navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
សិរិវណ្ណវរី

សម្តេចព្រះនាងចៅហ្វាសិរិវណ្ណវរីនារីរ័តនរាជកញ្ញា (    ;  ] ; RTGS ៖ Siriwanwari Narirat Ratchakanya ; ប្រសូតនៅថ្ងៃទី ៨ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨៧) គឺជាព្រះនាងនៃព្រះរាជាណាចក្រថៃនិងជាបុត្រីតែមួយគត់របស់ព្រះបាទវជិរាលង្ករណ៍និងអតីតមហេសីរបស់ព្រះអង្គ សុចាវិឈី វិវ័ឆ្រវង្សគ៍ (ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា យុវធិដា ផលព្រះសេរិធ) ក្នុងត្រកូលស្នងរាជ្យនិងទទួលងារជាស្តេច។ នាង​បាន​ផលិត​ស្នាដៃ​ជា​អ្នក​ច្នៃ​ម៉ូដ និង​ប្រកួត​កីឡា​ជា​អ្នក​ជិះសេះនិង​ជា​អតីតកីឡាករ​វាយសី ។  ព្រះនាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​សមាជិក​រាជវង្ស​មួយ​រូប​ដែល​សកម្ម​ក្នុង​ការងារ​សង្គម។
សិរីចក្រពត្តិ

សម្ដេចព្រះភគវតី សិរីចក្រពត្តិ (រជ្ជ. គ.ស ១៥១៩-១៥៦៧) ទ្រង់ជាព្រះអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទបរមខត្តិយាចន្ទរាជាស្ដេចនៃនគរកម្ពុជាធិបតី ក្រុងលង្វែក មហានគរ។
សិរីចក្រពត្តិ: អភិសេក

អភិសេក
កាល ព.ស​ ២០៦៣, គ.ស​ ១៥១៩, ម.ស ​១៤៤១, ច.ស​ ៨៨១ ឆ្នាំថោះ ឯកស័ក លុះ​ចេញ​វស្សា​រដូវ​រួច​ដល់​ខែ​មិគសិរ ឆ្នាំថោះ​នោះ ព្រះ​បាទចន្ទរាជា​យក​ព្រះ​ក្សត្រី ព្រះ​វង្ស​ធំ លើក​ឡើងជា​ព្រះ​អគ្គមហេសី ទ្រង់​ព្រះ​នាម​សម្ដេចព្រះ​ភគវតី​សិរី​ចក្រពត្ដិ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​តែងតាំង​ឲ្យ​មាន​ព្រះ​ស្នំ​ឯក ទោ ត្រី ចត្វាឲ្យ​មាន​យស​ស័ក្ដិធំ​តូច​តាម​លំដាប់។
សិរីចក្រពត្តិ: បុត្រ

បុត្រ
ព.ស ​២០៦៤, គ.ស​ ១៥២០, ម.ស​ ១៤៤២, ច.ស ​៨៨២ ឆ្នាំរោង ​ទោស័ក សិរី​រាជសម្បត្ដិ​ស្ដេច​គ្រប់គ្រង​នគរ​នៅ​​ខែត្រ​ខាងលិច​បាន​ ៥ ​ព្រះ​វស្សា សម្ដេចព្រះ​អគ្គមហេសី​សម្ភព​ព្រះរាជ​បុត្រា​មួយ​អង្គ ទ្រង់​ព្រះ​នាម ​ព្រះ​រាមាធិបតី​នោះ សម្ដេចព្រះ​បិតុរង្គាធិរាជជា​អម្ចាស់​ត្រាស់​ឲ្យ​ព្រះរាជ​គ្រូ​បុរោហិត ព្រឹទ្ធាចារ្យ សេនាបតីរៀប​ទទួល​តាម​ព្រះ​សិរី​យស សម្ដេចព្រះ​ឱរសាធិរាជ​ឯក​តាម​ទំនៀម។ លុះ​បាន​មួយ​ខែ​ក្រោយមក​ទ្រង់​ត្រាស់​បង្គាប់​ឲ្យ​មុខងារ​ធ្វើ​ព្រះរាជ​ពិធីចំរើន​ព្រះកេសា​ព្រៃ។ លុះ​ធ្វើ​ស្រេច​ហើយ អស់​សេនាបតី មន្ដ្រី​មុខងារ​ទាំងពួង​នាំ​កូនប្រុស​ស្រី និង​ទាសាទាសី គោ ក្របី សេះ រទេះ ទូកចេញ​ហែ​សុវណ្ណមាលា​ថ្វាយ​ភួង​ព្រះ​ហស្ថ​រាល់ៗ​គ្នា។ ឯ​សម្ដេចព្រះ​វររាជ​បិតា​ក៏​ទ្រង់​ព្រះ​រាជទាន​សួយសារអាករ​ក្នុង​​ខែត្របាត់ដំបង​ជា​ចំណង​ព្រះ​ហស្ថ​នៃ​សម្ដេចព្រះ​ប្រិយ​បុត្រ​បរិសុទ្ធ​ រាមាធិបតី។
សិរីចក្រពត្តិ: រើរាជធានី

រើរាជធានី
ព.ស. ២០៧២, គ.ស. ១៥២៨, ម.ស. ១៤៥០, ច.ស.៩០០ ឆ្នាំជូត ឯកស័ក ព្រះបាទបរមនាថ បរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជា ព្រះអង្គនាំអស់ព្រះអគ្គមហេសី ស្រីស្នំក្រមការ និងព្រះបរមវង្សានុវង្ស អង្គអគ្គមហាសេនា សេនាបតី មន្ត្រីតូចធំខ្ញុំព្រះរាជការលើកព្យូហយាត្រា ទាំងជើងទឹក ជើងគោក ចេញចាក ព្រះបរមនិវេសន៍ បន្ទាយមានជ័យ ខែត្រពោធិ៍សាត់ទៅគង់នៅព្រះរាជនិវេសន៍ បន្ទាយលង្វែកជាឯកមហាក្រស័ត្រ។
សិរីចក្រពត្តិ: កសាងព្រះពុទ្ធរូប

