គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: អសុភសញ្ញា១០

អសុភសញ្ញា១០ 

 ១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់និមិត្តបានដូចម្តេច?

វិ        “ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា” គឺសភាពនៃការហើមប៉ោងឡើង ដូចជាសាកសពហើមស្អុយជាដើមនេះ ហៅថា “ឧទ្ធុមាតក:[iii] ”។ ការសម្លឹងមើលសាកសពដែលហើមឡើងដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវនេះ ហៅថាសញ្ញា។ ការ ហ្វឹកហាត់និងការស្ងប់នឹ់ងនៃចិត្តក្នុងសញ្ញានោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដ ទៅរកឧទ្ធុមាតកសញ្ញាគឺជាលក្ខណ:។ ការខ្ពើមរអើមដែលជាប់ទាក់ទងទៅនឹងឧទ្ធុមាតកសញ្ញាគឺជារស។  ការត្រិះរិះចំពោះភាពរលួយស្អុយនិងភាពមិនស្អាតនោះគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា? ឤនិសង្សដែលកើតពីការបដិបត្ដិឧទ្ធុមាតកសញ្ញា មាន៩យ៉ាងគឺ យោគី ១-ឤចបាននូវសតិដោយការពិចារណាផ្នែកខាងក្នុងរបស់រាងកាយខ្លួន ២-ឤចបាននូវអនិច្ចសញ្ញា ៣-ឤច បាននូវ មរណ:សញ្ញា ៤-ធ្វើការខ្ពើមរអើមឲ្យកើនឡើង ៥-គ្របសង្កត់បាននូវកាមតណ្ហា។ ៦-កំចាត់ចោលបាន នូវការប្រកាន់ ខ្ជាប់លើរូប ៧-កំចាត់ចោលបាននូវការប្រកាន់ខ្ជាប់លើឥដ្ឋារម្មណ៍ ៨-នៅជាសុខ និង៩-ចូលដល់ អមតធម៌[iv] ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច?” យោគីដែលទើបបដិបត្ដិហើយកំណត់យកនូវឧទ្ធុមាតកនិមិត្ដ គប្បី ធ្វើដំណើរទៅតែម្នាក់ឯងដោយពុំមានមិត្ត មានសតិតាំងមាំ មិនវង្វេង សំរួមឥន្ទ្រីយ៍ មានចិត្តមិនរវើររវាយ ពិចារណា មើលផ្លូវដែលធ្វើដំណើរទៅមក ហើយទៅកាន់ទីកន្លែងណាដែលមានសាកសពហើមប៉ោង។ យោគីគប្បី ជៀសវាងនៅ ពីក្រោមខ្យល់ ហើយស្ថិតនៅទីនោះដោយឈរឬអង្គុយ មិនឆ្ងាយ និងមិនជិតពេកពីសាកសពនោះ ដោយមាននិមិត្ដ ដែលគួរឲ្យខ្ពើមរអើមនោះនៅចំពោះមុខ។ យោគីនោះធ្វើដុំថ្ម ដំបូក គុម្ពឈើ ឬវល្លិ ដែលមាននៅ ជិតកន្លែងអសុភនិមិត្ដនោះ ឲ្យទៅជានិមិត្ដនិងជាឤរម្មណ៍ ហើយពិចារណាយ៉ាងនេះថា៖ “ដុំថ្មនេះមិនស្អាត នេះជា និមិត្ដមិនស្អាត នេះគឺជា ដុំថ្ម”។ ឯដំបូកនិងវត្ថុដទៃៗទៀត ក៏គួរគប្បីធ្វើយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ក្រោយពីធ្វើនិមិត្ដ និងធ្វើ ឤរម្មណ៍ហើយ ក៏បដិបត្តិ ដោយពិចារណាមើលអសុភនិមិត្ដតាមសភាវ:ខាងក្នុងដោយឤការ:១០យ៉ាងគឺ: ដោយ ពណ៌ ដោយភេទ ដោយផ្នែក ដោយកន្លែង ដោយព្រំដែន ដោយសន្លាក់ ដោយប្រហោង ដោយចំណែកខាង ទាប ដោយចំណែកខាងខ្ពស់ និងដោយជុំវិញ។ យោគីពិចារណាមើលអសុភនិមិត្ដនោះដោយគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ។

