navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ចេននី រីវឺរ៉ា

ដុលោរ៉េស ជែននី រីបេរ៉ា សាបេដ្រា (; កើតនៅទីក្រុងឡងប៊ីច, រដ្ឋកាលីហ្វ័រនីញ៉ា, សហរដ្ឋអាមេរិក ២ កក្កដា ១៩៦៩–ស្លាប់ ៩ ធ្នូរ ២០១២នៅទីក្រុងអ៊ីទុរ៏ប៊ីដេ, រដ្ឋនូអេបូឡេអុន, ម៉ិចស៊ិក), ត្រូវបានស្គាល់ពីពិភពលោកសិល្បថា ចេននី រីវឺរ៉ា, គឺអ្នកចំរៀង និពន្ធទំនុកច្រៀង ទំនុកភ្លេង សម្រួលតន្ត្រី និងផលិតករខ្សែភាពយន្តជនជាតិម៉ិចស៊ិកសញ្ជាតិអាមេរិក
ចេននី រីវឺរ៉ា: រីវឺរ៉ា ឬក៏ រីបេរ៉ា?

រីវឺរ៉ា ឬក៏ រីបេរ៉ា?
នាមត្រកូលនេះមកពីវង្សអេស្ប៉ាញ។ តាមរបៀបអានជាភាសាអេស្ប៉ាញ ត្រូវបាននិយាយថា «រីបេរ៉ា»។ ការថា «រីវឺរ៉ា» មកពីភាសាអង់គ្លេស និង កិត្តិនាមក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងអាមេរិច
ចេនឡា

ចេនឡា រឺ កម្វុជ (កាំវុជៈ) (; ) ជាឈ្មោះចិនហៅកម្ពុជាបន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះនៃនគរភ្នុំ (扶南) ដែលគេស្គាល់ថាចឹងឡាបជាភាសាយួន (ដែលមាននៅក្នុងការបញ្ចេញសំឡេងចិន-យួន)។ ឈ្មោះនេះនៅតែឃើញប្រើនៅក្នុងសតវត្សទី១៣ ដោយបេសកជនចិនជីវ-តាក្វាន់ (周達觀) អ្នកនិពន្ធ ចឹនឡាផ្វុងធ្ហូជី (លក្ខណៈនិងទំនៀមទំលាប់នៃកម្ពុជា) (真蠟風土記)។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនសម័យទំនើប បានប្រើឈ្មោះនេះសំដៅតែរដ្ឋខ្មែរនៅសម័យកាលចាប់ពីចុងសតវត្សទី៦ ដល់​ដើមសតវត្សទី៩ តែប៉ុណ្ណោះ។

កាលពីដើម គួរហៅថា ពួកមេកន្ទ្រាញដងរែក  Vickery, Society, Economics, and Politics in pre-Angkor Cambodia, pp. 71 ff. ដែលដែនមេកន្ទ្រាញតូចៗ ភាគខាងជើងនិងខាងត្បូងនៃជួរភ្នំដងរែក គេមិនសូវស្គាល់ទេ។ ពួកព្រះអង្គម្ចាស់ដែលគេស្គាល់លើកទីមួយត្រូវបានវែកញែក នៅក្នុងសិលាចារឹកដើមដំបូងខ្លះដែរ។ សិលាចារឹកសំស្ក្រឹត (ដែលមិនបានចុះកាលបរិច្ឆេទ) នៅវាលកន្ទេល ខេត្តស្ទឹងត្រែង (K.៣៥៩)ISCC, No. IV, pp. 28 ff. មានឈ្មោះក្សត្រមួយអង្គព្រះនាមវីរវម៌្មជាបិតានៃព្រះនាងមួយអង្គ ព្រះនាមព្រះនាងមិនត្រូវបានវែកញែកទេ ដែលបានរៀបអភិសេកជាមួយនឹងព្រាហ្មណ៍ម្នាក់នាម សោមសម៌ន និង ជាព្រះភគិនីនៃព្រះបាទភវវម៌្ម។ តាមរយៈសិលាចារឹកមួយមកពីចន្ទនគរនៅបាសាក់/លាវ (K.៣៦៣) Barth, "Inscription sanskrite du Phou Lokhon (Laos)", pp. 37-40 ព្រះបាទវីរវម៌្មក៏ជាបិតាព្រះអង្គម្ចាស់ចិត្រសេនាដែរ ដែលត្រូវជាព្រះអនុជនៃព្រះបាទភវវម៌្ម។ មែនហើយព្រះអង្គម្ចាស់ទាំងពីរអង្គមានព្រះមាតាតែមួយតែបិតាផ្សេងគ្នា ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់អះអាងដោយសិលាចារឹកស្រីទេព K. ៩៧៨ (ប្រទេសថៃសម័យបច្ចុប្បន្ន៖១៥° ២៧’ ជ, ១០១° ៤’ ក)IC, VII, pp. 156-157ដែលផ្ដល់ព័ត៌មានថាព្រះបាទភវវម៌្មជាបុត្រនៃព្រះប្រថិវេន្ទ្រវម៌្មនិងជាព្រះនត្តានៃព្រះចក្រវរ្តិន (រុទ្រវម៌្ម) រីឯសិលាចារឹកមួយទៀតមកពីបាកមូល (ปากมูล) នៅឧប្បល/ប្រទេសថៃ (K. ៤៩៦) Seidenfaden, «Complément à l’inventaire descriptif des Monuments du Cambodge pour les quatre provinces du Siam Oriental», p. 57 បានឲ្យដឹងថាព្រះនាមនៃព្រះបិតាព្រះបាទវីរវម៌្មមានព្រះនាមថា សាវ៌ភៅម។ សិលាចារឹកទាំងប៉ុន្មាននេះបានបញ្ជាក់ថាទឹកដីដ៏ធំមួយកាលណោះ បានគ្រប់គ្រងដោយបណ្ដាស្ដេចអស់ទាំងនេះ។ ដោយបានកត់ត្រានៅក្នុងសិលាចារឹក K. ១៥១ ពីរបងរមាសនៅឦសានបុរ (រមណីយដ្ឋានបុរាណវត្ថុសំបូរព្រៃគុហ៍) បញ្ជាក់ថានរសិម្ហគុប្តគឺជាបរិវារ (សមាន្តន្ឫប) នៃស្ដេចស្នងរាជ្យបន្តពីព្រះបាទភវវម៌្មទី១ ព្រះបាទមហេន្ទ្រវម៌្ម (ព្រះនាមសំរាប់រាជ្យនៃព្រះអង្គម្ចាស់ចិត្រសេនា) និងព្រះបាទឦឝានវម៌្មបានកសាងនៅថ្ងៃ ១៣ មេសា ឆ្នាំ ៥៩៨ កំឡុងរជ្ជកាលព្រះបាទភវវម៌្មនូវរូបបដិមាតំណាងឱ្យកល្បវាសុទេវ (Kalpavāsudeva) (ព្រះវិស្ណុ)។Cœdès, «Études Cambodgiennes XXXVI: Quelques précisions sur la fin de Fou-nan», pp. 5-8 មានការស្របគ្នាជាច្រើនជាមួយនិងអត្ថបទចិនបុរាណដ៏ចាស់បំផុតដែលបានវែកញែកអំពីចេនឡា ស៊្ហ្រុយឝ៊ូក 隋書  (កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្ររាជវង្សសួយ) បានចងក្រងដោយ អួយ-ចឹង 魏徵 (៥៨០-៦៤៣) នៅឆ្នាំ ៦៣៦ គ.ស ដែលក្នុងនោះផ្ដល់ព័ត៌មានថាចំណាប់ផ្ដើមនៃសតវត្សទី៧ ចេនឡាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ជឺទួស៊ឺណា (ចិត្រសេនា) (質多斯那) និង អ៊ីស្ឈ័រណាសៀនតែយ  (ឦឝានវម៌្ម) (伊奢那先代)។ រាជធានីចុងក្រោយគឺឦឝានបុរPelliot, "Le Fou-nan.", p. 272 កាលពីរជ្ជកាលព្រះបាទភវវម៌្មទី១ រាជធានីស្ថិតនៅភវបុរជាកន្លែងមួយទំនងជាតាំងនៅក្នុងបរិវេណទីរួមស្រុកធារាបរិវត្តន៍ (ថាឡាបរិវ៉ាត់) នាសម័យនេះ (១៣°៣៣’ ជ, ១០៥°៥៧’ ក)។Lévy,«Thala Bŏrivăt ou Stu’ṅ Trèṅ: sites de la capitale du souverain khmer Bhavavarman Ier», pp. 113-129
ចេនឡា: និរុត្តិសាស្ត្រ

និរុត្តិសាស្ត្រ
ចំពោះឈ្មោះចេនឡានេះអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវបានបញ្ចេញទស្សនៈផ្សេងៗដូចតទៅ៖

១.ទស្សនៈលោក លី​ ធាមតេង យោងទៅកំណត់ហេតុរបស់ជីវ-តាក្វាន់ ចេនឡាគឺពួកចិនបានដាក់ឈ្មោះឲ្យប្រទេសមួយដែលមានព្រៃក្រាស់ ដែលស្ថិតនៅភាគខាងលើវ្នំ ដោយសារតែស្រុកនោះមានក្រមួនជាច្រើន ទើបឈ្មួញចិនឧស្សាហ៍ទៅទិញក្រមួននៅទីនោះទើបមានឈ្មោះថាចេនឡា គឺថា ចេន រឺ ចេង ប្រែថា សុទ្ធ ឯ ឡា រឺ ឡាក់ ប្រែថា ក្រមួន ឬ ឃ្មុំ រឺ ទៀន (ភាសាចិនគេដាក់គុណនាមមុននាម) មានន័យថាស្រុកក្រមួនសុទ្ធ។

២.ទស្សនៈលោកឆត្រាប្រេមឬឌី លោកថាប្រទេសខ្មែរកាលពីសម័យបុរាណផ្នែកខាងលើហៅថា ជាន់លើ ឯផ្នែកខាងក្រោមហៅថា ក្រោមពូជ ។ (ទំនង) ពាក្យជាន់លើចិនហៅមិនច្បាស់ក៏ក្លាយជាចេនឡា ជាន់លើ > ចេនឡា ។ ត្រឹង ងារ, ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ទំព័រ៦៣-៦៥
ចេនឡា: ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ

ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ 
កម្វុជ ជាសាមន្តរដ្ឋមួយរបស់អាណាចក្រវ្នំ ស្ថិតនៅទីវាលទំនាបភាគកណ្ដាលទន្លេមេគង្គក្នុងតំបន់បាសាក់ប្រទេសលាវសព្វថ្ងៃ។ រាជធានីឈ្មោះ ភវបុរ ក្សត្រដែលគ្រងរាជ្យនៅចេនឡាជាខ្សែសូរ្យវង្ស។ ចាប់ពីសតវត្សទី៣មក អាណាចក្រវ្នំបានចងសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងប្រទេសចាម្ប៉ា។ ប៉ុន្តែមកដល់សតវត្សទី៥ ចក្រភពនេះបានបដិសេធចោលសម្ព័ន្ធភាព ហើយឈប់ជួយចាម្ប៉ាក្នុងការច្បាំងនឹងប្រទេសចិន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះកើតមានឡើង បន្ទាប់ពីមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មនាំទៅប្រទេសចិននូវគ្រឿងអលង្ការ សូត្រ ភ្លុក ចាន ...។
ចេនឡាដីគោក

ចេនឡាគោក រឺ កម្វុជគោក (ចិន:陸真蠟, 文單, 婆鏤; ភិងអ៊ិង:Lùzhēnlà, Wèndān, Pólòu) បង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ៧១៦-រ.៨០២ គ.ស. ដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីការបែងចែកចេនឡាទៅជាពីរមួយគឺចេនឡាទឹក និងមួយទៀតហៅថាចេនឡាដីគោកនេះឯង។ មូលហេតុមកពីកំសោយអំណាចកណ្ដាលព្រោះព្រះបាទជយវម៌្មទី១គ្មាន ព្រះរាជបុត្រស្នងរាជ្យទើបព្រះអង្គប្រគល់រាជសម្បត្តិឲ្យ ព្រះនាងជយទេវីទី១ជាបុត្រី ដោយសារព្រះនាងជាស្ត្រីនេះហើយដែលធ្វើឲ្យប្រទេសបែកជាពីរ។ត្រឹង ងារ ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរទំព័រ៧០ចេនឡាដីគោកត្រូវចិនហៅថា លូចេនឡា រឺ Lùzhēnlà (陸真蠟) ("ចេនឡាគោក" ក៏ហៅផងដែរថាវ៉ិនតាន រឺ Wèndān (文單) រឺ ផលូ Pólòu (婆鏤))។
ចេនឡាដីគោក: ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ

ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ
ចេនឡាដីគោកមានទីតាំងនៅតំបន់សម្បូរដោយភ្នំនិងជ្រលងភ្នំ បើតាមការស្រាវជ្រាវមានវិសាលភាពលាតសន្ធឹង ចាប់ពីលាវកណ្ដាលរហូតដល់ភាគខាងត្បូងសព្វថ្ងៃនេះ ប្រហែលស្ថិតនៅម្ដុំមជ្ឈមណ្ឌលចេនឡាដើម ។
ចេនឡាដីគោក: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិចេនឡាគោកគេមិនសូវដឹងច្បាស់ទេ ព្រោះហាក់ដូចជានៅដាច់ស្រយាលពីការទៅមករបស់អ្នកដំណើរចិនពេក។ ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏គេបានដឹងថាក្នុងសម័យនោះនយោបាយក្រៅប្រទេស ចេនឡាដីគោកបានបញ្ជូនទូតទៅប្រទេសចិននៅឆ្នាំ ៧១៧ តាមរយៈកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រចិនបុត្រានៃស្ដេចវឹនតាន់ (ចេនឡាដីគោក រីឯ​ចេនឡា​ដីគោក​វិញ ដែលជា​តំបន់​ព្រៃភ្នំ និង​មាន​ជ្រលង​ភ្នំ​ស្ថិតនៅ​ខាងជើង ជនជាតិ​ចិន​ហៅថា វេន​-​តាន ឬ ព​-​លូវ ដែល​ត្រូវ​នឹង​ឈ្មោះ​របស់​កុលសម្ព័ន្ធ​ខ្មែរលើ​មួយក្រុម​ឈ្មោះ វ្នៅ ឬ វ្រៅ។) អាណាចក្រនេះមាន​ទំហំ​តែ ៧០០ លី​ប៉ុណ្ណោះ ហើយ​ដឹកនាំ​ដោយ​ព្រះមហាក្សត្រ​មួយអង្គ មាន​ព្រះនាម​ថាត្សៀគីវ។ ឯកសារ​ចិន​ដដែល​ខាងលើនេះក៏បាន​បញ្ជាក់​ផងដែរ​ថា ព្រះរាជា​អង្គ​នេះបាន​បញ្ជូន​ប្រតិភូ​ទូត​របស់​ទ្រង់ទៅកាន់​ប្រទេស​ចិន​ជាច្រើនលើកជាពិសេស​នៅ​ឆ្នាំ ៧១៧ និង ៧៥៣ នៃ​គ​.​ស។ ម្យ៉ាងទៀតនៅឆ្នាំ ៧២២ ចេនឡាដីគោកបានលើកទ័ពទៅជួយមេទ័ពយួនឈ្មោះម៉ៃ-ហ្វៀនថាញ (Mai Huyền Thành) ដែលបះបោរឡើងប្រឆាំងនឹងការជិះជាន់របស់ពួកចិនក្នុងរាជវង្សថាង (៦១៨-៩០៧)។ យ៉ាងណាមិញនៅឆ្នាំ ៦២១ អធិរាជថាង-កាវជូនៃរាជវង្សនេះបានបញ្ជាឲ្យមេទ័ពឈ្មោះខូវ-វ៉ាលើកទ័ពទៅវាយយក យ៉ាវចូវ (ឈ្មោះស្រុកយួននៅសម័យនោះ) ដែលក្រោយមកទៀតគឺនៅឆ្នាំ ៦៧៩ អធិរាជថាង-កាវជុងបានផ្លាស់ឈ្មោះទៅជាអាណ្ណាមដូហូតូ (ប្រទេសជាអាណាព្យាបាល) វិញ។ គឺក្នុងករណីនេះហើយដែលមេទ័ពយួន ម៉ៃ-ហ្វៀនថាញ បានបះឡើងប្រឆាំងចិនដោយចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយចេនឡានិងចាម្ប៉ា ក្រោយមកម៉ៃ-ហ្វៀនថាញ ប្រែឈ្មោះជាព្រះថា ម៉ៃ-ហាក់ដេ មានន័យថា អធិរាជខ្មៅម៉ៃ ព្រោះមេទ័ពនេះមានសំបុរខ្មៅ។ គួរគប្បីជ្រាបថា នេះគឺជាលើកទីមួយហើយដែលមានប្រើពាក្យអណ្ណាមក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រយួន។ នៅពាក់កណ្ដាលទី២នៃស.វទី៨ ចេនឡាដីគោកទំនងជាត្រូវចិនហៅថា វ៉ិនតាន ថែមទៀត។ ម្យ៉ាងវិញទៀតគឺ​ព្រះរាជបុត្រ​របស់​ព្រះអង្គ​ផ្ទាល់ ដែល​បាន​យាង​ទៅកាន់​ព្រះបរមរាជវាំង​ចិននៅ​ឆ្នាំ ៧៥៤។ សូម​រំលឹក​ឡើង​ថា គឺ​ព្រះរាជបុត្រ​អង្គ​នេះ​ដែល​បាន​ដឹកនាំ​ទ័ពតទល់​នឹង​នគរ​ណាន​ចាវ។ ក្នុងគ.ស. ៧៥០​ អគ្គរាជទូតខ្មែរមួយទៀតត្រូវបានទៅដល់ស្រុកចិន។ ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ រស់ ចន្ត្រាបុត្រ (ទំ.១៩០)បន្ទាប់មកមានគណៈទូតវឹនតាន់នៅឆ្នាំ ៧៧១ រជ្ជទាយាទ ភូមី 婆彌 បានមកដល់ក្នុងសវនការអធិរាជ ហើយនៅថ្ងៃទី ១៣ ធ្នូ ឆ្នាំ ៧៧១ ទ្រង់ក៏បានទទួលងារថា ខាយភ្វូកអ៊ីថុងសាន់ស៊្ហ្រឺក 開府儀同三司 (អ្នកបើកសវនការ ដែលពេញព្រះទ័យនឹងព្រះកិត្តិយសស្មើនឹងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ទាំងបី)។ នៅឆ្នាំ ៧៥៣ មានការបញ្ជូនទូតទៅប្រទេសចិនក្រោម ព្រះរាជកិច្ចដឹកនាំរបស់ព្រះរាជបុត្រនៃព្រះរាជានិងគណៈប្រតិភូ ២៦ នាក់ បានទៅដល់គាល់ស្ដេចចិន ហើយ បានធ្វើដំណើរទៅខេត្តចិន យូណាន ជាមួយមេទ័ពចិនម្នាក់ឈ្មោះ ហូ-លីត្វាង ដែលទទួលបេសកកម្មត្រូវលើកទ័ពទៅច្បាំងវាយកំទេចពួកយួន និងសៀម។ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ រស់ ចន្ត្រាបុត្រ (ទំ.១៩០) នៅឆ្នាំ ៧៥៤ ព្រះរាជបុត្រអង្គដដែលឬអង្គមួយផ្សេងទៀតបានលើកទ័ពទៅជួយចិន ក្នុងការវាយលុកយកតំបន់ ចាវខាងត្បូង។ នៅឆ្នាំ ៧៧១ រជ្ជទាយាទ ភូមី រឺ Pómí (婆彌) បានមកដល់ក្នុងសវនការអធិរាជ ហើយនៅថ្ងៃទី ១៣ ធ្នូ ឆ្នាំ ៧៧១ ទ្រង់ក៏បានទទួលងារថា ខាយភ្វូតុងសានស៊ី រឺ Kāifǔyítóngsānsī (開府儀同三司) (អ្នកបើកសម្ភោធក្នុងបរមរាជវាំង ដែលពេញព្រះហឬទ័យនឹងគ្រឿងឥស្សរយសស្មើនឹងមន្ត្រីថ្នាកខ្ពស់ៗទាំងបី) និងឆ្នាំ ៧៩៩ មានការបញ្ជូនទូតទៅប្រទេសចិនទៀត បេសកជនម្នាក់មកពីវ៉ិនតានមានឈ្មោះថាលីថូវជី រឺ Lītóují (李頭及) ក៏បានទទួលគោរម្យងារចិនដែរ។ សិលាចារឹកនៅល្បើកស្រូវ ខេត្តក្រចេះ ក៏បានបញ្ជាក់អំពីកិច្ចការទូតនេះដែរ។ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ រស់ ចន្ត្រាបុត្រ (ទំ.១៩០)រាជធានីចេនឡាដីគោកទំនងជាស្ថិតនៅត្រង់ម្ដុំ​មជ្ឈមណ្ឌលនៃ​ចេនឡាដើម ហើយព្រះរាជាដែលមានមហិទ្ធិរឹទ្ធិជាងគេទំនង ជយសិង្ឃវម៌្ម ព្រោះគេបានរកឃើញសិលាចារឹកមួយផ្ទាំងរបស់ព្រះអង្គនៅម្ដុំនគររាជសីមា ក្នុងដីសៀមសព្វថ្ងៃ។ត្រឹង ងារ ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរទំព័រ៧១-៧២
ចេនឡាដីគោក: ព្រះរាជាគ្រងរាជ្យនៅសម័យចេនឡាដីគោក

ព្រះរាជាគ្រងរាជ្យនៅសម័យចេនឡាដីគោក
ព្រះរាជាសោយរាជ្យនៅចេនឡាដីគោក(៧១៦ - ៨០២) លេខរៀង ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ ព្រះនាមផ្ទាល់ រជ្ជកាល  ០១ ភវវម៌្ម (ទ្វារវតី) មិនស្គាល់ សតវត្សទី៧-ចុងសតវត្សទី៧ ០២ ហឝ៌វម៌្ម (ទ្វារវតី) មិនស្គាល់ ប្រ.សតវត្សទី៧-ដើមសតវត្សទី៨ ០៣ ត្សៀគី​វ (ឝ្រេឝ្ឋបុរ) មិនស្គាល់ ប្រ.៧១៧-ប្រ.៧៥៤ ០៤ ប្រហែលបុត្ររបស់ត្សៀគីវ (ឝ្រេឝ្ឋបុរ) មិនស្គាល់ ប្រ.៧៥៤-? ០៥ ជយសិង្ហវម៌្ម (ឝ្រេឝ្ឋបុរ) មិនស្គាល់ ៧??-៧?? ០៦ ប្រហែលឧបយុវរាជភូមី (ឝ្រេឝ្ឋបុរ) មិនស្គាល់ ប្រ.៧៩៩
ឯកសារយោងបញ្ជីព្រះមហាក្សត្រសម័យចេឡាដីគោក
 លេខរៀង ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះនាមផ្ទាល់  រជ្ជកាល ១ ត្សៀគី​វ មិនស្គាល់ ប្រ.៧១៧-ប្រ.៧៥៤ ២ ប្រហែលបុត្ររបស់ត្សៀគីវ មិនស្គាល់ ប្រ.៧៥៤-? ៣ ជយសិង្ឃវម៌្ម មិនស្គាល់ ៧??-៧?? ៤ ប្រហែលឧបយុវរាជភូមី មិនស្គាល់ ប្រ.៧៩៩
ចេនឡាដីគោក: ឯកសារយោងបញ្ជីព្រះមហាក្សត្រសម័យចេឡាដីគោក

ឯកសារយោងបញ្ជីព្រះមហាក្សត្រសម័យចេឡាដីគោក
 លេខរៀង ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះនាមផ្ទាល់  រជ្ជកាល ១ ត្សៀគី​វ មិនស្គាល់ ប្រ.៧១៧-ប្រ.៧៥៤ ២ ប្រហែលបុត្ររបស់ត្សៀគីវ មិនស្គាល់ ប្រ.៧៥៤-? ៣ ជយសិង្ឃវម៌្ម មិនស្គាល់ ៧??-៧?? ៤ ប្រហែលឧបយុវរាជភូមី មិនស្គាល់ ប្រ.៧៩៩
ចេនឡាទឹកលិច

ចេនឡាទឹក រឺ កម្វុជទឹក (ចិន:水真蠟, ភិងអ៊ិង:Shuīzhēnlà) ប្រកបដោយក្សត្របុរីប្រាំ (សម្ភុបុរ, អនិន្ទិតបុរ រឺ ពាលាទិត្យបុរ, វ្យាធបុរ និងពីរទៀតមិនស្គាល់ឈ្មោះស្គាល់តែព្រះនាមក្សត្រថាស្រីនរេន្ទ្រវម៌្ម) បង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ៧០៦-រ.៨០២ គ.ស ជាអតីតនៃទឹកដីខ្មែរ ដែលត្រូវបែងចែកកាលពីសម័យចេនឡាមួយគឺចេនឡាដីគោក និងមួយទៀតគឺចេនឡាទឹកលិចនេះឯង។ នៅសម័យបុរាណចិននិយមហៅចេនឡាទឹកលិចថា សួយចេនឡា រឺ Shuīzhēnlà (水真蠟) ("ចេនឡាទឹក")។ មូលហេតុនៃការបែងចែកនេះដោយសារកម្សោយអំណាចកណ្ដាល ព្រោះព្រះបាទជយវម៌្មទី១គ្មាន ព្រះរាជបុត្រស្នងរាជ្យទើបព្រះអង្គប្រគល់រាជសម្បត្តិឲ្យ ព្រះនាងជយទេវីទី១ជាបុត្រី ដោយសារព្រះនាងជាស្ត្រីនេះហើយដែលធ្វើឲ្យប្រទេសបែកជាពីរ។
ចេនឡាទឹកលិច: ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ

ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ
ចេនឡាទឹកលិចគឺជាតំបន់សំបូរដោយបឹងបួរ និងសមុទ្រហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញគ្របដណ្ដប់លើតំបន់អាងទឹកទន្លេមេគង្គ ចាប់ពីល្បាក់ទឹកខោន រហូតដល់សមុទ្រ។ ព្រោះតែដូច្នេះហើយទើបគេហៅថាចេនឡាទឹកដូចនេះ។
ចេនឡាទឹកលិច: ចេនឡាទឹកលិចក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជ្វា

ចេនឡាទឹកលិចក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជ្វា

ប្រទេសខ្មែរនៅស.វ.ទី៨ ជាសម័យមួយដែលគ្មានស្ថិរភាពខាងនយោបាយ ព្រោះតែមានការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងយ៉ាងដំណំ។ នេះហើយជាហេតុមួយឲ្យជាតិជិតខាងមើលងាយ ដោយហ៊ានលូកដៃចូលកកូរក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងទៀតផង។

យ៉ាងណាមិញ នៅស.វ.ទី៨ ពួកចោរសមុទ្រជាតិជ្វាដែលជិះសំពៅធំៗបានចូលមករាតត្បាតឆ្នេរសមុទ្រ និងតាមទន្លេនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកក្នុងគោលបំណងឆក់ប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិតាមទំនើងចិត្ត។ ពួកចោរសមុទ្រដែលហ៊ានមកឈ្លានពានដូច្នេះបាន ព្រោះតែនៅពេលនោះ រាជវង្សសៃលេន្ទ្រដែលសោយរាជ្យនៅកោះជ្វា ហើយដែលជាប់រាជវង្សស្ថាបនិកប្រាសាទបូរូបូឌួដ៏ល្បីល្បាញនោះផ្សព្វផ្សាយឥទ្ធិពល របស់ខ្លួនទៅលើអាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងមូល។ 

នៅឆ្នាំ ៧៧៤ និង ៧៨៧ ពួកចោរជ្វាក្រោយពីវាយបានកោះត្រឡាចហើយតាំងជាមូលដ្ឋានបានលើកគ្នាទៅរាតត្បាត ឆ្នេរសមុទ្រប្រទេសចាម្ប៉ាទៀត។ គឺនៅពេលជាមួយគ្នានេះហើយដែលពួកចោរនោះបានចូលមករាតត្បាតចេនឡាទឹកលិចដែរ ដោយធ្វើដំណើរបញ្ច្រាសឡើងតាមទន្លេមេគង្គ មកដល់សម្ភុបុរ ដុតបំផ្លាញទីក្រុងឡោមព័ទ្ធរាជវាំង ចាប់បានព្រះរាជាព្រះនាមមហីបតិវម៌្ម ជាបុត្រព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី១ កាត់យកព្រះសិរហើយយកទៅប្រទេសជ្វា។ ចំពោះការឈ្លានពានរបស់ជ្វាមកលើក្សត្របុរីមួយរបស់ចេនឡាទឹកនេះ មានមតិខ្លះយល់ថា ជាការទាមទារយកកេរមត៌ករបស់ដូនតាខ្លួន ព្រោះពួក សៃលេន្ទ្រធ្លាប់បានប្រកាសខ្លួនថាជា ស្ដេចភ្នំ (សៃលេន្ទ្រ) ដែលជាឋានន្តរនាមរបស់ព្រះរាជាណាចក្រវ្នំនេះឯង (ត្រង់ចំណុចនេះដូចជាមិនសម)។ 

ចំពោះការតាំងអំណាចអធិរាជ្យរបស់ពួកសៃលេន្ទ្រលើប្រទេសខ្មែរនេះ ឈ្មួញអារ៉ាប់ម្នាក់ឈ្មោះ សូឡៃម៉ាន់ នៅស.វ.ទី១០ បាននិយាយថា: ថ្ងៃមួយព្រះរាជាខ្មែរមានព្រះបំណងចង់ឃើញព្រះសិរ នៃមហារាជក្រុងហ្សាប៊ែខកាត់ដាក់លើថាសមួយ។ ដំណឹងនេះក៏លឺដល់មហារាជ ព្រះអង្គក៏លើកទ័ពជើងទឹកចូលមកវាយប្រទេសខ្មែរ ចាប់បានព្រះរាជាខ្មែរហើយបញ្ជាឲ្យកាត់ព្រះសិរ។ លុះត្រឡប់ទៅដល់ព្រះនគរវិញហើយ មហារាជទ្រង់ឲ្យយកព្រះសិរនោះទៅលាងស្អាត យកអប់ទុកក្នុងភាជន៍មួយរួចទ្រង់ឲ្យបញ្ជូនមកថ្វាយចំពោះព្រះរាជាដែលបានឡើងសោយរាជ្យជា​តំណតមក។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក នៅរៀងរាល់ព្រឹកព្រះរាជាខ្មែរត្រូវបែរព្រះភក្ត្រឆ្ពោះមកក្រុងហ្សាប៊ែខដើម្បីធ្វើគារវកិច្ចចំពោះព្រះមហារាជក្រុងនេះ (សេចក្ដីស្រង់តាមអត្ថបទបោះពុម្ពផ្សាយ ដោយជនជាតិអារ៉ាប់ម្នាក់ទៀតឈ្មោះអាប៊ូហ្សាអ៊ីដហាស្សាន់នៅប្រមាណឆ្នាំ ៩២៦)។ 
រឿងដែលតំណាលដោយឈ្មួញអារ៉ាប់ខាងលើនេះទោះបីមានលក្ខណៈជារឿងព្រេងក៏ដោយ ក៏មានលក្ខណៈស្របនឹងការពិតខ្លះដែរ: គឺតំណាងអំណាចរបស់ជ្វាមកលើប្រទេសខ្មែរយើង ហើយដែលមានការបញ្ជាក់ពីសិលាចារឹកស្ដុកកក់ធំនៅពេលក្រោយមកទៀត។ត្រឹង ងារ ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរទំព័រ៧២-៧៣
ចេនឡាទឹកលិច: ព្រះរាជាគ្រងរាជ្យនៅសម័យចេនឡាទឹកលិច

ព្រះរាជាគ្រងរាជ្យនៅសម័យចេនឡាទឹកលិច
ព្រះរាជាសោយរាជ្យនៅសម័យចេនឡាទឹកលិច( ៧១៦ - ៨០២) លេខរៀង ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ ព្រះនាមផ្ទាល់ រជ្ជកាល  ០១ ទេវាទិត្យ (ភវបុរ-សំបូរព្រៃគុហ៍) មិនស្គាល់ ៧១?-?  ០២ ឥន្ទ្រាទិត្យ  (ភវបុរ-សំបូរព្រៃគុហ៍) មិនស្គាល់ ៧??-???  ០៣ ធម៌ាទិត្យ (ភវបុរ-សំបូរព្រៃគុហ៍) មិនស្គាល់ ៧??-???  ០៤ ពាលាទិត្យ (ពាលាទិត្យបុរ) មិន ៧??-???  ០៥ ន្ឫបាទិត្យ (អនិន្ទិតបុរ) មិនស្គាល់ ៧??-???  ០៦ វិឝ្វរូប (អនិន្ទិតបុរ) មិនស្គាល់  ?-?  ០៧ ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី១ (អនិន្ទិតបុរ) មិនស្គាល់  ?-?  ០៨ បុឝ្ករាក្ឝ (ឝម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧១៦-៧៣០ ០៩ នរេន្ទ្រវម៌្ម (ប្រហែលក្សត្របុរណាមួយ) មិនស្គាល់ ?? ១០ រាជបតិវម៌្ម (វ្យាធបុរ) មិនស្គាល់ ?? ១១ ឝម្ភុវម៌្ម (ឝម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៣០-៧៥០ ១២ ជយវម៌្ម (ក្សត្របុរៈ?) (ជយវម៌្មទី២?!)សិលាចារឹកកំពូលតានន់ Ka.63/K.1236 ជាភាសាសំស្ក្រឹត និងជាភាសាខ្មែរ។   ៧៤០-៧៥០ ១៣ ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១ (វ្យាធបុរៈ?)   ៧??-៧៥០ ១៤ រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១ (ឝម្ភុបុរ)  ៧៥០-៧៧០ ១៥ ឥន្ទ្រលោក (ឝម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ?១៦ ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២ (ឝម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧??-??? ១៧ ជយេន្ទ្រភា (ឝម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៨?-??? ១៨ ជ្យេស្ថាយ៌ា (ឝម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ កំពុងសោយរាជ្យ ៨០៣ ១៩ ជយវម៌្ម (ជយវម៌្មទី៣?!) (វ្យាធបុរ-ធ្យានបុរ បាយ៉ង់)  មិនស្គាល់ ៧៦៣-៧៧០ ២០ ជយវម៌្ម (ជយវម៌្មទី៤?!) (ឥន្ទ្របុរ-ឝម្ភុបុរ)  មិនស្គាល់ ៧៧០-៧៨១ ២១ មហីបតិវម៌្ម (ឝម្ភុបុរ)  មិនស្គាល់ ៧៨១-៧៨៨  ការលុកលុយរបស់ជ្វា (៧៧៤ - ៨០២) 

ឯកសារយោងព្រះមហាក្សត្រសម័យចេឡានទឹកលិចចាស់
 លេខរៀង ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះនាមផ្ទាល់  រជ្ជកាល ១ ពាលាទិត្យ (ពាលាទិត្យបុរ) មិនស្គាល់ ?-?  ២ វិស្វរូប (អនិន្ទិតបុរ) មិនស្គាល់  ?-?  ៣ ន្ឫបតេន្ទ្រវម៌្មទី១ (អនិន្ទិតបុរ) មិនស្គាល់  ?-?  ៤ បុស្ករាក្ស (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧១៦-៧៣០ ៥ នរេន្ទ្រវម៌្ម (ប្រហែលក្សត្របុរីណាមួយ) មិនស្គាល់ ?? ៦ រាជបតិវម៌្ម (វ្យាធបុរ) មិនស្គាល់ ?? ៧ សម្ភុវម៌្ម (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៣០-៧៥០ ៨ រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១ (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៥០-៧៧០ ៩ ឥន្ទ្រលោក (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ? ១០ ន្ឫបតេន្ទ្រទេវីទី២ (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ? ១១ ជយេន្ទ្រភា (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ? ១២ ជ្យេស្ថាយ៌ា (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ? ១៣ ជយវម៌្មទី២ (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៧០-៧៨១ ១៤ មហីបតិវម៌្ម (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៨១-៧៨៨ ការលុកលុយរបស់ជ្វា: ៧៧៤-៨០២
ចេនឡាទឹកលិច: ឯកសារយោងព្រះមហាក្សត្រសម័យចេឡានទឹកលិចចាស់

ឯកសារយោងព្រះមហាក្សត្រសម័យចេឡានទឹកលិចចាស់
 លេខរៀង ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះនាមផ្ទាល់  រជ្ជកាល ១ ពាលាទិត្យ (ពាលាទិត្យបុរ) មិនស្គាល់ ?-?  ២ វិស្វរូប (អនិន្ទិតបុរ) មិនស្គាល់  ?-?  ៣ ន្ឫបតេន្ទ្រវម៌្មទី១ (អនិន្ទិតបុរ) មិនស្គាល់  ?-?  ៤ បុស្ករាក្ស (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧១៦-៧៣០ ៥ នរេន្ទ្រវម៌្ម (ប្រហែលក្សត្របុរីណាមួយ) មិនស្គាល់ ?? ៦ រាជបតិវម៌្ម (វ្យាធបុរ) មិនស្គាល់ ?? ៧ សម្ភុវម៌្ម (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៣០-៧៥០ ៨ រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១ (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៥០-៧៧០ ៩ ឥន្ទ្រលោក (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ? ១០ ន្ឫបតេន្ទ្រទេវីទី២ (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ? ១១ ជយេន្ទ្រភា (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ? ១២ ជ្យេស្ថាយ៌ា (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ? ១៣ ជយវម៌្មទី២ (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៧០-៧៨១ ១៤ មហីបតិវម៌្ម (សម្ភុបុរ) មិនស្គាល់ ៧៨១-៧៨៨ ការលុកលុយរបស់ជ្វា: ៧៧៤-៨០២
ចេស្ដាបតិន្ទ្រ

ព្រះបាទសម្ដេចព្រះណាង់ក្លៅចៅយូហួ (ភាសាសៀម៖ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว, ៣១ មីនា ១៧៨៨ - ២ មេសា ១៨៥១) នាមពីកំណើតថា ថាប់ (ភាសាសៀម៖ ทับ) ឬ រាមាទី៣ ឬ ចេស្ដាបតិន្ទ្រ គឺជាព្រះមហាក្សត្រទីបីនៃសៀមក្រោមរាជវង្សចក្រី​ដោយគ្រងរាជ្យពីថ្ងៃទី២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨២៤ ដល់ថ្ងៃទី២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៨៥១។
ចេស្ដាបតិន្ទ្រ: តំណ​ភ្ជាប់​ក្រៅ

តំណ​ភ្ជាប់​ក្រៅ 

ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រថៃ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សចក្រី
ចែម សាវ៉ៃ

លោក​ជំទាវ ចែម សាវ៉ៃ​  គឺ​ជា​តំណាង​រាស្ត្រ មណ្ឌល​កំពង់ចាម របស់​គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា នៅ​អណត្តិ​ទី​៤-ទី៥ និង​សម័យ​រដ្ឋ​កម្ពុជា។
ចែម សាវ៉ៃ: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ

លោក​ជំទាវ ចែម សាវ៉ៃ កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១៨ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៩៥៤ នៅ​ភូមិ​ឆ្លូង​ទី​១ ឃុំ​កំពាន់ ស្រុក​មេមត់ ខេត្ត​កំពង់ចាម។
ចែម សាវ៉ៃ: ការ​សិក្សា

ការ​សិក្សា

    ២០០៧ : អនុ​បណ្ឌិត​វិទ្យាសាស្ត្រ​នយោបាយ
    ២០០៤ : បរិញ្ញាបត្រ​គ្រប់​គ្រង វិទ្យាស្ថាន​វិទ្យាសាស្ត្រ​គ្រប់​គ្រង
    ១៩៩៣ : ជំនាញ​គ្រប់​គ្រង សាកលវិទ្យាល័យ​កនកែន ប្រទេស​ថៃ
    ១៩៨៦ : ជំនាញ​នយោបាយ និង​គ្រប់​គ្រង​យុវជន សាលា​ជាន់​ខ្ពស់​គ្រប់​គ្រង​យុវជន ប្រទេស​វៀតណាម
ចែម សាវ៉ៃ: តំណែង​នានា

តំណែង​នានា

    សមាជិក​គណៈ​កម្មការ​មហា​ផ្ទៃ ការពារ​ជាតិ អង្កេត ​បោស​សម្អាត និង​មុខងារ​សាធារណៈ
    ១៩៩៣ – ២០០៤ : ប្រធាន​មន្ទីរ​អភិវឌ្ឍន៍​ជន​បទ និង​មន្ត្រី​ទទួល​បន្ទុក​ដឹក​នាំ​ការងារ​វិមជ្ឈការ និង​អភិបាល​កិច្ច​មូលដ្ឋាន
    ១៩៨៧ – ១៩៩៣ : ជា​តំណាង​រាស្ត្រ​ក្នុង​របប​រដ្ឋ​កម្ពុជា មណ្ឌល​កំពង់ចាម
ចែម សាវ៉ៃ: ជីវិត​គ្រួសារ

ជីវិត​គ្រួសារ

លោក​ជំទាវ ចែម សាវ៉ៃ​  រៀប​អាពាហ៍​ពិពាហ៍ និង​មាន​កូន​ចំនួន​២​នាក់។
ចៃចុងរ័ក្សសោម

ចៈម៉ឺនចៃចុងរ័ក្សសោម (រជ្ជកាលព្រះស្ដេចកន) លោកជាមន្ត្រីបំរើខាងព្រះស្រីជេដ្ឋា។ លោក និងឱកម៉ឺនសូរិន្ទកែវជាក្លើនឹងគ្នា ដែលបានប្រឡូកក្នុងកលយុទ្ធព្រះស្ដេចកនដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះឝ្រីឝៅគន្ធបទ។
ចៃត្យ

រូបភាពតូច| ចៃត្យដំបូងនៅ គុហា Bhaja ; ស្ថាបត្យកម្មឈើធ្វើត្រាប់តាមថ្ម ជាមួយនឹងដំបូលតុបតែងធ្វើពីឈើ។ សតវត្សទី 2 មុនគ.ស។
រូបភាពតូច| នៅខាងក្រៅ ចៃត្យ នៅ Cave 19, Ajanta Caves ក៏មានតំបន់ចំនួន 4 ដោយប្រើ គំនូរ "chaitya arch" ដដែលៗ។
រូបភាពតូច| ការអភិវឌ្ឍន៍នៃក្លោងទ្វារ ចៃត្យ ពី គុហា Lomas Rishi ពីសៀវភៅដោយ Percy Brown ។
រូបភាពតូច|ចៃត្យខ្មែរនៅ Ashmolean Museum
ចៃត្យ, សាលចៃត្យ, ចៃត្យ-គ្រឹះ, (សំស្រ្កឹត: ចៃត្យ ; បាលី: ចេតិយ ) សំដៅលើទីសក្ការៈបូជា ទីសក្ការៈ ព្រះវិហារ ឬសាលបូជាក្នុង សាសនាឥណ្ឌា ។   ពាក្យ​នេះ​មាន​ច្រើន​បំផុត​ក្នុង ​ពុទ្ធសាសនា ដែល​វា​សំដៅ​លើ​លំហ​ដែល ​មាន​ចេតិយ និង ​រូប​រាង ​មូល​នៅ​ខាង​ចុង​ទល់​មុខ​ច្រក​ចូល និង​ដំបូល​ខ្ពស់​មាន​ទម្រង់​មូល។  និយាយយ៉ាងតឹងរឹង ចៃត្យ គឺជា ចេតិយ ខ្លួនឯង  ហើយអគារឥណ្ឌាគឺជាសាលចៃត្យ ប៉ុន្តែភាពខុសគ្នានេះមិនត្រូវបានគេសង្កេតឃើញជាញឹកញាប់ទេ។ នៅខាងក្រៅប្រទេសឥណ្ឌា ពាក្យនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយពុទ្ធសាសនិកសម្រាប់រចនាបថក្នុងស្រុកនៃស្តូបតូចដូចចេតិយនៅ ប្រទេសនេប៉ាល់ ,កម្ពុជា ឥណ្ឌូនេស៊ី និងកន្លែងផ្សេងទៀត។ នៅ​ប្រទេស​ថៃ ចេតិយ​ដែល​មិន​មែន​ជា​ចៃត្យ​នោះ​ទេ គឺ​គេ​ហៅ​ថា ចេដី ដែល​ជា​ពាក្យ​ថៃ​ក្នុង​ស្រុក​មក​ពី​បាលី​ចេតិយ។  នៅក្នុងអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រនៃ សាសនាជេន និង សាសនាហិណ្ឌូ រួមទាំងអ្នកដែលទាក់ទងនឹងស្ថាបត្យកម្ម ចៃត្យ សំដៅលើប្រាសាទ ទីជម្រក ឬវិមានដ៏ពិសិដ្ឋណាមួយ។   

ចៃត្យ លេចឡើងនៅកន្លែងដូចគ្នាដូចជា វិហារ ដែលជាប្រភេទអគារដែលផ្ទុយគ្នាខ្លាំងជាមួយនឹងសាលចតុកោណកែងទាប ដែលមានក្រឡាតូចៗបើកបិទវាជារឿយៗនៅគ្រប់ជ្រុងទាំងអស់។ ទាំងនេះច្រើនតែមានចេតិយមួយនៅចំកណ្តាលជញ្ជាំងខាងក្រោយ ដែលមានចេតិយក្នុងឧទាហរណ៍ដំបូង ឬព្រះពុទ្ធបដិមានៅពេលក្រោយ។ ព្រះ​វិហារ​ជា​សំណង់​ដ៏​សំខាន់​ក្នុង​បរិវេណ​វត្ត​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ធ្លាប់​រស់នៅ សិក្សា និង​បន់ស្រន់។ កន្លែងធំធម្មតាមានវិហារជាច្រើនសម្រាប់រាល់ ចៃត្យ ។
ចៃត្យ: និរុត្តិសាស្ត្រ

និរុត្តិសាស្ត្រ 
"ចៃត្យ" មកពីឫស ចិត ឬ ចិ មានន័យថា "ប្រមូលផ្ដុំ" គឺជាពាក្យ សំស្ក្រឹត សម្រាប់ពំនូកឬជើងទម្រឬ "គំនរពិធីបុណ្យសព" ។ Kevin Trainor (1997). Relics, Ritual, and Representation in Buddhism: Rematerializing the Sri Lankan Theravada Tradition. Cambridge University Press. pp. 33–38, 89–90 with footnotes. ISBN 978-0-521-58280-3.  វាគឺជាសំណង់ដ៏ពិសិដ្ឋនៃប្រភេទមួយចំនួន ហើយបានទទួលនូវអត្ថន័យជាក់លាក់បន្ថែមទៀតនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗគ្នា រួមទាំង "ចៃត្យវ្ឫក្ឝ" សម្រាប់ដើមឈើពិសិដ្ឋ។ 

តាម​លោក KL Chanchreek ក្នុង​អក្សរសិល្ប៍ ​ជេន ​សម័យ​ដើម ចៃត្យ មាន​ន័យ​ថា អ្យតន ឬ​ប្រាសាទ​ដែល​ព្រះសង្ឃ​គង់​នៅ។ វាក៏មានន័យថាកន្លែងដែលរូបព្រះ ជេន ត្រូវបានគេដាក់នៅក្នុងប្រាសាទមួយ ប៉ុន្តែជាទូទៅវាគឺជានិមិត្តសញ្ញាសម្រាប់ប្រាសាទណាមួយ។ K.L. Chanchreek (2004). Jaina Art and Architecture: Northern and Eastern India. Shree. pp. 21–22. ISBN 978-81-88658-51-0.  នៅក្នុងអត្ថបទខ្លះ ទាំងនេះត្រូវបានគេហៅថា arhat-caitya ឬ jina-caitya មានន័យថាទីសក្ការបូជាសម្រាប់ Arhat ឬ Jina ។  ទីតាំងបុរាណវត្ថុបុរាណ Jaina សំខាន់ៗដូចជា Kankali Tila នៅជិត Mathura បង្ហាញដើមឈើ Caitya, Caitya-stupa, Caitya arches ជាមួយ Mahendra-dvajas និងការធ្វើសមាធិ Tirthankaras ។ 

ពាក្យ ចៃត្យ លេចឡើងនៅក្នុង អក្សរសិល្ប៍វេទ នៃ សាសនាហិណ្ឌូ ។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូសម័យដើម ចៃត្យ គឺជា 'គំនរវិមាន' ឬ 'ដើមឈើពិសិដ្ឋ' នៅក្រោមកន្លែងដែលត្រូវជួប ឬធ្វើសមាធិ។   Stella Kramrisch (1946). The Hindu Temple, Volume 1. Motilal Banarsidass. pp. 147–149 with footnote 150. ISBN 978-81-208-0223-0. Jan Gonda និងអ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀតបានបញ្ជាក់ពីអត្ថន័យនៃ ចៃត្យ នៅក្នុងអត្ថបទហិណ្ឌូប្រែប្រួលទៅតាមបរិបទ ហើយមានអត្ថន័យទូទៅនៃ "ទីសក្ការៈ ទីសក្ការៈ" ដែលជា "អនុស្សាវរីយ៍" ឬជាសញ្ញានៃ "ទីសក្ការៈ" សម្រាប់មនុស្សជាតិ ជាពិសេសនៅក្នុង Grhya Sutras ។ Kevin Trainor (1997). Relics, Ritual, and Representation in Buddhism: Rematerializing the Sri Lankan Theravada Tradition. Cambridge University Press. pp. 33–38, 89–90 with footnotes. ISBN 978-0-521-58280-3.  Jan Gonda (1980). Vedic Ritual. BRILL Academic. pp. 418–419. ISBN 90-04-06210-6. យោងតាម លោក Robert E. Buswell និង Donald S. Lopez ដែលជាសាស្ត្រាចារ្យនៃការសិក្សាពុទ្ធសាសនា ពាក្យថា ចៃត្យ ជាភាសាសំស្រ្កឹត មានន័យថា "ទីសក្ការៈ ឬទីសក្ការៈ" ទាំងនៅក្នុងបរិបទព្រះពុទ្ធសាសនា និងមិនមែនពុទ្ធសាសនា។ Robert E. Buswell Jr.; Donald S. Lopez Jr. (2013). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. p. 161. ISBN 978-1-4008-4805-8.
ចៃត្យ: នេប៉ាល់

នេប៉ាល់ 
រូបភាពតូច| ទម្រង់ ចៃត្យ នេប៉ាល់
នៅ ប្រទេសនេប៉ាល់ អត្ថន័យនៃពាក្យ "ចៃត្យ" គឺខុសគ្នា។ ចៃត្យ ជនជាតិនេប៉ាល់ មិនមែនជាសំណង់ទេ ប៉ុន្តែជាវិមានសក្ការៈបូជា ដែលមានរាងដូចចេតិយនៅលើកំពូលនៃចេតិយ ដែលជារឿយៗត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងប្រណីត។ ជាធម្មតាពួកវាត្រូវបានដាក់នៅក្នុងទីវាល ជាញឹកញាប់នៅក្នុងបរិវេណសាសនា ជាមធ្យមប្រហែល 4 ទៅ 8 ហ្វីតក្នុងកម្ពស់។ ពួកគេត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងការចងចាំរបស់មនុស្សដែលបានស្លាប់ដោយគ្រួសាររបស់គាត់ដោយ Sherpas, Magars, Gurungs, Tamangs និង Newars ក្នុងចំណោមប្រជាជនផ្សេងទៀតនៃប្រទេសនេប៉ាល់។ ប្រជាជន Newar នៃ ជ្រលង Kathmandu បានចាប់ផ្តើមបន្ថែមរូបភាពនៃ Tathagatas ទាំងបួននៅលើទិសដៅទាំងបួនរបស់ ចៃត្យ ភាគច្រើនបន្ទាប់ពីសតវត្សទីដប់ពីរ។ ពួកគេត្រូវបានសាងសង់ដោយថ្មឆ្លាក់យ៉ាងស្រស់ស្អាត និងបាយអភក់។ គេ​និយាយ​ថា​មាន ​ព្រះ​មហា​ពុទ្ធ ​គឺ ផែនដី ខ្យល់ ភ្លើង ទឹក និង​លំហ។
ចៃត្យ: កម្ពុជា

កម្ពុជា 
នៅក្នុង សិល្បៈបុរាណខ្មែរ ចៃត្យ គឺជាសញ្ញាកំណត់ព្រំដែនសម្រាប់ទីតាំងពិសិដ្ឋ ដែលជាទូទៅធ្វើឡើងជាឈុតបួន ដែលដាក់នៅលើព្រំប្រទល់ទីតាំងនៅទិសទាំងបួន។ ជាទូទៅ គេ​យក​ទម្រង់​ដូច​សសរ ដែល​ច្រើន​តែ​ដាក់​លើ​ចេតិយ ហើយ​ឆ្លាក់​លើ​ដងខ្លួន។
ចៅ ឃុន បឌិន

thumb|right|200px|ចៅ ឃុន បឌិន
ចៅ ឃុន បឌិន ឬ ចៅព្រះយាបដិន្ទ្រតេជា ( ១៧៧៧ - ១៨៤៩) ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនគាត់គឺ សិង្ហ៍ សិង្ហសេនី គឺ​ជាដៃឧត្ដមសេនីយសៀម និងជាឥស្សរជនយោធាដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៃសម័យដើមនៃនគររតនកោសិន្ទ្រ៍ ក្នុងរាជ្យស្ដេចចេស្ដាបតិន្ទ្រ(រាមាទី៣)។ ចៅឃុនបឌិន កាន់មុខតំណែងជាសមុហ៍នាយក ឧត្ដមសេនីយសៀមខាងជើងពីឆ្នាំ១៨២៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៤៩។ ឃុនបឌិនត្រូវបានគេស្គាល់ថាសម្រាប់តួនាទីឈានមុខរបស់គាត់ក្នុងការកម្ចាត់ការបះបោររបស់ស្ដេចឡាវគឺ ចៅអនុវង្សនៃវៀងចន្ទន៍ និងសង្រ្គាមសៀម-យួននៅឆ្នាំ ១៩៣១-១៨៣៤ និង ១៨៤១-១៨៤៥។Roberts, Edmund (12 October 2007) [First published in 1837]. "Chapter XVIII —Embassy from Cochin-China". Embassy to the Eastern courts of Cochin-China, Siam, and Muscat : in the U. S. sloop-of-war Peacock during the years 1832-3-4. Harper & brothers. p. 282. ISBN 9780608404066. OCLC 12212199. Retrieved 4 May 2013. ... an ambassador from the emperor of Cochin-China was sent to the general in command, with the ostensible object of interposing in behalf of Chow-vin-chan and his family, who had fled into their territory...."
ចៅឃុនព្រះប្រាយុនរ៉ាវ៉ុង

ចៅឃុនព្រះ ព្រះប្រាយុនរ៉ាវ៉ុង (,)  ឬ អ្នកម្នាង ផា ប៊ុនណាក់   (,)  គឺ អ្នកម្នាងព្រះស្នំ នៃ   មហាក្សត្រថៃ ចុល្លាង្ករណ៍.
ចៅចន្ថារ័ត្ន

ចៅ ចាន់ថារ័ត្ន (  ; ១៧៩៩ – ២៣ សីហា ១៨៧០) គឺជាស្តេចនៃ ហ្លួងព្រះបាង ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សៀមពីឆ្នាំ 1852 ដល់ឆ្នាំ 1868 ។

ចន្ថារ័ត្ន ជា​បុត្រទី​ពីរ​របស់ ​Manthathurath ។ ទ្រង់​បាន​ស្នង​តំណែងបន្តរពីព្រះរាមទ្រង់ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៨៥២។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ព្រះរាជាណាចក្របានប្រឈមមុខនឹងការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរក្នុងតំបន់ និងអន្តរជាតិ។ នៅឆ្នាំ 1864 ពួកឧទ្ទាម Haw បានវាយឆ្មក់ប្រទេស។ ព្រះអង្គបានរំដោះ Xiangkhouang (Muang Phuan) ពីពួកឧទ្ទាម វៀតណាម និង Haw ។ នៅឆ្នាំ១៨២៨ ស្តេ ចសៀម មង្គុត បានប្រគល់ ព្រះពុទ្ធរូបព្រះបាង ដល់ហ្លួងព្រះបាង។ទ្រង់បានសុគតនៅឆ្នាំ 1870 ។ ក្រោយ​មក​ អ៊ួន ខាំ ជាអនុជបានសោយរាជ្យបន្ត។
ចៅចន្ថារ័ត្ន: តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ

តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ 

|-

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Lao-language text
ចៅចមមាតាអ្នកអង្គ ពៅ

ចៅចមមាតាអ្នកអង្គ ពៅ (គ.ស. ១៧៦៨ —គ.ស. ១៨២៩) គឺជាព្រះរាជធីតានៃព្រះបាទនារាយណ៍រាជាទី២ (អង្តតន់) និង សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១ ព្រះអង្គគឺជាព្រះស្នំនៃសម្តេចព្រះបវររាជចៅមហាសុរសិង្ហនាថជាព្រះអនុជរួម ឧទរជាមួយនឹង សម្តេចព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វា ជូឡាលោក ព្រះមហាក្សត្រសៀមសម័យអាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍ ព្រះអង្គមានព្រះរៀមនិងព្រះអនុជរួមព្រះឧទរចំនួនពីរអង្គ គឺ អ្នកអង្គ អី និង អង្គអេង