navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រាសាទបានថាណន់ ហាក់

ប្រាសាទបានថាណន់ហាក់ (    , )ជា​ប្រាសាទបាក់បែក​តូច​មួយ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ក្នុង​ក្រុង Ban Thanon Hak ឃុំ Ban Mai ស្រុក Nong Bun Mak ខេត្តនគររាជ។

ជា ​ប្រាសាទ​ហិណ្ឌូ ​ខ្មែរ ​កសាង​ក្នុង​សតវត្ស​ទី​១១។ ប្រាសាទ​មាន​ទំហំ​ប្រមាណ ,  វែង និង  ក្រាស់។ បែរមុខទៅទិសខាងកើត ហើយមានសំណង់ចំនួន ៥ ព័ទ្ធជុំវិញដោយជញ្ជាំង និង បារាយណ៍ (គូទឹក)។ នៅ​ជញ្ជាំង​ខាង​កើត​មាន ​គោបុរៈ (​ក្លោង​ទ្វារ​ចូល​) គឺ​ដូច​គ្នា​នឹង​ច្រក​ចេញ​នៅ​ត្រើយ​ម្ខាង។ ធ្នឹម និងផ្ទាំងថ្មចម្លាក់ធ្វើអំពីថ្មភក់ និងសំរិទ្ធ ជាមួយនឹងខ្មុកខ្មែរពណ៌ត្នោត-ខ្មៅ។

ប្រាសាទ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ឡើង​ដើម្បី​ធ្វើ​ពិធី​សាសនា​ក្នុង​និកាយ Vaishnavism នៃ ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា ឬ ​ព្រហ្មញ្ញសាសនា ។

ទីតាំង​របស់​វា​ជា​ផ្លូវ​រាង​បួន​ជ្រុង​ដូច​ប្រឡាយ ហើយ​មាន​ពំនូក​មួយ​នៅ​កណ្តាល​ហៅ​ថា ណុន​យ៉ៃ​ជី (   , ) ផ្លូវគឺប្រហែល  ទទឹងនិងប្រហែល 2គីឡូម៉ែត្រ វាត្រូវបានបំផ្លាញដោយទឹក រហូតដល់មានស្នាមរហែកជាច្រើន។ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា "ថាណនយហាក់" (   បកប្រែដោយផ្ទាល់ថា "ផ្លូវខូច") ។ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| ប្រាសាទ និង បារាយណ៍
ប្រាសាទ​ប្រហែល4គីឡូម៉ែត្រ ផ្លូវជាតិលេខ 24 (ផ្លូវចោមចៅ-ដេតឧត្តម) និងប្រហែល 60 គីឡូម៉ែត្រភាគអាគ្នេយ៍នៃ ទីក្រុងនគររាជសីមា ។

នៅឆ្នាំ 2017 ចិញ្ចៀនមាសមួយឈុតជាមួយនឹងរ៉ែថ្មខៀវល្អក់កករក្នុងស្ថានភាពល្អឥតខ្ចោះដែលមានអាយុប្រហែលដើមសតវត្សទី 11 ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅទីនេះផងដែរ។
ប្រាសាទបានបិណ្ឌ

ប្រាសាទ​បាន​បិណ្ឌ ជា​ប្រាសាទ​របស់​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ ក្នុង ​ខេត្តឧប្បលរាជធានី ។ សាងសង់​ពី​ឥដ្ឋ និង​ថ្មភក់​លើ​មូលដ្ឋាន ​ថ្មបាយក្រៀម មាន​អាយុកាល​តាំងពីសតវត្សទី១១។ ប្រាសាទនេះសង់ពីឥដ្ឋចំនួនបី បែរមុខទៅទិសខាងកើត ហើយនៅលើមូលដ្ឋានថ្មបាយក្រៀម។ ច្រកចូលតែមួយ ឬ គោបុរៈ នាំទៅដល់ទីសក្ការៈ។ នៅ​ខាង​កើត​នៃ​អគារ​នេះ នៅ​ខាង​ក្រៅ​ជញ្ជាំង​ជុំវិញ គឺ​ជា​ប្រាសាទ​បាក់បែក​នៃ​អគារ​រាង​បួន​ជ្រុង ។
ប្រាសាទបានបុ

រូបភាពតូច| ប្រាសាទ បានបុ
ប្រាសាទ បានបុ (ปราสาทบ้านบุ) មានទីតាំងនៅក្នុងតំបន់ សាលាបានបុវិទ្យាសាស្ត្រ ឃុំ ចរខេម៉ាក ស្រុកប្រៈកោនជ័យ ខេត្តបុរីរម្យ វាជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រតូចមួយ។ សាងសង់​ដោយ​ថ្មបាយក្រៀម វាមានផែនការរាងចតុកោណ។ បែរមុខទៅទិសខាងកើត ប្រាសាទនេះត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាកន្លែងសាសនាមួយក្នុងចំនោមសាសនាចំនួន ១៧ សម្រាប់អ្នកធ្វើដំណើរដែល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី ៧ នៃ អាណាចក្រខ្មែរបានបញ្ជា ឱ្យសាងសង់ពីទីក្រុង អង្គរ ទៅទីក្រុងភីម៉ៃ ដូចមានបង្ហាញក្នុងសិលាចារឹក ប្រាសាទព្រះខ័ន មាន​អគារ​មួយ​ដែល​ជា​បន្ទប់​ ឬ​ផ្ទះ​ភ្លើង​តែ​មួយ หมายถึงในสมัยโบราณมีป่าไม้เป็นจำนวนมาก บริเวณที่เป็นที่พักจึงต้องมีการจุดคบไฟล้อมรอบเอาไว้เพื่อป้องกันสัตว์ร้าย จึงเป็นที่มาของบ้านมีไฟ អគារ​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាងសង់​ជា​រាង​ចតុកោណ​ដោយ​មាន​មូលដ្ឋាន​លើក​ខ្ពស់​ពី​ដី។ ពង្រីកបន្ទាត់ចេញ-ធ្លាក់ សាងសង់​ដោយ​ថ្មបាយក្រៀម មានច្រកចូលពីរគឺខាងកើតនិងខាងលិច។ នៅ​ខាង​ត្បូង​ប្រាសាទ​មាន​ស៊ុម​បង្អួច​ចំនួន​ប្រាំ ទ្វារ​និង​បង្អួច​ធ្វើ​ពី​ថ្មភក់​ពណ៌​ទឹកក្រូច​លឿង។

ដើមឆ្នាំ ឆ្នាំ 2013 នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈបានធ្វើការស្ទង់មតិ និងពិសោធន៍លើការផ្គុំដំបូលដែលបានដួលរលំឡើងវិញ ដើម្បីរៀបចំសម្រាប់ការស្ដារឡើងវិញពេញលេញនៃប្រាសាទ បានបុ នៅឆ្នាំក្រោយ។
ប្រាសាទបានប្រាសាទ

ប្រាសាទបានប្រាសាទ  ជា ​ប្រាសាទបុរាណ​ខ្មែរ ​មួយ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ​ក្បែរ​តំបន់​ Huai Thap Tan ក្នុង ​ខេត្ត​ស៊ីសាកេត ។ ឧទ្ទិសដល់ ព្រះសិវៈ វាត្រូវបានសាងសង់នៅចន្លោះពាក់កណ្តាលនៃ សតវត្សទីទី ១០   និងពាក់កណ្តាល សតវត្សទី ១១  ។

