navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
សង្គ្រាមខ្មែរ-ដាយវៀត: ផលវិបាក

ផលវិបាក 
បន្ទាប់ពីការបរាជ័យក្នុងការប៉ុនប៉ងដណ្តើមយកកំពង់ផែសមុទ្រនៅភាគខាងត្បូងដាយវៀត ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២បានងាកទៅវាយលុកចម្ប៉ានៅឆ្នាំ១១៤៥ ហើយបានបណ្តេញវិជ័យដោយបញ្ចប់រជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣ និងបំផ្លាញប្រាសាទនៅ មីសឺន ។   ភស្តុតាងសិលាចារឹកបង្ហាញថា ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ សោយទិវង្គតនៅចន្លោះឆ្នាំ១១៤៥ នៃគ.ស ដល់១១៥០ នៃគ.ស ប្រហែលជាក្នុងអំឡុងពេលយុទ្ធនាការកងទ័ពប្រឆាំងនឹងចម្ប៉ា។ ព្រះអង្គត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយ ព្រះបាទធរិនន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ជាបងប្អូនជីដូនមួយ ជាកូនរបស់ប្អូនប្រុសរបស់មាតារបស់ព្រះអង្គ។ រយៈពេលនៃការគ្រប់គ្រងទន់ខ្សោយ និងទំនាស់រាជវង្សបានចាប់ផ្តើម។

ខេត្តទាំងបី ដាយលី (ជ្រីយ), បូឈិញ (ត្រៃក), ម៉ាលីញ ដែលចម្ប៉ាបានចាញ់ដាយវៀតក្នុងរង្វង់ឆ្នាំ ១០៦៩-១០៧៦ ប្រហែលជាត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យផ្នែកនៃឥទ្ធិពលចាមក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ១១៣១-១១៣៦ ដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយជនជាតិចិនទាំងពីរ និងប្រភពចាម។
សង្គ្រាមគ្រីមៀ

សង្គ្រាមគ្រីមៀ (ជា​ភាសាអង់គ្លេស​៖ Crimean War, ភាសារុស្ស៊ី​៖ Восточная война, Vostochnaya Vojna) (ខែ​មីនា ១៨៥៤ ដល់ ខែ​កុម្ភៈ ១៨៥៦) ជា​សង្គ្រាម​រវាង​ចក្រភពរុស្ស៊ី​ជាមួយនឹង​សំព័ន្ឋមិត្ត ដែល​មាន​បារាំង រាជាណាចក្ររួម រាជាណាចក្រសារឌីនៀ និង​ចក្រភពអូតូម៉ង់​។ ការវាយប្រយុទ្ឋ​ធ្វើឡើង​ជាចំបង​នៅឧបទ្វីបគ្រីមៀ និង​ជាបន្ទាប់បន្សំ​នៅ​តួរគីខាងលិច និង​តំបន់សមុទ្របាល់ទិក​។ សង្គ្រាមគ្រីមៀ​ត្រូវបានគេ​ចាត់ទុកថា​ជា សង្គ្រាម​ទំនើប ដែល​បាន​បណ្ដុះអោយ​មានការផ្លាស់ប្ដូរ​បច្ចេកទេស និង​សព្វាវុធធ្វើសង្គ្រាម​នាពេលអនាគត​។
សង្គ្រាមគ្រីមៀ: បុព្វហេតុនៃសង្គ្រាម

បុព្វហេតុនៃសង្គ្រាម 
 ជំលោះអំពីដែនដីពិសិទ្ឋ
ការធ្វើរដ្ឋប្រហារ​ឆ្នាំ​១៨៥១ នៅ​បារាំង​គឺជា​ឫសគល់ដើមដំបូង​គេ ដែលនាំទៅដល់​ការប្រកាសសង្គ្រាម​ទៅលើ​រុស្ស៊ី​ពីសំនាក់​ពួក​បារាំង និង​អង់គ្លេស​​នៅថ្ងៃទី​២៨ មិនា ១៨៥៤​។ ណាប៉ូលេអុងទី៣ បាន​បញ្ជូន​ទូត​ទៅកាន់​ចក្រភពអូតូម៉ង់ ដើម្បី​បង្ខំអោយ​ចក្រភព​នេះ​ទទួលស្គាល់​បារាំង​ថា​ជា​អាជ្ញាធរ​គ្រប់គ្រង​​នៅ​ដែនដីពិសិទ្ឋ​។ 

រំពេចនោះ រុស្ស៊ី​បាន​ប្រកាស​ប្រឆាំងនឹង​ការផ្លាស់ប្ដូរ​ថ្មីនេះ​អំពី​អាជ្ញាធរ​របស់​ដែនដីពិសិទ្ឋ​នេះ​។ ដោយ​សំអាងលើ​សន្ឋិសញ្ញា​ឆ្នាំ​១៧៥៧ និង១៧៥៩ អុតតូម៉ាន់​បាន​ប្រកាស​លុបចោល​ការសំរេចចិត្ត​មុននេះ ហើយ​ច្រានចោល​សន្ឋិសញ្ញា​ជាមួយ​បារាំង និង​អះអាងថា​រុស្ស៊ី​ជា​អាណាព្យាបាល​គ្រិស្ដបរិស័ទអរតូដុក​​នៅ​ចក្រភពអូតូម៉ង់​។ ណាប៉ូលេអុងទី៣ បាន​ឆ្លើយតប​ភ្លាមៗ​ជាមួយនឹង​ទង្វើ​នេះ ដោយ​បញ្ជូន​កងកំលាំងទ័ព​តាម​នាវា​ស្សាលឡឺម៉ាញ​ទៅកាន់​សមុទ្រខ្មៅ ដែល​នេះ​ជា​ទង្វើរំលោភ​លើ​កត្តិកាសញ្ញាឡុងដ្រ៍​អំពី​ច្រកសមុទ្រ​។ ការបង្ហាញកំលាំង​របស់​បារាំង​រួមមាន​ផងដែរ​នូវ​ការប្រើប្រាស់​ឥទ្ឋិពល​ការទូត និង​ទឹកលុយ​ដើម្បី​ទាក់ទាញ​ព្រះចៅស៊ុលតង់អាប់ឌុលមេស៊ីដទី១ អោយ​យល់ស្រប​ចំពោះ​សន្ឋិសញ្ញា​ថ្មី ដោយ​ប្រកាស​ទទួលស្គាល់​បារាំង និង​វិហាររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក​ថា​ជាអជ្ញាធរ​កំពូល​លើ​ដែនដីពិសិទ្ឋ គ្រប់គ្រង​លើ​ទីសក្ការៈ​គ្រិស្ត​សាសនា​ និង​កូនសោរ​ចូលទៅកាន់​វិហារគ្រិស្ត​សាសនា​ដើម ដែល​មុននេះ​ត្រូវបាន​កាន់កាប់​ដោយ​វិហារអរតូដុកក្រិច​។
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០)

