លំនៅឋានខ្មែរបុរាណ: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
រូបភាពតូច|240x240ភីកសែល| ផ្ទះ​បុរាណ​ខ្មែរ​នៅ​មុខ ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត ថត​នៅ​ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៩១៩ ដល់ ១៩២៦។

 ផ្ទះ និងការតាំងទីលំនៅ 
ឯតទគ្គកម្មដំបូងបង្អស់នៃលំនៅឋានរបស់ខ្មែរគឺបានមកពីកំណត់ត្រាចិននៃ នគរវ្នំ (សតវត្សទី១-៧នៃគ.ស) ដែលប្រជាជនត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាអ្នករស់នៅលើ ផ្ទះ ឈើ ធ្វើស្រែ និងផ្ញើសួយសារអាករមាស ប្រាក់ ភ្លុក និងសត្វកម្រ។ Pelliot, Paul (1903). "Le Fou-nan". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient (in French). 3: 248–303. doi:10.3406/befeo.1903.1216. Retrieved 22 October 2017. ប្រជាជន​បាន​សង់​ផ្ទះ​នៅ​លើ​ដី ហើយ​ធ្វើ​ឱ្យ​ពួក​គេ​អាច​ចូល​បាន​ដោយ​ជណ្ដើរ ដូច​ដែល​គេ​ឃើញ​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​កម្ពុជា​សព្វ​ថ្ងៃ។ គណនីរបស់ចិនក៏បានរៀបរាប់អំពីទីក្រុងដែលមានកំពែង លំនៅដ្ឋាន និងវាំងផងដែរ។ 
រូបភាពតូច| រចនាសម្ព័នឈើដូចដែលបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀននៃប្រាសាទបាយ័នសតវត្សទី ១២ ដែលចែករំលែកគំនិតដំបូលរាងត្រីកោណស្រដៀងនឹងដំបូលផ្ទះ និងវត្តខ្មែរសព្វថ្ងៃ។
ក្នុងសម័យ អាណាចក្រខ្មែរ (សតវត្សទី ៨-១៥) ប្រជាជនដែលមានឋានៈខ្ពស់ត្រូវបានគេស្គាល់ថារស់នៅក្នុងផ្ទះធំ ៗ ដែលផ្នែកខ្លះត្រូវបានគ្របដោយក្បឿងដំបូល ដែលអ្នកសាមញ្ញរស់នៅក្នុងផ្ទះតូចៗដែលមានដំបូលប្រក់ស័ង្កសីពីវត្ថុធាតុដែលអាចបំផ្លាញបាន ដែលពួកគេមិនត្រូវបានរក្សាទុករហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ . បន្ថែមពីលើនេះ ផ្ទះត្រូវបានសាងសង់លើឈើឆ្កាងដើម្បីឱ្យជាន់រស់នៅខាងលើដី នេះបើយោងតាម លោកជីវតាក្វាន់ ដែលបានមកទស្សនា អង្គរ ក្នុងសតវត្សទី 13 ។  ចម្លាក់លៀនពី ប្រាសាទបាយ័ន បង្ហាញពីផ្ទះ អគារ និងវាំងដែលចែករំលែកការរចនាដំបូលស្រដៀងគ្នា និងគោលគំនិតជាមួយផ្ទះ និងវាំងបុរាណខ្មែរសព្វថ្ងៃ។ 
រូបភាពតូច| ដំបូលពីរជាន់នៃស្ថាបត្យកម្មឈើខ្មែរ ដូចមានបង្ហាញនៅប្រាសាទបាយ័ន។ គំនិតដំបូលនេះត្រូវបានគេឃើញជាទូទៅនៅក្នុងការរចនាដំបូលវត្តខ្មែរនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។

 លំនៅឋានរាជវង្ស 
រូបភាពតូច| ដំបូលប្រក់ក្បឿងដែលតុបតែងលម្អដោយលម្អនៅក្នុងជើងទម្រ និងចុងនាគ ដូចដែលបានបង្ហាញនៅលើចម្លាក់លៀនបាយ័ន។ ដំបូល​រាង​ត្រីកោណ​នេះ​ស្ទើរតែ​ដូចគ្នា​ទៅនឹង ​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ ​សព្វថ្ងៃ​នៃ​វាំង ឬ​វត្ត​អារាម។
