កន្យសត្ត: បំណែងចែក

បំណែងចែក
ស័កកន្យសត្វត្រូវបានបែងចែកជាបីសម័យកាល: បុរាណពន្ធុ នវពន្ធុ និង ចតុរវគ៌ ហើយនិង ប្រាំពីរជំនាន់: បុរាណូសាកន្យ ឧសាកន្យ អប្បកន្យ មានក្កន្យ ពហុកន្យ ពហុឥស្ឋកន្យ និង សព្វេកន្យ។ សម័យចតុរវគ៌ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយគណៈកម្មាការស្ត្រឹតលេខន៍អន្តរជាតិនៅ ខែមិថុនា ២០០៩ ហើយបច្ចេកសព្ទពីមុនគឺ សម័យតតិយៈ លែងប្រើជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ២០០៤ ដោយសារតែត្រូវបែងចែកកន្យសត្វទៅជាច្រើនសម័យទៀតដូចនឹងសម័យកាលក្នុងស័កបុរាណសត្វ និង មជ្ឈិមសត្វមុនៗនេះ។International Stratigraphic Chart ការប្រើប្រាស់ទូទៅនៃជំនាន់មួយចំនួនកំឡុងស័កកន្យសត្វជួយដល់ពួកបុរាណប្រាណវិទូ រឺ បាសាណីភូតវិទូ រៀបចំនិងចាត់ជាក្រុមកាន់តែត្រឹមត្រូវនូវព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗជាច្រើនដែលបានកើតឡើងកំឡុងអន្តរកាលដ៏ខ្លីជាប់ទាក់ទងគ្នា។ ការយល់ដឹងអំពីស័កនេះគឺកាន់តែពិស្ដារជាងស័កផ្សេងៗទៀតព្រោះសិលានៅខ្ចីជាប់ពាក់ព័ន្ធគ្នា គង់វង្សនៅល្អបានភ្ជាប់ជាមួយស័កនេះ។

បុរាណពន្ធុ
បុរាណពន្ធុអូសបន្លាយចាប់ពីពេលវិនាសកម្មនៃពួកឌីណូស៊័រមិនចេះហោះ កាលពី ៦៦ លានឆ្នាំ មកដល់ដើមដំបូងនៃសម័យនវពន្ធុ កាលពី ២៣,០៣ លានឆ្នាំមុន។ វារំលេចនូវជំនាន់បី: បុរាណូសាកន្យ ឧសាកន្យ និង អប្បកន្យ។   thumb|បាស៊ីឡូស៊័រ

ជំនាន់បុរាណូសាកន្យបានអូសបន្លាយពី ៦៦លាន ដល់ ៥៦លានឆ្នាំកន្លងទៅ។ ពួកថនិកសត្វមានសុកសម័យថ្មីនេះក៏មានកំណើតកំឡុងសម័យនេះដែរ។ ជំនាន់បុរាណូសាកន្យគឺជាចំណុចអន្តរកាលរវាងការបំផ្លិចបំផ្លាញ ដែលជា វិនាសកម្ម ក-ត. មកដល់ពេលបរិស្ថានពោរពេញទៅដោយព្រៃស្បាតដែលជំនាន់នោះហើយគឺជាដើមជំនាន់ឧសាកន្យ។ ដើមជំនាន់បុរាណូសាកន្យបានឃើញនូវការវិលត្រឡប់មកសភាពដើមវិញនៃភពផែនដី។ ទ្វីបមួយចំនួនបានចាប់ផ្ដើមលេចរូបរាងឡើងដូចសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ប៉ុន្តែទ្វីបទាំងឡាយ និង អនុទ្វីបឥណ្ឌាត្រូវបានឃ្លាតចាកឆ្ងាយពីគ្នា។ អាផ្វ្រូអឺរ៉ាស៊ីត្រូវបានញែកចេញពីគ្នាដោយសមុទ្រតេធីស និង ក្រុមទ្វីបអាមេរិកត្រូវបានញែកចេញពីគ្នាដោយច្រកប៉ាណាម៉ា ដែលកាលណោះដីសន្ទះមិនទាន់បានកកើតនៅឡើយ។ ជំនាន់នេះបានលេចឡើងនូវបំរែបំរួលកំដៅជាសកល រួមមានទាំងព្រៃស្បាត ហើយក៏មានការប្រែប្រួលទៅដល់តំបន់អក្ខោសានថែមទៀត។ មហាសមុទ្រទាំងប៉ុន្មានសំបូរទៅដោយពួកឆ្លាម ដូចកាលដែលពួកល្មូនធំៗធ្លាប់បានមានវត្តមានលើសលប់តែក៏ត្រូវបានផុតពូជសាបសូន្យអស់ទៅហើយ។ ពួកថនិកសត្វបុរាណបានមកបំពេញពិភពលោកដូចជាពួក​ក្រវីសទន្ត (ពួកមំសាសីផុតពូជ មិនពាក់ព័ន្ធទៅនឹងពួកមំសាសីដែលកំពុងតែមានស្រាប់នៅសព្វថ្ងៃនេះទេ)។

