navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: នីលកសិណ

នីលកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ នីលកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌ខៀវជានិមិត្ដ ហៅថា“នីលកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកនីលនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិន លះបង់ចោលនូវនីលសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           “អ្វីជាឤនិសង្សរបស់នីលកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិនីលកសិណ មាន ៥យ៉ាង គឺ៖ យោគីរមែងបានសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយ(សុភវិមោក្ខ) បានទទួលនូវឋាន:ជាធំ (អភិភាយតន) នៃពណ៌ខៀវ ដូចជាផ្កាពណ៌ខៀវ[xlvii] ។ ឤចប្តូរអ្វីគ្រប់យ៉ាងឲ្យទៅជាពណ៌ខៀវបាន។ សម្លឹងឃើញ ពណ៌ខៀវគ្រប់ ទីកន្លែង ដោយឤស្រ័យការបដិបត្តិនីលកសិណ[xlviii] ។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច?” យោគីកំណត់និមិត្ដក្នុងស្ថានទីដែលបានត្រៀមទុក ឬក្នុងស្ថានទី តាមធម្មជាតិ។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) សម្លឹងឃើញនិមិត្ដក្នុងផ្កាពណ៌ខៀវ កំណត់ព់ណ៌ខៀវ ឬរបស់ ដែល មានពណ៌ខៀវគ្រប់ទីកន្លែង និងសម្លឹងឃើញពណ៌ខៀវប្រាកដចំពោះមុខជានិច្ច មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្ត ឬមិន ពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបនីលបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោ់គីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មាន លក្ខណ:ផ្សេង ពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និមិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុង កន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការបដិបត្ដិ នីលកសិណ។ យោគីនោះសាងមណ្ឌល:ទុកលើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ដោយពណ៌ខៀវដែលមាន លក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាអសីត:[xlix]  ជារូបត្រីកោណឬចតុកោណ រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌលនោះដោយពណ៌មួយ ផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀ់មនីលនិមិត្ដដោយប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាង៉គឺ ដោយ ការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូ់វអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពិពណ៌នា ដោយល្អិតល្អន់រួចហើយនៅក្នុងុវគ្គមុន។

ចប់ នីលកសិណ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បីតកសិណ

បីតកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ បីតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌លឿងជានិមិត្ដ ហៅថា“បីតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកបីតនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិនលះបង់ចោលនូវបីតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់បីតកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិបីតកសិណ មាន៥យ៉ាងគឺ៖ យោគីរមែងបានសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយ(សុភវិមោក្ខ) បានទទួលនូវឋាន:ជាធំលើពណ៌ លឿង។ ពិចារណានូវពណ៌លឿងគ្រប់ជំពូកដូចជាពណ៌នៃផ្កាកណិការ[l]ដូច្នោះដែរ។ ដោយការបដិបត្តិបីតកសិណ លោករមែងសម្លឹងឃើញពណ៌លឿងគ្រប់ទីកន្លែង។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច”? យោគីដែលយកបីតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវនិមិត្ដក្នុង ពណ៌លឿងដែលបានចាត់ត្រៀមទុកឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍)ឤចកំណត់ មិត្ដបានក្នុងទីដែលមិនចាំបាច់ចាត់ត្រៀមទុកទេ។ យោគីនោះសម្លឹងឃើញពណ៌លឿងរបស់ផ្កាពណ៌លឿង ឬសំពត់ ណ៌លឿងក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបបីតបដិភាគ និមិត្ដ កើត ឡើងដល់យោគីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មានលក្ខណ:ផ្សេងពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និមិត្តបានក្នុង កន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគី តែងធ្វើទៅ តាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិបីតកសិណ។ យោគីនោះ សាងមណ្ឌល:ទុក លើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ដោយពណ៌លឿងដែលមានលក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាកណិការ ជារូប ត្រីកោណឬ ចតុកោណ រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌលនោះដោយពណ៌មួយផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀមបីតនិមិត្ដ ដោយ ប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ៖ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និង ដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងុវគ្គមុន។