ប្រាសាទនេះ​សង់​ពី​ឥដ្ឋ​មានចំនួនចំនួន​បី តម្រឹម​តាម​អ័ក្ស​ខាងជើង​ទៅ​ត្បូង និង​សាងសង់​លើ​មូលដ្ឋាន ​ថ្មបាយក្រៀម ។ ប្រាសាទទាំង​បី​បែរ​មុខ​ទៅ​ទិស​ខាង​កើត ហើយ​មាន​ជញ្ជាំង​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ដោយ​ច្រក​ចូល​តែ​មួយ។ ចន្លោះឆ្នាំ ១៥៥៨ ដល់ ១៦៥៧ កំពូលប្រាង្គត្រូវបានកែប្រែ ស្របតាមទំនៀមទម្លាប់ព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចបានធ្វើឡើងនៅ ប្រាសាទសិខរភូមិ ។

បំណែកមួយចំនួន រួមទាំងផ្ដែរចំនួនពីរ ត្រូវបានរក្សាទុកនៅនឹងប្រាសាទ

នៅជិតនោះ គឺជាទីតាំងបុរាណវត្ថុបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រទីពីរនៅក្នុងប្រទេសថៃ (បន្ទាប់ពីទីតាំង បានឆៀងក្នុង ខេត្ត ឧត្ដរធានី) ដែលបានបង្ហាញជាសារមន្ទីរបើកចំហ។

ការជីកកកាយបានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1980 បានរកឃើញឆ្អឹងមនុស្ស និងគ្រឿងស្មូន ហើយបានបង្ហាញថា ទីតាំងនេះមានមនុស្សរស់នៅជាង 3,000 ឆ្នាំមុន។

កន្លែងជីកកកាយត្រូវបានអភិវឌ្ឍ ហើយឥឡូវនេះត្រូវបានបើកជាសាធារណៈ។
ប្រាសាទបានប្រាសាទ (សុរិន)

ប្រាសាទ ​បាន់ប្រាសាទ ជា​វិហារ​មន្ទីរពេទ្យ​មួយ​ដែល​សាងសង់​ដោយ ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី​៧ ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ស្រុក​សង្គៈ ខេត្ត​សុរិន្ទ ភាគ​ខាងកើត​ប្រទេស​ថៃ។ មិនគួរច្រឡំជាមួយ ឈ្មោះ របស់វាដែលមានទីតាំងនៅ ខេត្តស៊ីសាកេត ទេ។ មានទីតាំងនៅ 75 ម៉ែត្រខាងកើត ប្រាសាទមឿងឆៃ ។
ប្រាសាទបានប្រាសាទ (ស្រុកដានឃុនធុត)

ប្រាសាទបានប្រាសាទ វាជាទីតាំងបុរាណ។ គេ​បាន​រក​ឃើញ​ដាន​នៃ​ប្រាសាទ​ដែល​នៅ​សល់​តែ​មូលដ្ឋាន​ប៉ុណ្ណោះ។ ធ្វើពីថ្មបាយក្រៀម ទីតាំង​នោះ​ជា​ភ្នំ​មួយ​មាន​ព្រែក​ប្រាសាទ​តូច​ហូរ​កាត់​ត្រើយ​ខាង​លិច​ប្រាសាទ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៨៩ រដ្ឋាភិបាល​បាន​ចេញ​ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធ​ជូន​អ្នក​ភូមិ​ហើយ​បាន​កំណត់​យក​ដី​ទំហំ​២០​រ៉ៃ​នៃ​តំបន់​ដែល​ប្រាសាទ​នោះ​មិន​បាន​ចេញ​ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធ។

ព្រះពុទ្ធបដិមាថ្មបាយក្រៀមចំនួន ៥ អង្គត្រូវបានជីកកកាយ និងរក្សាទុកនៅវត្តបានប្រាសាទ។ បច្ចុប្បន្ន​មាន​រណ្ដៅ​នៅ​គល់​ប្រាសាទ​ព្រោះ​មាន​មនុស្ស​លួច​ជីក​យក​របស់​ចាស់ៗ​ដោយ​ខុស​ច្បាប់ មាន​ដើម​ឈើ​ដុះ​ជុំវិញ​ប្រាសាទ ហើយ​អ្នក​ភូមិ​បាន​ភ្ជួរ​ដី​ធ្វើ
ប្រាសាទបានប្រាសាទ (ស្រុកដានឃុនធុត): ការចុះឈ្មោះទីតាំងបុរាណ

ការចុះឈ្មោះទីតាំងបុរាណ 
នាយកដ្ឋាន​វិចិត្រសិល្បៈ​បាន​ប្រកាស​ចុះបញ្ជី​តំបន់​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​។ បេតិកភណ្ឌ​ប្រាសាទ​បាន​ប្រាសាទ ឃុំ​ហិនដាដ ស្រុក​ដាន​ឃុន​ថុ​ត ខេត្តនគររាជសីមា ប្រកាសក្នុងព្រះរាជសារ លេខ ១១៥ វគ្គពិសេស ៨៣ ចុះថ្ងៃទី ២១ ខែកញ្ញា គ.ស. ឆ្នាំ 1998 ប្រកាស​នៅ​ថ្ងៃ​ទី 10 ខែ​មេសា  ឆ្នាំ 1998 ដែលមានផ្ទៃដី 26 រ៉ៃ 3 ngan 69 ការ៉េ
ប្រាសាទបានប្រាសាទ (ស្រុកដានឃុនធុត): ទីតាំង

ទីតាំង 
ប្រាសាទផ្ទះប្រាសាទ ស្ថិត​នៅ​ភូមិ​ប្រាសាទ​ភូមិ​ប្រាសាទ ឃុំ​ហិនដាត ស្រុក​ដាន​ឃុន​ធុ​ត ។ ខេត្តនគររាជសីមា និងមានចម្ងាយ ៨២ គីឡូម៉ែត្រពីខេត្តនគររាជសីមា។
ប្រាសាទបានផ្លាង

ប្រាសាទ បានផ្លាន (ปราสาทบ้านพลวง)ជា​ទីសក្ការៈ​បូជា​របស់​ខ្មែរ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ប្រទេស​ថៃ ស្រុក​ប្រាសាទ ខេត្ត​សុរិន្ទ ។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយព្រះបាទ ឧទយាទិត្យវរ្ម័នទី២ នៅពាក់កណ្តាល សតវត្សទី១១  ។ វា​ជា​ប្រាង្គ​ថ្មភក់​ បែរមុខ​ទៅ​ទិស​ខាងកើត សង់​លើ​មូលដ្ឋាន ​ថ្មបាយក្រៀម ។ ប្រាង្គនេះព័ទ្ធជុំវិញដោយអាងទឹករាងអក្សរ U ។

ក្នុងអំឡុងពេលនៃការជីកកកាយ បំណែកគ្រឿងស្មូនជាង 4000 ពីយ៉ាងហោចណាស់ 270 ថូ ត្រូវបានរកឃើញ។ ទាំងនេះគឺជាថូដែលធ្វើពិធីសាសនាភាគច្រើន ដែលមានបំណងសម្រាប់ថ្វាយដង្វាយ ចាប់តាំងពីពួកគេត្រូវបានរកឃើញនៅមុខច្រកចូលទីសក្ការៈ។
ប្រាសាទបានផ្លាង: ផែន

ផែន 
ប្រាង្គធ្វើពី​ថ្មភក់​នៅលើ​ថ្មបាយក្រៀម​ខ្ពស់ ព័ទ្ធជុំវិញ​ដោយ​គូទឹក​។ ខាងកើតមាន ​បារាយណ៍ ​ធំ​មួយ​ដែល​នៅ​តែ​ប្រើ​សព្វ​ថ្ងៃ។
ប្រាសាទបានភ្លួង