រូបភាពតូច|460x460ភីកសែល

សង្រ្គាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០) គឺជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នាខាងយោធាដ៏ខាតបង់រវាង រាជាណាចក្រ ដាយវៀត ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រាជវង្សត្រឹង និងនគរ ចាម្ប៉ា ដែលដឹកនាំដោយស្តេច ឆែ បុងង៉ា (១៣៦០ - ១៣៩០) ក្នុងចុងសតវត្សទី១៤ ចាប់ពីឆ្នាំ១៣៦៧ ដល់១៣៩០។ ត្រឹមឆ្នាំ ១៣៣០ ដាយវៀត និង អាណាចក្រខ្មែរ (ជាគូប្រជែងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ចាម្ប៉ា) បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងឆាប់រហ័សដោយសារតែការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ កំណើនចំនួនប្រជាជន ការរីករាលដាកលនៃជម្ងឺ ប៉េស្តគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងការចែកបក្សពួកជាច្រើនទៀត ដែលរួមចំណែកដល់ការរស់ឡើងវិញរបស់ចាម្ប៉ាក្នុងសតវត្សទី១៤។ នៅឆ្នាំ១៣៦០ ឆែ បុងង៉ា បុត្រារបស់ស្តេច ឆែ អាណាន បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេច ចាម្ប៉ា បង្រួបបង្រួមជនជាតិចាមឡើងវិញនៅក្រោមទង់របស់ទ្រង់ ហើយនៅឆ្នាំ១៣៦៧ ទ្រង់បានទាមទារ ត្រឹង ដុងតុង ឱ្យត្រលប់មកវិញនូវអតីតខេត្តពីរ អូ និងលី ( ក្វាងទ្រី និង ធឿធៀនហ្វេ ) មកប្រទេសចាម្ប៉ាវិញ​។ ដោយ​បដិសេធ​នឹង​ការ​ទាមទារ​នេះ ត្រឹង ដុងតុង បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​ទៅ​វាយ​ចាម្ប៉ា ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​ច្រាន​ចេញវិញ។

នៅឆ្នាំ១៣៦៩ មកុដរបស់ដាយវៀត បានធ្លាក់ទៅ ដឿង ញ៉ាត់ឡេ ជាបុរសមិនមែនមកពីរាជវង្ស ត្រឹង ដែលបន្ទាប់មកបានបង្កឱ្យមានសង្រ្គាមស្នងរាជ្យខ្លីតែធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងរាជធានី។ ដឿង ញ៉ាត់ឡេ ត្រូវបានទម្លាក់ និងប្រហារជីវិតនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ខណៈដែលគ្រួសារត្រឹង ទទួលបានរាជ្យបល្ល័ង្កមកវិញ។ មាតារបស់ ញ៉ាត់ ឡេ បានភៀសខ្លួនទៅចាម្ប៉ា។ ដោយស្វែងរកការសងសឹកនឹងគ្រួសារត្រឹង នាងបានណែនាំទៅ ឆែ បុងង៉ា ដើម្បីចាប់ផ្តើមការលុកលុយដៃវៀត។ នៅឆ្នាំ១៣៧១ ទ្រង់បានដឹកនាំកងនាវាឆ្លងកាត់ ឈូងសមុទ្រតុងកឹង វាយលុកចូលរាជធានីវៀតណាម ថាំងឡុង (ឥឡូវ ហាណូយ ) ហើយបានកម្ទេចឆក់ប្លន់ទីក្រុង បីដងនៅឆ្នាំ១៣៧៨ និង១៣៨៣។ នៅឆ្នាំ១៣៧៧ ទ្រង់បានសម្លាប់អធិរាជ ត្រឹង ដុងតុង (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣៧៣-១៣៧៧) នៅ សមរភូមិវិជ័យ ហើយបានពង្រីកអាណាចក្រចាម្ប៉ារបស់ទ្រង់យ៉ាងលឿនទៅក្នុង ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយគំរាមកំហែងដល់អត្ថិភាពរបស់ដៃវៀត និងរាជវង្សដែលកំពុងគ្រប់គ្រង។

នេះក៏ជាលើកទីមួយដែរនៅឥណ្ឌូចិន អាវុធរំសេវ និង កាំភ្លើងដៃ ពី រាជវង្សមីង ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងសង្គ្រាម ដែលកំណត់ជ័យជំនះយ៉ាងដាច់អហង្ការសម្រាប់កម្លាំងវៀតណាមលើកម្លាំងចាម ក្នុងសមរភូមិ ទន្លេលូក ដែល ឆែ បុងង៉ា ត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងឆ្នាំ ១៣៩០ ដោយ កាំភ្លើង របស់ ព្រះអង្គម្ចាស់វៀតណាម ត្រឹង ខាតឆាន ដែលរារាំងពួកចាមយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាព។ [1] នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្រ្គាម រដ្ឋទាំងពីរបានចំណាយនូវធនធានមនុស្ស និងសម្ភារៈរបស់ពួកគេ ហើយសម្រេចបានតិចតួចបំផុត ខណៈដែលមានការបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធំធេង។ រាជវង្សត្រឹងបានបាត់បង់អំណាចនៅឆ្នាំ១៤០០ ទៅឱ្យ ហូ គុយលី ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដ៏លេចធ្លោ ដែលបានជំរុញឱ្យមានកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់។
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): បរិបទ

បរិបទ 
ការតស៊ូទៅវិញទៅមកប្រឆាំងនឹង រាជវង្សយន់ ម៉ុងហ្គោល នៅសតវត្សទី១៣ បាននាំឱ្យ ដៃវៀត និង ចាម្ប៉ា ដែលជាអតីតរដ្ឋអរិភាព មានភាពជិតស្និទ្ធគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៣០៦ អធិរាជដាយវៀតចូលនិវត្តន៍ ត្រឹង ញាន់ តុង (ប្រហែល ១២៧៨-១២៩៣) បានរៀបអភិសេកបុត្រីទ្រង់ ព្រះនាង យ៉េន ត្រឹង (ព្រះមហេសី ប៉ារ៉ាមេស្វរី) ទៅស្តេច ឆែ ម៉ាន់ (ប្រហែលឆ្នាំ១២៨៨-១៣០៧) ជាការបញ្ជាក់ពីសម្ព័ន្ធភាពជាមួយចាម្ប៉ា។ ឆែ ម៉ាន់ បានប្រគល់ខេត្តពីរនៃ អូ និងលី  ទៅដៃវៀត ជាអំណោយអាពាហ៍ពិពាហ៍។ [5] ទោះយ៉ាងណា ឆែ ម៉ាន់ បានចូលទីវង្គតនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ហើយ ប៉ារ៉ាមេស្វរី បានបដិសេដមិនស្លាប់តាមស្វាមី ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការអាម៉ាស់របស់ប្រទេសចាម្ប៉ា។ [6] ឆ្លើយតបនឹងបញ្ហានេះ បុត្ររបស់ឆែ ម៉ាន ឈ្មោះ ឆែ ឈី  (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣០៧-១៣១២) បានចេញទ័ពដើម្បីដណ្តើមយកស្រុកចំនួនពីរដែលចាម្ប៉ាប្រគល់ទៅឱ្យដាយវៀតវិញ។ ទ្រង់បាន​ទទួលបរាជ័យ​ហើយ​សុគតជា​អ្នក​ទោស​នៅ ដៃវៀត។ អនុជរបស់ទ្រង់ ឈ្មោះ ស៊ីមវរ្ម័នទី៥ ឬ ឆែ ណាង (ប្រហែលឆ្នាំ១៣១២-១៣១៨)ជាបុត្ររបស់យ៉ាវវិប (ជ្វា) ម្ចាស់ក្សត្រិយានីតាប៉ាស៊ី បានក្លាយជាចំណុះនៃអធិរាជ ត្រឹង អាញ់តុង (ប្រហែលឆ្នាំ១២៩៣-១៣១៤) ។ [7] ឆែ ណាង បានបះបោរនៅឆ្នាំ ១៣១៨ ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យដោយ ត្រឹង មិញតុង (ប្រហែលឆ្នាំ១៣១៤–១៣២៩ ជាបុត្រារបស់ ត្រឹង អាញ់តុង) ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យនិរទេសទៅ ជ្វា ។ ចម្ប៉ា​ត្រូវពួក​យួន​កាន់កាប់​អស់​រយៈពេល​ប្រាំបី​ឆ្នាំ​បន្ទាប់។ [8]

ដៃវៀត​បាន​ធ្វើ​សង្រ្គាមជាមួយ ​សុខោទ័យ ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៣១៣ បន្ត​ដោយ ងូ ហុង និង អៃ ឡាវ ក្នុង​ឆ្នាំ ១៣២០ និង ១៣៣០។ គ្មានសិលាចារឹកណាមួយត្រូវបានគេដឹងនៅក្នុងចាម្ប៉ាដែលមានអាយុកាលពីឆ្នាំ ១៣០៧ ដល់ឆ្នាំ១៤០១ទេ ដែលបង្ហាញពីការធ្លាក់ចុះយ៉ាងយូរនៃឥទ្ធិពលឥណ្ឌានៅចាម្ប៉ាក្នុងសតវត្សទី ១៤។ កងទ័ពដឹកនាំដោយ ឆែ អាណាន បានដណ្តើមឯករាជ្យមកវិញនៅឆ្នាំ១៣២៦។ [ 9 ] នៅឆ្នាំ១៣៤២  ឆែ ម៉ូ ជារាជវង្សចាមបានចុះចូលទៅរាជវាំងក្រុងយួនរបស់ ត្រឹង ដុងតុង (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣៤១-១៣៦៩) ដោយសារតែជម្លោះស្នងរាជ្យជាមួយប្អូនថ្លៃរបស់ទ្រង់ ត្រា ហូវ ប៊ិក ដែ (ប្រហែលឆ្នាំ ១៣៤២-១៣៦០។ ) សុំឱ្យស្តេចត្រឹងអន្តរាគមន៍។ តាម Toàn Thư នៅឆ្នាំ ១៣៥២ ជនជាតិដៃវៀត បានរៀបចំការវាយលុករបស់កងទ័ពជើងទឹកលើចម្ប៉ា ដោយលើកទ័ពទៅកាន់ កូ លុយ (គួង ង៉ៃ) ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ នៅពេលដែលកងទ័ពជើងទឹកចាមបានរារាំងពួកគេមិនឱ្យភ្ជាប់គ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ ហើយត្រូវបានបង្ខំឱ្យត្រឡប់ទៅវិញ។ [ 10 ] [ 11 ]
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): ការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាម

ការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាម 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| រូបភាពនៃសមរភូមិទ័ពជើងទឹករវាងចាម និងខ្មែរ លើជញ្ជាំងប្រាសាទបាយ័ន
ក្នុងឆ្នាំ១៣៦០ (១២៨២ ក្នុង ប្រតិទិនចាម ) ឆែ បុង​ង៉ា (Po Binasuor, Jaya R'čăm B'nga ) ឬ A-da-a-zhe (阿荅阿者) ដូចដែលបានរាយការណ៍នៅក្នុងកំណត់ត្រា Ming Shilu ដែលជាបុត្រាពៅរបស់ ព្រះរាជា ឆែ អាណាន ឡើងសោយរាជ្យជាស្តេចចាម្ប៉ា។ នៅឆ្នាំ១៣៦១ ចាម្ប៉ាបានវាយឆ្មក់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងត្បូងរបស់ ដាយវៀត ដោយឆក់ប្លន់ តំបន់វេ តំបន់ខ្ពង់រាបជុំវិញរបស់វា និងចាប់ពង្រត់យុវជនក្នុងតំបន់ដែលប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងអំឡុងពេលថ្ងៃឈប់សម្រាក។

នៅឆ្នាំ១៣៦៨ ឆែ បុង​ង៉ា បានបញ្ជូនបេសកជនទាមទារឱ្យ ត្រឹង ដុងតុង សងមកវិញនូវអតីតខេត្តទាំងពីរ។ [ 12 ] ស្តេចត្រឹង បានឆ្លើយតបដោយបញ្ជូនទ័ពទៅវាយលុកចូលទៅក្នុង ឥន្ទ្របុរៈ  ប៉ុន្តែត្រូវបានច្រានមកវិញ។ [ 13 ] [ 14 ] ព្រឹត្តិការណ៍​ទាំងនេះ​បាន​ចាប់ផ្តើមនូវ​ការប៉ះទង្គិច​គ្នា​រវាង​ប្រទេស​ចាម្ប៉ា និង​ដាយ​វៀត ដែល​អូសបន្លាយ​រយៈពេល​ពីរ​ទសវត្ស​បន្ទាប់​។ ចក្រភព​មីង ​ក៏​បាន​ដើរ​តួនាទី​សំខាន់​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ចាប់ផ្តើម​ជម្លោះ។ នៅឆ្នាំ១៣៦១ បេសកជនរបស់ ជូ យន់ចាង បានស្នើសុំជំនួយយោធាពីជនជាតិវៀតណាម ដើម្បីប្រយុទ្ធជាមួយ ម៉ុងហ្គោល ប៉ុន្តែត្រូវបានបដិសេធ។ [ 13 ] នៅឆ្នាំ១៣៦៩ មីងបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយចាម្ប៉ា និងដាយវៀត។ ឆែ បុង​ង៉ា បាន​ដាក់​នគរ​របស់​ខ្លួន​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ក្នុង​ការ​ពេញចិត្ត​របស់ ​អធិរាជហុងវូ ថ្មី ខណៈ​ដែលទ្រង់បាន​បញ្ជូន​បេសកជន​ដំបូង​និង​បាន​ផ្ញើ​សួយសារអាករ​ទៅ​សាវនការរាជវង្សមីង ។ [ 15 ] [ 16 ] ចាម្ប៉ាតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ ប្រហែលជាមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយពាណិជ្ជកម្មមូស្លីម និងពិភពសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ បើទោះជាពួកមច្ឆប៉ាហិតបានចាត់ទុកដែនដីវៀតណាមថា "ត្រូវបានគេគោរពយ៉ាងខ្លាំងថាជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទ្ធបំផុត"។ [ 17 ]
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): ការលុកលុយក្រុងហាណូយក្នុងឆ្នាំ ១៣៧១

ការលុកលុយក្រុងហាណូយក្នុងឆ្នាំ ១៣៧១ 
ត្រឹង ដុងតុង ជាអ្នកគ្រប់គ្រងអសមត្ថភាព និងគ្មានអំណាច ដោយគ្មានរជ្ជទាយាទស្នងរាជ្យទេ។ [ 18 ] ទ្រង់បានជ្រើសរើសបុត្រារបស់ព្រះរៀម សឹង ញ៉ាត់ឡេ ជាអ្នកស្នងរាជ្យ ទោះបីជា ញ៉ាត់ឡេ មិនមែនជាគ្រួសាររាជវង្សក៏ដោយ។ នៅឆ្នាំ១៣៧០ គ្រួសារត្រឹង បានធ្វើរដ្ឋប្រហារបង្ហូរឈាម ដែលបានទម្លាក់ សឹង ញ៉ាត់ឡេ។ ព្រះអង្គម្ចាស់ ត្រឹង ភូ បានគ្រងរាជ្យជាស្តេច ត្រឹង ញ៉េតុង (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៧០–១៣៧២)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះមាតារបស់អតីតស្តេចញ៉ាត់ឡេ បានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសចាម្ប៉ា ហើយបានជំរុញឱ្យ ឆែ បុង​ង៉ា វាយលុករាជវង្សត្រឹង សម្រាប់ជាការសងសឹករបស់ព្រះនាង។ [ 19 ]

ឆែ បុង​ង៉ា បន្ទាប់​មក​បាន​ប្រមូល​ផ្តុំ​កង​នាវា​ធំ​មួយ​ដោយ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ទិស​ខាង​ជើង។ កងនាវាបានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ ឈូងសមុទ្រតុងកឹង ហើយបានវាយលុក តំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ភាគខាងត្បូងនៅនិទាឃរដូវឆ្នាំ១៣៧១ ខណៈដែលជនជាតិវៀតណាមមិនមានកងទ័ពដែលបានរៀបចំទុកក្នុងការការពារ។ កម្លាំងទ័ពចាមបានលុកលុយកម្ទេចរាជធានីវៀតណាម  ថាំងឡុង  ដោយដុតទីក្រុង រឹបអូសស្ត្រី គ្រឿងអលង្ការ និងសូត្រ។ សៀវភៅ​យួន​ទាំងអស់​ដែល​មាន​ក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំង​ត្រូវ​បាន​បាត់បង់។ [ 20 ]
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): ការលុកលុយលើកទីបួននៃទីក្រុងហាណូយក្នុងឆ្នាំ១៣៨៣

ការលុកលុយលើកទីបួននៃទីក្រុងហាណូយក្នុងឆ្នាំ១៣៨៣ 
ជនជាតិចាមបានបន្តការវាយឆ្មក់ទៅកាន់ ថាញ់ហោ នៅឆ្នាំ១៣៨០ ប៉ុន្តែត្រូវបានរារាំងដោយកម្លាំងរួមរបស់ ហូ គុយលី និង ដូ ទុយប៊ីន ។ ជនជាតិចាមបានដកថយត្រឡប់ទៅ ខេត្តក្វាងប៊ិញ វិញ ខណៈដែលកម្លាំងរបស់ គុយលី ដណ្តើមបាន ងេអាន និងបានប្រហារជីវិតមេដឹកនាំក្នុងតំបន់ម្នាក់ដែលនៅខាងចាម។ នៅឆ្នាំ១៣៨២ ពួកគេបានវាយលុកលើ ថាញ់ហោ ទាំងដីគោក និងសមុទ្រ ប៉ុន្តែត្រូវបានច្រានចោលដោយ ង្វៀន ដាយភឿង (?–១៣៨៩) ដែលជាមេទ័ពក្នុងតំបន់ និងជាកូនចៅរបស់ គុយលី ។ [ ៣១ ] នៅដើមឆ្នាំ១៣៨៣ ហូ គុយលី បានបញ្ជូនកងនាវាចរទ័ពជើងទឹក ឆ្ពោះទៅកាន់ទឹកដីចាម ប៉ុន្តែត្រូវបានបញ្ឈប់ដោយព្យុះ។

នៅរដូវក្តៅនៃឆ្នាំនោះ ឆែ បុងង៉ា បានបើកការវាយលុកភាគខាងជើងថ្មី។ តាមការណែនាំរបស់មេទ័ព ឡា ខៃ លើកនេះទ្រង់បានជ្រើសរើសផ្លូវខាងលិចកាត់តាមភ្នំភាគខាងកើតឡាវ និង ថាញ់ហោ ដោយឆ្លងកាត់ពីក្រោយកងទ័ពរបស់ ហូ គុយលី ។ កងទ័ពចាមបានចូលទៅជិត សឺនថាយ ភាគខាងលិចរាជធានីហាណូយ។ ត្រឹង ញ៉េតុង បានបញ្ជូនមេទ័ពម្នាក់ ដែលព្យាយាមរារាំងការវាយសម្រុករបស់ពួកចាម  ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ។ ផ្លូវទៅកាន់ហាណូយបានបើក។ ញ៉េតុង បានភៀសខ្លួនទៅភាគខាងជើងនៃ ទន្លេក្រហម ហើយជ្រកកោននៅវាំងបាវហោ ខណៈដែលទាហានរបស់ ឆែ បុងង៉ា បានវាយលុកចូលរាជធានីដៃវៀត ម្តងទៀត ដោយកាន់កាប់វាអស់រយៈពេលប្រាំមួយខែមុនពេលពួកគេចាកចេញ។ [ 33 ] [ 34 ] [ 35 ]
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): ការចរចារសន្តិភាព

ការចរចារសន្តិភាព 
ធ្វេង|រូបភាពតូច|240x240ភីកសែល| ការឆ្លាក់​បង្ហាញ​ពីអ្នក​ចម្បាំង​វៀត​ណាម​ពីរ​នាក់​នៅលើ​ថូ​មួយ​ក្នុង​សតវត្ស​ទី ១៣-១៤។ រូបថតរបស់ EFEO ។
នៅឆ្នាំ១៣៨៧  ញ៉េតុង បានត្រឡប់ទៅរាជធានីវិញ ហើយបានតែងតាំង ហូ គុយលី ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ បក្សពួកដែលជាគូប្រជែងនៅក្នុងរាជការបានចោទប្រកាន់ គុយលី ថាបានពាក់ព័ន្ធនឹងការសោយទិវង្គតរបស់ស្តេច ត្រឹង ភេដេ ដែលបានចូលរួមក្នុងការឃុបឃិតផ្ដួលរំលំ ហូ គុយលី និងអ្នកសមគំនិតផ្សេងទៀត។ ព្រះអង្គម្ចាស់ង៉ុង មានព្រះជន្ម ១០ វស្សាត្រូវបានលើកឲ្យសោយរាជ្យជាស្តេច ត្រឹង ភឹតតុង (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៨៨-១៣៩៨)។ គុយលី បានតែងតាំងអ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុមទៅក្នុងរាជការដែលស្មោះត្រង់នឹងគាត់។ នៅឆ្នាំ១៣៨៩ ការបះបោរបានផ្ទុះឡើងនៅ ថាញ់ហោ ប្រឆាំងនឹង គុយលី ជាចលាចលក្នុងដៃវៀត ដែលជំរុញឱ្យមានការឈ្លានពានរបស់ចាមជាថ្មី។ ឆែ បុងង៉ា រួមជាមួយ ង្វៀនឌាវ ដែលជាព្រះអង្គម្ចាស់ដែលបានភៀសខ្លួនទៅចាម បានដឹកនាំសំពៅចម្បាំងមួយរយគ្រឿងបានចូលទៅកាន់ ថាញ់ហោ ដោយព្យាយាមកម្ចាត់ ដៃវៀតឲ្យបាត់ពីផែនទីតែម្តង។ នៅភាគពាយព្យនៃទីក្រុងហាណូយ ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សត្រឹង ដោយបង្ខំឱ្យស្តេចត្រឹង និងសមាជិករាជវង្សភៀសខ្លួនទៅភាគខាងជើង ខណៈដែលពួកឧទ្ទាមបានសម្រុកចូលទៅក្នុងទីក្រុងហាណូយ។ ង្វៀន ដាយភឿង បានធ្វើអត្តឃាត។ [ ៣៦ ] [ ៣៧ ]

កងទ័ពវៀតបានបែកបាក់ និងបាត់បង់ស្មារតី។ ព្រះអង្គម្ចាស់ត្រឹងម្នាក់ ត្រឹង​ ហាតចឹង បានប្រមូលផ្តុំកងទ័ពរបស់ខ្លួននៅលើទន្លេ ហៃទ្រៀវ នៅតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហមភាគខាងត្បូង ដើម្បីឈរជើងចុងក្រោយនៅដើមឆ្នាំ១៣៩០។ មន្ត្រីចាមឋានៈទាប ដែលបានចុះចាញ់បានជួយជនជាតិវៀតណាមកំណត់អត្តសញ្ញាណរបស់សំពៅស្តេចចាម ក្នុងចំណោមសំពៅរាប់រយ។ ត្រឹង ហាតចឹង បានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពបាញ់កាំភ្លើងខ្លីស្រោចលើសំពៅរបស់ស្តេចចាម។ ឆែ បុងង៉ា បានសុគត ហើយ​ព្រះអង្គម្ចាស់​បាន​យក​ព្រះសិរស្តេចចាមធ្វើជា​ជ័យភណ្ឌសង្គ្រាម។ [ ៣៨ ] [ ៣៩ ] នៅពេលដែល ត្រឹង ញ៉េតុង ដឹងថា ឆែ បុងង៉ា បានចូលទីវង្គតហើយ ទ្រង់បានមានព្រះសុវនីយ៍ថា "បុងង៉ា និងខ្ញុំបានប្រឈមមុខគ្នាយូរហើយ ប៉ុន្តែពួកយើងមិនបានជួបមុខគ្នារហូតមកដល់ថ្ងៃនេះ។ តើនេះមិនដូចដែល ហាន កាវជូ ឃើញក្បាល ស៊ាងយូ ទេឬ! [ឥឡូវនេះ] ប្រទេសនេះទទួលបានសន្តិភាពហើយ។ " [ 40 ]

Ming Shilu ផ្តល់នូវប្រភពមួយទៀតនៃការសុគតរបស់ ឆែ បុងង៉ា ថា  ឡា ខៃ( សឹម្ហវរ្ម័នទី៦ ) ដែលជាមន្ត្រី និងជាមេទ័ពរបស់ ឆែ បុងង៉ា បានធ្វើឃាតស្តេចចាមនៅឆ្នាំ១៣៩០ ហើយទម្លាក់ព្រះអង្គម្ចាស់ផ្សេងទៀត បន្ទាប់មកតាំងខ្លួនឯងជាស្តេច។ [ 41 ]

កងទ័ពចាមបានដួលរលំ។ មេទ័ពចាម ឡា ខៃ បានយកព្រះសពរបស់ស្តេចមកវិញ ដោយបូជាសព ហើយដកទ័ពត្រឡប់ទៅ ក្រុងវិជ័យ វិញ ជាកន្លែងដែលគាត់ត្រូវបានប្រកាសខ្លួនជា ជ័យសឹម្ហវរ្ម័នទី៥ (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៩០-១៤០០) ជាស្តេចនៃសន្តតិវង្សថ្មី ខណៈដែលបុត្រាទាំងពីររបស់ ឆែ បុងង៉ា បានភៀសខ្លួនទៅដៃវៀត។ សង្គ្រាម២៣ឆ្នាំ នៅទីបំផុតបានបញ្ចប់ក្នុង ស្ថានភាពពីមុនសង្រ្គាម ។ [ 1 ]
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): ការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងការផ្លាស់ប្តូររាជវង្ស

ការបំផ្លិចបំផ្លាញ និងការផ្លាស់ប្តូររាជវង្ស 
វិបត្តិ និងការរស់រានមានជីវិតនៃចុងសតវត្សទី១៤ នៅដៃវៀតមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរ។ សង្គ្រាមជាមួយចាម្ប៉ា ការបះបោរផ្ទៃក្នុង គ្រោះទុរភិក្សដែលបង្កឡើងដោយសង្រ្គាមខ្លួនឯង ការសម្លាប់ប្រជាជន ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងជំងឺ រួមគ្នាបានកាត់បន្ថយចំនួនប្រជាជនវៀតណាមប្រហែល ២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប (ប្រហែល ៨០០ ​០០០នាក់បានស្លាប់ ប៉ាន់ស្មានដោយលោក យូមីអូ​ សាគូរ៉ៃ ផ្អែកលើការសិក្សាជីកកកាយនៅសតវត្សទី១៤ ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ) ។ [ 42 ] ជាមួយនឹងម្សៅរំសេវ ជនជាតិវៀតណាមបានសង្គ្រោះរដ្ឋរបស់ពួកគេពីការដួលរលំ។ ការលុកលុយរបស់ចាមនៃទីក្រុងហាណូយក៏បានធ្វើឱ្យពួកអភិជន និងពួកអ្នកប្រាជ្ញខុងជឺរបស់ ដាយវៀតធ្លាក់ចុះ។ ដោយផ្តល់កន្លែងទំនេរដល់វណ្ណៈអ្នកអក្សរសាស្ត្រខុងជឺថ្មី ដែលប្រកួតប្រជែងនឹងវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនាប្រពៃណី និងការគ្រប់គ្រងបែបអភិជន ដែលនឹងគ្របដណ្តប់លើរាជការវៀតណាមក្នុងសតវត្សក្រោយក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឡេ ថាញ់តុង ។ [ 43 ] ហូ គុយលី ឥឡូវនេះគឺជាឥស្សរជនដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅ ដាយវៀតបន្ទាប់ពីសង្គ្រាម។ ក្នុង​នាម​ជា​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី លោក​បាន​ធ្វើ​កំណែ​ទម្រង់​ជា​បន្តបន្ទាប់​ដោយ​មិន​មាន​ការ​យល់ព្រម​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ ទោះបី​ប្រទេស​កំពុង​ងើប​ឡើង​វិញ​ពី​ការ​បំផ្លិចបំផ្លាញ​ក៏​ដោយ។ គុយលី ក៏មានការគាំទ្រពីស្តេចចាស់ ត្រឹង ញ៉េតុង ដែលទុកចិត្តគាត់ឱ្យធ្វើកំណែទម្រង់ និងទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើរាជវង្ស។ នៅខែមករា ឆ្នាំ១៣៩៥ ស្តេចញ៉េតុង បានសោយទីវង្គត។ នៅឆ្នាំ១៣៩៨ គុយលី បានបញ្ចុះបញ្ចូលស្តេច ត្រឹង ភឹតតុង ឱ្យដាក់រាជ្យ ហើយបានដំឡើងព្រះអង្គម្ចាស់អាន ដែលមានព្រះជន្មពីរឆ្នាំជាស្តេច ត្រឹង ធៀវដេ (ប្រហែលឆ្នាំ១៣៩៨-១៤០០) ។ នៅឆ្នាំ១៤០០ គាត់បានទម្លាក់ស្តេចធៀវដេហើយប្រកាសខ្លួនឯងថាជាអ្នកគ្រប់គ្រង បង្កើតត្រកូលរបស់គាត់ក្នុងតំណែងរាជវង្ស សម្លាប់ស្តេចភឹតតុង និងបង្ក្រាបពួកអភិជនរាជវង្សត្រឹង អ្នកមិនពេញចិត្ត និងគ្រួសារដែលចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយពួកគេ។ [ 44 ] [ 45 ]

នៅចាម្ប៉ាព្រះបាទ ជ័យសឹម្ហវវរ្ម័នទី៦ បានបោះបង់ចោលទឹកដីភាគច្រើនដែលដណ្តើមបានក្នុងរាជ្យស្តេចមុនៗ។ ចាម្ប៉ាបានធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗ។ សឹម្ហវរ្ម័នទី៥ ក៏​បរាជ័យ​ក្នុង​ការ​ទទួល​ស្គាល់​ពីចក្រភព​មីង។ អធិរាជមីង បានចាត់ទុក ឡា ខៃ ថាជាអ្នកជ្រែករាជ្យដែលបានធ្វើឃាត ឆែ បុងង៉ា ហើយបានបដិសេធមិនទទួលសួយសារអាកររបស់គាត់ រួមជាមួយនឹងសួយសារអាកររបស់វៀតណាម។ [ 46 ] [ 47 ] ឡា ខៃ ត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយកូនប្រុសរបស់គាត់ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ (ប្រហែលឆ្នាំ១៤០០-១៤៤១) ដែលនឹងប្រឈមមុខនឹង ហូ គុយលី ក្នុងសង្រ្គាមព្រំដែនដ៏ខ្លីបន្ទាប់។
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): ​ជម្លោះបន្ត (១៤០១-១៤០៤)

​ជម្លោះបន្ត (១៤០១-១៤០៤) 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល| អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកក្នុងឆ្នាំ១៤១០ ខណៈដែល ដាយវៀត ត្រូវបានសញ្ជ័យដោយរាជវង្សមីង ក្នុងឆ្នាំ ១៤០៧
នៅឆ្នាំ១៤០១ ហូ គុយលី បានលើកកូនប្រុសទីពីររបស់គាត់ឈ្មោះ ហូ ហានធឿង (ប្រហែលឆ្នាំ១៤០១-១៤០៧) ដែលមានត្រកូលឈាមជ័រស្តេចត្រឹង ហើយគាត់បានក្លាយជាស្តេចជាន់ខ្ពស់។ គុយលីភ្លាមៗនោះបានកេណ្ឌទ័ព ១៥ ០០០នាក់ ទៅលុកលុយចាម្ប៉ានៅអមរាវត្តី ប៉ុន្តែត្រូវបង្ខំចិត្តថយក្រោយដោយសារទឹកជំនន់។ [ 48 ] នៅឆ្នាំ ១៤០២ ហូ ហានធឿង និងអតីតមេទ័ពចាមមួយចំនួនបានបើកការលុកលុយជាច្រើនចូលទៅក្នុងអមរាវត្តី ដោយបង្ខំឱ្យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ ប្រគល់តំបន់ចំនួនបួន ថាង ហោ ទុយ ញ៉ា និងខ្ពង់រាបតាន់និញ ឲ្យនគរដៃងូ(វៀតណាម)។ [ 48 ]

យោងទៅតាម Toàn thư ក្នុងបំណងចង់ "វាយប្រហារចាម្ប៉ា និងដណ្តើមយកទឹកដីទាំងអស់ភាគខាងត្បូងជាប់ព្រំដែនសៀម" ហានធឿង បានបង្កសង្រ្គាមថ្មីជាមួយចាម្ប៉ានៅឆ្នាំ១៤០៣។ កងទ័ព ២០០​​ ០០០ នាក់ ដែលជាចំនួនបំផ្លើស និងចម្រូងចម្រាសជាក់ស្តែង ដឹកនាំដោយ ហានធឿង បានដាក់ការឡោមព័ទ្ធរាជធានីវិជ័យ ដែលមិនបានជោគជ័យ ដោយមានរយៈពេលប្រាំបួនខែ។ ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ កំណត់ត្រា ​Ming Shilu ​មិន​បាន​កត់ត្រា​សង្គ្រាម​នៅ​ឆ្នាំ១៤០៣ រវាង​ចាម្ប៉ា និង​អាណ្ណាម​ទេ។ [ 49 ]

នៅឆ្នាំ១៤០៣ ហានធឿង បានបញ្ជូនបេសកម្មការទូតមួយទៅកាន់ប្រទេសចិន។ អធិរាជយ៉ុងឡេ បានទាមទារឱ្យព្រះអង្គឈប់វាយឆ្មក់ចំប៉ា។ នៅឆ្នាំ១៤០៤ ហានធឿង បានវាយឆ្មក់ចូលចាម្ប៉ាម្តងទៀត ដែលជំរុញឱ្យចក្រភពមីងធ្វើសកម្មភាព។ [ 49 ] របាយការណ៍បណ្តឹងឆ្នាំ១៤០៥ពីស្តេចចាម្ប៉ាឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ ភ្ជាប់នៅក្នុង Ming Shilu បានអះអាងថា ហានធឿង បានវាយឆ្មក់ចូលប្រទេសរបស់ទ្រង់នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៤០៤ ដោយកាន់កាប់កន្លែងមួយឈ្មោះថា សាលីញ៉ា (沙離牙) និងបានរឹបអូសយកសំលៀកបំពាក់ពិធីបុណ្យរបស់ស្តេច (មីង) ។ ពួកមីងបានទាមទារឱ្យ ដាយវៀត បញ្ឈប់អរិភាពប្រឆាំងនឹងចាម្ប៉ា។ នៅដើមឆ្នាំ១៤០៦ មីងបានចោទប្រកាន់ ស្តេចហូ ថាបានឈ្លានពាន ជីចូវ (អមរាវត្តី) និងវាយឆ្មក់ បាដាឡាង លួចដំរី១០០ពីចម្ប៉ា ដែលស្តេចហូ ប្រើដើម្បីវាយប្រហារ ចានសា និង លីយ៉ា ជារដ្ឋពីរជាប់ព្រំដែនចាម្ប៉ា។ [ 49 ]

នៅឆ្នាំ១៤០៦ ក្នុងហេតុផលនៃការស្តាររាជវង្សត្រឹងវិញ កងទ័ពចិនចំនួន ២១៥​ ​០០០ នាក់ដែលបញ្ជាដោយយ៉ុងឡេ បានលុកលុយ ដាយវៀត ចាប់ពួកស្តេចហូ គ្រួសាររបស់ពួកគេ ហើយបានប្រែក្លាយនគរដាយវៀតទៅជា ខេត្តទីដប់បី របស់ចិនរ។ [ 50 ] អតីតទឹកដីចំនួនបួនដែលទទួលបានដោយស្តេច​ ហូ ហានធឿង ត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រទេសចាម្ប៉ាវិញ។ [ 51 ] ចាម្ប៉ា​ត្រូវ​បាន ​កង​នាវា ​របស់ ចាង ហឺ មក​ចុះចតជា​ច្រើន​ដង។ [ 52 ] ពីឆ្នាំ១៤១៨ ដល់១៤២៧ មេដឹកនាំវៀតណាម ឡេ ឡយ បានចាប់ផ្តើមធ្វើ សង្រ្គាមឯករាជ្យ ដែលទីបំផុតបានបណ្តេញជនជាតិចិនចេញពីភាគខាងជើងវៀតណាម ហើយបានក្លាយជាស្តេចនៃ ដាយវៀត ដែលបានស្ដារឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៤២៨។ ព្រះអង្គបានបង្កើតទំនាក់ទំនងល្អជាមួយព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៦ ហើយស្តេចទាំងពីរបានបញ្ជូនបេសកកម្មការទូត និងថ្វាយអំណោយដល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ [ 53 ] ចៅប្រុសទីបួនរបស់ ឡេ ឡយ ដែលជាស្តេចដ៏អស្ចារ្យគឺ ឡេ ថាញ់តុង ទោះជាយ៉ាងណាបានធ្វើសង្រ្គាមដែល បំផ្លាញ ចាម្ប៉ានៅឆ្នាំ១៤៧១។ [ 54 ]
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): កេរដំណែល

កេរដំណែល 
ឆែ បុងង៉ា ត្រូវ​បាន​គេ​ចងចាំ​ថា​ជា​វីរបុរស​ដ៏​អស្ចារ្យ​បំផុត​របស់ ​ជនជាតិ​ចាម និង​ក្នុង​រឿងព្រេង​ចាម។ នៅក្នុង ភាសា អែដ និង ចារ៉ាយ ព្រះអង្គត្រូវបានរំលឹកថា R'čăm B'nga ( Anak Orang Cham Bunga  មានន័យថាជា ផ្កាភ្លឺរបស់ជនជាតិចាម) ។ ក្នុងកំឡុងពេលដ៏កំពូល អាណាចក្ររបស់ ឆែ បុងង៉ា អាចលាតសន្ធឹងពី ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ទៅកាន់ភាគអាគ្នេយ៍នៃ ប្រទេសឡាវ ទៅកាន់អតីតទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយ ចក្រភពខ្មែរ នៅភាគខាងត្បូង។ [ 55 ]

ឥទ្ធិពល​ចាម​ក៏​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ក្នុង ​សសរទម្រថ្ម ​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​តាម​វត្ត​នានា​នៅ​សងខាង ​ទន្លេ​ក្រហម ។ វត្ថុទាំងនេះត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទីដប់បួន ភាគច្រើនមានកាលបរិច្ឆេទពីឆ្នាំ១៣៦៤ ដល់ឆ្នាំ១៣៩៤ ដែលជារយៈពេលនៃយុទ្ធនាការ ឆែ បុងង៉ា ប្រឆាំងនឹងពួកវៀត។ [ 56 ]
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): កាលប្បវត្តិ

កាលប្បវត្តិ 
ឆ្នាំព្រឹត្តិការណ៍១៣៦៨ឆែ បុងង៉ា ទាមទារដាយវៀតឲ្យសងនូវខេត្តអូ និងលីមកវិញ។ ត្រឹង ដុយតុង បានតបតដោយវាយលុកចាម្ប៉ា តែត្រូវបានច្រានចេញុមកវិញ។១៣៦៩សឹង ញ៉ាត់ឡេ ជ្រែករាជ្យនៅដាយវៀត។១៣៧០សឹង ញ៉ាត់ឡេ ត្រូវបានទម្លាក់ពីរាជ្យ ហើយប្រហារជីវិតដោយពួកព្រះអង្គម្ចាស់ត្រឹង។ មាតារបស់ញ៉ាត់ឡេ បានភៀសព្រះកាយទៅចាម្ប៉ា ហើយពឹងស្តេចចាមឲ្យវាយប្រហារដាយវៀតដើម្បីសងសឹក។១៣៧១ទ័ពចាមវាយលុកលុយរាជធានីហាណូយ។១៣៧៦ឆែ បុងង៉ា វាយលុក ហោចូវ។ ត្រឹង សេតុង កេណ្ឌទ័ព ១២០ ០០០នាក់ដើម្បីឈ្លានពានចាម្ប៉ា។១៣៧៧សមរភូមិវិជ័យ: ឆែ បុងង៉ា បានយកជ័យជម្នះហើយសម្លាប់ស្តេចសេតុង។ ទ័ពចាមដេញតាមទ័ពយួនដែលនៅសល់រហូតវាយកម្ទេចក្រុងហាណូយជាលើកទីពីរ។១៣៧៨ព្រះអង្គម្ចាស់ ត្រឹង ហុក ដែលចូលខ្លួនជាមួយចាម បានតាំងខ្លួនជាស្តេចដាយវៀត ហើយកម្ទេចក្រុងហាណូយជាលើកទីបី។១៣៧៩ត្រឹង ភេដេ បានរើទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋទៅភ្នំធៀនកេ និងគុហាខាឡាំង។១៣៨០ចាមបានឈ្លានពាន ថាញ់ហោ, តែត្រូវបានបណ្តេញដោយ ហូ គុយលី។ ទ័ពចាមបានភៀសខ្លួនទៅ ខេត្តក្វាងប៊ិញ។១៣៨១ចិនបានគំរាម ត្រឹង ភេដេ ដែលវាយប្រហារលើព្រំដែនដែលមានជម្លោះជាមួយមីង។ ស្តេចភេដេបានបញ្ជូនជំនួយួទៅទ័ពមីងដែលកំពុងច្បាំងក្នុងតំបន់យូណាន។១៣៨២ការវាយប្រហារផ្នែកជើងទឹក និងជើងគោករបស់ចាមលើ ថាញ់ហោ តែត្រូវបានកម្ចាត់ដោយ ង្វៀន ដាភឿង។១៣៨៣បរាជ័យនៃការវាយប្រហារផ្នែកជើងទឹកវៀតណាម។ ឆែ បុងង៉ា បើកការវាយប្រហារថ្មីតាម ជួរភ្នំអាណ្ណាម ហើយលុកលុយហាណូយជាលើកទីបួន។១៣៨៤ទ័ពចាមលុកលុយកម្ទេច ថាញ់ហោ។១៣៨៥ក្បួនសំពៅរបស់ ហូ គុយលី ត្រូវបានបង្ខំឲ្យដកថយដោយសារព្យុះ។ មេបញ្ជាការស្តេចចាម ឡា ខៃ គ្រប់គ្រងទ័ពចាម ហើយវាយលុក តំបន់ដីសណ្តទន្លេក្រហម តែមិនអាចយកហាណូយបាន។១៣៨៦ឆែ បុងង៉ា បានបញ្ជូនរាជបុត្រាព្រះនាម ពោធិ៍ ពូ ល៉្យាង សិវរាជ ឲ្យដឹកនាំបេសកកម្មការទូតទៅរាជការចិន។១៣៨៧ត្រឹង ញ៉េតុង បានតែងតាំង ហូ គុយលី ឲ្យទៅជានាយករដ្ឋមន្រ្តី។១៣៨៨គម្រោងការបះបោរប្រឆាំង ហូ គុយលី ត្រូវទទួលបរាជ័យ។ ត្រឹង ភេដេ ត្រូវបានទម្លាក់ពីរាជ្យបល្ល័ង្ក។ បេសកកម្មការទូតចិន​ចូលមកដាយវៀត ហើយទាមទារដំរីចាម្ប៉ា៥០ក្បាល។១៣៨៩ការបះបោរប្រឆាំង ហូ គុយលី។ ឆែ​ បុងង៉ា បានបើកការវាយប្រហារទៅភាគខាងជើងជាថ្មី ខណៈពួកបះបោរកាន់កាប់រាជធានីហាណូយ។១៣៩០ឆែ បុងង៉ា ត្រូវបានធ្វើគុតដោយព្រះអង្គម្ចាស់យួន ត្រឹង ហាតចឹង ដោយបានប្រើប្រាស់កាំភ្លើងក្នុងសង្រ្គាមជើងទឹកលើទន្លេហៃទ្រៀវ។ កងទ័ពចាមបានបែកបាក់ ហើយមេទ័ព ឡា ខៃ ដកថយទៅចាម្ប៉ា ហើយតាំងខ្លួនជាស្តេច ជ័យសឹម្ហវរ្ម័នទី៥ សង្រ្គាមត្រូវបានបញ្ចប់។
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៣៦៧-១៣៩០): សូមមើលផងដែរ

សូមមើលផងដែរ 

 សង្គ្រាមខ្មែរ-ចាម
 សង្គ្រាមសែសិបឆ្នាំ
 ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់មីងលើយូណាន
សង្គ្រាមចាម្ប៉ា-ដាយវៀត (១៤៧១)

សង្គ្រាមចាម-ដាយវៀត ឆ្នាំ១៤៧១ ឬ ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើចម្ប៉ា គឺជាបេសកកម្មយោធាដែលធ្វើឡើងដោយ ឡេថាញ់តុង នៃ ដាយវៀត ក្រោម រាជវង្សឡេ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រឹត្តិការណ៍ដែលសម្គាល់ការដួលរលំនៃ ចម្ប៉ា ។ ក្នុងការសងសឹកចំពោះការវាយឆ្មក់របស់ចាម កងកម្លាំងវៀតណាមបានវាយប្រហារ និងបណ្តេញចេញនូវរដ្ឋទីក្រុងដ៏ធំបំផុតរបស់នគរគឺ វិជ័យ ហើយបានកម្ចាត់កងទ័ពចាម ដែលនាំឱ្យនគរចាម្ប៉ាដល់ទីបញ្ចប់។
សង្គ្រាមឆ័ត្រ

សង្គ្រាមឆ័ត្រគឺជាព្រឹត្តិការណ៍បាតុកម្មប្រឆាំងបារាំងចំពោះការលុបបំបាត់អក្សរសាស្ត្រខ្មែរ។
សង្គ្រាមឆ័ត្រ: ការវិវត្ត

ការវិវត្ត
នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៤២ បាតុកម្មប្រាឆាំងបារាំងដើម្បីឲ្យដោះលែងលោកអាចារ្យ ហែម ចៀវ និងលោក នួន ឌួង ត្រូវបានរៀបចំ​ឡើង​ដោយមានការចូលរួមពីសំណាក់ប្រជាជន និងព្រះសង្ឃស្នេហាជាតិជាច្រើន។ ក្នុងពេលនោះ​ លោក ប៉ាច ឈឺន គឺ​ជាមនុស្សសំខាន់ជាងគេ និងបានដឹកនាំហ្វូងបាតុករដើម្បីប្រឆាំងបារាំង។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះ​ ត្រូវ​បានគេ​ហៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តថា “សង្គ្រាមឆ័ត្រ” ដែលពេលនោះ ឆ័ត្រគឺជាអាវុធដែលបាតុករ ជាពិសេស​ព្រះសង្ឃបានប្រើប្រាស់ ហើយព្រឹត្តិការណ៍នេះផងដែរ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាបាតុកម្មដំបូង ដែលមាន​ទ្រង់ទ្រាយធំ ធ្វើឡើងដើម្បីប្រឆាំងអាណានិគមបារាំង។ ប៉ុន្តែប្រតិបត្តិកាណ៍ប្រឆាំងបារាំងនេះ ពុំបានទទួល​ជោគជ័យនោះទេ ព្រោះខ្មែរពេលនោះមានបទពិសោធន៍តិចតួចពេក។ លោក ប៉ាច ឈឺន ជាមួយ​នឹងមិត្តរួមការងារ​មួយចំនួនទៀត​ត្រូវ​បានបារាំងចាប់ខ្លួន។​ លោក សឺង ង៉ុក ថាញ់ ដែលជាមនុស្សសំខាន់​នៅពីក្រោយបាតុកម្ម​ត្រូវបានភាសខ្លួនទៅខេត្តបាត់ដំបង បន្ទាប់មកទៅកាន់ប្រទេសជប៉ុន។
នៅថ្ងៃទី៩ ខែមិនា ឆ្នាំ ១៩៤៥ កងទ័ពជប៉ុននៅក្នុងឥណ្ឌូចិន គម្រាមកងទ័ពបារាំង​ដើម្បី​កាន់​កាប់ទឹកដីឥណ្ឌូចិន ហើយបានដាក់គុកមនុស្សមួយចំនួនដូចជា ប៉ូលីស ទាហ៊ាន និងប្រជាជនបារាំងមួយចំនួន​។ សម្តេចសីហនុ ដែលមានជប៉ុននៅពីក្រោយ បានប្រកាស់ឯករាជ្យប្រទេសខ្មែរនៅថ្ងៃទី​១១ ខែមិនា​ ឆ្នាំ​១៩៤៥។ លោកសឺង ង៉ុកថាញ់ បានត្រឡប់មកពីជប៉ុនវិញ ហើយធ្វើការជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេស។ ក្រោយមកទៀតគាត់បានឡើងជានាយករដ្ឋមន្រ្តី។ គាត់បានប្រឹងប្រែងធ្វើការយ៉ាងមុះមត់ក្នុងការការ​ពារឯក​រាជ្យរបស់ខ្មែរនៅពេលនៅ ប៉ុន្តែនៅអំឡុងខែតុលា បារាំងបានត្រឡប់មកគ្រប់គ្រងខ្មែរសារជាថ្មី ហើយ​បានបញ្ឈប់លោកពីនាយករដ្ឋមន្រ្តី ហើយចោទប្រកាន់និងកាត់ទោសលោកថាជាជនក្បត់ជាតិ។
សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក: កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្តើម និងនាមវលី

កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្តើម និងនាមវលី
បច្ចុប្បន្ន គ្មានការឯកច្ឆន្ទគ្នានោះទេថាពេលណាដែលសង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំងបានបញ្ចប់ ហើយពេលសង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិកចាប់ផ្តើម។ កាលបរិច្ឆេទដែលអាចទទួលទៅបានរួមមានថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៧៩៩ គឺនៅពេលដែលបូណាប៉ារត៍ដណ្តើមអំណាចនៅថ្ងៃទី១៨ ខែប៊្រូមែរ (បើយោងទៅតាមប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋដែលប្រើប្រាស់នៅពេលនោះ), ថ្ងៃទី១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៣ នៅពេលដែលអង់គ្លេសនិងបារាំងបានបញ្ចប់សន្តិភាពមួយរយៈពេលខ្លីនៅរវាងឆ្នាំ១៧៩២ និងឆ្នាំ១៨១៤ ឬថ្ងៃទី២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨០៤ នៅពេលដែលបូណាប៉ារត៍បានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះចៅអធិរាជបារាំង។

ជាម្តងម្កាល ប្រវត្តិវិទូអង់គ្លេសជាច្រើនរូបបានសម្ដៅទៅលើសម័យភ្លើងសង្រ្គាមបន្តកន្ទុយគ្នាពីឆ្នាំ១៧៩២ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥ ថាជាមហាសង្រ្គាមបារាំង (Great French War) ឬក៏ជាដំណាក់កាលចុងបញ្ចប់នៃសង្រ្គាមរយឆ្នាំលើកទីពីររវាងអង់គ្លេស-បារាំង ដែលចំណាយពេលពីឆ្នាំ១៦៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៨១៥។ មើលផងដែរ៖  និង, 

នៅប្រទេសបារាំង សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកជាទូទៅត្រូវបានរាប់បញ្ចូលជាមួយសង្គ្រាមបដិវត្តន៍បារាំងក្រោមឈ្មោះថា៖ Les guerres de la Revolution et de l'Empire។