ចប់ បីតកសិណ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: លោហិតកសិណ

លោហិតកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ លោហិតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌ក្រហមជានិមិត្ដ ហៅថា“លោហិតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់និង ការស្ងប់នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកលោហិតនិមិត្ដគឺជា លក្ខណ: ការមិនលះបង់ចោលនូវលោហិតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់លោហិតកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិលោហិតកសិណមាន ៤យ៉ាងគឺ[li]៖ ១-យោគីរមែងសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយដោយលោហិតកសិណបាន ២-បាន ទទួលនូវឋាន:ជាធំលើពណ៌ក្រហម[lii]   ៣-ឤចប្តូរវត្ថុទាំងឡាយឲ្យទៅជាពណ៌ក្រហមបានទាំងអស់។ ឯឤនិសង្ស ដទៃពីនេះ គឺដូចជាឤនិសង្សរបស់បឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គលដែលបដិបត្តិលោហិតកសិណរមែងសម្លឹងឃើញពណ៌ ក្រហមគ្រប់ទីកន្លែង។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច”? យោគីដែលយកលោហិតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដក្នុងពណ៌ក្រហមដែលបានចាត់ត្រៀមទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤចកំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីដែលមាននៅតាមធម្មជាតិ ដូចជាសម្លឹងឃើញផ្កាដែលមានពណ៌ក្រហម ឬសំពត់ពណ៌ ក្រហមក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបលោហិតបដិភាគនិមិត្ដកើត ឡើងដល់យោ់គីនោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ មានលក្ខណ:ផ្សេងពីនេះ គឺលោកឤចកំណត់និ់មិត្ដបានតែ ក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើ ទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិលោហិតកសិណ។ យោគីនោះ ផ្ដិតពណ៌ក្រហមដែល មានលក្ខណ:ដូចជាពណ៌នៃផ្កាពន្ធុជីវក:(ផ្កាច្បារ)លើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ជារូបត្រីកោណឬចតុ កោណ ឬធ្វើជាមណ្ឌល:ដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាដែលមានពណ៌ក្រហម រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌល:នោះដោយ ពណ៌មួយ ផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀមលោហិតនិមិត្ដដោយប្រការដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣ យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះបាន ពិពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងវគ្គមុន។

ចប់ លោហិតកសិណ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ឱទាតកសិណ

ឱទាតកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ ឱទាតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌សជានិមិត្ដ ហៅថា“ឱទាតកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកឱទាតនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការមិនលះបង់ចោលនូវឱទាតសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           “អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឱទាតកសិណ”? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិឱទាតកសិណ មាន៨ យ៉ាង គឺ[liii]៖ ១-យោគីរមែងសំរេចនូវការរួចចាកផុតពីវត្ថុដែលស្អាតឆើតឆាយបាន ២-បានទទួលនូវឋាន:ជាធំលើ ពណ៌ស[liv] ៣-ឤចយកឈ្នះថីន:បាន ៤-ឤចយកឈ្នះមិទ្ធ:បាន ៥-កំចាត់នូ់វភាពងងឹតបាន ៦-ធ្វើឲ្យកើតនូវ ពន្លឺភ្លឺ បាន ៧-ឤច បាននូវភ្នែកទិព្វ។ ឯឤនិសង្សដទៃពីនេះគឺដូចជាឤនិសង្សរបស់ប់ឋវីកសិណដែរ។ បុគ្គលដែល បដិបត្តិឱទាតកសិណ រមែងសម្លឹងឃើញពណ៌សគ្រប់ទីកន្លែង។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាង៉ដូចម្តេច”? យោគីដែលយកឱទាតកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដ ក្នុងពណ៌សដែលបានចាត់ត្រៀមទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤច កំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីផ្សេងៗ ដូចជាឃើញក្នុងផ្កាដែលមានពណ៌ស ពន្លឺព្រះច័ន្ទ ពន្លឺព្រះឤទិត្យ ពន្លឺផ្កាយ ឬ កញ្ចក់ដែលមូល។ ដោយការចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងវត្ថុទាំងនេះ លោកឃើញឱទាតនិមិត្ដនៅពីមុខលោកជានិច្ច មិន ថាខ្លួនឯងពេញ ចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបឱទាតបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោគីនោះ។ រីឯ យោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ កំណត់និមិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុ់កទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ដក្នុងកន្លែង ដែលមិន បានត្រៀមទុក ឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយស្រួលដល់ការបដិបត្ដិឱទាត កសិណ យោគីនោះ ធ្វើមណ្ឌល:នៅលើសំពត់ លើក្ដារបន្ទះ ឬលើជញ្ជាំង ជារូបត្រីកោណឬចតុកោណ ដែលមាន ពណ៌ដូចជារស្មីនៃផ្កាយព្រឹក រួចហើយរុំជុំវិញមណ្ឌល:នោះដោយពណ៌មួយផ្សេងទៀត។ យោគីនោះចាត់ត្រៀ់ម ឱទាតនិមិត្ដ ដោយប្រការ ដូច្នេះ។ យោគីកំណត់និមិត្ដដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយ ឈ្លាសវៃ និងដោយការ កំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចមកហើយនៅក្នុងវគ្គមុន។

ចប់ ឱទាតកសិណ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ

បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ 
បុ       អ្វីគឺ បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ក្នុងឤកាសកសិណ មានឤកាស២ប្រភេទ៖ ទី១គឺឤកាសដែលញែកចេញពីរូប និងទី២គឺឤកាសដែល មិនញែកចេញពីរូប។ និមិត្ដនៃឤកាសកសិណក៏គឺឤកាសដែលញែកចេញពី រូប(បរិច្ឆិន្នាកាស)។ ឤកាសនិមិត្ដដែលយោគីកំណត់ក្នុងទីស្រឡះជាឤកាសដែលមិនញែក ចេញពីរូប។ ការហ្វឹកហាត់និង ការស្ងប់នៃចិត្ត ដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកឤកាសសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិន រវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។

