navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
រាជវង្សថាង: '''សម័យខាន់ធីគ្រប់គ្រងប្រទេស'''

សម័យខាន់ធីគ្រប់គ្រងប្រទេស 
ដើមសម័យរាជវង្សថាង បរិមាណខាន់ធីមិនមានច្រើនប៉ុន្មានទេ ស្ថានភាពសង្គមនៅអន់ថយ មិនមានសិទ្ធិពាក់ព័ន្ធនឹងផ្នែកយោធា។ តែពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចថាងស្វៀនចុង បរិមាណខាន់ធីកើនឡើងខ្លាំង ដោយមេដឹកនាំខាន់ធីកៅលីស៊ឺ បានទទួលការទុកព្រះទ័យយ៉ាងខ្ពស់។ កំឡុងចុងរជ្ជកាលស្ដេចថាងស្វៀនចុងបោះបង់រាជកិច្ច របាយការណ៍ថ្វាយព្រះរាជាទំាងឡាយ សុទ្ធតែត្រូវឆ្លងកាត់កៅលីស៊ឺជាមុន ថែមទាំងមានអំណាចចាត់ចែងសម្រេចចិត្ដដាច់ខាតក្រៅភ្នែកត្រចៀតព្រះរាជា។ ខាន់ធីផ្សេងៗ ទៀតបានចូលកាន់តំណែងសំខាន់ៗ ដូចជាការចេញត្រួតកម្លាំងទាហាននិងជារាជទូត អ្នកតំណាងព្រះរាជា ។ល។ ពេលដល់រជ្ជកាលស្ដេចថាងស៊ូចុង ខាន់ធីលីហ៊្វូកួ ដែលគាំទ្រព្រះអង្គឡើងគ្រងរាជបល្ល័ង្កក្នុងពេលព្រះអង្គគេចខ្លួនពីចលនាក្បត់អាន់លូសាន់ក៏កាន់តែបានទទួលការទុកព្រះទ័យ រហូតអាចក្ដោបអំណាចបញ្ជាការទាហានអង្គរក្សក្នុងរាជធានីទាំងអស់។

ក្រោយរជ្ជកាលស្ដេចថាងតៃចុង (ឆ្នាំគ.ស ៧៦២-៧៧៩) ខាន់ធីមានតួនាទីជាតំណាងព្រះរាជាចេញត្រួតកម្លាំងយោធា ប្រកាសរាជឱង្ការ ត្រួតពិនិត្យរបាយការណ៍ថ្វាយព្រះរាជា គ្រប់គ្រងបណ្ដាញព័ត៌មាននិងស៊ើបរាជការសម្ងាត់ និងអង្គរក្សប្រចាំវាំងទាំងអស់ ថែមទាំងអាចតែងតាំងផ្លាស់មន្ដ្រីទាហានប្រចាំតំបន់ មានឥទ្ធិពលស្មើមេឃ ទើបអំណាចក្នុងរាជសំណាក់ត្រូវធ្លាក់ក្នុងដៃរបស់ពួកខាន់ធី ក្សត្ររាជវង្សថាងក្នុងរជ្ជកាលបន្ដបន្ទាប់ អង្គខ្លះត្រូវស្លាប់ដោយស្នាដៃខាន់ធី និងអង្គខ្លះឡើងគ្រងរាជ្យដោយស្នាដៃរបស់ខាន់ធី។

សម័យខាន់ធីគ្រប់គ្រងប្រទេសនេះ បាននាំឲ្យសង្គមកើតហនិភ័យ ដោយសារខាន់ធីមិនបានមានមូលដ្នានអំណាចតាមរយៈមន្ដ្រីដូចពីមុន។ ដៃជើងដែលរងចំាធ្វើការឲ្យពួកខាន់ធីគឺក្រុមពួកឈ្មួញនិងអន្ធពាលប្រចាំតំបន់។ សភាពសង្គមច្របូកច្របល់ ម្នាក់ៗ ប្រជែងដណ្ដើមគ្នាដើម្បីបាននូវទ្រព្យសម្បត្តិនិងអំណាចផ្ទាល់ខ្លួន។ ក្សត្រ និងមន្ដ្រីដែលមិនព្រមនៅក្រោមការបង្គាប់បញ្ជារបស់ក្រុមខាន់ធីបានត្រឹមតែបៀមទុក្ខ ដូច្នេះហើយទើបបានជាកើតចលនាបះបោរប្រឆាំងជាបន្ដបន្ទាប់។
រាជវង្សថាង: '''ខ្យល់ដង្ហើមនៃការបះបោរចុងក្រោយ'''

ខ្យល់ដង្ហើមនៃការបះបោរចុងក្រោយ 
ក្រោយចលនាក្បត់អាន់លូសាន់ សេដ្ឋកិច្ចសង្គមខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ មានប្រជារាស្ដ្របាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្ដិនិងដីធ្លីចំនួនច្រើនណាស់ គួបផ្សំនឹងការពុករលួយកេងប្រវ័ញ្ចពីសំណាក់មន្ដ្រីរាជការ ធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធការគ្រប់គ្រងដួលរលំ ប្រជាជនមិនអាចរស់នៅបានសុខសាន្ដ ចុងក្រោយត្រូវងើបបះបោរ។

ចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំគ.ស ៨៧៥ ក្រុមមេឈ្មួញអំបិលធឿនវ៉ាំងសៀនជឺ ងើបបះបោរប្រឆាំងរាជការ។ ក្រោយមកចលនាក្បត់ហួងឆៅ ងើបបះបោរគាំទ្របន្ថែម។ ក្រោយមកវ៉ាំងសៀនជឺស្លាប់ក្នុងពេលប្រយុទ្ធ ទើបហួងឆៅក្លាយជាមេដឹកនាំបន្ដ ដោយវាយបានដែនដីភាគខាងត្បូងស្ទើរតែទាំងអស់។ ក្រោយមកបានសំដៅទៅភូមិភាគខាងកើតយ៉ាងលឿន។ ចលនាក្បត់ហួងឆៅត្រដាងស្លាបឡើងទៅភូមិភាគខាងជើង វាយយកឆាងអាន ស្ថាបនានគរតាឈី។ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ៨៨០ បង្ខំឲ្យថាងស៊ីចុង (៨៧៣-៨៨៧) គេចខ្លួនទៅតំបន់សេឆួន។ ក្រោយមក ថ្វីបើចលនាក្បត់ហួងឆៅត្រូវបានបង្ក្រាបរាបទាប តែលើកនេះ រាជសំណាក់បានទទួលរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ មិនអាចងើបខ្លួនបានទៀតឡើយ គឺរងចាំតែថ្ងៃរលាយសាបសូន្យដោយសន្សឹមៗ។