រូបភាពតូច
ប្រាសាទបានភ្លួនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងស្ថិតនៅភូមិបានភ្លូង ស្រុកប្រាសាទ ខេត្តសុរិន្ទ ចម្ងាយពីព្រំដែនខ្មែរច្រកអូស្មាច់៣៥គម។ ប្រាសាទនេះសាងនៅរវាងសតវត្សរ៍ទី១១-១២ និងធ្លាប់ជួសជុលតាមបែបអាណាស្ទីឡូស្សីស (Anastylosis method ជួសជុលដោយប្រើវត្ថុធាតុដើមដែលមានស្រាប់ឡើងវិញ) នៅឆ្នាំ១៩៧២ដោយលោក Vance R. Childress។ នៅលើផ្ដែរនៃទិសខាងកើត និងខាងត្បូងផ្នែកកណ្ដាលមានបង្ហាញចម្លាក់ព្រះឥន្ទជិះដំរី ដែលអាចបញ្ជាក់ថាប្រាសាទនេះសាងឡើងដើម្បីឧទ្ទិសដល់ព្រះឥន្ទ?។ ម្យ៉ាងទៀត រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនៅមានទំនៀមរៀបពិធីទាក់ទងនឹងរឿងស្ដេចដំរីស និងនាងសក់ក្រអូប (នាងទន់សត្ត្រា)នាខែចែត្ររៀងរាល់ឆ្នាំ។ រឿងទាក់ទងនឹងនាងសក់ក្រអូប និងស្ដេចដំរីសមានប្រជាប្រិយណាស់នៅម្ដុំប្រាសាទនេះ ក៏ដូចជាខេត្តសុរិន្ទទាំងមូល។ រឿងព្រេងនេះមិនល្បីតែនៅស្រុកខ្មែរទេ ស្រុកលាវក៏មានដែរ។ ផ្ដែរមួយទៀតបង្ហាញអំពីព្រះគ្រឹស្ណសម្លាប់នាគកៃវល្យ (កែសម្រួលមកជា កាលិយ? )(Kaliya Krishna)។
ប្រាសាទបានមឿងច័ន្ទ

ប្រាសាទ​បាន​មឿង​ចាន់ (ឬ​ចាម) ជា ​ចេតិយ ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ជិត​មឿង​ចាន់ ក្នុង ​ខេត្ត​ស៊ីសាកេត ​នៃ ​ប្រទេស​ថៃ ។ កាលបរិច្ឆេទ​នៃ​ការ​សាង​សង់​ត្រូវ​បាន​គេ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​នៅ​ចន្លោះ​ពី 1000 ទៅ 1200 ។ វា​ជា​ប្រាង្គរាង​ការ៉េ​មាន​ជ្រុង​ចូល​បន្ទាត់​ទំហំ​៣​គុណ​៣​ម៉ែត្រ និង​កម្ពស់​ប្រហែល​១៥​ម៉ែត្រ​។ សំណង់​ឥដ្ឋ​នៅ​លើ​មូលដ្ឋាន​រាង​ផ្កាឈូក។ កំពូល​គឺ​បី​ជាន់​បញ្ចប់​ដោយ​រាងផ្កាឈូក។ វាមានទីតាំងនៅជិតវត្តសម័យបច្ចុប្បន្ន។
រូបភាពតូច| តំបន់ខ្មែរសំខាន់ៗ
ប្រាសាទបានអនន្ត

ប្រាសាទបានអនន្ត]]
ប្រាសាទ បានអនន្ត ឬ បានអណា ស្ថិតនៅ តាមបណ្តោយផ្លូវជាតិលេខ ២២៦ (សុរិន-ស៊ីសាកេត)  ស្រុកស៊ីខរភូមិ ខេត្តសុរិន្ទ វា​ជា​ប្រាសាទ​តូច​មួយ​ធ្វើ​ពី​ឥដ្ឋ​។ មានទីតាំងនៅលើលើថ្មបាយក្រៀមរាងចតុកោណ។ មានច្រកចូលតែមួយនៅខាងកើត។ ស៊ុមទ្វារធ្វើពីថ្មភក់។ សសរ​សម្រាប់​តុបតែង​ស៊ុម​ទ្វារ​មិន​មាន​ការ​ឆ្លាក់​រចនា​ទេ។ ច្រក​ទាំង​បី​ទៀត​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ជា​ទ្វារ​បញ្ឆោត។

នៅ​ខាង​មុខ​ប្រាសាទ​មាន​ផ្ដែនៃ​សិល្បៈ​បាពួន។ វាស្ថិតក្នុងស្ថានភាពខូចពាក់កណ្តាល។

ប្រាសាទនេះស្ថិតក្នុងសភាពទ្រុឌទ្រោម។
ប្រាសាទបាពួន: ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត

ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត 
បា្រសាទបាភួនមានទីតាំងស្ថិតនៅផ្លូវចូលទៅកាន់ទ្វារដីឆ្នាំង ស្ថិតនៅបន្ទាប់ពីប្រាសាទបាយ័ន និងក្បែរព្រះពន្លាជល់ដំរី។ ដើរឆ្លងកាត់ចេញពីប្រាសាទបាយ័នបន្តិចឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងស្ថិតនៅខាងឆ្វេងដៃមានរូងរូបសំណាក់ព្រះពុទ្ធដល់ធំមួយ ហើយបើយើងដើរឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងចម្ងាយប្រហែលបួនដប់ម៉ែត្រទីនោះ យើងឃើញមានបំណែកថ្មយ៉ាងច្រើនអនេករាយពាសពេញផ្លូវឆ្ពោះទៅកាន់ប្រាសាទបាពួន។ បើយើងទស្សនាប្រាសាទបាពួនពីទិសខាងកើតដោយឡើងពីទីលានខាងមុខយើងនឹងឃើញផ្លួវតភ្ជាប់ពីព្រលានខាងមុខសំដៅទៅកានើខឿនរបស់ប្រាសាទជាទម្រង់ស្ពាន់ផ្លូវចូល។
ប្រាសាទបាពួន: ឈ្មោះប្រាសាទ

ឈ្មោះប្រាសាទ 
តាមមាត់អ្នកស្រុកដែលហៅ "បាភួន" នេះ មានឈ្មោះជាភាសាសំស្រ្កឹត "ភូវនតិលក (Bhuvan-tilaka) ឬព្រះភូវន (តិលក)" ដែលលោកសឺដែសគិតថាមានន័យដូចគ្នានឹង "ត្រៃលោក្យតិលក (Trailokyatilaka)" ប្រែមកថា "ភពបី"។ ឈ្មោះ ត្រៃលោក្យតិលក មានចារនៅក្នុងសិលាចារឹកលង្វែកដែលនិយាយទាក់ទងនឹងប្រាសាទបាភួន។ រីឯអ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស យល់ថាឈ្មោះបាភួននេះក្លាយមកពី "ត្រីភូវនចូធាមណិ (Tribhuvanacūḍāmaṇi)" ប៉ុន្តែអ្នកគ្រូមិនបានពន្យល់ពីឈ្មោះនេះមកពីសិលាចារឹកណាមួយទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី "ភួន" ក្លាយមកពី "ភូវន" ដែលជាសម្លេងខ្លីទម្លាប់ហៅតាមមាត់ខ្មែរ។ រីឯ "បា" វិញ ពោលគឺមានន័យស្មើនឹង "ព្រះ"។ ឈ្មោះប្រាសាទផ្សេងទៀតក៏មានហៅជួនកាល "បា" ជួនកាល "ព្រះ" ដូចជាប្រាសាទ "ព្រះគោ" ឬ "បាគោ" (ប្រាសាទនៅរលួស)ជាដើម។
តាមសិលាចារឹកលង្វែកដដែលនេះ ប្រាសាទបាភួនមានឈ្មោះដើម "ហេមាទ្រី (Hemadri)" មានន័យថា "ភ្នំមាស"។ សូមសម្រួលនិងសង្ខេបន័យនៅក្នុងសិលាចារឹកដែលនិយាយថា "នៅកណ្ដាលជម្ពូទ្វិប ដែលជាលំនៅនៃទេពទាំងឡាយ មានភ្នំមាសមួយ (ហេមាទ្រី)។ ព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២បានលើកភ្នំមាសមួយនេះនៅកណ្ដាលទីក្រុង..."។ ទាក់ទងនឹងភ្នំមាស ឬប្រាសាទមាសនេះក៏មាននិយាយនៅក្នុងកំណត់ត្រារបស់អ្នកការទូតចិន ជីវតាក្វាន់ ដែលមកអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ១២៩៦។ក្នុងកំណត់ត្រានោះនិយាយថា៖ "...ព្រះរាជវាំងស្ថិតនៅផ្នែកខាងជើងនៃប្រាសាទមាសនិងស្ពានមាស នៅជិតទ្វារចូលខាងជើង ចម្ងាយប្រហែលពី៥ទៅ៦លី (ព្រះរាជវាំងគឺនៅក្នុងបរិវេណអង្គរធំ មានប្រាសាទភិមានអាកាសនៅកណ្ដាល) ។ អ្នកស្រាវជ្រាវយល់ថាប្រាសាទមាសនិងស្ពានមាសដែលនិយាយក្នុងកំណត់ត្រាចិននោះ គឺជាប្រាសាទបាភួននេះឯងអត្តបទដកស្រង់ដោយលោក ញឹម សុធាវិន្ទ។
ប្រាសាទបាពួន: ប្រវត្តិប្រាសាទ

