រាជវង្សមិង: '''ខានធីគ្រប់គ្រងប្រទេសជាមូលហេតុនៃវិបត្ដិ'''

ខានធីគ្រប់គ្រងប្រទេសជាមូលហេតុនៃវិបត្ដិ 
ទោះបីជាយុគសម័យនីមួយៗ ប្រព្រឹត្ដិទៅតាមច្បាប់នៃការកើតឡើងនិងរលំរលាយទៅវិញ តែការកើតនិងរលត់ទៅវិញនោះរមែងមានមូលហេតុរបស់វា។ មហាម៉េង ជារាជវង្សមួយដែល “ខាន់ធី” ( អាមាត្រ ) មានឥទ្ធិពលនយោបាយយ៉ាងខ្លាំង។ ការជ្រែកអំណាចរបស់ពួកខាន់ធីនេះធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់រាជការរញ៉េរញ៉ៃ ជាពិសេសពេលមានការលុបបំបាត់តំណែងអគ្គសេនាបតី បានធ្វើឲ្យអំណាចប្រមូលផ្ដុំមកលើស្តេច ។ ដូច្នេះពេលណាដែលស្តេចទ្រង់នឿយណាយក្នុងរឿងរាជកិច្ច ក៏រមែងទៅពឹងខាន់ធី រហូតបណ្ដាលឲ្យកើតភាពរញ៉េរញ៉ៃក្នុងប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង រហូតដល់ចុងក្រោយបំផុតក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចខ្លះខាន់ធីមានអំណាចស្មើនឹងអគ្គសេនាបតីតែម្ដង។

នៅដើមសម័យរាជវង្សម៉េង មិងថៃជូឬជូយួនចាងបានទទួលមេរៀនប្រវត្ដិសាស្ដ្រពីអតីតកាល ជាពិសេសកំឡុងពេលចុងសម័យរាជវង្សថាងដែលខាន់ធីចូលមកទាក់ទាមនឹងអំណាចនយោបាយ រហូតបង្កជាចលាចលក្នុងប្រទេស ទើបទ្រង់បង្កើតច្បាប់ជាច្រើនដើម្បីបង្ការ មានជាអាទិ ហាមមិនឲ្យខានធីរៀនអក្សរ ហាមមិនឲ្យទាក់ទងជាមួយមន្ដ្រីក្នុងរាជវាំង មិនអនុញ្ញាតឲ្យខាន់ធីទទួលតំណែងមន្ដ្រីទាំងផ្នែកស៊ីវិលនិងយោធាជាដើម ដោយមានគោលបំណងចង់គ្រប់គ្រងខាន់ធីឲ្យនៅតាមគន្លងរបស់ខ្លួន ដល់ថ្នាក់ដាក់ស្លាកដែកនៅមុខព្រះរាជតំណាក់ ដែលឆ្លាក់ពាក្យថា “ហាមខាន់ធីពាក់ព័ន្ធនឹងការគ្រប់គ្រងប្រទេស អ្នកល្មើសមានទោសប្រហារជីវិត” ។

ក្រោយមកក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចមិងហ៊ុយទី ច្បាប់ខាងលើនៅតែយកមកអនុវត្ដនិងថែមទាំងតឹងតែងខ្លាំងជាងមុនលើសដើម ។ តែពេលមកដល់រជ្ជកាលស្ដេចមិងឆឺងជូ (ជូទី) ច្បាប់ស្ដីអំពីខាន់ធីចាប់ផ្ដើមកែប្រែជាបណ្ដើរៗ ដែលមូលហេតុបណ្ដាលមកពីក្នុងកំឡុងពេលដែលជូទីកំពុងធ្វើសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង មានខាន់ធីជាច្រើនដែលមិនពេញចិត្ដចំពោះច្បាប់ដ៏តឹងតែងរបស់មិងហ៊ុយទី រហូតធ្វើឲ្យខាន់ធីមួយចំនួនលួចបញ្ចេញព័ត៌មានពីក្នុងរាជវាំងមកឲ្យមិងឆឺងជូដែលកាន់តំណែងជាស្ដេចនគរអៀននាពេលនោះ។ ខាន់ធីខ្លះដល់ថ្នាក់គេចមករួមកងទ័ព បូកជាមួយខាន់ធីជំនិតរបស់ជូទីជាច្រើននាក់ចូលរួមធ្វើសង្គ្រាមនិងកសាងស្នាដៃក្នុងសមរភូមិបានយ៉ាងច្រើន ធ្វើឲ្យមិងឆឺងជូទុកព្រះទ័យលើបុគ្គលទំាងនេះមិនតិចដែរ ។

ថ្វីបើក្នុងដំណាក់កាលដំបូងដែលមិងឆឺងជូឡើងគ្រងរាជ្យមានការប្រយ័ត្នប្រយែងការពារការជ្រៀតជ្រែកអំណាចគ្រប់គ្រងពីបណ្ដាខាន់ធីខ្លះ ដូចដែលបានធ្វើតាមរយៈការដាក់ទោសខាន់ធីដែលចេញបញ្ជាឲ្យជាងដេរប្រចាំរាជវាំងកាត់សម្លៀកបំពាក់សម្រាប់ខ្លួន តែនោះគឺគ្រាន់តែជាដំណាក់កាលដំបូងៗ ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះក្រោយមកក្រៅពីមានការទាញខាន់ធីឲ្យមកជួយការងារជារាជទូតដូចជាការបញ្ជូនខាន់ធីលីស៊ិងធ្វើជាទូតទៅអាណាចក្រអយុធ្យា ឬបញ្ជូនចឺងហឺនាំទ័ពទូកទៅចងសម្ព័ន្ធមេត្រីជាមួយអាណាចក្រផ្សេងៗ ក្រោយមកខាន់ធីក៏ចូលមកពាក់ពាន់នឹងការងារយោធា ហើយការគ្រប់គ្រងកាន់តែខ្លាំងឡើងជាលំដាប់ ។