           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤកាសកសិណ? ឤនិសង្សពិសេសដែលកើតពីការបដិបត្ដិឤកាសកសិណ មាន ២យ៉ាងគឺ យោគីឤចឆ្លងកាត់វត្ថុដែលរារាំងបានដូចជាជញ្ជាំងឬភ្នំជាដើម។ គ្មានអ្វីឤចមករារាំងសកម្មភាពខាង ផ្លូវកាយរបស់លោកបានទេ ហើយលោកក៏ពុំមានសេចក្តីភ័យខ្លាចអ្វីទាំងអស់។

           “យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច?” យោគីអ្នកបដិបត្តិឤកាសកសិណ  កំណត់និមិត្តក្នុងុឤកាស ដែលកើតឡើងតាមធម្មជាតិ ឬកន្លែងដែលបានត្រៀមទុកក៏បាន។ យោគីដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់ការបដិបត្តិរួចហើយ ឤចកំណត់និមិត្តបានក្នុងកន្លែងតាមធម្មជាតិ ដោយសម្លឹងមើលនិមិត្ដក្នុងកន្លែងផ្សេងៗដូចជា ក្នុងកន្លែងដែល ចំហរ (នៃជញ្ជាំង) ក្នុងទីស្រឡះនៃបង្អួចដែលបើកទុក ក្នុងឤកាសដែលជាទីចន្លោះនៃមែករបស់រុក្ខជាតិជាដើម។ ដោយ ការចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងវត្ថុទាំងនេះលោកឃើញឤកាសនិមិត្ដនៅពីមុខលោកជានិច្ច មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្ត ឬមិន ពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបឤកាសបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោគីនោះ។ រីឯយោគីទើប បដិបត្ដិ ថ្មីវិញ ខុសពីនេះ គឺលោកកំណត់និមិត្តបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានត្រៀមទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ត ក្នុងកន្លែង ដែលមិន បានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីថ្មីនោះគប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីស្ងាត់ដែលបរិវេណជុំវិញពុំមាន វត្ថុអ្វីមកជា ឧបសគ្គដល់ការបដិបត្ដិ។ យោគីថ្មីនោះចោះរង្វង់មូលនៅលើជញ្ជាំង និងកំណត់នូវឤកាសនិមិត្ដ ដោយវិធី៣យ៉ាង គឺ ដោយ ការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្នុងឤកាសកសិណ នេះ យោគីធ្វើឈានទី៤ និងទី៥ឲ្យកើតឡើង។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់ រួចហើយ នៅក្នុងវគ្គមុន។

ចប់ បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: វិញ្ញាណកសិណ

វិញ្ញាណកសិណ 
បុ        អ្វីគឺ វិញ្ញាណកសិណ?

វិ        វិញ្ញាណកសិណ គឺវិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាននោះឯង។ ពាក្យដែលសល់ពី់នោះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គ ខាងដើមដោយពិស្តារហើយ។

ចប់ វិញ្ញាណកសិណ

ចប់ កសិណ១០[i]
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ២-វិនីលកសញ្ញា

២-វិនីលកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិនីលកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្តបានដូចម្តេច?

វិ        ក្រោយពីស្លាប់ទៅបាន១យប់ ២យប់ ៣យប់ក្ដី រាងកាយតែងតែហើរពណ៌ និងមានពណ៌ផ្សេងលេចចេញ មកដូចជាពណ៌ខៀវចាស់ នេះជានិមិត្ដដែលមានពណ៌ហើរ។ និមិត្ដដែលមានពណ៌ហើរនេះ ហៅថានិមិត្ដ ខៀវ។ ការយល់អំពីរឿងនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាវិនីលកសញ្ញា[vi] ។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណានិមិត្ដខៀវគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុ មិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងការមិនស្ថិតស្ថេរជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ វិនីលកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ឯវិធីកំណត់និមិត្ត ក៏បានសំដែងទុក យ៉ាង ពិស្តារក្នុងវគ្គខាងដើមហើយ។

ចប់ វិនីលកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៣-វិបុព្វកសញ្ញា

៣-វិបុព្វកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិបុព្វកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ពាក្យថា “វិបុព្វក:” មានន័យថា ក្រោយពីស្លាប់ទៅបាន២ឬ៣យប់ រាងកាយនោះក៏មានទឹកខ្ទុះរងៃកើត ឡើង និងហូរចេញពីរាងកាយនោះមកដូចជាទឹកដោះគោជូររាវដែលគេចាក់ចោល។ នេះគឺជាទឹកខ្ទុះរងៃ

របស់រាងកាយ។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថា“វិបុព្វកសញ្ញា”[vii] ។ ការស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណានិមិត្ដដែលជាទឹកខ្ទុះរងៃនោះ គឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតដែលទាក់ទងទៅនឹងការមិនស្ថិត ស្ថេរជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិ់បុព្វកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ឯវិធីកំណត់ និមិត្ដ ក៏បានសំដែងទុកយ៉ាងពិស្តារក្នុងវគ្គខាងដើមហើយ។

ចប់ វិបុព្វកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៤-វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា

៤-វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ពាក្យថា “ វិច្ឆិទ្ទក:” មានន័យថា បំណែកខ្ចាត់ខ្ចាយរបស់រាងកាយដែលត្រូវដាច់ដោយដាវ។  ម៉្យាងទៀត សាកសពដែលត្រូវគេបោះបង់ចោល ក៏ហៅថាវិច្ឆិទ្ទក:ដែរ។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹម ត្រូវ ហៅថា“វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា[viii]”។ ការស្ងប់នឹងនៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិច្ឆិទ្ទកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាព មិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា ដែរ។

បុ        យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច ?

