navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ព្រះកែវមរកត: ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី យសោធរៈបុរៈ ទៅកាន់ស្រីអាយុធ្យា

ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី យសោធរៈបុរៈ ទៅកាន់ស្រីអាយុធ្យា  
The journey of Emerald Buddha from Yasodharapura to Srei Ayutthaya

កាល ព.សករាជ ១៦២៣ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ ក្រុងយសោធរៈបុរៈ ត្រូវបានទឹកជំនន់លិចលង់យ៉ាងខ្លាំង ស្របពេលនោះ កងទ័ព​ចាម្ប៉ា​ (អង់គ្លេស: Champa Army) បានឆ្លៀតឱកាសលើកទ័ពជើងទឹកវាយចូលរាជធានី យសោធរៈបុរៈ ពេលនោះ ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ បានបញ្ជារឱ្យក្រមការ ជញ្ជូន​ព្រះរាជ្យទ្រព្យសំខាន់ៗ ព្រមទាំងបដិមា ព្រះកែវមរកត​ ដាក់ទូក ដឹកជញ្ជូនទាំងក្រុមគ្រួសាររាជ្យវង្ស បូករួមទាំងមន្ត្រីផងឱ្យ បោះជុំរុំគេចខ្លួនទៅ តំបន់ភ្នំដងរែក (Dangrek Mountaints) គ្រានោះ "ព្រះអាទិត្យវង្ស"(Atith Vong) ជាឧបរាជខ្មែរ ដែលគង់នៅក្រុង "ស្រីអាយុធ្យា" (Srei Ayuttaya) ក្នុងរដ្ឋ​ទ្វាវត្តី (State of Dvaravati) ដែលបានជ្រាបដំណឹងនេះ បាននាំកងទ័ពជើងទឹកយ៉ាងធំ មកទទួល​ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ យកទៅក្រុងស្រីអាយុធ្យា ដើម្បីឱ្យទ្រង់រួចផុតអំពីសេចក្ដីអន្តរាយនេះ ។ រីឯ​​កងទ័ព​ចាម្ប៉ា ដែលបានវាយចូលក្រុង យសោធរៈបុរៈ បានដឹកជញ្ជូនទ្រព្យសម្បត្តិ និងបានដុតបំផ្លាញផ្ទះសំបែងក្នុងក្រុង យសោធរៈបុរៈ អស់ជាច្រើន គ្រានោះ​បានលេចមុខ ស្ដេចសឹកសង្គ្រាមមួយអង្គទៀត ដែលបង្កប់ខ្លួននៅតំបន់ខ្ពង់រាប តាមជួរភ្នំដងរែក បានលើកទ័ពបណ្ដេញកងទ័ពចាម្ប៉ា ឱ្យចេញពីក្រុង យសោធរៈបុរៈ ហើយទ្រង់បានគ្រប់គ្រងទីនោះ ដែលមានព្រះនាមថា ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ។ ចំណែកឯ ហស៌វរ្ម័នទី៣ កាលដែលទ្រង់ជ្រាបថា ក្រុងយសោធរៈបុរៈ ត្រូវបានគ្រងរាជ្យដោយក្សត្រថ្មីគឺ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ដូចនេះទ្រង់មិនអាចយាងត្រឡប់មកសោយរាជនៅ ក្រុងយសោធរៈបុរៈ វិញឡើយទ្រង់បានសំរេចចិត្ត គង់ស្ថិតនៅ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា ជាបន្ត ដោយរោគប្រឈួន ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី៣ ក៏បានសោយទីវង្គត់នៅ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា ផងដែរ រីឯ​អគ្គមហេសី របស់ព្រះអង្គនាម "ជ័យរាជ ចូឡាមណី" ទ្រង់គង់នៅស្រីអាយុធ្យា រហូតដល់រដូវប្រាំង ទើបទ្រង់សុំលា អាទិត្យ​វង្ស ដែលជាឧបរាជ សុំត្រឡប់មកស្រុកកំណើត ក្រុងយសោធរៈបុរៈវិញ ព្រះអាទិត្យ​វង្ស មុននិងរៀបក្បួនជូនព្រះរាជដំណើរទ្រង់មកវិញ បានស្នើសុំរក្សាទុក បដិមា ព្រះកែវមរកត នៅក្នុងក្រុងស្រីអាយុធ្យា ព្រះនាងក៏យល់ព្រមរាជទានតាមការស្នើសុំរបស់ "អាទិត្យ​វង្ស" បដិមា​ ព្រះកែវមរកត ដែលមានដំណើរចាកចេញ ពីក្រុង យសោធរៈបុរៈ មកកាន់ក្រុងស្រីអាយុធ្យា ដោយអាការយ៉ាងនេះឯង ។​ Tep pitur Chim-Krasem (1950) Kambuja Suriya Issue 9, Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82    Karen Schur Narula (1994) 
 Voyage of the Emerald Buddha, Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.88 ISBN: 9676530573
ព្រះកែវមរកត: ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ស្រីអាយុធ្យា ទៅកាន់ កំពែងពេជ្រ

ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ស្រីអាយុធ្យា ទៅកាន់ កំពែងពេជ្រ  
The journey of Emerald Buddha from Srei Ayutthaya to Kompheng Pich 

(Thai Pronounciation: Kamphaeng Phet Province)

ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៦៤០ នៃព.សករាជ មានព្រះមហាឧបរាជខ្មែរមួយអង្គព្រះនាម "រាមរាជ" ក្នុងក្រុងកំពែងពេជ្រ នៃរដ្ឋ "ដាលៀង" ជាមហាមិត្រជិតដិតនិង "ព្រះអាទិត្យ​វង្ស" បានចូលមកសុំយក បដិមា ព្រះកែវមរកត ទៅទុកគោរពបូជា នៅកំពែងពេជ្រ ។ កាលដែលយកទៅមិនយូរប៉ុន្មាន 
"ព្រះមណ្ឌលរាជ" ជាបុត្រា ព្រះរាមរាជ នៅលវបុរៈ (ខេត្តលពបុរី) ក្នុងឋានៈជាចៅហ្វាយស្រុក បានទៅសុំព្រះកែវមរកត ពីព្រះរាជបិតា ទៅទុកបូជា​នៅ លវបុរៈ ។ កាលដែលយកទៅមិនយូរប៉ុន្មាន ក៏និមន្តយកមកថ្វាយព្រះរាជបិតាវិញ ព្រះរាមរាជ ក៏ទ្រង់ប្រតិស្ឋានទុកក្នុងវិហារធំ១ នៅក្រុង​កំពែងពេជ្រ (អង់គ្លេស: Kompheng Pich) រហូតដល់ឆ្នាំ ១៦៦០ នៃព.សករាជ ព្រះកែវមរកត បានរក្សាទុកនៅកំពែងពេជ្រ ដោយអាការយ៉ាងនេះ ។​ Tep pitur Chim-Krasem (1950) Kambuja Suriya Issue 9, Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82     Roy Hudson (1966) 
 Hudson's Guide to Chiengmai, Publisher: Pard Phanuprapha p.135
ព្រះកែវមរកត: ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី កំពែងពេជ្រ ទៅកាន់ (ជៀងសែន) បន្តទៅ (នគរឆៀងរ៉ាយ)

ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី កំពែងពេជ្រ ទៅកាន់ (ជៀងសែន) បន្តទៅ (នគរឆៀងរ៉ាយ) 
The journey of Emerald Buddha leaves Kompeng Pich to (Chiang Sen), continues to (Chiang Rai Kingdom)
thumb|Wat Phra Kaew Chiang Rai temple of Emerald Buddha Vihara, Cambodia record 1660 BCE, 1116 AD.
ក្នុងវ​រវាង ព.សករាជ ១៦៥១ ដល់ ១៦៥៦ រជ្ជកាល​ព្រះ​បាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ សោយរាជនៅក្រុង យសោធរៈបុរៈ ទ្រង់ខ្សោយព្រះតេជះរាជានុភាព ជាហេតុ​ឱ្យមានការបោះបោរ ទូទាំងព្រះនគរកើតឡើង ចំពោះ​ជាតិសៀម មានបុរសម្នាក់ឈ្មោះ ព្រហ្មរាជ ជាបុត្រពង្គរាជ បានតាំងរដ្ឋប្រទេសរបស់ខ្លួនឡើងនៅស្រុក "យោនក" ជៀងសែន (Chiang Sen) ក្នុងរវាង ព.សករាជ ១៦៤០-១៦៥០ ។ ក្នុងព.សករាជ​ ១៦៦០ "ព្រហ្មរាជ" ដែលជាជនជាតិតៃ ជាជនជាតិដើមរបស់ពួកសៀម បានលើកទ័ព​ វាយយកបណ្ដាខេត្តស្រុកភាគខាងលិច របស់ អាណាចក្រខ្មែរ អស់ជាច្រើន និងបានវាយមកដល់ ក្រុងកំពែងពេជ្រ ហើយយកបានបដិមា ព្រះកែវមរកត ទៅ​ជៀងសែនផងដែរ ។ ព្រហ្មរាជ កាលបានព្រះកែវមរកតហើយ មានសេចក្ដីព្រួយ ដោយខ្លាចខ្មែរ លើកទ័ពវាយដណ្ដើមយកមកវិញ ក៏មានឧបាយកល បំបាត់ដានព្រះកែវមរកត ដោយយកបាយអ (កំបោរ) មកបូកស្រោបព្រះកែវមរកតឱ្យជិត ដើម្បីឱ្យមើលមកឃើញតែព្រះពុទ្ធរូបធម្មតា ហើយបានយកទៅលាក់ទុកមិនឱ្យនរណាដឹងឡើយ ។ រហូតដល់រាជព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់បានលើកទ័ពទៅវាយនគរ ជៀងសែន យកមកដាក់ជាចំនុះ ហើយទ្រង់មិនបានយកចិត្តទុកដាក់និង ស្វែងរកពុទ្ធ បដិមា ព្រះកែវមរកតឡើយ ពីព្រោះទ្រង់កាន់សាសនាព្រាហ្មណ៍ ដូចនេះ ព្រះកែវមរកត ស្ថិតនៅជៀងសែន ដោយអាការយ៉ាងនេះ ។ បន្ទាប់ពី ជៀងសែន ធ្លាក់ជាចំនុះនគរខ្មែរ ព្រហ្មរាជ​បានយក ព្រះកែវមរកត ទៅប្រតិស្ឋានទុកនៅ ឆៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) ក្នុងវត្តមួយ ហើយព្រហ្មរាជ ក៏បានសុគតទៅ ហើយព្រះកែវមរកត ក៏របូតពីកម្ពុជា ដោយអាការយ៉ាងនេះ​ឯង ។​​ Tep pitur Chim-Krasem (1950) Kambuja Suriya Issue 9, Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82    Thailand. Hōsamut haeng Chāt (1951) 
 General Guide to the Vajirañān Library and the National Museum, Publisher: National Museum, Department of Fine Arts, Original from the University of Michigan p.31
ព្រះកែវមរកត: ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី (នគរឆៀងរ៉ាយ) ទៅកាន់ (ឆៀងម៉ៃ នៃអាណាចក្រឡាណា)

ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី (នគរឆៀងរ៉ាយ) ទៅកាន់ (ឆៀងម៉ៃ នៃអាណាចក្រឡាណា) 
The journey of Emerald Buddha leaves Chiang Rai Kingdom, continues to (Chiang Mai of Lana Kingdom)

left|thumb|The Emerald Buddha before to Chiang Mai, was surprised by an elephant swerving on the way to Lompang, Now (Wat Phra Kaeo Don Tao)
thumb|Wat Chedi Luang Chiang Mai, The statue of the Emerald Buddha stayed 72 year Cambodia record 2020 BCE to 2092 BCE.
ក្នុងរវាង ព.សករាជ ១៩៨៥ ដល់ ២០២៦ ដែលជារជ្ជកាលព្រះបាទ "តិលោករាជ" ព្រះចៅក្រុង ឆៀងម៉ៃ (អង់គ្លេស: Chiang Mai) ដែលជាជនជាតិ ដើម (ឡាវ) សឹងមានអំណាចគ្របមកលើ ឆៀងរ៉ាយ (Chiang Rai) គ្រានោះដែរមានភិក្ខុមួយរូប នៅក្នុងវត្តមួយ ស្រុកឆៀងរ៉ាយតែងតែទៅបោសសំអាតនៅព្រះវិហារជារើយៗ តែភិក្ខុនោះមិនបានដឹងថាក្នុងវិហារនោះមាន បដិមា​ព្រះកែវមរកត នោះទេ ។ មានថ្ងៃមួយ ភិក្ខុ​អង្គនេះ ទៅបោសសំអាតក្នុងវិហារដូចសព្វមួយដង បានប្រទះ បដិមា ព្រះពុទ្ធ​មួយអង្គ របេះបាយអ (កំបោរ) ដែលគេស្រោប ក៏ទៅកោសមើល ឃើញជាបដិមា ព្រះកែវមរកត ក៏បានរត់ទៅប្រាប់ដំណឹងដល់ចៅអធិកាវត្តនិងអ្នកស្រុក នាំគ្នាផ្អើលឈូរឆ មកមើលបដិមា ព្រះកែវមរកត សេចក្ដី​នេះបានដឹងដល់ 
"តិលោករាជ" ស្ដេចនៃអាណាចក្រ ឡាណា (Lana) លោកមានសេចក្ដីសោមនស្សណាស់ បង្គាប់ឱ្យបាវបម្រើយកដំរី  មកទទួល បដិមា ព្រះកែវមរកត ទៅឆៀងម៉ៃ (Chiang Mai) កាលដែលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវ លុះដល់ផ្លូវបំបែក ផ្លូវមួយទៅ លំប៉ាង (Lompang) ផ្លូវមួយទៅឆៀងម៉ៃ ដំរីបានផ្អើល បរទៅកាន់ផ្លូវលំប៉ាងវិញ ទ្រម័កដំរី ទប់និងញាក់ឱ្យដំរីទៅឆៀងម៉ៃយ៉ាងណា ក៏ដំរីមិនស្ដាប់បញ្ជានិងនៅតែដើរទៅតាមផ្លូវទៅលំប៉ាង ដូចនេះក្រុមការក៏បណ្ដោយទៅតាមដំរី ។ កាលទៅដល់លំប៉ាង គេក៏យកព្រះកែវមរកតទៅប្រគល់ឱ្យ សុវណ្ណអាមាត្យ ដែលជាចៅហ្វាយស្រុកទីនោះឱ្យរក្សាទុកជាបណ្ដោះអាសន្ន ហើយទៅក្រាបទូលថ្វាយ ព្រះចៅ តិលោករាជ តាមដំណើរ ។ ព្រះចៅ "​តិលោករាជ​" កាលដែលទ្រង់ជ្រាបហើយ ត្រាសឱ្យសាងវិហារនៅ 
វត្តជោតិការាម ហៅវត្ត (ចេតិយហ្លួង) ដែលនៅឆៀងម៉ៃ ជាប្រញាប់ ស្រាប់ហើយ ត្រាសឱ្យលើកក្បួន​មកនិមន្ត ព្រះកែវមរកត ពីលំប៉ាង ទៅប្រតិស្ឋានទុកនៅវិហារថ្មី ទ្រង់ធ្វើសក្ការៈគោរពបូជា បដិមា ព្រះកែវមរកត លុះអស់ព្រះជន្ម ។ ព្រះកែវមរកត ចេញពីឆៀងរ៉ាយ ទៅប្រតិស្ឋានទុកនៅ ឆៀងម៉ៃ ប្រមាណ ព.សករាជ ២០២០ ដល់ ព.សករាជ ២០៩២ ដម្កល់ទុកប្រមាណ ៧២ ឆ្នាំ ដោយអាការយ៉ាងនេះ ។ Tep pitur Chim-Krasem (1950) Kambuja Suriya Issue 9, Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82    Bardwell L. Smith, Holly Baker Reynolds (1987) 
 The City As a Sacred Center: Essays on Six Asian Contexts, Volume 46 of International Studies in Sociology and Social Anthropology, Publisher: BRILL Academic Publishers p.139 ISBN: 9004084711
ព្រះកែវមរកត: ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ឆៀងម៉ៃ ទៅកាន់ក្រុងវៀងច័ន្ទ ([[ប្រទេសឡាវ]])

ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ឆៀងម៉ៃ ទៅកាន់ក្រុងវៀងច័ន្ទ (ប្រទេសឡាវ) 
The Emerald Buddha Journey from Chiang Mai to Vientiane of (Laos)
thumb|Vat Phra Kèo temple of Emerald Buddha Vihara at Vientiane of (Laos) Cambodia record built 2092 BCE, 1548 AD, 16th century.

