navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ

បន្ទាប់ពីរបបខ្មែរក្រហមត្រូវបានផ្តួលរលំ មេដឹកនាំចិនម្នាក់ឈ្មោះតេង សៀវពីងបានខឹងយ៉ាងខ្លាំងJeldres (2005), p. 207.ហើយមិនពេញចិត្តនឹងឥទ្ធិពលរៀតណាមចូលក្នុងកម្ពុជាទេ។ តេងបានស្នើទៅសីហនុថាគាត់នឹងសហការណ៍ជាមួយខ្មែរក្រហមដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាល សបក ប៉ុន្តែក្រោយមកទៀតក៏បានបដិសេធJeldres (2005), pp. 197–98. ដោយលោកពីមុនបានប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយប្រល័យពូជសាសន៍របស់ខ្មែរក្រហមកាលពួកគេនូវកំពុងកាន់អំណាច។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨១ សម្តេចសីហនុបានបង្កើតចលនាតស៊ូមួយឈ្មោះហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចដែលត្រូវបានបំពេញបន្ថែមដោយកងកម្លាំងប្រឆាំងតូចមួយដែលគេស្គាល់ថា"Armée Nationale Sihanoukiste" (ANS)។Jeldres (2005), p. 235. ព្រះអង្គបានតែងតាំងអ៊ិន តាំ (ដែលធ្លាប់ធ្វើជានាយករដ្ឋមន្រ្តីក្នុងរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរក្នុងរយៈពេលខ្លី) ជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃ ANS ។Mehta (2001), p. 68. ANS បានត្រូវការជំនួយយោធាពីប្រទេសចិនហើយពីងក៏បានឆ្លៀតយកឱកាសនេះដើម្បីធ្វើអោយសីហនុចូលទៅសហការជាមួយពួកខ្មែរក្រហម។Osborne (1994), p. 251. សីហនុបានយល់ព្រមទាំងស្ទាក់ស្ទើរហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨១ ព្រះអង្គបានចាប់ផ្ដើមធ្វើការចរចាជាមួយពួកខ្មែរក្រហមនិង រជរបខ ដែលដឹកនាំដោយសឺន-សាន ក្នុងការបង្កើតចលនាតស៊ូរួមប្រឆាំងនឹង សបក។Jeldres (2005), p. 236. បន្ទាប់ពីមានការចរចាជាច្រើនលើកច្រើនសារនិងបានសម្របសម្រួលដោយលោកសៀវពីងនិងនាយករដ្ឋមន្រ្តីសិង្ហបុរីលោកលី ក្វាន់យូJeldres (2005), p. 239., ទីបំផុត ហ៊្វុនស៊ីនប៉ិច, រជរបខ និងខ្មែរក្រហមក៏បានយល់ស្របគ្នាបង្កើត រចកប នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៨២។ រចកប នេះត្រូវបានដឹកនាំដោយសម្តេចសីហនុនិងមានមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនិរទេស។Jeldres (2005), p. 240.

មុនពេលបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពនយោបាយ រចកប, នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ និងដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ កងកម្លាំងប្រឆាំងរបស់លោកសឺន-សាននិងសីហនុដែលគេស្គាល់ថា រជរបខ និងហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចបានទាញការគាំទ្រផ្នែកយោធានិងហិរញ្ញវត្ថុពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការព្យាយាមផ្តល់ជំនួយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់គោលលទ្ធិរីហ្គែនដើម្បីប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់សូវៀតនិងវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ១៩៨៤ និងឆ្នាំ១៩៨៥, វៀតណាមបានលើកទ័ពមកវាយ រជរបខ និងហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ដែលធ្វើឱ្យកម្លាំងយោធារបស់ចលនាទាំងពីរចុះខ្សោយជាទម្ងន់។ ទាំងនេះបានបន្សល់ទុកឱ្យខ្មែរក្រហមក្លាយជាកម្លាំងយោធាធំជាងគេនៅក្នុង រចកប។Explaining ASEAN: Regionalism in Southeast Asia By Shaun Narine. Google Books. ស្ថាបត្យករដ៏សំខាន់ម្នាក់ដែលបានស្ថាបនិកគោលលទ្ធិរីហ្គែនគឺលោកម៉ៃឃើល ចនស៍បានមកពិគ្រោះមើលកងកម្លាំងលោកសឺន-សាននិងសីហនុនៅកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ រួចបានវិលត្រឡប់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនវិញហើយជំរុញលោករីហ្គែនឱ្យផ្តល់ជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ រជរបខ និងកងកម្លាំងរបស់សីហនុដើម្បីបញ្ចប់ការកាន់កាប់របស់យួននៅកម្ពុជា។"Cambodia at a Crossroads," by Michael Johns, The World and I magazine, February 1988.

នៅឆ្នាំ១៩៨៧, សីហនុបានលាលែងចេញពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីនៃ រចកប, ការលាចេញពីតំណែងរបស់ព្រះអង្គបានផ្តល់ក្តីសង្ឃឹមបន្តិចបន្តួចឱ្យសូវៀត និងវៀតណាមក្នុងការត្រួតត្រាលើទឹកដីកម្ពុជា។

នៅឆ្នាំ១៩៩០, រចកប បានប្តូរឈ្មោះមក រដ្ឋាភិបាលជាតិនៃកម្ពុជា (រជក) បន្ទាប់ពីអង្គការសហប្រជាជាតិបានសម្រេចនូវកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសជូនកម្ពុជា។ រចកប ឫ រជក ត្រូវបានរំលាយចោលជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ ហើយរាជាធិបតេយ្យក៏បានស្តើរឡើងវិញនៅប្រទេសកម្ពុជាដោយមានជំនួយពីអ៊ុនតាក់។ ចំណែងឯខ្មែរក្រហមវិញក៏បានទៅបង្កើតចលនាប្រឆាំងមួយទៀតដែលមានឈ្មោះថា រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសហភាពជាតិនិងសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា។
រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ: តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ

តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
Government and Politics of Cambodia - Coalition Government of Democratic Kampuchea

Category:រដ្ឋាភិបាលចំរុះ
Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា
Category:ខ្មែរក្រហម
រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា

រណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា (    ; អក្សរកាត់ FLC ) គឺជា អង្គការជាតិនិយម ចាម ដែលសកម្មនៅក្នុងខេត្តនីញធួន និង តំបន់ខ្ពង់រាបភាគកណ្តាល នៃ ប្រទេសវៀតណាម ។    វាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ 1962 ហើយបានរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយរណសិរ្សរំដោះតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងរណសិរ្សរំដោះកម្ពុជាក្រោម ដើម្បីបង្កើតជា រណសិរ្សរួបរួមសម្រាប់ការរំដោះនៃការជិះជាន់ (FULRO) ក្នុងឆ្នាំ 1964។  
រូបភាពតូច|ទង់ជាតិរណសិរ្សរំដោះចម្ប៉ា
រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ

thumb|240px|ជំរុំព្រំដែនដែលអរិភាពនឹងស.ប.ក (១៩៧៩-១៩៨៤)។ ជំរុំ រ.ជ.រប.ខ បង្ហាញជាពណ៌ខ្មៅ។

រណសិរ្សជាតិ​រំដោះ​ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ; (Khmer People National Liberation Front) អាចសរសេរកាត់បានថា រ.ជ.រ.ប.ខ ( ជា​អង់គ្លេសថា KPNLF ជាបារាំងថា FNLPK) (ភាសាបារាំង៖ Front national de libération du peuple khmer) គឺជារណសិរ្សនយោបាយមួយដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៧៩ ដើម្បីប្រឆាំងទៅនឹងរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាដែលមានយួននៅពីក្រោយ។ ទាហានវៀតណាមប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ជាមួយនឹងអ្នករត់ចោលជួរខ្មែរក្រហម (អ្នកដែលមិនពេញចិត្តនឹងរបៀបដឹកនាំខ្មែរក្រហម) បានវាយចូលប្រទេសកម្ពុជានៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានកម្ចាត់ទ័ពខ្មែរក្រហមបានយ៉ាងងាយ ហើយក៏ត្រូវបានប្រជាជនខ្មែរមួយចំនួនទទួលស្វាគមន៍ទ័ពវៀតណាមនោះយ៉ាងរាក់ទាក់ដោយមើលឃើញថា វៀតណាមជាអ្នករំដោះខ្លួនឱ្យផុតពីរបបដ៏ឃោឃៅរបស់ប៉ុល-ពត។ ប៉ុន្តែប្រជាជនខ្មែរខ្លះទៀតបែបជាមានការភ័យខ្លាចទៅវិញដោយមើលឃើញថា ពួកវៀតណាមគឺកំពុងឈ្លៀតឱកាសបន្លំធ្វើជាអ្នករំដោះ ដើម្បីប្រុងលេបត្របាក់ទឹកដីកម្ពុជាទាំងមូល។ ដូច្នេះហើយបានជា រ.ជ.រ.ប.ខ ត្រូវបានបង្កើតឡើង។
រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ: កម្លាំងនយោបាយមុនកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស

កម្លាំងនយោបាយមុនកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស 

ចាប់តាំងពីបានបង្កើតមក រជរបខ ភាគច្រើនបានពឹងផ្អែកលើជំនួយហិរញ្ញវត្ថុពីអន្តរជាតិដើម្បីជួយរក្សាជំរុំស៊ីវិលរបស់ពួកគេនិងអនុវត្តប្រតិបត្តិការយោធា។ សានគឺជាបុគ្គលដ៏សំខាន់មួយរូបសម្រាប់ការប្រមូលជំនួយហិរញ្ញវត្ថុនេះក៏ដូចជាការបង្កើនការយល់ដឹងជាអន្តរជាតិអំពីប្រយោជន៍របស់រណសិរ្សខ្លួនដែរ។ នៅឆ្នាំ១៩៨២ លោកបានធ្វើដំណើរទៅរៃអង្គាសប្រាក់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអឺរ៉ុប។ សានមានប្រជាប្រិយភាពខាងអាកប្បកិរិយាដ៏ទន់ភ្លន់រួមជាមួយការបន្ទាបខ្លួននិងបុគ្គលិកលក្ខណៈដែលគួរឱ្យចូលចិត្តរបស់លោក។Elizabeth Becker, "The Quiet Cambodian," The New Republic 186, no. 2 (2000): 18-19. បន្ថែមលើការធ្វើដំណើររបស់សាន រជរបខ បានចាត់ទុកខ្លួនឯងជាក្រុមមិនមែនកុម្មុយនិស្តដំបូងគេបង្អស់នៅកម្ពុជាដែលប្រឆាំងនឹង សបក។ មតិនេះបានបង្កើនឱ្យមានការគាំទ្រច្រើនឡើងៗពីសំណាក់ប្រទេសលោកខាងលិចដោយពួកគេមិនចង់ឱ្យកម្ពុជាធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់ពួកកុម្មុយនិស្តយួន។

ដើម្បីបង្កើននូវនិន្នការនយោបាយនិងចង់ឱ្យមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ រជរបខ បានចុះចូលជាមួយខ្មែរក្រហម និងរណសិរ្សបង្រួបបង្រួមជាតិដើម្បីឯករាជ្យ អព្យាក្រិត សន្តិភាព និងសហប្រតិបត្តិការកម្ពុជា (ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច) រួមគ្នាបង្កើតបានចេញជារដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (រ.ច.ក.ប)។ ទោះជា រជរបខ និងហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច មិនពេញចិត្តនឹងទស្សនៈនិងគោលការរបស់ខ្មែរក្រហមក្តី ក៏ពួកគេត្រូវតែបង្ខំចិត្តចុះចូលដែរដើម្បីបង្កើនការទទួលស្គាល់ពីអន្តរជាតិ។ អ្នកខ្លះជឿថាសម្ព័ន្ធភាពរវាងបីបក្សពួកនេះបានបង្កើតឡើងដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហមត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយ អសប ទោះបីជាសម្ព័ន្ធនេះខ្វះខាតលក្ខណៈពេញលេញសម្រាប់ការទទួលស្គាល់ក៏ដោយ។Trevor Findlay, Cambodia The Legacy and Lessons of UNTAC, (Oxford: Oxford University Press, 1995), 1-2.
រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ: កម្លាំងយោធា

កម្លាំងយោធា

ផ្នែកយោធានៃរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរគឺកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងខែមិនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ដោយឧត្តមសេនីយ៍ដៀន ដែល និងមានលោកសាក់ ស៊ុតសាខនជាមេបញ្ជាការពីឆ្នាំ១៩៨១ ដល់ឆ្នាំ១៩៩២។Rodney Tasker,, "Up Against the Odds" Far Eastern Economic Review 131, no.3 (1986):22-23. ទោះយ៉ាងណានៅក្នុងអង្គភាពនីមួយៗ មេបញ្ជាការតែងតែមានស្វ័យភាពរៀងខ្លួនៗ ដែលធ្វើឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍សាខនមានការលំបាកក្នុងការសម្របសម្រួលសកម្មភាពរបស់អង្គភាពនីមួយៗ។ នេះអាចនាំឱ្យមានការភាន់ច្រលំនិងអប្រសិទ្ធភាពនៅពេលមានការប្រយុទ្ធបែបទ្រង់ទ្រាយធំ។ ម៉្យាងវិញទៀត អង្គការនេះទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ជាទម្រង់នៃភាពបត់បែននិងចលភាពដ៏ប្រសើររបស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ។

ក្រុមយោធានេះមានទំនោរក្នុងការធ្វើសកម្មភាពដោយអង្គភាពរៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែនៅពេលខ្លះ កបអរជខ ក៏ត្រូវចូលរួមជាមួយកងកម្លាំងផ្សេងទៀតដែរដើម្បីធ្វើការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំទៅលើគោលដៅ ឬតំបន់ជាក់លាក់ណាមួយ។ ឧទាហរណ៍៖ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨៦ រចកប បានបើកការវាយប្រហារដណ្តើមបានក្រុងបាត់ដំបង ដែលជាក្រុងធំទីពីរនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។Rodney Tasker, "The Reality of Coalition," Far Eastern Economic Review 133, no.28 (1986): 11-12.

ការធ្វើសកម្មភាពយោធាទ្រង់ទ្រាយធំរបស់ កបអរជខ ត្រូវបានបញ្ចប់ បន្ទាប់ពីវៀតណាមបានបើកការវាយប្រហារមកលើនៅរដូវប្រាំងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៨៤–៨៥។ ការវាយឆ្មក់របស់យួននេះបានបង្កឱ្យមានការខាតបង់ជាច្រើន វាមិនមែនខាតបង់តែខាង កបអរជខ មួយនោះទេ ប៉ុន្តែវាបានប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសថៃទៀតផង។ ទោះបីជាត្រូវបានបាត់បង់ចំនួនអាវុធ និងទាហានប្រហែល ៣០% ក្តី កបអរជខ នូវតែអាចបន្តធ្វើប្រតិបត្តិការនៅតាមព្រៃភ្នំបានពេញមួយអត្ថិភាពខ្លួនដដែរ។
រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ: វិបត្តិផ្ទៃក្នុងមុនកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស

វិបត្តិផ្ទៃក្នុងមុនកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស

ដូចក្រុមបក្សពួកនយោបាយផ្សេងទៀតអញ្ចឹងដែរ រជរបខ ក៏មានចំនួនវិបត្តិផ្ទៃក្នុងគួរសមផងដែរ។ តាមប្រវត្តិសាស្រ្ត វិបត្តិផ្ទៃក្នុងរបស់រណសិរ្សនេះត្រូវបានបែកចែកជាពីរធំៗ ទីមួយគឺវិបត្តិមុនកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១ និងទីពីរគឺវិបត្តិក្រោយការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៣។

រណសិរ្សនេះត្រូវបានបែងចែកជាពីរក្រុមនៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៥។ ក្រុមមួយគឺមានលោកសឺន សាន ប្រធានរណសិរ្សផ្ទាល់ ក្រុមពីរមានលោកសាក់ ស៊ុតសាខន ជាមេបញ្ជាការយោធានៃរណសិរ្សព្រមទាំងប្រធានបុគ្គលិកលោកដៀន ដែល និងសមាជិករណសិរ្សពីរនាក់ទៀតឈ្មោះថាអាប់ឌុល ហ្កាហ្វា, ពាង មែត និងហ៊ីង គុន្ធថន (សូមបញ្ជាក់ថាឈ្មោះអ្នកទាំងពីរនេះអាចសរសេរខុស ព្រោះឈ្មោះបុគ្គលទាំងពីរនៅក្នុងឯកសារដើមគឺបានសរសេរជាភាសាអង់គ្លេស)។ ក្រុមទីពីរ ឬហៅថា"អ្នកប្រឆាំង"បានចោទប្រកាន់លោកសានថា គ្មានឆន្ទៈក្នុងការវាយប្រហារលើទាហានយួន ទោះបីជាមានការគាំទ្រពីក្រុមទាហានរបស់សីហនុក៏ដោយ និងចេះតែចូលជ្រៀតជ្រែកក្នុងកិច្ចការយោធា។ ពួកគេក៏បានចោតប្រកាន់លោកសានថា មិនមែនជាអ្នកប្រជាធិបតេយ្យនោះទេដោយរបៀបគ្រប់គ្រងរបស់រូបលោកគឺដូចជាការយកអំណាចមកសង្កត់អញ្ចឹង។

នៅថ្ងៃទី២ ខែមករា ក្រុមអ្នកប្រឆាំងបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដោយនិយាយថាពួកគេគឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងថ្មីលើក្រុមរណសិរ្សនេះ។ លោកដៀន ដែល និងស៊ុតសាខនបានបង្កើតគណៈកម្មាធិការកណ្តាលនៃការស្រោចស្រង់ដែលមានមុខងារដឹកនាំរណសិរ្សទាំងមូល។ បន្ទាប់មក សានក៏បានចេញសេចក្តីជំទាស់មួយដោយនិយាយថាសកម្មភាពរបស់ដែល និងខនគឺខុសនឹងច្បាប់ ហើយប្រឆាំងនឹងស្មារតីបក្ស បើបុគ្គលទាំងពីរចង់ចុះសម្រួលជាមួយបក្សទាំងមូលនោះ អ្នកទាំងពីរនឹងត្រូវតែបញ្ឈប់សកម្មភាពទាំងនេះដែលកំពុងធ្វើឱ្យបែកបាក់សាមគ្គីភាពគ្នា។ ចំពោះលោកអាប់ឌុល និងគុន្ធថន សានជឿថាទាល់តែអ្នកទាំងពីរប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពអ្វីមួយដែលគោរពនឹងវិន័យបក្សទើបពួកគេអាចមានសិទ្ធិចូលរួមម្តងទៀត។ សានបានបន្តទៀតថា លោកកំពុងទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងពីសហរដ្ឋអាមេរិក សមាគមអាស៊ាន និងចិន។

តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការឈ្លោះប្រកែកគ្នារវាងមេដឹកនាំបក្សនៅតែបន្ត ដោយសារតែគ្មានភាគីណាមួយមានអំណាចអាចយកឈ្នះលើភាគីម្ខាងទៀតបាន។ ច្រើនខែតមកទៀត អាជ្ញាធរថៃបានចាប់ផ្តើមមានការព្រួយបារម្ភអំពីបញ្ហាផ្ទៃក្នុងរបស់ រជរបខ ហើយជាពិសេសគឺសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការវាយ សបក។ ដូច្នេះ ថៃក៏បានចាប់បង្កើតនូវគណៈកម្មាធិការយោធាបន្តោះអាសន្នមួយដែលមានសមាជិក ១០ រូបដោយមិនបានឱ្យខន និងសានដឹងនោះទេ។ គោលបំណងរបស់គណៈកម្មាធិការថ្មីនេះគឺត្រូវធ្វើប្រតិបត្តិការនិងបញ្ជាកងកម្លាំងយោធា រជរបខ ប្រឆាំងនឹង សបក រហូតទាល់តែជម្លោះត្រូវបានបញ្ចប់។ សមាជិកកំពូលនៃគណៈកម្មាធិការនេះមានលោកដៀន ដែល (ខាងស៊ុតសាខន) និងលោកព្រំ វិត (ជាប្រធានគណៈបញ្ជាការថ្មីរបស់សាន)។

ទីបំផុត ភាពមិនចុះសម្រុងគ្នានៃមេដឹកនាំបក្សក៏ត្រូវបានដោះស្រាយបន្ទាប់ពីមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយភាគីទីបី (ថៃ)។ សានត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យរក្សាតំណែងជាប្រធានរណសិរ្ស និងអំណាចស៊ីវិលផ្សេងៗទៀត ខណៈពេលដែលលោកស៊ុតសាខនក៏បានរក្សាតំណែងខ្លួនជាមេបញ្ជាការ កបអរជខ និងបន្តធ្វើប្រតិបត្តិការយោធារួមគ្នារវាង កបអរជខ និងហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច។ ប៉ុន្តែសន្តិភាពផ្ទៃក្នុងមិនបានបន្តទៅយូរទេ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសត្រូវបានអនុវត្ត ស៊ុតសាខនបានរត់ទៅបង្កើតគណបក្សនយោបាយផ្ទាល់ខ្លួនគឺគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរី។Findlay, Cambodia The Legacy and Lessons of UNTAC, 3.
រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ: អត្ថិភាពក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស

អត្ថិភាពក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសបារាំង និងឥណ្ឌូនេស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យមានសន្និសីទសន្តិភាពមួយអំពីសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា។ បក្សពួកនយោបាយទាំងបួននៅប្រទេសកម្ពុជាក៏បានសម្រេចចិត្តចូលរួមក្នុងសន្និសីទនេះក៏ដូចជា អសប និងប្រទេសផ្សេងៗទៀតផងដែរ (មានសហរដ្ឋ សហភាពសូវៀត ចិន និងចក្រភពអង់គ្លេស)។ គោលបំណងនៃសន្និសីទមួយនេះគឺចង់ឱ្យមានសាមគ្គីភាព សន្តិភាព អព្យាក្រឹតភាព និងប្រជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសកម្ពុជា។From Paris Peace Agreement, October 23, 1991. នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ គ្រប់ភាគីទាំងអស់បានយល់ព្រមចុះលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស។

កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានអំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតដែលនឹងត្រូវបានអនុម័តដោយអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ ដើម្បីកំណត់អនាគតនៃរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាថ្មី។ កម្ពុជានឹងត្រូវបានពិនិត្យឃ្លាំមើលដោយអាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា ឬហៅកាត់ថាអ៊ុនតាក់រហូតដល់ចប់ការបោះឆ្នោត។ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពបានកំណត់ថាបក្សពួកទាំងបួនត្រូវតែសហការជាមួយអ៊ុនតាក់ដើម្បីបញ្ឈប់ជម្លោះសង្គ្រាមនៅកម្ពុជា។ ក្រុមទាំងអស់បានអនុវត្តិតាមអ៊ុនតាក់ លើកលែងតែខ្មែរក្រហមទេដែលបានតវ៉ានិងមិនខ្ចីចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត។

ភាពចាំបាច់ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរពីក្រុមយោធាទៅគណបក្សនយោបាយនឹងត្រូវការសម្រួលប្តូរឈ្មោះ។ រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ ត្រូវបានប្តូរមកជា គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរីនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា (គ.ប.ស.ព.ស)។ គបសពស ត្រូវបានដឹកនាំដោយលោកសឺន សានដដែរហើយនៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានអនុម័តដោយអង្គការសហប្រជាជាតិនៅឆ្នាំ១៩៩៣ គបសពស ដណ្តើមបាន ១០ អាសនៈលើអាសនៈសរុបចំនួន ១២០ នៅក្នុងរដ្ឋសភា។Findlay, Cambodia The Legacy and Lessons of UNTAC, 84.

ដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃគណបក្សណាមួយក្នុងការឈ្នះសម្លេងភាគច្រើន គបសពស បានក្លាយជាសមាជិកជាន់ទាបនៃរដ្ឋាភិបាលចម្រុះថ្មី ដែលមានបក្សប្រជាជនកម្ពុជា និងហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចជាសមាជិកកំពូល។ ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធភាព រដ្ឋាភិបាលនឹងត្រូវផ្តល់ឱ្យ គបសពស នូវតួនាទីមួយចំនួនក្នុងគណៈរដ្ឋមន្រ្តីចែកអំណាច និងអាចក្លាយជាសមាជិកនៃរដ្ឋសភាជាតិបាន (ឧទាហណ៍: អៀង មូលីជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងព័ត៌មានហើយលោកកឹម សុខាជាប្រធានគណៈកម្មការសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងរដ្ឋសភាជាតិ)។Matthew Lee, "Divided we Fall," Far Eastern Economic Review 158, no.30 (1995): 31
រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ: តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ

តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
(ជាភាសាអង់គ្លេស)
Background info on the KPNLF
Information on BLDP political showings in the 1990s 
Cambodian insurgency and U.S. relations
Political parties in Cambodia
Human Rights Watch on CGDK

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមឧទ្ទាមនៅកម្ពុជា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមឧទ្ទាមនៅអាស៊ី
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋនិយមនៅកម្ពុជា
រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់

thumb|right|200px|FULRO
រណសិរ្សសាមគ្គីដើម្បីរំដោះជាតិសាសន៍ក្រោមការគាបសង្កត់ (FULRO,  ) គឺជាអង្គការរួបរួមជនជាតិដើមនៅ តំបន់ យួនខាងត្បូង ចលនានេះបង្កើតឡើង ដើម្បីប្រឆាំង ពួកយួនកុម្មុយនិស្ត និង ពួកយួនសេរី
រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា

«រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា» ដែលបច្ចុប្បន្នប្រែឈ្មោះជា «ក្រុមប្រឹក្សាជាតិរណសិរ្ស សាមគ្គី អភិវឌ្ឍន៍មាតុភូមិកម្ពុជា» ត្រូវបានបង្កើតដោយសមមិត្ត ហេង សំរិន សមមិត្ត ជា ស៊ីម សមមិត្ត ហ៊ុន សែន និងឥស្សរជនស្នេហាជាតិជាច្រើនទៀត នៅថ្ងៃ ០២ ធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨ នៅក្នុងតំបន់រំដោះនាភូមិជើងឃ្លូ ឃុំ២ធ្នូ ស្រុកស្នួល ខេត្ដក្រចេះ។ រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា ជាអង្គការចាត់តាំងមហាជនមួយឈានមុខរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា រួបរួមគ្នាជាកម្លាំងមហាសាមគ្គីជាតិ ដោយបានទទួលការជួយឧបត្ថម្ភយ៉ាងធំធេងពីការគាំទ្រពីមិត្ដភក្ដិជិតឆ្ងាយលើសកលលោក ដើម្បីផ្ដួលរំលំរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ រហូតដល់ទទួលបានជ័យជម្នះដ៏ត្រចះត្រចង់នាថ្ងៃ៧ មករា ឆ្នាំ១៩៧៩។ រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា បង្កើតឡើងក្នុងគោលបំណងធំៗមួយចំនួនរួមមាន៖ រំដោះប្រទេសជាតិចេញពីរបប ប៉ុល ពត, ជួយសង្គ្រោះអាយុជីវិតប្រជាពលរដ្ឋឱ្យចាកផុតពីមហន្ដរាយនៃរបបអាវខ្មៅ និងជួយស្ដារ កសាង និងអភិវឌ្ឍន៍មាតុភូមិកម្ពុជា មានការកែប្រែមុខមាត់ថ្មី។ ជាមួយគ្នានោះដែរ រណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា ក៏បានសម្រេច និងអនុម័តនូវកម្មវិធីនយោបាយរបស់ខ្លួនចំនួន៣ រួមជាមួយនឹងការប្រកាសនូវសេចក្តីថ្លែងការណ៍ចំនួន១១(ខ)ទៀតផង។នៅចុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨ កងទ័ពរណសិរ្សសាមគ្គីសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា ចាប់ផ្តើមវាយរំដោះបានបណ្តាខេត្តនានាពីការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់រំដោះបានទូទាំងប្រទេសទាំងស្រុង នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩៕
រណ្ដៅគ្មានបាត

រណ្ដៅគ្មានបាត (អង់គ្លេស: Abyss) ជារណ្ដៅដ៏សែនជ្រៅ។ វាជាលំនៅរបស់មនុស្សស្លាប់ ជាគុកដែលបម្រុងទុក សម្រាប់វិញ្ញាណអាក្រក់។

នៅក្នុងសាសនា វាជាជ្រោះដែលមានជម្រៅរហូតដល់ពិភពខាងក្រោម ឬស្ថាននរក។

នៅក្នងព្រះគម្ពីរជាភាសាក្រិក ពាក្យនេះតំណាងឲ្យទាំងការនិម្មិតបង្កើតនៅដើមដំបូងដែលមិនទាន់បញ្ចប់ (លោកុប្បត្តិ ១:២) និងពាក្យហេព្រើរ tehom ("ជម្រៅទឹកដែលខ្ជោលឡើង") ដែលត្រូវបានប្រើនៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មីសម្រាប់ពាក្យ ស្ថាននរកដែលជាកន្លែងសម្រាប់ធ្វើទារុណកម្ម។ នៅក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់ជាភាសាក្រិក ពាក្យរណ្ដៅគ្មានបាតត្រូវបានប្រើសំដៅទៅលើទាំងទឹកដែលនៅក្រោមផែនដី និងកន្លែងដែលផ្ដល់ប្រភពទឹក ទន្លេ ព្រមទាំងទឹកនៃមេឃ ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធនឹងពួកអ្នកដែលនៅពិភពខាងក្រោម។

នៅក្នុងពាក្យឧបមាស្ដីអំពីមុរសអ្នកមាន និងឡាសា មាននិយាយពីរណ្ដៅគ្មានបាត ដែលខ័ណ្ឌចែករវាងមនុស្សសុចរិតដែលបានស្លាប់ហើយ និងមនុស្សក្រក់ដែលបានស្លាប់ហើយ នៅក្នុងឋានរក។

នៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរវិវរណៈ អាបាដូនត្រូវបានហៅថា "ទូតសួក៌នៃរណ្ដៅគ្មានបាត".
រណ្ដៅគ្មានបាត: ដើមកំណើតពាក្យ

ដើមកំណើតពាក្យ 
ពាក្យអង់គ្លេស "abyss" មានប្រភពមកពីពាក្យ abyssimus  តាមរយៈភាសាបារាំង abisme (abîme ក្នុងភាសាបារាំងបច្ចុប្បន្ន) ដូច្នេះហើយបានជានៅក្នុងកំណាព្យសរសេរថា "abysm"។ ពាក្យឡាតាំងត្រូវបានខ្ចីពីពាក្យក្រិក  abussos (ក៏ត្រូវបានសរសេរថា abyssos ដែរ) ដែលត្រូវបានគេវិភាគដោយសន្មត់ថា ពាក្យនេះមានប្រភពមកពីពាក្យក្រិកដែលមានន័យថា "ជ្រៅ", "បាត" ជាមួយនឹងពាក្យថា "គ្មាន" នៅខាងមុខ គឺមានន័យថា "គ្មានបាត"។For more on the Greek etymology with the possibility of an ultimately Sumerian origin, see Abyzou: Origin and Abzu.
រតនមាលី: សោយទិវង្គត