វិ        ការសម្លឹងឃើញត្រចៀកទាំង២ ឬម្រាមដៃទាំង២ ដែលត្រូវកាត់ដាច់ចេញពីខ្លួន ឤចនាំឲ្យកើតវិច្ឆិទ្ទក និមិត្ដបាន។ ដូចនេះ និមិត្ដដែលបានកំណត់ ប្រាកដឡើងក្នុងចម្ងាយចន្លោះពីគ្នាប្រមាណពី១ម្រាម ឬ២ម្រាម ដៃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យដែលសល់ពី់នោះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គខាងដើមដោយពិស្តារហើយ។      

ចប់វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៥-វិក្ខាយិតកសញ្ញា

៥-វិក្ខាយិតកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិក្ខាយិតក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ពាក្យថា “វិក្ខាយិតក:” គឺកំទេចសំណល់របស់រាងកាយដែលត្រូវពពួកសត្វទាំងឡាយ ដូចជាក្អែក ស្ទាំង ខ្លែង ទីទុយ ឥន្ទ្រីយ៍ ត្មាត ជ្រូកព្រៃ ឆ្កែស្រុក ចចក ឆ្កែព្រៃ ខ្លាធំឬខ្លារខិន ចឹកខាំទំពារស៊ី ហៅថា វិក្ខាយិតក:។ ការយល់ដឹងពីនិមិត្ដនេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវហៅថា“វិក្ខាយិតកសញ្ញា[ix]”។ ការស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិក្ខាយិតកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជា វត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្ស របស់វិក្ខាយិតកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ ពាក្យដែលសល់ពីនោះ បាន សំដែងទុកក្នុងវគ្គខាងដើម ដោយពិស្តារហើយ។  

ចប់ វិក្ខាយិតកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៦-វិក្ខិត្តកសញ្ញា

៦-វិក្ខិត្តកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ វិក្ខិត្តក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដ បានដូចម្តេច?

វិ        សភាពនៃអវយវ:ដែលនៅរាត់រាយទៅខាងនេះខ្លះ ទៅខាងនោះខ្លះ ហៅថា“វិក្ខិត្តក:[x] ” ។ ការយល់ពី វិក្ខិត្តក: នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាវិក្ខិត្តកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមក រំខានគឺការ បដិបត្ដិ។ ការពិចារណាវិក្ខិត្តកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត ជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់វិ់ក្ខិត្តកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹង ឤនិសង្ស របស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? គឺយោគីប្រមូលអវយវ:ដែលរាយប៉ាយនោះ យកមករួបរួម ទុកជា មួយគ្នា ដោយដាក់ឲ្យនៅឆ្ងាយពីមួយទៅមួយប្រហែលជា២ធ្នាប់។ ដោយការរួបរួមអវយវ:ទាំងអស់យ៉ាង នេះ យោគីក៏ កំណត់នូវវិក្ខិត្តកនិមិត្ដបាន។ នេះជាវិធីកំណត់និមិត្ត ឯពាក្យដែលសល់ពីនោះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គ ខាងដើមដោយ ពិស្តារហើយ។

ចប់ វិក្ខិត្តកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៧-ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា

៧-ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ ហតវិក្ខិត្តក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដ បានដូចម្តេច?

វិ        “ហតវិក្ខិត្តក:” គឺជាសាកសពដេករាយប៉ាយទាំងឡាយដែលត្រូវគេសម្លាប់ដោយដំបង ដាវ ឬធ្នូ(ទៅជា កំណាត់ៗ និងជាបំណែក)។ ទាំងអស់នេះហៅថា“ហតវិក្ខិត្តក:[xi] ”។ ការយល់ពីហតវិក្ខិត្តក:នេះដោយបញ្ញា ដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាហតវិក្ខិត្តកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពី ភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់ហ់តវិក្ខិត្តកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះគឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារពី ខាងដើមរួចមកហើយ។

ចប់ ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៨-លោហិតកសញ្ញា

៨-លោហិតកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ លោហិតក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        សភាពដែលរាងកាយប្រឡាក់ដោយឈាម និងអវយវ:ដែលត្រូវកាត់ដាច់ពីគ្នា ឈ្មោះថា “លោហិតក:[xii] ”។ ការយល់ពីលោហិតក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវហៅថា លោហិតកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាលោហិតកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុ មិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះ ជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់លោហិតកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះគឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។

ចប់ លោហិតកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៩-បុឡុវកសញ្ញា

៩-បុឡុវកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ បុឡុវក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?