ក្នុងឆ្នាំ ២០៩០ នៃព.សករាជ "ព្រះជ័យជេដ្ឋា" (Laos King: Cheijestha) ជាបុត្រ ព្រះចៅ "ពោធិសារ" នៃក្រុងវៀងច័ន្ទ ព្រះជន្ម​បាន ១៤ឆ្នាំ បានទៅគ្រងរាជសម្បត្តិនៅនគរឆៀងម៉ៃ ទ្រង់គោរពព្រះកែវមរកតខ្លាំងណាស់ លុះដល់ឆ្នាំ ២០៩២ នៃព.សករាជ ព្រះចៅពោធិសាររាជ ដែលជាព្រះបិតាបានសោយទីវង្គត់នៅវៀងច័ន្ទ ។ ព្រះជ័យជេដ្ឋា ក៏យាងចាកពីឆៀងម៉ៃ នាំទាំង បដិមាព្រះកែវមរកតទៅផង ដើម្បីធ្វើពិធីថ្វាយព្រះភ្លើង ដល់ព្រះបរមសព ព្រះរាជបិតា ក្រោយធ្វើពិធីបុណ្យសពរួច សព្វមុខមន្ត្រីបានលើកជ័យជេដ្ឋា ឱ្យសោយរាជសម្បត្តិនៅវៀងច័ន្ទ គ្រានោះទ្រង់មិនបានត្រឡប់ទៅឆៀងម៉ៃ វិញទេ ដោយបញ្ជារឱ្យក៏សាងព្រះវិហារមួយយ៉ាងធំ សម្រាប់ដាក់ដម្កល់ បដិមាព្រះកែវមរកត មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ បដិមា ព្រះកែវមរកត ចាកចេញពីឆៀងម៉ៃ ទៅកាន់ក្រុងវៀងច័ន្ទ​(ប្រទេសឡាវ) រហូតដល់ឆ្នាំ ២៣២១ នៃព.​សករាជ ដោយអាការយ៉ាងនេះ​ឯង ។ Tep pitur Chim-Krasem (1950) Kambuja Suriya Issue 9, Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82  ​  René de Berval (1959) 
 Kingdom of Laos: The Land of the Million Elephants and of the White Parasol, Publisher: France-Asie, Original from the University of Michigan p.506
ព្រះកែវមរកត: ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ក្រុងវៀងច័ន្ទ ទៅកាន់ ធនបុរី ([[ប្រទេសថៃ]])

ដំណើរព្រះកែវមរកតចាកចេញពី ក្រុងវៀងច័ន្ទ ទៅកាន់ ធនបុរី (ប្រទេសថៃ) 
The Emerald Buddha Journey from Vientiane to Thonburi of (Thailand)
left|thumb|Wat Phra Kaew, Temple of Emerald Buddha, Bangkok, Thailand. 
thumb|The Emerald Buddha at Wat Phra Kaew, Temple Bangkok, Thailand.

ក្នុងរវាងឆ្នាំ ២៣២១ នៃព​.សករាជ ព្រះចៅ "តាកសុិន" (Taksin) សោយរាជបាន ១១ឆ្នាំ បានត្រាសប្រើ 
ព្រះចៅ "ប្រាយ៉ាចក្រីដួង" (Phraya Chakrei Doung) ឱ្យលើកទ័ពទៅបង្រ្កាបក្រុងបះបោរភាគខាងជើង រហូតដល់ ក្រុងវៀងច័ន្ទ ។ កាលដែល ព្រះចក្រីដួង ទៅដល់ក្រុងវៀងច័ន្ទ បានឃើញបដិមា ព្រះកែវមរកត នៅក្នុងព្រះវិហារ ព្រះកែវ ក៏ទទួលយកមកថ្វាយព្រះចៅ "តាកសុិន" ទ្រង់ក៏យាងទទួលប្រតិដ្ឋានទុកនៅក្រុង "ធនបុរី" (Thonburi) អស់រយៈពេល ​៧ឆ្នាំ ។ កាលព្រះចៅ "តាកសុិន" ចូលទីវង្គត់ហើយ "ព្រះចក្រីដួង" ឡើងសោយរាជបន្ត ទ្រង់បានយាងមកសាងរាជវាំងថ្មីនៅត្រើយខាងកើត ដែលមានឈ្មោះថា "ក្រុងទេពមហានគរ" (បច្ចុប្បន្នជាទីក្រុង បាងកក) ទ្រង់បានសាង ព្រះវិហារ​មួយ នៅក្នុងរាជវាំងទិសខាងត្បូង សម្រាប់ដាក់ដម្កល់ បដិមា ព្រះកែវមរកត នៅក្នុងនោះ ដែលវត្តនោះហៅថា "វត្តព្រះស្រីរតនាសាស្តារាម" (Wat Preah Srei Rotana Sastaram) or (Wat Phra Kaew) ដោយអាការយ៉ាងនេះ ព្រះកែវមរកត ចាកចេញពីក្រុងវៀងច័ន្ទ (ប្រទេសឡាវ) មកដល់ក្រុងបាងកកសព្វថ្ងៃនេះ ។ Tep pitur Chim-Krasem (1950) Kambuja Suriya Issue 9, Publisher: Church of the Trinity Buddhist University of Cambodia p.82  ​  Āphā Phamōnbut (1987) 
 The History of Bangkok: Summary of Political and Cultural Events from the Age of Establishment to the Present, Publisher: Abha Bhamorabutr, Original from the University of California p.134
ព្រះកែវមរកត: [[ព្រះត្រៃបិដក]]