ជំនាន់ឧសាកន្យបានរាប់ចាប់ពីចន្លោះ ៥៦ លានឆ្នាំ ដល់ ៣៣,៩ លានឆ្នាំមុន។ នៅដើម​ជំនាន់ឧសាកន្យ ប្រភេទសត្វជាច្រើនកំពុងតែរស់នៅក្នុងព្រៃស្ដុកដែលមិនពាក់ព័ន្ធគ្នាទៅនឹងទំរង់សត្វមាឌធំៗ ដូចនៅក្នុងជំនាន់បុរាណូសាកន្យនោះទេ។ គ្មានសត្វណាលើសពីទំងន់១០គីឡូក្រាមឡើយ។ ចំណោមប្រភេទសត្វទាំងនោះមានពួកវានរសត្វដើមដំបូងៗ ពួកពិន្ទង និងពួកសេះរួមជាមួយទំរង់ថនិកសត្វដើមដំបូងជាច្រើនផ្សេងៗទៀត។  នៅកំពូលនៃខ្សែចង្វាក់អាហារគឺពួកបក្សីធំៗ ដូចជាបរាគ្រែខ្ស។ សីតុណ្ហភាព៣០អង្សារសេដែលមានភាពប្រែប្រួលតិចតួចចាប់ពីអក្ខោសានម្ខាងទៅអក្ខោសានម្ខាងទៀត។ នៅមជ្ឈិម-ឧសាកន្យចរន្តទឹកចក្រាក្ខោសាន-អង់តាទិករវាងអូស្ត្រាលីនិងអង់តាកទិកបានកកើតមានឡើង។ ចរន្តទឹកនេះបានបង្អាក់រំខានចរន្តទឹកមហាសមុទ្រទូទាំងពិភពលោកនិងជាលទ្ធផលបានធ្វើឱ្យមានផលប៉ះពាល់ដល់ការចុះត្រជាក់ផែនដី ធ្វើឱ្យមានការថយចុះព្រៃស្បាតមួយចំនួន។ ការណ៍នេះបានអនុញ្ញាតិឱ្យពួកថនិកសត្វលូតលាស់ដល់ទំហំប៉ុនសត្វម៉ាម៉ូត ដូចជាពួកពិន្ទង ដែលនៅពេលនោះស្ទើរតែអាចរស់នៅក្នុងទឹកបានទាំងស្រុងទៅហើយ។ ពួកថនិកសត្វដូចជាអ៊ែនឌ្រូសារឆុះ គឺស្ថិតនៅកំពូលលើនៃខ្សែចង្វាក់អាហារ។ ចុងជំនាន់ឧសាកន្យបានឃើញនូវការកកើតសាជាថ្មីនៃរដូវកាលមួយចំនួន ដែលធ្វើឱ្យមានការពង្រីកវិសាលភាពនៃតំបន់ជាច្រើនស្រដៀងនឹងសាវ៉ាណ្ណា រួមជាមួយការរីកលូតលាស់ស្មៅព្រមគ្នាផង។ ចុងជំនាន់ឧសាកន្យត្រូវបានគេកត់សំគាល់ដោយព្រឹត្តិការណ៍វិនាសកម្មឧសាកន្យ-អប្បកន្យ ការប្រឈមគ្នានៃទ្វីបអឺរ៉ុបដែលក្នុងនោះគេស្គាល់ថា ហ្ក្រង់គូពួរ។ 

ជំនាន់អប្បកន្យអូសបន្លាយចាប់ពី ៣៣,៩ លាន រហូតដល់ ២៣,០៣ លានឆ្នាំកន្លងមកហើយ។ អប្បកន្យបានរំលេចឡើងនូវការរីករាលដាលនៃស្មៅដែលនាំអោយមានប្រភេទសត្វថ្មីៗវិវត្តរូបរាងមក រួមមានពួកដំរី ឆ្មា ឆ្កែ ថវិកសត្វដំបូងៗ និងប្រភេទសត្វផ្សេងៗទៀតដែលនៅមានជាទូទៅមកទល់សព្វថ្ងៃនេះ។ ប្រភេទនៃរុក្ខជាតិផ្សេងក៏បានវិវត្តនៅក្នុងសម័យកាលនេះផងដែរ។ សម័យកាលចុះត្រជាក់ក៏មានការលេចឡើងនូវភ្លៀងរដូវដែលនៅតែមានជាធរមាន។ ពួកថនិកសត្វនៅតែបន្តកើនមាឌកាន់តែធំទៅៗ។

នវពន្ធុ
សម័យនវពន្ធុអូសបន្លាយចាប់ពី ២៣,០៣ លាន រហូតដល់ ២,៥៨លានឆ្នាំមុន។ វាមានជំនាន់សំខាន់២: មានក្កន្យ និងពហុកន្យ។

ជំនាន់មានក្កន្យអូសបន្លាយចាប់ពី ២៣,០៣ ដល់ ៥,៣៣៣ លានឆ្នាំកន្លងទៅ និងជារយៈកាលមួយដែលស្មៅបានដុះរាលដាលកាន់តែឆ្ងាយទៅៗ លប់លើសមួយភាគធំនៃពិភពលោក នៅត្រង់កន្លែងដែលគ្មានព្រៃឈើ។ ព្រៃកេល្ប៍បានចំរើនឡើង ដែលជំរុញដល់ការវិវត្តនៃប្រភេទសត្វថ្មីៗ ដូចជាពួកភេសមុទ្រ។ កំឡុងពេលនោះ ពួកវិសមង្គុលីបានលូតលាស់ និងវិវត្តទៅជាមានរូបរាងចំលែកផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន។ ពួកស្វាធំៗបានវិវត្តទៅជា៣០ប្រភេទ។ សមុទ្រតេធីសនៅទីបំផុតបានបិទខ្ជិបដោយការកកើតនៃទៀបកោះអារ៉ាប់ ដែលបន្សល់ទុកត្រឹមតែសំណេះសំណល់ជាសមុទ្រខ្មៅ សមុទ្រក្រហម សមុទ្រមែឌីទែរ៉ានេ និងសមុទ្រកាសព្យែនប៉ុណ្ណោះ។ ការណ៍នេះបានបង្កើននូវភាពស្ងួតសោះកក្រោះ។ រុក្ខជាតិថ្មីៗជាច្រើនបានវិវត្ត: ៩៥% នៃរុក្ខជាតិធញ្ញជាតិបានវិវត្តនៅពាក់កណ្ដាលជំនាន់មានក្កន្យ។

ជំនាន់ពហុកន្យបានបន្តចាប់ពី ៥,៣៣៣ ដល់ ២,៥៨ លានឆ្នាំកន្លងមក។ ពហុកន្យបានលេចធ្លោឡើងនូវបំរែបំរួលអាកាសធាតុយ៉ាងរំជើបរំជួល ដែលនៅទីបំផុតបាននាំមកនូវប្រភេទនៃភូតគ្រាម និងសត្តនិករសម័យថ្មី។ សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេបានរីងស្ងួតអស់ជាច្រើនលានឆ្នាំ (ព្រោះតែយុគទឹកកកបានកាត់បន្ថយកំរិតទឹកសមុទ្រ ការកាត់ផ្ដាច់សមុទ្រអាត្លង់ទិកពីសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ និងកំរិតរំហួតទឹកយ៉ាងខ្លាំងដែលហូរចាក់ពីទន្លេនានា)។ អូស្ត្រាឡូពីតែកបានវិវត្តខ្លួននៅអាភ្វ្រិក ជាការចាប់ផ្ដើមសាខារបស់មនុស្ស (នរសាខា)។ ដីសន្ទះប៉ាណាម៉ាបានកកើតឡើង ហើយពួកសត្វបានផ្លាស់ទីរវាងអាមេរិកខាងជើង និង ខាងអាមេរិកត្បូងកំឡុងមហាបំលាស់ទីអាមេរិក ដែលជាស្លាកស្នាមសេចក្ដីវិនាសលើបរិស្ថានវិទ្យានានាក្នុងតំបន់។ ការផ្លាស់ប្ដូរអាកាសធាតុបាននាំមកដល់: វាលតិណជាតិល្បោះដែលនៅតែបន្តដុះដាលទូទាំងពិភពលោក ខ្យល់មូសុងឥណ្ឌា រហោឋាននៅអាស៊ីកណ្ដាល និងការចាប់ផ្ដើមនៃរហោឋានសាហារ៉ា។ ផែនទីពិភពលោកមិនបានប្រែប្រួលច្រើនទេតាំងពីពេលនោះមក លើកលែងតែបំរែបំរួលបាននាំមកនូវដោយហិមានិយកម្មនៃសម័យចតុរវគ៌ មានដូចជា មហាបឹង ឆកហាដ់សឹន និង សមុទ្របាលទ៍ ។

ចតុរវគ៌
ចតុរវគ៌អូសបន្លាយចាប់ពី ២,៥៨ លានឆ្នាំមុនរហូតដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន ហើយក៏ជាសម័យភូគព្ភសាស្ត្រដ៏ខ្លីបំផុតនៅក្នុងអាយុះភានុសត្តផងដែរ។ សម័យនេះលេចឡើងនូវពួកសត្វសម័យថ្មី និង បំរែបំរួលអាកាសធាតុយ៉ាងគំហុក។ វាត្រូវបានបែងចែកជាពីរជំនាន់: ពហុឥស្ឋកន្យ និង សព្វេកន្យ។

thumb|មហាសត្តនិករនៃអឺរ៉ុបជំនាន់ពហុឥស្ឋកន្យ (ពួកម៉ាម៉ូត ពួកតោគុហ៍ រមាសលោម រមាំងសិរ ពួកសេះ)
ពហុឥស្ឋកន្យបានអូសបន្លាយបន្តពី ២,៥៨ លាន ដល់ ១១.៧០០ ឆ្នាំមុន។ ជំនាន់នេះត្រូវគេកត់សំគាល់បានដោយយុគទឹកកកព្រោះបណ្ដាលឱ្យមានទំនោរចុះត្រជាក់ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅពាក់កណ្ដាលជំនាន់ឧសាកន្យ។ មានសម័យហិមានិយកម្មដាច់ដោយឡែកគ្នាយ៉ាងហោចណាស់ក៏បួនសម័យដែរ ដែលត្រូវបានគេកត់សំគាល់ដោយការដុះនៃកាតឹបទឹកកកទៅឆ្ងាយខាងត្បូង ស្មើនឹងជ្រុងខាង ជ.៤០° ក្នុងតំបន់បរិវេណភ្នំ។ ខណៈពេលនោះ អាភ្វ្រិកបានឆ្លងកាត់នូវទំនោរនៃសំងួតកម្មដែលបណ្ដាលឱ្យមានការកកើតនៃរហោស្ថានសាហារ៉ា ណាមីប និងកាឡាហារី។ ពួកសត្វជាច្រើនបានវិវត្តខ្លួន រួមមានពួកម៉ាម៉ូត ពួកសត្វកំជិលលើដីមាឌយក្ស ពួកចចកកំណាច ពួកឆ្មាចង្កូមធំ និងពួកអូម៉ូសាព្យាងដែលល្បីឈ្មោះបំផុត។ ១០០.០០០ ឆ្នាំកន្លងទៅ បានកត់សំគាល់ឱ្យឃើញនូវទីបញ្ចប់នៃភាពរាំងស្ងួតដ៏អាក្រក់បំផុតនៅអាភ្វ្រិក ហើយក៏នាំឱ្យមានការវាតទីនៃពួកមនុស្សបុព្វកាល។ កាលគ្រា ជំនាន់ពហុឥស្ឋកន្យបានខិតជិតមកដល់ មហន្តរាយយ៉ាងធំមួយបានលុបបំបាត់មហាសត្តនិកររបស់ពិភពលោកយ៉ាងច្រើន រួមមានប្រភេទសត្វនររូបមួយចំនួន ដូចជា ពួកនេអង់ឌែតាល់។ ទ្វីបទាំងឡាយត្រូវបានប៉ះពាល់ ប៉ុន្តែអាភ្វ្រិកបែរជាមានការប៉ះពាល់តិចតួចទៅវិញ។ វានៅតែមានពួកសត្វមាឌធំៗជាច្រើនបាននៅគង់វង្ស ដូចជាពពួកសត្វដំរីទឹកជាដើម។

ជំនាន់សព្វេកន្យបានចាប់ផ្ដើម ១១.៧០០ ឆ្នាំកន្លងទៅនិងបានបន្តមកដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន។ ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានកត់ទុកទាំងឡាយ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកស្ថិតនៅក្នុងព្រំដែនកំណត់នៃជំនាន់សព្វេកន្យ។ សកម្មភាពរបស់មនុស្សត្រូវបានគេស្ដីបន្ទោសចំពោះការផុតពូជដ៏ធំធេងដែលបានចាប់ផ្ដើមប្រហែល ១០.០០០ ឆ្នាំកន្លងទៅ ទោះបីយ៉ាងនេះក្ដី ប្រភេទសត្វកំពុងតែជិតផុតពូជទាំងនោះមានកំណត់ត្រាតាំងពីសម័យបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មមកម៉្លេះ។ ការណ៍នេះជួនកាលត្រូវបានហៅថា វិនាសកម្មលើកទីប្រាំមួយ។ វាត្រូវបានគេទាញសេចក្ដីជារឿយៗថាប្រភេទសត្វដែលគេបានកត់ត្រាទុកជាង ៣២២ ប្រភេទ បានផុតពូជដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្សចាប់តាំងពីសម័យបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម តែអត្រានេះអាចមានច្រើនស្មើនឹងប្រភេទសត្វ ៥០០ ប្រភេទ បើរាប់ប្រភេទសត្វឆ្អឹងកងតែមួយមុខគត់ ភាគច្រើនការផុតពូជបានកើតឡើងបន្ទាប់ពីឆ្នាំ១៩០០ មក។