វិ        ពាក្យថា“បុឡុវក:” គឺសភាពរាងកាយដែលត្រូវរុករានដោយដង្កូវ មានឧបមាដូចជាគំនរនៃគ្រាប់គជ់ខ្យង ពណ៌ស ហៅថាបុឡុវក:។ ការយល់ពីបុឡុវក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថា“បុឡុវកសញ្ញា”[xiii]។ ការ ស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុងនិមិត្ដនោះ ដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាបុឡុវកនិមិត្ដគឺជា លក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្តជារស។ ការគិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្ស របស់ បុឡុវកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹងឤនិសង្សរបស់ឧ់ទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។

            “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះ គឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។

ចប់ បុឡុវកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ១០-អដ្ឋិកសញ្ញា

១០-អដ្ឋិកសញ្ញា 
បុ       អ្វីគឺ “អដ្ឋិក:”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់និមិត្ដ បានដូចម្តេច?

វិ        អ្វីគឺ “អដ្ឋិក:”? គឺសភាពរបស់ឆ្អឹងដែលបន្តជាប់គ្នាដូចជាច្រវ៉ាក់ដោយសារសាច់ ដោយសារឈាម និង សរសៃ ឬដោយសារតែសរសៃដែលពុំមានសាច់និងឈាម ឬពុំមានទាំងសាច់និងឈាម ហៅថាអដ្ឋិក:[xiv]។ ការយល់ពី អដ្ឋិក:នេះដោយបញ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ ហៅថាអដ្ឋិកសញ្ញា។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងនិមិត្ដនោះដោយពុំ មានអ្វីមករំខាន គឺការបដិបត្ដិ។ ការពិចារណាអដ្ឋិកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការសំគាល់ថាជាវត្ថុមិនគួរឲ្យ ពេញចិត្តជារស។ ការ គិតអំពីភាពមិនស្អាតនោះជាបទដ្ឋាន។ ឯឤនិសង្សរបស់អ់ដ្ឋិកសញ្ញា ដូចុគ្នាទៅនឹង ឤនិសង្សរបស់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាដែរ។ 

           “យោគីកំណត់និមិត្តបានយ៉ាងដូចម្តេច”? នេះ គឺដូចគ្នាទៅនឹងអត្ថន័យដែលបានសំដែងទុកដោយ ពិស្តារ ពីខាងដើមរួចមកហើយ។

ចប់ អដ្ឋិកសញ្ញា
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ១១-បកិណ្ណកថា

១១-បកិណ្ណកថា 
បុ        អ្វីគឺបកិណ្ណកកថា ដែលទាក់ទងទៅនឹងអសុភ:?

វិ        អ្នកដែលទើបចាប់ផ្តើមបដិបត្តិ និងដែលជាអ្នកមានរាគ:ខ្លាំង មិនគួរកំណត់និមិត្តដែលពុំស្ថិតនៅក្នុងក្រុម ជាមួយគ្នាទេ។ ពាក្យថា “ពុំស្ថិតនៅក្នុងក្រុមជាមួយគ្នា” មានន័យថា ដូចជាបុរស និងសពរបស់ស្ត្រី។

           បុគ្គលដែលមានឤរម្មណ៍សម្បយុត្ដនឹងអសុភសញ្ញា មិនគួរកំណត់អសុភនិមិត្ដទេ ព្រោះការទាក់ទង ដោយ ជិតស្និទ្ធទៅនឹងឤរម្មណ៍ទាំងនោះ នឹងមិនធ្វើឲ្យ “ភាពមិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ” កើតឡើងក្នុងការគិតរបស់បុគ្គល នោះទេ។  បុគ្គលមិនឤចធ្វើឲ្យសញ្ញាដ៏បរិសុទ្ធកើតឡើងបាន ដោយឤស្រ័យសាកសពរបស់សត្វតិរច្ឆានបាន ទេ(?)។ បុគ្គលរមែង ធ្វើឲ្យនិមិត្ដក្នុងឆ្អឹងមួយដុំកើតឡើង និងកំណត់និមិត្តក្នុងឆ្អឹងនោះបានដោយភាពងាយស្រួល។

           ម៉្យាងទៀត បើបុគ្គលកំណត់អសុភនិមិត្ដដោយពណ៌ គេគួរតែចំរើនកម្មដ្ឋានដោយសម្លឹងកសិណវិញ។ បើបុគ្គលកំណត់អសុភនិមិត្ដដោយឤកាស គេគួរតែចំរើនកម្មដ្ឋានដោយឤស្រ័យធាតុនោះចុះ។ បើបុគ្គលកំណត់ អសុភនិមិត្ដដោយភាពមិនស្អាតល្អ គេគួរចំរើនកម្មដ្ឋានដោយសម្លឹងភាពមិនស្អាតល្អ នោះចុះ។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វី អសុភ:នេះមានត្រឹមតែ១០យ៉ាង តែមិនច្រើន និងមិនតិចជាងនេះ?

