បណ្ឌិត​កថា: '''បណ្ឌិត​ចែក​ដោយ​ន័យ ជា​ដំណើរ​មក ដោយ​សង្ខេប​មាន ៤០ គឺ៖'''

បណ្ឌិត​ចែក​ដោយ​ន័យ ជា​ដំណើរ​មក ដោយ​សង្ខេប​មាន ៤០ គឺ៖

១- សីប្បិយបណ្ឌិត = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ស្ទាត់​ខាង​សិល្បៈ​មាន​សិល្បៈ​ធ្នូ​ជា​ដើម,
២- ឧគ្គណ្ហនបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​រៀន​ចេះ​អក្សរ​សាស្ត្រ ធម្មសាស្ត្រ បរិយត្តិ​ជា​ដើម,
៣- ពាហុសច្ចបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​ចាំ​ច្រើន រៀន​សូត្រ​ស្ដាប់​ច្រើន,
៤- បណ្ឌិត​បសំសេវបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចូល​សេព​បណ្ឌិត​រៀន​ស្ដាប់​ជា​មួយ,
៥- សុតបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ស្ដាប់​អ្នក​ប្រាជ្ញ​សំដែង​រឿយ ៗ, 
៦- ចិត្តបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​គិត​ត្រិះ​រិះ រាវ​រក ពិនិត្យ​ពិសោធ ល្បង,
៧- ភាវនាបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ការ​ចំរើន​នូវ​គន្ធ ធាតុ អាយតនៈ ឥន្ទ្រិយ សច្ច,
៨- សជាតិបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​មាន​បញ្ញា​ពី​កំណើត​ដែល​កើត​អំពី​ធ្លាប់​អប់រំ,
៩- អត្តវិមោចនបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​ដោះ​ខ្លួន​ឲ្យ​រួច​អំពី​ឧបសគ្គ កណ្ដាប់​ដៃ​សត្រូវ,
១០- ឧបាយកោសល្លបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ឈ្លាស​ក្នុង​ឧបាយ​សព្វ​ផ្លូវ,
១១- ការណាការណជាននបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ស្គាល់​ហេតុ​តូច-ធំ គួរ​មិន​គួរ,
១២- លោកវត្តជាននបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​ស្គាល់​វត្ត​ទំនៀម​លោក ប្រើ​ឫក​ពា​សម​តាម,
១៣- កាលវិចក្ខណបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ប្រសប់​លៃ​ទុក​ដាក់​ខ្លួន​តាម​កាលៈ​ទេសៈ,
១៤- បញ្ហាវិស្សជ្ជនបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​វាង​វៃ​ក្នុង​ការ​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា,
១៥- ធនសន្និចយបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​ដំកើង​ខ្លួន​ដោយ​សន្សំ​ទ្រព្យ​ឲ្យ​មាន,
១៦- ឃរាំវាសបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​គ្រប់​គ្រង​ផ្ទះ តាម​ប្រយោជន៍​ទាន់​ភ្នែក​នឹង​ឯ​ភ្នែក,
១៧- អជ្ឈាសយគ្គហណបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​តម្រូវ​អធ្យាស្រ័យ បុគ្គល បរិស័ទ,
១៨- កតញ្ញូកតវេទិបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ដឹង​គុណ​គេ ហើយ​ធ្វើ​តប​វិញ,
១៩- សង្គហបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​សង្គ្រោះ​ដោយ​ទាន សំដី​ផ្អែម ប្រយោជន៍​ស្មោះ​ស្មើ,
២០- អត្តប្បដិជគ្គនបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​ថែ​ទាំ​ខ្លួន​ដោយ​ល្អ ប្រាស​ចាក​អកុសល,
២១- បដិរូបនិវេសនបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​ដំកល់​ខ្លួន​ក្នុង​គុណ​ដ៏​សម​គួរ,
២២- កល្យាណបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​មាន​កល្យាណកម្ម អំពើ​ល្អ​ជា​ទី​គាប់​ចិត្ត,
២៣- មលនិទ្ធមបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ព្យាយាម​កំចាត់​មន្ទិល​ដោយ​បំពេញ​កុសល,
២៤- បុញ្ញឧច្ចយបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​សន្សំ​បុណ្យ​បន្តិច​ម្ដង ៗ
២៥- បរិច្ចាគបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​លះ​កំណាញ់​បំពេញ​ទាន,
២៦- សីលបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​មាន​សីល ៥-៨-១០-៤,
២៧- បញ្ញាបណ្ឌិ  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​មាន​បញ្ញា​ដឹង​នូវ​ទុក្ខ ហេតុ​ទុក្ខ​ការ​រលត់​ទុក្ខ ហេតុ​រលត់​ទុក្ខ,
២៨- ពុទ្ធិបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​សច្ចៈ ហើយ​ឲ្យ​គេ​ត្រាស់​ដឹង​ផង,
២៩- អនុពុទ្ធិបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​សច្ចៈ​តាម​ក្រោយ,
៣០- ខន្តិបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ចេះ​អត់​ធន់​នឹង​សភាវធម៌ ធម្មជាតិ អន្តរាយ,
៣១- វីរិយបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ព្យាយាម​កំចាត់​កិលេស​អកុសល​លាមក,
៣២- អវេរបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​មិន​មាន​ពៀរ​ភ័យ​រវាង​ខ្លួន​នឹង​អ្នក​ដទៃ,
៣៣- សមចរិយាបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ការ​ប្រព្រឹត្តិ​ស្មើ​ដោយ កាយ វាចា ចិត្ត,
៣៤- មោនបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ការ​ដឹង​នូវ​លោក ព្រោះ​ស្ងៀម​ចាក​អកុសល,
៣៥- បច្ចវេក្ខណបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ពិចារណា​ឃើញ​ត្រកូល​វ័យ​ជា​ដើម វៀរ​ចាក​អកុសល,
៣៦- អត្ថគ្គហណបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​មាន​បញ្ញា​ចក្ខុ​កាន់​យក​នូវ​ប្រយោជន៍​ទាំង​ពីរ,
៣៧- អត្តបរហិតបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ធ្វើ​ប្រយោជន៍​ឲ្យ​ខ្លួន​ផង​ឲ្យ​អ្នក​ដទៃ​ផង,
៣៨- សុខីករណបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ធ្វើ​ខ្លួន​ឲ្យ​បាន​ស្រួល​ឲ្យ​សុខ​សាន្ត,
៣៩- អត្តវិសោធនបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ការ​ឆ្នៃ​ខ្លួន​ឲ្យ​បាន​ចំរើន​ល្អ ចេះ,
៤០- កាមាទីនវទស្សនបណ្ឌិត  = បណ្ឌិត​ព្រោះ​ការ​ឃើញ​ទោស​កាម​គុណារម្មណ៍ ។
	