           “ដោយពណ៌” គឺយោគីកំណត់ពណ៌ខ្មៅថាជាពណ៌ខ្មៅ ពណ៌មិនខ្មៅមិនស ថាជាពណ៌មិនខ្មៅមិនស។ កំណត់ ពណ៌ស ថាជាពណ៌ស និងកំណត់ស្បែកដែលរលួយស្អុយ ថាជាស្បែកដែលរលួយស្អុយ។

            “ដោយភេទ” គឺកំណត់ថាជារាងកាយរបស់បុរស ឬរបស់ស្ដ្រី ជារាងកាយរបស់មនុស្សក្មេង ពេញវ័យ ឬមនុស្ស ចាស់។ ការកំណត់ គឺកំណត់ចំណែកដែលវែងថាវែង ចំណែកដែលខ្លីថាខ្លី ចំណែកដែលធាត់ថាធាត់ ចំណែកដែលតូច ថាតូច។

            “ដោយផ្នែក” គឺកំណត់ថា ត្រង់នោះជាក្បាល ត្រង់នេះជាដៃ ត្រង់នេះជាជើង ត្រង់នេះជាខ្នង ត្រង់នេះ ជាពោះ ត្រង់នេះជាកន្លែងអង្គុយ ត្រង់នេះជាអសុភនិមិត្ដ។ យោគីគប្បីយល់យ៉ាងនេះចុះ។

            “ដោយកន្លែង[v]”  គឺកំណត់ថា នេះគឺជាដៃ នោះគឺជាជើង នេះគឺជាក្បាល នោះគឺជាកន្លែងអង្គុយ នេះគឺជា អសុភនិមិត្ដ។

            “ដោយព្រំដែន” គឺកំណត់(ព្រំដែននៃរាងកាយ) ពីក្បាលរហូតដល់ជើង ពីខាងក្រោមរហូតដល់ ក្បាលនិងជុំ វិញលលាដ៍ និងដោយការយល់ថា រាងកាយទាំងមូលនេះឧបមាដូចជាប្រជុំនៃលាមក។

            “ដោយសន្លាក់” គឺកំណត់ថា មានសន្លាក់៦ក្នុងដៃទាំង២ មានសន្លាក់៦ក្នុងជើងទាំង២ មានសន្លាក់១ នៅនឹងក មានសន្លាក់១នៅនឹងចង្កេះ។ ទាំងនេះហៅថា សន្លាក់ធំទាំង១៤សន្លាក់។

            “ដោយប្រហោង”  គឺកំណត់ថា មាត់នោះបើកឬបិទ ភ្នែកនោះបិទឬបើក កំណត់ចំណែកដែលផតរបស់ ដៃ និងចំណែកដែលផតរបស់ជើង។

            “ដោយចំណែកខាងទាបនិងដោយចំណែកខាងខ្ពស់” គឺកំណត់ថា តើអសុភនិមិត្ដនោះនៅក្នុងកន្លែង ទាបឬ ខ្ពស់ ម៉្យាងទៀតកំណត់ថា “ឤត្មាអញនៅក្នុងកន្លែងទាប អសុភនិមិត្ដនៅក្នុងកន្លែងខ្ពស់ ឬអសុភនិមិត្ដនៅ ក្នុងកន្លែង ទាប ឤត្មាអញនៅក្នុងកន្លែងខ្ពស់”។

            “ដោយជុំវិញ” មានន័យថា កំណត់ចម្ងាយប្រមាណពី២-៣ហត្ថពីទីតាំងនិមិត្ដ ព្រោះថា យោគីមិនឤច កំណត់និមិត្តបានដោយការនៅជិតពេកឬនៅឆ្ងាយពេកពីនិមិត្ដទេ ហើយបន្ទាប់ពីពិចារណាដោយគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ហើយ យោគីនោះក៏កំណត់និមិត្ដ(ដោយបន្លឺថា) “សាធុ!សាធុ!”។ ដោយការពិចារណាបែបនេះ យោគីនោះរមែង មានចិត្ដរីករាយ។