ជាពិសេសក្រោយពេលប្ដូររាជធានីទៅប៉េកាំង ដោយសារមិងឆឺងជូមិនសូវទុកចិត្ដមន្ដ្រី ទ្រង់បានបង្កើតក្រុមការងារ “តុងឆាំង” (ក្រុមការងារបូព៌ា) ដើម្បីឲ្យខាន់ធីមានអំណាចត្រួតត្រាមន្ដ្រីនិងប្រជារាស្ដ្រដែលសង្ស័យថាក្បត់ បញ្ជូនព័ត៌មានរហ័ស និងដោយផ្ទាល់ ។

ក្នុងរជ្ជកាលស្ដេចមិងអ៊ិងចុង មេក្រុមខាន់ធីឈ្មោះវ៉ាំងចឺន ទទួលតំណែងគ្រប់គ្រងមន្ដ្រីក្នុងរាជវាំង ដែលបង្កជាបញ្ហាពុករលួយ បណ្ដាលឲ្យប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងចុះខ្សោយ មន្ដ្រីណាចង់ជួបវ៉ាំងចឺនត្រូវសូកប្រាក់ ធ្វើឲ្យកំឡុងពេល៧ឆ្នាំដែលវ៉ាំងចឺនកាន់ការមានទ្រព្យសម្បត្ដិជាមាសនិងប្រាក់ដល់ទៅជាង ៦០ ឃ្លាំង ។

ពេលមកដល់រជ្ជកាលស្ដេចមិងសៀនចុង ទ្រង់កាន់តែទុកព្រះទ័យលើពួកខាន់ធី ។ ក្រៅពីមានតុងឆាំង ទ្រង់បានចាត់តាំងក្រុមការងារ “ស៊ីឆាំង” (ក្រុមការងារបស្ចិម) ទៀត ដោយមានខាន់ធីវ៉ាំងចឺនជាអ្នកគ្រប់គ្រង អាចចេញបញ្ជាលើក្រុមតុងឆាំង និងប្រើក្រុមអង្គរក្សក្នុងការប្រតិបត្ដិការ ធ្វើឲ្យខ្លួនឯងមានអំណាចខ្លាំងក្លា ដល់ថ្នាក់អាចចាប់ខ្លួននិងសម្លាប់ប្រជារាស្ដ្រឬមន្ដ្រីតាមអំពើចិត្ដ ដែលធ្វើអោយមន្ដ្រីបរិសុទ្ធត្រូវស្លាប់រាប់មិនអស់។

ស្ថានការណ៍មើលទៅដូចជាធូរស្រាលឡើងវិញពេលស្ដេចមិងសៀវចុងយកចិត្ដទុកដាក់ចំពោះរាជកិច្ចឡើងវិញ ។ ការគ្រប់គ្រងក្នុងសម័យនោះក៏ចាប់ផ្ដើមល្អជាងមុនខ្លះ។ ពេលមិងសៀវចុងសោយទិវង្គត់ ស្ដេចមិងអ៊ូចុងព្រះជន្ម ១៥ វស្សាឡើងសោយរាជ្យបន្ដ ។ មិងអ៊ូចុងចូលចិត្ដការសប្បាយ ស្ដាប់តាមសម្ដីខាន់ធីរហូត ជាពិសេសខាន់ធីលិវជិន ( ខាន់ធីដែលមានអំណាចលើសគេនាពេលនោះ បានបង្កើតក្រុម “ណឺយឆាំង” (ក្រុមការងារផ្ទៃក្នុង) ដែលសាហាវនិងមានអំណាចជាងតុងឆាំងនិងស៊ីឆាំងទៅទៀត ។ ក្នុងសម័យដែលលិវជិនមានអំណាចខ្លាំងនោះ អំពើទុច្ចរិត ពុករលួយក្លាយជាប្រពៃណីក្នុងសង្គមមហាម៉េង ។ ក្រោយមកអតីតមន្ដ្រីបងប្អូនពីរនាក់សែយ៉ាងនិងវ៉ាំងយ៉ាងដឹងពីផែនការផ្ដួលរំលំរាជបល្ល័ង្ករបស់លិវជិន ក៏នាំទាហានចាប់ខ្លួនខាន់ធីក្បត់និងស្ម័គ្របក្សពួកយកទៅប្រហារជីវិត ក្រោយមកមានការត្រួតពិនិត្យឃើញថាលិវជិនពុករលួយមានមាសសុទ្ធជាង ១២ លានតម្លឹង ប្រាក់ជាង ២៥០ លានតម្លឹង រួមទាំងពេជ្រនិលចិន្ដាផ្សេងៗជាច្រើនទៀត ដែលទ្រព្យសម្បត្ដិទាំងអស់របស់លិវជិនដែលរឹបអូសបានមកនោះមានតម្លៃច្រើនជាងមាសប្រាក់សំរាប់រាជការមហាម៉េងទៅទៀត ។