ព្រះត្រៃបិដក  
ព្រះត្រៃបិតក ជាគម្ពីរ ឬ ជាឃ្លាំង ឬ កញ្ជើរសម្រាប់ផ្ទុក នូវពុទ្ធវច្ចនៈដែលមានសរុប ៨៤០០០ ធម្មក្ខន្ធ គឺជា មូលដ្ឋានទ្រឹស្ដី ទ្រទ្រង់ព្រះពុទ្ធសាសនា ។ ព្រះត្រៃបិដកត្រូវចែកចេញជា៣គម្ពីរសំខាន់ៗ មានដូចជា ៖
ក. វិន័យបិតក ៖ (មាន ២១០០០ធម្មក្ខន្ធ ត្រូវ ៥គម្ពីរ ហើយចែកជា ១៣ភាគ) ជាគម្ពីរដែលស្ដីអំពីច្បាប់ ក្រិត្យក្រម ដែលព្រះពុទ្ធបានបញ្ញត្តិហាមប្រាមនិងទ្រង់អនុញ្ញាតិ្ត ទុកជាគោលប្រព្រឹត្តិប្រតិបត្តិនៃបព្វជិតនិងគ្រហស្ថ ។
ខ. សុត្តន្តបិតក ៖ (មាន ២១០០០ធម្មក្ខន្ធ ត្រូវ ៥គម្ពីរ ហើយចែកជា ៦៤ភាគ) ជាកម្រងនៃពុទ្ធិ ផ្នែកព្រះសូត្រ ដែលនិយាយអំពីអំពើល្អ និងអាក្រក់ ការធ្វើបុណ្យទានជាដើម ។
គ. អភិធម្មបិតក ៖ (មាន ៤២០០០ធម្មក្ខន្ធ ត្រូវ ៧គម្ពីរ ហើយចែកជា ៣៣ភាគ) ជាកម្រងទស្សនៈពុទ្ធិដែល និយាយអំពី បរមត្ថវិជ្ជាប្រកបដោយអត្ថ បួនយ៉ាងគឺ ចិត្ត ចេតសិក រូប និព្វាន ។
ព្រះកែវហ៊្វាទី៣ អង្គអិម: ព្រះកែវហ៊្វាទី៣ អង្គអិម(១៦៩៩-១៧០០)

ព្រះកែវហ៊្វាទី៣ អង្គអិម(១៦៩៩-១៧០០) 
ព្រះកែវហ៊្វាអង្គអិមឡើងសោយរាជ្យស្នងព្រះបិតុលាគង់នៅ ព្រះរាជវាំងតាន់នៅខេត្តពោធិ៍សាត់។ ចំណែកឯព្រះជ័យជេដ្ឋាកាលដាក់រាជ្យនោះ ព្រះអង្គចេញទ្រង់ផ្នួសនៅក្នុង វត្តពោធិមានបុណ្យ បាន៣ថ្ងៃក៏លាផ្នួសទើប សម្តេចកែវហ៊ា្វលើករាជ្យសម្បត្តិថ្វាយព្រះអង្គ ព្រះអង្គទទួលសោយរាជសម្បត្តិវិញប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែេរ ត្រឹង ងា ឆ្នាំ១៩៧៣ ទំព័រទី២១៦។។
ព្រះកែវហ្វាទី១

ព្រះកែវហ្វាទី១ 250px រជ្ជកាល ១៦០០-១៦០២
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ​ ១៦០០រាជសម័យ សម័យកាលស្រីសន្ធរព្រះនាមពេញ​​​ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះកែវហ្វារាមាធិបតី  មរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន បរមរាមាទី៣រាជបន្ត បរមរាជាទី៤សន្តិវង្ស រាជវង្ស​លង្វែកប្រសូត្រ ១៥៧៩  បុត្រ មិនមានកំណត់ត្រាចូលទីវង្គត់ ១៦០២  ជំនឿសាសនា មិនមានជំនឿលើសាសនា 

ព្រះកែវហ្វាទី១ ឬ ពញ្ញាញោម (អង់គ្លេស: Preah Keo Fa I) or (Ponhea Nhoum) (ប្រ.ស|គ.ស ១៥៧៩-១៦០២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៦០០-១៦០២) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ រាជធានីស្រីសន្ធរ ព.សករាជ ២១៤៤ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៦០០ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៥២៣ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះបាទសម្ដេចព្រះកែវហ្វារាមាធិបតី" ។ ពញ្ញាញោម ទ្រង់ជាបុត្រាពៅ នៃ ព្រះសត្ថាទី១ ដែលបានឡើងសោយរាជបន្តពី ព្រះបរមរាមាទី៣ នៃអង្គ ពញ្ញាអន ដែលសោយទីវង្គត់ដោយការលបធ្វើឃាត ដើម្បីដណ្ដើមរាជបល្ល័ង ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ព្រះកែវហ្វាទី១: វិបត្តិសង្គមជាតិ

