គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: '''កណ្ឌទី៣'''

កណ្ឌទី៣ 

 បរិច្ឆេទទី៦៖ ចរិយាបរិច្ឆេទ 

 ប្រភេទរបស់ចរិយា 
           ឥឡូវនេះ កាលបើលោកឤចារ្យដែលព្រះយោគីនៅឤស្រ័យជាមួយ បានសង្កេតឃើញនូវចរិយារបស់ យោគីរូបនោះជាច្រើនខែកន្លងមក ព្រមទាំងបានកំណត់នូ់វកម្មដ្ឋានដែលសមរម្យសំរាប់យោគីរូបនោះរួចហើយ លោកជាឤចារ្យក៏នឹងចាប់ផ្ដើមប្រៀនប្រដៅតទៅ។

           ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា“ចរិយា” បានដល់ចរិយាទាំង១៤ប្រការគឺ រាគចរិយា ទោសចរិយា មោហចរិយា សទ្ធាចរិយា ពុទ្ធិចរិយា វិតក្កចរិយា រាគទោសចរិយា រាគមោហចរិយា ទោសមោហចរិយា រាគទោសមោហចរិយា សទ្ធាពុទ្ធិចរិយា សទ្ធាវិតក្កចរិយា​ ពុទ្ធិវិតក្កចរិយា និង សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិយា។

           ម៉្យាងទៀត ចរិយាដទៃក្រៅពីនេះនៅមានទៀត ដូចជាតណ្ហាចរិយា ទិដ្ឋិចរិយា និង មាន:ចរិយា ជា ដើម។ ចំពោះលោភ:និងចរិយាដែលនៅសល់ពីនោះ មានអត្ថន័យមិនខុសពីចរិយាដែលពោលពីខាងលើនោះ ទេ[i]។

 បុគ្គល ១៤ប្រភេទ 
           ចំណែកឯបុគ្គលក៏មាន១៤ប្រភេទដែរ ដែលត្រូវគ្នាជាមួយនឹងចរិយាទាំង១៤ ដូចតទៅនេះ៖

១-         រាគចរិតបុគ្គល

២-         ទោសចរិតបុគ្គល

៣-        មោហចរិតបុគ្គល

៤-         សទ្ធាចរិតបុគ្គល

៥-         ពុទ្ធិចរិតបុគ្គល

៦-         វិតក្កចរិតបុគ្គល

៧-        រាគទោសចរិតបុគ្គល

៨-         រាគមោហចរិតបុគ្គល

៩-         ទោសមោហចរិតបុគ្គល

១០-       រាគទោសមោហចរិតបុគ្គល

១១-       សទ្ធាពុទ្ធិចរិតបុគ្គល

១២-       សទ្ធាវិតក្កចរិតបុគ្គល

១៣-      ពុទ្ធិវិតក្កចរិតបុគ្គល

១៤-       សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតបុគ្គល[ii]

        

         ដូច្នេះ បុគ្គលដែលជាអ្នកមានរាគចរិត  បុគ្គលដែលជាអ្នកមានរាគមោហចរិត និងបុគ្គលដែលជាអ្នក មានរាគទោសមោហចរិត ហៅថាបុគ្គលមានរាគចរិត។

           បុគ្គលដែលមានរាគចរិយាជាប្រចាំហើយដែលរាគ:នោះចេះតែកើនឡើងៗ  ហៅថារាគចរិយា។ ចរិយា ដទៃទៀតក៏គប្បីវែកញែកដោយវិធីនេះផងដែរចុះ។

 ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧ 
           បុគ្គល១៤ ឤចបំព្រួញចុះមកនៅតែ៧ប្រភេទដូចតទៅ៖

១-         រាគចរិត និងសទ្ធាចរិត រួមមកនៅតែមួយ

២-         ទោសចរិត និងពុទ្ធិចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៣-        មោហចរិត និងវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៤-         រាគទោសចរិត និងសទ្ធាពុទ្ធិចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៥-         រាគមោហចរិត និងសទ្ធាវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៦-         ទោសមោហចរិត និងពុទ្ធិវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៧-        រាគទោសមោហចរិត និងសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ

បុ          ព្រោះហេតុអ្វី ទើបរាគចរិតបុគ្គល រួមមកនៅជាមួយសទ្ធាចរិតបុគ្គល?

វិ          បុគ្គលរាគចរិត កាលបើធ្វើកុសល រមែងមានសទ្ធាខ្លាំងក្លា ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះទោរទន់ទៅរករាគ:។ ម៉្យាងវិញទៀតរាគ:និងសទ្ធា មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នាបីប្រការគឺ: ការប្រកាន់ខ្ជាប់ ការស្វះស្វែងរកអំពើ ល្អ និងការមិនស្អប់ខ្ពើម។

           ក្នុងទីនេះ “រាគ:” បានដល់ចេតនាក្នុងតណ្ហា។ “សទ្ធា” បានដល់ចេតនាក្នុងអំពើល្អ។ “រាគ:” បានដល់ការ​ស្វែងរកនូវអ្វីដែលល្អខាងតណ្ហា ឯ“សទ្ធា“ បានដល់ការស្វែងរកនូវអ្វីដែលល្អខាងសីលធម៌។ “រាគ:” មានលក្ខណ: មិនលះបង់នូវអ្វីដែលឤក្រក់ ឯ“សទ្ធា”មានលក្ខណ:មិនលះបង់នូវអ្វីដែលល្អ។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានរាគចរិត ក្លាយ ទៅជាអ្នកដែលមានសទ្ធាចរិតដែរ។

បុ          ព្រោះហេតុអ្វីទើបទោសចរិតបុគ្គល ទៅនៅរួមជាមួយ ពុទ្ធិចរិតបុគ្គល?

វិ        ចំពោះបុគ្គលទោសចរិត កាលបើធ្វើកុសល រមែងមានពុទ្ធិ(បញ្ញា)ខ្លាំងក្លា ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះទោរទន់ ទៅរកទោស:។    

           ម៉្យាងវិញទៀត ទោស:និងពុទ្ធិ មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នាបីប្រការគឺ: ការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ការស្វែងរក កំហុស និងការលះបង់ចេញ។            

           បុគ្គលទោសចរិតមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងអ្វីដែលល្អទេ ដូចគ្នានឹងបុគ្គលពុទ្ធិចរិតដែលមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងអ្វី ដែលឤក្រក់ដែរ។ បុគ្គលទោសចរិតតែងព្យាយាមរកកំហុស រីឯបុគ្គលពុទ្ធិចរិតតែងតែព្យាយាមរកទោស[iii]នៃការ ប្រព្រឹត្ដិខុស។ បុគ្គលទោសចរិតតែងតែបដិសេធអ្នកដទៃ ដូចគ្នានឹងបុគ្គលពុទ្ធិចរិតរមែងបដិសេធអ្វីៗដែលចេះតែ ព្រមតាម។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានទោសចរិត ក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានពុទ្ធិចរិតដែរ ព្រោះប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។

បុ          ព្រោះហេតុអ្វីទើបអ្នកដែលមានមោហចរិត រួមមកនៅជាមួយអ្នកដែលមានវិតក្កចរិតដែរ?