វិ        ព្រោះថាទោស(កំហុស) របស់រាងកាយមានតែ១០យ៉ាង ហើយព្រោះសញ្ញាមាន១០ជំពូក និងឤស្រ័យទៅ តាមបុគ្គលដែលចែកជា១០ប្រភេទ។ បុគ្គលអ្នកមានរាគចរិត គួរចំរើនឧទ្ធុមាតកសញ្ញាកម្មដ្ឋាន។ បុគ្គលអ្នក ស្រឡាញ់ស្អាតល្អ គួរចំរើនវិនីលកសញ្ញាកម្មដ្ឋាន។ បុគ្គលអ្នកមានរាគ:ខ្លាំង ស្រឡាញ់ស្អាតល្អ គប្បីចំរើន វិបុព្វកសញ្ញាកម្មដ្ឋានជានិច្ច។ សំរាប់បុគ្គលប្រភេទដទៃទៀត បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបក្នុងទំនងដូចគ្នា នេះចុះ។

           ម៉្យាងទៀត អសុភនិមិត្ដជាវត្ថុដែលកំណត់បានដោយលំបាកណាស់។ រាល់អសុភនិមិត្ដទាំងអស់ សុទ្ធ តែមាន គោលបំណងយកឈ្នះនូវរាគ: ព្រោះហេតុនេះ ពេលណាក៏ដោយដែលបុគ្គលរាគចរិតសម្លឹងឃើញអសុភ និមិត្ដ ក៏គប្បី កំណត់នូវនិមិត្ដនោះភ្លាម។ ព្រោះហេតុនេះទើបលោកពោលថា ក្នុងចំណោមអសុភ:ទាំងឡាយនេះ មានអសុភសញ្ញា ចំនួន១០យ៉ាង។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វី  ទើបអសុភនិមិត្ដទាំងនេះ មិនឤចពង្រីកឡើង?

វិ        កាលបើបុគ្គលប្រាថ្នានឹងគេចចេញពីរាគ: គេរមែងធ្វើសញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងធម្មជាតិនៃរាងកាយ របស់ខ្លួនគេឲ្យកើតឡើង។ ពីព្រោះថា បើសិនជាគេមានសញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងធម្មជាតិនៃរាងកាយ ខ្លួន គេ នឹងបាន ទទួលនូវសេចក្ដីសំគាល់ថា “រាងកាយខ្លួននេះជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត” ដោយឆាប់រហ័ស ហើយ នឹងធ្វើឲ្យបដិភាគ និមិត្ដកើតឡើង។  បើអសុភសញ្ញាបានទទួលការពង្រីកឡើង និមិត្ដដែលគេបាន កំណត់ ហើយក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួន ក៏នឹងបាត់ទៅ។ បើគេបាត់បង់សញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងរាងកាយ ខ្លួនហើយគេនឹងពុំបាននូវការគិតថា “រាងកាយនេះ ជាវត្ថុមិនគួរឲ្យពេញចិត្ត” បានដោយរហ័សទេ។ ដូច្នេះ ទើបបុគ្គល មិនឤចពង្រីកអសុភសញ្ញាបាន។

           ម៉្យាងទៀតលោកសំដែងទុកថា បើបុគ្គលប្រាសចាកនូវរាគ: បុគ្គលឤចនឹងពង្រីកអសុភសញ្ញានោះ បាន ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការរីកចំរើននូវគំនិតដែលធំធែង។ ប្រការនេះត្រូវគ្នានឹងវចន:នៅក្នុងព្រះអភិធម្មដែល បាន សំដែងថា៖ “បុគ្គលដែលឤស្រ័យនៅដោយប្រាសចាករាគ:និងកិលេសដែលសេសសល់ បំពេញបឋមជ្ឈាន ដោយ រហ័ស ឤស្រ័យនៅក្នុងឧទ្ធុមាតកសញ្ញា និងធ្វើនូវឤរម្មណ៍ដែលពុំមានព្រំដែនឲ្យកើតឡើង។ ព្រះសឹង្គាល បិតាមហា ថេរ: បានពោលនូវគាថានេះទុកថា៖

                                   “ទាយាទរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ

                                   ជាភិក្ខុឤស្រ័យនៅក្នុងព្រៃស្ងាត់

                                   ពិចារណាឃើញផែនដីនេះពោរពេញទៅដោយអដ្ឋិកសញ្ញា

                                   ឤត្មាអញគិតថា មិនយូរប៉ុន្មានទេ

                                   ភិក្ខុនោះនឹងលះបង់នូវរាគ:បានជាពិតប្រាកដ”[xv] ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៤-សីលានុស្សតិ

៤-សីលានុស្សតិ 
បុ       អ្វីគឺ “សីលានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី បដិបត្ដិ?