ដោយសារប្រាសាទខ្មែរជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ពីឥដ្ឋ ថ្មភក់ និងថ្មបាយក្រៀម ព្រះរាជដំណាក់របស់តុលាការខ្មែរភាគច្រើនត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយឈើ និងពីវត្ថុធាតុផ្សេងៗដែលមិនអាចបំផ្លាញបាន ដែលពួកគេមិនត្រូវបានរក្សាទុករហូតដល់សម័យទំនើប។ ប្រាសាទឥដ្ឋ ឬថ្មទាំងនេះធ្លាប់ត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយការតាំងទីលំនៅធ្វើពីឈើ ដែលត្រូវបានបំផ្លាញតាមសម័យកាល។ ជាឧទាហរណ៍ ប្រាសាទថ្មដ៏អស្ចារ្យនៅ អង្គរ គឺជាសំណល់តែមួយគត់នៃការតាំងទីលំនៅ និងវិមានធ្វើពីឈើដ៏ធំល្វឹងល្វើយក្នុងកម្រិតខ្ពស់នៃអរិយធម៌ខ្មែរ។ 

ក្នុង​សម័យ​ហ្វូណន វាំង និង​រាជវាំង​ត្រូវ​បាន​គេ​លើក​ឡើង​ក្នុង​កំណត់ត្រា​ចិន ប៉ុន្តែ​រូបរាង​ពិត​របស់​វា​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​ដឹង​ឡើយ។ ព្រះរាជវាំង និងព្រះរាជដំណាក់របស់ នគរចេនឡា ដែលបន្តវេន (សតវត្សទី៦-៩) ដែលមានមជ្ឈមណ្ឌលនៅ ឥសានបុរៈ ក៏កំពុងពិភាក្សាផងដែរ។
រូបភាពតូច| ប្រភេទនៃដំបូលផ្ទះបុរាណខ្មែរ ដែលគេស្គាល់ថា សំណង់មុខដាច់ ដូចបង្ហាញនៅប្រាសាទអង្គរ។ គំនិត​រចនា​ដំបូល​នេះ​នៅ​តែ​ឃើញ​មាន​នៅ​អគារ​បុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​ដូច​ជា សារមន្ទីរ​ជាតិ​កម្ពុជា ព្រះ​បរម​រាជវាំង​ចាស់ និង​ស្ថាបត្យកម្ម​វត្ត​មួយ​ចំនួន​ទៀត ( វត្ត​សង្កែ ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ​ក្នុង​របប​ខ្មែរ​ក្រហម)។
ក្នុង​សម័យ​អង្គរ រាជវាំង​ត្រូវ​បាន​គេ​សាង​សង់​នៅ​ទីតាំង​ផ្សេង​ៗ​ដូច​ជា​នៅ​លើ ​ភ្នំ​គូលែន (មហេន្ទ្រពាវតា) ហរិហរាល័យ កោះកេរ (លីងបុរៈ) និង ​អង្គរ (យសោធរបុរៈ)។ ព្រះបរមរាជវាំង និងព្រះរាជដំណាក់នៅអង្គរពិតជាសំណង់ឈើដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងរាជធានី ហើយគ្មានសំណង់ណាមួយនៅមានដល់សព្វថ្ងៃនេះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកតំណាងចិនប្រចាំនៅអង្គរនៅសតវត្សទី ១៣ បានពណ៌នាព្រះរាជវាំងថាជាអគារបញ្ជាជាបន្តបន្ទាប់ដែលគ្របដណ្ដប់ដោយដំបូលប្រក់ក្បឿង។ ចម្លាក់លៀននៅប្រាសាទបាយ័ន និង បន្ទាយឆ្មា ក៏បានពណ៌នាអំពីអគារឈើជាច្រើនដែលមានជើងទម្ររាងត្រីកោណ និងដំបូលដែលគេចាត់ទុកជាសាលរាជវាំងនៃវាំងអង្គរ Stark, Miriam; Carter, Alison; Piphal, Heng; Rachna, Chhay; Evans, Damian (2018-01-01), The Angkorian City: From Hariharalaya to Yashodharapura, pp. 158–177, retrieved 2020-06-10
រូបភាពតូច| ព្រះ​បរម​រាជវាំង​ដើម​នៃ​ព្រះបរមរាជវាំង​កម្ពុជា​បាន​កសាង​ឡើង​ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៨៦៦-១៨៧០។ វាត្រូវបានកម្ទេចនៅឆ្នាំ ១៩១៥ ហើយជំនួសដោយសាលបល្ល័ង្កថ្មីមួយដែលត្រូវបានសម្ពោធនៅឆ្នាំ ១៩១៩ ហើយបានបន្តនៅទីនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។
លោក ជីវតាក្វាន់ ដែលបានមកទស្សនាអង្គរក្នុងសតវត្សទី 13 បានពិពណ៌នាអំពីជញ្ជាំងវាំង និងសាលប្រជុំថា'ព្រះបរមរាជវាំង, មន្ត្រី លំនៅដ្ឋាន និងផ្ទះធំៗ បែរមុខទៅទិសខាងកើត។ ព្រះបរមរាជវាំង… មានទំហំប្រហែលប្រាំ ឬប្រាំមួយលី។ ក្បឿងនៃអគារសំខាន់ត្រូវបានធ្វើពីសំណ; ក្បឿងផ្សេងទៀតទាំងអស់ត្រូវបានធ្វើពីដីឥដ្ឋពណ៌លឿង។ ធ្នឹម និង​សសរ​មាន​ទំហំ​ធំ ហើយ​សុទ្ធ​តែ​ឆ្លាក់ និង​លាប​ពណ៌​ព្រះពុទ្ធ។ បន្ទប់ពិតជាមើលទៅធំណាស់ ហើយច្រករបៀងដ៏វែង និងផ្លូវដើរដ៏ស្មុគស្មាញ រចនាសម្ព័ន្ធកើនឡើងដែលកើនឡើង និងធ្លាក់ចុះ ទាំងអស់ផ្តល់នូវអារម្មណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃទំហំ។ កន្លែងសម្រាប់ធ្វើអាជីវកម្មផ្លូវការ មានបង្អួចមាស មានសសររាងចតុកោណ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំនៃឈើឆ្កាង… ខ្ញុំធ្លាប់ឮថាមានកន្លែងអស្ចារ្យជាច្រើននៅក្នុងវាំងខាងក្នុង ប៉ុន្តែវាតឹងរ៉ឹងណាស់ ហើយខ្ញុំអាច កុំទៅជួបគេ។' Stark, Miriam; Carter, Alison; Piphal, Heng; Rachna, Chhay; Evans, Damian (2018-01-01), The Angkorian City: From Hariharalaya to Yashodharapura, pp. 158–177, retrieved 2020-06-10ជាងនេះទៅទៀត បុរាណវិទូជនជាតិបារាំង លោក Bernard-Philippe Groslier ដែលបានធ្វើការជីកកកាយនៅវិមានអង្គរ ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1950 និង 60 ផ្តល់នូវការពិពណ៌នាដ៏មានប្រយោជន៍មួយទៀត៖'...កាលពីមុនអង្គរជាសមុទ្រដំបូល។ នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុង​បាន​បញ្ចេញ​ពន្លឺ​ពណ៌​បៃតង និង​ក្បឿង​ពណ៌​មាស​នៃ​ព្រះបរមរាជវាំង ឡើង​ពីលើ​កំពែង​ថ្មបាយក្រៀម​ពណ៌​ក្រហម។ ផែនការទូទៅនៃអគារវាំងប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រាសាទផ្ទះល្វែង៖ ស៊េរីនៃអគារសំខាន់ៗប្រសព្វគ្នានៅមុំខាងស្តាំ និងសម្គាល់ទីធ្លា និងទីធ្លាផ្សេងៗតាមមុខងាររៀងៗខ្លួន - បន្ទប់ទទួលភ្ញៀវ ផ្ទះល្វែងឯកជន រោគស្ត្រី និងការិយាល័យ។ បន្ទប់រដ្ឋត្រូវតែមានភាពអស្ចារ្យ៖ ដំបូលចោតឆ្លាក់ និងដើមឈើដំបូលប្រក់ស័ង្កសី និងជញ្ជាំងធ្វើពីឈើដ៏មានតម្លៃ… សាលប្រជុំ… ត្រូវបានគាំទ្រដោយសសរដាក់លើកុងសូល… នៅចុងបញ្ចប់នៃសាលគឺជាបង្អួចខ្ពស់ដែលស្តេចគង់។ …នេះជាផ្នែកតែមួយគត់នៃអគារដែលបើកជាសាធារណៈ។' Stark, Miriam; Carter, Alison; Piphal, Heng; Rachna, Chhay; Evans, Damian (2018-01-01), The Angkorian City: From Hariharalaya to Yashodharapura, pp. 158–177, retrieved 2020-06-10
alt=|រូបភាពតូច| សារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា សាងសង់តាមស្ថាបត្យកម្មប្រពៃណីខ្មែរ។
ដោយសារព្រះបរមរាជវាំង និងរាជវាំងអង្គរសុទ្ធតែធ្វើពីឈើ ហើយចម្លាក់លៀនស្រាលមិនបង្ហាញអំពីបរិវេណព្រះរាជដំណាក់ទាំងស្រុងនោះ មានប្រភពជំនួសជាច្រើននៃការប្រៀបធៀបដើម្បីស្ថាបនាឡើងវិញនូវរូបរាងរបស់ព្រះរាជវាំង។ ឯកសារយោងដ៏សមស្របមួយទៀតសម្រាប់ព្រះបរមរាជវាំងឈើនៃអង្គរគឺ សារមន្ទីជាតិកម្ពុជា ដែលវាត្រូវបានយកគំរូតាមស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណ ដែលរួមបញ្ចូលនូវធាតុតុបតែងបែបខ្មែរយ៉ាងទូលំទូលាយ។ Stark, Miriam; Carter, Alison; Piphal, Heng; Rachna, Chhay; Evans, Damian (2018-01-01), The Angkorian City: From Hariharalaya to Yashodharapura, pp. 158–177, retrieved 2020-06-10