បណ្ឌិត​ទាំង​នេះ មាន​សទិសភាព​តែ​មួយ ដោយ​លក្ខណៈ ៣ គឺ​ការ​ធ្វើ​ល្អ ការ​និយាយ​ស្ដី​ល្អ ការ​គិត​ល្អ ។ បំប្រួញ​មក​នៅ​ត្រឹម ៣ គឺ ៖
	
១- សយម្ភូបណ្ឌិត = បណ្ឌិត​ចេះ ដឹង​ឯង ដោយ​ផល​បារមី​ធម៌, 
២- អនុបណ្ឌិត = បណ្ឌិត​ចេះ​ដឹង តាម​សយម្ភូបណ្ឌិត,
៣- ពីជបណ្ឌិត = បណ្ឌិត​ដែល​មាន​ពូជ​ជាតិ​បណ្ឌិត​ក្នុង​ខ្លួន ។

ក្នុង​ទី​នេះ គួរ​យក​ ពីជបណ្ឌិត​ជា​ប្រាមាណ ព្រោះ​ជា​ខាង​ដើម ។

ក្នុង​លោក​នេះ បុគ្គល​ដែល​បាន​កើត​ជា​មនុស្ស​ហើយ បាន​ជា​បណ្ឌិត​តែ​ម្ដង កម្រ​មាន​ណាស់ ប៉ុន្តែ បុគ្គល​ដែល​មិន​ក្លាយ​ជា​បណ្ឌិត​សោះ​នោះ​មិន​មាន​ទេ បើ​ទុក​ជា​បុគ្គល​នោះ កាន់​អំពើ​ពាល​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ​គង់​អាច​ច្នៃ​ខ្លួន​បាន ដោយ​ការ​សេព​គប់​បណ្ឌិត ព្យាយាម​ជា​ដើម ព្រោះ​ក្នុង​សន្តាន​របស់​គេ តែង​តែ​មាន​ពូជ​ជា​បណ្ឌិត​ឋិត​នៅ ដូច​ជា​ធាតុ​ថ្លា​តែង​តែ​មាន​ក្នុង​ទឹក​ជ្រាំ ឬ​ដូច​ជាតិ​រស​ផ្អែម​តែង​តែ​មាន​ក្នុង​ផ្លែ​ស្វាយ​ខ្ចី ឬ​ក៏​ដូច​ពូជ​ឈូក​មាន​នៅ​ក្នុង​ស្រះ​រីង​ទឹក​ក្នុង​គិម្ភរដូវ ។ ដូច្នេះ មនុស្ស​ឈ្មោះ​ថា​បណ្ឌិត​ដោយ​ពូជ​ជាតិ​បណ្ឌិត ។ ពូជ​ជាតិ​បណ្ឌិត​នេះ​នឹង​ដុះ​ដាល​ឡើង ដោយ​ការ​រៀន ដោយ​ការ​សេព​គប់​បណ្ឌិត​កល្យាណ​មិត្ត ដោយ​ព្យាយាម​ជា​ដើម​ដូច​ពូជ​ឈូក​នៅ​ក្នុង​ស្រះ តែង​តែ​ដុះ​ក្នុង​ពេល​មាន​ទឹក ក្នុង​វស្សានរដូវ​ដូច្នោះ បើ​ពុំ​ដូច្នោះ​ទេ មិន​លូត​លាស់ ដើម្បី​បណ្ឌិត​ភាព​ឡើយ ដូច​ពូជ​ឈូក​មិន​ដុះ​ក្នុង​ស្រះ ឥត​ដូច្នោះ ។

