វៀងច័ន្ទន៍: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រូបភាពតូច|199x199ភីកសែល| បានថាឡាត សិលាចារឹកមន (គ.ស.ទី៩) ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៦៨ នៅតំបន់ដែលមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុផ្សេងទៀត បញ្ជាក់អំពីវត្តមានរបស់មនបុរាណ។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅសារមន្ទីរ ហោព្រះកែវ ក្រុងវៀងច័ន្ទ ប្រទេសឡាវ  
រូបភាពតូច| ចម្លាក់ ព្រះពុទ្ធ នៅ ព្រះធាតុហ្លួង
រូបភាពតូច| ហោព្រះកែវ ឬប្រាសាទព្រះពុទ្ធមរកត

 រាជាណាចក្ររដ្ឋ ទីក្រុងទ្វារវតី 
នៅ​សតវត្ស​ទី​៦ នៅ​ជ្រលង ​ទន្លេ​ចៅប្រាយ៉ា ជនជាតិ​មន ​បាន​រួម​គ្នា​បង្កើត ​នគរ​ទ្វាវតី ។ នៅភាគខាងជើង ហរិញ្ជ័យ( ឡាំភូន ) បានលេចចេញជាអំណាចគូប្រជែងជាមួយ ទ្វារវតី ។ នៅសតវត្សទី៨ ពួកមនបានរុញច្រានភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋទីក្រុង គឺនៅហ្វាដេត ( កាឡាស៊ីន សម័យទំនើប ភាគឦសានប្រទេសថៃ) ស្រីគោតបុរ  នៅជិតក្រុង ថាខេក ឡាវ មឿងស៊ូ ( ហ្លួងព្រះបាង ) និងចន្ទបុរី (វៀងចន្ទន៍)។ នៅសតវត្សទី ៨ នៃគ.ស. ស្រីគោតបុរ គឺជារដ្ឋខ្លាំងបំផុតនៃរដ្ឋទីក្រុងដំបូងទាំងនេះ ហើយបានគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្មពាសពេញតំបន់មេគង្គកណ្តាល។ រដ្ឋទីក្រុងត្រូវបានចងភ្ជាប់គ្នាដោយនយោបាយ ប៉ុន្តែមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា និងបានណែនាំ ព្រះពុទ្ធសាសនារវាទ ពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា ស្រីលង្កា ទូទាំងតំបន់។      

 ទេវកថា 
មហាវីរជនលាវ  ព្រះលក្ខណ៍ព្រះរាម អះអាងថា ព្រះអង្គម្ចាស់ ថត្តរដ្ឋ បានបង្កើតទីក្រុង នៅពេលដែលព្រះអង្គចាកចេញពីនគរលាវ មឿងឥន្ទបត្ថ មហានគរ ព្រោះតែព្រះអង្គត្រូវបានបដិសេធការឡើងសោយរាជ្យជំនួសព្រះអនុជ។ ថត្តរដ្ឋ បាន​បង្កើត​ទីក្រុង​មួយ​ឈ្មោះ មហាធានី ស៊ីផានផៅ នៅ​ត្រើយ​ខាង​លិច​នៃ ​ទន្លេ​មេគង្គ ; ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេនិយាយថាក្រោយមកបានក្លាយជា ឧប្បលធានី ប្រទេសថៃ ។ ថ្ងៃមួយ នាគ ក្បាលប្រាំពីរ ប្រាប់ថត្តរដ្ឋ ឱ្យចាប់ទីក្រុងថ្មីនៅត្រើយខាងកើតទន្លេទល់មុខ មហាធានី ស៊ីផាន់ផៅ ។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានហៅទីក្រុងនេះ ថា ចន្ទបុរីស្រីសត្តនខាន់ហុដ; ដែលត្រូវបានគេនិយាយថាជាអ្នកកាន់តំណែងមុននៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ទំនើប។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]

ផ្ទុយពី ព្រះលក្ខណ៍ព្រះរាម ប្រវត្ដិវិទូភាគច្រើនជឿថា វៀងចន្ទន៍ គឺជាកន្លែងតាំងទីលំនៅរបស់មនសម័យដើម ដែលក្រោយមកបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ អាណាចក្រខ្មែរ ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១១ និងទី ១២ ជាពេលដែលប្រជាជន ឡាវ និង ថៃ ត្រូវបានគេជឿថាបានចូល អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពី ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន មន និងខ្មែរមួយចំនួនដែលនៅសល់នៅក្នុងតំបន់នេះបានផ្លាស់ប្តូរ ឬបញ្ចូលទៅក្នុងអរិយធម៌លាវ ដែលនឹងវ៉ាដាច់តំបន់នេះក្នុងពេលក្រោយៗនេះ។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]

 ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរ 
ឯកសារយោងដំបូងបំផុតនៃឈ្មោះវៀងចន្ទន៍អាចឃើញនៅលើសិលាចារឹកវៀតណាមរបស់អ្នកឧកញ៉ា Đỗ Anh Vũ ចុះថ្ងៃទី ១១៥៩ កំឡុងជម្លោះខ្មែរ-វៀតណាម។ សិលាចារឹកចែងថានៅឆ្នាំ ១១៣៥ វ៉ាន់ឌៀន (វៀងចន្ទន៍) ដែលជាសេនាធិការនៃចេនឡា ( អាណាចក្រខ្មែរ ) បានលុកលុយ ង៉ឺអាន ប៉ុន្តែត្រូវបានអ្នកឧកញ៉ាដេញតាម។ អ្នកឧកញ៉ាបានដឹកនាំទ័ពដេញតាមអ្នកឈ្លានពានរហូតដល់Vũ Ôn? (មិន​បាន​ពិនិត្យ) រួច​ត្រឡប់​មក​វិញ​ជាមួយ​នឹង​ឈ្លើយ។  ឈ្មោះនេះប្រហែលជាមានប្រភពមកពី វិនតាន ដែលជានគរដែលគេសន្មត់ថាមានទីតាំងនៅ ខ្ពង់រាប គោរាជ ដែលត្រូវបានលើកឡើងដោយអ្នកនិពន្ធជនជាតិចិនសតវត្សទីប្រាំបួនបានពិពណ៌នាអំពីផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែលបានចាប់ផ្តើមនៅ ហាណូយ ហើយឆ្លងកាត់ភ្នំភាគខាងលិចទៅកាន់ វិនតាន(ចេនឡាគោក)។

 ឡានឆាង និងការគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង 
នៅឆ្នាំ 1354 នៅពេលដែល ហ្វាង៉ុម បានបង្កើតនគរ ឡានឆាង  ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍បានក្លាយជាទីក្រុងរដ្ឋបាលដ៏សំខាន់មួយ ទោះបីជាវាមិនត្រូវបានបង្កើតជារាជធានីក៏ដោយ។ ព្រះបាទ ​សត្ថាធិរាជ​បាន​បង្កើត​វា​ជា​រាជធានី ឡានឆាង ជា​ផ្លូវការ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៥៦៣ ដើម្បី​បញ្ចៀស​ការ​ឈ្លានពាន​របស់​ភូមា។  នៅពេលដែល ឡានឆាង បានដួលរលំនៅឆ្នាំ 1707 វាបានក្លាយជា ព្រះរាជាណាចក្រឯករាជ្យនៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៧៧៩ វា​ត្រូវ​បាន​មេទ័ព​សៀម​ច្បាំង​ដណ្តើ ម ​យក​បាន ហើយ​បាន​ធ្វើ​ជា​អាណាចក្រ ​សៀម ។

នៅពេលដែលព្រះបាទ អនុវង្ស បានលើកការបះបោរមិនបានសម្រេច វាត្រូវបានបំផ្លាញដោយកងទ័ព សៀម នៅឆ្នាំ១៨២៧។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានដុតបំផ្លាញ និងត្រូវបានលួចយកវត្ថុបុរាណរបស់ឡាវស្ទើរតែទាំងអស់ រួមទាំងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធ និងមនុស្សផងដែរ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍មានសភាពទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងខ្លាំង ជនភៀសខ្លួន និងបាត់ខ្លួនចូលទៅក្នុងព្រៃ នៅពេលដែលពួកបារាំងមកដល់។ ទីបំផុតវាបានឆ្លងទៅការគ្រប់គ្រង របស់បារាំង នៅឆ្នាំ 1893 ។ វាបានក្លាយជារាជធានីនៃអាណាព្យាបាលបារាំងនៃប្រទេសឡាវក្នុងឆ្នាំ 1899 ។ ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម​បារាំង ទីក្រុង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​កសាង​ឡើង​វិញ ហើយ​ប្រាសាទ​ពុទ្ធសាសនា​ផ្សេង​ៗ​ទៀត​ដូច​ជា ព្រះធាតុហ្លួង, ហោព្រះកែវ ត្រូវ​បាន​ជួសជុល​ឡើង​វិញ។

ក្នុងអំឡុងពេលគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ជនជាតិវៀតណាមត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់ប្រទេសឡាវ ដែលជាលទ្ធផល 53% នៃប្រជាជននៅទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ជាជនជាតិវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ 1943។  នៅចុងឆ្នាំ 1945 បារាំងបានរៀបចំផែនការមហិច្ឆិតាមួយដើម្បីផ្លាស់ទីប្រជាជនវៀតណាមដ៏ច្រើនទៅកាន់តំបន់សំខាន់ៗចំនួនបី (ដូចជា វាលទំនាបវៀងចន្ទន៍ តំបន់ សុវណ្ណខេត្ត និង ខ្ពង់រាប បលវេន ) ដែលគ្រាន់តែត្រូវបានរំខានដោយការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន។  ប្រសិនបើផែនការនេះត្រូវបានអនុវត្ត យោងទៅតាម លោក Martin Stuart-Fox ឡាវប្រហែលជាបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងលើប្រទេសរបស់ខ្លួន។ 

ក្នុងកំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍បានដួលរលំដោយការតស៊ូតិចតួច ហើយត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងជប៉ុន ក្រោមការបញ្ជារបស់ សាកូ ម៉ាសាណូរី ។  នៅថ្ងៃទី 9 ខែមីនា ឆ្នាំ 1945 ទាហានឆត្រយោងបារាំងបានមកដល់ ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងឡើងវិញនៅថ្ងៃទី 24 ខែមេសា ឆ្នាំ  

 ឯករាជ្យ 
ទីក្រុងនេះបានក្លាយជារាជធានីជាតិនៃ រដ្ឋឡាវឯករាជ្យថ្មី ក្នុងឆ្នាំ 1953 ។

ខណៈ​ដែល ​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​ឡាវ ​បាន​ផ្ទុះ​ឡើង​រវាង ​រាជ​រដ្ឋាភិបាល​ឡាវ និង ​ប៉ាថេត​ឡាវ ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​បាន​ក្លាយ​ជា​អស្ថិរភាព។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ 1960 គង់ ឡី បានដណ្ដើមយករាជធានី ហើយទទូចឱ្យ សុវណ្ណភូមិ ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅពាក់កណ្តាលខែធ្នូ ភូមា ណូសាវ៉ាន់ បន្ទាប់មកបានដណ្តើមយករាជធានី ផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលភូមា និងបានតែងតាំង ប៊ូ អ៊ុំ ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1975 កងទ័ពប៉ាថេតឡាវបានផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ទីក្រុង ហើយជនជាតិអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសចេញពីរាជធានី។ នៅថ្ងៃទី 23 ខែសីហា ឆ្នាំ 1975 ស្ត្រីជនជាតិឡាវចំនួន 50 នាក់បានចូលរួមជានិមិត្តរូបនៃការរំដោះទីក្រុង។  នៅថ្ងៃទី 2 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1975 បក្សកុម្មុយនិស្ត ប៉ា ថេតឡាវ បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ វាយលុក ព្រះរាជាណាចក្រលាវ ហើយប្តូរឈ្មោះប្រទេសទៅជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ ដែលបានបញ្ចប់ សង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវ ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ការបះបោរនៅប្រទេសលាវ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងព្រៃ ដោយមានក្រុមប៉ាថេតឡាវបានប្រយុទ្ធជាមួយក្រុមជនជាតិម៉ុង និងពួករាជានិយម។

ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ​នៃ ​ការ​ប្រកួត​កីឡា​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ឆ្នាំ​២០០៩ ។ ការប្រកួតចំនួន 18 ត្រូវបានទម្លាក់ពីការប្រកួតមុនៗដែលធ្វើឡើងក្នុងប្រទេសថៃ ដោយសារព្រំដែនជាប់ព្រំដែនរបស់ប្រទេសឡាវ និងកង្វះសម្ភារៈបរិក្ខារគ្រប់គ្រាន់ក្នុងទីក្រុងវៀងច័ន្ទ។