           យោគីនោះកាលបើកំណត់និមិត្តបានហើយ ក៏ចំណាំទុកដោយល្អ បញ្ជាក់ទុកដោយច្បាស់ ហើយក៏ ចេញទៅ តែម្នាក់ឯងដោយពុំមានមិត្ត មានសតិតាំងមាំ មិនវង្វេង សំរួមឥន្ទ្រីយ៍ ហើយមានចិត្តមិនរវើររវាយ ពិចារណាផ្លូវដែលធ្វើ ដំណើរទៅមក។ យោគីនោះដើរទៅដើរមកតាមផ្លូវនោះ ឬក៏អង្គុយពិចារណានូវអសុភ និមិត្ដនោះ។    

           ហេតុអ្វីទើបយោគីនោះ “ទៅដោយពុំមានមិត្ត”? ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការស្ងប់នៃកាយ។

           “មានសតិតាំងមាំ” មានន័យថា មកពីពុំមានការវង្វេងភ្លេច ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយក៏ទទួលបានការឃុំគ្រង ហើយ ចិត្តមិនរវើរវាយទៅខាងក្រៅ។

           ហេតុអ្វីទើបយោគី “ពិចារណាផ្លូវដែលធ្វើដំណើរទៅមក”?ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការស្ងប់នៃរាង កាយ។ ហេតុអ្វីទើបយោគីជៀសវាងមិននៅពីក្រោមខ្យល់? ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ក្នុងការជៀសវាងពីក្លិនស្អុយ រលួយ។ ហេតុ អ្វីទើបយោគីត្រូវអង្គុយមិនជិតពេកនិងមិនឆ្ងាយពេកពីនិមិត្ដ? ព្រោះថា បើយោគីអង្គុយឆ្ងាយពេក រមែងមិនឤច កំណត់បាននូវនិមិត្ដ បើយោគីអង្គុយជិតពេក នឹងមិនឤចបាននូវការមិនចូលចិត្តនូវនិមិត្ដនោះ ឬឃើញនូវលក្ខណ:ពិត ប្រាកដរបស់និមិត្តបានទេ ហើយបើមិនដឹងពីលក្ខណ:ពិតរបស់និមិត្តនោះទេ យោគីក៏នឹង មិនឤចកំណត់នូវនិមិត្ដនោះ បានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបយោគីមិនគប្បីអង្គុយឆ្ងាយពេកឬជិតហួសពេកឡើយ។

           ព្រោះហេតុអ្វីទើបយោគីត្រូវពិចារណានិមិត្ដដោយជុំវិញ? ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការមិនវង្វេង ភ្លេច ឯការមិនវង្វេងភ្លេចនោះមានដូចតទៅ: កាលបើយោគីទៅកាន់កន្លែងដែលស្ងាត់ និងសម្លឹងមើលអសុភនិមិត្ដ សេចក្តីខ្លាច ក៏កើតឡើងចំពោះយោគីនោះ។ ក្នុងខណ:ពេលនោះ បើសាកសពប្រាកដឡើងដូចជាឈរចំពីមុខ យោគីនោះមិន គប្បីក្រោកឈរឡើងទេ តែគប្បីពិចារណាពីនិមិត្ដនោះ។ ដោយវិធីនេះ យោគីរមែងដឹង រមែងរលឹក បាន រមែងយល់ បានត្រឹមត្រូវ រមែងកំណត់បានដោយច្បាស់ និងរមែងសង្កេតពិនិត្យនូវនិមិត្ដនោះ។ យោគីនោះ ពិចារណានូវនិមិត្ដ ទាំងអស់ដោយវិធីដូចគ្នានេះ។ នេះគឺជា(សេចក្ដីបញ្ជាក់នៃ) ការមិនវង្វេងភ្លេច។

បុ        ហេតុអ្វី ទើបយោគីកំណត់និមិត្តនោះ ដោយវិធីដល់ទៅ១០យ៉ាង?