កសាងព្រះពុទ្ធរូប
ក្នុងគ្រា ព.ស ២១០០, គ.ស ១៥៥៦, ម.ស ១៤៧៨, ច.ស. ៩១៨ ឆ្នាំរោង អដ្ឋស័កនោះ ចៅអធិការវត្តព្រះពុទ្ធលាយល័ក្ខណ៍ លោកគង់ទូកសារាយអណ្ដែតនោះទៅបិណ្ឌបាត្រឯនគរវត្ត ព្រមដោយនូវព្រះភិក្ខុសាមណេរជាសិស្សានុសិស្ស។ លុះត្រឡប់មកវិញ លោកអុំពានទៅលើអន្លង់ឆ្លាម ឆ្លាមកាត់ទូកព្រះទីនាំចក្រពត្តិ សារាយអណ្ដែតនោះដាច់ជាពីរកំណាត់ខាងកន្សៃ ស្លាប់មនុស្ស ៤៦ នាក់ នៅខាងក្បាល និងកណ្ដាលនោះមានតែចៅអធិការ និងបរិស័ទ ៨៥ នាក់មកដល់ត្រើយឈប់ហើយ ទើបទឹកហូរចូលលិចទូក-ងព្រះទីនាំងនោះទៅ។ ព្រះបាទបរមបពិត្រទ្រង់ជ្រាប ទ្រង់រំពឹងដោយទិព្វញ្ញាណយល់ថា ទូកនេះជាសំរាប់ចំបាំងប្រាបប្រាមរាជសត្រូវ ឥឡូវតាំងពីពេលនេះតទៅអស់រាជសត្រូវហើយបានជាទេវតាឱ្យនិមិត្តដូច្នេះ។ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការតែប៉ុណ្ណេះចប់ហើយស្រាប់តែឮសូរតូរ្យតន្ត្រីទាំង ៨ ទិស បណ្ដាខ្ញុំរាជការដែលក្រាបបង្គំគាល់ទាំងប៉ុន្មានក៏សឹងសរសើរព្រះប្រាជ្ញាបារមីគ្រប់ៗគ្នា។ ទើបព្រះបរមបពិត្រ ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ក្រុមមុខងារឱ្យទៅតាមយកកន្សៃ ទូកសារាយអណ្ដែត ដែលដាច់លិចនោះបានមកវិញហើយ។ ទ្រង់ឱ្យកាត់ទូកសារាយអណ្ដែតខាងក្បាលឱ្យប្រវែងខាងកន្សៃសាងរូបព្រះមហាអានន្ទ ព្រះសារីបុត្រ។ លុះសាងជាសូរេចហើយ ស្ដេចឱ្យធ្វើបុណ្យអភិសេកទេសនាឆ្លង ៧ ថ្ងៃជាសូរេចការបុណ្យនោះ។ ស្ដេចលើកព្រះរាជដំណើរមកដល់ខែត្ររលាប្អៀរ។ នៅទីនោះទ្រង់ឈប់កសាងព្រះវិហារមួយនៅទីបន្ទាយដែលកាលធ្វើទ័ពនោះ។ ទ្រង់ចេញព្រះរាជទ្រព្យជួលរេហ៍ពលឱ្យលើកដីខឿនព្រះវិហារ។ ការសាងព្រះវិហារវត្តនោះធ្វើល្អជាងព្រះវិហារវត្តក្រគរ វត្តខ្លុង វត្តត្រង។ ទ្រង់ត្រាស់ឱ្យសាងព្រះពុទ្ធរូបឈើស្នងព្រះអង្គ មួយព្រះអង្គកំពស់ស្មើព្រះអង្គ ទ្រង់សណ្ឋិតកណ្ដាល។ ទ្រង់ឱ្យសាងព្រះពុទ្ធរូបឈើមួយព្រះអង្គទៀតស្នងព្រះអង្គសំរាប់ព្រះអគ្គមហេសី ព្រះភគវតី ស្រីទាវធីតា កំពស់ស្មើព្រះអង្គ សណ្ឋិតម្ខាងទៀត។
សិរីវីចក្រ

​
ព្រះបាទសិរីរតន៍ រឺ សិរីវីចក្រ (គ.ស ១០៣២-១១៦៣) រជ្ជកាល (គ.ស ១០៩៩-១១៦៣) ព្រះរាជបុត្រ ព្រះបរមរាជាពញាជ័យ ឡើងសោយរាជ្យស្នងសម្ដេចព្រះបិតុលា (ព្រះបិតុលា = ឪពុកធំ ឬ ឪពុកមា ខាងបិតា - ព្រះបិតុច្ឆា = ឪពុកធំ ឬ ឪពុកមា ខាងមាតា) ក្នុងឆ្នាំឆ្លូវនពស័ក ព.ស. ១៦៤១ - គ.ស. ១០៩៧-ម.ស. ១០៩១-ច.ស. ៤៥៩ ទ្រង់ព្រះនាមជាព្រះសិរីវីចក្រ ព្រះជន្មាយុ ៦៧ឆ្នាំ។ ព្រះរាជាអង្គនេះ ទ្រង់ប្រព្រឹត្តតាមគន្លង សម្ដេចព្រះវររាជបិតា និងសម្ដេចព្រះបិតុលា, ព្រះរាជសីមា ក៏បានសុខក្សេមក្សាន្ត។ ក្នុងឆ្នាំ រកាឯកស័ក ព.ស. ១៦៨៨, គ.ស ១១៤៤, ម.ស ១០៦៦, ច.ស ៥០៦ អ្នកព្រះម្នាងគន្ធបទុម សម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាម ព្រះលំពង្ស។ សម្ដេចព្រះរាជបិតា មាតាទ្រង់ព្រះស្នេហាណាស់ ទ្រង់ឲ្យបង្ហាត់បង្ហាញ សិល្បសាស្ត្រវិជ្ជាការផងទាំងឡាយ ដោយប្រពៃ។ ព្រះបរមបពិត្រស្ដេចសោយរាជ្យបាន ៦៦ ឆ្នាំ ព្រះជន្មាយុ ១៣៣ ឆ្នាំ ទ្រង់ប្រឈួនរោគសុគតទៅ។ មន្ត្រីលើកព្រះបរមសព តម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្ដេចហើយ ទើបអញ្ជើញព្រះលំពង្សជាព្រះរាជបុត្រ ឡើងសោយរាជ្យ។ (អ្នកស្រាវជ្រាវសូមជំរាបថា : "ព្រះនាមព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ ក៏មិនឃើញមានក្នុងឯកសារផ្សេងៗដែរ")។
សិលាចារឹក: សិលាចារឹកខ្មែរ

សិលាចារឹកខ្មែរ 
ប្រទេសកម្ពុជាគឺជាប្រទេសមួយ ក្នុងចំណោមប្រទេសមិនជាច្រើនប៉ុន្មាន នៅលើពិភពលោក ដែលអាចមានអំនួតអំពីបរិមាណសិលាចារឹកបុរាណច្រើនជាងគេ ១០០០ផ្ទាំង បណ្ឌិត ឡុង សៀម ស្ថាននាមវិទ្យា ឆ្នាំ១៩៩៧ ទំព័រទីកថាមុខ។ ប្រទេសកម្ពុជាក៏ជាប្រទេសមួយផងដែរ ក្នុងប្រទេសតិចតួចក្នុងពិភពលោក ដែលអាចមានមោទនភាពពីសិលាចារឹកសរសេរជាច្រើនភាសារហូតដល់បីភាសាពោលគឺភាសាខ្មែរ សំស្រ្តឹត និងបាលី។ សិលាចារឹកទាំងនោះ លាតសន្ធឹងអស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ចាប់ពិសតវត្សរ៍ទី៦ដល់សតវត្សរ៍ទី២០។ សិលាចារឹកនេះជាប្រភពព័ត៌មានដ៏សំខាន់ សម្រាប់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្រ្តបុរាណរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ សិលាចារឹកទាំងនេះគឺជាឃ្លាំងរតនសម្បត្តិដ៏ពិតប្រាកដសម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវ អំពីប្រវត្តិសាស្រ្តសម័យបុរាណ។ 

សិលាចារឹកវត្តផ្គាំ ខេត្តតាកែវ សិលាចារឹកលេខ K-២៨ សរសេរជាភាសាខ្មែរ បញ្ជាក់ឱ្យយើងឃើញថាភាសាខ្មែរឡើងឋានៈជាភាសាប្រកបដោយលាយលក្សណ៍អក្សរ គឺនៅសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយសិលាចារឹកនៅអង្គរបូរី សិលាចារឹកលេខ K-៦០០ មានកាលបរិច្ឆេទពិតប្រាកដ នាឆ្នាំ៥៣៣នៃមហាសករាជ ត្រូវនឹងឆ្នាំ៦១១នៃគ.ស គឺជាសិលាចារឹកដែលមានលក្ខណៈជាឯកសារខាងរដ្ឋការចារជាភាសាខ្មែរសុទ្ធសាធគឺនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័នដ៏ល្បីល្បាញដែលជាស្តេចនៃនគរភ្នំដ៏ធំធេង។ ក្រៅពីនេះសិលាចារឹកមួយចំនួនអង្គរបូរីដូចជាសិលាចារឹកវត្តថ្លែង(កូសាំងស៊ីន)សិលាចារឹកលេខK-១១ សិលាចារឹកអង្គរបូរីគឺសិលាចារឹកលេខK-១ សិលាចារឹកវត្តវិាហរធំ(ខេត្តកំពង់ចាម)គឺសិលាចារឹកលេខK-៥២០ សិលាចារឹកវត្តទួលគំនូរ(តាកែវ)គឺសិលាចារឹកលេខK-៥៥៧ សិលាចារឹកវត្តទួលអង្គ(តាកែវ)គឺសិលាចារឹកលេខK-៥៥៩ ដែលបានបាត់កាលបរិច្ឆេទ មានអក្ខរាវិរុទ្ធចាស់ជាងសិលាចារឹកលេខK-៦០០ទៅទៀត។ 

លោក ហ៊្សក សឺដេស បានបោះពុម្ពសៀវភៅសិលាចារឹកកម្ពុជា គេប្រទះឃើញមានសិលាចារឹកខ្មែរសរុបទាំងអស់មានចំនួន ១០០៥ប៉ុណ្ណោះ George Coedés. 1966. Inscription du Cambodge.pp.73-255។ បន្ទាប់មកឆ្នាំ១៩៧១ លោក ក្លូដ ហ៊្យាក់ ជាអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវសិលាចារឹកខ្មែរបន្តពីលោក ហ៊្សក សឺដេស បានចុះផ្សាយក្នុងអត្តបទ ដោយបញ្ជាក់លោកបានរកឃើញសិលាចារឹក ៥៤បន្ថែមលើសិលាចារឹកដែលលោក ហ៊្សក សឺដេសរកឃើញClaude Jacques, 1971, Supplément au Tome VIII des inscriptions du Cambodge។ លោកបានបញ្ជាក់ថ្មីមួយទៀតថា សិលាចារឹកប្រទេសកម្ពុជាសរុបមានចំនួន ១១៥០ នៅអំឡុងឆ្នាំ ១៩៨៨Claude Jacques, 1988, in revue Dossier et Archéology។ បើតាមនរវិទូ អាំង ជូលាន គូសបញ្ជាក់ចុងក្រោយថា រហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះគេបានរកឃើញសិលាចារឹកខ្មែរសរុបទាំងអស់មានចំនួន ១៣២០បណ្ឌិត អាំង ជូលាន ឆ្នាំ២០១៣ មូលដ្ឋាន ខ្មែរបុរាណ យសោធរ ទំព័រទី៨។ សិលាចារឹកចាស់ជាងគេ សរសេរជាភាសាខ្មែរផ្តល់កាលបរិច្ឆេទដំបូងបំផុតគឺសិលាចារឹកអង្គរបូរី(វត្តទួលគំនូរ) ចុះបញ្ជីសារពើភណ្ឌលេខ K-៦០០ បានចារក្នុងឆ្នាំ៦១២នៃគ.ស មុនសម័យអង្គរ(សតវត្សរ៍ទី៦-៨) សិលាចារឹកទួលអង្គ K-៥៥៩ រលប់កាលបរិច្ឆេទត្រូវបានរលប់។

តាមគំនូរផែនទីផ្សេងៗរៀបចំឡើងដោយលោក ហង់រី ប៉ារម៉ង់ទីយេរHenri Parmentier (ហង់រី បាម៉ងជេរ) "Cartes de I'Empire Khmer d'aprés la situation des inscriptions datées"BEFEO,t.XVI,3,1916 ដែលមានឈ្មោះថា ផែនទីនៃចក្រភពខ្មែរ រៀបចំឡើងតាមទីកន្លែងនៃសិលាចារឹក ដែលបានចុះកាលបរិច្ឆេទ។ គេអាចយល់ឃើញថា ទឹកដីគ្រប់ដណ្តប់ដោយសិលាចារឹក សរសេរជាភាសាខ្មែរ និងសំស្រ្តឹតមានវិសាលភាពធំធេង។ ទឹកដីនេះលាតសន្ធឹងលើប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុន្បន្នលើកូសាំងស៊ីន លើប្រទេសសៀម និងប្រទេសលាវ។
សិលាចារឹក: សិលាចារឹកនៅខេត្តស្ទឹងត្រែង

សិលាចារឹកនៅខេត្តស្ទឹងត្រែង 
សិលាចារឹកនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺជាប្រភពឯកសារប្រវត្តិសាស្រ្តបុរាណតែមួយគត់។ រហូតដល់សព្វថ្ងៃគេនៅតែរកឃើញសិលាចារឹកថ្មីៗទៀតជារៀងរាលឆ្នាំពីអតីតបូជយដ្ឋាននានា។ អត្តបទនេះនិងបើកបង្ហាញអំពីអត្ថន័យនៃសិលាចារឹកថ្មីមុនសម័យអង្គរចំនួន៤ផ្ទាំង ដែលគេរកឃើញនៅក្នុងខេត្តស្ទឹងត្រែងនៅអំឡុងទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ។ បន្ទះស្តម្ភទី១ K.២០១ គេរកឃើញនៅក្នុងដីនៅទីទួលបុរាណបាក់បែកឈ្មោះថលាបរិវ៉ាត់ និងផ្ទាំងទី២នៅលើមេទ្វារលេខ K.១៩៣ គេរកឃើញនៅលើទីតាំងប្រាសាទបាក់បែកឈ្មោះ ប្រាសាទបួនល្វែង ហើយកន្លែងដែលរកឃើញសិលាចារឹកទាំងពីរនេះស្ថតនៅត្រើយខាងស្តាំនៃទន្លេមេគង្គដូចគ្នា ដែលទីតាំងមានចម្ងាយប្រមាណ២គីឡូម៉េត្រពីគ្នា។ ផ្ទាំងស្តម្ភទី៣ លេខK. ១២៥៧ គេរកឃើញក្នុងដីត្រង់គំនរប្រាសាទឥដ្ឋបាក់បែកជាប់របងវត្តបាដឹម ហើយសិលាចារឹកទី៤ លេខK.១២៨៩ គេប្រទះឃើញនៅលើថ្មដុលមួយដុំធំក្នុងបាតទន្លេនៅត្រង់ចំណុចប្រសព្វនៃទន្លេសេកុង និងទន្លរមេគង្គ។ គេអាចមើលឃើញថ្មចារឹកនេះបាន តែនៅចុងរដូវប្រាំង វេលានៅពេលទឹករាក់បំផុតhttps://www.academia.edu/14918747/The_Four_Recently_New_Discovered_Inscription_from_Stung_Treng_Province។
សិលាចារឹក: អត្ថន័យសិលាចារឹក