សោយទិវង្គត
សម័យថ្ងៃមួយនោះ ព្រះអង្គរតនមាលី ព្រះរាជបុត្រីនៃសម្ដេចព្រះមហាស្រីធម្មរាជា ទ្រង់ភ្នកព្រះទ័យ ចង់ទៅស្រង់ទឹកទន្លេធំឲ្យដឹងស្គាល់ជាតិ។ លុះទ្រង់ព្រះចិន្តាដូច្នោះហើយ ព្រះអង្គក្សត្រី ក៏ក្រាបថ្វាយបង្គំលា សម្ដេចព្រះវររាជមាតាបិតា ទៅក្រសាលតាមសព្វព្រះទ័យ។ ព្រះវររាជមាតាបិតា ក៏យល់ព្រមហើយ ស្ដេចព្រះរាជដំណើរទៅជាមួយដែរ។ ក្នុងគ្រានោះ ច្រាំងទន្លេធំ នៅទីកំពង់ចាម ដុះខ្សាច់ជ្រេជ្រាលល្អ ព្រះនាង និង អស់បរិវារ ចុះស្រង់ក្នុងទឹកទន្លេនោះយ៉ាងក្សេមក្សាន្ត។ នេះនឹងនិយាយពីក្រពើមួយនៅព្រែកឆ្លូង ថាក្រពើនោះ មានក្បាល ៥ ហត្ថ សាហាវ ហានក្លាក្រឡាខ្លួនបាន។ ថ្ងៃនោះ វាចេញអំពីព្រែកឆ្លូង ហែលនាំបរិវារទៅ លេងទីនានា តាមសព្វដងរៀងមក។ ក្នុងគ្រានោះ ក្រពើក្រឡេក ឃើញព្រះរាជបុត្រី ព្រះរតនមាលី នៅក្នុងកណ្ដាលហ្វូងស្ត្រី ក៏មានចិត្តមេត្រី ចង់ព្រះនាងជាភរិយា ទើបវាវាយកន្ទុយ រលកបោកគ្រាំគ្រេង។ អស់ស្ត្រីជាបរិវារ ភិតភ័យទាំងព្រះអង្គរតនមាលី រត់ឡើងគោកទាំងអស់គ្នា។ ខណៈនោះ ក្រពើនោះ ស្ទុះចូលមកខាំពាំយកព្រះនាងរតនមាលីបានហើយ ក៏ពាំនាំតំរង់ទៅកាន់កន្លែងរបស់វា។ អស់ពួកខ្ញុំរាជការទាំងប្រុសទាំងស្រី ឃើញហើយភិតភ័យ ក៏ស្រែកកញ្ជ្រោលរោលរាលជាខ្លាំង។ សេចក្ដីនេះ ជ្រាបដល់ព្រះវររាជមាតាបិតា ស្ដេចទ្រង់សោកស្ដាយព្រះរាជបុត្រីណាស់ ទ្រង់ឲ្យលើកព្យូហៈនាវា ដេញតាមក្រពើនោះ។ ទាហានខ្លះក៏បាញ់កាំភ្លើងបង្អើល ដើម្បីឲ្យក្រពើនោះ លែងចោលព្រះនាងមកវិញ ខ្លះក៏បោះបាញ់ច្បូក ធ្នូ ស្នា ដោយប្រការផ្សេងៗ។ ឯក្រពើនោះ កាលឮសន្ធឹកកាំភ្លើងបាញ់ ដេញតាមប្រកិតយ៉ាងជិតខ្លាំងពេក នឹងរកពេលគេចវេះដោះខ្លួនយកព្រះនាងធ្វើជាភរិយាពុំបាន ក៏លេបព្រះនាងចូលទៅក្នុងពោះ ហើយស្ទុះហែលចូលទៅក្នុងព្រែកឆ្លូង តាមទីកន្លែងរបស់វា។
ឯព្រះបរមបពិត្រ ដែលទ្រង់លើកព្យុហៈនាវា តាមទៅនោះ លុះទៅដល់ព្រែកឆ្លូងហើយ ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យហ្មចូលទាក់ក្រពើនោះ លុះត្រាតែបានយកមកវះពោះ យកសពព្រះរាជបុត្រី មកធ្វើព្រះមេរុ បូជាព្រះសព។ កាលសូរេចបុណ្យ ស្ដេចទ្រង់យកគ្រឿងសង្វារ កងកន់ និង ព្រះពានមាសទាំងប៉ុន្មាន មកកសាងជាព្រះពុទ្ធរូបមាស ៥ អង្គ ប្រាក់ ៥ អង្គ សំរឹទ្ធិ ៥ អង្គ ទង់ហ៊្វា ៥ អង្គ ទង់ដែង (ស្ពាន់) ៥ អង្គ។ ព្រះអង្គឲ្យសាងចេតិយ តំកល់ព្រះអដ្ឋិព្រះរាជបុត្រី នៅទីនោះ។ ទ្រង់ឲ្យសាងព្រះវិហារមួយនៅមាត់ព្រែកឆ្លូង នោះមានសសរមួយរយប្លាយ ហើយយកសុទ្ធសឹងតែខ្មោច ព្រាយទ្រាបបាតសសរទាំងមួយរយនោះ បញ្ចុះអថ័ន (មកពីពាក្យ សំស្ក្រឹត អថវ៌ន ប្រើជាឈ្មោះ មន្តអាគមពួកមួយសំរាប់សូតសែកហៅ ឬ បណ្ដេញភូតបីសាចជាដើម និងពិធីបញ្ចុះគោលចារឹកសន្មតថាជាជ័យភូមិ) ឲ្យពូកែ។ ដោយហេតុថា ព្រះអង្គក្រោធនឹងអស់មន្ត្រីខ្ញុំរាជការ ពុំជួយថែទាំរក្សា បានជាព្រះរាជបុត្រីថ្លោះការទាំងម៉្លេះ ទើបសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រ ស្ដេចដាក់ទំនាយថា : បើមន្ត្រីណាដើរកាត់មុខព្រះវិហារកូនអញ ឲ្យមន្ត្រីនោះអន្តរាយ។ ហេតុនេះហើយ បានជាព្រះវិហារវត្តនោះ នាម៉ឺនដើរកាត់មុខពុំបាន។ សម្ដេច ស្ដេចសាងស្រេចហើយ ស្ដេចធ្វើសង្គាយនាឆ្លងព្រះវិហារវត្តនោះ។ ព្រះអង្គ បង្វែរ ខ្ញុំប្រុស ២១ នាក់ ខ្ញុំស្រី ២១ នាក់ រទេះគោ ២១ នឹម រទេះក្របី២១នឹម ស្រែ២១ ភូមិ២១ សេះ២១ ដំរី២១ ជាដង្វាយព្រះស្រីរតនត្រ័យ ឲ្យបានកុសលនោះ ចំរើនដល់ព្រះរាជបុត្រី។ លុះសំរេច ព្រះរាជពិធី បុណ្យនេះហើយ ព្រះអង្គនាំរាជសេវកាមាត្យ ត្រឡប់ចូលមកក្រុងចតុម្មុខវិញ។

រឿងខាងលើប្រហែលជារឿងនាំឱ្យមានជារឿង ក្រពើអាធន (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ) និង រឿងក្រៃថោង និង ក្រពើឆារ៉ាវ៉ាន់។

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះនាងសម័យចតុមុខចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់សៀម
រថ

រូបភាពតូច|ចម្លាក់ប្រាសាទអង្គរវត្ត, សតវត្សទី១៦, រទេះទឹមរាជសីហ៍
រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| គ្រិស្នា, អជ៌ុន នៅ កុរុក្សេត្រ, គំនូរនៅសតវត្សទី 18-19 ។
រថ ( Proto-Indo-Iranian : *Hrátʰas, Vedic Sanskrit : रथ, IAST   ; Avestan : raθa ) គឺជាពាក្យ ឥណ្ឌូ - អ៊ីរ៉ង់ មានន័យថា រទេះ  ។ ពាក្យនេះត្រូវបានគេប្រើប្រាស់តាំងពីបុរាណកាលសម្រាប់ទាំងរទេះ និងយានជំនិះផ្សេងទៀតដែលទាញដោយសត្វ ឬមនុស្ស ជាពិសេស ប្រាសាទរថ ធំ ឬរទេះដែលប្រើក្នុងក្បួនដង្ហែសាសនាឥណ្ឌា ដើម្បីដង្ហែរូបអាទិទេព។
រថ: អរិយធម៌ Harappan

អរិយធម៌ Harappan 
ស្តាំ|រូបភាពតូច| រូបចម្លាក់ស្ពាន់នៃរទេះគោ និងអ្នកជិះពីកន្លែងស្តុកទុកនៅ Daimabad, Maharashtra - Late Harappan, c2000 BCE
តំបន់ អរិយធម៌ជ្រលងភ្នំ Indus នៃ Daimabad និង Harappa ក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា មានភស្តុតាងសម្រាប់ការប្រើប្រាស់រទេះគំរូដីឥដ្ឋនៅដើមឆ្នាំ 3500 មុនគ.ស ក្នុងកំឡុងដំណាក់កាលរ៉ាវី។ មានភស្តុតាងនៃយានជំនិះដែលមានកង់ (ជាពិសេសម៉ូដែលខ្នាតតូច) នៅក្នុងអរិយធម៌ជ្រលងភ្នំ Indus ប៉ុន្តែមិនមែនរទេះសេះទេ។  នេះ​បើ​តាម​លោក Kenoyer។

រទេះដែលនៅសេសសល់ពីសម័យទង់ដែង-សំរិទ្ធដំបូងបំផុតដែលត្រូវបានរកឃើញនៅ Sinauli ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ឆ្នាំ 1900 មុនគ.ស ដែលត្រូវបានបកស្រាយដោយអ្នកខ្លះថាជា "រទេះសេះ" ដែលព្យាករណ៍ពីការមកដល់នៃពួកឥណ្ឌូ-អារីយ៉ានដែលផ្តោតលើសេះ។    អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​ជំទាស់ ដោយ​កត់​សម្គាល់​ថា កង់​រឹង​ជា​របស់​រទេះ មិន​មែន​រទេះ​ទេ។
រថ: ឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន

ឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន 

 ប្រូតូ-ឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់ 
រទេះសេះ ក៏ដូចជាការគោរព និងពិធីដែលជាប់ទាក់ទងគ្នា ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយជនជាតិឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់  ហើយរទេះសេះ និងរទេះសេះត្រូវបានណែនាំនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាដោយពួកឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន។    [note 1]

ភ័ស្តុតាងដំបូងបំផុតសម្រាប់រទេះនៅ អាស៊ីកណ្តា ល (នៅលើ ទន្លេ Oxus ) មានកាលបរិច្ឆេទដល់សម័យ Achaemenid (ក្រៅពីរទេះសេះដែលប្រើដោយគោ ដូចដែលបានឃើញនៅលើ petroglyphs ) ។  គ្មានការបញ្ចុះសពរទេះសេះ Andronovian ត្រូវបានគេរកឃើញនៅភាគខាងត្បូងនៃ Oxus នោះទេ។ 

 ភស្តុតាងអត្ថបទ 
រទេះសេះបង្ហាញរាងយ៉ាងលេចធ្លោនៅក្នុង រិគវេទ ដែលបង្ហាញពីវត្តមានរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងសហវត្សទី 2 មុនគ.ស.។ គួរកត់សម្គាល់ថា រឹគវេដា មានភាពខុសប្លែកគ្នារវាង រថ (រទេះ) និង អនាស (ច្រើនតែបកប្រែថា " រទេះ ")។  រទេះសេះ រិគវេទ ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​ថា​ធ្វើ​ពី​ឈើ​សាល់ម៉ាលី ( Bombax ceiba ; RV 10.85.20), Khadira និង​Simsapa (RV 3.53.19) ដើមឈើ។ ខណៈពេលដែលចំនួន កង់ ប្រែប្រួល ការវាស់វែងរទេះសម្រាប់ការកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធនីមួយៗត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង Shulba Sutras ។

រទេះសេះក៏បង្ហាញយ៉ាងលេចធ្លោនៅក្នុងអត្ថបទក្រោយៗទៀត រួមមាន វេទ ពោរ៉ាណា និងវីរភាពដ៏អស្ចារ្យនៃ រាមាយណៈ និង មហាភារត ។ ជាការពិត អាទិទេពហិណ្ឌូ ភាគច្រើនត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអ្នកជិះ។ ក្នុងចំណោម អាទិទេព រិគវេទ ជាពិសេស Ushas "Dawn" ជិះរទេះសេះក៏ដូចជា អគ្នី ក្នុងមុខងាររបស់គាត់ជាអ្នកនាំសាររវាងព្រះនិងបុរស។ នៅក្នុង RV 6.61.13 ទន្លេ Sarasvati ត្រូវបានពិពណ៌នាថាធំទូលាយ និងលឿនដូចរទេះសេះ។

 នៅសល់ 

មានការពណ៌នាខ្លះនៃរទេះសេះក្នុងចំណោម petroglyphs នៅក្នុងថ្មភក់នៃ ជួរ Vindhya ។ រូបភាពពីរនៃរទេះសេះត្រូវបានរកឃើញនៅ Morhana Pahar, Mirzapur ។ មួយ​បង្ហាញ​ក្រុម​សេះ​ពីរ​ក្បាល ដោយ​មាន​ក្បាល​អ្នក​បើក​ម្នាក់​មើល​ឃើញ។ មួយទៀតគូរដោយសេះបួន មានកង់ប្រាំមួយ ហើយបង្ហាញអ្នកបើកបរឈរឡើងក្នុងប្រអប់រទេះធំមួយ។ រទេះ​នេះ​កំពុង​ត្រូវ​បាន​គេ​វាយ​ប្រហារ ដោយ​មាន​តួ​អង្គ​កាន់​ខែល និង​ដំបង​ឈរ​នៅ​ផ្លូវ ហើយ​មនុស្ស​ម្នាក់​ទៀត​ប្រដាប់​ដោយ​ធ្នូ និង​ព្រួញ​គំរាម​កំហែង​ខាង​ស្តាំ​របស់​វា។ វាត្រូវបានគេណែនាំ (Sparreboom 1985:87) ថាគំនូរបានកត់ត្រារឿងមួយ ដែលភាគច្រើនប្រហែលជាមានតាំងពីដើមសតវត្សមុនគ.ស ពីចំណុចកណ្តាលមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់នៃ គង្គា – Yamuna វាលទំនាបចូលទៅក្នុងទឹកដីនៃកុលសម្ព័ន្ធម៉ាញ់ neolithic នៅឡើយ។ គំនូរទាំងនោះនឹងក្លាយជាតំណាងនៃបច្ចេកវិទ្យាបរទេស ប្រៀបធៀបទៅនឹងផ្ទាំងគំនូរថ្ម Arnhem Land Aboriginal ដែលពណ៌នាជនជាតិលោកខាងលិច។ រទេះ​ពិត​ប្រាកដ​ដែល​ឆ្លាក់​ចូល​ក្នុង ​ចេតិយ Sanchi មាន​កាល​បរិច្ឆេទ​ប្រហែល​នៅ​សតវត្ស​ទី​១ មុន​គ.ស.។
រថ: ប្រូតូ-ឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់

ប្រូតូ-ឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់ 
រទេះសេះ ក៏ដូចជាការគោរព និងពិធីដែលជាប់ទាក់ទងគ្នា ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយជនជាតិឥណ្ឌូ-អ៊ីរ៉ង់  ហើយរទេះសេះ និងរទេះសេះត្រូវបានណែនាំនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាដោយពួកឥណ្ឌូ-អារីយ៉ាន។    [note 1]

ភ័ស្តុតាងដំបូងបំផុតសម្រាប់រទេះនៅ អាស៊ីកណ្តា ល (នៅលើ ទន្លេ Oxus ) មានកាលបរិច្ឆេទដល់សម័យ Achaemenid (ក្រៅពីរទេះសេះដែលប្រើដោយគោ ដូចដែលបានឃើញនៅលើ petroglyphs ) ។  គ្មានការបញ្ចុះសពរទេះសេះ Andronovian ត្រូវបានគេរកឃើញនៅភាគខាងត្បូងនៃ Oxus នោះទេ។
រថ: ភស្តុតាងអត្ថបទ

ភស្តុតាងអត្ថបទ 
រទេះសេះបង្ហាញរាងយ៉ាងលេចធ្លោនៅក្នុង រិគវេទ ដែលបង្ហាញពីវត្តមានរបស់ពួកគេនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងសហវត្សទី 2 មុនគ.ស.។ គួរកត់សម្គាល់ថា រឹគវេដា មានភាពខុសប្លែកគ្នារវាង រថ (រទេះ) និង អនាស (ច្រើនតែបកប្រែថា " រទេះ ")។  រទេះសេះ រិគវេទ ត្រូវ​បាន​ពិពណ៌នា​ថា​ធ្វើ​ពី​ឈើ​សាល់ម៉ាលី ( Bombax ceiba ; RV 10.85.20), Khadira និង​Simsapa (RV 3.53.19) ដើមឈើ។ ខណៈពេលដែលចំនួន កង់ ប្រែប្រួល ការវាស់វែងរទេះសម្រាប់ការកំណត់រចនាសម្ព័ន្ធនីមួយៗត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុង Shulba Sutras ។

រទេះសេះក៏បង្ហាញយ៉ាងលេចធ្លោនៅក្នុងអត្ថបទក្រោយៗទៀត រួមមាន វេទ ពោរ៉ាណា និងវីរភាពដ៏អស្ចារ្យនៃ រាមាយណៈ និង មហាភារត ។ ជាការពិត អាទិទេពហិណ្ឌូ ភាគច្រើនត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអ្នកជិះ។ ក្នុងចំណោម អាទិទេព រិគវេទ ជាពិសេស Ushas "Dawn" ជិះរទេះសេះក៏ដូចជា អគ្នី ក្នុងមុខងាររបស់គាត់ជាអ្នកនាំសាររវាងព្រះនិងបុរស។ នៅក្នុង RV 6.61.13 ទន្លេ Sarasvati ត្រូវបានពិពណ៌នាថាធំទូលាយ និងលឿនដូចរទេះសេះ។
រថ: នៅសល់

នៅសល់ 

មានការពណ៌នាខ្លះនៃរទេះសេះក្នុងចំណោម petroglyphs នៅក្នុងថ្មភក់នៃ ជួរ Vindhya ។ រូបភាពពីរនៃរទេះសេះត្រូវបានរកឃើញនៅ Morhana Pahar, Mirzapur ។ មួយ​បង្ហាញ​ក្រុម​សេះ​ពីរ​ក្បាល ដោយ​មាន​ក្បាល​អ្នក​បើក​ម្នាក់​មើល​ឃើញ។ មួយទៀតគូរដោយសេះបួន មានកង់ប្រាំមួយ ហើយបង្ហាញអ្នកបើកបរឈរឡើងក្នុងប្រអប់រទេះធំមួយ។ រទេះ​នេះ​កំពុង​ត្រូវ​បាន​គេ​វាយ​ប្រហារ ដោយ​មាន​តួ​អង្គ​កាន់​ខែល និង​ដំបង​ឈរ​នៅ​ផ្លូវ ហើយ​មនុស្ស​ម្នាក់​ទៀត​ប្រដាប់​ដោយ​ធ្នូ និង​ព្រួញ​គំរាម​កំហែង​ខាង​ស្តាំ​របស់​វា។ វាត្រូវបានគេណែនាំ (Sparreboom 1985:87) ថាគំនូរបានកត់ត្រារឿងមួយ ដែលភាគច្រើនប្រហែលជាមានតាំងពីដើមសតវត្សមុនគ.ស ពីចំណុចកណ្តាលមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់នៃ គង្គា – Yamuna វាលទំនាបចូលទៅក្នុងទឹកដីនៃកុលសម្ព័ន្ធម៉ាញ់ neolithic នៅឡើយ។ គំនូរទាំងនោះនឹងក្លាយជាតំណាងនៃបច្ចេកវិទ្យាបរទេស ប្រៀបធៀបទៅនឹងផ្ទាំងគំនូរថ្ម Arnhem Land Aboriginal ដែលពណ៌នាជនជាតិលោកខាងលិច។ រទេះ​ពិត​ប្រាកដ​ដែល​ឆ្លាក់​ចូល​ក្នុង ​ចេតិយ Sanchi មាន​កាល​បរិច្ឆេទ​ប្រហែល​នៅ​សតវត្ស​ទី​១ មុន​គ.ស.។