ប្រវត្តិប្រាសាទ 

ប្រាសាទបាភួនមានឈ្មោះដើមហៅថា ត្រីភូវនចូនាមណី ដែលក្រោយមកឈ្មោះនេះនៅសល់តែភូវន តែប៉ុណ្ណោះ ហោយពាក្យថា ភូវន ក្លាយជាភូនវិញ។ ពាក្យត្រីភូវនមានន័ថាអ្នកដែលគ្រប់គ្រងលើភពទាំងបី។ ចំនែកពាក្យដែលក្លាយទៅជាពួន គឺមានន័យថាលាក់បំបាំងកាយ ដែលប្រាស់ចាក់ពីឈ្មោះដើមដែលមានន័យគ្រប់គ្រាន់សៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដោយលោក កែវ ភួង បោះពុម្ពឆ្នាំ២០០៥ ត្រង់ទំព័រ១២៤។ប្រាសាទនេះកសាងឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី១១ រវាងឆ្នាំ១០៦០ ដោយព្រះបាទឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២ សោយរាជ្យចន្លោះឆ្នាំ(១០៥០-១០៦៦) ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយដល់ព្រហ្មញ្ញសាសនា។ ឈ្មោះនៃប្រាសាទនេះ គេច្រើនតែសរសេរ "បាពួន" ដែលផ្ទុយពីន័យដើមរបស់ប្រាសាទនេះ។ ឈ្មោះគួរតែហៅ ឬក៏សរសេរ "បាភួន" ដែលអាចផ្ដល់ន័យត្រឹមត្រូវទៅនឹងន័យដើមរបស់ប្រាសាទមានចារនៅក្នុងសិលាចារឹក។ តាមមាត់អ្នកស្រុកដែលហៅ "បាភួន" នេះ មានឈ្មោះជាភាសាសំស្រ្កឹត "ភូវនតិលក (Bhuvan-tilaka) ឬព្រះភូវន (តិលក)" ដែលលោកសឺដែសគិតថាមានន័យដូចគ្នានឹង "ត្រៃលោក្យតិលក (Trailokyatilaka)" ប្រែមកថា "ភពបី"។ ឈ្មោះ ត្រៃលោក្យតិលក មានចារនៅក្នុងសិលាចារឹកលង្វែកដែលនិយាយទាក់ទងនឹងប្រាសាទបាភួន។ រីឯអ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស យល់ថាឈ្មោះបាភួននេះក្លាយមកពី "ត្រីភូវនចូធាមណិ (Tribhuvanacūḍāmaṇi)" ប៉ុន្តែអ្នកគ្រូមិនបានពន្យល់ពីឈ្មោះនេះមកពីសិលាចារឹកណាមួយទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក្ដី "ភួន" ក្លាយមកពី "ភូវន" ដែលជាសម្លេងខ្លីទម្លាប់ហៅតាមមាត់ខ្មែរ។ រីឯ "បា" វិញ ពោលគឺមានន័យស្មើនឹង "ព្រះ"។ ឈ្មោះប្រាសាទផ្សេងទៀតក៏មានហៅជួនកាល "បា" ជួនកាល "ព្រះ" ដូចជាប្រាសាទ "ព្រះគោ" ឬ "បាគោ" (ប្រាសាទនៅរលួស)ជាដើម។តាមសិលាចារឹកលង្វែកដដែលនេះ ប្រាសាទបាភួនមានឈ្មោះដើម "ហេមាទ្រី (Hemadri)" មានន័យថា "ភ្នំមាស"។ សូមសម្រួលនិងសង្ខេបន័យនៅក្នុងសិលាចារឹកដែលនិយាយថា "នៅកណ្ដាលជម្ពូទ្វិប ដែលជាលំនៅនៃទេពទាំងឡាយ មានភ្នំមាសមួយ (ហេមាទ្រី)។ ព្រះបាទ ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នបានលើកភ្នំមាសមួយនេះនៅកណ្ដាលទីក្រុង..."។ ទាក់ទងនឹងភ្នំមាស ឬប្រាសាទមាសនេះក៏មាននិយាយនៅក្នុងកំណត់ត្រារបស់អ្នកការទូតចិន ជីវតាក្វាន់ ដែលមកអង្គរនៅក្នុងឆ្នាំ១២៩៦និង៩៧ដែរ។ ក្នុងកំណត់ត្រានោះនិយាយថា "...ព្រះរាជវាំងស្ថិតនៅផ្នែកខាងជើងនៃប្រាសាទមាសនិងស្ពានមាស នៅជិតទ្វារចូលខាងជើង ចម្ងាយប្រហែលពី៥ទៅ៦លី (ព្រះរាជវាំងគឺនៅក្នុងបរិវេណអង្គរធំ មានប្រាសាទភិមានអាកាសនៅកណ្ដាល) ។ អ្នកស្រាវជ្រាវយល់ថាប្រាសាទមាសនិងស្ពានមាសដែលនិយាយក្នុងកំណត់ត្រាចិននោះ គឺជាប្រាសាទបាភួននេះឯងលោកសាស្រ្តចារ្យ អាំង ជូលាន។
ប្រាសាទបាពួន: លក្ខណៈស្ថាបត្យកម្ម