វិបត្តិសង្គមជាតិ  
National Social Crisis

អំឡុងពេលដែល ព្រះកែវហ្វាទី១ ក្លាយជាអង្គព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ទ្រង់មិនខ្វល់ពីរាជកិច្ចព្រះនគរ និង ការប្រតិបត្តិគោរពសាសនា នោះទេ ទ្រង់សព្វព្រះរាជព្រទ័យ ទៅលើល្បែងអបាយមុខទាំងពួង និងមានចំណូលចិត្ត ដើរកំសាន្ត និង បរបាញ់សត្វ ដោយបែបនេះហើយ មន្ត្រីមួយចំនួនបានឃុតឃិតគ្នាកេងប្រវ័ញ្ញ ប្រើសិទ្ធអំណាចជាមន្ត្រីគាបសង្កត់លើប្រជានុរាស្ត្រ និង ប្រព្រឹត្តអំពើពុករលួយជាប្រព័ន្ធ ។ ភាពមិនខ្វាយខ្វល់កិច្ចការព្រះនគរ របស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ ធ្វើឱ្យប្រទេសជាតិទាំងមូលបានធ្លាក់ចូលក្នុងភាពអណាធិតបតេយ្យ និង បានធ្វើឱ្យប្រទេសជាតិមានវិបិត្តសង្គមយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយប្រជានុរាស្ត្រ មិនអាចទ្រាំនិងការគៀបសង្កត់ពីក្រុមមន្ត្រី ដែលមានអំណាចបាន ប្រជានុរាស្ត្របានចាប់ផ្ដើមប្រមូលផ្ដុំតាមតំបន់របស់ខ្លួនបង្កើតការបះបោរពាសពេញផ្ទៃប្រទេសផងដែរ ។ Eng Soth, Lim Yan (1969) Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy), Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 ​
ព្រះកែវហ្វាទី១: រដ្ឋប្រហារយោធា

រដ្ឋប្រហារយោធា 
Military coup d'état

អំឡុងពេលដែល ព្រះកែវហ្វាទី១ បានគ្រងរាជបានពេញមួយឆ្នាំ ប្រទេសកម្ពុជាបានធ្លាក់ក្នុងវិបត្តិសង្គមយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចនេះហើយ ព្រះទេវីក្សត្រី ដែលជាមហេសី ព្រះសត្ថាទី១ ដែលមានបុត្រជាអង្គ ពញ្ញាតន់ និងត្រូវជាបងថ្លៃ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ បានចេញព្រះរាជអយ្យការ ដែលមានន័យថា សេចក្ដីថ្លែងការណ៍ពី​ឧ​ត្ត​ម​ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង បានស្នើសុំទៅស្ដេចសៀមក្រុងស្រីអយុធ្យា ព្រះនាម ព្រះចៅនរេ (Prea Chau Nores) ដោយសុំយាង ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ដែលស្ដេចសៀមអង្គនេះបានចាប់ធ្វើជាចំណាត់ខ្មាំង អំឡុងពេលដែលវាយបែកបន្ទាយក្រុងលង្វែក សុំឱ្យមកគ្រប់គ្រងជាព្រះមហាក្សត្រនៅកម្ពុជាវិញ ដើម្បីលើកស្ទួយដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាឡើងវិញ ឧត្ដមក្រុមប្រឹក្សា និងទទួលយកការប្រតិបត្តិគោរពទៅតាមពុទ្ធសាសនាថេរវាទ (Theravada Buddhism) របស់ព្រះចៅក្រុងសៀម ។ ស្ដេចសៀម ព្រះចៅនរេ បានយល់ព្រមតាមសំណើរ ដោយថ្វាយពលចំនួន ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) ទៅស្រីសុរិយោពណ៌ ប៉ុន្តែទ្រង់នៅតែរក្សាទុកនៅក្រុមគ្រួសារនៃរាជវង្សស្ដេចកម្ពុជាមួយចំនួន ដើម្បីគម្រាមគំហែងមិនឱ្យក្សត្រកម្ពុជាមានឱកាសលើកទ័ពទៅដណ្ដើមទឹកដីសៀមវិញនោះទេ ស្ដេចសៀមបានរក្សាទុកបុត្រាចំនួនពីរអង្គរបស់ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ដើម្បីធ្វើជាចំណាត់ខ្មាំងដដែល ដែលបុត្រទី១ ព្រះនាម ជ័យជេស្ឋា និង បុត្រទី២ ព្រះនាម ឧទ័យរាជា ។ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដែលត្រូវជាសម្ដេចមារ (ពូ) របស់ព្រះកែវហ្វាទី១ បានចាប់ផ្ដើមប្រមូលទ័ព និង បានតាំងរាជធានីថ្មីរបស់ខ្លួន មួយនៅ កោះស្លាកែត ខេត្តកណ្ដាល ក្នុងឆ្នាំ ១៦០១ នៃគ.សករាជ ដើម្បីត្រៀមធ្វើរដ្ឋប្រហារយោធា ដើម្បីទម្លាក់ ព្រះកែវហ្វាទី១ ចេញពីព្រះរាជបល្ល័ង ។ ដោយប្រជានុរាស្ត្រ មិនពេញចិត្តនិងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះរាជា ដែលគ្មានទសពិធរាជធម៌ ដែលមានន័យថា ជាគុណធម៌ ទាំង១០ប្រការ សម្រាប់ព្រះរាជាទ្រង់ប្រព្រឹត្តដើម្បីដឹកនាំរដ្ឋ ដូចនេះ ប្រជានុរាស្ត្រ និង ក្រុមបះបោរជាច្រើនក្រុម បានសម្រេច ចុះចូលនិង ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ដើម្បីគាំទ្រទ្រង់ជា ព្រះមហាក្សត្រ ។ រដ្ឋប្រហារយោធា បានចាប់ផ្ដើម ដោយ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ បាត់ចាត់ឱ្យ តេជោមាស លើកទ័ព ពីសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: កំពង់ស្ពឺ) ចំនួន ២៦,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) បើកការវាយប្រហារទៅលើកងទ័ព ព្រះកែវហ្វាទី១ នៅសមរភូមិចតុមុខ ដែលមានចំនួន ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ពនាម ពញ្ញាកែវ ។ ចម្បាំងបានផ្ទុះឡើង តេជោមាស បានចាត់កងទ័ពជា ៦ច្រក ឱ្យវាយក្ដោប កងទ័ព ព្រះកែវហ្វា ជារាង្គស្នែងក្របី នៅទីបំផុត កងទ័ពរបស់ ព្រះកែវហ្វា ដែលដឹកនាំដោយ ពញ្ញាកែវ ត្រូវបានកំចាត់ចោលគ្មានសល់ នៅចតុមុខ រីឯកងការពាររាជវាំង នៅស្រីសន្ធរ ដែលក្រោមការត្រួតត្រារបស់ ទេវីក្សត្រី បានចាប់ខ្លួន ព្រះកែវហ្វាទី១ យកទៅថ្វាយ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ នៅក្រុងស្លាកែត ដើម្បីសម្រេចការវិនិច្ឆ័យទោស នៅទីបំផុត ព្រះកែវហ្វាទី១ ត្រូវព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ដាក់ទោសប្រហារជីវិត ដោយពាក់ព័ន្ធនិងការលបធ្វើឃាតអតីតព្រះមហាក្សត្រ នៃអង្គ ពញ្ញាអន ដែលជាបុត្រាពៅ នៃ ព្រះបរមរាជាទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៦០២ នៃគ.សករាជ ។ 	Société asiatique (Paris, France) (1871)  Journal asiatique, Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands
ព្រះកែវហ្វាទី១: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
ព្រះកែវហ្វាទី២