អត្ថន័យសិលាចារឹក 
ជាទូទៅសិលាចារឹកសរសេរឡើងជាកំណាព្យ(កាវ្យ) ហើយតែងចារឹកជាភាសាសំស្ក្រឹត ត្រូវបានចងក្រងឡើងតាមរចនាបទខ្ពង់ខ្ពស់ គគ្រឹកគគ្រេង ពោរពេញដោយពាក្យប្រៀបធៀបសំនួនវោហារ បុគ្គលាធិដ្ឋាន ប្រកប រូបារម្មណ៍ដ៏រស់រវើក តាមរបៀបរៀបចំសង្វាក់ចាប់ចុងចួន តាមលក្ខណៈរណ្តំព្យាងដ៏ពិរោះ    និងចាប់ផ្តើមប្រារព្ធដោយការបួងសួងដល់ទេវៈមួយអង្គ ឬច្រើនអង្គនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា តាមកំណាព្យកាព្យឃ្លោងពោរពេញដោយទស្សនៈទេវនិយម និងទស្សនវិជ្ជាស្រង់ចេញមកពីគម្ពីរវេទ តាមកំណាព្យស្លុតិសរសើរដល់ព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យ ដោយរៀបរាប់អំពីប្រវត្តិនៃរាជវង្សានុវង្ស អំពីបុព្វកិច្ចនៅក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងពួកខ្មាំងសត្រូវពី ប្រទេសជិតខាង អំពីការកោតសរសើរដល់ព្រះកិត្តិនាម និងប្រាជ្ញាល្បីខ្ទ័រខ្ទារដល់សម័យកាលនៃរាជសម្បត្តិ ដែលបានផ្តល់ភាពចំរើនរុងរឿង និងមហិទ្ធិរិទ្ធិដល់ព្រះនគរកម្ពុជទេស។ មានកំណាព្យខ្លះពណ៌នាសរសើរដល់ឥស្សរជនជាន់ខ្ពស់ជាបព្វជិត ឬជាគ្រហស្ថដែលមានសន្តានចិត្តជ្រះថ្លាចំពោះសាសនា ដោយការកសាងប្រាសាទ វត្តអារាម ស្រុកភូមិ សួនឧទ្យាន បារាយណ៍ និងទំនប់ទឹក។ ភាគច្រើននៃសិលាចារឹកពណ៌នាបញ្ជាក់អំពីនាមស្ថាបករប្រាសាទ ព្រះវិហារ រូបបដិមា ព្រមទាំងកាលបរិច្ឆេទនៃស្ថាបនកម្ម។ កំណាព្យខ្លះទៀត រៀបរាប់ ព្រឹត្តិការណ៍តាមបែបប្រវត្តិសាស្រ្ត ស្តីអំពីការប្រយុទ្ធស្លាប់រស់រវាងមេទ័ពប្រឆាំង និងមេទ័ពមានភក្តីភាពចំពោះ រាជានិយម។ មានកំណាព្យប្រកបដោយសោកនាដ្យកម្មដែលសរសេរអំពីពិធីបួងសួង ធ្វើភាវនាធម៌ជារៀងរាល់ ថ្ងៃរបស់ព្រះនាងឥន្រ្ទទេវី ដើម្បីជ័យជំនះរបស់ព្រះស្វាមី គឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលបានធ្វើចម្បាំងប្រឆាំង ប្រទេសចម៉្បា។ មានអត្ថបទកំណាព្យពីរដ៏វែងមួយ និងនិទានអំពីព្រំប្រទល់កម្ពុជទេសសម័យអង្គរ (ខាងឧត្តរទល់ ប្រទេសចិនខាងបស្ចិមទល់សមុទ្រ) និងសន្តតិវង្សព្រះបាទរាជេន្រ្ទវរ្ម័ន មួយទៀតធ្វើអត្ថាធិប្បាយអំពីទ្រឹស្តីពុទ្ធនិយម និងពិធីសក្ការបូជាក្នុងជំនឿពុទ្ថសាសនា។
ខុសពីសិលាចារឹកភាសាសំស្ក្រឹត សិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរទាំងអស់ត្រូវបានរៀបរៀងឡើងជាពាក្យសម្រាយប្រកបដោយរចនាបទធម្មតា ច្បាស់លាស់ គ្មានលក្ខណៈអច្ឆរិយភាព។ គឺជាអត្ថបទប្រកបដោយតថភាព ដែលគេបានចារឡើងសម្រាប់សម្រួលដល់ការយល់ដឹងនៃបណ្តាជនភាគច្រើន ដែលគ្មានចំណេះដឹងខាងភាសា សំស្រ្កឹត។ ក្រៅពីអត្ថបទមួយចំនួនដែលទាក់ទងទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្រ្ត អត្ថបទសិលាចារឹកខ្មែរភាគច្រើន អាចចាត់ទុកបានថាជាឯកសាររដ្ឋការ តុលាការ និងព័ត៌មាន។ ការអានអត្ថបទសិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរ អាចអោយ យើងទទួលចំណេះដឹង និងព័ត៌មានអំពីទម្រង់ និងរបបគ្រប់គ្រងនៃសង្គមខ្មែរ តាមបញ្ហានានា ដូចតទៅ៖ គឺ
ស្ថាបនកម្មប្រាសាទ និងព្រះវិហារ ស្រុកភូមិស្ថាននៅលើដែនដីថ្មីៗ សកម្មភាពខាងសាសនា និងខាងសង្គមកិច្ច ពីសំណាក់អភិជន និងព្រាហ្មណាចារ្យព្រះសង្ឃគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ក្នុងកិច្ចការអភិវឌ្ឍន៍ស្រុកទេស និងក្នុងកិច្ចការ រដ្ឋបាល អំណោយទានដ៏ធំធេង មានតាំងពីដីធ្លី ច្បារដំណាំ ស្រេចំការ ទាសាទាសី សត្វពាហនៈ គ្រឿងបូជាធ្វើពី មាសប្រាក់ ដល់វត្តអារាម និងអាទិទេពនៃពិធីសក្ការបូជាទេវរាជ ព្រះរាជអាជ្ញា និងព្រះសាសនៈ ជាលាយលក្សណ៍ អក្សរផ្ញើរតាមរយៈព្រះគ្រូ ឬព្រាហ្មណាចារ្យ ដល់ប្រធានតុលាការ ដល់ខ្លោញពលខេត្ត ឬដល់បុរសប្រធាន និង ប្រធានស្រុកនានា ដើម្បីការអនុវត្តកិច្ចការរាជការគ្រប់បែបយ៉ាង មានជាពិសេស ការកាប់គាស់ដីថ្មី ដើម្បីចាត់ ស្រុក សាងវត្ត ជីកស្រះ ជីកត្រពាំង សង់ទំនប់ទឹកសំរាប់ជាទីតាំងលំនៅនៃបណ្តាជនគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ ចាប់តាំងពី អភិជន ដល់សាមញ្ញជន និងពលក្ញុំ ដែលបំពេញងារតាមចំណាប់ពេលវេលាខាងរនោច ឬខាងខ្នើត។ ការប្រព្រឹត្តិ ទៅនៃទំនាក់ទំនងខាងពាណិជ្ជកម្ម មិនមែនដោយសារតែការប្រើមាស ប្រាក់ប៉ុណ្ណោះទេ តែដោយសារការប្រើ គ្រឿងវត្ថុ ផលដំណាំគ្រប់ជំពូក (មានកប្បាស ស្រូវ) ព្រមទាំងសត្វពាហនៈ ដីធ្លី និងទាសាទាសីទៀតផងhttp://khmerinscription.blogspot.com/p/blog-page_05.html។
សិលាចារឹក: សិលាចារឹកទើបរកឃើញ<ref>វង់ សុធារ៉ា ឆ្នាំ២០០៣ សិលាចារឹកមុនសម័យអង្គរ ភាគ១ </ref>