លក្ខណៈស្ថាបត្យកម្ម 
ប្រាសាទបាពួនគឺជាប្រាសាទភ្នំ តំណាងឱ្យភ្នំសុមេរុដែលជាទីស្ថានរបស់អាទិទេពគង់នៅ។ នៅចំពីមុខតួប៉មរបស់ប្រាសាទបែរមុខទៅទិសខាងកើតតំណាងឱ្យសិរីសួស្តី មានស្ពានមួយប្រវែង២០០ម៉ែត្រទទឹងប្រវែង២.៥ម៉ែត្រ ទ្រដោយសសរចំនួន ៥៤៧ដើម រៀបគ្នាជាជួរយ៉ាងស្មើ ស្ពាននេះត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ដើរចេញចូលគឺតំណាងឱ្យផ្លូវភ្ជាប់ពីឋានមនុស្សទីឋានសួគ៌។ នៅខាងឆ្វេងនៃស្ពានមានស្រះទឹកមួយទំហំ ៣៧ម៉ែត្រ គុណ២៨ម៉ែត្រ លម្អដោយកាំជណ្តើរធ្វើអំពីថ្មភក់។ ស្រះនេះត្រូវបានគេយល់ថា គេប្រើសម្រាប់ពិធីលាងបាបនៅសម័យនោះ។ កំពែងរបស់ប្រាសាទមានទំហំ ៤២៥ម៉ែត្រ គុណនឹង ១២៤ម៉ែត្រ ប៉ុន្តែរាងរបស់កំពែងត្រូវបានបាក់បែកខូចខាតទាំងស្រុង រីឯតួប្រាសាទមានបណ្តោយប្រវែង ១២០ម៉ែត្រ និងទទឹងប្រវែង១០០ម៉ែត្រ មានកម្ពស់ប្រហែល៥០ម៉ែត្រ។ សំណង់ប្រាសាទកសាងដោយថ្មភក់ស្រោបពីខាងក្រៅ រីឯពំនូតដីនិងថ្មបាយក្រៀមត្រូវបានធ្វើជាខឿនស្ថិតនៅផ្នែកខាងក្នុង។ តួរបស់ប្រាសាទមានបីថ្នាក់ ថ្នាក់នីមួយៗព័ន្ធជុំវិញដោយសាងពីថ្មភក់លម្អ ដោយបង្អួចចំហជាច្រើននិងខ្លោងទ្វារមួយផងដែរ ប៉ុន្តែសាលទាំងនោះត្រូវបានបែកបាក់ជាច្រើន។ ប្រាសាទភ្នំនេះមានរាង ដូចសាជីមានប្រាំថ្នាក់សំណង់ធ្វើ ពីថ្មភក់ថ្មបាយក្រៀម និងឈើមានគោបុរៈ នៅទាំងបួនទិស ព្រមទាំងមានរូបចម្លាក់ក្បាច់រចនា ល្អឆើតទាក់ទងទៅនឹងរឿងរាមកេរ្តិ៍ខ្មែរ និងមានក្បាច់ចម្លាក់ផ្សេងៗ ទៀតទាក់ទងទៅនឹងល្បែងកីឡា និងរូបព្រះពុទ្ធចូលព្រះនិពា្វនដែលគេទើបកសាងនាសម័យលង្វែក។ តួប្រាសាទមានរាងខ្ពស់ត្រដែតមានជណ្តើរប្រាំថ្នាក់ទៅលើ។ ជណ្លើរនេះសង់អំពីថ្មភក់ប្លែកពីជណ្លើរទាំងឡាយ។
ប្រាសាទបាពួន: ការជួសជុល

ការជួសជុល 
ប្រាសាទបាពួនត្រូវបានរៀបចំជុសជុលឡើងវិញ ដោយគម្រោងអង្គការ EFEO ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦០។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២គម្រោងនេះត្រូវបានផ្អាកដំណើរការមួយរយៈពេល ដោយហេតុអសន្តិសុខ និងពួកទាហានខ្មែរក្រហមមិនអនុញ្ញាតឱ្យបន្តការងារ។ ប៉ុន្តែប្រាសាទនេះចាប់ផ្តើមគម្រោងជុសជុលសារឡើងវិញចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៥ បន្ទាប់ពីបានផ្អាកការដ្ឋានរយៈពេល២៥ឆ្នាំ។ គម្រោងនេះត្រូវបានកំណត់បញ្ចប់នៅឆ្នាំ២០០៤ ដោយចំណាយទឹកប្រាក់ជាង ១០លានដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិច ប៉ុន្តែប្រាសាទជាក់ស្តែងប្រាសាទនេះត្រូវបានជុសជុលបន្ត និងបញ្ចប់គម្រោងជាស្ថាពរនៅខែមេសាឆ្នាំ២០១១ ហើយត្រូវបានសម្ពោធឱ្យប្រើប្រាស់ និងទស្សនាជាផ្លូវការណ៍នៅថ្ងៃទី០៣ ខែកក្តដា ឆ្នាំ២០១១ ក្រោមអធិបតីព្រះមហាក្សត្រ សម្តេចព្រះបាទនរោត្តមសីហមុនី និងនាយករមន្រ្តីបារាំងឈ្មោះ Francois Fillon សៀវភៅ មគ្គុទ្ទេសក៍អាណាចក្រអង្គរ ភាគ២ ដោយលោក ហែម សោភ័ន្ត ទំព័រទី៥០។។
ប្រាសាទបាយ៉ង់កោរ: ប្រវត្តិប្រាសាទ

ប្រវត្តិប្រាសាទ 
ប្រាសាទបាយ៉ង់កោរមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិញេធិ៍រោង ឃុំព្រះបាទជាន់ជុំ ស្រុកគិរីវង់ ខេត្តតាកែវ។ ប្រាសាទនេះមានចម្ងាយប្រមាណ ១២១ គីឡូម៉ែត្រពីរាជធានីភ្នំពេញនិងមានចម្ងាយប្រមាណ ៤៣គីឡូម៉ែត្រ ខាងត្បូងទីរួមខេត្តតាកែវ។ ភ្នំបាយ៉ងស្ថិតនៅក្នុងស្រុកគិរីវង់ ខេត្តតាកែវ ជាប់ព្រំដែនវៀតណាមប្រហែល ២០គីឡូម៉ែត្រ។ ប្រាសាទនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ ដែលមានកម្ពស់ប្រហែល ៣០០ម៉ែត្រនេះ។ ប្រាសាទនេះមានឈ្មោះដើមថា សិវបុរ។  ប្រាសាទនេះ គឺជាប្រាសាទទោលមានរាង៤ជ្រុង ដោយជ្រុងនីមួយៗមានប្រវែង ១០ម៉ែត្រ និងកម្ពស់ជាង១៤ម៉ែត្រ។ ប្រាសាទកសាងអំពីឥដ្ឋនៅសម័យបុរេអង្គរ(សម័យមុនអង្គរ) គឺមានតែប្រាសាទបាយ៉ង់នេះទេ ដែលសាងសង់នៅលើកំពូលភ្នំខ្ពស់ជាងគេ។ ប្រាសាទបាយ៉ង់ ស្ថិតក្នុងអន្តរកាលរចនាបថសម្បូរព្រៃគុក និងព្រៃក្មេង មានក្បាច់លម្អប្រាសាទចម្លងតូចៗ អមសងខាងទ្វារពិត និងទ្វារបញ្ឆោត ដែលគេហៅថា វិមានអាកាសជាដើម។ ប្រាសាទនេះមានសិលាចារឹកច្រើនជាភាសាខ្មែរបុរាណ និងភាសាសំស្រឹ្កត ដែលចាប់ផ្តើមចារពីសតវត្សរ៍ទី៧ រហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១២ ដែលមានចុះលេខបញ្ជីដូចជា  សិលាចារឹកលេខK.១៣ សិលាចារឹកលេខK.១៤ សិលាចារឹកលេខK.៤៨៣ សិលាចារឹកលេខK.៨៥០ សិលាចារឹកលេខK.៨៥១ សិលាចារឹកលេខK.៨៥២ សិលាចារឹកលេខK.៨៥៣  និងសិលចារឹកលេខK.៨៥៤។
ប្រាសាទបាយ៉ង់កោរ: សិលាចារឹក

សិលាចារឹក 
សិលាចារឹកលេខK.១៣ និយាយអំពីការតម្កល់ សិវបាទ នៅលើកំពូលភ្នំដោយព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ឈ្មោះ វិទ្យាពិន្ទុ និងសាងស្រះទឹកចំនួន២។ សិលាចារឹកលេខK.១៤ ចារនៅឆ្នាំ៨៧៨ ក្នុងរជ្ជព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១បានចារថានៅក្នុងក្រុងសិវបុរៈ ស្តេចនៃកម្ពុជា បានធ្វើអំណោយដល់ទេព។ សិលាចារឹកលេខK.៤៨៣ និយាយអំពីឈ្មោះ ឧត្យន្នេស្វរ ដែលប្រហែលជាលិង្គនៃអំណាចរបស់ព្រះឥសូរ។ សិលាចារឹកលេខK.៨៥០ ចារនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១២ ក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី១ និយាយពីតង្វាយចំពោះប្រាសាទព្រះសិវបុរៈ មានអង្ករសម្រាប់បុណ្យសង្ក្រាន្ត នារីកិនគ្រឿងក្រអូប បុរសជាអ្នកបម្រើបុណ្យសង្ក្រាន្ត ដោយចែកចាយការងារតាមវេនខ្នើត និងរនោច។ សិលាចារឹកលេខ K.៨៥១ ចារនៅសម័យមុនអង្គរនៅសតវត្សរ៍ទី៧ មានពីរបន្ទាត់គឺ បន្ទាត់ទី១ អាគ្នេយ៍ និងបន្ទាត់ទី២ ឱជៃមិណយេស្វាហា ជាពាក្យបួងសួងដល់មហាឥសី ជៃមិណ ដែលល្បីល្បាញខាងវិជ្ជាតារាសាស្រ្ត។ សិលាចារឹកលេខK.៨៥២ ចារនៅឆ្នាំ១០២៩ មហាសករាជត្រូវនឹងឆ្នាំ១១០៧នៃគ.ស និយាយដល់កាល ព្រះបាទធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ឡើងសោយរាជ្យរួចហើយទ្រង់បានប្រតិស្ថាន ព្រះស្រីភទ្រេស្វរាស្រម នៅឯប្រាសាទព្រះសិវបុរៈ។ ទ្រង់បានថ្វាយព្រះជំនូនដល់ព្រះស្រីភទ្រេស្វរាស្រម និងស្រុកស្រីភទ្រេស្វរាស្រមជាមនុស្សបម្រើនៅទីនោះជាពីរក្រុមតាមវេនខ្នើត និងរនោច ព្រមទាងស្រែសម្រាប់ព្រាហ្មណ៍ជាស្មឹង ខែខ្នើត៥ ខែរនោច៥អត្តបទដើម លោក ញឹម សុធាវិន្ទ។
ប្រាសាទបាយ័ន

ប្រាសាទបាយ័ន គឺជា​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ដែលប្រកបដោយក្បូចក្បាច់រចនាល្អវិសេសទាក់ទងនឹងពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ប្រាសាទបាយ័នត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ ឬដើមសតវត្សទី១៣ កសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ប្រាសាទនេះកសាងសម្រាប់ឧទ្ទិសថ្វាយដល់ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន មានទីតាំងស្ថិតនៅក្រុងអង្គរធំ។
ប្រាសាទបាយ័ន: ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត

ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត 
ប្រាសាទបាយ័នមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃរាជធានីអង្គរធំ។ ប្រាសាទនេះកសាងនៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១២ និងដើមសតវត្សរ៍ទី ១៣ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ ប្រាសាទនេះមាន តួប៉មនីមួយៗ មានមុខបួន ដែលមានកំពូល ៤៩ និងកំពូលក្លោងទ្វារចូល៥ ទៀត  សរុបទាំងអស់ ៥៤ កំពូល ដែលតំណាងឲ្យខេត្តក្រុងខ្មែរ ទាំង ៥៤ នៅសម័យកាលនោះ។ មានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានគិតថា មុខទាំង ៤ នោះតំណាងឲ្យព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន  អ្នកខ្លះទៀត  គិតថា  ជារូបតំណាងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ ប្រាសាទបាយ័នមានប្លង់បីជាន់។ ជាន់ទី១ និងទី ២  មានថែវដែលមានចម្លាក់ដ៏ល្អវិចិត្រ។ ប្រាង្គនៅកណ្តាល ១៦ និងស្ថិតនៅជាន់ទី ៣ មានរាងកាកបាទ។ សំណង់ប្រាសាទបាយ័នមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ  ទាំងថែវ ផ្លូវដើរ និងជណ្តើរ។ ក្រៅពីទឹកមុខញញឹមនៃរូបបាយ័ន ប្រាសាទនេះមានចម្លាក់ដ៏ល្អប្រណីត  ដែលរៀបរាប់ពីរឿងទេវកថានៅថែវខាងក្នុង  និងខាងក្រៅ រៀបរាប់ពីជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជននៅសម័យអង្គរ មានទាំងផ្សារ ការនេសាទ ពិធីបុណ្យ ល្បែងប្រដាល់ ជល់មាន់ ។ល។  និងថែមទាំងមានការរៀបរាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្រ្តចម្បាំង និងព្យុហយាត្រាជាដើម។ ចម្លាក់នោះឆ្លាក់បានជ្រៅជាងនៅ ប្រាសាទអង្គរវត្ត តែមានលក្ខណៈសាមញ្ញ។ ទិដ្ឋភាពនៃចម្លាក់  បង្ហាញដោយផ្ទាំងតាមជួរ ពីរឬបីជួរដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា  ត្រង់ទំព័រ ១២០ និងទំព័រ ១២១ ដោយលេក កែវ ភួង។ 
thumb|
ប្រាសាទបាយ័ន: ប្រវត្តិនៃឈ្មោះបាយ័ន្ត

ប្រវត្តិនៃឈ្មោះបាយ័ន្ត 
ពាក្យថាបាយ័ន  អ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស បានលើកយកគំនិតរបស់លោក ប្វាស្សឺលីយ៉េរ៍ (Boisselier) ដែលបានកំណត់លើឫសនៃពាក្យនេះ ដោយបានលើកឡើងថា បាយ័នជាស្នាដៃរបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧  ដែលបានកសាងនៅក្នុងប្លង់ខុសគេ  មានរាងមូល ដែលរំលឹកដល់យន្ត្រ។  គំនិតខាងលើនេះមិនអាចយកជាការបានទេ ហើយអ្នកគ្រូ ពៅ សាវរស បានបន្ថែមទៅគំនិតរបស់លោក សេដែស (Cœdès) ដែលបានឲ្យយោបល់ប្រៀបធៀបនៃពាក្យបាយ័ន្ត ជាមួយ វជយន្ត ដែលនិយាយនៅក្នុងសិលាចារឹក។  វជយន្ត គឺជាវាំងរបស់ព្រះឥន្ទ  បើតាមអត្ថបទ ល្បើកអង្គរវត្ត  ដែលបានសរសេរឡើងនៅក្នុងសម័យកណ្តាល គឺព្រះឥន្ទបានឲ្យព្រះពិស្ណុការ (វិឝ្វកម៌ន៑) ចុះមកឋានកណ្តាល  ដើម្បីកសាងប្រាសាទឲ្យព្រះកេតុមាលា ដែលរំលឹកដល់វាំងរបស់ព្រះអង្គក្នុងគំនិតខ្មែរ គឺពេជយន្តរត្ន ឬ ទេវជយន្ត។ ឈ្មោះមកពីការធ្វើឡើងវិញជាច្រើន និងការបង្ហាញពីការធ្វើឲ្យដូចទៅនឹងស្នាដៃនៅលើផែនដីរបស់វិឝ្វកម៌ន៑។ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅតំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា  ត្រង់ទំព័រ ១២០ ដោយលោក កែវ ភួង
thumb|ប្រាសាទបាយ័ន
ប្រាសាទបាយ័ន: ព្រះពុទ្ធរាជនៅប្រាសាទបាយ័ន

ព្រះពុទ្ធរាជនៅប្រាសាទបាយ័ន 
គេបានប្រទះឃើញចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គប្រក់នាគ  ស្ថិតនៅក្នុងឥរិយាបថសមាធិ  នៅបាតអណ្តូង  ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលប្រាសាទបាយ័ន កាលពីឆ្នាំ ១៩៣២ ។ ចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គនេះ  បង្អាញឲ្យយើងដឹងនូវផ្នត់គំនិតនយោបាយនាសម័យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ កាលពីចុងគ្រិស្តសតវត្សរ៍ទី១២ ដើមគ្រិស្តសតវត្សរ៍ទី ១៣ ។ បណ្ឌិត មីសែល ត្រាណេ អ្នកឯកទេសខាងវប្បធប្រវត្តិសាស្រ្ត  បានមានប្រសាសន៍ឲ្យដឹងថា ក្រៅពីការបង្ហាញនូវផ្នត់គំនិតនយោបាយរបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ នាសតវត្សរ៍នោះ ចម្លាក់ថ្មបុរាណនេះនៅមានសារៈសំខាន់មួយទៀត គឺបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរពីលទ្ធិទេវរាជមកលទ្ធិពុទ្ធរាជក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ ពីព្រោះថា  បល្ល័ង្ក ឬព្រះអាទិទេពខាងព្រហ្មញ្ញសាសនា ត្រូវបានជំនួសដោយព្រះបដិមាតំណាងឲ្យព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គ ឬព្រះអវលោកេស្វរៈទៅវិញ  ដូចករណីចម្លាក់ព្រះពុទ្ធអង្គខាងលើនេះ  ជាដើម ។ លោកបណ្ឌិតបានបន្តឲ្យដឹងថា ការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធសាសនាខាងលើនេះ  អាចគូសបញ្ជាក់តាមរយៈព្រះភក្រ្តរបស់ព្រះអង្គ  ដែលតំណាងឲ្យព្រះរូបរបស់ព្រះមហាវីរក្សត្រ គឺព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន ទី ៧ តែម្តង នេះជាចំណុចយ៉ាងសំខាន់បំផុត ។ តាមការស្រាវជ្រាវខាងបុរាណវិទ្យា និង ខាងសិលាចារឹក លោកសាស្រ្តាចារ្យបានឲ្យដឹងថា ការដែលគេឆ្លាក់ព្រះរូបព្រះមហាក្សក្រោមរូបភាពរបស់ព្រះពុទ្ធ  ឬគេថ្វាយព្រះនាមព្រះមហាក្សត្សទៅជាព្រះពុទ្ធរូប គឺជាប្រពៃណីទូទៅក្នុងសង្គមខែ្មរបុរាណ ។ លោកត្រាណេ បានបញ្ជាក់ឲ្យដឹងថា កត្តាទាំងនេះហើយដែលបង្ហាញឲ្យយើងដឹងថា ព្រះពុទ្ធអង្គនៃប្រាសាទបាយ័ន ដែលសព្វថៃ្ង  គេបានយកទៅទុកនៅក្នុងអគារកែ្បរ លានព្រះគម្លង់ ពិតជាតំណាងឲ្យព្រះពុទ្ធរាជ  ជំនួសឲ្យទេវរាជយ៉ាងប្រាកដមែន។ ចំពោះចលនាបន្លាស់ប្រព័ន្ធគំនិតពីទេវរាជ មកពុទ្ធរាជ បានទទួលការគាំទ្រពីអ្នកប្រាជ្ញធំៗ  ដូចជា ហ្គ្រោស៍លីយ៉េរ៍  និង សេដែស ជាដើម ។  គួររំឭកថា ព្រះពុទ្ធដ៏ធំរបស់យើង  ត្រូវបានគេជួលជុលឡើងវិញ  ព្រោះត្រូវបានគេកមេ្ទចជាច្រើនចំណែក ហើយទម្លាក់ចោលក្នុងបាតអណ្តូង  ក្រោយពីប្រតិកម្មសិវនិយមចំពោះលទ្ធិព្រះពុទ្ធសាសនា  ក្រោយ​ពី ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ បានសោយទិវង្គតទៅនោះ អត្ថបទដកស្រង់ពីកាសែតរស្មីកម្ពុជា។
thumb|ប្រាង្គកណ្តាល
ប្រាសាទបាយ័ន: ចម្លាក់ត្រីប្រាសាទបាយ័ន្តនិងអង្គរវត្ត