ព្រះកែវហ្វាទី២ 250px រជ្ជកាល ១៦៧៣-១៦៧៦
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ១៦៧៣រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញព្រះបាទសម្ដេច ព្រះកែវហ្វា រាមាធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន បទុមរាជាទី២រាជបន្ត ជ័យជេស្ឋាទី៣សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៦៥២  បុត្រ ពញ្ញាយ៉ងចូលទីវង្គត់ ១៦៧៥ ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)

ព្រះកែវហ្វាទី២ ឬ អង្គជី (អង់គ្លេស: Preah Keo Fa II) or (Ang Chi) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៥២-១៦៧៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៦៧៣-១៦៧៥) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២១៧ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៦៧៣ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៥៩៦ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះកែវហ្វា រាមាធិបតី ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ ព្រះបរមរាជាទី៦ ព្រះអង្គឡើងគ្រងរាជដោយការលើកបន្តុបដោយមាតារបស់ខ្លួន នាមអង្គឡី ដែលមាននាមពេញយស្តហៅថា សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី ដែលមានឋានៈជាមាតារបស់អង្គព្រះមហាក្សត្រ គ្រប់គ្រងលើព្រះមហេសី និង ស្រីស្នំទាំង ១២ដំណាក់ ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ព្រះកែវហ្វាទី២: ចម្បាំងភ្នំពេញ

ចម្បាំងភ្នំពេញ 
Battle of Phnom Penh

ក្រោយពេល ព្រះកែវហ្វា ប្រសូត្របុត្រាមួយអង្គ នាម ពញ្ញាយ៉ង ក្នុងឆ្នាំ ១៦៧៣ នៃគ.សករាជ ព្រះអង្គតន់ ដែលជាព្រះនុជ (ប្អូន) របស់ ព្រះបរមរាជាទី៦ និង ក្មួយរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គនន់ទី២ បានលើកទ័ព ចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ដែលជាទ័ពកម្ចីពីស្ដេចអណ្ណាម នាម "ថាយតុង" បានបើកការវាយប្រហារបន្ទាយទ័ព ព្រះកែវហ្វាទី២ នៅសមរភូមិភ្នំពេញ ដែលមានទ័ពចំនួន ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ចាំការពារ និង បានវាយកងទ័ព របស់ព្រះអង្គតន់ដកថយ ទៅត្រើយខាងកើតល្វាឯម ។ ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក កងទ័ព ព្រះអង្គតន់ ដែលមានជំនួយទ័ពអណ្ណាម បានវាយដណ្ដើមបានទីតាំងភ្នំពេញ ព្រះអង្គតន់ ក៏លើកទ័ព ចំនួន ១៣,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) បន្ថែមទៀតចូលច្បាំងដណ្ដើមយកក្រុងឧដុង្គ ក៏ត្រូវទ័ពបង្កប់ របស់ព្រះកែវហ្វា ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) វាយឡោមព័ទទ័ពរបស់ព្រះអង្គតន់នៅជិតក្រុងឧដុង្គ និងបានធ្វើឃាត ព្រះអង្គតន់ ក្នុងពេលនោះ ដោយកម្ពុជាពេលនោះត្រូវដាច់ជាពីរ ភាគខាងលិចប្រទេស បានទៅព្រះកែវហ្វាទី២ ចំណែកឯភាគខាងកើត បានទៅព្រះអង្គនន់ទី២ ជាបុត្ររបស់ ព្រះអង្គអុឹម ។ Société asiatique (Paris, France) (1871)  Journal asiatique, Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands
ព្រះកែវហ្វាទី២: ការដណ្ដើមរាជ

ការដណ្ដើមរាជ 
Royal takeover

គ.សករាជ ១៦៧៥ ព្រអង្គនន់ទី២ បានលើកទ័ពចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយចូលក្រុងឧដុង្គ ដែលមានទ័ពចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) របស់ព្រះកែវហ្វា ចាំការពារ ។ ជាចុងក្រោយ កងទ័ពព្រះអង្គនន់ បានវាយបែកក្រុងឧដុង្គ រាជដំណាក់ជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ រីឯព្រះកែវហ្វា រត់ភៀសខ្លួនទៅស្រុកសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: កំពង់ស្ពឺ) ត្រូវទ័ពអណ្ណាមចំនួន  ៣,០០០ (៣ពាន់នាក់) ពួនស្ទាក់វាយឆ្មក់ ធ្វើឃាតក្នុងពេលនោះទៅ ទោះជាព្រះកែវហ្វាទី២ ត្រូវបានធ្វើឃាតក្ដី ក៏ព្រះអង្គនន់ទី២ មិនទាន់ទទួលបានជោគជ័យនោះដែរ ព្រោះតែ ព្រះនុជរបស់ព្រះកែវហ្វាទី២ នាម អង្គស៊ូ បានលើកទ័ពចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) វាយបណ្ដេញកងទ័ព របស់ព្រះអង្គនន់ឱ្យបរាជ័យនៅក្រុងឧដុង្គ ព្រះអង្គស៊ូ ដែលជាព្រះអនុជ របស់ព្រះកែវហ្វាអង្គជី បានឡើងសោយរាជបន្តនៅរាជធានីឧដុង្គ ដែលមាននាមក្នុងរាជថា ជ័យជេស្ឋាទី៣ ហើយនេះជាការចាប់ផ្ដើមនូវវិបិត្តដណ្ដើមរាជដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ដែលធ្វើឱ្យកម្ពុជាមានឱនភាព និង ការបាត់បង់ទឹកដីបន្តិចម្ដងៗ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ។ Treng Nga (1973) Khmer History Volume 2, Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 ISBN: 9995059959, 9789995059958   Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) Journal asiatique, Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University
ព្រះកែវហ្វាទី២: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
ព្រះកែវហ្វាទី៣

ព្រះកែវហ្វាទី៣ 250px រជ្ជកាល ១៦៩៩-១៧០០
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ ១៦៩៩
 ១៧១០
 ១៧២៩រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញសម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះកែវហ្វារាមារធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ជ័យជេស្ឋាទី៣  (រជ្ជកាលទី៣) រាជបន្ត ជ័យជេស្ឋាទី៣  (រជ្ជកាលទី៤)សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ១៦៥៧  បុត្រអង្គយ៉ងចូលទីវង្គត់ ១៧២៩ ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

ព្រះកែវហ្វាទី៣ ឬ អង្គអុឹម (អង់គ្លេស: Preah Keo Fa III) or (Ang Em) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៥៧-១៧២៩) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៦៩៩-១៧០០) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៤៣ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៦៩៩ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦២២ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "សម្ដេចព្រះរាជឱង្ការ ព្រះកែវហ្វារាមារធិបតី" ទ្រង់ជាបុត្ររបស់ព្រះ បទុមរាជាទី២ នៃអង្គស្រីជ័យជេដ្ឋ ដែលបានឡើងសោយរាជ្យបន្តពីព្រះ ជ័យជេស្ឋាទី៣ ដែលត្រូវជាព្រះបិតុលារបស់ទ្រង់ដែលបានដាក់រាជផ្ទេររាជបល្ល័ងឱ្យមកទ្រង់ ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ព្រះកែវហ្វាទី៣: ការគ្រងរាជដោយគ្មានសិទ្ធអំណាច

ការគ្រងរាជដោយគ្មានសិទ្ធអំណាច 
Reign without authority

ព្រះកែវហ្វាទី៣ នៃអង្គអុឹម ត្បិតថាព្រះបិតុលា (ពូ) របស់ទ្រង់គឺព្រះ ជ័យជេស្ឋាទី៣ បានប្រគល់រាជបល្ល័ងឱ្យមកទ្រង់ពិតមែន តែទ្រង់គ្មានសិទ្ធអំណាចបញ្ជារលើពួកមន្ត្រីនោះទេ ដូចនេះហើយព្រះកែវហ្វាទី៣ គ្រងរាជបានតែ ១ឆ្នាំ ប៉ុនណោះទ្រង់ក៏បានផ្ទេររាជបង្វែរទៅឱ្យព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ វិញក្នុងឆ្នាំ ១៧០០ នៃគ.សករាជ ។ Eng Soth (1969) Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy) Volume 3, Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917
ព្រះកែវហ្វាទី៣: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។
ព្រះកែវហ្វាទី៣ (រជ្ជកាលទី២)

ព្រះកែវហ្វាទី៣ (រជ្ជកាលទី២) 250px រជ្ជកាល ១៧១០-១៧២២
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ ១៦៩៩
 ១៧១០
 ១៧២៩រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះកែវហ្វារាមារធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ធម្មរាជាទី៣  (រជ្ជកាលទី២) រាជបន្ត ព្រះសត្ថាទី២សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ១៦៥៧  បុត្រ អង្គយ៉ងចូលទីវង្គត់ ១៧២៩ ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

ព្រះកែវហ្វាទី៣ ឬ អង្គអុឹម (អង់គ្លេស: Preah Keo Fa III/2nd reign) or (Ang Em) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៥៧-១៧២៩) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៧១០-១៧២២) ក្រោយពេលធ្វើរដ្ឋប្រហារយោធា ទម្លាក់ព្រះបាទ ធម្មរាជាទី៣ ចេញពីរាជបល្ល័ងក្នុងឆ្នាំ ១៧០៩ នៃគ.សករាជ ព្រះអង្គអុឹម មិនទាន់ប្រកាសរាជជាផ្លូវការណ៍នោះទេ ទ្រង់បានពន្យាពេលឡើងសោយរាជរយៈពេល ៤ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីឆ្នាំ ១៧០៩ ដល់ឆ្នាំ  ១៧១២ នៃគ.សករាជ ទើបទ្រង់ធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២៥៦ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៧១២ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៦៣៥ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះកែវហ្វារាមារធិបតី"  Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands