បុរេប្រវត្តិកម្ពុជា: ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិ

ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិ

តាមរយៈបុរេប្រវត្តិខ្មែរគេពុំទាន់រកឃើញអ្វីឲ្យដិតដល់ខ្លាំងទេ។ ចំពោះយុគថ្មគេរកឃើញដានខ្លះៗដែរ នៅឆ្នាំ ១៩៦៣ លោកអឺ.ស៊័ររីន (E.Saurin) បានរកឃើញថ្មចាំងនៅចន្លោះ ខេត្តក្រចេះ និង ស្ទឹងត្រែង ក្រៅពីនោះគេរកឃើញនៅតំបន់អង្គរខ្លះដែរ។ ហើយគេរកឃើញស្ថានីយ៍ចំនួន ៦ ទៀត ដែលទាក់ទងនឹងយុគថ្មរំលីងលាយលោហធាតុមកទល់សព្វថ្ងៃ។

thumb|ពូថៅថ្មរំលីងមានពន្លួញ

ស្ថានីយ៍សំរោងសែន-អន្លង់ផ្ដៅ-ម្លូព្រៃ សំរោងសែនជាស្ថានីយ៍ស្ថិតនៅកំពង់ឆ្នាំងខាងជើងបឹងទន្លេសាប ស្ថានីយ៍នេះមានកំពស់​ ៥ មាត្រ ផ្ទៃក្រឡា ៦០០០ មាត្រក្រឡា។ រកឃើញដោយលោករ៉ូខ្វេស (Roques) នៅឆ្នាំ ១៨៧៦ ហើយបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ ១៨៧៩។ ហើយបន្តមកមានបីនាក់ទៀតគឺលោកមូរ៉ា (Moura) ១៨៨២ លោកអាយម៉ូនីញ៉េ (Aymonier) ១៩០១ និង លោកម៉ង់ស៊ុយ (Mansuy) ១៩០២ និង ១៩២៣ បានធ្វើការុករកនៅទីនោះ។ ការរកឃើញនេះគឺជាជំហានដំបូងនៃបុរេប្រវត្តិអាស៊ីអាគ្នេយ៍។

អន្លង់ផ្ដៅគឺជាស្ថានីយ៍នៅចំងាយ ៣០ គ.ម ភាគអាគ្នេយ៍ពីសំរោងសែនមានប្រដាប់ប្រដាដូចស្ថានីយ៍ខាងលើដែរ។ លោកម៉ង់ស៊ុយជាអ្នករកឃើញស្ថានីយ៍នេះនៅឆ្នាំ ១៩០២។ ម្លូព្រៃស្ថិតនៅខាងជើងខេត្តព្រះវិហារដែលរកឃើញដោយលោកប៉េ-ឡឺវី (P.le vy) នៅឆ្នាំ ១៩៤៣ ស្ថានីយ៍នេះថ្មីជាងស្ថានីយ៍ខាងលើពីរ ព្រោះគេរកឃើញឧបករណ៍ធ្វើពីលោហៈ។

ក្រសួង​វប្បធម៌ និង​សាកលវិទ្យាល័យ​ស៊ីតនីនៃប្រទេសអូស្ត្រាលីបានធ្វើ​កំណាយ​សង្គ្រោះ ២ ​លើក​។ ការសិក្សា​សរីរ​​វិទ្យា បង្ហាញថា ផ្នូរ​បញ្ចុះសព​មនុស្ស​ជំទង់ និង​កូនក្មេងរួម​និងសំណែន​បន្លុង​សព​ដូចជា ឆ្អឹង​សត្វ អង្កាំ អលង្ការ សំរឹទ្ធិ ចង្ក្រង់ ខ្នារ​អំបោះ វត្ថុ​ធ្វើ​ពី​ដែក និង​ភាជន៍​។​ល​។​ ឯ​ស្ថានីយ៍គោក​ទ្រាស ភូមិ​ឃុំ​បន្ទាយឆ្មារ ស្រុក​ថ្មពួកស្ថិតនៅ ៥ គ.ម ឦសាន​ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មាររកឃើញ​ឆ្នាំ ២០០៦ ហើយ​ក្រសួង​វប្បធម៌បានធ្វើ​កំណាយ​ផ្លូវការនៅ​ឆ្នាំ ២០១២ ពេល​រាជរដ្ឋាភិបាល សា្ថបនា​ផ្លូវជាតិ​លេខ​៥៦ វាងហើយ​ចំ​លើ​ផ្នូរ​សពដែល​រកឃើញ ៦ មាន​បញ្ចុះ​សំណែន ស្រដៀង​នៅ​ភូមិ​សូ​ភី​ដែរ តែ​ថែម​មាន​វត្ថុ​ធ្វើ​ពី​មាស និង​រកឃើញ​កាកសំណល់ ពពួក​ខ្យង ​ខ្ចៅ គ្រំ។​ល​។

​បុរាណវត្ថុ​ខ្មែរ​ដែល​ពួក​ឈ្មួញ​ទុច្ចរិត​បាន​ជីក​យក​ពី​ផ្នូរ​កប់ស​ពនៅ​ភូមិ​ស្នាយ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ត្រូវបាន​យកទៅលក់​នៅតាម​ទីផ្សារ​នានា​ទូទាំង​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ពិសេស​យកទៅលក់​នៅ​ប៉ោយប៉ែត និង​ប្រទេស​ថៃ​។ សកម្មភាព​នេះ​មិន​ត្រូវបាន​អាជ្ញាធរខេត្ត​ឈឺឆ្អាល ឬ​ចាត់វិធានការ​ហាមឃាត់​ឡើយ​។(២០០៧ ​ឯកសារ​ក្រសួង​វប្បធម៌ និង​អង្គការ​ជប៉ុន​)

​ស្ថានីយ៍​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ភូមិ​ស្នាយ​ស្ថិត​ឃុំ​រហាល ស្រុក​ព្រះនេត្រព្រះ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ជា​កន្លែង​លក់​សព​មួយ​យ៉ាង​ធំធេង​បំផុត​ក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ​ខ្មែរ​បច្ចុប្បន្ន​។ សារៈសំខាន់​នៃ​ស្ថានីយ៍​នោះគឺ​ស្ថិតក្នុង​អន្តរកាល​ចន្លោះ​រវាង​សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ និង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺ​សតវត្សរ៍​ទី​៣-៤ មុន​គ្រិ​ស្ត​សករាជ ដូច​ករណី​ពូថៅ​ថ្ម​រំលីង​មួយ ដែល​គេ​បាន​រកឃើញ​ជា​ភស្តុតាង​ស្រាប់ (​មើលរូប​ភាព​) និង​សតវត្សរ៍​ទី​៤-៥ ក្រោយ​គ្រិ​ស្ត​សករាជ​។ វត្ថុ​បុរាណ​ទាំងអស់​នៅ​ទីនោះ ដែល​មកពី​រណ្តៅ​កំណាយ​ទាំង​៥ (A, B, C, D និង E) ជា​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​ខ្មែរ ហើយ​គេ​ពុំ​អាច​ស្វែងយល់​ពី​ឫសកែវ​របស់​ជនជាតិ​ខ្មែរ​យើង​បានទេ​បើ​គ្មាន​វត្ថុ​ទាំងនោះ​។​ (២០០៨ ឯកសារ​ក្រសួង​វប្បធម៌ និង​អង្គការ​ជប៉ុន​)
​
នៅ​ឆ្នាំ ២០០៧-២០០៨ និង ២០០៩ ក្រសួង​វប្បធម៌ និង​វិចិត្រសិល្បៈ​ដោយមាន​ការសហការ​ជាមួយ International Research Center for Japanese Studies, 3-2 Oeyama-cho, Goryo, Nishikyo-ku, Kyoto 610-1192, Japan បានធ្វើ​កំណាយ​តាម​វិធីសាស្ត្រ​យ៉ាង​ហ្មត់ចត់ ផ្នូរ​សព​មួយចំនួន​នៅលើ​ហើយ​ថែមទាំង​បាន​កសាង​សារមន្ទីរ​មួយ​ដែល​ក្បែរ​ស្ថានីយ៍​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏​សំខាន់​នេះ​។ ​ក៏ប៉ុន្តែ​ជា​អកុសលអ្វីៗ​ដែល​ត្រូវបាន​គេ​យកទៅតំកល់ក្នុង​សារមន្ទីរ​នេះ​មាន​ចំនួន​តិចតួចស្តួចស្តើង​ពេក បើ​ប្រៀបធៀប​ទៅ​នឹងបុរាណវត្ថុ​ទាំង​តូច​ទាំង​ធំ គ្រប់​ប្រភេទ​និង​ខ្នាត ដែល​គេ​យកទៅលក់​នៅលើ​ទីផ្សារ​ជាតិ និង​អន្តរជាតិ។ ស្ថិត​តាម​បណ្តោយ​ផ្លូវជាតិ​លេខ​៦ ពី​សៀមរាប​ទៅកាន់​បន្ទាយមានជ័យ ស្ថានីយ៍​ទេព​កូ​សា​ស្នាយ គឺជា​ភូមិតូច​មួយ​ដែល​សព្វថ្ងៃនេះ​នៅក្នុង​ឃុំ​រហាល ស្រុក​ព្រះនេត្រព្រះ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ហើយ​មាន​ចំងាយ​ប្រមាណ​ជាង ៧១ ​គ.ម នៅ​ខាងលិច​នៃ​ខេត្តសៀមរាប​តែប៉ុណ្ណោះ​។

​ស្ថានីយ៍កោះ​តា​មាស ស្រាវជ្រាវដោយសាលាបារាំងចុងបូព៌ាប្រទេសនៅឆ្នាំ ២០០៧ និងក្រុមឯកសារខ្មែរដែល​បង្ហាញ​នូវ​ឫសកែវវប្បធម៌​ខ្មែរ ដែល​ស្ថិតរវាង​ចុង​សម័យ​ថ្ម​រំលីង និង​សម័យដែក។​ ស្ថានីយ៍​នេះស្ថិតនៅ​ផ្ទៃ​ខាងក្នុង​នៃ​បារាយណ៍​ខាងលិច​ ដែលសាងសង់ឡើងនាស.វទី១១ នៃគ.ស មានចំងាយ​ប្រមាណ​ជា ១៣០០​ មាត្រ ពី​ប្រាសាទ​មេបុណ្យ។ ​ស្ថានីយ៍នេះជា​ទួល​កប់​សព​មួយ​ដែល​ពិបាក​នឹង​សន្ម​ត ដោយសារ​មានទឹក​លិចនៅ​រដូវវស្សា ក្នុង​កំពស់ ​២ មាត្រ។ របកគំហើញ​ខាង​បុរាណវិទ្យា​បាន​ឲ្យ​ដឹងថា ស្ថានីយ៍​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលរួមមានផ្នូរកប់សពមួយ​មាន​អាយុកាល​ចន្លោះ​ ១៨០០ ទៅ​ ៩០០ ឆ្នាំមុន​គ​.​ស ដែលជាយុគសំរិទ្ធិ។ (Cf. Pottier, 2004, Koh Ta Meas, Un site inedit dans le Baray Occidental, Siem Reap, EFEO) រីឯយុគដែកក្នុងតំបន់វិញគឺស្ថិតក្នុងសម័យកាល ៥០០ ឆ្នាំមុនគ.ស បើយោងលើលទ្ធផលនៃការវិភាគវត្ថុបុរាណនៅស្ថានីយ៍ព្រៃក្មេង ដែលស្ថិតក្បែរនោះ។ ការតាំង​កាលបរិច្ឆេទ​នេះ​គឺ សំអាង​លើ​លទ្ធផល​នៃ​ការធ្វើ​តាំង​អាយុកាល តាម​វិធី​ប្រើប្រាស់​កាបូន​១៤ សម្រាប់វាស់​ជាតិ​វិទ្យុសកម្ម​លើសំភារៈ​វប្បធម៌ ដែល​គេ​បាន​រកឃើញ​ក្នុង​រណ្តៅ​ចំនួន​ ៣ មាន​ទំហំ​ត្រឹមតែ​ ១០០ មាត្រក្រឡា​ប៉ុណ្ណោះ។​ ស្រទាប់ដី​ខាងលើ​នៃ​ស្ថានីយ៍​កោះ​តា​មាស គឺជា​ស្រទាប់ដី​ដែលមាន​អាយុ​តិច​បំផុត រីឯ​ស្រទាប់ដី​នៅ​ខាងក្រោម គឺជា​ស្រទាប់ ដី​ដែលមាន​អាយុ​ចាស់​ជាងគេ​បំផុត។​ គេ​បាន​រកឃើញ​នូវ​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ និង​គ្រឿងអលង្ការ​ជាច្រើន ដែល​អាច​ឆ្លុះបញ្ចាំង​នូវ​ប្រពៃណី​ទំនៀម​ទំលាប់ ប្រព័ន្ធ​ជំនឿ​សាសនា និង​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ ពោលគឺ​អារ្យធម៌​របស់​ប្រជាជន​ខ្មែរ ដែល​ទើបបាន​តាំង​លំនៅស្ថាន​ក្នុង​តំបន់​សៀមរាប​អង្គរ​នេះ រវាងប្រហែលជាត្រូវបានធ្វើឡើងចាប់តាំងពី​ប្រមាណ​ជា​ ១៨០០ ឆ្នាំមុន​គ​.​ស។ ​ការផ្លាស់ប្តូរ ប្រែប្រួល​សង្គម​វប្បធម៌ នឹង​ផ្នត់គំនិត​ពី​ជី​វច​ល​និយម​ទៅជា​ឥណ្ឌូ​និយមក្នុងតំបន់ប្រហែលជាត្រូវបានធ្វើឡើងចាប់តាំងពីដើមស.វទី១នៃគ.ស។​
​ក​. សំភារៈប្រើប្រាស់​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​ ឆ្អឹង និង​ឈើ​ គេ​បាន​រកឃើញ​នូវពូថៅ​ធ្វើ​អំពី​ថ្មភក់ ថ្ម​សម្រាប់​រំលីង​មួយចំនួនព្រមទាំង​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់​ធ្វើ​អំពី​ឆ្អឹង និង​ឈើ ឬ​មាន​ដង​ធ្វើ​អំពី​ឈើ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត​មាន​ឧបករណ៍​ខ្លះ​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម ដែល​ត្រូវគេ​រំលីង​ឲ្យ​រលោង​ទាំងសងខាងប្រហែលជាសម្រាប់ជាទីគោរព​សក្ការៈ។ វត្តមាន​របស់​ឧបករណ៍​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​រំលីងបង្ហាញថា យើង​កំពង់ស្ថិត​ក្នុងសម័យ​ចុង​យុគ​ថ្ម​រំលីង ហើយ​កំពុង​ឈានចូល​សម័យ​សំ​រិ​ទ្ធិ។​
ខ​. គ្រឿងអលង្ការ​ធ្វើ​អំពី​សំ​រិ​ទ្ធិ និង​មាស​នៅ​ស្ថានីយ៍​បុ​រ​ប្រវត្តិសាស្ត្រខាងលើនេះ នៅ​ស្រទាប់ដី​ផ្នែក​ខាងលើ ដែលមាន​ចំណាស់​ប្រមាណ​ជា​ពី​៨០០ ឆ្នាំ មុន​គ​.​ស ដល់​៥០០ ឆ្នាំ គ​.​ស គេ​បានឃើញ​នូវ​វត្ថុ​ប្រើប្រាស់​ធ្វើ​អំពី​សំ​រិ​ទ្ធិ។ ថ្វីត្បិតតែ​វត្ថុ​ធ្វើ​អំពី​លោហៈ​មាន​ចំនួន​តិចតួចស្តួចស្តើង​ក្តី ក៏ប៉ុន្តែ​វត្តមាន​របស់​វា សបញ្ជាក់​ឲ្យ​ឃើញថាសំ​រិ​ទ្ធិ​ត្រូវបាន​គេ​និយម​រួចមកហើយក្នុង​តំបន់​សៀមរាប​អង្គរ។ ឧទាហរណ៍​ជាក់ស្តែង គេ​បាន​រកឃើញ កងដៃមួយធ្វើ​អំពី​សំ​រិ​ទ្ធិ ដែល​ពាក់​នៅលើ​ដៃ​សព​ស្ត្រី​ម្នាក់​ដែលមាន​ក្បាច់​រំយោល​វៀន​ជា​គូថ​ខ្យង។​
​គ​. ឧស្សាហកម្ម​ភាជន៍​នៅ​ស្ថានីយ៍​កោះ​តា​មាស​ កុលា​ល​ភាជន៍​ធ្វើ​អំពី​ដី​ដុតខ្លះមានគំរប ហើយខ្លះទៀតមានផាត់ពណ៌ក្រហមផង ដែល​ត្រូវបាន​គេ​បញ្ចុះ​ជាមួយ​សព ភាគច្រើន​មាន​ទំហំ​ធំ ហើយ​ខ្លះទៀត​ថែមទាំង​មាន​ពណ៌​ផាត់​ពីលើ​ផង។ ម្យ៉ាងវិញទៀត​គេ​ក៏បាន​ជួបប្រទះ​នូវ​ភាជន៍​មួយចំនួន​ត្រួត​លើ​គ្នា ដែលជា​ទំនៀមទំលាប់​ប្រជាប្រិយ៍ ដែលមាន​លក្ខណៈ​ជាទូទៅ​ក្នុងសម័យ​កាលនោះ។ ព្រោះថាមាន​តឹកតាង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាច្រើន​ដែល​បង្ហាញថា នៅ​ផែន​ដីសណ្ត​កម្ពុជា​ក្រោម ក៏​ដូច​នៅលើ​ខ្ពង់រាប​នគររាជ​សីមា គឺស​ហគ​មន៍​មន​-​ខ្មែរ ដែលជា​បុព្វបុរស​ខ្មែរ មាន​ទំលាប់​ដាក់​ភាជន៍​ត្រួត​លើ​គ្នា ហើយ​កប់​ជាមួយ​សាកសព។​

​សារមន្ទីរ​ជាតិ​ភ្នំពេញបាន​ជួសជុល​ភាជន៍​យ៉ាងតិច​ក៏​មួយរយ​ដែរ ដែល​មកពី​តំបន់​អង្គរជាពិសេស​ស្ថានីយ៍កោះ​តា​មាស ព្រៃ​ក្មេង និង ភូមិ​ស្នាយ និងល្អាងស្ពាន ដែល​ភាគច្រើន​ត្រូវបាន​បែកបាក់​ជា​បំណែក​តូចៗ ដោយ​សម្ពាធ​ដី​សង្កត់ពីលើ។​ ការជួសជុល​ដោយ​ផ្គុំ​ឲ្យ​ចេញ​ជា​រូបរាង​ដើម​ឡើងវិញគូសបញ្ជាក់​ឲ្យ​ដឹងថានា​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជនជាតិខ្មែរ​ដែល​រស់នៅ​ក្នុងភូមិ​ភាគ​នេះមាន​ទេពកោសល្យ​យ៉ាងខ្ពស់ក្នុង​ការផលិត​ភាជន៍ដើម្បី​យកមកប្រើ​ប្រាស់​ក្នុង​ជីវិត​ប្រចាំថ្ងៃ ដូចជា​ឆ្នាំង​, ច​ន្ក្រា​ន​, ថូ​, និង​ថូ​ទឹក​មាន​ចំ​ពួច ដើម្បី​ផ្ទុក​នូវ​ម្ហូបអាហារ ជា​សំណែន​ដូចជា