ចម្លាក់ត្រីប្រាសាទបាយ័ន្តនិងអង្គរវត្ត 
ចម្លាក់ក្រឡោតទាបនៅលើជញ្ជាំងរោងំខាងកើត ស្លាបខាងត្បូង ប្រាសាទអង្គវត្ត 
បង្ហាញពីរឿងទេវកថាមួយបរិយាអំពី”ការកូរសមុទ្រទឹកដោះ”។ផ្ទាំងចម្លាក់នេះមានបណ្តោយប្រវែង ៥០ មែត្រ ចែកជាបីផ្នែក ផ្នែកខាងលើនៃផ្ទាំងចម្លាក់ បង្ហាញនូវពូកទេពអប្សរា កំពុងហោះរេរាំនៅលើផ្ទៃ អាកាស។ ផ្នែកកណ្តាល បង្ហាញពសកម្មភាពកូរសមុទ្រទឹកដោះដោយពូកអាសូនិងទេវតាដែលមានព្រះនារាយណ៍ជាអាជ្ញាកណ្តាល។ពួកអាសូរដែលឈរនៅផ្នែក ខាងក្រោមបង្ហាញពី ពពួកសត្វទឹកជាច្រើនប្រភេទដែលមានរូបរាងប្លែកៗ។ ក្នុងនោះ ត្រីខ្លះមានរូបរាងចម្លែកណាស់ ហើយមិនដែលប្រទះឃើញក្នុងធម្មជាតិទៀតផង។ តាមរយៈដំណើររឿងខាងលើ ការកូសមុទ្រទឹកដោះប្រព្រឹត្តទៅ អស់រយៈពេល១.០០០ឆ្នាំ ហើយលេចចេញនូវបាតុភូត ផ្សេងៗជាច្រើនដូចជា ពួកទេពអប្សរា ដំរីព្វរ៉ាវ័ន្ត សេះ ឧច្ច័យស្រព នាងលក្សីនិងអ្វីៗជាច្រើនទៀត ។ចុងក្រោយបង្អស់គឺទឹកអម្រឹតដែលជាទឹកមន្តពិសិដ្ឌសម្រាប់ធ្វើអោយជីវិតលែងស្លាប់។
	ក្រៅពីប្រាសាទអង្គវត្ត ចម្លាក់ត្រីក៍មានបង្ហាញនៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទដទៃដែរ។ ប្រាសាទបាយ័ន ដែលសង់ក្នុងរាជ្យព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន (ទី៧)នៅអំពីរឿងរ៉ាវប្រវត្តិសាស្រ្តទេវកថានិងជីវកថាប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជន។ ចម្លាក់នៅរោងទងខាងត្បូង ស្លាបខាងកើតនៃប្រាសាទនេះបង្ហាញអំពីការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍នេសាទដូចជាធ្មុកដៃ និងសំណាញ់ ។លើសពីនេះ ចម្លាក់ហាក់ដូចជា បង្ហាញពីផល់ប្រយោជន៍ត្រីក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់ប្រជាជននាសម័យអង្គរ។ ម្យ៉ាងទៀត ចម្លាក់ទាំងនេះមើលទៅហាក់ ដូចជាត្រីកំពុងហែលក្នុងទឹកតាមបែបធម្មជាតិ។
	តាមរយៈសារណាបញ្ចាប់បរិញ្ញាប័ត្ររបស់ លោក ជ័យ ឈន (១៩៧៣) យើងអាច ស្គាល់ ឈ្មោះត្រី ខ្លះដែល ឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំង ប្រាសាទបាយ័នវិភាគរក ប្រភេទពូជត្រីទាំអស់នេះទេ។ ដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីរលោក ទូច សៀង តាណា អ្នកឯកទេសត្រីប្រចាំគណៈកម្មាធិការជាតិទន្លេ មេគង្គ និងអ្នកស្រី Barbara Albrecht យើងអាចបញ្ចាក់ អំពីអំបូរត្រី ឬជួនកាលថែមទាំងអាចស្គាល់ប្រភេទពូជ ត្រីដែលឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំងរោងទងខាងត្បូងនៃប្រាសាទបាយ័ន និងរោងទងខាងកើតនៃប្រាសាទអង្គរវត្តទៀតផង ។
thumb|រូបគំនូរ
	ក្នុងចំណោមប្រភេទត្រីចំនួន១៦ដែល ឆ្លាក់បង្ហា្ញញនៅលើជញ្ជាំងនៃរោងទងប្រាសាទអង្គវត្ត និងបាយ័ន យើងអាចវិភាគស្គាល់ពូជត្រីចំនួន១៣ ការសង្កេតពិនិត្យផ្ទាល់លើចម្លាក់នៃប្រាសាទទាំងពីនេះ យើងរាប់ឃើញមានត្រីចំនួន ១.១៩៣។ ចំនូននេះយើងរាប់ចំពោះត្រីដែលអាចមើលឃើញច្បាស់ប៉ុណ្ណោះ។ ក្រៅពីនេះ មានត្រីជាច្រើនទៀតដែលយើងពុំមានលទ្ធភាពវិភាគបាន ដោយហេតុថាចម្លាក់ខ្លះឆ្លាក់មិនទាន់រូច ហើយផ្នែកខ្លះពុកផុយដោយសារធម្មជាតិនិងការបំផ្លាញដោយទង្វើមនុស្ស។
	ចម្លាក់មច្ឆជាតិមិនត្រឹមតែឆ្លាក់ទៅលើប្រាសាទទាំងពីរខាងលើទេ។ នៅលើជញ្ជាំងស្រះស្រី(ឈ្មោះបុរាណគេហៅ “សិលាតដាក”) ដែលស្ថិតក្នុង បរិវេណព្រះបរមរាជ្យវាំងអង្គរ 
និងជញ្ជាំងលានស្តេច គម្លង់ចម្លាក់ត្រីច្រើនដែរ។ តែនៅទីនេះយើងសូមលើកយកតែចម្លាក់ត្រីនៅប្រាសាទអង្គរវត្តនិងបាយ័នមកសិក្សាតែប៉ុណ្ណោះ។ ចម្លាក់នៅប្រាសាទអង្គវត្តមាន បង្ហាញអំបូរត្រីមានស្រកាច្រើន ។គេចាត់ទុកថាប្រភេទត្រីមានស្រកានេះប្រហែល ៧៨%នៃប្រភេទត្រីទាំងអស់ ។ក្រៅពីនោះ អំបូរត្រីស្លាតមាន៧%អំបូរត្រីរាស់មាន៤%និងអំបូរត្រីផ្ទូងមាន៤.៦។
ប្រាសាទបាយ័ន: វិធីសាស្រ្តរំលីងថ្ម ក្រោយពេលឆ្លាក់រួច

វិធីសាស្រ្តរំលីងថ្ម ក្រោយពេលឆ្លាក់រួច 
ដោយគ្មានឯកសារបន្សល់ទុក គេមិនដឹងមូលហេតុច្បាស់ពីភាពមិនហើយ តែកត្តាខ្លះបណ្តាលមកពីព្រះមហាក្សត្រសោយរាជ្យបានខ្លី ហើយរាជ្យទាយាទមិនបង្ហើយការសាងសង់ ឬមានសង្គ្រាមជួលកាលអព្ភតហេតុ ដូចជារន្ទះបាញ់នៅប្រាសាទតាកែវ តាមសិលាចារឹកនៅទីនោះ។ ក្រោយពីបានឆ្លាក់បានមួយផ្ទាំងៗកូនជាងស្រីត្រូវតែជះទឹកលើផ្ទាំងចម្លាក់ និងធ្វើការដុះខាត់ ព្រោះវាជាការងារងាយស្រួលសម្រាប់ស្រ្តី ត្រង់ក្បាច់តូចៗ គេដុះស្រាល និងប្រហែលប្រើដែកអង្រូសផង។ ដោយមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំ អ្នកខ្លះសុខចិត្តបម្រើសាសនាដោយលះបង់ពេលវេលា ទ្រព្យសម្បត្តិដោយហេតុផល កម្ម និងផលសៀវភៅអាថ៌កំបាំងប្រាសាទអង្គរវត្ត ឆ្នាំ២០១៥ ដោយលោក សុឹម ភក្រ្តា ទំព័រទី៣៩ និង៣៨។
ប្រាសាទបាសាក់: ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត

ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត 
រមណីយដ្ឋានប្រាសាទបាសាក់ មានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងភូមិបាសាក់ ឃុំបាសាក់ ស្រុកស្វាយជ្រុំ ខេត្តស្វាយរៀងខាងកើតឈាងខាងត្បូងនៃទីរួមខេត្តស្វាយរៀង។ រមណីយដ្ឋាននេះ មានចម្ងាយប្រហែល៨គីឡូម៉ែត្រ ពីទីរួមខេត្តស្វាយរៀង ហើយមានផ្ទៃក្រឡា១២ហិកតា ស្ថិតនៅខាងជើង និងខាងកើតទល់នឹងទន្លេវ៉ៃកូ ខាងលិច និងខាងត្បូង ទល់នឹងភូមិប្រជាពលរដ្ឋ។ បច្ចុប្បន្ននេះ រមណីយដ្ឋានប្រាសាទបាសាក់ បានស្រូបទាញភ្ញៀវទេសចរមកទស្សនា និងកម្សាន្តសប្បាយជាបន្តបន្ទាប់ផងដែរ។ ចំពោះទីតាំងភូមិសាស្ត្រប្រាសាទបាសាក់នេះ គឺជាដីទួលដ៏ចំណាស់មួយមានព្រៃឈើជាច្រើនព័ទ្ធជុំវិញ។ក្រោយពីបញ្ចប់ពិធីដង្ហែរកឋិនទាននៅវត្តសង្កែ ភូមិតាជោ ឃុំសង្កែនាស្រុករំដួលរួចមក យើងក៏ត្រឡប់មកក្រោយវិញដើម្បីមើលប្រាសាទបាសាក់ដែលស្ថិតក្នុងភូមិបាសាក់ ឃុំបាសាក់ ស្រុកស្វាយជ្រុំខេត្តស្វាយរៀង។ ប្រាសាទបាសាក់នាថ្ងៃនេះគឺមានរូបភាពត្រឹមតែជាទីទួលបុរាណស្ថានដ៏ធំ ដែលដុះហ៊ុំពទ័្ធព្រៃតូចធំស្ទើតែទំាងស្រុង បើទោះជាមានផ្លូវបេតុងចាក់ពទ្ធ័ជុំវិញយ៉ាងស្អាតក៏ដោយ ។