វិ        ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការចងរឹតចិត្ត។

           ព្រោះហេតុអ្វី ទើបយោគីត្រូវពិចារណាផ្លូវដែលធ្វើដំណើរទៅមក? ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការ រីកចំរើន ក្នុងការបដិបត្តិ។ “ការរីកចំរើនក្នុងការបដិបត្តិ” មានន័យថា ទោះយោគីនឹងចូលទៅកាន់ទីដែលស្ងាត់ក្ដី ក៏ជួនកាលចិត្ត របស់យោគីនោះនៅតែមានការរុកកួនដែរ។ បើយោគីពុំព្យាយាមត្រួតពិនិត្យចិត្តនោះទេ អសុភនិមិត្ដ រមែងមិនកើតឡើង ទេ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបយោគីត្រូវត្រួតពិនិត្យនិមិត្ដដោយយកចិត្ដទុកដាក់ឲ្យមែនទែន ដោយ ពិចារណាផ្លូវដែលធ្វើ ដំណើរទៅមក។ យោគីគប្បីត្រួតពិនិត្យកន្លែងដែលចំរើនកម្មដ្ឋាន គប្បីត្រួតពិនិត្យនូវនិមិត្ដ ទាំងអស់។ យោគីគប្បីត្រួត ពិនិត្យនូវនិមិត្ដដែលត្រូវកំណត់ដោយវិធី១០យ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះ។

           ដូចនេះ យោគីនោះគប្បីត្រួតពិនិត្យហើយត្រួតពិនិត្យទៀត រហូតទាល់តែឃើញនិមិត្ដនោះហាក់ដូចជា ជាប់ នៅនឹងភ្នែក។ នេះគឺជា(ការបញ្ជាក់នៃ)ការរីកចំរើនក្នុងការបដិបត្ត្តិ។ យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីដោយយក សាកសពជា ឤរម្មណ៍ គប្បីសំគាល់សាកសពនោះថាដូចជារតនវត្ថុ មានសេចក្ដីរីករាយជាមួយ កំណត់ទុកនៅ ក្នុងចិត្ត តាំងចិត្ដនៅ រួមជាមួយសាកសពនោះជានិច្ច ក៏នឹងធ្វើឲ្យនីវរណធម៌អស់ទៅ ហើយនិងធ្វើឲ្យអង្គឈានកើត ឡើង។ យោគីនោះជា អ្នកនៅឆ្ងាយចាកកាមនិងអកុសលធម៌ ឤស្រ័យនៅក្នុងសមាបត្តិគឺបឋមជ្ឈានដែលមាន វិតក្ក:និងវិចារ: ដែលកើតឡើង ពីវិវេក និងប្រកបដោយបីតិ និងសុខ: ដោយអំណាចនៃអសុភសញ្ញា។

បុ        ហេតុអ្វីទើបបឋមជ្ឈានកើតឡើងបានតែក្នុងអសុភសញ្ញា ចំណែកឈានដទៃទៀតមិនកើតឡើង?

វិ        សញ្ញានេះតែងតែប្រកបដោយវិតក្ក:និងវិចារ:ជានិច្ច ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវទៅជាមួយគ្នា និងពីព្រោះ អសុភសញ្ញា ត្រូវចងជាប់នៅមួយកន្លែង។ កាលបើវិតក្ក:និងវិចារ:ប្រាកដឡើង និមិត្ដនេះនឹងសំដែងខ្លួន ឡើង។ ក្នុងទីនេះ បើមិនមានវិតក្ក:និងវិចារ:ទេ យោគីនោះនឹងមិនឤចទៅដល់ភាពស្ងប់នៃចិត្តបានទេ។ ព្រោះហេតុ នេះ ទើបបឋមជ្ឈាន កើតឡើងបាន រីឯឈានដទៃទៀតពុំឤចកើតឡើង។

           ម៉្យាងទៀត លោកពោលទុកថា ពណ៌ ភេទ និងឤការ:ផ្សេងៗទៀតរបស់អ់សុភនិមិត្ដនេះ ឤចពិចារណា បានច្រើនយ៉ាង។ “ពិចារណាបានច្រើនយ៉ាង” បានន័យថា គឺពណ៌ ភេទ ជាដើមនេះ ជាឤរម្មណ៍របស់វិតក្កៈ និង វិចារ:។ ឤរម្មណ៍ទាំងនេះ លើកលែងតែវិតក្ក:និងវិចារ:ចេញ យោគីមិនឤចពិចារណាបានទេ។ ព្រោះ ហេតុនេះមានតែ បឋមជ្ឈានប៉ុណ្ណោះដែលកើតឡើងបាន ឯឈានដទៃទៀតពុំកើតឡើងទេ។

           ម៉្យាងទៀតលោកពោលថា អសុភនិមិត្ដពុំមែនជាឤរម្មណ៍ស្ថាពរទេ។ កាលបើមិនមែនជាឤរម្មណ៍ ស្ថាពរទេ ចិត្តក៏មិនឤចឡើងទៅខ្ពស់បានដែរ។ ក្នុងុកន្លែងដែលមិនបរិសុទ្ធ បីតិនិងសុខ:ឤចកើតឡើងបាន ក៏ ដោយតែការបោះ បង់ចោលនូវវិតក្ក:និងវិចារ:ប៉ុណ្ណោះ ហើយកន្លែងដែលមានលក្ខណ:បែបនេះ គឺឤស្រ័យស្ថិត នៅលើក្លិនស្អុយ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបបឋមជ្ឈានកើតឡើងបាន រីឯឈានដទៃទៀតមិនកើតឡើង។

បុ        ពេលដែលឤរម្មណ៍មិនជាស្ថាពរ តើបីតិ និងសុខ: កើតឡើងបានដោយរបៀបណា?

វិ        ឤរម្មណ៍ដែលមិនជាស្ថាពរ មិនមែនជាហេតុនាំឲ្យកើតនូវបីតិ និងសុខ:ទេ។ ម៉្យាងទៀត បីតិនិងសុខ: កើត ឡើងបានក៏ព្រោះការកំចាត់ចោលនូវភ្លើងគឺនីវរណធម៌ទាំងឡាយ និងការអប់រំចិត្ដតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យ ដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គខាងដើម ដោយពិស្តារហើយ។

ចប់ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា។

 ២-វិនីលកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិនីលកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្តបានដូចម្តេច?

វិ        ក្រោយពីស្លាប់ទៅបាន១យប់ ២យប់ ៣យប់ក្ដី រាងកាយតែងតែហើរពណ៌ និងមានពណ៌ផ្សេងលេចចេញ មកដូចជាពណ៌ខៀវចាស់ នេះជានិមិត្ដដែលមានពណ៌ហើរ។ និមិត្ដដែលមានពណ៌ហើរនេះ ហៅថានិមិត្ដ ខៀវ។ ការយល់អំពីរឿងនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាវិនីលកសញ្ញា[vi] ។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណានិមិត្ដខៀវគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុ មិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងការមិនស្ថិតស្ថេរជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ វិនីលកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ឯវិធីកំណត់និមិត្ត ក៏បានសំដែងទុក យ៉ាង ពិស្តារក្នុងវគ្គខាងដើមហើយ។

ចប់ វិនីលកសញ្ញា

 ៣-វិបុព្វកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិបុព្វកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ពាក្យថា “វិបុព្វក:” មានន័យថា ក្រោយពីស្លាប់ទៅបាន២ឬ៣យប់ រាងកាយនោះក៏មានទឹកខ្ទុះរងៃកើត ឡើង និងហូរចេញពីរាងកាយនោះមកដូចជាទឹកដោះគោជូររាវដែលគេចាក់ចោល។ នេះគឺជាទឹកខ្ទុះរងៃ

របស់រាងកាយ។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថា“វិបុព្វកសញ្ញា”[vii] ។ ការស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណានិមិត្ដដែលជាទឹកខ្ទុះរងៃនោះ គឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងការមិនស្ថិត ស្ថេរជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិ់បុព្វកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ឯវិធីកំណត់ និមិត្ដ ក៏បានសំដែងទុកយ៉ាងពិស្តារក្នុងវគ្គខាងដើមហើយ។

ចប់ វិបុព្វកសញ្ញា

 ៤-វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ពាក្យថា “ វិច្ឆិទ្ទក:” មានន័យថា បំណែកខ្ចាត់ខ្ចាយរបស់រាងកាយដែលត្រូវដាច់ដោយដាវ។  ម៉្យាងទៀត សាកសពដែលត្រូវគេបោះបង់ចោល ក៏ហៅថាវិច្ឆិទ្ទក:ដែរ។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹម ត្រូវ ហៅថា“វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា[viii]”។ ការស្ងប់នឹងនៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិច្ឆិទ្ទកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាព មិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា ដែរ។

បុ        យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច ?

វិ        ការសម្លឹងឃើញត្រចៀកទាំង២ ឬម្រាមដៃទាំង២ ដែលត្រូវកាត់ដាច់ចេញពីខ្លួន ឤចនាំឲ្យកើតវិច្ឆិទ្ទក និមិត្ដបាន។ ដូចនេះ និមិត្ដដែលបានកំណត់ ប្រាកដឡើងក្នុងចម្ងាយចន្លោះពីគ្នាប្រមាណពី១ម្រាម ឬ២ម្រាម ដៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យដែលសល់ពី់នោះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គខាងដើមដោយពិស្តារហើយ។      

ចប់វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា

 ៥-វិក្ខាយិតកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិក្ខាយិតក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ពាក្យថា “វិក្ខាយិតក:” គឺកំទេចសំណល់របស់រាងកាយដែលត្រូវពពួកសត្វទាំងឡាយ ដូចជាក្អែក ស្ទាំង ខ្លែង ទីទុយ ឥន្ទ្រីយ៍ ត្មាត ជ្រូកព្រៃ ឆ្កែស្រុក ចចក ឆ្កែព្រៃ ខ្លាធំឬខ្លារខិន ចឹកខាំទំពារស៊ី ហៅថា វិក្ខាយិតក:។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវហៅថា“វិក្ខាយិតកសញ្ញា[ix]”។ ការស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិក្ខាយិតកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជា វត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្ស របស់វិក្ខាយិតកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ពាក្យដែលសល់ពីនោះ បាន សំដែងទុកក្នុងវគ្គខាងដើម ដោយពិស្តារហើយ។  

ចប់ វិក្ខាយិតកសញ្ញា

 ៦-វិក្ខិត្តកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិក្ខិត្តក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដ បានដូចម្តេច?

វិ        សភាពនៃអវយវ:ដែលនៅរាត់រាយទៅខាងនេះខ្លះ ទៅខាងនោះខ្លះ ហៅថា“វិក្ខិត្តក:[x] ” ។ ការយល់ពី វិក្ខិត្តក: នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាវិក្ខិត្តកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមក រំខានគឺការ បដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិក្ខិត្តកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត ជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិ់ក្ខិត្តកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹង ឤនិសង្ស របស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? គឺយោគីប្រមូលអវយវ:ដែលរាយប៉ាយនោះ យកមករួបរួម ទុកជា មួយគ្នា ដោយដាក់ឲ្យនៅឆ្ងាយពីមួយទៅមួយប្រហែលជា២ធ្នាប់។ ដោយការរួបរួមអវយវ:ទាំងអស់យ៉ាង នេះ យោគីក៏ កំណត់នូវវិក្ខិត្តកនិមិត្ដបាន។ នេះជាវិធីកំណត់និមិត្ត ឯពាក្យដែលសល់ពីនោះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គ ខាងដើមដោយ ពិស្តារហើយ។

ចប់ វិក្ខិត្តកសញ្ញា

 ៧-ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ ហតវិក្ខិត្តក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដ បានដូចម្តេច?

វិ        “ហតវិក្ខិត្តក:” គឺជាសាកសពដេករាយប៉ាយទាំងឡាយដែលត្រូវគេសម្លាប់ដោយដំបង ដាវ ឬធ្នូ(ទៅជា កំណាត់ៗ និងជាបំណែក)។ ទាំងអស់នេះហៅថា“ហតវិក្ខិត្តក:[xi] ”។ ការយល់ពីហតវិក្ខិត្តក:នេះដោយបញ្ញា ដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាហតវិក្ខិត្តកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពី ភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ហ់តវិក្ខិត្តកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះគឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារពី ខាងដើមរួចមកហើយ។

ចប់ ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា

 ៨-លោហិតកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ លោហិតក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        សភាពដែលរាងកាយប្រឡាក់ដោយឈាម និងអវយវ:ដែលត្រូវកាត់ដាច់ពីគ្នា ឈ្មោះថា “លោហិតក:[xii] ”។ ការយល់ពីលោហិតក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវហៅថា លោហិតកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាលោហិតកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុ មិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះ ជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់លោហិតកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះគឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។

ចប់ លោហិតកសញ្ញា

 ៩-បុឡុវកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ បុឡុវក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ពាក្យថា“បុឡុវក:” គឺសភាពរាងកាយដែលត្រូវរុករានដោយដង្កូវ មានឧបមាដូចជាគំនរនៃគ្រាប់គជ់ខ្យង ពណ៌ស ហៅថាបុឡុវក:។ ការយល់ពីបុឡុវក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថា“បុឡុវកសញ្ញា”[xiii]។ ការ ស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាបុឡុវកនិមិត្ដគឺជា លក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្ស របស់ បុឡុវកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧ់ទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះ គឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។

ចប់ បុឡុវកសញ្ញា

 ១០-អដ្ឋិកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ “អដ្ឋិក:”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់និមិត្ដ បានដូចម្តេច?

វិ        អ្វីគឺ “អដ្ឋិក:”? គឺសភាពរបស់ឆ្អឹងដែលបន្តជាប់គ្នាដូចជាច្រវ៉ាក់ដោយសារសាច់ ដោយសារឈាម និង សរសៃ ឬដោយសារតែសរសៃដែលពុំមានសាច់និងឈាម ឬពុំមានទាំងសាច់និងឈាម ហៅថាអដ្ឋិក:[xiv]។ ការយល់ពី អដ្ឋិក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាអដ្ឋិកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំ មានអ្វីមករំខាន គឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាអដ្ឋិកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យ ពេញចិត្តជារស។ ការ គិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់អ់ដ្ឋិកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹង ឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ 

           “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះ គឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។

ចប់ អដ្ឋិកសញ្ញា

 ១១-បកិណ្ណកថា 
បុ        អ្វីគឺបកិណ្ណកកថា ដែលទាក់ទងទៅនឹងអសុភ:?

វិ        អ្នកដែលទើបចាប់ផ្តើមបដិបត្តិ និងដែលជាអ្នកមានរាគ:ខ្លាំង មិនគួរកំណត់និមិត្តដែលពុំស្ថិតនៅក្នុងក្រុម ជាមួយគ្នាទេ។ ពាក្យថា “ពុំស្ថិតនៅក្នុងក្រុមជាមួយគ្នា” មានន័យថា ដូចជាបុរស និងសពរបស់ស្ត្រី។

           បុគ្គលដែលមានឤរម្មណ៍សម្បយុត្ដនឹងអសុភសញ្ញា មិនគួរកំណត់អសុភនិមិត្ដទេ ព្រោះការទាក់ទង ដោយ ជិតស្និទ្ធទៅនឹងឤរម្មណ៍ទាំងនោះ នឹងមិនធ្វើឲ្យ “ភាពមិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ” កើតឡើងក្នុងការគិតរបស់បុគ្គល នោះទេ។  បុគ្គលមិនឤចធ្វើឲ្យសញ្ញាដ៏បរិសុទ្ធកើតឡើងបាន ដោយឤស្រ័យសាកសពរបស់សត្វតិរច្ឆានបាន ទេ(?)។ បុគ្គលរមែង ធ្វើឲ្យនិមិត្ដក្នុងឆ្អឹងមួយដុំកើតឡើង និងកំណត់និមិត្តក្នុងឆ្អឹងនោះបានដោយភាពងាយស្រួល។

           ម៉្យាងទៀត បើបុគ្គលកំណត់អសុភនិមិត្ដដោយពណ៌ គេគួរតែចំរើនកម្មដ្ឋានដោយសម្លឹងកសិណវិញ។ បើបុគ្គលកំណត់អសុភនិមិត្ដដោយឤកាស គេគួរតែចំរើនកម្មដ្ឋានដោយឤស្រ័យធាតុនោះចុះ។ បើបុគ្គលកំណត់ អសុភនិមិត្ដដោយភាពមិនស្អាតល្អ គេគួរចំរើនកម្មដ្ឋានដោយសម្លឹងភាពមិនស្អាតល្អ នោះចុះ។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វី អសុភ:នេះមានត្រឹមតែ១០យ៉ាង តែមិនច្រើន និងមិនតិចជាងនេះ?

វិ        ព្រោះថាទោស(កំហុស) របស់រាងកាយមានតែ១០យ៉ាង ហើយព្រោះសញ្ញាមាន១០ជំពូក និងឤស្រ័យទៅ តាមបុគ្គលដែលចែកជា១០ប្រភេទ។ បុគ្គលអ្នកមានរាគចរិត គួរចំរើនឧទ្ធុមាតកសញ្ញាកម្មដ្ឋាន។ បុគ្គលអ្នក ស្រឡាញ់ស្អាតល្អ គួរចំរើនវិនីលកសញ្ញាកម្មដ្ឋាន។ បុគ្គលអ្នកមានរាគ:ខ្លាំង ស្រឡាញ់ស្អាតល្អ គប្បីចំរើន វិបុព្វកសញ្ញាកម្មដ្ឋានជានិច្ច។ សំរាប់បុគ្គលប្រភេទដទៃទៀត បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបក្នុងទំនងដូចគ្នា នេះចុះ។

           ម៉្យាងទៀត អសុភនិមិត្ដជាវត្ថុដែលកំណត់បានដោយលំបាកណាស់។ រាល់អសុភនិមិត្ដទាំងអស់ សុទ្ធ តែមាន គោលបំណងយកឈ្នះនូវរាគ: ព្រោះហេតុនេះ ពេលណាក៏ដោយដែលបុគ្គលរាគចរិតសម្លឹងឃើញអសុភ និមិត្ដ ក៏គប្បី កំណត់នូវនិមិត្ដនោះភ្លាម។ ព្រោះហេតុនេះទើបលោកពោលថា ក្នុងចំណោមអសុភ:ទាំងឡាយនេះ មានអសុភសញ្ញា ចំនួន១០យ៉ាង។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វី  ទើបអសុភនិមិត្ដទាំងនេះ មិនឤចពង្រីកឡើង?

វិ        កាលបើបុគ្គលប្រាថ្នានឹងគេចចេញពីរាគ: គេរមែងធ្វើសញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងធម្មជាតិនៃរាងកាយ របស់ខ្លួនគេឲ្យកើតឡើង។ ពីព្រោះថា បើសិនជាគេមានសញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងធម្មជាតិនៃរាងកាយ ខ្លួន គេ នឹងបាន ទទួលនូវសេចក្ដីសំគាល់ថា “រាងកាយខ្លួននេះជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត” ដោយឆាប់រហ័ស ហើយ នឹងធ្វើឲ្យបដិភាគ និមិត្ដកើតឡើង។  បើអសុភសញ្ញាបានទទួលការពង្រីកឡើង និមិត្ដដែលគេបាន កំណត់ ហើយក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន ក៏នឹងបាត់ទៅ។ បើគេបាត់បង់សញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងរាងកាយ ខ្លួនហើយគេនឹងពុំបាននូវការគិតថា “រាងកាយនេះ ជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត” បានដោយរហ័សទេ។ ដូច្នេះ ទើបបុគ្គល មិនឤចពង្រីកអសុភសញ្ញាបាន។

           ម៉្យាងទៀតលោកសំដែងទុកថា បើបុគ្គលប្រាសចាកនូវរាគ: បុគ្គលឤចនឹងពង្រីកអសុភសញ្ញានោះ បាន ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការរីកចំរើននូវគំនិតដែលធំធែង។ ប្រការនេះត្រូវគ្នានឹងវចន:នៅក្នុងព្រះអភិធម្មដែល បាន សំដែងថា៖ “បុគ្គលដែលឤស្រ័យនៅដោយប្រាសចាករាគ:និងកិលេសដែលសេសសល់ បំពេញបឋមជ្ឈាន ដោយ រហ័ស ឤស្រ័យនៅក្នុងឧទ្ធុមាតកសញ្ញា និងធ្វើនូវឤរម្មណ៍ដែលពុំមានព្រំដែនឲ្យកើតឡើង។ ព្រះសឹង្គាល បិតាមហា ថេរ: បានពោលនូវគាថានេះទុកថា៖

                                   “ទាយាទរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ

                                   ជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងព្រៃស្ងាត់

                                   ពិចារណាឃើញផែនដីនេះពោរពេញទៅដោយអដ្ឋិកសញ្ញា

                                   ឤត្មាអញគិតថា មិនយូរប៉ុន្មានទេ

                                   ភិក្ខុនោះនឹងលះបង់នូវរាគ:បានជាពិតប្រាកដ”[xv] ។