វិ          ចំពោះបុគ្គលមោហចរិតដែលព្យាយាមធ្វើអំពើជាកុសល វិតក្ក:តែងតែកើនឡើង ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះ ទោរទន់ទៅរកមោហ: និងព្រោះប្រាសចាកនូវសទ្ធានិងបញ្ញា។

           ម៉្យាងវិញទៀត មោហ:និងវិតក្ក: មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នា២ប្រការគឺ:គ្មានស្ថិរភាព និងមានការកំរើក។ បានជាមោហ:មិនមានសេចក្តីស្ងប់ ពីព្រោះត្រូវទទួលការរុកកួន ក៏ដូចជាវិតក្ក:ដែលមិនមានសេចក្តីស្ងប់ ក៏ព្រោះ តែចេះតែពីគិតពីនេះពីនោះច្រើនយ៉ាង។ មោហ:មានចលនាដោយមិនមានទិសដំបន់ ឯវិតក្ក:ធ្វើចលនាដោយមិន ប្រាកដប្រជា។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានមោហចរិតក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានវិតក្កចរិតដែរ ព្រោះប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។

           ចំពោះចរិតដទៃក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីប្រៀបធៀបឲ្យឃើញបានក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរចុះ។ បុគ្គលទាំងអស់ បំព្រួញមកនៅសល់តែបុគ្គល៧ចរិត ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

 វិធីហ្វឹកហាត់ 
បុ        ក្នុងបុគ្គលទាំង៧ប្រភេទនេះ ប្រភេទណារហ័សហ្វឹកហាត់បាន ប្រភេទណាមិនងាយហ្វឹកហាត់បាន?

វិ        បុគ្គលមានរាគចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានសទ្ធាមាំមួន និងមិនសូវមាន មោហ:និងវិតក្ក:។

           បុគ្គលមានទោសចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានបញ្ញាមាំមួន និងមិន សូវមានមោហ: និងវិតក្ក:។ 

           បុគ្គលមានមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បានព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ សម្បូរទៅដោយមោហ:និង វិតក្ក: ព្រមទាំងមិនសូវមានសទ្ធានិងបញ្ញា។

           បុគ្គលមានរាគទោសចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានសទ្ធានិងបញ្ញា មាំមួន និងមិនសូវមានមោហ:និងវិតក្ក:។

           បុគ្គលមានរាគមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បា់នព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ មិនមានសទ្ធា និងសម្បូរ ទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។

           បុគ្គលមានទោសមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បា់នព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ ខ្វះបញ្ញា និងសម្បូរ ទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។

           បុគ្គលដែលមានចរិតបីស្មើគ្នា(បុគ្គលដែលមានរាគទោសមោហចរិត និងបុគ្គលដែលមានសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្ក ចរិត) មិនងាយហ្វឹកហាត់បានព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ មិនមានបញ្ញា និងសម្បូរទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។

 ចរិតទាំង៧ បំព្រួញមកនៅតែ៣ 
           បុគ្គលទាំង៧ប្រភេទនេះ ឤចបំព្រួញចុះមកនៅត្រឹមតែ៣ចរិត ទៅតាមកិលេសដែលជាឋាន:ទាំង៣ គឺ បុគ្គលដែលមានរាគចរិត បុគ្គលដែលមានទោសចរិត និងបុគ្គលដែលមានមោហចរិត។

 មូលរបស់ចរិយា 
បុ          អ្វីជាហេតុរបស់ចរិយាទាំង៣ប្រភេទនេះ? ធ្វើដូចម្ដេចទើបនឹងដឹងថាបុគ្គលនេះជារាគចរិត, បុគ្គលនោះ ជាទោសចរិត និងបុគ្គលម្នាក់ទៀតនោះជាមោហចរិត[iv]? តើគេឤចសំគាល់បុគ្គលទាំងនោះតាមការ ស្លៀកពាក់ ឤហារ ទីកន្លែងដេក កន្លែងស្នាក់នៅ និងឥរិយាបថ បានឬទេ?

វិ          កម្មដែលធ្វើក្នុងអតីតកាល ជាហេតុរបស់ចរិយា។ ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា និងទោសនៃរាង កាយទាំងឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយា។ 

បុ          កម្មដែលធ្វើក្នុងអតីតកាល ជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច? 

វិ          បុគ្គលអ្នកដែលបានសន្សំកុសលកម្មក្នុងអតីតជាតិ ដោយឧបាយវិធីដែលគួរឲ្យរាប់ឤន និងបុគ្គលដែល ចុតិកំណើតមកពីស្ថានសួគ៌ មកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះ នឹងកើតជាបុគ្គលដែលមានរាគចរិត។

           បុគ្គលអ្នកដែលបានសន្សំកម្មក្នុងអតីតជាតិដោយការសម្លាប់ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការចាប់ឃុំឃាំងគេ និងអ្នកដែលឡើងមកពីស្ថាននរកឬស្ថានភុជ្ជង្គ(ស្ថានពស់) ពេលមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះ នឹងកើតជាបុគ្គល ដែលមានទោសចរិត។

           បុគ្គលដែលបានសន្សំកម្មក្នុងអតីតជាតិដោយការផឹកស្រវឹងជោកជាំ គេចវេះការសិក្សានិងការសន្ទនា ធម៌ និងបុគ្គលដែលយោនយកកំណើតមកពីពិភពតិរច្ឆាន ពេលមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះនឹងកើតជាបុគ្គល ដែលមានមោហចរិត។ កម្មក្នុងអតីតកាលជាហេតុរបស់ចរិយាមានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះឯង[v]។

 ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា 
បុ          តើធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ          កាលបើធាតុដីនិងធាតុទឹកមានបរិមាណច្រើន បុគ្គលនោះជាមោហចរិត។ កាលបើធាតុខ្យល់និងធាតុ ភ្លើង ច្រើន បុគ្គលនោះជាទោសចរិត។ កាលបើធាតុទាំងអស់ស្មើគ្នា បុគ្គលនោះជារាគចរិត។ ធាតុទាំង ឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយា មានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះឯង។

ទោសនៃរាងកាយទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា

បុ          ទោសនៃរាងកាយទាំងឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        អ្នកដែលមានស្លេស្ម៍ច្រើនជាងប្រក្រតី ជាអ្នកមានរាគចរិត។ អ្នកដែលមានទឹកប្រម៉ាត់ច្រើនជាងប្រក្រតី ជា អ្នកមានទោសចរិត រីឯអ្នកដែលមានខ្យល់ច្រើនជាងប្រក្រតី ជាអ្នកមានមោហចរិត។ មានកន្លែងខ្លះ បាន បង្រៀនក្នុងន័យម៉្យាងទៀតថា អ្នកដែលមានស្លេស្ម៍ច្រើនជាងប្រក្រតីជាអ្នកមានមោហចរិត រីឯអ្នកដែល មាន ខ្យល់ច្រើនជាងប្រក្រតីជាអ្នកមានរាគចរិត។ ទោសទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា មានសេចក្តី អធិប្បាយ ដោយប្រការដូច្នេះឯង[vi] ។

 លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា 
           (បុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចនោះ) យើងឤចដឹងបានឤស្រ័យលើលក្ខណ:ចរិយា៧ប្រការ ពោលគឺដោយ លក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូប(វត្ថុ) កិលេស លក្ខណ:នៃការដើរ លក្ខណ:នៃការរគ្រងចីវរ លក្ខណ:នៃការ បរិភោគ ការងារ និងលក្ខណ:នៃការដេក[vii]។

           តើយើងឤច“ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការដែលបុគ្គលនោះសម្លឹងមើលរូប” យ៉ាងដូចម្ដេច? បុគ្គលរាគចរិត បើសម្លឹងមើលរូបណាមួយគឺហាក់ដូចជាគេមិនដែលឃើញពីមុនមកសោះ។ បុគ្គលនោះមើលមិន ឃើញការខ្វះខាតរបស់រូបនោះ និងមិនបានពិចារណាពីវត្ថុនោះទេ គឺបុគ្គលនោះនឹងមិនពិចារណាពីគុណសម្បត្ដិ សូម្បីតែបន្ដិចបន្ដួចរបស់រូបនោះឡើយ។ បុគ្គលនោះមិនឤចដកចិត្ដឲ្យរួចពីសេចក្ដីត្រូវការក្នុងរូបនោះបានឡើយ ទោះបីជាក្រោយពេលពិចារណាក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះនៅតែមិនឤចកាត់ចិត្តបាន។ សំរាប់រូបដទៃៗទៀត ក៏ បុគ្គលនោះមានឤកប្បកិរិយាទៅក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បុគ្គលដែលមានលក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូបដូច្នេះ គប្បីដឹងថា បុគ្គលនោះជាអ្នកមានរាគចរិត។

           បុគ្គលទោសចរិត បើសម្លឹងមើលរូបណាមួយគឺសម្លឹងមិនបានយូរទេ ឧបមាហាក់ដូចជានឿយណាយ ខ្លាំងណាស់។ បើសិនជាមានឤរម្មណ៍មួរម៉េផ៉ៅងនោះ បុគ្គលនោះនឹងបង្កការឈ្លោះទាស់ទែងជាមួយអ្នកដទៃជា ញឹកញាប់។ សូម្បីតែវត្ថុនោះល្អយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះមិនសប្បាយចិត្តដែរ ព្រមទាំងបដិសេធចោល ទាំងអស់។ វិថីជីវិតរបស់បុគ្គលនោះត្រូវកំណត់ដោ់យទោសទាំងឡាយ។ សំរាប់រូបដទៃៗទៀត ក៏បុគ្គលនោះមាន ឤកប្បកិរិយាទៅក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បុគ្គលដែលមានលក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូបដូច្នេះ គប្បីដឹងថា បុគ្គល នោះជាអ្នកមានទោសចរិត។

           បុគ្គលមោហចរិត សម្លឹងមើលរូបណាមួយដោយលក្ខណ:ដូច្នេះ: បើអ្នកដទៃធ្វើបាបក៏បុគ្គលនោះជឿ បើអ្នកដទៃធ្វើបុណ្យក៏បុគ្គលនោះជឿ។ បើអ្នកដទៃសរសើរបុគ្គលនោះក៏សរសើរតាម បើអ្នកដទៃបង្អាប់បុគ្គល នោះក៏បង្អាប់តាម ព្រោះបុគ្គលនោះពុំដឹងអ្វីសោះ។ សំរាប់រូបដទៃៗទៀត ក៏បុគ្គលនោះមានឤកប្បកិរិយាទៅក្នុង ទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បុគ្គលដែលមានលក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូបដូច្នេះ គប្បីដឹងថាបុគ្គលនោះជាអ្នកមាន មោហចរិត។

           នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដែលបុគ្គលនោះសម្លឹងមើលរូប”។

បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយកិលេសទាំងឡាយ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ           បុគ្គលរាគចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ  ឫស្យា មាន: មាយា សាថេយ្យ: និងសេចក្តីត្រេកត្រឤលក្នុងកាម 

           គុណ។ បុគ្គលទោសចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ កោធ: ព្យាបាទ: មក្ខ: មិច្ឆរិយ: និងឧបនាហ:។ បុគ្គល មោហចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ ទុព្វច: បមាទ: វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចកុកុច្ច: និងមោហ:។ កិលេសទាំងឡាយ ជាហេតុ របស់ចរិយា មានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះ។       

បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការដើរ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ          បុគ្គលរាគចរិត មានឤការ:ដែលឈានដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរលើកជើង ដើរលឿននិងឈាន ជំហានស្មើៗគ្នា ទាញជើងមកវិញក៏ស្មើ ហើយដាក់ជើ់ងចុះមិនពេញបាតជើងទេ។  ពេលដើរបុគ្គលនោះ លើកជើងឡើងយ៉ាងសមសួន។ បុគ្គលរាគចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរយ៉ាងដូច្នេះ។ 

           បុគ្គលទោសចរិត មានឤការ:ដែលឈានដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរកន្ត្រាក់ជើង ទាំងលើក ឡើងទាំងដាក់ចុះ។ ពេលទម្លាក់ជើងចុះបានពាក់កណ្តាល ជើងទាំងសងខាងក៏ទង្គិចគ្នាឧបមាដូចជាគេជីកដី។ បុគ្គលទោសចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរយ៉ាងដូច្នេះ។ 

           បុគ្គលមោហចរិត មានឤការ:ដែលឈាន ដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរអូសជើង ទាំងពេលលើក និងពេលដាក់ ហើយជើងទាំងពីរប៉ះប្រផិតៗគ្នា។ បុគ្គលមោហចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរដូច្នេះ។ 

           នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដើរ” របស់បុគ្គលនោះ។

បុ        តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការរគ្រងចីវរ” ដូចម្ដេច?

វិ          បុគ្គលរាគចរិតមានឤការ:គ្រងចីវរដូចតទៅ: មិនគ្រងចីវរដាច់រយីករយាកទាំងមិនគ្រងចីវរយឺតពេក គ្រង ជាបរិមណ្ឌលនិងមិនធ្លាក់សំយ៉ុងទាបពេក  គ្រងដោយសមសួន និងគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើល។ 

           បុគ្គលទោសចរិត មានឤការ:គ្រងចីវរដូចតទៅ៖ គ្រងចីវរដោយប្រញ៉ាប់ប្រញ៉ាល់ ជាយចីវរលើក ខ្ពស់ពេកមិនជាបរិមណ្ឌល  មិនសមសួន និងមិនគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើលទេ។ បុគ្គលមោហចរិត មានឤការ:គ្រង ចីវរដូចតទៅ៖ គ្រងចីវរយឺតៗ មិនជាបរិមណ្ឌល មិនសមសួន និងមិនគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើលឡើយ។ នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេច ដោយ“លក្ខណ:នៃការគ្រងចីវរ” របស់បុគ្គលនោះ។

បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការបរិភោគ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ          បុគ្គលរាគចរិត ចូលចិត្ដឤហារដែលឆ្ងាញ់ មានឱជារស និងផ្អែម។ បុគ្គលទោសចរិត ចូលចិត្ដឤហារ ដែល មានរសជាតិជូរ។ បុគ្គលមោហចរិត ចូលចិត្ដឤហារដែលមិនប្រាកដប្រជាថាយ៉ាងណានោះទេ។          

           ម៉្យាងវិញទៀតក្នុងពេលបរិភោគ បុគ្គលរាគចរិតត្រូវការឤហារក្នុងបរិមាណតែសមល្មម ពូតជាដុំមូល មិនធំពេកមិនតូចពេកសមល្មមមួយម៉ាត់ ហើយបរិភោគសន្សឹមៗ បរិភោគដោយពេញចិត្ដនឹងរសជាតិរបស់ ឤហារ។ បើទោះបីជាមិនសូវឆ្ងាញ់ ក៏ពេញចិត្ដនឹងឤហារនោះដែរ។ 

           បុគ្គលទោសចរិត បរិភោគមួយម៉ាត់ៗធំៗ នូវឤហារដែលមិនពូតជាដុំមូល និងធំពេក។ បើឤហារមាន រសជាតិមិនសូវឆ្ងាញ់ ក៏មិនពេញចិត្ដនឹងឤហារនោះឡើយ។

            បុគ្គលមោហចរិត បរិភោគមួយម៉ាត់ៗតូចៗ នូវឤហារដែលមិនពូតជាដុំមូល បៀមឤហារនៅក្នុងមាត់ 

ជ្រុះឤហារខ្លះមកលើកម្រាល មិនមានការប្រុងប្រយ័ត្នក្នុងពេលកំពុងបរិភោគ។ 

           នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការបរិភោគ”។

បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការងារ” ដូចម្តេច?

វិ          បុគ្គលរាគចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងល្អ បោសដោយមិនប្រញាប់ប្រញាល់ មិនធ្វើឲ្យធូលីហុយឬខ្ទាត់ខ្ចាយ ហើយបោសបានស្អាតល្អ។ 

           បុគ្គលទោសចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងបន្ទាន់ ហើយបោសយ៉ាងលឿនពីម្ខាងទៅម្ខាងទៀត ធ្វើឲ្យខ្សាច់ឬ ធូលីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅទាំងសងខាង និងមានសម្លេងគួរឲ្យរំខាន។ បោសបានស្អាត តែមិនស្អាតស្មើគ្រប់កន្លែង។

           បុគ្គលមោហចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងយឺតៗ ពិតមែនតែបោសគ្រប់កន្លែងតែកន្លែងខ្លះក៏បោសមិនស្អាត ឯកន្លែងដែលបោសបានស្អាតហើយ ក៏មិនស្អាតស្មើដែរ។

           បុគ្គលដែលបោកគក់ ជ្រលក់ ដេរ ធ្វើអ្វីៗដោយជាប់លាប់ មិនគិតរវើរវាយ ជាបុគ្គលរាគចរិត។ បុគ្គល ទោសចរិត ធ្វើអ្វីៗមិនជាប់លាប់ តែមិនបណ្ដោយចិត្ដឲ្យគិតរវើរវាយទេ។ បុគ្គលមោហចរិត មានចិត្ដច្របូកច្របល់ ធ្វើអ្វីៗបានច្រើន តែគ្មានមួយណាបានសំរេចទេ។

           នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការងារ”។

បុ          តើយើងឤចស្គាល់ចរិយា ដោយលក្ខណ:នៃការដេក ដូចម្តេច?

វិ        បុគ្គលរាគចរិត រៀបចំទីកន្លែងដេករបស់គេ់ដោយមិនប្រញិបប្រញាប់ និងមានរបៀបរៀបរយល្អ។បុគ្គល នោះផ្ដេកកាយចុះដោយសន្សឹមៗ ហើយដាក់ដៃទៅក្នុងប្រឡោះជើងជើងដែលអង្កុញ។ កាលបើត្រូវគេ ដាស់ ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ ក៏ភ្ញាក់ក្រោកឡើងភ្លាម ហើយឆ្លើយបែបមិនពេញចិត្ដ។ 

           បុគ្គលទោសចរិត ប្រញាប់ប្រញាល់ក្នុងការដេកនៅកន្លែងណាដែលរកបានដោយខ្លួនឯង ឬក៏ដែលគេ ប្រគល់ឲ្យហើយ។ ពេលដេកលក់ ចិញ្ចើមរាងជ្រួញ។ កាលបើត្រូវគេដាស់ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ ក៏ភ្ញាក់ក្រោកឡើងភ្លាម ហើយឆ្លើយដោយសេចក្តីក្រេវក្រោធ។

           បុគ្គលមោហចិត្ត មិនបានរៀបចំទីកន្លែងដេកឲ្យបានរៀបរយទេ ពេលដេកលក់ដៃជើងសន្ធឹង នៅសល់ តែដងខ្លួនដែលគ្របដណ្តប់។ កាលបើត្រូវគេដាស់ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ មានការរអ៊ូរទាំយ៉ាងយូរ ទើបបានឆ្លើយ។            នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដេក”។

ការគ្រងចីវរ ការបិណ្ឌបាត្រ ការអង្ដុយ ការដេក និងការស្នាក់ឤស្រ័យ

           ភិក្ខុគួរគ្រងចីវរ បិណ្ឌបាត្រ អង្ដុយ ដេក និងរកទីស្នាក់ឤស្រ័យ ដោយឤការ:និងការគិត យ៉ាងដូច ម្តេច? បុគ្គលរាគចរិតគួរគ្រងចីវរដោយសុភាពរាបសា ចីវរមិនត្រូវសំយ៉ុងធ្លាក់ក្រោមពេកទេ ហើយមិនគួរគ្រងចីវរ ដែលមានពណ៌ឆើត។ បុគ្គលគប្បីគ្រងចីវរបែបនេះ។           

           បុគ្គលទោសចរិត គួរគ្រងចីវរដោយការប្រុងប្រយ័ត្ន ចីវរគួរតែបោកគក់ឲ្យស្អាត  និងប្រើពណ៌ដែល ឆើតបន្តិច។ គប្បីគ្រងចីវរជាបរិមណ្ឌល។

           បុគ្គលមោហចរិតគួរគ្រងចីវរតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)។

           បុគ្គលរាគចរិត[viii]  គួរបិណ្ឌបាត្រដោយឤការ:សុភាពរាបសារ មិនគួរតំរង់រកតែឤហារណាដែលស្អាត និងមានរសជាតិឆ្ងាញ់ទេ ហើយគួរទទួលនូវបិណ្ឌបាត្រតែបន្តិចបន្តួចបានហើយ។

           បុគ្គលទោសចរិត ឤចតម្រង់រកតែឤហារណាដែលប្រណីត ស្អាត និងមានរសជាតិ និងឤចបិណ្ឌ បាត្រច្រើនតាមដែលត្រូវការ។

           បុគ្គលមោហចរិត គួរពេញចិត្តនឹងបិណ្ឌបាត្រតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)

           បុគ្គលរាគចរិត គួរដេកនិងអង្ដុយក្រោមម្លប់ឈើ, ក្បែរមាត់ទឹក, ទីតូចដែលជាព្រៃរបោះ នៅដាច់ពីគេ, ក្នុងវិហារដែលកសាងមិនទាន់ហើយ ឬនៅកន្លែងដែលមិនមានគ្រែ។ បុគ្គលគួរដេកនិងអង្ដុយក្នុងទីបែបនោះចុះ។

           បុគ្គលទោសចរិត គួរដេកនិងអង្ដុយក្រោមម្លប់ឈើ, ក្បែរមាត់ទឹ់ក, កន្លែងដែលរាបស្មើ, ក្នុងវិហារដែល កសាងរួចរាល់ហើ់យ ឬទីដែលមានគ្រែនិងកំរាលសំរាប់ដេក។

           បុគ្គលមោហចរិត គួរនៅក្បែរគ្រូបាឤចារ្យ ដើម្បីបានឤស្រ័យជាទីពឹងពំនាក់។

           ទីស្នាក់នៅរបស់បុគ្គលរាគចរិត គួរជាទីដែលមានភេសជ្ជ: និងឤហារសាមញ្ញងាយៗ។ កាលបើចូល ទៅបិណ្ឌបាត្រតាមភូមិ គួរបែរមុខទៅរកពន្លឺព្រះឤទិត្យ និងដើរតំរង់រកកន្លែងណាដែលឤក្រក់ជាទីបំផុត។ បុគ្គល គួរទៅរកទីកន្លែងបែបនេះចុះ។

           ទីស្នាក់នៅរបស់បុគ្គលទោសចរិត គួរជាកន្លែងដែលឤហារ ទឹក សាច់និងភេសជ្ជ: មានគ្រប់គ្រាន់។ កាលបើចូលទៅបិណ្ឌបាត្រតាមភូមិ មិនគួរបែរមុខទៅរកពន្លឺព្រះឤទិត្យ និងគួរដើរទៅកាន់កន្លែងណាដែលអ្នក មានសទ្ធាច្រើនរស់នៅ។ បុគ្គលគួរទៅរកទីកន្លែងបែបនេះចុះ។

           បុគ្គលមោហចរិត គួរមានទីស្នាក់នៅតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)។

           បុគ្គលរាគចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថឈរឬដើរទៅមក។

           បុគ្គលទោសចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថអង្ដុយឬដេក។

           បុគ្គលមោហចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថដើរ ។

 បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង) 
           នៅក្នុងទីនេះ មានពាក្យប្រៀនប្រដៅរាយរងជាច្រើនទៀតគឺ:  បុគ្គលរាគចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ព្រោះមានឤរម្មណ៍ដែលជាទីស្រឡាញ់។ បុគ្គលទោសចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ព្រោះជួបនូវឤរម្មណ៍ដែលមិនជា ទីពេញចិត្ត។ បុគ្គលមោហចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ដោយការមិនបាច់ពិនិត្យពិច័យ។

បុគ្គលរាគចរិតដូចជាអ្នកបំរើ បុគ្គលទោសចរិតដូចជាចៅហ្វាយនាយ រីឯបុគ្គលមោហចរិតដូចជាថ្នាំពិស

បុគ្គលរាគចរិតទទួលការប៉ះទង្ដិចដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច។ បុគ្គលនោះមិន បានលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយទេ។ បុគ្គលទោសចរិត ទទួលការប៉ះទង្ដិចដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាង ច្រើន ហើយបុគ្គលនោះមិនព្រមឲ្យខ្លួនឯងមានមន្ទល្ទិព្រោះកិលេសឡើយ។ បុគ្គលមោហចរិត ទទួលការប៉ះទង្ដិច ដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាងច្រើន។ បុគ្គលនោះមិនបានលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយទេ។

           បុគ្គលរាគចរិត ចូលចិត្តកាមគុណ។

           បុគ្គលទោសចរិត ចូលចិត្តឈ្លោះទាស់ទែង។

           បុគ្គលមោហចរិត ចូលចិត្តភ្លេចសតិ។

ចរិយាបរិច្ឆេទ ចប់
[i] ច្បាប់ភាសាចិន មើលមិនយល់

[ii] ដូចគ្នានឹង ខាងលើដែរ គឺ សទ្ធា ពុទ្ធិ និង វិតក្ក: មានកំរិតប៉ុនគ្នា

[iii] ឤទីនវ:

[iv] Cp. Vis. Mag. 102:  តា បនេតា ចរិយា កឹ និទានា? ៘

[v] Cp. Vis. Mag. 102-3: តត្រ បុរិមា តាវ តិស្សោ ចរិយា បុព្វាចិណ្ណនិទានា ធាតុទោសនិទានា ចា តិ ឯកច្ចេ វទន្តិ។ បុព្វេ កិរ ឥដ្ឋប្បយោគសុភកម្មពហុលោ រាគចរិតោ ហោតិ។ សគ្គា វា ចវិត្វា ឥធុបបន្នោ។ បុព្វេ ឆេទនវធពន្ធនវេរកម្មពហុលោ ទោសចរិតោ ហោតិ។ និរយនាគយោនីហិ វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ។ បុព្វេ មជ្ផបានពហុលោ សុតបរិបុច្ឆាវិហិនោ ច មោហចរិតោ ហោតិ តិរច្ឆានយោនិយា វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ តិ។ ឯកច្ចេ តិ ឧបតិស្សត្ថេរំសន្ធាយាហ។ តេន ហិ វិមុត្តមគ្គេ តថា វុត្តំ--- Pm. 103 (Morontuduvé Dhammànanda’s Sinhalese ed.)

[vi] Cp. Vis. Mag. 103: ទ្វិន្នំ បន ធាតុនំ ឧស្សន្នត្តា បុគ្គលោ មោហចរិតោ ហោតិ: បឋវីធាតុយា ច ឤបោធាតុយា ច។ ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ ឧស្សនត្តា ទោសចរិតោ។ សព្វាសំ សមត្តា បន រាគចរិតោ តិ។ ទោសេសុ ច សេម្ហាធិកោ រាគចរិតោ ហោតិ វាតាធិកោ មោហចរិតោ សេម្ហាធិកោ វា មោហចរិតោ វាតាធិកោ វា រាគចរិតោ តិ ឯវំ ធាតុទោសនិទានា តិ វទន្តិ។.

[vii] Cp. Vis. Mag. 104 ff:            ឥរិយាបថោ កិច្ចា ភោជនា ទស្សនាទិតោ

                                               ធម្មប្បវត្តិតោ ចេវ ចរិយាយោ វិភាវយេ តិi

[viii] ¨ត្រង់នេះគួរតែជា មោហចរិត ទើបត្រូវ ទំនងជាច្រឡំហើយ

 បរិច្ឆេទទី៧៖ កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទ[i] 
[i] Cp. Vis. Mag. 110ff.

 កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ 
           នៅពេលដែលព្រះឧបជ្ឈាយ៍ដែលជាទីពឹងពំនាក់ បានសង្កេតឃើញនូវចរិតរបស់យោគីដែលជាសិស្ស ហើយក៏បង្រៀននូវកម្មដ្ឋានទាំង៣៨ប្រការ ព្រមទាំងកម្មដ្ឋានដែលជាសម្បយុត្តទាំង២យ៉ាង ដល់យោគីអង្គនោះ។

បុ          កម្មដ្ឋានទាំង៣៨ប្រការ មានអ្វីខ្លះ?

វិ          - កសិណ១០ បានដល់បឋវីកសីណ, ឤបោកសីណ, តេជោកសីណ, វាយោកសីណ, នីលកសីណ,       

            បីតកសីណ, លោហិតកសីណ, ឱទាតកសីណ, ឤកាសកសីណ, និងវិញ្ញាណកសីណ[2] ។

-  អសុភសញ្ញា១០ បានដល់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា, វិនីលកសញ្ញា, វិបុព្វកសញ្ញា, វិក្ខិត្តកសញ្ញា, វិក្ខាយិតក សញ្ញា, ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា, វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា, លោហិតកសញ្ញា, បុឡុវកសញ្ញា, និងអដ្ឋិកសញ្ញា[3]។

-  អនុស្សតិ១០ បានដល់ពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ, សង្ឃានុស្សតិ, សីលានុស្សតិ, ចាគានុស្សតិ, ទេវតា នុស្សតិ, មរណនុស្សតិ, កាយគតានុស្សតិ, ឤនាបាណស្សតិ, និងឧបសមានុស្សតិ។

-   អប្បមញ្ញា៤  បានដល់មេត្តា ករុណា មុទិតា និងឧបេក្ខា[4]

-   ចតុធាតុវវដ្ឋាន ១

-   ឤហារេបដិកូលសញ្ញា ១

-   ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ១

-   នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: ១

 វិធីវិនិច្ឆ័យគុណលក្ខណ: 
        ទាំងអស់(ដែលបានពោលមកខាងលើនេះ)ជាកម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ។ កម្មដ្ឋានទាំង៣៨ប្រការនេះមាន លក្ខណ: ពិសេសដែលឤចកំណត់ដឹងបាន: ១)ដោយឈាន; ២)ដោយការកន្លងផុត; ៣)ដោយការបង្កើន; ៤)ដោយហេតុ; ៥)ដោយឤរម្មណ៍; ៦)ដោយវិសេសភាព; ៧)ដោយភូមិ; ៨)ដោយការចាប់យក ៩)ដោយបុគ្គល។[5]

 ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឈាន” ដូចម្តេច?

វិ          ពោលគឺ កម្មដ្ឋាន១០រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ, កម្មដ្ឋាន១១រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវ បឋមជ្ឈាន, កម្មដ្ឋាន៣រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៣។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤,  កម្មដ្ឋាន៩រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវ ឈានមានអង្គ៤និងឈានមានអង្គ៥, កម្មដ្ឋាន៤រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវអរូបឈានមានអង្គ៤។

បុ          កម្មដ្ឋាន១០ណាខ្លះ រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ?

វិ          លើកលែងតែឤនាបាណស្សតិនិងកាយគតានុស្សតិចេញ អនុស្សតិ៨ដែលនៅសល់, ចតុធាតុវវដ្ឋាន១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ ជាគំរប់១០ រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ។

បុ          កម្មដ្ឋាន១១ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវបឋមជ្ឈាន?

វិ        បានដល់អសុភសញ្ញា១០ និងកាយគតានុស្សតិ១ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវបឋមជ្ឈាន។

បុ          កម្មដ្ឋាន៣ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៣?

វិ        បានដល់មេត្តា ករុណា មុទិតា។

បុ          កម្មដ្ឋានប្រភេទណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤?

វិ           បានដល់ឧបេក្ខា។

បុ        កម្មដ្ឋាន៩ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤ និងឈានមានអង្គ៥?

វិ          លើកលែងតែឤកាសកសិណ និងវិញ្ញាណកសិណចេញគឺកសិណ៨ដែលនៅសល់ និងឤនាបាណស្សតិ១

បុ         កម្មដ្ឋាន៤ណាខ្ផះ ដែលប្រកបដោយអរូបឈានមានអង្គ៤?

វិ        គឺឤកាសកសិណ វិញ្ញាណកសិណ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: និង នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។

           បុគ្គលគប្បីដឹងលក្ខណ:របស់កម្មដ្ឋានដោយ “ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន” ដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះ ចុះ។

 ដោយការកន្លងផុត 
បុ          លក្ខណ:“កំណត់ដឹងបានដោយការកន្លងផុត” ដូចម្តេច?

វិ          អរូបកម្មដ្ឋាន កន្លងផុតរូប។ លើកលែងតែអរូបកសិណចេញ កសិណ៨ដែលនៅសល់ និងអ្វីដែលនៅ សល់ពីកម្មដ្ឋាន៣០ មិនកន្លងផុតនូវរូបទេ។

           កម្មដ្ឋាន៣ គឺអរូបកសិណ២ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១ កន្លងផុតនូវឤរម្មណ៍។ កម្មដ្ឋាន៣៥ផ្សេងទៀត មិនកន្លងផុតនូវឤរម្មណ៍ទេ។ ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: កន្លងផុតនូវសញ្ញានិងវេទនា រីឯ កម្មដ្ឋាន៣៧ដែលនៅសល់ មិនកន្លងផុតសញ្ញានិងវេទនាទេ ។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការកន្លងផុត” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយការបង្កើន 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការបង្កើន” ដូចម្តេច?

វិ           កម្មដ្ឋានចំនួន១៤ គឺកសិណ១០ និងអប្បមញ្ញា៤ គួរបង្កើន។ រីឯកម្មដ្ឋាន២៤ដទៃទៀត មិនគួរបង្កើនទេ។

           លក្ខណ:“កំណត់ដឹងបានដោយការបង្កើន” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយហេតុ 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយហេតុ” ដូចម្តេច?

វិ           លើកលែងតែអរូបកសិណចេញ កម្មដ្ឋាន៩ ពោលគឺកសិណ៨ដែលនៅសល់ និងបរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ ជា

           កម្មដ្ឋានដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតអភិញ្ញា។  កម្មដ្ឋាន៣០ដែលនៅសល់ពុំមែនជាហេតុនាំឲ្យកើតអភិញ្ញាទេ។ កម្មដ្ឋាន៣៧ ជាហេតុនៃវិបស្សនាទាំង អស់ លើកលែងតែនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:ចេញ[6]។ ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ គឺនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: ពុំមែនជាហេតុនៃវិបស្សនាទេ។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយហេតុ” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយឤរម្មណ៍ 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឤរម្មណ៍” ដូចម្តេច?

វិ           កម្មដ្ឋាន២១ មាននិមិត្តជាឤរម្មណ៍[7] ។  កម្មដ្ឋាន១២ មានសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍[8] ។

បុ          តើកម្មដ្ឋាន២១ដែលមាននិមិត្តជាឤរម្មណ៍ អ្វីខ្លះ?

វិ          លើកលែងតែវិញ្ញាណកសិណចេញ គឺកសិណ៩ដែលនៅសល់ អសុភសញ្ញា១០ ឤនាបាណស្សតិ១ និង កាយគតានុស្សតិ១។

បុ          តើកម្មដ្ឋាន១២ដែលមានសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍ អ្វីខ្លះ?

វិ           គឺវិញ្ញាណកសិណ១ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:១ និងឤរម្មណ៍១០របស់ឧបចារសមាធិ

បុ          តើកម្មដ្ឋាន៥ណាខ្លះ ដែលមិនមានទាំងនិមិត្តនិងសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍?

វិ           គឺអប្បមញ្ញា៤ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ហៅថាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍[9] ។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង តែជាពហិទ្ធារម្មណ៍[10] ។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ និងជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ ដែលបានត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤មានអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលបានត្រៀមទុកហើយ មានពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលចំរើន លូតលាស់ត្រៀមទុកហើយ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុងដែលបានត្រៀមទុកហើយ; ជា ពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅនិងដែលបានត្រៀមទុកហើយ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលបានត្រៀម ទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលបានត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ទាំងខាងក្នុង-ខាងក្រៅ ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១មានអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលមិនឤច ពិពណ៌នាបាន; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២គឺវិញ្ញាណកសិណនិងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: មានអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលចំរើន

លូតលាស់; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២គឺឤនាបាណស្សតិនិងកាយគតានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ ខាងក្នុង; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១គឺមរណានុស្សតិ ជាឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ;ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២១គឺអសុភសញ្ញា១០ អប្បមញ្ញា៤ វណ្ណកសិណ៤ បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ១ ពុទ្ធានុស្សតិ និងសង្ឃានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤គឺសីលានុស្សតិ ចាគានុស្សតិ ចតុធាតុវវដ្ឋាន១ និងឤហារេបដិកូល សញ្ញា១ មាន រម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍; ជាឤរម្មណ៍ដែលបានត្រៀមទុកហើយ; ជាហិទ្ធារម្មណ៍ ដែលបានត្រៀមទុកហើយ។ 

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន៤គឺវណ្ណក្ណសិណ៤  មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុងត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅត្រៀមទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២គឺធម្មានុស្សតិនិងឧបសមានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ដែលត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅដែលត្រៀមទុកហើយ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ ដែលត្រៀមទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺទេវតានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ចំរើនឤរម្មណ៍លូតលាស់ខាងក្នុង។ មានឤរម្មណ៍ខាងក្នុង; មានឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ; មានឤរម្មណ៍ជាឤយតន:។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២ស្ថិតក្នុងអតីត គឺវិញ្ញាណកសិណនិងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ស្ថិតនៅក្នុងអនាគត គឺមរណានុស្សតិ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ស្ថិតនៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺទេវតានុស្សតិ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៦គឺពុទ្ធានុស្សតិ១ សង្ឃានុស្សតិ១ សីលានុស្សតិ១ ចាគានុស្សតិ១ ចតុធាតុ វវដ្ឋាន១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ មានឤរម្មណ៍ដែលជាអតីតត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលជាអនាគត ត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២៦គឺកសិណ៩ អសុភសញ្ញា១០ អប្បមញ្ញា៤ ឤនាបាណស្សតិ១ កាយគតា នុស្សតិ១ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១ មានឤរម្មណ៍ដែលជាអតីតត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលជាបច្ចុប្បន្ន ត្រៀម ទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលប្រាប់ពី់លក្ខណ:មិនបានថាជាអតីតឬអនាគតត្រៀមទុកហើយ។  

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤គឺតេជោកសិណ វាយោកសិណ បុឡុវកសញ្ញ និងឤនាបាណស្សតិ មានឤរម្មណ៍ មិនរឹងប៉ឹង មានចលនាជាមធ្យម តែមានបដិភាគនិមិត្តរឹងប៉ឹង។ កម្មដ្ឋាន៣៤ដទៃក្រៅពីនេះ មានឤរម្មណ៍រឹងប៉ឹង ទាំងអស់។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឤរម្មណ៍” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយវិសេសភាព 
បុ        លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយវិសេសភាព” ដូចម្តេច?

វិ        កសិណ៨ និងឤរម្មណ៍សមាធិដែលជាអរូបទាំង៤ មានឈ្មោះថាជាឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋានពិសេស ព្រោះ កសិណទាំង៨នេះជាឤរម្មណ៍ពិតប្រាកដ ទើបហៅថាឤរម្មណ៍ពិសេសក្នុងសមាធិ និងពីព្រោះនៅក្នុង ឈាន ទី៤ បុគ្គលឤចសំរេចនូវភូមិពិសេសបាន ទើបបានជាឤរម្មណ៍សមាធិដែលជាអរូបទាំង៤មាន លក្ខណ: ពិសេស។

           អសុភសញ្ញា១០និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា ត្រូវហៅថាជាសញ្ញាពិសេស ពីព្រោះមានពណ៌ រូប ឤកាស ទិស ភាពសំគាល់ពិសេស ការរួមបញ្ចូលគ្នា និងទាក់ទងគ្នា និងពីព្រោះមានអបរិសុទ្ធសញ្ញាជាឤរម្មណ៍។

           អនុស្សតិ១០ ឈ្មោះថាជាអនុស្សតិពិសេស ពីព្រោះដោយសារសុខុមភាពនិងការតាំងចិត្ត។

           អប្បបញ្ញា៤ មានឈ្មោះថាពិសេស ព្រោះគ្មានកម្មដ្ឋានផ្សេងណាទៀតដែលពិសេសជាងនេះ។

           ចតុធាតុវវដ្ឋាន មានឈ្មោះថាវិសេសភាពនៃបញ្ញា ព្រោះមានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសុញ្ញតា។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយវិសេសភាព” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយភូមិ 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយភូមិ” ដូចម្តេច?

វិ          កម្មដ្ឋាន១២ គឺអសុភសញ្ញា១០ កាយគតានុស្សតិ១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ មិនកើតឡើងក្នុងទេវ លោកជាន់ខ្ពស់ទេ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១៣មិនកើតឡើងក្នុងរូបភព[11] ទេ ពោលគឺអសុភសញ្ញា១០ កាយគតានុស្សតិ១ ឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ និងឤនាបាណស្សតិ១។

           មិនមានកម្មដ្ឋានណាកើតឡើងក្នុងអរូបភពទេ លើកលែងតែអរូបកម្មដ្ឋាន។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយភូមិ” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយការចាប់យក 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការចាប់យក” ដូចម្តេច?

វិ           កម្មដ្ឋាន១៧ គឺកសិណ៧និងអសុភសញ្ញា១០ ចាប់យកនិម្មិតដោយការឃើញ លើកលែងតែវាយោ កសិណ និងអរូបកសិណចេញ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺឤនាបាណស្សតិចាប់យកនិមិត្តដោយការប៉ះទង្គិច។ កម្មដ្ឋាន១គឺវាយោកសិណ ចាប់យកនិមិត្តដោយការឃើញនិងការប៉ះទង្គិច។ កម្មដ្ឋាន១៩ដែលនៅសល់ ចាប់យកនិមិត្តដោយការស្តាប់។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៥ គឺអរូបកម្មដ្ឋាន៤និងឧបេក្ខា យោគីថ្មីមិនគួរបដិបត្តិទេ គួរបដិបត្តិតែកម្មដ្ឋានដែល នៅសល់ពីនេះចុះ។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការចាប់យក” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយបុគ្គល 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយបុគ្គល” ដូចម្តេច?

វិ           បុគ្គលដែលមានរាគចរិត មិនគួរបដិបត្តិអិប្បមញ្ញា៤ទេ ព្រោះនិម្មិតរបស់អប្បមញ្ញាជារបស់ប្រសើរ ណាស់។

បុ          ព្រោះហេតុអ្វី ?

វិ           ព្រោះថា បុគ្គលមានរាគចរិតមិនសូវជាចូលចិត្តលើកសរសើរពីនិមិត្តដែលល្អទេ។ ការបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ នេះ សំរាប់រាគចរិតបុគ្គល ប្រៀបប្រដូចទៅនឹងបុគ្គលដែលមានជំងឺគ្រុនផ្តាសាយ មានស្លេស្ម៍ កាលបើ បរិភោគឤហារដ៏ល្អហើយនោះ នឹងបណ្តាលគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាពរបស់រូបគេ។

           បុគ្គលដែលមានទោសចរិតមិនគួរបដិបត្តិអិសុភសញ្ញា១០ទេ ពីព្រោះតែការកើតឡើងនូវបដិឃសញ្ញា។ បុគ្គលមានរាគចរិតមិនសូវជាចូលចិត្តលើកសរសើរពីបដិឃសញ្ញានោះទេ ហើយប្រៀបប្រដូចទៅនឹងមនុស្សដែល មានជំងឺប្រម៉ាត់ កាលបើបរិភោគឤហារនិងទឹកដែលក្តៅហឹរ នឹងបណ្តាលឲ្យមានគ្រោះថ្នាក់ចំពោះរូបគេ។

           បុគ្គលដែលមានមោហចរិត ដែលមិនទាន់បានអប់រំនូវបញ្ញា មិនគួរបដិបត្តិនូវកម្មដ្ឋានណាៗទាំងអស់ ពីព្រោះតែការខ្វះខាតនូវជំនាញ។ កាលបើបុគ្គលនោះមិនទាន់ចេះនូវជំនាញទេ សេចក្តីព្យាយាមរបស់គេនោះរមែង គ្មានប្រយោជន៍ឡើយ ប្រៀបដូចជាអ្នកជិះដំរីដែលគ្មានកង្វេរនៅក្នុងដៃ។

           បុគ្គលរាគចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអិសុភសញ្ញា១០និងកាយគតានុស្សតិ ព្រោះកម្មដ្ឋានទាំងនេះ ធ្វើឲ្យគេ ឤច ឈ្នះនូវរាគ:បាន ។

           បុគ្គលទោសចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ ព្រោះកម្មដ្ឋាននេះធ្វើឲ្យគេឤចយកឈ្នះទោស:បានឬ គួរគប្បី  បដិបត្តិវណ្ណកសិណ ព្រោះចិត្តរបស់បុគ្គលនោះមានទំនោរទៅក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ។

           បុគ្គលដែលមានសទ្ធាចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអនុស្សតិ៦ ដោយចាប់ផ្តើ់មពីពុទ្ធានុស្សតិទៅ។ កាលបើបដិបត្តិ យ៉ាងនោះហើយ សទ្ធារបស់គេរមែងតាំងមាំ។

           បុគ្គលដែលមានពុទ្ធិចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិចតុធាតុវវដ្ឋាន ឤហារេបដិកូលសញ្ញា មរណានុស្សតិ និង ឧបសមានុស្សតិ ពីព្រោះគេជាអ្នកមានចិត្តល្អិតល្អន់ស៊ីជំរៅ។

           ម៉្យាងទៀត បុគ្គលមានពុទ្ធិចរិត មិនបានហាមឃាត់មិនឲ្យបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាទាំងអស់នោះឡើយ។

           បុគ្គលមានវិតក្កចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ព្រោះកម្មដ្ឋាននោះកំចាត់នូ់វភាពរវើរវើយបាន[12] ។

           បុគ្គលដែលមានមោហចរិត គួរគប្បីធ្វើការសាកសួរស្រាវជ្រាវនូវអ្វីដែលទាក់ទងទៅនឹងធម៌ គួរស្តាប់ ធម្មទេសនាតាមកាលដ៏គួរដោយសេចក្តីគោរព ហើយគួរគប្បីលើកតំកើងព្រះធម៌។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីនៅជាមួយ នឹងឤចារ្យ សន្សំបញ្ញា និងបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាមួយក្នុងចំណោមកម្មដ្ឋានទាំង៣៨ តាមដែលគេចូលចិត្ត។ មរណនុស្សតិ និងចតុវវដ្ឋាន គឺជាកម្មដ្ឋានដែលសមនឹងបុគ្គលនោះជាទីបំផុត។

           ឤចារ្យខ្លះបានស្រដីទុកថា “កាលបើត្រិះរិះពីកម្មដ្ឋានទាំងនោះហើយ ឤត្មាបានឃើញពីលក្ខណ: ពិសេស របស់កម្មដ្ឋាននោះៗ។ ដូច្នេះ បុគ្គលទាំង៦ចរិតនោះឤចបំព្រួញឲ្យមកនៅត្រឹមតែ៣ពួកបាន”។

បុ          បើសិនជាដូច្នោះមែន តើមានការលំបាកក្នុងការចាប់ផ្តើ់មបដិបត្តិដែរឬទេ?

វិ           បុគ្គលរាគចរិតមាន២ពួក គឺអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា។ បុគ្គលរាគចរិតដែល មានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ គួរគប្បីបដិបត្តិអសុភសញ្ញា ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីបដិបត្តិយ៉ាង ដូច្នេះ ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។

           រីឯបុគ្គលដែលមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា ពេលចាប់ផ្តើមដំបូង គប្បីបង្កើនសទ្ធាឲ្យកើនឡើងសិន។ បុគ្គលនោះ គួរគប្បីបដិបត្តិអនុស្សតិ។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីបដិបត្តិយ៉ាងដូច្នេះ ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។

           បុគ្គលទោសចរិតមាន២ពួកគឺ អ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា។ អ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ ទន់ខ្សោយគួរបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ ដោយការបដិបត្តិយ៉ាងនេះបុគ្គលនោះរមែងឤចយកឈ្នះទោស:បាន។ រីឯអ្នក មានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លាវិញ ជាអ្នកដែលប្រកបដោយបញ្ញា គួរគប្បីបដិបត្តិឤយតន:ពិសេស(អរូបកម្មដ្ឋាន)។ ដោយ ការបដិបត្តិយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះរមែងឤចបណ្តេញចេញនូវទោស:បាន។

           បុគ្គលមោហចរិតមាន២ពួកគឺ អ្នកដែលគ្មានឥន្ទ្រីយ៍ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ។ បុគ្គលដែលគ្មាន ឥន្ទ្រីយ៍សោះនោះ មិនគួរគប្បីបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាៗទាំងអស់។ រីឯអ្នកដែលមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយនោះ គួរគប្បី បដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ដើម្បីបណ្តេញការគិតរវើរវាយ។

           ដូច្នេះ បុគ្គលទាំង៦ពួកនេះឤចសង្ខេបឲ្យមកនៅតែត្រឹម៣ពួកបាន។ ដូច្នេះដូចជាពុំមានការលំបាកអ្វី ទេ។ យោងលើការបង្រៀននេះ កសិណនិងឤនាបាណស្សតិនេះ ឤចធ្វើឲ្យចំរើនឡើងរហូតដល់ទៅថ្នាក់ឤកាស កសិណបាន។ ការធ្វើទាំងអស់នេះឤចបំពេញបានដោយមិនមានការលំបាកទេ។ បើសិនជាបុគ្គលប្រកបដោយ បុណ្យបារមីនោះ បុគ្គលនោះរមែងមិនមានការលំបាកក្នុងការធ្វើកម្មដ្ឋានដ៏ខ្ដង់ខ្ដស់ទាំងអស់នេះឲ្យបរិបូណ៌ឡើយ។

កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទ ចប់

[1] Cp. Vis. Mag. 110ff.

[2] A. I, 41:  នៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ មិនប្រើឤកាស និង វិញ្ញាណទេ តែប្រើជា ឤលោក និង បរិច្ឆិន្នាកាសកសីណ វិញ

[3] Pts. I, 49

[4] Lit. អប្បមាណាចិត្ត Cp. D.III, 223-4: ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោមេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា

[5] Cp. Vis. Mag. 111 ff.

[6] A. IV, 426: ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ យវតា សញ្ញាសម្បត្តិ តវតា អញ្ញាបដិវេធោ

[7] បដិភាគរម្មណានិ

[8] សភាវធម្មារម្មណានិ

[9] ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង

[10] ឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ

[11] យោងទៅតាម Vis.Mag. 113, មិនប្រើរូបភពទេ តែប្រើជា ព្រហ្មលោក វិញ

[12] A. I, 449:ចេតសោ វិក្ខេបស្ស បហានយ ឤនាបានសតិ ភាវេតព្វា