន្និសីទសីល លោកគប្បីពោលថា៖ “ឤត្មា អញនឹង មិនធ្វើដូច្នេះទៀតទេ”។ បើសិនជាលោកបានតាំងចិត្ដដូច្នេះ លោកនឹងក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានការសំរួមដ៏លើស នាអនាគត។

           ពេលភិក្ខុធ្វើសីលឲ្យបរិសុទ្ធ លោកគប្បីធ្វើកាយកម្មនិងវចីកម្មណាដែលគួរធ្វើ។ គប្បីពិចារណាឆ្លុះ បញ្ចាំងនូវការប្រព្រឹត្ដិរបស់ខ្លួន។ គប្បីធ្វើល្អនិងកំចាត់ឤក្រក់ចេញ។ ការពិចារណាយ៉ាងដូច្នេះឈ្មោះថា រស់ នៅក្នុងភាពបរិសុទ្ធនៃសីលទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ។ ការធ្វើដូច្នេះនឹងឤចឲ្យភិក្ខុធ្វើសីលរបស់ខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធបាន។

បុ          អ្វីជាលក្ខណ:សីលវិសុទ្ធិ?

វិ          ការឤចគ្រប់គ្រងកិលេស បំផ្លាញចោលនូវថីន:(ចិត្ដដែលរួញរា) និងធ្វើសមាធិឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថាជា លក្ខណ:របស់សីលវិសុទ្ធិ។

ហេតុដែលធ្វើឲ្យបុគ្គលរស់នៅក្នុងសីល
បុ          បុគ្គលរស់នៅក្នុងសីលដោយហេតុប៉ុន្មានប្រការ?

វិ          បុគ្គលរស់នៅក្នុងសីលដោយហេតុ២ប្រការគឺ (១)ពិចារណាទោសនៃការប្រព្រឹត្ដល្មើសសីល និង(២) ពិចារណាពីឤនិសង្សរបស់សីល។

           តើការពិចារណានូវទោស ដូចម្ដេច? បើបុគ្គលណាប្រព្រឹត្ដល្មើសសីល បុគ្គលនោះឈ្មោះថាធ្វើបាប និងរៀបចំទុគ្គតិភពសម្រាប់ខ្លួនឯងរួចជាស្រេច។ បុគ្គលនោះមានចិត្ដខ្លាចបរិស័ទទាំង៤ ហើយមានការសង្ស័យថា បណ្ឌិតទាំងឡាយនឹងតិះដៀលខ្លួន[i]។ អ្នកដែលមានសីលគេនឹងមិនរាប់រកបុគ្គលនោះ មិនមានអ្នកណាបង្ហាត់ សមាធិឲ្យ ទេវតាទាំងឡាយរមែងស្អប់ខ្ពើម អ្នកផងរមែងស្អប់និងមើលងាយមើលថោក។ ពេលបុគ្គលនោះបានឮ អ្នកផងសរសើរឤនិសង្សរបស់អ្នកមានសីល គេរមែងមានការសោកស្ដាយ តែគេមិនជឿ(នូវឤនិសង្សរបស់ អ្នកមានសីលនោះទេ)។ បុគ្គលនោះរមែងមានទោស:ជានិច្ច ពេលដែលស្ថិតនៅក្នុងចំណោមបរិស័ទទាំង៤។ បុគ្គលនោះស្អប់និងមិនចូលចិត្ដកល្យាណមិត្ដទេ រមែងតែងតែប្រឆាំងនឹងអ្នកណាដែលមានសីល ព្រមទាំងចូលជា បក្សពួកនឹងអ្នកដែលមិនមានសីលដូចគ្នាទៀតផង។

