ហ្គោទួគ: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 

 ប្រភពដើម 
រូបភាពតូច| ឈុតបរបាញ់ពីសម័យហ្គោទួគពី ឆាហ្កាន់កា តំបន់ អាល់តៃ សតវត្សទី៥-៦ នៃគ.ស 
រូបភាពតូច| អ្នកជិះសេះទួគី ( ផ្នូរអាន់ចៀ ឆ្នាំ ៥៧៩ គ.ស.)។  
អ្នកគ្រប់គ្រងហ្គោទួគ មានប្រភពមកពី កុលសម្ព័ន្ធអាស៊ីណា ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ជាលើកដំបូងនៅឆ្នាំ៤៣៩ ។ សៀវភៅស្វេ បានរាយការណ៍ថានៅឆ្នាំនោះនៅថ្ងៃទី១៨ ខែតុលា ស្តេចទួបា អធិរាជ តៃវូនៃនគរវុីភាគខាងជើង បានផ្តួលរំលំ ជូគូ មូជៀន នៃនគរ លៀងភាគខាងជើង នៅ កាន់ស៊ូ ភាគខាងកើត   永和七年 (太延五年) 九月丙戌 Academia Sinica   នៅពេលដែល គ្រួសារអាស៊ីណា បានភៀសខ្លួនពីភាគពាយ័ព្យទៅ ខាកានណេតរូរ៉ាន នៅតំបន់ជុំវិញ កៅឆាង ។  

យោងតាម សៀវភៅចូវ និង ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃរាជវង្សភាគខាងជើង កុលសម្ព័ន្ធអាស៊ីណា គឺជាធាតុផ្សំនៃសម្ព័ន្ធ សុងនូ  Li Yanshou (李延寿), History of the Northern Dynasties, Vol. 99.  ជាពិសេស កុលសម្ព័ន្ធសុងនូខាងជើង New Book of Tang, vol.  Xu Elina-Qian, Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan, University of Helsinki, 2005 ឬ សុងនូភាគខាងត្បូង "ដែលបានតាំងទីលំនៅតាមបណ្តោយ ព្រំដែនចិនភាគខាងជើង" នេះបើយោងតាម លោក Edwin G. Pulleyblank ។  ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ ទស្សនៈនេះត្រូវបានជំទាស់។  ហ្គោទួគ ក៏ត្រូវបានគេសន្មតថាមានប្រភពមកពីរដ្ឋសួ ដែលមិនច្បាស់លាស់ (索國) ( MC : * sâk ) ដែលស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃពួក សុងនូ ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួក សាកាស Harmatta, János, (1999), "A türkök eredetmondája", Magyar Nyelv, vol.  ឬ ស៊ានប៉ី Vásáry, István (2007) Eski İç Asya Tarihi p. 99-100, cited Golden (2018), "The Ethnogonic Tales of the Türks", p. 300 ។    យោងតាម សៀវភៅស្វេ និង តុងឌៀន ពួកគេត្រូវមានកំណើតជា "ពូកកាត់អម្បូរហ៊ូ (មនុស្សព្រៃ)" (雜胡) មកពី ពីងលៀង (平涼) ដែលឥឡូវនេះនៅ កាន់ស៊ូ ភាគពាយព្យនៃប្រទេសចិន ។   ដោយចង្អុលទៅលើការពាក់ព័ន្ធរបស់ពួកអាស៊ីណា ជាមួយ កុលសម្ព័ន្ធ ភាគខាងជើងនៃពួក សុងនូ ជាលទ្ធផលមានបុព្វបុរសពាក់ព័ន្ធនឹងពួកសុងនូ    ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ Lee and Kuang (2017) បញ្ជាក់ថា ប្រភពរបស់ចិនមិនពណ៌នា ពួកហ្គោទួគ ដែលដឹកនាំដោយអាស៊ីណា ថាកើតមកពីពួកទីងលីង ឬជាកម្មសិទ្ធិរបស់សហព័ន្ធ ទេលឡេ ទេ។ Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (18 October 2017). 

ប្រភព​របស់​ចិន​បាន​ភ្ជាប់ ​ជនជាតិ​ហ៊ូ ​នៅ​ព្រំប្រទល់​ខាងជើង​របស់​ពួកគេ​ទៅនឹង​ពួកសុងនូ ដូច​ដែល​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ក្រិច​-​រ៉ូម៉ាំង​បាន​ហៅពួក ប៉ាណូអាវ៉ា  ហ៊ុន និង ​ជនជាតិ​ហុងគ្រី ​ថាជាពួក « ​ស៊ី​ធៀ ​»​។ ការ​លើក​ឡើង​បែប​នេះ​គឺ​ជា​ការសម្គាល់ភូមិសាស្រ្ត​ទូទៅ ដែល​បង្កប់​ន័យ​ពី​ដើម​កំណើត​ភូមិសាស្ត្រ​ស្រដៀង​គ្នា និង​របៀប​រស់​នៅ​បែប​ពនេចរ ប៉ុន្តែ​មិន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​ផ្ទាល់​ឡើយ។  [ ទំព័រ ត្រូវការ ]