ស្រូវ អង្ករ បាយ ទឹក ស្រា ចំណីសម្រាប់បុព្វការី​ជន​ដែល​បាន​ចែក​ឋាន​ទៅ។​ ប្រពៃណី​កប់​សព​ដោយ​បញ្ចុះ​នូវ​របស់​ប្រើប្រាស់​គ្រប់​ប្រភេទ កន្ទេល​សម្រាប់​ក្រាល ឬ​រុំ​សព កុលា​ភាជន៍ គ្រឿង​សំលៀកបំពាក់ ម្ហូបអាហារ ពោលគឺ​អ្វីៗ​ដែលជា​ទ្រព្យសម្បត្តិ​របស់​សព​នោះ ត្រូវបាន​ប្រារព្វ​រហូតដល់​សព្វថ្ងៃ ដោយ​កុលសម្ព័ន្ធ​ព្នង ដែល​រស់នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ឦសាន​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា។ មាន​សញ្ញាណ​ជាច្រើន​ដែល​ចង្អុល​បង្ហាញថា ពិធី​កប់​សព​ខាងលើនេះត្រូវបាន​ឈប់​ប្រតិបត្តិ នៅពេលដែល​សហគមន៍​មនុស្ស ក្នុងភូមិ​ភាគ​នេះ​ទទួល​ឥទ្ធិពល​វប្បធម៌​ពី​ឥណ្ឌា ចាប់​តាំងពីដើម​សតវត្ស​ទី​៧ មក។ មុន​ការ​លេចធ្លោ​ឡើង​នៃ​វប្បធម៌​បុ​រេ​អង្គរ និង​អង្គរ ដ៏​មហា​រុងរឿង រវាង​ចុង​ស​.​វ​ទី​៧ ទី​១៣-១៤​នៃ​គ​.​ស តំបន់​សៀមរាប​អង្គរ ដែល​ស្ថិតនៅ​ខាងជើង ហើយ​មិន​ឆ្ងាយ​ពី​ដង​ទន្លេសាប ធ្លាប់ជា​ទីតាំង​មួយ​ដែលមាន​ប្រជាជន​រស់នៅ​យ៉ាង​កុះករ​រួចមកហើយ​។ ក្នុង​តំបន់​នេះ សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ ដែលជា​បុព្វការី​ជន​របស់​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុ​រេ​អង្គរ និង​អង្គរបាន​បន្សល់​នូវ​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​ដ៏​ច្រើន​លើសលុប ដែល​បង្ហាញថា ពួកគេ​មានការ​រីកចម្រើន​គ្រប់​វិស័យ​រួចទៅហើយ​។ បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​ទាំងនោះ ដែល​រស់នៅ​ដោយ​ការធ្វើ​ស្រែចំការ ចេះ​ផលិត​វត្ថុ​ធ្វើ​អំពី​លោហធាតុ សូន​ធ្វើ​កុលាលភាជន៍ សម្រាប់​យកមកប្រើ​ប្រាស់​ក្នុង​ជីវិត​ប្រចាំថ្ងៃ ព្រមទាំង​ចេះ​គោរពបូជា​ដូនតា ចែក​ឋាន តាមរយៈ​ពិធី​បូជាសព​។ ពួកគេ​ក៏​ចេះ​ផ្សាំង​សត្វ​រួចមកហើយ​ដែរ ដូចជា​សត្វ​ជ្រូក ក្របី គោ និង​ឆ្កែ​ជាដើម​។ ជាទូទៅ​សហគមន៍​ទាំងនោះ​ក៏មាន​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ​សហ​គម​ន៍​ដទៃៗ​ទៀត ក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​ផងដែរ​។ ហេតុ​ដូចនេះហើយ ទើប​គ្រឿងអលង្ការ​ដែល​ពួកគេ​ប្រើប្រាស់ សម្រាប់តុបតែង​រូបរាងកាយ ដូចជា​ត្បូងថ្ម​អ​ហ្គា​ត ន័​រណា​លិ​ន និង​កែវ​ជាដើម​។ ក្រៅពី​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​ទៅ​នឹង​តំបន់​ផ្សេងៗ​ឯទៀត​ក្នុងសម័យ​នោះ មាន​គុណភាព​ខ្ពស់​ល្អឥតខ្ចោះ បើ​និយាយ​ពី​បច្ចេកទេស​ផលិត ឬ​ដំណើរ​ផលិតកម្ម​។​ ការ​ផលិត​នូវ​គ្រឿងអលង្ការជា​គ្រាប់អង្កាំ​ទាំងនោះ វា​ជាការ​លំបាក​ណាស់ក្នុង​ការរក​ប្រភពដើម​នៃ​អង្កាំ​ទាំងនោះ​។ អ្វីដែល​យើង​អាចសន្និដ្ឋាន​ជា​បណ្តោះអាសន្ន គឺ​គ្រាប់អង្កាំ​ទាំងនោះ ប្រហែលជា​ត្រូវបាន​នាំចូល​ពី​ស្ថានីយ៍​ភូមិ​ស្នាយ ស្ថិត​មិន​ប្រមាណ​ជា ៦០​ គ​.​ម ពី​នោះ ហើយ​ដែលជា​ទីប្រជុំជន​សំខាន់​ផង​។ ពីព្រោះ​បរិមាណ​នៃ​ផ្នូរ​កប់​សព មាន​ចំនួន​ច្រើន អាច​ដល់​ច្រើន​រយ​ពាន់​ផ្នូរ​។ កត្តា​ជាក់ស្តែង​មួយទៀត គឺ​ភាពសម្បូ​ណ៍​បែប​ខាង​បុរាណវត្ថុ ដែល​គេ​បាន​ជួបប្រទះ ហើយ​ដែល​ត្រូវបាន​គេ​យកទៅ​ជួញដូរ​ដោយ​ខុសច្បាប់​នៅលើ​ទីផ្សារ​នានា​ក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា និង​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន​។​

ព័ត៌មាន​ដែល​ទទួលបាន​ពី​ការស្រាវជ្រាវ​របស់លោក​ម៉ា​ល្លើ​រេ ឃុ​ត-សុ​ខាន និង​លោកស្រីម៉​របាន​ឲ្យ​ដឹងថា យ៉ាងហោចណាស់​ក៏​ចាប់តាំងពី ១០០០ ​ឆ្នាំមុន​គ​.​ស បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​បានមក​តាំងទី​លំនៅដ្ឋាន​នៅក្នុង​ភូមិភាគ​នេះ​មកហើយ ជាពិសេស​នៅតាម​ដងស្ទឹង​តូចធំ​ទាំងឡាយដូច​នៅ​ស្រុក​រលួស បន្ទាយស្រី និង​ជីក្រែង​ជាដើម ហើយ​ថ្មីៗ​នេះ យើង​ក៏បាន​ឃើញ​នូវ​ពូថៅ ពន្លួញ​ថ្ម និង​សំរិទ្ធិ​មួយចំនួន​មកពី​ម្តុំ​ជ្រីវ​ថ្មី ក្បែរ​ភ្នំ​ក្រោម ដែល​គេ​ដាក់លក់​នៅ​ទីផ្សារ​ខេត្តសៀមរាប​ដែរ​។​ ម្យ៉ាងវិញទៀត បើ​យោងតាម​លទ្ធផល​នៃ​ការស្រាវជ្រាវ​នៅ​ស្ថានីយ៍​ព្រៃ​ក្មេង និង​កោះ​តា​មាស​នៅ​បារាយណ៍ទឹកថ្លា យើង​ក៏​អាច​សន្និដ្ឋានបានថា ទឹកដី​សៀមរាប​អង្គរ​ដ៏​បវរ​នេះ​ពិតជា​ទឹកដី​ចាស់​មែន​។ តាមពិតទៅ​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​បុរាណ​ទាំងនោះ បាន​លាតសន្ធឹង​រហូត​ដល់​ខេត្ត​ឧ​ត្ត​រ​មានជ័យ បន្ទាយមានជ័យ​បាត់បង់ ហើយ​គ្របដណ្តប់​លើ​ខ្ពង់រាប​នគររាជ​សីមា​ទាំងមូល ដែល​ធ្លាប់ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​វប្បធម៌​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​របស់​បុព្វបុរស​ខ្មែរ តែ​សព្វថ្ងៃ​ស្ថិតក្នុង​បង្គោល​សីមា​របស់​ព្រះរាជាណាចក្រ​ថៃ​។ 

​ភាពសម្បូណ៍​បែបនៃ​កុលាលភាជន៍ ដែល​គេ​ជួប​នៅ​តាម​ស្ថានីយ៍​ទាំង​នោះជា​សក្ខីកម្ម​នៃ​ភាព​រីកចម្រើន​ខាង​សិល្បៈ​កុលាលភាជន៍ ក៏ប៉ុន្តែ​លក្ខណៈ​ពិសេស​មួយ​គប្បី​យើង​ត្រូវ​កត់​សំគាល់​គឺអវត្តមាន​របស់​ដៃ​សម្រាប់កាន់មិន​ដូច​កុលាលភាជន៍​ចិន​នោះទេ។​ ​វត្តមាន​របស់​វត្ថុ​សំរិទ្ធ​ក៏​ត្រូវបាន​ជួប​ក្នុង​ស្ថានីយ៍​ បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទាំងនោះ​ដែរ ជា​ហេតុ​ដែល​បណ្តាលឲ្យ​មាន​ការសន្និដ្ឋា​ន​ថា វប្បធម៌​នា​សម័យ​នោះ​គឺ​ស្ថិត​ក្នុង​ដំណាក់កាល​ចុងក្រោយ​នៃ​យុគ​ថ្ម​រំ​លីង ក៏​ប៉ុន្តែ​តាមពិតទៅ​ការអះអាង​ខាងលើ​នេះ ពុំទាន់​មាន​លក្ខណៈ​ត្រឹមត្រូវ​នៅឡើយ​ទេព្រោះ​ស្រទាប់ដី​នៃ​ស្ថានីយ៍ទាំងនោះ​មិនទាន់​ត្រូវបាន​កំណត់​បាន​ត្រឹមត្រូវមួយវិញទៀត​ស្ថានីយ៍​ទាំងនោះ ត្រូវបាន​បំផ្លិញបំផ្លាញ​ស្ទើរតែ​ទាំងស្រុង​ទៅ​ហើយ​។

បន្ទាប់ពី​បាន​ពិនិត្យ​សិក្សា​វិភាគ​នូវ​រាល់​ទិន្នន័យ​ថ្មីៗ អស់​រយៈពេល​ជាង​ ៣៥​ ឆ្នាំ​មកទាំង​នៅក្នុង​ប្រទេស និង​ក្រៅប្រទេស ជាពិសេស​នៅ​ប្រទេស​ថៃ លាវ វៀតណាម​កណ្តាល និង​វៀតណាម​ខាងត្បូង​អតីត​លំនៅដ្ឋាន​រប​ស់បុ​ព្វ​ការី​ជន​ខ្មែរ  យើង​អាចធ្វើ​សេចក្តី​សរុប​ចំណេះ​ចេះដឹង​ដូចខាងក្រោម​នេះ: បើ​ពិនិត្យ​លទ្ធផលនៃការវិភាគ​របកគំហើញ​ទាំងនោះ យើង​អាច​កំណត់​សំគាល់ថា រហូតដល់​ពេលនេះមិនទាន់មាន​សញ្ញា​អ្វីមួយ​ដែល​បង្ហាញថារាល់​សមិទ្ធិផល​សង្គម ត្រូវបាន​ផលិតឡើង​ដោយ​អំបូរ​ចិន​នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ខាងត្បូងនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍​នៅឡើយ​ទេ។ បើទោះបី​អ្នកស្រាវជ្រាវ ឬ ប្រវត្តិវិទូ​មួយចំនួន​បាន​អះអាងថា សំណល់​វប្បធម៌​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រគឺជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់​ដូនតា​ខ្លួន​ក៏ដោយ។​

​​ទាក់ទង​ទៅនឹង​បញ្ហា​នេះ យើង​សូមបញ្ជាក់​ជាមួយ​លោកហ្សក-ស៊ឺ​ដេ​ស និង​លោកហ្កេ​ស-ឡាំង ថាជនជាតិ​អំបូរ​ចិន​ដែលមាន​ប្រភព​ចេញពី​ភូមិភាគ​ខាងត្បូង​នៃ​ប្រទេស​ចិន​ ជាពិសេស​នៅ​តំបន់​យូ​ណាន​បានធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្ពោះទៅ​ទិស​ខាងលិច ដែល​ត្រូវបាន​អនុវត្ត​ជាច្រើន​ដំណាក់កាល ជួនកាល​ធ្វើឡើង​ដោយ​សង្គ្រាម​វាតទី​និយម ជួនកាល​ដោយ​សន្តិវិធី មិនមែនជា​ស្ថាបនិក​នៃ​សម្បត្តិ វប្បធម៌​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​នៅឡើយ។ ដូច្នេះមរតក​វប្បធម៌​រូបិយ និងអ​រូបិយ​ទាំងឡាយ​ដែល​គេ​បាន​ជួបប្រទះ​នៅតាម​ស្ថានីយ៍​នានា ត្រូវ​បញ្ចូល​ក្នុង​ខឿនវប្បធម៌​នៃ​ជនជាតិ​ដែល​ស្ថិតក្នុងអំបូរមន​-​ខ្មែរ ថ្វីត្បិតតែ​ស្ថានីយ៍​ទាំងនោះត្រូវបាន​ផ្តាច់​ចេញពី​ទឹកដី​កំណើតនៃ ជនជាតិ មន និង ខ្មែរ តាមរយៈ​ការ​រំកិលនៃជនជាតិ​អន្តោប្រវេសន៍ដែល​បាន​កាន់កាប់​ទឹកដី​ដូនតា​របស់​អ្នកស្រុក​អាយ​ជាអាទិ៍ មាន​កុលសម្ព័ន្ធ​ជនជាតិភាគតិចរស់​នៅតាម​តំបន់​ខ្ពង់រាប ព្រៃភ្នំ និង​ប្រជាជន​ខ្មែរ ព្រមទាំង​មន។​ ហេតុផល​មួយ​ដែល​គួរ​ឲ្យ​កត់សំគាល់គឺថាមុន​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា​និង​ចិនបុព្វបុរស​មន​-​ខ្មែរ បាន​ស្គាល់​នូវវឌ្ឍនភាព​សង្គម វប្បធម៌​របស់ខ្លួន​រួចស្រេច​ទៅហើយ ដូច​ការ​លេចធ្លោ​ឡើង​នូវ​បន្ទាយ​គូ​ជា​សក្ខីកម្ម​ស្រាប់។ ព្រោះថាការសាងសង់​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ទាំងនោះ ដែល​ធ្វើឡើង​អំពី​ដី​លើកមាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ធំគឺ​ដោយសារ​ការ​អំណោយផល​នៃ​ធម្មជាតិ​ក៏​មែនពិត ក៏ប៉ុន្តែ​វា​ក៏​ជា​សញ្ញា​បង្ហាញ​បញ្ជាក់ថាសង្គម​នា​សម័យ​នោះបាន​ស្គាល់​នូវ​ស្ថេរភាព​និង​វឌ្ឍនភាព​យ៉ាងពិត​ប្រាកដ។ ដោយសារតែ​អត្ថិភាព​នៃ​កសិកម្ម ប្រមាណ​ជា​ ២០០០ ឆ្នាំមុន​គ​.​ស ប្រជាជន​ខ្មែរដែលជា​កសិករ ហើយ​ជា​អ្នក​ស្ល​លោហធាតុ​ផងមានការ​រីកចម្រើន​គ្រប់​វិស័យ​គួរ​ឲ្យ​កត់សំគាល់។ ដូច្នោះ​ហើយក្នុង​បរិបទ​នេះ​ចំនួន​មនុស្ស​ក្នុង​សហគមន៍​នានា​ត្រូវបាន​កើនឡើង​ជា​លំដាប់ ហើយ​កំណើន​នេះ ក៏​ដោយសារតែ​បុព្វការី​ជន​នា​ជំនាន់​នោះ​ដែលមានវិស័យ​កសិកម្ម​ជា​មូលដ្ឋាន​ សេដ្ឋកិច្ចសង្គម ចេះ​គ្រប់គ្រង​ធម្មជាតិ​ជា​វិជ្ជមាន។ តាមរយៈ​ការស្រាវជ្រាវ យើង​ក៏​ដឹង​ទៀតថា​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ​នៃ​សង្គម ដូចជា​ផ្លូវ​សហគមន៍​ខ្វាត់ខ្វែង​ដែល​បាន​ផ្តល់នូវ​ភាពងាយស្រួល​ដល់​ទំនាក់ទំនង​ពី​តំបន់មួយ​ទៅ​តំបន់​មួយទៀតក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​នេះជាពិសេស​ការផ្សារភ្ជាប់​តំបន់​ខ្ពង់រាប​ទៅនឹង​វាលទំនាប ឬ​ឆ្នេរសមុទ្រមាន​ភាពល្អប្រសើរ​ជឿនលឿន​រួចទៅហើយ​ដែរ។ កំណើនសេដ្ឋកិច្ច ផ្តើមចេញពី​ការប្រើ​ឧបករណ៍​សំរិទ្ធ និង​ដែក​សម្រាប់​កសិកម្ម​និង​ចំនួន​ប្រជាជនក៏​តម្រូវឲ្យ​មានការ​ផ្តុំ​ផ្គុំ​ក្រុមមនុស្ស ជា​សហគមន៍​ដោយ​ទន្ទឹមនឹងនេះ ក៏មាន​ការកសាង​នូវ​ទីប្រជុំជន ឬ​ក្រុង​តូចធំទាំងឡាយ​រាប់រយ​កន្លែង ដែលមាន​ឈ្មោះថា ភូមិ​មូល ឬ​បន្ទាយ​គូព្រមទាំង​សំណង់​ស្ថាបត្យកម្ម​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​សម្រាប់​មូលហេតុ​សាសនា ដូចជា​ករណី​ពាង​ថ្ម ថ្ម​បញ្ឈរ និង​រណ្តៅ​បញ្ចុះសព​ដោយ​ចោះ​ភ្នំ​នៅ​តំបន់​ខ្ពង់រាប​នៃ​ប្រទេស​លាវ បច្ចុប្បន្ន​ជាដើម។ យ៉ាងណាមិញ បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​នា​សម័យមុន​ឥណ្ឌូប​នីយកម្ម​ក៏បាន​បន្សល់ទុក​នូវ​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​ការបញ្ចុះសពដោយ​ប្រើ​ពាង​ដី​ដុត​ធំៗនៅ​សា​វិញ (​វៀតណាម​កណ្តាល​) នៅ​ភូមិ​បាន​ឈៀង (​ថៃ​) និង ជ្រោ​យម៉ាឡេយូផងដែរ។