អ្នកដែលមានគុណសម្បតិ្ដក្នុងការបង្ក្រាបចលនាក្បត់ហួងឆៅគឺ ជូឆ្វៀនចុង ឈ្មោះដើមជូវ៉ើន ធ្លាប់ជាមេទ័ពក្រោមបញ្ជារបស់ហួងឆៅ តែក្រោយមកបានងាកមកស្វាមីភក្ដិជាមួយរាជវង្សថាង បានទទួលតែងតាំងឲ្យធ្វើជារងមេបញ្ជាការបង្រ្កាបចលនាក្បត់នៅតំបន់ហឺតុង និងបានទទួលព្រះរាជទាននាមថាឆ្វៀនចុង (ប្រែថាស្មោះត្រង់ភក្ដី) ឆ្នាំបន្ទាប់មកបានឡើងតំណែងជាមេទ័ពការពារដែនដីក្រុមស្វៀនអ៊ូ។ លុះដល់ឆ្នាំគ.ស ៨៨៤ ជូឆ្វៀនចុងរួមដៃជាមួយលីខឺយ៉ុង ជនជាតិសាថួ វាយបង្ក្រាបកងកម្លាំងរបស់ហួងឆៅ។ ក្រោយហេតុការណ៍ កងកម្លាំងដែលដឹកនាំដោយ ជូឆ្វៀនចុង លីខឺយ៉ុងនិងលីម៉ៅចឺន ចាត់ទុកជាកងកម្លាំងដែលមានអំណាចខ្លាំងបំផុតក្នុងពេលនោះ។

ចលនាក្បត់ហួងឆៅត្រូវបានបង្ក្រាបរាបទាបអស់ តែការដណ្ដើមអំណាចគ្នាក្នុងរាជសំណាក់នៅមិនទាន់ចប់នៅឡើយ ទាំងដែលការពិតទៅអំណាចក្នុងរាជសំណាក់នៅសល់តែសំបកក្រៅ។ ក្រោយពេលថាងចៅចុង (៨៨៨-៩០៥) ឡើងគ្រងរាជ្យ ក៏រួមដៃជាមួយក្រុមសេនាបតីឈុយយិន ដើម្បីកម្ចាត់អំណាចខាន់ធីក្នុងវាំង ទើបណាត់ជាមួយជូឆ្វៀនចុងឲ្យធ្វើជាកម្លាំងជំនួយពីខាងក្រៅ។ ឆ្នាំគ.ស ៩០៣ ក្រោយពេលជូឆ្វៀនចុងវាយកងកម្លាំងរបស់លីម៉ៅចឺនដែលគាំទ្រខាងខាន់ធីរាបទាបអស់ហើយ ក៏បរទ័ពវាយចូលឆាងអាន បោសសម្អាតកាប់សម្លាប់ខាន់ធីក្នុងវាំងអស់មួយចំនួនធំ ជាទីអវសាននៃសម័យខាន់ធីគ្រប់គ្រងប្រទេស។

ជូឆ្វៀនចុងបានទទួលការផ្ដល់គុណសម្បត្ដិដោយសារជួយកម្ចាត់ពួកខាន់ធី ឲ្យឡើងជាលៀងវ៉ាំង ក្ដោបអំណាចគ្រប់គ្រងផែនដីយ៉ាងដាច់ខាតតែម្នាក់ឯង។ តែក្នុងឆ្នាំគ.ស ៩០៤ ជូឆ្វៀនចុងប្រហារសេនាបតីឈុយយិននិងថាងចៅចុង តែងតាំងថាងអៃទី ព្រះជន្ម ១៣ វស្សាឡើងជាហង់តេអាយ៉ង។

ក្រោមកក្នុងឆ្នាំគ.ស ៩០៧ ជូឆ្វៀនចុងទម្លាក់ថាងអៃទី តាំងខ្លួនជាធំ ស្ថាបនានគរលៀងឡើង ដោយមានរាជធានីនៅក្រុងយេនចូវ (ក្រុងខៃហ្វឺងបច្ចុប្បន្ន) ទើបរាជវង្សថាងដល់កាលអវសាន។
រាជវង្សនរោត្តម

រាជវង្សនរោត្តម  គឺជា ព្រះរាជវង្សានុវង្សរបស់កម្ពុជា ។ សមាជិក​របស់​ខ្លួន​គឺ​ជា​ព្រះរាជវង្ស​ផ្ទាល់​របស់​ព្រះបាទ ​នរោត្តម ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា (១៨៦០-១៩០៤) ជា​ព្រះរាជ​បុត្រានៃ "ព្រះអង្គឌួង "។ ព្រះ​បរម​រតន​កោដ្ឋ គឺ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន គឺ ​ព្រះ​បាទ​នរោត្តម សីហមុនី ។ នរោត្តម ជា​រាជវង្ស​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​រាជវង្ស​ពីរ​របស់​កម្ពុជា។ សមភាគី​របស់​ខ្លួន​គឺ ​រាជ​វង្សស៊ីសុវត្ថិ ​ត្រូវ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​កូន​ប្រុស​ម្នាក់​ទៀត​របស់​អង្គឌួងគឺ ​ស៊ីសុវត្ថិ ។ សមាជិក​បួន​រូប​បាន​ធ្វើ​ជា ​ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​បី​រូប​ជា ​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី ​។
រាជវង្សនរោត្តម: សមាជិក

សមាជិក 

 នរោត្តម (១៨៣៤-១៩០៤)
 នរោត្តម សុថារ័ត្ន (១៨៧២-១៩៤៥)
 នរោត្តម ផាំង្ង៉ា (១៨៧៤-១៩៤៤)
 នរោត្ដម កនវិម៉ាន នរៈទេវី (១៨៧៦-១៩១២)
 នរោត្តម សុរាម្រិត (១៨៩៦-១៩៦០)
 ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ (ដោយ​អាពាហ៍​ពិពាហ៍ ឆ្នាំ ១៩០៤–១៩៧៥)
 នរោត្តម កន្ទុល (1920-1976)
 នរោត្តម សីហនុ (1922-2012)
 នរោត្តម មុនីនាថ (រៀបការឆ្នាំ ១៩៣៦)
 នរោត្តម យូវនាថ (១៩៤៣-២០២១)
 នរោត្តម បុប្ផាទេវី (1943-2019)
 នរោត្តម រណឫទ្ធិ (១៩៤៤-២០២១)
 នរោត្តម ចក្រពង្ស (ប្រសូត ១៩៤៥)
 នរោត្តម វិជ្ជរ៉ា (1946-2013)
 នរោត្តម ម៉ារី រណឫទ្ធិ (រៀបការឆ្នាំ ១៩៤៨)
 នរោត្តម គន្ធបុប្ផា (១៩៤៨-១៩៥២)
 នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍ (ប្រសូត ១៩៥១) 
 នរោត្តម សីហមុនី (ប្រសូត ១៩៥៣)
 នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស (១៩៥៤-២០០៣)
 នរោត្តម អរុណរស្មី (ប្រសូត ១៩៥៥)
 នរោត្តម សុម៉ា (ប្រសូត ១៩៦៩)
 នរោត្តម រតនាទេវី (ប្រសូត ១៩៧៤)
 នរោត្តម បុប្ផារី (ប្រសូត
 នរោត្តម ជេនណា (កើតឆ្នាំ ២០១២)
រាជវង្សនរោត្តម: បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម

បញ្ជីរាយនាមព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម 
ឈ្មោះ សោយរាជ្យ នរោត្តម ថ្ងៃទី 19 ខែតុលាឆ្នាំ 1860 – ថ្ងៃទី 24 ខែមេសា ឆ្នាំ 1904 នរោត្តម សីហនុ 24 មេសា 1941 – 3 មីនា 1955 (ដំបូង)</br> 24 កញ្ញា 1993 – 7 October 2004 (ទីពីរ) នរោត្តម សុរាម្រិត ថ្ងៃទី 3 ខែមីនាឆ្នាំ 1955 – ថ្ងៃទី 3 ខែមេសាឆ្នាំ 1960 នរោត្តម សីហមុនី ១៤ តុលា ២០០៤ – បច្ចុប្បន្ន
រាជវង្សនរោត្តម: បញ្ជីរាយនាមព្រះនរោត្តម

បញ្ជីរាយនាមព្រះនរោត្តម 
ឈ្មោះ ពី ទៅ ស៊ីសុវត្ថិ កុសុមៈ ថ្ងៃទី 3 ខែមីនាឆ្នាំ 1955 ថ្ងៃទី 3 ខែមេសា ឆ្នាំ 1960 នរោត្តម មុនីនាថ ថ្ងៃទី 24 ខែកញ្ញាឆ្នាំ 1993 ថ្ងៃទី 7 ខែតុលា ឆ្នាំ 2004
រាជវង្សនរោត្តម: បញ្ជីរាយនាម នរោត្តម នាយករដ្ឋមន្ត្រី

បញ្ជីរាយនាម នរោត្តម នាយករដ្ឋមន្ត្រី 
ឈ្មោះ រយៈពេល នរោត្តម សីហនុ ១៩៤៥, ១៩៥០, ១៩៥២–១៩៥៣, ១៩៥៤, ១៩៥៥–១៩៥៦, ១៩៥៦, ១៩៥៧, ១៩៥៨–៦០, ១៩៦១–៦២ នរោត្តម កន្ទុល ១៩៦២–១៩៦៦ នរោត្តម រណឫទ្ធិ ១៩៩៣-១៩៩៧
រាជវង្សប្រាសាទមាសថង

រូបភាពតូច| ព្រះបាទ​នរាយណ៍​ដ៏​អស្ចារ្យ
រាជវង្សប្រាសាទថង គឺ​ជា​រាជវង្ស​ទី​៤ ដែល​គ្រប់គ្រង ​អាណាចក្រ​អយុធ្យា ​អស់​រយៈពេល ៥៨​ឆ្នាំ (១៦២៩-១៦៨៨) ព្រះបាទ​ប្រាសាទ​ថង ដែលបានបង្កើតរាជវង្សដោយដណ្តើមអំណាចពី សម្ដេចព្រះអាទិតយាង្គស្តេចចុងក្រោយនៅក្នុង រាជវង្សសុខោទ័យ រាជវង្សប្រាសាទថងត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាយុគមាសនៃ អាណាចក្រអយុធ្យា រាជវង្ស​ប្រាសាទ​ថង​មាន​ស្តេច​៤​អង្គ​សោយរាជ្យ​ដូច​តទៅ៖

 ព្រះបាទ​ប្រាសាទ​ថង ស្ថាបនិកនៃរាជវង្ស រជ្ជកាល (ព.ស. ២១៧២ - ២១៩៩)
 ព្រះបាទហ្វាឆៃ (១៦៥៦) ព្រះរាជបុត្ររបស់ ព្រះបាទប្រាសាទថង សោយរាជ្យបានតែ៩ខែ ព្រះអង្គក៏ ត្រូវព្រះបាទនរាយណ៍ មហារាជ (ជាព្រះអនុជ) ព្រមជាមួយ ព្រះបាទស្រីសុធម្មរាជា ប្រកួតប្រជែងដណ្តើមរាជបល្ល័ង្កនិងជោគជ័យក្នុងជីវិត
 ព្រះបាទស្រីសុធម្មរាជា (១៦៥៦) ជាប្អូនរបស់ ព្រះបាទប្រាសាទថង។ និងជាព្រះបិតុលានៃ ព្រះអង្គម្ចាស់ហ្វា ឆៃ បាន​ឡើង​សោយ​រាជ្យ​បាន​តែ​២​ខែ​២០​ថ្ងៃ​ប៉ុណ្ណោះ ព្រះបាទ​នរាយណ៍ដណ្ដើមរាជ្យបល្ល័ង្ក ហើយត្រូវប្រហារជីវិត
 ព្រះបាទ​នរាយណ៍(១៦៥៦ - ១៦៨៨) ជា​បុត្រ​របស់ ​ព្រះបាទ​ប្រាសាទ​ថង សោយរាជ្យ​បាន ៣២ ឆ្នាំ។
រាជវង្សមិង: '''រដ្ឋប្រហារតួម៉ឺន'''

រដ្ឋប្រហារតួម៉ឺន 
ពេលលដំណឹងចាញ់សង្គ្រាមចាប់ស្ដេចជាឈ្លើយបានមកដល់ប៉េកាំង ធ្វើឲ្យមន្ដ្រីក្នុងរាជសំណាក់កើតជ្រួលច្របល់។ មន្ដ្រីខ្លះស្នើឲ្យប្ដូររាជធានីទៅភាគខាងត្បូង។ ខណៈដែលសំណើខាងលើកំពុងយកមកពិភាក្សាដោយរកចំណុចរួមមិនឃើញ មន្ដ្រីក្រសួងក្រឡាហោមឈ្មោះអ៊ីវឆៀនចេញមកដាស់តឿនមន្ដ្រីទាំងអស់ថារាជធានីជាបេះដូងរបស់ប្រទេស បើប្ដូរស្ថានការណ៍នឹងកាន់តែលំបាក ឲ្យមើលគំរូរាជវង្សសុងកន្លងមក។ គំនិតនេះត្រូវមន្ដ្រីជាច្រើនយល់ស្រប រួចសម្រេចគ្នាតែងតាំងជូឈីអ៊ីវឬឆឺនវ៉ាំងអនុជស្ដេចមិងអ៊ិងចុងឡើងគ្រងរាជ្យ មានព្រះនាមថាមិងជិងទី និងតែងតាំងអ៊ីវឆៀនជាមេទ័ពចាំទប់ទល់នឹងទាហានវ៉ាឡា។ អ៊ីវឆៀនត្រៀមច្បាំង រើសទាហានថ្មី ត្រៀមស្បៀង ធ្វើអាវុធថ្មី ក្នុងរយៈពេលតែមួយខែប្រមូលកម្លាំងទ័ពបាន ២ សែននាក់។

ពេលទាហានយៀសៀនវាយបែកច្រកជឺជិង និងសម្រុកមកកាន់រាជធានី អ៊ីវឆៀនបញ្ជូនទាហានមួយក្រុមទៅការពាររាជធានី រួចបែងចែកកម្លាំងត្រៀមសឹកនៅមុខច្រកចូលទាំង ៩។​ យៀសៀនឃើញថាទ័ពតាមិងត្រៀមប្រយុទ្ធពិបាកសម្រុកចូល ទើបប្រើល្បិចដោះលែងមិងអ៊ិងចុងដើម្បីសម្លាប់អ៊ីវឆៀន តែផែនការនេះត្រូវអ៊ីវឆៀនមើលដឹង។ ចុងក្រោយយៀសៀនសម្រេចចិត្ដបើកការវាយប្រហារ។ អ៊ីវឆៀនចេញប្រយុទ្ធតទល់ ប្រើទ័ពសេះវាយបញ្ឆោតទ័ពវ៉ាឡាឲ្យចូលអន្ទាក់ខ្លួន។ ទាហានវ៉ាឡាព្យាយាមវាយចូលរាជធានីជាច្រើនលើក តែត្រូវបរាជ័យហើយក៏ដោះលែងស្ដេចមិនអ៊ិងចុងមកវិញ។