បុគ្គល​ជា​ពីជ​បណ្ឌិត អាច​ដើម្បី​សាង​ខ្លួន​ឲ្យ​ជា​សយម្ភូបណ្ឌិត ឬ​អនុបណ្ឌិត​បាន ដោយ​ព្យាយាម​បណ្ដុះ​ពូជ​បណ្ឌិត ដោយ​ឧបដ្ឋាន អប្បមាទ សញ្ញាមៈ ទមៈ ដោយ​ការ​សេព​គប់​សប្បុរស, ដោយ​ការ​អប់រំ​ខ្លួន​ក្នុង​រវាង​រៀន, វិជ្ជាស្ថាន, វិទ្យាល័យ, ដោយ​ការ​នៅ​ក្នុង​សំណាក់​អាចារ្យ​ចេះ​ច្រើន​មាន​ការ​ពិសោធន៍​ច្រើន មាន​សីលាចា, សមរម្យ​ស្រគត់​ស្រគំ ដោយ​ការ​ស្ដាប់ គិត ចំរើន ដោយ​ការ​លះ​បង់​ចិត្ត គំនិត ចរិត អធ្យាស្រ័យ​អាក្រក់​ដោយ​ឧបាយ​បន្តិច​ម្ដង ៗ ដោយ​ភាព​ទៀង​ត្រង់ ទន់​ភ្លន់​សុភាព​ប្រដៅ​ងាយ​ដោយ​ទាន សីល ព្រហ្មវិហារ ។

ពីជបណ្ឌិត កាល​បាន​អប់រំ​ខ្លួន​យ៉ាង​នេះ​ហើយ បាន​ឈ្មោះ​ថា​បណ្ដុះ​ពូជ​បណ្ឌិត​ឲ្យ​ដុះ​តាម​លំ​ដាប់ យូរ​ៗ ទៅ មាន​បញ្ញា​ចាស់​ក្លា មាន​កំឡាំង​ភ្លឺ​ថ្លា អាច​មើល​ឃើញ​ច្បាស់ នូវ​ត្រៃ​លោក ដូច​គំនរ​ភ្លើង​គគីរ ៣ ភ្នក់​ធំ​នូវ​លោក​ដែល​កើល​នឹង​ត្រៃ​លក្ខណ៍ នូវ​ភ្លើង​ទុក្ខ ភ្លើង​កិលេស នូវ​សង្សារវដ្ដ​ឥត​ចុង​ឥត​ដើម នូវ​ភ័យ​ក្នុង​សំសារ​សាគរ​ដ៏​ធំ​ធេង​ជ្រៅ​ស្រឡូង​ឃើញ​យក​ឃរាវាសធម៌​ពេញ​ដោយ​កង្វល់​សាំញាំ ។ ឃើញ​ទេ ទោស​កាម​ជាមេអសន្តិសុច ព្យាបាទ វិហឹសា ជា​មេ​ភ្លើង ប្រល័យ​លោក ដុត​រោល​លោក ឲ្យ​ខ្លោច​ក្រៀម​ក្រម​សៅ​ហ្មង​សោក​សៅ ហើយ​ធុញ​ទ្រាន់​នឹង​លោក នឹង​ការ​កើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់ ឃើញ​ច្បាស់​នូវ​អានិសង្ស​នេក្ខម្មថា​ក្សេម ឥត​កង្វល់ លះ​បង់​ភេទ​គ្រហស្ថ​ទាំង​អស់ ថ្វាយ​ជីវិត​បួស​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ប្រាស​ចាក​ឧបករណ៍​ក្នុង​ផ្ទះ ។
	
បណ្ឌិត​ចេញ​ចាក​អាល័យ​របស់​គ្រហស្ថ​គឺ​កាម​តណ្ហា​ហើយ ក៏​ផ្គង​ចិត្ត​បោះ​គោល​លើ​ព្រះនិព្វាន ដែល​ឥត​អាល័យ​ឲ្យ​ជា​អារម្មណ៍​ជា​ខាង​ដើម​ឲ្យ​ជា​ទី​សម្រាប់​ដើរ​ទៅ​នៃ​ចិត្ត ។ តមក​លោក​តាំង​យក​អសុតានុទស្សនៈសំវរៈ មត្តញ្ញុតា សទ្ធា វីរយៈ ជា​សេនា​ឯក ហើយ​ត​តាំង​ញាំញី​មារ លះ​បង់​ឲ្យ​ជ្រះ​ស្រឡះ​នូវ​ធម៌​ខ្មៅ គឺ​អកុសល​ធម៌​ទាំង​អស់ ដែល​ជា​ធម៌​នាំ​ចិត្ត​ឲ្យ​ខ្មៅ ឲ្យ​សៅហ្មង​ល្អក់​កករ នាំ​សត្វ​ទៅ​កាន់​កន្លែង​ខ្មៅ កំណើត​ខ្មៅ ឥត​សិរី​សុខ​ចំរើន ដែល​ជា​ធម៌ មាន​ឫស ៣ គឺ លោភៈ ទោសៈ មោហៈ ចែក​ទៅ​មាន​ទុច្ចរិត ៣ ជា​ដើម ។ ត​មក លោក​ព្យាយាម​ចំរើន​ធម៌​ស គឺ​កុសលធម៌​ទាំង​អស់ មាន​សុចរិត​បី​ជា​ដើម ដែល​ជា​ធម៌​ស្អាត​បរិសុទ្ធ​ម៉ដ្ឋ​ចត់​ផូរ​ផង់​ឥត​ទោស ជា​ធម៌​នាំ​ចិត្ត ឲ្យ​ស​ឲ្យ​ភ្លឺ​ថ្លា នាំ​សត្វ​ទៅ​កាន់​កន្លែង​ស្អាត​កំណើត​ស្អាត នាំ​សត្វ​ទៅ​កាន់​និព្វាន​ដែល​ជា​កន្លែង​ស្អាត​ចាក​តណ្ហា​មន្ទិល​ទុក្ខ​គ្រប់​ប្រការ ។ លុះ​លោក​បាន​ចំរើន​ធម៌​ស​ហើយ លោក​ត្រូវ​ការ​ចង់​បាន​នូវ​អភិរតិ សេចក្ដី​ត្រេក​អរ​ដែល​កន្លង​លែង​នូវ​ត្រេក​អរ​ជា​របស់​មនុស្ស​ទេពតា​ទាំង​អស់ ក្នុង​វិវេក​គឺ​អមត​និព្វាន ដែល​ស្ងប់​ស្ងាត់​សូន្យ​ចាក​ឧបធិ​ធិកិលេស​ទាំង​អស់ អស់​តណ្ហា ប្រាក​ចាក​តម្រេក រលត់​ទុក្ខ អស់​កង្វល់​វានវ័ណ្ត គឺ​តណ្ហា​គ្រឿង​ដោត ដែល​ពួក​សត្វ​កំពុង​ត្រូវ​អវិជ្ជា​បិទ​បាំង​មុខ​ភ្នែក​ជិត មិន​ដែល​នឹក​ឃើញ ចង់​រីក​រាយ​សប្បាយ​សោះ ហើយ​លោក​ក៏​លះ​បង់​នូវ​កាម​ ២ យ៉ាង ៖
	