           ម៉្យាងទៀត បុគ្គលនោះមិនមានការអត់ធ្មត់ក្នុងការបដិបត្ដិសមាធិជាន់ខ្ពស់ទេ។ ទោះជាបុគ្គលនោះតាក់ តែងលំអខ្លួនយ៉ាងណា ក៏មើលទៅគួរឲ្យឤក្រក់ណាស់។ ជនទាំងឡាយនាំគ្នាស្អប់បុគ្គលនោះ ដូចជាស្អប់ទឹកមូត្រ និងលាមកដូច្នោះដែរ។ (បុគ្គលនោះមិនរឹងប៉ឹងទេ) ឧបមាដូចជារបស់ដែលទ្រុឌទ្រោម នឹងមិនឤចស្ថិតស្ថេរបាន យូរដូច្នោះដែរ។ (បុគ្គលនោះមិនមានតម្លៃទេ) ដូចជាភក់ជ្រាំដែលគ្មានតម្លៃទាំងនាបច្ចុប្បន្នទាំងអនាគត។ បុគ្គល នោះមានកង្វល់ និងញ័ររន្ធត់ជាប់ជានិច្ច។ បុគ្គលនោះមានការអៀនខ្មាស និងមានវិប្បដិសារីចំពោះអំពើឤក្រក់ ដែលខ្លួនបានធ្វើ ហើយគ្មានការស្ងប់ចិត្ដឡើយ ដូចជាចោរដែលនៅក្នុងពន្ធនាគារដូច្នោះដែរ។ បុគ្គលនោះគ្មាន សេចក្ដីសង្ឃឹមក្នុងព្រះសទ្ធម្មទេ ឧបមាដូចជាចណ្ឌាលដែលមិនមានសេចក្ដីសង្ឃឹមក្នុងរាជសម្បត្ដិដែរ[ii] ។ បើទោះ ជាបុគ្គលនោះឆ្លៀវឆ្លាតក្នុងព្រះសទ្ធម្មក៏ដោយ ក៏មិនមាននរណាឲ្យកិត្ដិយសដែរ ដូចជាភ្លើងដែលដុតដោយឤចម៍ គោ(ដែលមិនមាននរណាគោរព)។ បុគ្គលនោះមិនឤចរកកន្លែងល្អសំរាប់រស់ក្នុងជាតិនេះបានឡើយ លុះមរណ: ទៅ រមែងទៅកាន់ទុគតិភព។

           បើសិនបុគ្គលប្រាថ្នានឹងលះបង់អកុសល ហើយបំពេញកុសលដោយសីលនោះ បុគ្គលនោះគប្បី ពិចារណាថា៖ ចិត្ដរបស់អ្នកដែលប្រព្រឹត្ដល្មើសសីល រមែងច្របូកច្របល់ និងញ័ររន្ធត់។ បុគ្គលដែលមានសីល ប្រើសេចក្ដីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា រមែងលូតលាស់ក្នុងសទ្ធា និងក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានវិរិយ: ព្រមដោយសទ្ធា។

           បុគ្គលគប្បីការពារសីលរបស់ខ្លួនឲ្យអស់ពីសមត្ថភាព ដូចជាស្រមោចការពារស៊ុត ដូចជាសត្វចាមរី ដែលស្រឡាញ់កន្ទុយ ដូចជនដែលការពារកូនទោលតែមួយរបស់ខ្លួន ឬដូចអ្នកដែលការពារភ្នែកដែលមានតែ ម្ខាង  ដូចជាអ្នកព្យាករណ៍អនាគតរក្សាខ្លួន ដូចជាអ្នកក្រដែលរក្សាទ្រព្យសម្បត្ដិ និងដូចជាអ្នកនេសាទដែល រក្សាទូក ខ្លួនយ៉ាងណា បុគ្គលគប្បីការពារនិងលើកតម្កើងសីលដែលខ្លួនបានសមាទានហើយ ឲ្យលើសពីនោះទៅ ទៀត។  បើបុគ្គលនោះបានរក្សាយ៉ាងនេះហើយ ចិត្ដបុគ្គលនោះឈ្មោះថាបានរក្សា។ បុគ្គលនោះនឹងស្ថិតនៅក្នុង សេចក្ដីស្ងប់ នៃសមាធិ ហើយសីលរបស់បុគ្គលនោះក៏នឹងបានទទួលការឃុំគ្រង។

សីលបរិច្ឆេទ ចប់
[i] Cp. D. II, 85: បុន ច បរំ គហបតយោ ទុស្សីលោ សីល វិបន្នោ យំ យទេវ បរិសំ ឧបសំកមតិ យទិ ខត្ដិយាបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិ បរិសំ យទិ សមណបរិសំ អវិសារទោ ឧបសង្កមតិ មង្កុភូតោ។

[ii] Vis, Mag, 54: និរាសោ សទ្ធម្មេ ចណ្ឌាលកុមារិកោ វិយ រជ្ជេ