ជាផ្នែកមួយនៃ ខាហ្គាណេត រូរ៉ាន ដែលជានគរចម្រុះសាសន៍ ជនជាតិទួគ រស់នៅជាច្រើនជំនាន់នៅភាគខាងជើងនៃ ភ្នំអាល់តៃ ជាកន្លែងដែលពួកគេ "ធ្វើការលើលោហៈធាតុសម្រាប់ពួករូរ៉ាន" ។  Sima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 159.  យោងតាម លោក Denis Sinor ការឡើងកាន់អំណាចនៃត្រកូលអាស៊ីណា តំណាងឱ្យ 'បដិវត្តខាងក្នុង' នៅក្នុង ខាហ្គាណេត រូរ៉ាន ជាជាងការធ្វើសញ្ជ័យខាងក្រៅ។ 

យោងតាមលោក Charles Holcombe ប្រជាជនទួគដំបូងមានភាពខុសប្លែកគ្នា ហើយឈ្មោះជាច្រើនរបស់មេដឹកនាំទួគ រួមទាំងស្ថាបនិកទាំងពីរ មិនមានលក្ខណៈទួគសូម្បីតែបន្តិច។  នេះត្រូវបានគាំទ្រដោយភស្តុតាងពី សិលាចារឹកអូខុន ដែលរួមមាន មេពាក្យមិនមែនជាភាសាទួគមួយចំនួន ដែលអាចជាតំណាងឱ្យភាសា អ៊ូរ៉ាល់ ឬ យេនីស៊ា ។  Vovin, Alexander.  Peter Benjamin Golden ចង្អុលបង្ហាញថា khaghans នៃ Turkic Khaganate, Ashina ដែលមានដើមកំណើតមិនច្បាស់លាស់បានទទួលយកឋានៈ អ៊ីរ៉ង់ និង Tokharian (ឬមិនមែន Altaic ) ។  អ្នកជំនាញខាងទួរគីអាល្លឺម៉ង់ W.-E. Scharlapp ចង្អុល​បង្ហាញ​ថា ពាក្យ​សាមញ្ញ​ជា​ច្រើន​នៅ​ក្នុង​តួគី​គឺ​ជា ​ភាសា​អ៊ីរ៉ង់ ​ដើម​កំណើត។  ភាសាអ្វីក៏ដោយដែល Ashina អាចនិយាយដើមដំបូង ពួកគេ និងអ្នកដែលពួកគេបានគ្រប់គ្រងទាំងអស់នឹងនិយាយ Turkic ក្នុងគ្រាមភាសាផ្សេងៗគ្នា និងបង្កើតក្នុងន័យទូលំទូលាយដែលជាវប្បធម៌ទូទៅ។  Lev Gumilyov, (1967), Drevnie Turki (Ancient Turks), p. 22-25

 ការពង្រីកខ្លួន 
𐱅𐰇𐰼𐰜:𐰉𐰆𐰑𐰣
ទួរុគ បូឌុនតំនភ្ជាប់=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tyurki.jpg|200x200ភីកសែលគំនូរលើថ្មបង្ហាញពីប្រជាជនហ្គោទួគនៅប្រទេសម៉ុងហ្គោលី
បច្ចុប្បន្ន (ពីស.វទី៦ទៅ៨)Altınkılıç, Arzu Emel (2020). "Göktürk giyim kuşamının plastik sanatlarda değerlendirilmesi" (PDF). Journal of Social and Humanities Sciences Research: 1101–1110. Archived (PDF) from the original on 2020-10-24.ចំនួនប្រជាជនសរុបជាបុព្វបុរសនៃប្រជាជនទួគមួយចំនួនតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនអាស៊ីកណ្តាល និង អាស៊ីខាងកើតភាសាទួគចាស់Lloyd, Keith (10 June 2020). សាសនាតេងគ្រីជាតិពន្ធដែលពាក់ព័ន្ធទួហ្គេស, តូគុស អូហ្គុស, យើនីសី កៀហ្គី, សឺយ៉ានតួ, សាតួXiu Ouyang, (1073), Historical Records of the Five Dynasties, p. 39
ទោះបីជា ខាហ្កាន់ណេតហ្គោទួគ ធ្លាប់បានផ្តល់ការគាំទ្រដល់រាជវង្សថាងនៅដើមដំបូងនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលកំឡុងការដួលរលំនៃ រាជវង្សស្វី ក៏ដោយ ជម្លោះរវាងពួកហ្គោទួគ និងថាង ទីបំផុតបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលនគរថាងកំពុងបង្រួបបង្រួម ប្រទេសចិនជាបណ្តើរៗ ។ ពួកហ្គោទួគ បានចាប់ផ្តើមវាយលុក និងវាយឆ្មក់ព្រំដែនភាគខាងជើងនៃចក្រភពថាង ហើយបានលើកទ័ពសំខាន់របស់ពួកគេចំនួន ១០០ ០០០ នាក់ទៅកាន់ ទីក្រុងឆាងអាន ដែលជារាជធានីនៃចក្រភព ។ អធិរាជតៃសុង នៃ ថាង ថ្វីបើធនធានមានកម្រិត បានវាយបកឲ្យពួកហ្គោទួគដកថយទៅវិញ។ ក្រោយមកអធិរាជតៃសុង បានបញ្ជូនកងទ័ពរបស់ទ្រង់ទៅម៉ុងហ្គោលី ហើយបានកម្ចាត់កម្លាំងសំខាន់នៃកងទ័ពហ្គោទួគនៅក្នុង សមរភូមិយិនសាន បួនឆ្នាំក្រោយមក ហើយបានចាប់យក អ៊ីលីគ ខាហ្កាន់ នៅឆ្នាំ ៦៣០នៃគ.ស.។  ជាមួយនឹងការចុះចូលនៃកុលសម្ព័ន្ធទួគី ថាងបានដណ្តើមយក ខ្ពង់រាបម៉ុងហ្គោលី ។ ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​មក ពួក​ទួគ​ខាង​កើត​ត្រូវ​បាន​ចាប់បញ្ជូល​ទៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន។ 

 ការធ្វើសញ្ជ័យដោយពួកថាង 
ទោះបីជា ខាហ្កាន់ណេតហ្គោទួគ ធ្លាប់បានផ្តល់ការគាំទ្រដល់រាជវង្សថាងនៅដើមដំបូងនៃសង្រ្គាមស៊ីវិលកំឡុងការដួលរលំនៃ រាជវង្សស្វី ក៏ដោយ ជម្លោះរវាងពួកហ្គោទួគ និងថាង ទីបំផុតបានផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលនគរថាងកំពុងបង្រួបបង្រួម ប្រទេសចិនជាបណ្តើរៗ ។ ពួកហ្គោទួគ បានចាប់ផ្តើមវាយលុក និងវាយឆ្មក់ព្រំដែនភាគខាងជើងនៃចក្រភពថាង ហើយបានលើកទ័ពសំខាន់របស់ពួកគេចំនួន ១០០ ០០០ នាក់ទៅកាន់ ទីក្រុងឆាងអាន ដែលជារាជធានីនៃចក្រភព ។ អធិរាជតៃសុង នៃ ថាង ថ្វីបើធនធានមានកម្រិត បានវាយបកឲ្យពួកហ្គោទួគដកថយទៅវិញ។ ក្រោយមកអធិរាជតៃសុង បានបញ្ជូនកងទ័ពរបស់ទ្រង់ទៅម៉ុងហ្គោលី ហើយបានកម្ចាត់កម្លាំងសំខាន់នៃកងទ័ពហ្គោទួគនៅក្នុង សមរភូមិយិនសាន បួនឆ្នាំក្រោយមក ហើយបានចាប់យក អ៊ីលីគ ខាហ្កាន់ នៅឆ្នាំ ៦៣០នៃគ.ស.។  ជាមួយនឹងការចុះចូលនៃកុលសម្ព័ន្ធទួគី ថាងបានដណ្តើមយក ខ្ពង់រាបម៉ុងហ្គោលី ។ ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​មក ពួក​ទួគ​ខាង​កើត​ត្រូវ​បាន​ចាប់បញ្ជូល​ទៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន។ 

បន្ទាប់ពីការជជែកដេញដោលគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លា អធិរាជតៃសុង បានសម្រេចចិត្តលើកលែងទោសដល់ពួកអភិជនហ្គោទួគ ហើយបានផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវមុខតំណែងជាឆ្មាំអធិរាជ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សំណើនេះត្រូវបានបញ្ចប់ដោយផែនការសម្រាប់ការធ្វើឃាតព្រះចៅអធិរាជ។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ៦៣៩ 貞觀十三年 四月戊寅 Academia Sinica   អាស៊ីណា ជីសេស្វាយ និងកុលសម្ព័ន្ធរបស់គាត់បានវាយប្រហារដោយផ្ទាល់ទៅលើអធិរាជតៃសុងនៃថាង នៅវិមានជីឆេង (, នៅ ស្រុកលីនយូ បាវជី ខេត្តសានស៊ី នាពេលបច្ចុប្បន្ន) ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេមិនបានសម្រេចជោគជ័យ ហើយរត់ទៅភាគខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានអ្នកដេញតាមចាប់បាននៅជិត ទន្លេវុី ហើយត្រូវបានសម្លាប់ចោល។ អាស៊ីណា ហេស៊ានហ្គូ ត្រូវបាននិរទេសទៅ លីងពាវ ។ Sima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 195.  បន្ទាប់ពីការវាយឆ្មក់មិនបានសម្រេចរបស់ អាស៊ីណា ហេស៊ានហ្គូអាស៊ីណា ហេស៊ានហ្គូ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ៦៣៩ 貞觀十三年 七月庚戌 Academia Sinica   អធិរាជតៃសុង បានដំឡើង ឈីលីប៊ី ខាន់ ហើយបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនទួគីដែលបានតាំងទីលំនៅឲ្យទៅតាមគាត់ភាគខាងជើងនៃ ទន្លេលឿង ដើម្បីតាំងលំនៅរវាង មហាកំផែងនៃប្រទេសចិន និង វាលខ្សាច់កូប៊ី ។ Ouyang Xiu et al., New Book of Tang, Vol.  ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ មេទ័ពហ្គោទួគជាច្រើននៅតែស្មោះត្រង់ក្នុងការបម្រើចក្រភពថាង។
រូបភាពតូច| បំណែកក្បាលនៃ គូល ទីហ្គីន (៦៨៤-៧៣១) ត្រូវបានរកឃើញនៅ ខាសាត ខេត្ត អាខានហ្គៃ ជ្រលង ទន្លេអូរខុន ។ មានទីតាំងនៅ សារមន្ទីរជាតិម៉ុងហ្គោលី ។

 ការងើបឡើងវិញ 
នៅឆ្នាំ៦៧៩ អាស៊ីដ វិនហ្វូ និង អាស៊ីដ ហ្វឹងជី ដែលជាមេដឹកនាំទួគនៃ អាណាព្យាបាលចាន់យូ (單于大都護府) បានប្រកាស អាស៊ីណា នីស៊ូហ្វូ ជាខាហ្កាន់ ហើយបានបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាង។ Sima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 202  នៅឆ្នាំ៦៨០ បុី ស៊ីនជាន បានកម្ចាត់ អាស៊ីណា នីស៊ូហ្វូ និងកងទ័ពរបស់គាត់។ អាស៊ីណា នីស៊ូហ្វូ  ត្រូវបានសម្លាប់ដោយបក្សពួករបស់ខ្លួន។  អាស៊ីដ វិនហ្វូ បានធ្វើឱ្យ អាស៊ីណា ហ៊្វូនាន ក្លាយជា ខាហ្កាន់ ហើយបានបះបោរម្តងទៀតប្រឆាំងនឹងរាជវង្សថាង។  អាស៊ីដ វិនហ្វូ និង អាស៊ីណា ហ៊្វូនាន បានចុះចាញ់នឹង បុី ស៊ីនជាន ។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ៦៨១ 開耀元年 十月乙酉 Academia Sinica   ជនជាតិហ្គោទួគ ៥៤នាក់ ក្នុងនោះមានអាស៊ីដ វិនហ្វូ និងអាស៊ីណា ហ៊្វូនាន ត្រូវបានប្រហារជីវិតជាសាធារណៈនៅផ្សារភាគខាងកើតនៃ ទីក្រុងឆាងអាន ។  នៅឆ្នាំ៦៨២ អ៊ីទែរីស ខាហ្កាន់ និង តូនីយូគុគ បានបះបោរនិងកាន់កាប់ ប្រាសាទហ៊ីសា (ភាគពាយព្យនៃ ហូហូត បច្ចុប្បន្ន ម៉ុងហ្គោលីខាងក្នុង ) ជាមួយនឹងបក្សពួកសេសសល់របស់ អាស៊ីណា ហ្វ៊ូនាន ។ Sima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 203  ខាហ្កាន់ណេតហ្គោទួគ ដែលបានស្ដារឡើងវិញ បានធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងសង្គ្រាមរវាងកុលសម្ព័ន្ធថាង និងគីតាន។  ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់ប៊ីល ខាហ្កាន់ ជនជាតិហ្គោទួគ មិនអាចគ្រប់គ្រងកុលសម្ព័ន្ធទួគ ផ្សេងទៀតនៅក្នុងវាលស្មៅបានទេ។ នៅឆ្នាំ៧៤៤ សម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយរាជវង្សថាង ខាហ្កាន់ណេត អ៊ុយហ្គ័រ បានកម្ចាត់ ខាហ្កាន់ណេត ហ្គោទួគ ចុងក្រោយហើយបានគ្រប់គ្រងខ្ពង់រាបម៉ុងហ្គោលី។