១- វត្ថុកាម = អារម្មណ៍​របស់​ជា​ទី​ត្រូវ​ការ ឆ្ងាញ់​នៃ​កាម​លោក​បាន​ដល់​អារម្មណ៍​ជា​ទី​ពេញ​ចិត្ត ៥ : រូប សំឡេង ក្លិន រស សម្ផស្ស បាន​ដល់​វិញ្ញាណកវត្ថុ គឺ​សំពត់ មាស ប្រាក់ ផ្ទះ ស្រែ ចំការ ស្រុក ដែន លោក សវិញ្ញាណកវត្ថុ​គឺ ប្រពន្ធ បុត្រ ធីតា ទាសី ទាសា គោ ក្របី ដំរី សេះ ។
	
២- កិលេសកាម = បាន​ដល់​សេចក្ដី​ពេញ​ចិត្ត​តម្រេក ឆន្ទរាគ តម្រិះ​រក​កាម សេចក្ដី​គាប់​ចិត្ត សេចក្ដី​រីករាយ​ត្រេក​ត្រអាល អន្ទះ​សា​រសាប់​រសល់​ជ្រួល​ក្នុង​កាម ការ​ស្អិត​ដាម​ក្នុង​កាម សេចក្ដី​ក្ដៅ​រោល​រាល​រលាក​ព្រោះ​កាម ការ​ជ្រប់​ជ្រុល ងងុល ឈ្លក់ លង់ ក្នុង​កាម ការ​ក្រៀក ជាប់ ប្រកាន់​ស្អិត​ក្នុង​កាម ការ​រាំង​រាការពារ​កាម លុះ​លះ​ហើយ​លោក​ជា​បុគ្គល​ទំនេរ ស្រាល​អស់​កង្វល់ អស់​អំពល់​ចិត្ត ។
	
លំ​ដាប់​ពី​នោះ លោក​សំអាត​ខ្លួន​លោក​ឲ្យ​រឹត​តែ​ស្អាត​ចាក​កិលេស គឺ​ឲ្យ​ផូរ​ផង់​រលីង​ចាក​ធម៌​ដែល​នាំ​ឲ្យ​សៅហ្មង ធម៌​ដែល​នាំ​ឲ្យ​ចិត្ត​សៅហ្មង​បាន​ដល់​នីវរណធម៌ ៥ យ៉ាង​គឺ ៖
	
១- កាមច្ឆន្ទៈ សេចក្ដី​ទាក់​ចិត្ត​នឹង​កាម,
២- ព្យាបាទៈ  សេចក្ដី​ឈ្នានីស​បំផ្លេច​បំផ្លាញ,
៣- ថីនមិទ្ធៈ សេចក្ដី​ងោក​ងុយ,
៤- ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ សេចក្ដី​អណ្ដែត​រាយ​មាយ,
៥- វិចិកិច្ឆា សេចក្ដី​សង្ស័យ មិន​អស់​ហើយ ។
	
បណ្ឌិត​ថ្ពក់​គោល​ដៅ​នឹង​ព្រះនិព្វាន​ហើយ បាន​ប្រព្រឹត្ត​ធម៌​បណ្ឌិត​តាំង​អំពី​ថ្នាក់​ទាប កណ្ដាល​រហូត​ថ្នាក់​ឧក្កដ្ឋ ដើម្បី​ឲ្យ​សម្រេច​និព្វាន​ក៏​បាន​ដល់​នូវ​ទី​បំផុត​នៃ​គោល​ដៅ ត្រង់​ការ​អស់​អាសវៈ​ជា​ទី​បំផុត ។

និគមវចនៈ
	
ពាក្យ​ថា លះ​បង់​នូវ​ធម៌​ខ្មៅ គួរ​ចូល​ក្នុង​សីល ចំរើន​នូវ​ធម៌​ស គួរ​ចូល​ក្នុង​សមាធិ, ចេញ​ចាក​អាល័យ គួរ​ចូល​ក្នុង​បញ្ញា, លះ​បង់​កាម​ឥត​កង្វល់​គួរ​ចូល​ក្នុង​បញ្ញា, សំអាត​ចិត្ត​ឲ្យ​ផូរ​ផង់​ចាក​គ្រឿង​សៅហ្មង​ចិត្ត គួរ​ចូល​ក្នុង​បញ្ញា ។