វិ        ឤស្រ័យដោយគុណ បុគ្គលរំលឹកដល់សីលបរិសុទ្ធ។ អនុស្សតិនេះ គឺការដែលមានសតិចូលទៅតាំងមាំ និងជា សម្មាសតិ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីសីលានុស្សតិដោយប្រការដូចពោលមកនេះចុះ។ ការស្ងប់នៃចិត្ត ក្នុង (សីលានុស្សតិ)នោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការមានសតិនៅជាប់ជាមួយនឹង គុណូបការ: របស់សីលគឺជាលក្ខណ:។ ការគោរពគឺជារស។ ការកោតសរសើរដល់បរមសុខ ដែលកើតអំពី សីលគឺជាបទដ្ឋាន។

           ឤនិសង្សរបស់សីលានុស្សតិមាន១២យ៉ាងគឺ: បុគ្គលនោះមានសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះពុទ្ធ ក្នុងព្រះធម៌ ក្នុងព្រះសង្ឃ គោរពសីលសិក្ខា គោរពទាន មានសតិ សម្លឹងឃើញភ័យនិងខ្លាចក្នុងកំហុសសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក្តី[lv]  រក្សាខ្លួនឯង ការពារអ្នកដទៃ ពុំមានភ័យក្នុងលោកនេះ ពុំមានភ័យក្នុងលោកខាងមុខ ហើយរីករាយនឹងឤនិសង្ស ច្រើនយ៉ាងដែល កើតពីការរក្សាសីលទាំងអស់។ ទាំងនេះជាឤនិសង្សរបស់សីលានុស្សតិ។

            “អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ”? យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីដែលស្ងាត់ និងរក្សាចិត្ត របស់ ខ្លួនមិន ឲ្យរវើរវាយ។ ពេលចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីគប្បីរំលឹកថា៖ “សីលរបស់ឤត្មាអញមិនដាច់ទេ មិនធ្លុះទេ មិនពពាលទេ មិនសៅហ្មងទេ រួចរំដោះហើយ ជាទីកោតសរសើរនៃបណ្ឌិត មិនប្រឡាក់ដោយ មន្ទិល កើតឡើង ដើម្បីសមាធិ”[lvi] ។

           បើសីលនោះមិនដាច់ សីលនោះក៏មិនធ្លុះដែរ។ បើសីលនោះមិនធ្លុះ សីលនោះក៏មិនពពាលដែរ។ ប្រការ ដទៃ ទៀតក្រៅពីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងទំនងដូចគ្នានេះចុះ។

           ម៉្យាងទៀត កាលបើសីលនោះបរិសុទ្ធ សីលទាំងនោះរមែងជាកន្លែងរួមនៃអំពើល្អទាំងអស់ ទើបសីលទាំង នោះ លោកហៅថាមិនដាច់មិនធ្លុះ។ មកពីសីលទាំងនោះសាងកិត្តិយសឲ្យបរិស័ទ ទើបលោកហៅថា មិនពពាល មិនសៅ ហ្មង។ មកពីសីលទាំងនោះធ្វើឲ្យកើតបីតិចំពោះព្រះអរហន្ត និងពុំមានសេចក្ដីទុក្ខព្រួយ ទើប លោកហៅថា ជាទីកោត សរសើរនៃបណ្ឌិត។ មកពីសីលទាំងនេះមិនត្រូវប៉ះពាល់ដោយទិដ្ឋិ ទើបលោកហៅថាមិន ប្រឡាក់ ដោយមន្ទិល។ ព្រោះសីលទាំងអស់នេះនាំឲ្យឋានរឹងមាំ ទើបលោកហៅថា នាំទៅកាន់សមាធិ។

           ម៉្យាងទៀតយោគីគួរបដិបត្តិសីលានុស្សតិដោយវិធីផ្សេងទៀត ដោយការគិតដូចនេះថា៖  “សីលជា សេចក្តី សុខដែលប្រាសចេញពីសេចក្ដីទុក្ខព្រួយ។ វណ្ណ:នេះគួរទទួលនូវកិត្ដិយស។ សម្បត្តិរបស់សីលជាសម្បត្តិ ដែលគ្មាន ភ័យ។ ឤនិសង្សរបស់សីលលោកបានសំដែងទុករួចមកហើយ”។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីសីលយ៉ាងនេះចុះ។ យោគីនោះ បដិបត្តិសីលានុស្សតិដោយការពិចារណាឤនិសង្សរបស់សីលដោយវិធីទាំងនេះ។ ព្រោះឤស្រ័យ ដោយការដែលមានសតិតាំងមាំ(ក្នុងសីល) និងសទ្ធា ចិត្តយោគីនោះក៏មិនមានការរុកកួន។ ព្រោះតែចិត្តគ្មានការ រុកកួន យោគីនោះក៏ បំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង ហើយក៏សម្រេចបាននូវឧបចារឈាន។ អ្វីដែលសល់ពី់នេះបាន សំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

ចប់ សីលានុស្សតិ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៥-ចាគានុស្សតិ

៥-ចាគានុស្សតិ 
បុ       អ្វីគឺ “ចាគានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី បដិបត្ដិ?

វិ        ចាគ: បានដល់បុគ្គលណាដែលឲ្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួ់នដល់អ្ន់កដទៃ ប្រាថ្នានិងធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ និង ដើម្បីបានទទួលនូវសេចក្តីសុខដែលកើតពីការធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃនោះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីចាគ: ដោយប្រការដូចបានពោលមកនេះចុះ។ បុគ្គលរស់នៅដោយមិនខ្វាយខ្វល់ ដោយការរំលឹកគុណរបស់ ចាគ:។ អនុស្សតិនេះ គឺការដែលមានសតិចូលទៅតាំងមាំ និងជាសម្មាសតិ។ នេះហៅថាចាគានុស្សតិ។ ការស្ងប់នៃចិត្តក្នុងចាគានុស្សតិនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការមានសតិនៅជាប់ជាមួយ នឹង គុណូបការ:របស់ចាគ:គឺជាលក្ខណ:។ ការមិនកំណាញ់គឺជារស។ ការមិនលោភលន់គឺជាបទដ្ឋាន។

           បុគ្គលអ្នកបដិបត្តិចាគានុស្សតិ រមែងទទួលបានឤនិសង្ស១០យ៉ាងគឺ: រមែងបានសេចក្តីសុខព្រោះការ លះបង់ ក្លាយជាអ្នកមិនលោភលន់ព្រោះការលះបង់នេះ រស់នៅដោយពុំមានទុក្ខ រមែងគិតដល់អ្នកដទៃ ជាទី ស្រឡាញ់របស់ អ្នកដទៃ មិនមានការភ័យខ្លាចក្នុងចំណោមអ្នកដទៃ មានបីតិច្រើន មានចិត្តប្រកបដោយករុណា រស់នៅជាសុខ និងចូល ដល់ទេវលោក។

            “អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ” យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីដែលស្ងាត់ និងរក្សាចិត្ត របស់ ខ្លួនមិន ឲ្យរវើរវាយ។ ពេលចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីគប្បីបដិបត្ដិចាគានុស្សតិដូច្នេះថា៖ “ព្រោះការ លះបង់ នូវវត្ថុទាំងឡាយ ឤត្មាអញបានធ្វើប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ។ ដូច្នេះឤត្មាអញបានបុណ្យច្រើនណាស់។ មនុស្ស ដែលអន់ថយ ព្រោះមានមន្ទិលគឺសេចក្តីលោភលន់ នឹងត្រូវចងជាប់ដោយវត្ថុទាំងឡាយនោះ។ ឤត្មាអញ មាន ជីវិតរស់នៅដោយចិត្ត ដែលមិនលោភលន់ និងបរិសុទ្ធ។ ឤត្មាអញតែងឲ្យ និងរីករាយចំពោះការឲ្យដល់អ្នក ដទៃ ជានិច្ច។ ឤត្មាអញតែងឲ្យ និងចែកចាយជាប្រចាំ” [lvii]។

           យោគីនោះ បដិបត្តិចាគានុស្សតិដោយវិធីទាំងនេះ។ ព្រោះឤស្រ័យចាគានុស្សតិ ចិត្តយោគីនោះក៏បាន នូវ សទ្ធា។ ព្រោះឤស្រ័យចាគានុស្សតិ និងសទ្ធានេះ ចិត្ដយោគីនោះក៏មិនមានការរុកកួន។ ព្រោះតែចិត្តគ្មានការ រុកកួន យោគីនោះក៏បំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង ហើយក៏សម្រេចបាននូវឧបចារឈាន។ អ្វីដែល សល់ ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

ចប់ ចាគានុស្សតិ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ឤនិសង្ស

ឤនិសង្ស 
            “អ្វីជាឤនិសង្សរបស់ឤនាបាណស្សតិ” មានសេចក្ដីថា៖ បើបុគ្គលបដិបត្ដិនូវឤនាបាណស្សតិ បុគ្គល នោះរមែងមានជីវិតដែលស្ងប់ ដែលប្រណីត ដែលគួរឲ្យស្រឡាញ់ និងដែលមានសេចក្ដីសុខ។ បុគ្គលនោះឤច ធ្វើឲ្យបាបនិងអកុសលធម៌បាត់ទៅ និងឤចកំចាត់ចោលបានភ្លាមនៅពេលដែលបាបនិងអកុសលធម៌នោះកើត ឡើង[1] ។ បុគ្គលនោះមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងរាងកាយនិងចក្ខុទ្វាររបស់គេឡើយ។ កាយនិងចិត្តរបស់បុគ្គលមិន យោលយោក និងមិនរញ្ជួយទេ[2] ។ បុគ្គលនឹងបំពេញសតិបដ្ឋាន៤ ពោជ្ឈង្គ៧ និងវិមុត្តិឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រះដ៏មានព្រះ ភាគទ្រង់ត្រាស់សរសើរថា ឤនាបាណស្សតិនេះជា “អរិយវិហារ” ជា “ព្រហ្មវិហារ” និងជា “តថាគតវិហារ[3]” ។