សិលាចារឹកទើបរកឃើញវង់ សុធារ៉ា ឆ្នាំ២០០៣ សិលាចារឹកមុនសម័យអង្គរ ភាគ១  
មានសិលាចារឹកទើបរកឃើញថ្មីប្រាំពីរទៀត នៅតំបន់អង្គរបូរីជាមួយគ្នា ដែលភាគច្រើនបង្ហាញពីអត្ថិភាពនៃការគោរពបូជាចំពោះព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្នុងចំណោមនោះមានមួយអត្តបទប៉ណ្ណោះគឺសិលាចារឹកលេខK-៧ ដែលបង្ហាញវត្តមាននៃព្រះវិហារនៃព្រះពុទ្ធសាសនានៅអង្គរបូរីនៅសម័យមុនអង្គរនិងមួយអត្តបទទៀតបញ្ជាក់ពីមរណនាមរបស់ព្រះរាជាមួយអង្គគឺ វ្រះកម្រតាងអញត(ទៅ)ស្រូរុទ្រលោក(K-៣២) ដែលគេសង្ស័យថាអាចត្រូវនឹងព្រះបាទរុទ្រវរ្ម័ន ស្តេចចុងក្រោយនៃនគរភ្នំ។
សិលាចារឹករកឃើញថ្មីនៅស្រុគងពិសីខេត្តកំពង់ស្ពឺ មានខ្លឹមសារទាក់ទងនឹងការធ្វើអំណោយរបស់សប្បុរសជន ចំពោះព្រះនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា ដែលគោរបូជានៅទីនោះ ដូចមានសំណង់ប្រាសាទបាក់បែកធ្វើអំពីឥន្ធនៅទីនោះស្រាប់។ ចំណែកអត្តបទមួយក្នុងចំណោមនោះ សិលាចារឹកអំពីព្រះរាជបញ្ជារបស់ប្រះមហាក្សត្រ ដែលបានប្រទានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងស្របច្បាប់លើដែនដីនោះ ទៅឱ្យមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយរូបនាមម្រតាញកម្រតាង ច្រង្គោស។
រីឯសិលាចារឹកពីរចុងក្រោយគេ ដែលយើងបានមកពីស្រុកថរាបរិវ៉ាត់ ខេត្តស្ទឹងត្រែងជាអត្តបទបញ្ជីឈ្មោះខ្ញុំបម្រើ របស់អ្នកប្រើប្រាស់និងភស្តុភាផ្សេងៗ ដែលគេបានថ្វាយចំពោះព្រះឥសូរ។ ក្នុងនោះមានព្រះនាមឥសូរពីរអង្គ ដែលគេមិនធ្លាប់ឃើញមានពីមុនមកនោះគឺ វ្រះកម្រតាងអញស្រីចណ្ឌីស្វរៈ និទង្គេស្វរៈ។
សិលាចារឹក: សិលាចារឹកនៅវ៉ូកាញ់

សិលាចារឹកនៅវ៉ូកាញ់ 
សិលាចារឹកនេះជាសិលាចារឹក ដែលចាស់ជាងគេនៅតំបន់អាសុីអាគ្នេយ៍។ គេអាចប្រដូចអកក្សរនៅក្នុងសិលាចារឹកនេះទៅនឹងសិលាចារឹករុទ្រនៅគីនា ឬសាគករណិវាសិស្ធិបុត្រៈ នៅកាន់ហេរឺ ក្បែរទន្លេគោទាវរី និងទន្លេក្រិស្នាៈក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាប៉ែកខាងត្បូង។ សិលាចារឹកនេះថ្លែងអំពី ព្រះបាទហ្វាន់ ឆេម៉ាន់ ឬស្រីមារៈទ្រង់ជ្រះថ្លាចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនា។ សិលាចារឹកនេះ នាំឱ្យអ្នកប្រាជ្ញជាន់មុនច្រឡំថាជារបស់ចាម ពីព្រោះស្រុកវ៉ូកាញ់នេះពីដើមក្នុងដែនដីចាមសម័យបុរាណ។ លោក ឡូស ហ្វីណូត យល់ថាស្រុកវ៉ូក្រាញ់កាលពីអតីតកាលជាដែនចំណុះរបស់ប្រទេសនគរភ្នំទេសិក្សាប្រវត្តិអក្សរសាស្រ្តខ្មែរ សម័យនគរភ្នំដល់សម័យឧដុង្គ (សតវត្សរ៍ទី១ ដល់ឆ្នាំ១៨៥៩) ដោយលោក លាង ហាប់អាន ឆ្នាំ១៩៦៧ ទំព័រទី២០។
សិលាចារឹក Kedukan Bukit

សិលាចារឹក Kedukan Bukit គឺជាសិលាចារឹកដែលបានរកឃើញដោយជនជាតិហូឡង់ CJ Batenburg  នៅថ្ងៃទី 29 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 1920 នៅ Kedukan Bukit, សូម៉ាត្រាខាងត្បូង, Dutch East Indies (ឥឡូវ ឥណ្ឌូនេស៊ី ) នៅលើច្រាំងទន្លេ តាតាង ដែលជាដៃទន្លេនៃ ទន្លេមុស៊ិ ។ វា​គឺ​ជា​គំរូ​ដែល​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត​ចំណាស់​បំផុត​នៃ ​ភាសា​ម៉ាឡេ ក្នុង​ទម្រង់​មួយ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា ​ភាសា​ម៉ាឡេ​ចាស់ ។  វាគឺជាថ្មតូចមួយនៃ  ។ សិលាចារឹកនេះចុះថ្ងៃទី ១ ឧសភា ៦៨៣ គ.ស. សិលាចារឹកនេះត្រូវបានសរសេរជា អក្សរបល្លវ។
សិលាចារឹក Kedukan Bukit: មាតិកា

មាតិកា 

 ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ 
បន្ទាត់ ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ ១ svasti śrī śaka varṣātīta 605 ekādaśī śukla- ២ pakṣa vulan vaiśākha ḍapunta hiyaṃ nāyik di ៣ sāmvau maṅalap siddhayātra di saptamī śuklapakṣa ៤ vulan jyeṣṭha ḍapunta hiyaṃ marlapas dari mināṅa ៥ tāmvan mamāva yaṃ vala dua lakṣa daṅan kośa ៦ dua ratus cāra di sāmvau daṅan jālan sarivu ៧ tlu ratus sapulu dua vañakña dātaṃ di mukha upaṃ ៨ sukhacitta di pañcamī śuklapakṣa vula n āsāḍha ៩ laghu mudita dātaṃ marvuat vanua... ១០ śrīvijaya jaya siddhayātra subhikṣa ni t y akāla

 ការបកប្រែភាសាម៉ាឡេសាមញ្ញទំនើប 

 ការបកប្រែភាសាឥណ្ឌូនេស៊ី 

 ការបកប្រែភាសាអង់គ្លេស
សិលាចារឹក Kedukan Bukit: ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ

ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ 
បន្ទាត់ ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈ ១ svasti śrī śaka varṣātīta 605 ekādaśī śukla- ២ pakṣa vulan vaiśākha ḍapunta hiyaṃ nāyik di ៣ sāmvau maṅalap siddhayātra di saptamī śuklapakṣa ៤ vulan jyeṣṭha ḍapunta hiyaṃ marlapas dari mināṅa ៥ tāmvan mamāva yaṃ vala dua lakṣa daṅan kośa ៦ dua ratus cāra di sāmvau daṅan jālan sarivu ៧ tlu ratus sapulu dua vañakña dātaṃ di mukha upaṃ ៨ sukhacitta di pañcamī śuklapakṣa vula n āsāḍha ៩ laghu mudita dātaṃ marvuat vanua... ១០ śrīvijaya jaya siddhayātra subhikṣa ni t y akāla
សិលាចារឹក Đông Yên Châu

សិលាចារឹក Đông Yên Châu Ngọc Chừ Mai: Văn hóa Đông Nam Á. Đại học quốc gia Hà Nội, 1999, p. 121; Anne-Valérie Schweyer: Viêt Nam : histoire, arts, archéologie. Olizane, 2011, p. 424. គឺជាសិលាចារឹក ចាមចាស់  សរសេរជាអក្សរ ព្រាហ្មណ៍ខាងត្បូង ចាស់។<បានរកឃើញនៅឆ្នាំ 1936 នៅ Đông Yên Châu ភាគពាយព្យនៃ ត្រាកៀវ ដែលធ្លាប់ជារាជធានី ចំប៉ា ចាស់ដែលគេស្គាល់ថាជាស៊ីមហាបុរនៅភាគកណ្តាលប្រទេសវៀតណាម។  សិលាចារឹកនេះត្រូវបានសរសេរជាពាក្យសំដី ដែលជាឯកសារចំណាស់ជាងគេរបស់ ចាម (និងជា ភាសាអូស្ត្រូណេសៀ ) ហើយបញ្ជាក់អំពីអត្ថិភាពនៃជំនឿជនជាតិដើមក្នុងចំណោម ជនជាតិចាម បុរាណនៃនគរចំប៉ា។   ទោះជាមិនបានចុះកាលបរិច្ឆេទក៏ដោយ ក៏ឃ្លានៃសិលាចារឹកនេះដូចគ្នាទៅនឹងសិលាចារឹក សំស្រ្កឹត ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទរបស់ ព្រះបាទភទ្ទ្រវរ្ម័នទី១ នៃរាជវង្សទី២ ដែលគ្រប់គ្រងប្រទេសចំប៉ានៅចុងសតវត្សទី៤នៃគ.ស។  វាមានរូបមន្តដែលមិនអាចកាត់ថ្លៃបានដែលបញ្ជាឱ្យគោរពចំពោះ "នាគនៃស្តេច" ដោយមិនសង្ស័យជាការយោងទៅទេវៈការពារនៃនិទាឃរដូវឬអណ្តូង។ អត្ថបទភាសាដើមនេះបង្ហាញថានៅសតវត្សទី 4 ទឹកដីដែលឥឡូវនេះបង្កើតបានជាប្រទេសវៀតណាមកណ្តាលសម័យទំនើបត្រូវបានរស់នៅដោយប្រជាជនដែលនិយាយភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី។   ភ័ស្តុតាង​ទាំង​វិមាន និង​ប្រាសាទ​បុរាណ​ក៏​បង្ហាញ​ថា ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា ​ជា​ប្រព័ន្ធ​សាសនា​ដ៏​លេចធ្លោ។ 

ការពិតដែលថាភាសានៅក្នុងសិលាចារឹកចែករំលែកវេយ្យាករណ៍ និងវាក្យសព្ទជាមូលដ្ឋានមួយចំនួនជាមួយ ភាសាម៉ាឡេ  បាននាំឱ្យអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនប្រកែកថា សិលាចារឹកនេះមានគំរូនៃពាក្យម៉ាឡេចាស់ជាងគេក្នុងទម្រង់ជា ភាសាម៉ាឡេចាស់,    ចាស់ជាងបីសតវត្សជាងសិលាចារឹក ស្រីវិជ័យ ដំបូងបំផុតពី កោះស៊ូម៉ាត្រា ភាគអាគ្នេយ៍។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនចាត់ទុកថា សិលាចារឹកនេះត្រូវបានសរសេរជាភាសាចាមចាស់ជំនួសវិញ។ Griffiths, Arlo. "Early Indic Inscriptions of Southeast Asia". Academia.edu. Retrieved 20 January 2015. វេយ្យាករណ៍ និងវាក្យសព្ទជាមូលដ្ឋានដែលបានចែករំលែកមកមិនមានការភ្ញាក់ផ្អើលទេ  ចាប់តាំងពីភាសា ចាម និង ម៉ាឡេ មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។ ទាំងពីរគឺជាក្រុមរងពីរនៃ ក្រុម ម៉ាឡេ-ចាម "Malayo-Chamic", ethnologue.com នៅក្នុងសាខា Malayo-Polynesian នៃគ្រួសារ អូស្ត្រូណេស៊ី ។
សិលាចារឹក Đông Yên Châu: អត្ថបទ

អត្ថបទ 
ភាសា​នៃ​សិលាចារឹក​មិន​ឆ្ងាយ​ប៉ុន្មាន​ពី​ភាសា​ចាម ឬ​ម៉ាឡេ​ទំនើប​ក្នុង​វេយ្យាករណ៍ និង​វាក្យសព្ទ​របស់​វា​ទេ។ ភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងវេយ្យាករណ៍ភាសាម៉ាឡេ និងចាមសម័យទំនើប បង្ហាញឱ្យឃើញនៅក្នុងសញ្ញាសម្គាល់ដែលទាក់ទងគ្នា យ៉ាង និង យ៉ា ទាំងពីរត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងភាសាចាម នៅក្នុង dengan ("ជាមួយ") និង ឌី (សញ្ញាសម្គាល់ទីតាំង) នៅក្នុងវាក្យសម្ព័ន្ធនៃប្រយោគសមីការ Ni yang naga punya putauv ("នេះ​ដែល​សត្វ​នាគ​កាន់​កាប់​ដោយ​ស្តេច") ក្នុង​ការ​ប្រើ punya ជា​សញ្ញា​សម្គាល់​ប្រដាប់​ភេទ​និង​ដូច្នេះ​នៅ​លើ​។ ឥទ្ធិពលរបស់ឥណ្ឌាមានភស្តុតាងនៅក្នុងពាក្យសំស្រ្កឹត សិទ្ធំ ដែលជាការហៅជាញឹកញាប់នៃសំណាង។ នាគ ("នាគ, នាគ"); ស្វគ្គ៌ ("ស្ថានសួគ៌"), បរិភូ ("ការប្រមាថ"), នរក ("នរក") និង គុលោ ("គ្រួសារ") ។  អត្ថបទ​នៃ​សិលាចារឹក​ខ្លួន​វា​ដែល​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​អណ្ដូង​មួយ​នៅ​ជិត ​ឥន្ទ្របុរៈ គឺ​ខ្លី ប៉ុន្តែ​បង្ហាញ​តាម​ភាសា​វិទ្យា៖

ការសរសេរតាមព្យញ្ជនៈ 

 សិទ្ធំ! និ យង នាគ បុន្យ putauv.
 យ ឧរាង  សេបុយ ទិ កោ, កុរុន កោ ជមា labuh នរិ svar.
 Ya urāng paribhū di ko, kurun saribu thun davam di naraka, dengan tijuh kulo ko.

