navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
កោសិកា​ដើម: ការបន្តខ្លួនឯង

ការបន្តខ្លួនឯង 
នៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង កោសិកាដើមត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយថាតើពួកគេអាចបង្កើតជាលិកាឡើងវិញបានដែរឬទេ។ ឧទាហរណ៍ ការធ្វើតេស្តកំណត់សម្រាប់ខួរឆ្អឹង ឬ កោសិកាដើម hematopoietic (HSC) គឺដើម្បីប្តូរកោសិកា និងរក្សាទុកពួកវាជាបុគ្គលដោយគ្មានកោសិកាដើម hematopoietic ។ នេះបង្ហាញថាកោសិកាអាចបង្កើតកោសិកាឈាមថ្មីក្នុងរយៈពេលយូរ។ វាក៏អាចធ្វើទៅបានដើម្បីញែកកោសិកាដើមដែលអាចត្រូវបានប្តូរទៅបុគ្គលផ្សេងទៀតដោយគ្មាន HSC ពីបុគ្គលដែលបានប្តូរ។

លក្ខណៈនៃកោសិកាដើមអាចត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រដូចជា ការធ្វើតេស្ត clonogenic ដែលវាយតម្លៃកោសិកាតែមួយតាមរយៈ សមត្ថភាពនៃភាពខុសគ្នា និង ការចម្លងដោយខ្លួនឯង។ កោសិកាដើមក៏អាចត្រូវបានញែកដាច់ពីគេដោយមានចំនួនប្រជាជនជាក់លាក់នៃសញ្ញាសម្គាល់ផ្ទៃកោសិកា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លក្ខខណ្ឌវប្បធម៌នៅក្នុង vitro ផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថរបស់កោសិកា ដែលធ្វើឱ្យវាមិនច្បាស់លាស់ពីរបៀបដែលកោសិកាមានឥរិយាបទពិតប្រាកដ។ មានការជជែកវែកញែកយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ថាតើកោសិកាដើមពេញវ័យមួយចំនួនពិតជាកោសិកាដើមឬអត់។ [ ប្រភព​ទាមទារ ]
កោសិកា​ដើម: កាលប្បវត្តិ

កាលប្បវត្តិ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| កោសិកាដើមអំប្រ៊ីយ៉ុងកណ្តុរ
ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ការប្រើប្រាស់ផ្សេងៗនៃកោសិកាដើម ដែលអាចអនុវត្តបានចំពោះមនុស្ស។
កោសិកា​ដើម: ប្រភេទ

ប្រភេទ 
ភាពអមតៈ និង ភាពច្រើន នៃកោសិកាដើម ផ្តល់នូវគំរូល្អក្នុង vitro សម្រាប់ការសិក្សាអំពីការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស។ តាមរយៈការសិក្សាពីដំណើរការនៃភាពខុសគ្នានៃកោសិកាដើម ហ្សែន ដែលដើរតួនាទីក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍ និងដំណើរការបែងចែកនឹងត្រូវបានបង្ហាញ ហើយការស្រាវជ្រាវនេះត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងបង្កើនល្បឿននៅពេលដែល ផែនទីហ្សែន របស់មនុស្សត្រូវបានបញ្ចប់។ លើសពីនេះ ការអភិវឌ្ឍន៍ថ្នាំថ្មីនឹងកាន់តែសកម្ម នៅពេលដែលការធ្វើតេស្តថ្នាំ និងការធ្វើតេស្តជាតិពុលត្រូវបានអនុវត្តលើជាលិកា ឬ កោសិកា របស់មនុស្សដែលមានភាពដូចគ្នាដែលទទួលបានពីកោសិកាដើម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សំខាន់ជាងនេះទៅទៀត តម្លៃដ៏អស្ចារ្យបំផុតនៃកោសិកាដើមនាពេលអនាគតគឺថា វាអាចទៅរួចដើម្បីទទួលបាននូវបរិមាណដ៏ធំនៃកោសិកា ឬជាលិកាដែលអាចជំនួសជាលិកាដែលខូច ហើយប្រើវា ដើម្បីព្យាបាលជំងឺដែលមិនអាចព្យាបាលបាន ។ ឧទាហរណ៍ ជំងឺផាកឃីនសុន ដែលជាជំងឺខួរក្បាលដែលខូច បណ្តាលមកពីការស្លាប់នៃកោសិកាសរសៃប្រសាទដែលផលិត សារធាតុ dopamine ហើយការប្តូរជាលិកាខួរក្បាលរបស់ទារកត្រូវបានគេដឹងថាជាវិធីសាស្ត្រព្យាបាលដ៏មានប្រសិទ្ធភាពបំផុត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ជាលិកាខួរក្បាលរបស់ទារកមិនត្រឹមតែមានកម្រិតប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបង្កបញ្ហាសីលធម៌ និងសង្គមជាច្រើនទៀតផង។ តាមរយៈការបង្កើតវិធីសាស្រ្តដើម្បីជំរុញឱ្យមានភាពខុសគ្នានៃកោសិកាណឺរ៉ូន dopaminergic ពីកោសិកាដើម វានឹងអាចទទួលបានបរិមាណដ៏ច្រើននៃកោសិកាសរសៃប្រសាទ dopaminergic ហើយប្តូរពួកវាទៅជាអ្នកជំងឺ ដែលមានជំងឺផាកឃីនសុន ។ លើសពីនេះទៀត ប្រសិនបើកោសិកា β ជាច្រើនដែលបញ្ចេញអាំង ស៊ុយលីន ត្រូវបានទទួល នោះវានឹងអាចព្យាបាលអ្នកជំងឺដែលមាន ជំងឺទឹកនោមផ្អែម ប្រភេទទី 1 ដែលពឹងផ្អែកលើការចាក់ អាំងស៊ុយលីន ។ លើសពីនេះ តម្លៃនៃឱសថបង្កើតឡើងវិញកំពុងកើនឡើងជាលំដាប់ ដោយសារក្តីសុបិននៃឱសថបង្កើតឡើងវិញអាចរៀបចំឡើងវិញនូវទីផ្សារវេជ្ជសាស្ត្រពិភពលោកបច្ចុប្បន្នទាំងមូល ដែលមានតម្លៃប្រហែល 120 quintillion។

ការអភិវឌ្ឍន៍នៃការព្យាបាលសម្រាប់អ្នកជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលរបស់មនុស្សកំពុងដំណើរការ រួមទាំងការរកឃើញអ្នកសម្របសម្រួលការព្យាបាលដោយកោសិកាដើម ដើម្បីព្យាបាលជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ( ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ) ក្នុងដំណាក់កាលធ្វើតេស្តសត្វ។  នៅក្នុងករណីនៃការបង្កើតឡើងវិញនៃ ឆ្អឹងខ្ចី ជង្គង់ ឆ្អឹង និងឆ្អឹងខ្ចីត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញនៅក្នុងសត្វទន្សាយដោយដុំកោសិកាដើមទៅជាអង្កាំ ហើយស្ទូងពួកវាទៅក្នុងជង្គង់ដើម្បីបង្កើតជាលិកាសិប្បនិម្មិត។
កោសិកា​ដើម: អាគុយម៉ង់

អាគុយម៉ង់ 
កោសិកាដើមត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងបើកការយល់ដឹងថ្មីសម្រាប់មនុស្សជាតិ រួមទាំងទិដ្ឋភាពផ្នែកវេជ្ជសាស្រ្តផងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារតែធម្មជាតិនៃកោសិកាដើមដោយប្រើអំប្រ៊ីយ៉ុងរបស់មនុស្ស ការជជែកវែកញែកទាក់ទងនឹងសេចក្តីថ្លៃថ្នូររបស់មនុស្សហាក់ដូចជាជៀសមិនរួច ហើយភាពចម្រូងចម្រាសផ្សេងៗនៅតែបន្តកើតមាន។

 ភាពចម្រូងចម្រាសលើការប្រើប្រាស់ទារក

ដើម្បីឱ្យការស្រាវជ្រាវកោសិកាដើមដំណើរការ កោសិកាដើមត្រូវតែត្រូវបានស្រង់ចេញដោយប្រើ blastocysts ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មានការជជែកដេញដោលគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ថាតើជីវិតមនុស្សត្រូវបានគេយកទៅធ្វើការពិសោធន៍ដែរឬទេ ព្រោះវាអាចត្រូវបានបង្ហាញថាជាទារក។ ក្នុងន័យនេះ ការជជែកវែកញែកអំពីសាសនា ឬជំនឿមិនអាចត្រូវបានគេព្រងើយកន្តើយឡើយ។ ជាមូលដ្ឋាន ការជជែកវែកញែកពាក់ព័ន្ធនឹងសំណួរថាតើ blastocysts អាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាជីវិតឬអត់។
កោសិកា​ដើម: រូបថត

រូបថត 
ប្រទេស​ភាគ​ច្រើន​បាន​អនុម័ត​ច្បាប់​ជីវសីលធម៌ ហើយ​កូរ៉េ​មាន ​ច្បាប់​ស្តីពី​ជីវសីលធម៌ និង​សុវត្ថិភាព ។ ច្បាប់នេះហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់ អំប្រ៊ីយ៉ុង (អំប្រ៊ីយ៉ុងស្រស់) ដែលអាចលូតលាស់ទៅជាសារពាង្គកាយមានជីវិតដើម្បីបង្កើត កោសិកាដើមអំប្រ៊ីយ៉ុង ។ នេះគឺដោយសារតែអំប្រ៊ីយ៉ុងត្រូវបានបំផ្លាញដោយជៀសមិនរួចនៅពេលដែលកោសិកាដើមត្រូវបានស្រង់ចេញ។ ដូច្នេះមានតែមេជីវិតឈ្មោល និងស៊ុតមិនទាន់បង្កកំណើត (ស៊ុតមិនទាន់បង្កកំណើត) ឬអំប្រ៊ីយ៉ុងដែលនៅសល់ក្រោយការព្យាបាលភាពគ្មានកូន ហើយគ្រោងនឹងបោះចោល (អំប្រ៊ីយ៉ុងកក) អាចប្រើបាន។ http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=105&oid=038&aid=0002145700 ការស្រាវជ្រាវមិនអាចធ្វើបានជាមួយស៊ុតអ្នកបរិច្ចាគទេ។ លោកវេជ្ជបណ្ឌិត Hwang Woo-seok បានប្រើស៊ុតអ្នកបរិច្ចាគ ប៉ុន្តែនេះគឺមុនពេលដែលច្បាប់ត្រូវបានកែសម្រួល។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សហរដ្ឋអាមេរិកអនុញ្ញាតឱ្យស្រាវជ្រាវដោយប្រើស៊ុតអ្នកបរិច្ចាគ។ នៅខែមិថុនាឆ្នាំ 2006 សាកលវិទ្យាល័យ Harvard បានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវការក្លូនអំប្រ៊ីយ៉ុង somatic ដោយប្រើស៊ុតម្ចាស់ជំនួយ។ http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=105&oid=003&aid=0000585796 ក្នុងឆ្នាំ 2013 ពួកគេបានជោគជ័យក្នុងការក្លូនកោសិកាដើមអំប្រ៊ីយ៉ុងក្នុងរយៈពេល 9 ឆ្នាំដោយប្រើវិធីសាស្ត្រស្ទើរតែស្រដៀងនឹងវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវរបស់វេជ្ជបណ្ឌិត Woo-Seok Hwang (វិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវរបស់ Dr. Woo-Seok Hwang ធ្លាប់ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយអ្នកស្រាវជ្រាវ stem cell ពីមុន ហើយ Dr. វិធីសាស្ត្ររបស់ Woo-Seok Hwang ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "ពិសេស" ។ 'ខ្ញុំមិនអាចធ្វើវាបានទេ ') លើកនេះផងដែរ ដូចជាវេជ្ជបណ្ឌិត Hwang Woo-seok ស៊ុតអ្នកបរិច្ចាគក៏ត្រូវបានគេប្រើផងដែរ។
កោសិកា​ដើម: ការរើសអើង

ការរើសអើង 

 លោក Hwang Woo-seok
 meristem
 ចន ហ្គរដុន
 ការព្យាបាលដោយកោសិកា
 Shinya Yamanaka

 madang.ajou.ac.kr/~ydpark/lectures/... /S20050609PCW.ppt
 kdcp.halym.or.kr/education/StemCell05.ppt
 biosci.snu.ac.kr/includes/download.php?file=2-2
 នាយកគ្លីនិកស្ត្រី Avenue Cho Byeong-gu [ ការបញ្ចេញមតិមិនច្បាស់ ]
 សព្វវចនាធិប្បាយ Doosan Donga
 Alessandra Biffi (2013) ។ "ការព្យាបាលដោយហ្សែនកោសិកាដើម hematopoietic lentiviral ផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់ជំងឺមហារីកឈាម metachromatic" វិទ្យាសាស្រ្ត 341 (6148) doi: 10.1126/science.1233158
 Florian Eichler (2017) ។ "ការព្យាបាលដោយហ្សែន Stem-Cell Hematopoietic សម្រាប់ Cerebral Adrenoleukodystrophy" The New England Journal of Medicine 377 :1630-1638 DOI: 10.1056/NEJMoa1700554
 Juli R. Bagó (2016) ។ "កោសិកាដើមសរសៃប្រសាទដែលបង្កើតដោយវិស្វកម្មព្យាបាលគឺជាដុំសាច់ដុះ និងរារាំងការវិវត្តនៃ glioblastoma" Nature Communications 7 :10593 doi: 10.1038/ncomms10593។
កោស្ត (លក្ខណៈស្ថាបត្យកម្ម)

រូបភាពតូច| Lingodbhava នៅ កោស្ត ក្នុង ប្រាសាទ Karkodeswarar ក្នុងស្រុក Ariyalur នៃ Tamil Nadu
កោស្ត  គឺជាជញ្ជាំងខាងក្រៅដែលរកឃើញនៅជុំវិញ គភ៌គ្រឹះ ឬជម្រកខាងក្នុងនៅក្នុង ប្រាសាទហិណ្ឌូ ។ នៅក្នុង កោស្ត នេះអាទិទេពត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមប្រពៃណី អគម (ហិណ្ឌូ) ។

នៅក្នុងប្រាសាទ ព្រះសិវៈ ចម្លាក់ដូចជា Nartana Vinayaka, Dakshinamurthy, Vishnu, Lingodbhava, Brahma Vishnu Durga ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ Komugi ដែលតាមរយៈទឹក abisega ដែលចេញមកពីទីសក្ការៈបូជា ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅទីនេះផងដែរ។ ក្នុង​សម័យ​ស្តេច​នៅ​ក្នុង​ប្រាសាទ​ថ្មក្រានីត គេ​បាន​រក​ឃើញ​ចម្លាក់​ផ្សេងៗ​ជា​ច្រើន​ទៀត។ កោស្ត ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រាសាទ សិវ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា សិវកោស្ត  និង សិវលយកោស្ត ។
កោះ

thumb|right|250px|កោះអូស្ត្រាលី
កោះ ជាផ្នែកនៃដីដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយទឹក។ កោះច្រើនផ្ដុំគ្នាបង្កើតបានជាក្រុមកោះឬហ្វូងកោះ និងជាប្រជុំកោះឬកំរងកោះ។
កោះ: លក្ខណៈ

លក្ខណៈ 
យើងបានអោយនិយមន័យកោះថាជាផ្នែកនៃដីដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយទឹក។ ប៉ុន្តែផ្នែកនៃទឹកត្រង់នេះជាទូទៅគេមិនគិតទេ បើវាជាទន្លេ ស្ទឺង ឬ ព្រែក (តែក៏មានករណីលើកលែងដែរ)។ ឧទាហរណ៍ដូចជានៅបារាំង ព្រែកឌុយមីឌីភ្ជាប់ទន្លេហ្គារ៉ូនទៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ ហេតុនេះមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនិងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេភ្ជាប់គ្នាដោយខ្សែទឹក។ តាមលក្ខណៈបច្ចេកទេស ផ្នែកដីរបស់បារាំងដែលខាងត្បូងទន្លេហ្គារ៉ូននិងព្រែកឌុយមីឌីរួមទាំងឧបទ្វីបអ៊ីបេរីហ៊ុំព័ទ្ធដោយទឹក។ ប៉ុន្តែគេមិនអាចហៅផ្នែកនៃដីនេះថាជាកោះទេ។ ក៏ប៉ុន្តែបើសំរាប់ចំរៀកដីតូចៗដែលហ៊ុំព័ទ្ធដោយទន្លេឬស្ទឹង គេអាចហៅថាជាកោះបាន។

មូលហេតុដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងការដែលគេហៅទ្វីបអាស៊ីនិងអាហ្វ្រិកជាសន្ទះដីជាប់គ្នាតែមួយ (ជាកោះធំជាងគេលើលោក) ទោះបីជាតាមលក្ខណៈបច្ចេកទេសមានព្រែកជីកស៊ុយអេខណ្ឌចែកជា២ក៏ដោយ។ អូស្ត្រាលីជាញឹកញាប់ត្រូវគេចាត់ទុកជាកោះធំជាងគេព្រោះវាមានទឹកសមុទ្រព័ទ្ធជុំវិញគ្រប់ជ្រុង និងមិនមានភ្ជាប់ទៅផ្ទៃដីផ្សេងទៀត។

ផ្ទុយទៅវិញ កោះមួយនៅតែមានឈ្មោះជាកោះដដែលទោះបីជាមានស្ពានដីភ្ជាប់ទៅផ្ទៃដីដ៏ទៃក៏ដោយ។ ដូចក្នុងករណីកោះសិង្ហបុរីដែលភ្ជាប់ទៅឧបទ្វីបម៉ាឡេដោយផ្លូវថ្នល់ចាក់សសរក៏ដោយ។ ជួនកាលគេរក្សាការហៅឈ្មោះកោះមួយជាកោះដដែលទៅជាភ្ជាប់ទៅដីទ្វីបហើយក៏ដោយ ដោយសារមូលហេតុប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬវិទ្យាសាស្ត្រ។
កោះ: ប្រភេទកោះ

ប្រភេទកោះ 
តាមលក្ខណៈភូមិវិទ្យា គេចែកប្រភេទកោះជា២គឺកោះទ្វីបនិងកោះសមុទ្រ។ តាមកំនកំនើត គេក៏អាចចែកជាកោះធម្មជាតិនិងកោះសិប្បនិម្មិតផងដែរ។
 កោះទ្វីប 
thumb|right|250px|កោះបរនេអូជាប្រភេទកោះទ្វីប
កោះទ្វីបជាកោះដែលស្ថិតនៅលើធ្នើទ្វីបនៃជាយទ្វីបមួយ។ ឧទហរណ៍មានដូចជា ហ្គ្រីនលែន និង កោះសាប្លឹ នៅអាមេរិកខាងជើង , កោះបាបាដូស និង កោះទ្រីនីដាដ នៅអាមេរិកខាងត្បូង , កោះចក្រភពអង់គ្លេស កោះអាយអឺលែន និង កោះស៊ីស៊ីលី នៅអឺរ៉ុប , កោះស៊ូម៉ាត្រា កោះបរនេអូ និង កោះជ្វា នៅអាស៊ី , កោះកង់ហ្គូរូ នៅអូស្ត្រាលី ជាដើម។

ប្រភេទពិសេសមួយរបស់កោះទ្វីបគឺកោះមីក្រូទ្វីប ដែលជាប្រភេទកោះកើតពីបំនែកនៃដីទ្វីប។ តួយ៉ាងដូចជា កោះម៉ាដាហ្គាស្កា និង កោះសុកុត្រា នៅអាហ្វ្រិក , ញូហ្សៀលែន ជាដើម។ ប្រភេទពិសេសមួយទៀតគឺកោះឬរបារដែលកើតឡើងពីបន្សំថ្មតូចៗនាំមកដោយចរន្តទឹកដែលបាត់ថាមពលរបស់វានាកាលណាមួយ។ តួយ៉ាងដូចជាកោះទាំងឡាយដែលកើតនៅតំបន់ដីសណ្ដររបស់ទន្លេធំៗ។

 កោះសមុទ្រ 
thumb|right|250px|កោះហាវ៉ៃជាប្រភេទកោះសមុទ្រ
កោះសមុទ្រជាកោះដែលមិនស្ថិតនៅលើធ្នើទ្វីប។ ភាគច្រើននៃកោះប្រភេទនេះកើតពីភ្នំភ្លើង បាតុភូតតិចតូនិច និងចលនាផ្លាក។

ប្រភេទកោះសមុទ្រភ្នំភ្លើងមួយដែលគេឃើញមាននៅ ធ្នូកោះភ្នំភ្លើង កើតឡើងពីភ្នំភ្លើងដែលផុសឡើងត្រង់កន្លែងដែលផ្លាកតិចតូនិចមួយរអិលចូលក្រោមផ្លាកមួយទៀត។ មានដូចជា កំរងកោះម៉ារីយ៉ាណាជាដើម។

ប្រភេទមួយទៀតរបស់កោះសមុទ្រភ្នំភ្លើងកើតឡើងពេលដែលទ្រនុងមហាសមុទ្រងើបមកប៉ះផ្ទៃទឹក។ មានដូចជា អាយស្លេន (កោះភ្នំភ្លើងធំជាងគេលើលោក) និង កោះជេនម៉ាយិន។

ប្រភេទទី៣កើតមកពីចំនុចក្ដៅ។ ចំនុចក្ដៅជាទូទៅផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងតាមផ្លាកតិចតូនិចដែលនៅពីលើវា។ ហេតុនេះពេលដែលផ្លាកនោះរំកិល កោះមួយខ្សែកើតឡើងតាមទិសដៅរបស់ចលនាផ្លាកនោះ។ ឧទាហរណ៍ កំរងកោះហាវ៉ៃ។
កោះ: កោះទ្វីប

កោះទ្វីប 
thumb|right|250px|កោះបរនេអូជាប្រភេទកោះទ្វីប
កោះទ្វីបជាកោះដែលស្ថិតនៅលើធ្នើទ្វីបនៃជាយទ្វីបមួយ។ ឧទហរណ៍មានដូចជា ហ្គ្រីនលែន និង កោះសាប្លឹ នៅអាមេរិកខាងជើង , កោះបាបាដូស និង កោះទ្រីនីដាដ នៅអាមេរិកខាងត្បូង , កោះចក្រភពអង់គ្លេស កោះអាយអឺលែន និង កោះស៊ីស៊ីលី នៅអឺរ៉ុប , កោះស៊ូម៉ាត្រា កោះបរនេអូ និង កោះជ្វា នៅអាស៊ី , កោះកង់ហ្គូរូ នៅអូស្ត្រាលី ជាដើម។

ប្រភេទពិសេសមួយរបស់កោះទ្វីបគឺកោះមីក្រូទ្វីប ដែលជាប្រភេទកោះកើតពីបំនែកនៃដីទ្វីប។ តួយ៉ាងដូចជា កោះម៉ាដាហ្គាស្កា និង កោះសុកុត្រា នៅអាហ្វ្រិក , ញូហ្សៀលែន ជាដើម។ ប្រភេទពិសេសមួយទៀតគឺកោះឬរបារដែលកើតឡើងពីបន្សំថ្មតូចៗនាំមកដោយចរន្តទឹកដែលបាត់ថាមពលរបស់វានាកាលណាមួយ។ តួយ៉ាងដូចជាកោះទាំងឡាយដែលកើតនៅតំបន់ដីសណ្ដររបស់ទន្លេធំៗ។
កោះ: កោះសមុទ្រ

កោះសមុទ្រ 
thumb|right|250px|កោះហាវ៉ៃជាប្រភេទកោះសមុទ្រ
កោះសមុទ្រជាកោះដែលមិនស្ថិតនៅលើធ្នើទ្វីប។ ភាគច្រើននៃកោះប្រភេទនេះកើតពីភ្នំភ្លើង បាតុភូតតិចតូនិច និងចលនាផ្លាក។

ប្រភេទកោះសមុទ្រភ្នំភ្លើងមួយដែលគេឃើញមាននៅ ធ្នូកោះភ្នំភ្លើង កើតឡើងពីភ្នំភ្លើងដែលផុសឡើងត្រង់កន្លែងដែលផ្លាកតិចតូនិចមួយរអិលចូលក្រោមផ្លាកមួយទៀត។ មានដូចជា កំរងកោះម៉ារីយ៉ាណាជាដើម។

ប្រភេទមួយទៀតរបស់កោះសមុទ្រភ្នំភ្លើងកើតឡើងពេលដែលទ្រនុងមហាសមុទ្រងើបមកប៉ះផ្ទៃទឹក។ មានដូចជា អាយស្លេន (កោះភ្នំភ្លើងធំជាងគេលើលោក) និង កោះជេនម៉ាយិន។

ប្រភេទទី៣កើតមកពីចំនុចក្ដៅ។ ចំនុចក្ដៅជាទូទៅផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងតាមផ្លាកតិចតូនិចដែលនៅពីលើវា។ ហេតុនេះពេលដែលផ្លាកនោះរំកិល កោះមួយខ្សែកើតឡើងតាមទិសដៅរបស់ចលនាផ្លាកនោះ។ ឧទាហរណ៍ កំរងកោះហាវ៉ៃ។
កោះ: សូមមើលផងដែរ

សូមមើលផងដែរ 
 ប្រជុំកោះ
 កោះក្នុងទ្វីប
 បញ្ជីរាយនាម កោះនៅកម្ពុជា

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភូមិវិទ្យា
កោះកាត់បា

កោះកាត់បា គឺជាកោះធំជាងគេក្នុងចំណោមកោះចំនួន៣៦៧ ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីចំនួន ២៦០ គីឡូម៉ែត្រ 2 (១០០ម៉ាយ៍) ដែលរួមមានប្រជុំកោះកាត់បា ដែលបង្កើតជាគែមភាគអាគ្នេយ៍នៃឈូងសមុទ្រឡានហា នៅភាគខាងជើងប្រទេសវៀតណាម ។ កោះកាត់បា មានផ្ទៃក្រឡា ២៨៥ គីឡូម៉ែត្រ 2 (១១០ម៉ាយ) និងរក្សាបាននូវលក្ខណៈពិសេសដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល និងរឹងមាំនៃឆ្នេរសមុទ្រហាឡុង ។
កោះកេរ្តិ៍: ព្រះរាជាគ្រងរាជ្យ

ព្រះរាជាគ្រងរាជ្យ
ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤  គ្រងរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ៩២៨ ដល់ឆ្នាំ៩៤១ ទ្រង់បានប្ដូររាជធានីពី យសោធរបុរៈ មក កោះកេរ្តិ៍ ទ្រង់ជាបុត្ររបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣ ។
ព្រះបាទហ៌សវរ្ម័នទី២ គ្រងរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ៩៤១ ដល់ឆ្នាំ៩៤៥ ទ្រង់ជាបុត្ររបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ។
កោះក្រចកសេះ

កោះក្រចកសេះ ឬ កោះថូជូ (   ឬ đảo Thổ Châu ) គឺជាកោះធំ ជាងគេនៃប្រជុំកោះថូជូ នៅឈូងសមុទ្រថៃ ។ នេះ​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​រដ្ឋបាល​ឃុំ​ថូ​ចូវ ស្រុក​កោះត្រល់ ខេត្ត​ក្រមួនស ប្រទេស​វៀតណាម ។ នៅភាគខាងលិច  កោះនេះត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា Poulo Panjang ឬ Pulo Panjang ។ The Project Gutenberg EBook of Embassy to the Eastern Courts of Cochin-China, Siam, and Muscat, by Edmund Roberts. Page 228 Please see An Nam đại quốc họa đồ, southmost of Việt Nam. Westerners call it by Malay Pulo Panjang. Pulo: island; Panjang: long.

កោះក្រចកសេះ ស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃកោះត្រល់ និង ទីរួមខេត្តក្រមួនស (រាជា) និងនៅភាគពាយព្យនៃ ជ្រោយទឹកខ្មៅ ជាពិសេស ,  និង  ឆ្ងាយ។     មានឆ្នេរចំនួនបួននៅលើកោះ (Bai Ngu, Bai Dong, Bai Mun និង Bai Nhat) ដែលធំជាងគេគឺ Bai Ngu (តាមព្យញ្ជនៈ "Royal Beach") និង Bai Dong ។
កោះក្រចកសេះ: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
ក្នុង​សម័យសាធារណរដ្ឋ​វៀតណាម កោះក្រចកសេះ ឬ កោះ​ថូ​ជូ ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់ ​ខេត្ត​អានស្វៀន ។

នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហម បានកាន់កាប់កោះនេះហើយ ដូចដែលបានរាយការណ៍ដោយរដ្ឋាភិបាលទីក្រុងហាណូយ "បានបំផ្លាញភូមិ សម្លាប់មនុស្សជាច្រើន និងបានចាប់ពង្រត់ប្រជាជនចំនួន ៥១៥ នាក់នៅលើកោះនេះ" ។  ចាប់ពីថ្ងៃទី ២៤ ដល់ថ្ងៃទី ២៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ កងកម្លាំងវៀតណាមបានវាយប្រហារអ្នកកាន់កាប់ និងដណ្តើមយកកោះត្រល់មកវិញ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៧ ខ្មែរក្រហម​បាន​វាយ​ឆ្មក់​កោះក្រចកសេះម្តង​ទៀត ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​បរាជ័យ។  

នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩២ ក្រោមការចាត់ចែងរបស់គណៈកម្មាធិការប្រជាជនខេត្តក្រមួនស ប្រាំមួយគ្រួសារដែលមានប្រជាជនប្រហែលសាមសិបនាក់បានផ្លាស់ទៅកោះថូជូ ហើយបានតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ ថ្ងៃទី ២៤ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៩៣ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមបានសម្រេចចិត្តបង្កើតឃុំថ្មចូវ ដែលទទួលបន្ទុកគ្រប់គ្រងប្រជុំកោះទាំងមូល។
កោះក្រចកសេះ: ប្រជាសាស្រ្ត

ប្រជាសាស្រ្ត 
អ្នកស្រុកភាគច្រើនគឺជា ទាហានជើងទឹក និង ឆ្មាំព្រំដែន ដែលបានជ្រើសរើសតាំងលំនៅនៅលើកោះនេះ។ គិតត្រឹមដើមឆ្នាំ២០១២ មានគ្រួសារចំនួន ៥១៣ ដែលមានប្រជាជនប្រហែល ១.៧០០ នាក់ ដែលភាគច្រើនរស់នៅ Bai Ngu និង Bai Dong។   ជីវិត​អ្នក​ស្រុក​មិន​ងាយ​ស្រួល​ទេ ព្រោះ​ត្រូវ​ធ្វើ​ដំណើរ​ជុំវិញ​កោះ​ពីរ​ដង​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ​ដើម្បី​បញ្ចៀស​ខ្យល់​ព្យុះ។ នៅក្នុងខ្យល់មូសុងនិរតីចាប់ពីខែមេសាដល់ខែសីហា ប្រជាជនផ្លាស់ទីពី Bai Ngu ទៅកាន់ Bai Dong ហើយនៅខ្យល់មូសុងឦសានចាប់ពីខែកញ្ញាដល់ខែមីនា ពួកគេផ្លាស់ប្តូរការធ្វើចំណាកស្រុករបស់ពួកគេ។
កោះក្រះដាត

កោះនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅជិតកោះម៉ាកហើយកោះនេះមានផ្ទៃរាបស្មើដូចក្រដាស។ វាគឺជាកោះតែមួយគត់នៅប្រទេសថៃ ដែលមានឯកសារកាន់កាប់ដីស្របច្បាប់។ កោះនេះកម្មសិទ្ធឯកជន និងមានរមណីយដ្ឋានតែមួយគត់។ បើភ្ញៀវទេសចរស្ថិតនៅលើកោះនេះ យើងនឹងមើលឃើញកោះនៅជិតៗទាំងអស់។ ទីតាំងភូមិសាស្រ្តដ៏ពិសេសនេះធ្វើឱ្យកោះនេះទទួលបាននាមថា ទិសដៅដែលមើលមិនឃើញនៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅលើកោះនេះមានសត្វតាន់ជាច្រើនរស់នៅ។ ដើម្បីទៅកាន់កោះនេះ ភ្ញៀវទេសចរត្រូវទិញសេវាកម្មកញ្ចប់សរវាកម្មដំណើរកំសាន្ត ដែលរួមសេវាកម្មអាហារ ស្នាក់នៅ និងសេវាធ្វើដំណើរទាំងទៅនិងមកwww.tourismthailand.org។
កោះខ្យង

កោះខ្យងគឺភូមិមួយដែលមានទីតាំងជាប់និងសមុទ្រ ហើយជាទីកន្លែងមួយដែលសំបូរទៅដោយ គ្រឿងសមុទ្រ មានដូចជា បង្គារ ក្តាម មឹក បង្កង និង ត្រីសមុទ្រជាច្រើនទៀត។ហើយនៅពេលអានាគតរាជរដ្ឋាភិបាលនិងមានគំរោងអភិវឌ្ឈន៍តំបន់នេះឲ្យក្លាយជាកំពង់ផែដ៏ធំមួយ។
កោះខ្យង: ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត

ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត
'កោះខ្យងគឺជាភូមិមួយក្នុងចំនោមភូមិទាំង០៦ដែលមាននៅក្នុងស្រុកព្រៃនប់ដូចជា​ ស្រៃចាមលើ(ចំកណ្តាល) កោះក្របី(ជាប់និងភ្នំ) ស្រែចាមក្រោម(ជាប់និងវាលស្រែ) ស្រែក្នុង អូរជ្រៅ'(ជាប់និងវាលស្រែ) និងកោះខ្យង(ជាប់និងសមុទ្រ)ដែលស្ថិតនៅក្នុងឃុំអូរជ្រៅ ស្រុកព្រៃនប់ ខេត្តព្រះសីគហនុ។ភូមិនេះមានព្រំប្រទល់ខាងត្បូងជាប់និងសមុទ្រ ខាងជើងជាប់និងភូមិស្រែចាមលើ ខាងកើតជាប់និងសមុទ្រ ខាងលិចជាប់ភូមិកោះថ្មី។
កោះខ្យង: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ
ទីនេះដំបូងគឺជាសមុទ្រដោយសារតែមានមនុស្សរស់នៅច្រើន ហើយមនុស្សទាំងអស់នោះចោលសំរាមច្រើនទៅៗក៏បណ្តាលឲ្យកើតឡើងជាទីទួលបន្ទាប់មកទីនោះក៏ជាប់ឈ្មោះថា កោះខ្យង។កោះខ្យងនេះជាប់ឈ្មោះជាយូរណាស់មកហើយ​​ ចំពោះមូលហេតុដែលគេហៅភូមិនេះថាជាភូមិកោះខ្យង ពីព្រោះទីនេះមានទីតាំងជាប់សមុទ្រ និង​ កោះនាៗជាច្រើនទៀត ព្រមទាំងទីនេះ មានសណ្ឋានដីដូចជាកោះ និង សំបូរទៅដោយខ្យងផងនោះទើបទីនេះត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា កោះខ្យង។
កោះខ្យង: ស្ថានភាព

ស្ថានភាព
កោះខ្យងគឺជាតំបន់ជំនួញតូចមួយប៉ុន្តែប្រជាជននៅទីនេះភាគច្រើនមានជីវភាពធូរធារដោយសារតែពួកគេសុទ្ធតែជាអ្នកជំនួញ។ ទីនេះមានប្រជាជនប្រហែលជា២៥០ទៅ៣០០គ្រួសារភាគច្រើនដូចជាអ្នក នេសាទ​ ជាអ្នកលក់ដូរ​​ និងបើកអាជីវកម្មផ្ទាល់ខ្លួន។ ជាកោះខ្យងជាតំបន់មួយដែលសំបូរដោយជនចំណូលស្រុកនិងមានប្រជាជនចំរុះសាសន៍ខុសៗគ្នាដូចជា​ ចិន វៀតណាម និង​ខ្មែរ។ ទីនេះជាតំបន់ជំនួញផងនិងជាតំបន់ជំលោះក្មេងស្ទាវផង ដោយសារតែទីនេះមានអ្នកចំណូលស្រុកច្រើន និងជាប់នឹងសមុទ្រផងនោះទើបទីនេះសំបូរបញ្ហាដែលកើតឡើងពីក្មេងស្ទាវ។តំបន់នេះភាគច្រើនជាអ្នកជំនួញដូច្នេះហើយ ទីនេះពុំសូវផ្តោតសំខាន់លើការសិក្សានោះទេហេតុនេះហើយទើបទីនេះមានអ្នកខិតខំសិក្សាមានតែបន្តិចបន្តូចតែប៉ុន្នោះ។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ័ណ្ឌព្រៃនប់
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុងព្រះសីហនុ
កោះគជ់

កោះគជ់ ឬ កោះគុត គឺជាកោះដែលមានចម្ងាយឆ្ងាយជាងគេពីដីគោក និងជាកោះ ដែលធំជាងគេលំដាប់ទី២ នៅក្នងខេត្តត្រាត ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅជាប់កោះឆាង ហើយក៏ជាកោះធំជាងគេលំដាប់ទី៤នៅក្នុងប្រទេសថៃ។ កោះនេះលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដី ១០៥គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយមានបណ្តោយប្រវែង ២៥គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹង១២គីឡូម៉ែត្រ។ កោះនេះ មានកោះព័ន្ធជុំវិញដូចជាកោះក្រះដាត និងកោះម៉ាកជាដើម។ កោះនេះនៅរក្សាភាពធម្មជាតិបានទាំងស្រុង ព្រោះនៅលើកោះនេះសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងទឹកធ្លាក់ពីធម្មជាតិ។ កត្តាទាំងនេះហើយ ដែលធ្វើឱ្យកោះនេះមានទឹកធ្លាក់ល្បីឈ្មោះជាងគេគឺទឹកធ្លាក់ខ្លងចៅ។ ទឹកធ្លាក់ជាកន្លែងប្រវត្តិសាស្រ្តមួយ ដោយសារព្រះបាទរ៉ាម៉ាទី៦ បានទៅទស្សនានៅទីនោះ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១១។ ព្រះរាជាបានដាក់ឈ្មោះឱ្យទឹកធ្លាក់ថាទឹកធ្លាក់អាណាមកុក ដើម្បីរំលឹងដល់អ្នកដឹកនាំជនជាតិវៀតណាមឈ្មោះ អ៊ុង ឈៀងស៊ូwww.touriamthailand.org។ 
រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពកោះគជ់
កោះឆាង

កោះឆាងគឺជាកោះធំជាងគេបំផុតលំដាប់ទី២ នៅក្នុងប្រទេសថៃ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅជាប់ខេត្តភូកេត។ កោះនេះលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីប្រមាណ ៤២៩គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ កោះនេះសម្បូរទៅទៅដោយភ្នំខ្ពស់ៗ និងជ្រលងភ្នំជាច្រើន ហើយភ្នំ ដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ជាគេនៅលើកោះនេះគឺភ្នំសាលាក់ផេត ដែលមានរយៈកម្ពស់៧៤៤ម៉ែត្រ ចំណែកឯភ្នំចមប្រាសាទ ឈរនៅលំដាប់ទី២ និងភ្នំម៉ៃហមឈរលំដាប់ទី៣។ កោះឆាងមានព្រៃព្រឹក្សាធម្មជាតិ ដែលជាប្រភពទឹកដ៏សំខាន់ និងមានទឹកធ្លាក់ជាច្រើនកន្លែងនៅលើកោះនេះទៀតផង។ កោះឆាងព័ន្ធជុំវិញទៅដោយកោះតូចៗជាច្រើន និងគ្របដណ្តាប់ទៅដោយឆ្មេរខ្សាច់ដ៏ស្រស់ស្អាត និងសម្បូរទៅដោយផ្កាថ្ម ដែលល្អប្រណិត។ ឆ្នេរសំខាន់នៅកោះឆាងមានដូចជា៖
 ឆ្នេរហាតសាយខាវ៖ មានប្រវែងចំនួន ១គីឡូម៉ែត្រគឺជាឆ្នេរដ៏ស្រស់ស្អាត ដែលទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាច្រើន ក្នុងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំកន្លងមកនេះ។ បច្ចុប្បន្នឆ្នេរនេះត្រូវបានគេអភិវឌ្ឍបន្ថែមរួមជាមួយការរចនាកន្លែងស្នាក់នៅបែបផ្សេងៗគ្នា ព្រមទាំងមានភោជនីយដ្ឋាន កន្លែងលក់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ និងសណ្ឋាគារផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរ ដែលមានបំណងចង់ស្នាកិនៅពេលយប់គួរតែស្នាក់នៅឆ្នេរនេះ។
 ឆ្នេរហាតខ្លងផ្រាវ៖ ស្ថិតនៅភាគខាងិត្បូងនៃឆ្នេរហាតសាយខាវ និងស្ថិតនៅចំកណ្តាលភាគខាងលិចនៃកោះឆាង។ ឆ្នេរនេះមានរាងកោង និងមានដើមដូងជាច្រើនដុះជាជួរតាមបណ្តាយឆ្នេរ ដែលមើលទៅពោរពេញដោយភាពស្រស់ស្រាយ និងស្ងប់ស្ងាត់។ នៅភាគខាងជើងនៃឆ្នេរនេះមានរមណីយដ្ឋានឡែមឆ៉ៃយ៉ាចិត ដែលភ្ញៀវទេសចរអាចស្នាក់នៅបាន។ ទីនេះភ្ញៀវទេសចរអាចគយគន់ទេសភាពទាំងមូលណៃឆ្នេរហាតខ្លងផ្រាវ ហើយវាជាទីកន្លែង ដែលល្អបំផុតក្នុងការគយគន់ទស្សនីយភាពនៃថ្ងៃរៀបលិច។ នៅទីនេះក៏ជាទីផែតូចមួយ និងមានទូកសម្រាប់ជិះកំសាន្ត និងមុជទឹក។
 ឆ្នេរហាតខ្លងកៃប៊ែ៖ គឺជាឆ្នេរដ៏ស្រស់ស្អាត់មួយទៀត ដែលមានដើមដូងដុះជាជួរនៅតាមបណ្តោយឆ្នេរខ្សាច់។ ថ្វីត្បិតតែនៅលើឆ្នេរនេះមានរមណីយដ្ឋាន និងសណ្ឋាគារជាច្រើននៅផ្នែកខាងមុខ ប៉ុន្តែនៅប៉ែកខាងក្រោយក៏មានបរិស្ថានធម្មជាតិដ៏បរិសុទ្ធផងដែរ។ ការដើរកំហែកាយនៅពេលព្រឹកនឹងធ្វើឱ្យភ្ញៀវទេសចរមានអារម្មណ៍ស្រស់ស្រាយ រួមជាមួយខ្យល់ជំនោរត្រជាក់តិចៗwww.tourismthailand.org។
កោះជ្វា

thumb|right|ទីតាំងកោះជ្វា
thumb|right|ផែនទីកោះជ្វា
កោះជ្វា ជាកោះមួយនៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ដែលរដ្ឋធានីចាការតាតាំងនៅ។ កោះជ្វាជាកោះដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុត (១៣០លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០៦)។ កោះជ្វាក៏ជាតំបន់ដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនខ្ពស់ជាងគេលើលោកផងដែរ។ វាមានផ្ទៃដី ១២៦ ៧០០គ.ម២ ធំជាងគេលំដាប់ទី១៣។ កោះជ្វាកកើតពីពំនើងផ្នត់នៃភ្នំភ្លើង។ ជួរភ្នំភ្លើងមួយបង្កើតជាទ្រនុងពីខាងកើតទៅខាងលិចនៃកោះ។ កោះជ្វាមានភាសាសំខាន់ៗ៣ ដែលប្រជាជនភាគច្រើនអាចនិយាយ២ភាសាដោយមានភាសាឥណ្ឌូនេស៊ីជាភាសាទី២។ ប្រជាជនភាគច្រើនលើសលប់ជាមូស្លីម។ កោះជ្វាប្រជុំដោយវប្បធម៌ ជំនឿសាសនាដ៏សំបូរបែប។
កោះជ្វា: ភូមិវិទ្យា

ភូមិវិទ្យា 
thumb|right|ភ្នំសេមេរូ និង ភ្នំប៊្រូមូ នៅកោះជ្វាភាគខាងកើត
កោះជ្វាស្ថិតនៅចន្លោះកណ្ដាលរវាងកោះស៊ូម៉ាត្រាដែលនៅខាងលិចនិងកោះបាលីដែលនៅខាងកើត។ វាជាកោះធំជាងលើលំដាប់ទី១៣លើលោក។ វាមានផ្ទៃដី ១៣២ ០០០គ.ម២។ កោះជ្វាមានដើមកំនើតពីភ្នំភ្លើងស្ទើរទាំងស្រុង។ វាមានភ្នំមិនតិចជាង៣៨ទេ ដែលធ្លាប់ជាភ្នំភ្លើងរស់ បង្កើតបានជាទ្រនុងរត់ពីកើតទៅលិច។ ភ្នំភ្លើងដែលខ្ពស់ជាងគេនៅកោះជ្វាគឺភ្នំសេមេរូ (៣៦៧៦ម)។ ភ្នំភ្លើងដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងជាងគេនៅកោះជ្វាក៏ដូចជានៅឥណ្ឌូនេស៊ីគឺភ្នំមេរ៉ាពី (២៩១៤ម)។ ភ្នំនិងខ្ពង់រាបទាំងឡាយខ័ណ្ឌចែកកោះជាតំបន់ដាច់ដោយឡែកពីគ្នាជាច្រើន ដែលអនុគ្រោះដល់ការដាំដុះស្រូវលិចទឹក។ ទន្លេដែលវែងជាងគេនៅកោះជ្វាគឺទន្លេបេងហ្គាវ៉ាន់សូឡូ (៦០០គ.ម)។ ទន្លេនេះមានប្រភពមកពីភ្នំភ្លើងឡាវូនៅភាគកណ្ដាលកោះ ហើយហូរទៅខាងជើងនិងខាងកើតចូលទៅក្នុងសមុទ្រជ្វា។
កោះជ្វា: ប្រជាសាស្ត្រ

ប្រជាសាស្ត្រ 
thumb|right|ភាគកណ្ដាលរដ្ឋធានី ចាការតា
កោះជ្វាជាកោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅឥណ្ឌូនេស៊ី(ប្រមាណ៦២%នៃប្រជាជនសរុប) និងជាកោះដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេលើពិភពលោក។ វាមានប្រជាជនរស់នៅជាង១៣០លាននាក់ និងមានដង់ស៊ីតេប្រជាជន ១០២៦នាក់/គ.ម២។ ប្រហែល៤៥%នៃប្រជាជនឥណ្ឌូនេស៊ីជាជនជាតិជ្វា។

តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ៧០ រដ្ឋាភិបាលឥណ្ឌូនេស៊ីបានដំនើរការកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅប្រជាជនកោះជ្វាទៅកាន់កោះផ្សេងៗទៀត​ដែលមិនសូវមានមនុស្សរស់នៅ។ កម្មវិធីផ្ដល់លទ្ឋផលចំរុះ រួមមានជំលោះរវាងអ្នកស្រុកនិងអ្នកចូលមកតាំងទីលំនៅថ្មីផងដែរ។
កោះជ្វា: ជាតិសាសន៍និងភាសា

ជាតិសាសន៍និងភាសា 
ខុសពីកោះធំៗដទៃទៀតនៅឥណ្ឌូនេស៊ី ទោះបីជាវាមានប្រជាជនច្រើនកុះករក្ដី កោះជ្វាហាក់ដូចជាមានភាពស្មើសាច់នៃជាតិសាសន៍។ មានតែជនជាតិ២ទេដែលជាជនជាតិដើមរបស់កោះនេះ គឺជនជាតិជ្វានិងជនជាតិស៊ុនដា។ ជនជាតិទី៣ដែលមករស់នៅកោះជ្វាភាគខាងកើតតាំងពីសតវត្សរ៍ទី១៨គឺជនជាតិម៉ាឌូរ៉ា ដែលដើមឡើយរស់នៅកោះម៉ាឌូរ៉ានៅទិសឦសានកោះជ្វា។ ជនជាតិជ្វាមានប្រមាណ២ភាគ៣នៃប្រជាជនលើកោះ ខណៈជនជាតិស៊ុនដាមាន២០% និងជនជាតិម៉ាឌូរ៉ាមាន១០%។

thumb|250px|ភាសាដែលគេនិយាយនៅកោះជ្វា (ភាសាជ្វាត្រូវបានបង្ហាញជាពណ៌ស)

ភាសាសំខាន់ៗទាំង៣គឺ ភាសាជ្វា ភាសាស៊ុនដា និង ភាសាម៉ាឌូរ៉ា។ ភាសារាយរងដទៃទៀតមាន ភាសាបេតាវី (ជាគ្រាមភាសាម៉ាឡេមួយ) ភាសាអូស៊ីងនិងភាសាតេងហ្គើ (ប្រហាក់ប្រហែលនឹងភាសាជ្វា) ភាសាបាឌ្វី(ប្រហាក់ប្រហែលនឹងភាសាស៊ុនដា) ភាសាកាងហ្គៀន(ប្រហាក់ប្រហែលនឹងភាសាម៉ាឌូរ៉ា) និង ភាសាបាលី។ ប្រជាជនមួយភាគធំក៏និយាយភាសាឥណ្ឌូនេស៊ីជាភាសាទី២ផងដែរ។
កោះជ្វា: សាសនា

សាសនា 
ច្រើនជាង៩០%នៃប្រជាជនកោះជ្វាជាមូស្លីម។ មានក្រុមអ្នកកាន់ព្រហ្មញ្ញសាសនាតូចៗនៅទូទាំងកោះផងដែរ ដែលសហគមន៍ធំរបស់ពួកគេមាននៅឆ្នេរភាគខាងកើតក្បែរកោះបាលី។ ក្រុមអ្នកកាន់គ្រឹស្តសាសនាច្រើនមាននៅទីក្រុងធំៗ។ អ្នកកាន់គ្រឹស្តសាសនានិកាយរ៉ូម៉ាន់កាតូលិកតឹងរឹងមាននៅភាគខាងត្បូងនៃកោះ។ អ្នកកាន់ព្រះពុទ្ឋសាសនាមាននៅទីក្រុងធំៗផងដែរ ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិឥណ្ឌូនេស៊ីដើមកំនើតចិន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ីបានទទួលស្គាល់សាសនាផ្លូវការចំនួន៦។

កោះជ្វាធ្លាប់ជាទីប្រជុំនៃសាសនានិងវប្បធម៌។ ឥទ្ឋិពលពីឥណ្ឌា បាននាំមកនូវព្រហ្មញ្ញសាសនានិកាយសិវៈ និងព្រះពុទ្ឋសាសនា ដែលបានចាក់ឬសយ៉ាងជ្រៅក្នុងសង្គមកោះជ្វា លាយឡំជាមួយប្រពៃណីនិងវប្បធម៌ដ៏សំបូរបែប។ ឥស្លាមសាសនាដែលមកក្រោយជាបណ្ដើរៗបានជំនួយទីកន្លែងរបស់សាសនា​ទាំង២មុននេះ។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កោះរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ី
កោះដេកកោល

កោះ ដេកកោល គឺជាកោះតូចមួយនៅ ឈូងសមុទ្រថៃ មានទីតាំងប្រហែល ៧ គីឡូម៉ែត្រ ពីឆ្នេរនៃ ក្រុងព្រះសីហនុ ភាគខាងត្បូង ប្រទេសកម្ពុជា ។ រមណីយដ្ឋានមីរ៉ាក់ (Mirax) ផ្តាច់មុខមានមូលដ្ឋានលើកោះដាច់។
កោះណាំប៉ូ

គឺ​ជា​ពាក្យ​សមូហភាព​សម្រាប់​ក្រុម​កោះ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ភាគ​ខាង​ត្បូង​របស់​ប្រជុំកោះ​ជប៉ុន​ក្នុងភូមិភាគ​មីក្រូនេស៊ី លាតសន្ធឹងពីឧបទ្វីបអ៊ីហ្ស៊ឹភាគខាងលិចនៃឈូងសមុទ្រតូក្យូទៅភាគខាងត្បូងប្រហែល ១,២០០ គីឡូម៉ែត្រ (៧៥០ ម៉ាយ) ទៅ​ក្នុង​ចម្ងាយ ៥០០ គីឡូម៉ែត្រ (៣១០ ម៉ាយ) នៃ​កោះម៉ារីយ៉ាណា កោះណាំប៉ូទាំងអស់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហានគរតូក្យូ
រូបភាពតូច|350x350ភីកសែល|កោះណាំប៉ូ
នាយកដ្ឋានជលសាស្ត្រ និងមហាសមុទ្រនៃឆ្មាំឆ្នេរសមុទ្រជប៉ុនកំណត់និយមន័យកោះណាំប៉ូដូចខាងក្រោម:Ajiro Tatsuhiko and Warita Ikuo, Waga kuni no kōiki na chimei oyobi sono han'i ni tsuite no chōsa kenkyū (The geographical names and those extents of the wide areas in Japan), Kaiyō Jōhōbu Gihō, Vol. 27, 2009.online edition

 ណាំប៉ូស្យូតូ (កោះណាំប៉ូ)
 អ៊ីហ្ស៊ឹស្យូតូ (កោះអ៊ីហ្ស៊ឹ)
 អូហ្គាសាវ៉ារ៉ាហ្គុនតូ (កោះបូនីន)
 កោះមុកុជិម៉ា
 កោះឈិឈិជិម៉ា
 កោះហាហាជិម៉ា
 កោះកាហ្សាំង (កោះភ្នំភ្លើង)
 គីតាអ៊ីវ៉ុជិម៉ា (កោះអ៊ីវ៉ុជិម៉ាខាងជើង)
 កោះអ៊ីវ៉ុជិម៉ា
 មីណាមិអ៊ីវ៉ុជិម៉ា (កោះអ៊ីវ៉ុជិម៉ាខាងត្បូង)
 នីស៊ិណុស៊ីម៉ា
 អុគីណុតុរិស៊ីម៉ា
 មីណាមិតុរិស៊ីម៉ា

អាជ្ញាធរ​ព័ត៌មាន​ភូមិសាស្ត្រ​នៃ​ប្រទេស​ជប៉ុនជា​ទីភ្នាក់ងារ​រដ្ឋាភិបាល​ដែល​ទទួល​ខុសត្រូវ​លើ​ស្តង់ដារ​នៃ​ឈ្មោះ​ទីកន្លែង មិនប្រើពាក្យ ណាំប៉ូស្យូតូ ទោះបីជាវាបានយល់ព្រមជាមួយឆ្មាំឆ្នេរសមុទ្រជប៉ុនលើឈ្មោះ និងវិសាលភាពនៃក្រុមរងរបស់ ណាំប៉ូស្យូតូ ក៏ដោយ

ជនជាតិជប៉ុនអះអាងថាបានរកឃើញកោះនេះនៅឆ្នាំ ១៥៩៣; ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ កោះជាច្រើនត្រូវបានគេស្គាល់ដោយនាវិកជនជាតិអេស្បាញ ដែលបានធ្វើដំណើរពីហ្វីលីពីនទៅកាន់អេស្ប៉ាញថ្មី ចាប់តាំងពីការធ្វើដំណើររបស់ប៊ែរណាដូ ដេ ឡា តូរ៉េ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៤៣ ខណៈពេលដែលអង់គ្លេសបានទាមទារកោះនៅឆ្នាំ ១៨២៧ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ភស្ដុតាងខាងបុរាណវត្ថុបានលាតត្រដាងតាំងពីពេលនោះមកថា កោះមួយចំនួនត្រូវបានរស់នៅបុរេប្រវត្តិដោយសមាជិកនៃជនជាតិមីក្រូណេស៊ីដែលមិនស្គាល់小笠原・火山(硫黄)列島の歴史

ទាំងជប៉ុន និងអង់គ្លេស មិនបានអភិវឌ្ឍកោះណាំប៉ូ ទោះបីជាអាណានិគមតូចមួយនៃជនជាតិអឺរ៉ុប និងជនជាតិអាមេរិកត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឈិឈិជិម៉ា ប្រទេសជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមធ្វើអាណានិគមលើកោះនៅឆ្នាំ ១៨៥៣ បានទាមទារនៅឆ្នាំ ១៨៦១ បន្ទាប់មកទីបំផុតបានបញ្ចូលពួកវានៅឆ្នាំ ១៨៩១ ជាផ្នែកនៃខេត្តតូក្យូ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1930 កោះត្រូវបានបិទសម្រាប់ជនបរទេស ហើយមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកអធិរាជជប៉ុនតូចមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឈិឈិជិម៉ា
កោះតាង

កោះតាង ជាកោះមួយស្ថិតក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ មានទីតាំងស្ថិតនៅ ឈូងសមុទ្រថៃ នៅខាងក្នុងឧទ្យានជាតិរាម ចម្ងាយប្រមាណ ៥២ គីឡូម៉ែត្រពីក្រុងព្រះសីហនុ ហើយស្ថិតនៅចន្លោះកណ្តាលរវាងកោះពូលូវ៉ៃ និងក្រុងព្រះសីហនុ មានទំហំប្រមាណ ៥៥០ហិកតា។