ក្រោយពេលមិងអ៊ិងចុងត្រឡប់មកវិញ មិងជិងចុងក៏បញ្ជូនមិងអ៊ិងចុងឲ្យទៅនៅរាជវាំងភាគខាងត្បូងនិងតែតំាងជាថៃសាំងហួង។ ឆ្នាំគ.ស ១៤៥៧ ហង់តេមិងជិងចុងឈឺធ្ងន់។ មន្ដ្រីធំដូចជាស៊ីវយ៉ូវចឺន ស៊ឺហឺង និងខាន់ធីឆៅជីសៀងរៀបចំផែនការដណ្ដើរាជបល្ល័ងឲ្យមិងអ៊ិងចុងវិញ លួចបញ្ជូនទាហានទៅទទួលមិងអ៊ិងចុងចេញពីវាំង ហើយវាយដណ្ដើមអំណាច ប្រកាសឲ្យមិងអ៊ិងចុងគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្ក ទម្លាក់មិងជិងចុងឲ្យនៅត្រឹមជាអង ប្ដូរឈ្មោះរជ្ជកាលជាធៀនស៊ុន។ ក្រោយមកប្រហារអ៊ីវឆៀន វ៉ាំងវ៉ើននិងពួកអ្នកដែលគាំទ្រឲ្យមិងជិងចុងឡើងជាហង់តេចោលទាំងអស់។ ការប្រឡប់មកកាន់អំណាចរបស់ហង់តេមិងអ៊ិងចុងលើកនេះត្រូវបានគេហៅថា “រដ្ឋប្រហារតួម៉ឺន”។
រាជវង្សមិង: បញ្ជីអធិរាជនៃរាជវង្សម៉េង

បញ្ជីអធិរាជនៃរាជវង្សម៉េង 
 ឈ្មោះដែលគេស្គាល់ជាទូទៅ พระบรมสาทิสลักษณ์ រយៈពេលនៃរជ្ជកាលនេះ ឈ្មោះដើម รัชศก พระนามเรียกขาน1  พระนามแต่งตั้ง1 จักรพรรดิหงอู่ alt=|126x126ភីកសែល ค.ศ. 1368–ค.ศ. 1398 จูหยวนจาง
朱元璋 หงอู่
洪武 เกาตี้
高帝 ไท่จู่
太祖 จักรพรรดิเจี้ยนเหวิน 137x137ភីកសែល ค.ศ. 1398–ค.ศ. 1402 จู หยุ่นเหวิน
朱允炆 เจี้ยนเหวิน
建文 หรางตี้
讓帝 ฮุ่ยจง
惠宗 จักรพรรดิหย่งเล่อ alt=|149x149ភីកសែល ค.ศ. 1402–ค.ศ. 1424 จูตี้
朱棣 หย่งเล่อ
永樂 เหวินตี้
文帝 ไท่จง
太宗
และ
เฉิงจู่
成祖2 จักรพรรดิหงซี alt=|128x128ភីកសែល ค.ศ. 1424–ค.ศ. 1425 จู เกาชื่อ
朱高熾 หงซี
洪熙 เจาตี้
昭帝 เหรินจง
仁宗 จักรพรรดิซวนเต๋อ alt=|126x126ភីកសែល ค.ศ. 1425–ค.ศ. 1435 จู จานจี
朱瞻基 ซวนเต๋อ
宣德 จางตี้
章帝 ซวนจง
宣宗 จักรพรรดิเจิ้งถง alt=|125x125ភីកសែល ค.ศ. 1435–ค.ศ. 14493
และ
ค.ศ. 1457–ค.ศ. 1464 จู ฉีเจิ้น
朱祁鎮 เจิ้งถง 正統
และ
เทียนฉุน 天順 รุ่ยตี้
睿帝 อิงจง
英宗 จักรพรรดิจิ่งไท่ alt=|137x137ភីកសែល ค.ศ. 1449–ค.ศ. 1457 จู ฉือหยู่ว์
朱祁鈺 จิ่งไท่
景泰 จิ่งตี้
景帝 ไต้จง
代宗 จักรพรรดิเฉิงฮั่ว alt=|123x123ភីកសែល ค.ศ. 1464–ค.ศ. 1487 จู เจี้ยนเซิน
朱見深 เฉิงฮั่ว
成化 ฉุนตี้
純帝 เซี่ยนจง
憲宗 จักรพรรดิหงจื้อ alt=|138x138ភីកសែល ค.ศ. 1487–ค.ศ. 1505 จู โย้วถัง
朱祐樘 หงจื้อ 
弘治 จิ้งตี้
敬帝 เสี้ยวจง
孝宗 จักรพรรดิเจิ้งเต๋อ 142x142ភីកសែល ค.ศ. 1505–ค.ศ. 1521 จู โห้วจ้าว
朱厚照 เจิ้งเต๋อ
正德 อี้ตี้
毅帝 อู่จง
武宗 จักรพรรดิเจียจิ้ง 124x124ភីកសែល ค.ศ. 1521–ค.ศ. 1567 จู โห้วชง
朱厚熜 เจียจิ้ง
嘉靖 สู้ตี้
肅帝 ซื่อจง
世宗 จักรพรรดิหลงชิ่ง 125x125ភីកសែល ค.ศ. 1567–ค.ศ. 1572 จู ไจ่โห้ว
朱載垕 หลงชิ่ง
隆慶 จวงตี้
莊帝 มู่จง
穆宗 จักรพรรดิว่านลี่ 127x127ភីកសែល ค.ศ. 1572–ค.ศ. 1620 จู อี้จวุน
朱翊鈞 ว่านลี่
萬曆 เสี่ยนตี้
顯帝 เซิ่นจง
神宗 จักรพรรดิไท่ชาง 167x167ភីកសែល ค.ศ. 1620 จู ฉางลั่ว
朱常洛 ไท่ชาง
泰昌 เจินตี้
貞帝 กวงจง
光宗 จักรพรรดิเทียนฉี 134x134ភីកសែល ค.ศ. 1620–ค.ศ. 1627 จู โหยวเจี้ยว
朱由校 เทียนฉี
天啟 เจ๋อตี้
悊帝 ซีจง
熹宗 จักรพรรดิฉงเจิน  ค.ศ. 1627–ค.ศ. 1644 จู โหยวเจี่ยน
朱由檢 ฉงเจิน
崇禎 เล่ยตี้
烈帝 ซือจง 
思宗
រាជវង្សយាន

រាជវង្សយាន (ភាសាចិន៖ , ភិងអ៊ិង៖ Yuáncháo) ឬអាចហៅថា មហាយាន (ភាសាចិន៖ , ភិងអ៊ិង៖ Dà Yuán និងជាភាសាម៉ុងហ្គោល៖  ដែលប្រែមកចំថា "មហារដ្ឋយាន") គឺជារាជវង្សចិនដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលជនជាតិម៉ុងហ្គោល និងត្រូវជារដ្ឋស្នងចម្បងពីចក្រភពម៉ុងហ្គោល។ រដ្ឋនេះមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១២៧១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៣៦៨ ដោយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយគូប៊ីឡៃ ខាន់ ដែលកាលនុះត្រូវជាអធិរាជទីប្រាំនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល។ នៅក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ចិន រាជវង្សយានគឺជារដ្ឋស្នងឱ្យ​រាជវង្សស៊ុង និង​ជារដ្ឋមុនកំណើតនៃ​រាជវង្សមិង។

ថ្វីបើជេនហ្គិស ខាន់បានឡើងគ្រងរាជ្យជាខាហ្កាននៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦ មែន ប៉ុន្តែគោរម្យងារខាហ្កាននេះត្រូវបានប្រជាជនចិនចាត់ទុកថាមានអំណាច និងនាមស្មើនឹងព្រះអធិរាជហាន ហើយកាលនុះផងដែរ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលនៅគ្រប់គ្រងទឹកដីភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិននៅឡើយ។ ដល់ឆ្នាំ១២៧៩ ទើបគូប៊ីឡៃ ខាន់បានប្រកាសជាផ្លូវការនូវរាជវង្សថ្មីតាមប្រពៃណីទំនៀមទម្លាប់ហាន ក្រោយពីចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានវាយលេបត្របាក់សំណល់រាជវង្សស៊ុងរបស់ចិននៅតំបន់ភាគខាងត្បូង។ ដែនអាណាចក្ររបស់ព្រះរាជាគូប៊ីឡៃថ្មីនេះគឺមានទម្លាប់ដឹកនាំខុសពីខាន់ចក្រផ្សេងៗទៀត (ខាន់ចក្រផ្សេងៗបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងជាលទ្ធផលនៃការបែកចក្រភពម៉ុងហ្គោល) និងមានវិសាលភាពគ្រប់គ្រងតែលើទឹកដីចិន បូករួមទាំងតំបន់ជុំវិញខ្លះៗប៉ុណ្ណោះ ហើយវាត្រូវជារាជវង្សចិនដំបូងដែលមិនស្ថាបនាដោយជនជាតិហាន។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ បន្ទាប់ពីវាយចាញ់កងកម្លាំងនៃរាជវង្សមិង ថ្នាក់ដឹកនាំម៉ុងហ្គោលបានរត់ភៀសខ្លួនទៅតំបន់ខ្ពង់រាបនៃទឹកដីកំណើតខ្លួនវិញ (ម៉ុងហ្គោលី) ហើយក៏បន្តគ្រប់គ្រងក្រោមឈ្មោះ យានខាងជើង រហូតដល់ឆ្នាំ១៦៣៥ នៅពេលដែលពួកគេបានចុះចាញ់នឹងរាជវង្សជីនក្រោយ (ដែលក្រោយមកបានវិវត្តទៅជារាជវង្សឈីង)។

បន្ទាប់​ពីចក្រភព​ម៉ុងហ្គោលបានបែកចែងពីគ្នា រាជវង្ស​យាន​បានក្លាយជា​ខាន់ចក្រ​មួយដែល​គ្រប់គ្រង​ដោយ​អ្នក​ស្នងរាជសម្បត្តិ​បន្ត​ពីមហាខាន់មឹងគឿ។ រាជវង្សយាននេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយគូប៊ីឡៃ ខាន់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គបានជ្រើសយកជីតាខ្លួនគឺ ជេនហ្គិស ខាន់ ជាព្រះស្ថាបនិកផ្លូវការនៃរាជវង្ស ហើយតាំងនាមតាមប្រាសាទថា ថៃហ៊្សូ។ នៅក្នុងព្រះរាជបញ្ញត្តិដែលមានចំណងជើងថា សេចក្តីប្រកាសនៃនាមព្រះរាជវង្ស ដែលបានចេញនៅឆ្នាំ១២៧១ គូប៊ីឡៃបានប្រកាសឈ្មោះនៃរាជវង្សថ្មីថា មហាយាន ហើយបានអះអាងថារាជវង្សខ្លួនគឺបានស្នងបន្តពីអតីតរាជវង្សចិនពីសម័យព្រះរាជាបី និងអធិរាជប្រាំ រហូតដល់រាជវង្សថាង។ ព្រះចៅអធិរាជយានខ្លះបានរៀនចេះស្ទាត់ជំនាញភាសាចិន ឯខ្លះទៀតបានបន្តប្រើតែភាសាម៉ុងហ្គោលដើម និងអក្សរផាកប៉ាប៉ុណ្ណោះ។

គូប៊ីឡៃក្នុងនាមជាខាហ្កាន ឬមហាខាន់នៃចក្រភពម៉ុងហ្គោលពីឆ្នាំ១២៦០ បានអះអាងថាខ្លួនមានអំណាចកំពូលស្រោបលើរដ្ឋស្នងចក្រភពម៉ុងហ្គោលផ្សេងទៀតដូចជា៖ ឆាហ្កាតៃ ហ្វូងមាស និងអ៊ីលខាណាត មុនពេលត្រូវប្រកាសជាព្រះអធិរាជចិននៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១។ ដោយហេតុនេះ ពេលខ្លះរាជវង្សយានត្រូវបានគេហៅថា អាណាចក្រនៃមហាខាន់។
រាជវង្សយាន: ឈ្មោះ

ឈ្មោះ 

នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ គូប៊ីឡៃ ខាន់បានចាប់ផ្ដើមហៅអាណាចក្រខ្លួនថា មហាយាន រួចក៏បង្កើតចេញជា រាជវង្សយាន ពីពេលនោះមក។ តាម​បទដ្ឋាន​ប្រវត្តិសហសម័យ "រាជវង្ស​យាន​" គឺធម្មតា​សម្ដៅទៅ​លើ​អាណាចក្រ​ដែលគ្របដណ្ដប់នៅលើទឹកដីចិន ដែលមាន​រាជធានី​​នៅ​ដា​ឌូ (បច្ចុប្បន្នគឺ ​ប៉េកាំង​​)​។ At p. 45. 

ប្រវត្តិវិទូលោកខាងលិចច្រើនស្គាល់រាជវង្សយានថាជា "រាជវង្សម៉ុងហ្គោល" ឬ "រាជវង្សម៉ុងហ្គោលនៃចិន។ ម្យ៉ាងទៀត យានក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា "អាណាចក្រនៃមហាខាន់" ឬ "ខាន់ចក្រនៃមហាខាន់" ដែរ ព្រោះគេតែងឃើញឈ្មោះពីរនេះនៅលើផែនទីមួយចំនួននៃរាជវង្សយាន ដោយនេះទំនងដោយសារ ព្រះចៅអធិរាជយានមានគោរម្យងារមួយទៀតថា មហាខាន់។
រាជវង្សយាន: ដើមសាវតារ

ដើមសាវតារ 
ជេនហ្គិស ខាន់បានបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធម៉ុងហ្គោល និងក្លាយជាមហាខាន់នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៦។ ជេនហ្គិស និងអ្នកបន្តស្នងរាជត្រកូលព្រះអង្គបានពង្រីកវិសាលភាពចក្រភពម៉ុងហ្គោលទៅពាសពេញផ្ទៃនៃទ្វីបអាស៊ី។ នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់រាជបុត្រាទីបីរបស់ជេនហ្គិស ព្រះនាម អ៊ូហ្កេដី ខាន់ ចក្រភពម៉ុងហ្គោលបានវាយបំបែករាជវង្សជិននៅក្នុងឆ្នាំ១២៣៤ រួចបានត្រួតត្រាតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន។ អ៊ូហ្កេដីបានប្រទានក្មួយប្រុសរបស់ទ្រង់គឺ គូប៊ីឡៃ នូវរាជតំណែងមួយនៅក្នុងខេត្តហឺប៉ី។ ថ្វីបើកាលនុះ គូប៊ីឡៃមិនចេះអានភាសាចិនមែន ប៉ុន្តែព្រះអង្គមានគ្រូជនជាតិហានជាច្រើននាក់នៅអមទ្រង់តាំងកុមារភាព។ ពេលមកដល់ចិន គូប៊ីឡៃដាក់ព្រះទ័យរៀនសូត្រ​ពី​ទី​ប្រឹក្សា​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ចិន និង​ខុងជឺ។ មឹងកឿ ខាន់បានឡើងស្នងរាជ្យជាមហាខាន់បន្តពីបុត្រារបស់អ៊ូហ្កេដី ព្រះនាមគូយូគ នៅក្នុងឆ្នាំ១២៥១។ មឹងកឿបានប្រទានប្អូនប្រុសរបស់ទ្រង់គឺ គូប៊ីឡៃនូវអំណាចគ្រប់គ្រងទាំងប៉ុន្មានដែលម៉ុងហ្គោលមានលើទឹកដីប្រទេសចិន។ ក្រោយក្លាយជាតួអង្គដឹកនាំម្នាក់នៅប្រទេសចិន គូប៊ីឡៃបានចាត់ឱ្យសាងសង់សាលារៀនសម្រាប់បណ្ដុះបណ្ដាលអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺ ដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់លុយក្រដាស បំផុសពិធីសាសនាចិនឡើងវិញ និងគាំទ្រគោលនយោបាយដែលជំរុញឱ្យមានកំណើនកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម។ គូប៊ីឡៃបានស្ដាររាជធានីថ្មីនៅកៃពីង ដែលក្រោយមកបានប្តូរឈ្មោះមក ស៊ាងឌូ។

ក្នុងនាមជាមហាខាន់ មឹងកឿបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាប្រឆាំងនឹងរាជវង្សស៊ុងនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេសចិន ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងទ័ពច្រើនឆ្ងាយជាងកម្លាំងដែលពួកម៉ុងហ្គោលបានបញ្ជូនទៅឈ្លានពានតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ានៅក្នុងឆ្នាំ១២៥៦។ មឹងកឿបានចូលព្រះទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១២៥៩ ដោយគ្មានអ្នកស្នងរាជសម្បត្តិបន្ត។ គូប៊ីឡៃបានត្រឡប់ទៅទឹកដីដើមម៉ុងហ្គោលីវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦០ បន្ទាប់ពីបានដឹងឮថាប្អូនប្រុសរបស់ខ្លួន ព្រះនាម អារីគ ប៊ូគ បានលួចឡើងសោយរាជ្យបល្ល័ង្កម៉ុងហ្គោលដោយមិនបានពិគ្រោះគ្នាមុន។ ដោយឃើញថាក្រុមប្រឹក្សាម៉ុងហ្គោលបានយល់ស្របលើកអារីគជាមហាខាន់ គូប៊ីឡៃក៏បានបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាផ្ទាល់ខ្លួនមួយដែរនៅចិនហើយបានជ្រើសតាំងជាមហាខាន់ និងជាលទ្ធផល សង្គ្រាមស៊ីវិលក៏បានផ្ទុះឡើង។ គូប៊ីឡៃបានពឹងផ្អែកខ្លាំងលើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៃក្រុមប្រឹក្សាចិនរបស់ទ្រង់ដើម្បីធានាថាកងទ័ពខ្លួនមានធនធានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបន្តមុខងារ និងសកម្មភាពវាតទី។ ក្រុមប្រឹក្សាគូប៊ីឡៃបានកើនការពេញចិត្តខ្លាំងចំពោះទ្រង់បន្ទាប់ពីឃើញព្រះអង្គបញ្ជាឱ្យបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដោយយកគំរូតាមការិយាធិបតេយ្យនៃរាជវង្សចិនបុរាណ និងព្រមទទួលយកព្រះនាមមួយទៀតជាភាសាចិនថា ជុងថង។ អារីគ ប៊ូគត្រូវជួបនឹងកង្វះធនធានដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ទ័ពរបស់ខ្លួន ហើយក៏បានសុំទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១២៦៤។ ខាន់ចក្រខាងលិចទាំងបី (ហ្វូងមាស ឆាហ្កាតៃ និងអ៊ីលខាណាត) បានក្លាយជារដ្ឋស្វយ័ត ដោយមានតែអ៊ីលខាណាតប៉ុណ្ណោះដែលទទួលស្គាល់គូប៊ីឡៃជាមហាខាន់។ ជម្លោះស៊ីវិលនេះ និងជម្លោះបន្តបន្ទាប់បានបំបែកចក្រភពម៉ុងហ្គោលជារៀងរហូត។
រាជវង្សយាន: ដើមឆ្នាំ

ដើមឆ្នាំ 

ដើមរជ្ជកាលរបស់គូប៊ីឡៃ ខាន់ត្រូវបានសម្គាល់ដោយអស្ថិរភាពដូចជា ការមិនទទួលស្គាល់រាជអំណាចពីចៅប្រុសរបស់អ៊ូហ្កេដី ព្រះនាមហៃទូ និងការគំរាមកំហែងពីរាជវង្ស​ស៊ុង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូងជាដើម។ នៅឯប៉ែកឦសាន គូប៊ីឡៃបានសម្របសម្រួលជាមួយនគរកូរ្យ៉ូ (កូរ៉េ) ដោយដំឡើងព្រះអង្គម្ចាស់វ័នជុងជាព្រះមហាក្សត្រនៃនគរនេះ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គូប៊ីឡៃថែមទាំងបានរៀបអភិសេកបុត្រីរបស់ខ្លួនជាមួយអង្គក្សត្រវ័នជុងទៀតផងដើម្បីពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងរដ្ឋទាំងពីរ។ ជាថ្នូរ ស្ត្រី​ជនជាតិកូរ៉េ​ត្រូវ​បាន​​បញ្ជូន​មកព្រះរាជវាំងយានជា​សួយសារអាករ ហើយ​ស្រី​ស្នំ​ម្នាក់​បាន​ក្លាយ​ជាព្រះ​អធិរាជនី​ថែមទៀតផង។ អំណាចអធិរាជគូប៊ីឡៃក៏ត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយភាពចលាចលក្នុងស្រុកផងដែរ។ លី ថាន ដែលជាកូនប្រសាររបស់មន្ត្រីចិនដ៏មានអំណាចមួយរូប បានធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ុងហ្គោលនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦២។ បន្ទាប់ពីបានបង្ក្រាបការបះបោររបស់លី ថានរួច គូប៊ីឡៃក៏បញ្ជាឱ្យមានការក្ដោបឥទ្ធិពលរបស់ទីប្រឹក្សាជនជាតិហាននៅក្នុងព្រះរាជវាំង ព្រោះទ្រង់បានកើតព្រះទ័យព្រួយខ្លាចថាការពឹងពាក់លើមន្ត្រីចិនទាំងនោះច្រើនពេកអាចធ្វើឱ្យគេងាយនឹងផ្តួលរំលំអំណាចរបស់ទ្រង់។

នៅក្រោយឆ្នាំ១២៦២ រដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានខិតខំប្រឹងប្រែងទាញផលប្រយោជន៍ពីចិនទៅផ្គត់ផ្គង់ជនជាតិម៉ុងហ្គោល ប៉ុន្តែខ្លួនក៏ត្រូវខិតខំបំពេញតម្រូវការឱ្យមន្ត្រីចិនផងដែរដើម្បីចៀសវាងការបះបោរកុំឱ្យកើតមាន។ ក្នុងន័យនេះ ព្រះអង្គបានសម្រេចកំណែទម្រង់ដែលស្នើឡើងដោយទីប្រឹក្សាចិន ដូចជាធ្វើមជ្ឈការការិយាធិបតេយ្យ ពង្រីកចរាចរលុយក្រដាស និងរក្សាឯកធិភាពលើផលិតផលអំបិល និងដែក។ ព្រះអង្គបានស្ដារលេខាធិការដ្ឋានរាជាធិរាជឡើងវិញ និងរក្សារចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលរាជវង្សចិនពីមុនៗឱ្យនៅដដែរ។ រាជរដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានបែងចែកវណ្ណៈសង្គមយានជាបីថ្នាក់ ដោយជនជាតិហានត្រូវស្ថិតនៅក្នុងវណ្ណៈទាបបំផុត។ លុះពេលអាណាចក្រយានបានវាយឈ្នះរាជវង្សស៊ុង ទើបគេបង្កើតវណ្ណៈទីបួនឡើងដោយបញ្ចូលជនជាតិចិនខាងត្បូងចូលវណ្ណៈថ្មីនេះ។ ទោះជាយ៉ាងណា ទីប្រឹក្សាចិនរបស់គូប៊ីឡៃនៅតែកាន់កាប់អំណាចច្រើននៅក្នុងរាជរដ្ឋាភិបាលយាន ដោយពេលខ្លះពួកគេមានឥទ្ធិពលច្រើនជាងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ទូទៅទៀតផង។
រាជវង្សយាន: ស្ថាបនារាជវង្សថ្មី

ស្ថាបនារាជវង្សថ្មី 
thumb|left|គូប៊ីឡៃ ខាន់ ព្រះស្ថាបនិកនៃរាជវង្សយាន

គូប៊ីឡៃបានប្តូររាជធានីម៉ុងហ្គោលពីការ៉ាកូរុំមកខាន់បាលីគនៅក្នុងឆ្នាំ១២៦៤ (បច្ចុប្បន្នគឺទីក្រុងប៉េកាំង)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ គូប៊ីឡៃបានប្រកាសទទួលអំណាចនៃឋានសួគ៌ (ស្មើនឹងអំណាចទេវរាជ) និងបានប្រកាសថាឆ្នាំ១២៧២ គឺជាឆ្នាំដំបូងនៃមហាយាន (大元) ទៅតាមបែបបទប្រពៃណីនៃរាជវង្សចិន។

ក្នុងយុគសម័យដើមដំបូងនៃរាជវង្សយាន គូប៊ីឡៃបានជំរុញឱ្យមានកំណើនពាណិជ្ជកម្ម វិទ្យាសាស្ត្រ និងវប្បធម៌។ ព្រះអង្គក៏បានគាំទ្រពាណិជ្ជករនៅតាមបណ្តាញពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្រ កសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ផ្តល់ជំនួញហិរញ្ញវត្ថុដល់ពួកទូរចរ និងគាំទ្រនូវការចរាចរក្រដាសប្រាក់ជាវឆាវជាដើម។ ប្រាក់កាក់នូវតែគេបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងសង្គមយានរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទគូលូគ ខាន់ ទើបកាក់ត្រូវបានជំនួសទាំងស្រុងដោយលុយក្រដាស។ ដល់ក្នុងរជ្ជកាលធួហ័ន ធាមួរ ទើបរាជរដ្ឋាភិបាលយានបានចេញចរាចរកាក់ប្រាក់ទង់ដែងជាថ្មី។ ដោយសារតែឥទ្ធិពលនៃចក្រភពម៉ុងហ្គោល បច្ចេកវិទ្យា ទំនិញ និងវប្បធម៌ជាច្រើនត្រូវបានចែករំលែកទៅវិញទៅមករវាងប្រជាជាតិចិន និងពួកលោកខាងលិច។ ងាកមករជ្ជកាលគូប៊ីឡៃវិញ ព្រះអង្គបានពង្រីកមហាប្រឡាយចិនពីភាគខាងត្បូងរហូតមកដល់រាជធានីយាននៅភាគខាងជើង។ ដោយសារគោលនយោបាយទ្រង់នេះហើយ ទើបអាណាចក្រចិន និងម៉ុងហ្គោលបន្តមានលក្ខណៈសកល។ ឧទាហរណ៍ ព្រះអង្គបានស្វាគមន៍ភ្ញៀវបរទេសគ្រប់សាសន៍មកកាន់ព្រះរាជវាំងចិនយាន ដោយក្នុងចំណោមភ្ញៀវទាំងនោះគឺមានពាណិជ្ជករអ៊ីតាលីវេនីសម្នាក់ឈ្មោះ ម៉ាកូ ប៉ូឡូ ដែលស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកនាពេលនោះបានក្លាយជាកញ្ចក់ឆ្លុះរបស់ពួកអឺរ៉ុបមកលើប្រទេសចិន។ ក៏ព្រោះដោយសារដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏អស្ចារ្យរបស់ម៉ាកូ ប៉ូឡូនេះ ទើបក្រោយមកវាបានជំរុញបណ្ដុះគំនិតអ្នករុករកផ្សេងៗដូចជា គ្រីស្តុប កូឡុំ ឱ្យឈ្វេងយល់បន្ថែមពីភូមិសាស្ត្របូព៌ា។
រាជវង្សយាន: យុទ្ធនាការយោធា និងការត្រួតត្រា

យុទ្ធនាការយោធា និងការត្រួតត្រា 
បន្ទាប់ពីបានពង្រឹងរាជរដ្ឋាភិបាលនៅភាគខាងជើងប្រទេសចិនរួច គូប៊ីឡៃក៏បានបន្តគោលនយោបាយពង្រីកទឹកដីតពីរាជវង្សានុវង្សម៉ុងហ្គោលពីមុនៗ ដោយបើកយុទ្ធនាការយោធាថ្មីប្រឆាំងនឹងរាជវង្សស៊ុងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន។ ព្រះអង្គបានលើកទ័ពទៅឡោមព័ទ្ធទីក្រុងស៊ាំងយ៉ាង ដែលជារនាំងបិទបាំងអាណាចក្រយានពីអាងទន្លេយ៉ង់សេ នៅរវាងឆ្នាំ១២៦៨ និងឆ្នាំ១២៧៣។ ក្រៅពីនេះ គូប៊ីឡៃបានបញ្ជាឱ្យបើកបេសកកម្មយោធាឆ្លងសមុទ្រក្នុងគោលបំណងត្រួតត្រាប្រទេសជប៉ុននៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៤ ប៉ុន្តែត្រូវទទួលរងបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់។ រាជត្រកូលដួអាននៃព្រះរាជនគរដាលីនៅក្នុងខេត្តយូណានសព្វថ្ងៃ បាន​យល់ព្រមធ្វើខ្លួនជាសាមន្តរាជក្រោមរាជវង្សយាន និង​បាន​គាំទ្រកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង​យោធារបស់យានប្រឆាំង​នឹង​រាជវង្សស៊ុង។

នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៦ ទ័ពគូប៊ីឡៃបានដណ្ដើមកាន់កាប់រាជធានីហាងចូវរបស់នគរស៊ុង ដែលកាលនុះត្រូវជាទីក្រុងស្តុកស្តម្ភបំផុតនៃប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីព្រះចៅអធិរាជស៊ុង ព្រះនាម កុង បានសុំទទួលចុះចាញ់។ ដោយសារទង្វើរបស់អធិរាជកុង រដ្ឋអំណាចយានក៏បានទុកជីវិតឱ្យព្រះអង្គ និងរៀបអភិសេកព្រះអង្គជាមួយក្សត្រីម៉ុងហ្គោលមួយរូប។ ក្រុម​ស្មោះស្ម័គ្រ​​នឹងនគរស៊ុងបាន​នាំគ្នារត់​គេចចេញ​ពី​រាជធានីហាងចូវ រួចបានលើកប្អូនប្រុសរបស់អតីតអធិរាជកុង​ ព្រះនាម ពីង ដែលទ្រង់នៅជារាជកុមារនៅឡើយ ជាព្រះអធិរាជថ្មីនៃរាជវង្សស៊ុង។ កងកម្លាំងយានក្រោមការដឹកនាំដោយមេទ័ពចិនហានឈ្មោះ ចាង ហុងហ្វែន បានលើកទ័ពជើងទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកទៅកម្ចាត់ពួកអ្នកនិយមនគរស៊ុងនៅឯសមរភូមិយ៉ាមិនក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ចៅអធិរាជស៊ុងចុងក្រោយបានលង់ទឹកក្ស័យសង្ខារ ដែលនាំឱ្យរាជវង្សស៊ុងអស់អត្ថិភាព។ បន្ទាប់ពីការត្រួតត្រាលើនគរស៊ុងដោយរាជវង្សយាន ទឹកដីភាគខាងជើង និងភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនបានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាជាលើកដំបូងក្នុងរយៈពេលបីរយឆ្នាំ។

ក្រោយឆ្នាំ១២៧៩ រដ្ឋាភិបាលគូប៊ីឡៃបានប្រឈមនឹងវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដោយសារការចំណាយច្រើនទៅលើសង្គ្រាម និងគម្រោងសាងសង់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនានា។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបង្កើន និងប្រមូលចំណូលពន្ធបន្ថែមត្រូវបានញ៉ាំញ៉ីដោយអំពើពុករលួយ និងដំណើររឿងអាស្រូវនយោបាយជាច្រើន ចំណែកឯបេសកកម្មយោធាក៏លែងមានប្រសិទ្ធភាពជោគជ័យដូចមុនដែរ។ លើសពីនេះ យុទ្ធនាការឈ្លានពានប្រទេសជប៉ុនលើកទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ១២៨១ បានទទួលរងបរាជ័យដោយសារតែព្យុះទីហ្វុងកំណាចដែលបក់បោករំលិចនាវាចម្បាំងម៉ុងហ្គោល។ យុទ្ធនាការយោធាដែលបញ្ជាដោយគូប៊ីឡៃប្រឆាំងនឹងអាណ្ណាម ចម្ប៉ា និងជ្វាត្រូវបរាជ័យស្ទើរទាំងស្រុង លើកលែងតែសង្គ្រាមជាមួយភូមាប៉ុណ្ណោះ។ នៅរាល់បេសកកម្មយោធាទាំងនេះ កងទ័ពម៉ុងហ្គោលត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺរាតត្បាត អាកាសធាតុមិនអំណោយផល និងទីសមរភូមិថ្មីដែលមិនត្រូវគ្នានឹងយុទ្ធសាស្ត្រសឹករបស់ម៉ុងហ្គោល។ រាជវង្សថ្រាន់ដែលគ្រប់គ្រងដែនអាណ្ណាម (ដាយវៀត) បានវាយឈ្នះពួកម៉ុងហ្គោលនៅឯសមរភូមិបាច់ដាំង (១២៨៨)។ អាណ្ណាម ភូមា និងចម្ប៉ាបានទទួលស្គាល់អនុត្តរភាពរបស់ម៉ុងហ្គោល និងបង្កើតចេញជាទំនាក់ទំនងសុង្កភាគីជាមួយរាជវង្សយាន។

មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជម្លោះផ្ទៃក្នុងបានគំរាមកំហែងដល់គូប៊ីឡៃ និងអាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ។ ទ្រង់បានបង្ក្រាបឧទ្ទាមកម្មជាច្រើនដូចនៅទីបេ និងភាគឦសានប្រទេសចិន។ មហេសីសំណព្វរបស់ព្រះអង្គបានចូលទិវង្គតនៅក្នុងឆ្នាំ១២៨១ និងព្រមទាំងរជ្ជទាយាទទ្រង់នៅក្នុងឆ្នាំ១២៨៥។ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យគូប៊ីឡៃខកព្រះទ័យយ៉ាងខ្លាំង ហើយទ្រង់ក៏បានចាប់ផ្ដើមដកព្រះកាយចេញពីកិច្ចការអធិរាជមួយចំនួន។ ព្រះអង្គបានធ្លាក់ព្រះកាយប្រឈួននៅក្នុងឆ្នាំ១២៩៣ រួចក៏បានចូលព្រះទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១២៩៤។
រាជវង្សយាន: អាគតដ្ឋាន

អាគតដ្ឋាន

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សយាន
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិននៅក្នុងសតវត្សទី១៣
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិននៅក្នុងសតវត្សទី១៤
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនៃចិន
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតប្រទេសនៅអាស៊ីបូព៌ា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ុងហ្គោលី
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខាន់ចក្រ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គូប៊ីឡៃ ខាន់
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋម៉ុងហ្គោល