ពាក្យស្មើនឹងភាសាអង់គ្លេស 

 សំណាង! សត្វនាគនេះមានស្តេច។
 (ឱ) បុគ្គលគោរព (ក្នុង) ទ្រង់ ដ្បិតអលង្ការធ្លាក់ពីលើមេឃ។
 (O) បុគ្គលប្រមាថ (នៅក្នុង) ទ្រង់សម្រាប់មួយពាន់ឆ្នាំនៅតែមាន (នៅក្នុង) នរកជាមួយនឹងប្រាំពីរពូជ។

ការបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេស 

 សំណាង! នេះគឺជាសត្វនាគដ៏ទេវភាពរបស់ស្តេច។
 អ្នក​ណា​គោរព​អ្នក​នោះ ដ្បិត​អ្នក​នោះ​រតនៈ​ធ្លាក់​ពី​លើ​មេឃ។
 អ្នក​ណា​ប្រមាថ​ទ្រង់ អ្នក​នោះ​នឹង​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​នរក​មួយ​ពាន់​ឆ្នាំ ដោយ​មាន​គ្រួសារ​គាត់​ប្រាំពីរ​ជំនាន់។

ការបកប្រែភាសាម៉ាឡេ

 Serahtera! Inilah naga suci kepunyaan Raja ។
 Orang yang menghormatinya, turun kepadanya permata dari syurga.
 Orang yang menghinanya, akan seribu tahun diam di neraka, dengan tujuh keturunan keluarganya.

ការបកប្រែភាសាចាមខាងលិច

 Nabuwah! Ni kung nāga milik patao.
 Hây urāng adab tuei nyu, ka pak nyu mâh priak yeh hu plêk mâng syurga mai.
 Hâi urāng papndik harakat pak nyu, ka ye saribau thun tram di naraka, hong tajuh mangawom nyu.

ការបកប្រែភាសាវៀតណាម

 Thời vận! Đây là xà thần của người.
 Ai tôn trọng người, với ngươi vàng bạc rơi từ thiên đường.
 Ai sỉ nhục người, kẻ đó sẽ ở địa ngục nghìn năm, với bảy đời gia đình hắn.
សិលាចារឹក គ្រហិ

សិលាចារឹក ក្រហិ គឺជា សិលាចារឹក មួយដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅ ឆៃយ៉ា ភាគខាងត្បូង ប្រទេសថៃ ដែលសរសេរជាភាសាខ្មែរចាស់ ជាមួយនឹងអក្សរសុមាត្រានចាស់ ហើយចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ឆ្នាំ ១១៨៣ នៃគ.ស។   សិលាចារឹកនេះត្រូវបានសរសេរនៅលើ ជើងទម្រ នៃរូបសំណាកព្រះពុទ្ធសំរិទ្ធ ដែលតម្កល់ទុកនៅវត្ត Hua Wiang ។  ឈ្មោះ ក្រហិដែលហៅថា Kia-lo-hi នៅក្នុងកំណត់ត្រាចិន Zhu Fan Zhi ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាឈ្មោះចាស់របស់ ឆៃយ៉ា ។  ទីក្រុងនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃ នគរតម្ព្រលិង្គដែលធ្លាប់ជានយោបាយព្រំដែនរវាងនគរ ស្រីវិជ័យ និងនគរ ខ្មែរ នៅ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ ។
សិលាចារឹក គ្រហិ: អត្ថបទ

អត្ថបទ 
ការបកប្រែតាមព្យញ្ជនៈនៃសិលាចារឹកយោងទៅតាម Cœdès មានដូចខាងក្រោម៖ de Casparis, J.G. (1967). "The Date of The Grahi Buddha" (PDF). Journal of the Siam Society. 55 (1). London. 

 ១១០៦ de Casparis, J.G. (1967). "The Date of The Grahi Buddha" (PDF). Journal of the Siam Society. 55 (1). London. សកថោះនក្សត្រ ត តបៈ សក្ដិ កម្រតេងអញ មហារាជឝ្រីមតត្រៃលោក្យរាជមោលិភូឞនពម្ម៌ទេព បិកេត
 ជ្យេឞ្ថនោះពុទ្ធពារមហាសេនាបតី គលានៃ ត ចាំ ស្រុក ក្រហិ អារាធនា ត ម្រតេងឝ្រីញានូ ថ្វេ ប្រ
 តិមា នេះ ទំងោន មាន សំរិត ភារម្វយ តុល ពិរ ត ជា ព្យាយ មាស តប តន្លិង តិ ឞ្ថាបនា ជា ប្រតិ
 មា មហាជន ផោង ត មាន សទ្ធ៌ា អនុមោទនា បូជា ណមស្ការ នុ នេះ លេង សបាន សវ្វ៌ជ្ញតា
 —ហ ត ជា
សិលាចារឹក គ្រហិ: ការបកប្រែ

ការបកប្រែ 
ការបកប្រែប្រហាក់ប្រហែលនៃសិលាចារឹកមានដូចខាងក្រោម៖ Muljana, Slamet (2006). Sriwijaya. Yogyakarta: LKiS Pelangi Aksara. pp. 279–284. ISBN 9789798451621. 9798451627, 9789798451621. Cœdès, George (1918). "Le Royaume de Çrīvijaya". Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient. 18 (1): 1–36. doi:10.3406/befeo.1918.5894.

 នៅឆ្នាំមហាសករាជទី ១១០៥ (គ.ស.១១៨៣)ឆ្នាំថោះតបតាមបញ្ជាកម្រតេងអញ មហារាជឝ្រីមតត្រៃលោក្យរាជមោលិភូឞនពម្ម៌ទេព ថ្ងៃ ៣ កើត ខែជេស្ឋ ថ្ងៃពុធ នោះមហាសេនាបតីគលា នៃចាំស្រុកគ្រហិ អញ្ជើញ ម្រតេងឝ្រីញានូ ធ្វើបដិមានេះមានទម្ងន់ មានសំរិតមួយភារ ពីរតុល តម្លៃជាមាសដប់តម្លឹង ស្ងាបនាបដិមាដើម្បីបណ្ដាជនមានជំនឿ អនុមោទនា បូជា  នមស្សការ ជាប្រយោជន៍បាន  សម្ពោធិញ្ញាណ។ ហ ត ជា de Casparis, J.G. (1967). "The Date of The Grahi Buddha" (PDF). Journal of the Siam Society. 55 (1). London. .
សិលាចារឹក គ្រហិ: សូមមើលផងដែរ។

សូមមើលផងដែរ។ 

 ស្រុកឆៃយ៉ា ភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ
 នគរ ធម៌ស្រ័យ
 រាជវង្ស Mauli
 រាជាណាចក្រ ស្រីវិជ័យ
 នគរ តម្ព្រលិង្គ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាខ្មែរ
សិលាចារឹក ម្យាសេឌី

សិលាចារឹក ម្យាសេឌី ( Myazedi inscription; សិលាចារឹក Yazakumar ឬ សិលាចារឹក Gubyaukgyi ) ដែលចារឹកនៅឆ្នាំ ១១១៣ គឺជាសិលាចារឹកដែលចំណាស់ជាងគេបំផុតនៃ ភាសាភូមា ។ [ <span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (September 2022)">គួរឱ្យសង្ស័យ</span> – ពិភាក្សា ] " ម្យាសេឌី" មានន័យថា "ចេតិយត្បូងមរកត" ("សេឌី" ស្រដៀងទៅនឹងភាសាបាលី " ចេតិយ ") ហើយឈ្មោះនៃសិលាចារឹកនេះបានមកពីវត្តដែលមានទីតាំងនៅក្បែរនោះ។ សិលាចារឹក​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​ជា​បួន​ភាសា​គឺ ភូមា, ព្យុ មន និង ​បាលី  ដែលសុទ្ធតែនិយាយរឿងរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ Yazakumar និងព្រះបាទ Kyansittha ។ សារៈសំខាន់ចម្បងនៃសិលាចារឹក ម្យាសេឌី គឺថាសិលាចារឹកដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតសម្រាប់ការឌិគ្រីបនៃភាសា ព្យុ ដែលបានសរសេរ។

មានសិលាចារឹកសំខាន់ពីរនៅក្នុងប្រទេសភូមាសព្វថ្ងៃនេះ។ មួយមាននៅលើវេទិកានៃវត្ត ម្យាសេឌី នៅក្នុងភូមិ Myinkaba (ភាគខាងត្បូងនៃ បាកាន ) ក្នុង ផ្នែក ម៉ាន់ដាលេ ។ មួយ​ទៀត​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ដោយ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ភាសា​បាលី​អាឡឺម៉ង់ លោក​បណ្ឌិត Emanuel Forchhammer ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៨៦-១៨៨៧ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​កំពុង​ដាក់​តាំង​បង្ហាញ​នៅ​សារមន្ទីរ​បុរាណវិទ្យា បាកាន។ សិលាចារឹក ម្យាសេឌី ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជា Memory of the World Register by UNESCO ។
សិលាចារឹក ម្យាសេឌី: ការបកប្រែ និងការវិភាគ

ការបកប្រែ និងការវិភាគ 
សិលាចារឹកនេះមាន ៣៩ បន្ទាត់ជាភាសាភូមា ៤១ បន្ទាត់ជាភាសាបាលី ៣៣ បន្ទាត់ជាភាសាមន និង ២៦ បន្ទាត់ជាភាសាព្យុ។ ជាទូទៅវាអាចបែងចែកជាបីប្រភេទគឺ អំណោយ បំណងប្រាថ្នា និងបណ្តាសា។ ការបកប្រែដែលនៅជិតបំផុតមានដូចខាងក្រោម៖

 ការវិភាគ 
អក្សរ​បាកាន​ធម្មតា​មាន​រាង​ចតុកោណ ឬ​រាង​ជា​រង្វង់ ប៉ុន្តែ​នៅ​ក្នុង​សិលាចារឹក​នេះ ការ​សរសេរ​ដៃ​ស្រដៀង​នឹង​គ្រាប់ ​អម្ពិល ។ ក្នុងនាមជាការចាប់ផ្តើមនៃអក្សរសិល្ប៍មីយ៉ាន់ម៉ា ពាក្យមួយចំនួនមិនត្រូវបានសរសេរជាប្រព័ន្ធទេ ពោលគឺព្យញ្ជនៈ និងស្រៈត្រូវបានបំបែកចេញពីគ្នា (ឧទាហរណ៍ "သာသနာအနှစ် တစ်ထောင်ခြောက်ရာ" ត្រូវបានសរសេរជា "သာသနာ အနှစ်တ" នៅ​លើ​បន្ទាត់​មួយ​និង "စ်ထောင်ခြောက်ရာ" ត្រូវបានសរសេរនៅជួរបន្ទាប់) ។

មានតែពាក្យសម្រាប់ មនុស្សដំបូង ។ "ខ្ញុំ" និង "របស់ខ្ញុំ" ។ ជំនួសឱ្យ "គាត់" Yazakumar បានហៅខ្លួនឯងថា "កូនប្រុសរបស់ ထိုပယ်မယားသား ជាទីស្រឡាញ់") ហើយ "វា" គឺ "នេះ" ( ဤ/ထို ) ពាក្យខ្លះមានអត្ថន័យបុរាណ ( ပယ် ដែលមានអត្ថន័យសម័យទំនើបនៃ "បោះបង់ចោល" មានន័យថា "គួរឱ្យស្រឡាញ់ឬជាទីស្រឡាញ់" និង နှပ်មានន័យថា "សម្រាក" ឬ "លាយយ៉ាងហ្មត់ចត់" មានន័យថា "បរិច្ចាគ") ។ 

Yazakumar បានហៅឪពុករបស់គាត់ថា Śrī Tribhuvanāditya Dhammarāja (ស្រីភូវាទិត្យធម្មរាជ) មានន័យថា "ស្តេចដែលអាចបំភ្លឺពិភពលោកទាំងបីដូចជាព្រះអាទិត្យ" ម្តាយរបស់គាត់ជា Trilokavaṭansakādevi  (ត្រិលោកវដន្សកាទេវី, ព្រះមហាក្សត្រិយានីដែលអាចដឹកនាំពិភពលោកទាំងបី) និងចក្រភព បាកាន ជា អាណាចក្រ អរិមទ្ទនាបុរ (អត្ថន័យ: កន្លែង​ដែល​ពួក​គេ​អាច​យក​ឈ្នះ​ចំនួន​សត្រូវ) រៀង​គ្នា។

គោលបំណងនៃប្រភេទការបរិច្ចាគគឺចង់ឱ្យមនុស្សដឹងគុណចំពោះទង្វើរបស់ពួកគេ។ ប្រភេទនៃការជូនពរគឺជាផ្នែកមួយនៃប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនា។ គោលបំណងសំខាន់នៃការសរសេរបណ្តាសាដើម្បីការពារការបរិច្ចាគ និងដើម្បីការពារសំណង់ដែលបានបរិច្ចាគពីការខូច។ 

ពីសិលាចារឹកនេះ សម័យរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទកយាសិទ្ធិថា អណ្ណារត្ថា សាវលូ និង អាឡាំងស៊ីធុ អាចត្រូវបានគេគណនាបាន ភាសាព្យូចាស់អាចរៀនបាន ហើយការគោរព និងសេចក្តីស្រឡាញ់របស់Yazahumaចំពោះបិតាទ្រង់អាចត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ។