ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី

រូបភាពតូច| មន្ត្រីទូតរុស្ស៊ីប្រចាំនៅប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សទី ១៧ ។ រូបភាពគូរដោយ នីវ៉ា (នីវ៉ា, សតវត្សទី ១៩)
មុនសតវត្សទី ១៧ ប្រទេសចិន និង រុស្ស៊ី ស្ថិតនៅដាច់ពីគ្នាម្ខាងម្នាក់ដោយមាន ស៊ីបេរី ស្ថិតនៅចន្លោះនោះដោយមានជាតិពន្ធុរស់នៅបែបពនេចរនានារស់នៅទីនោះ។ នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៦៤០ អ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ី បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់តំបន់ភាគច្រើននៃស៊ីបេរី ហើយបានបង្កើតការតាំងទីលំនៅនៅតាមអាងទន្លេ អាមួរ ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៦៥២ ដល់ឆ្នាំ ១៦៨៩ កងទ័ពរបស់ចិន បានបណ្តេញអ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ីចេញ ប៉ុន្តែក្រោយឆ្នាំ ១៦៨៩ ចិន និងរុស្ស៊ីបានចរចារគ្នា និងបង្កើតកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម។

នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ សេដ្ឋកិច្ច និងយោធារបស់ប្រទេសចិនបានដើរយឺតជាងមហាអំណាចអាណានិគម។ ចិន​បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ ​សន្ធិសញ្ញា​មិន​ស្មើភាព​គ្នា ​ជាមួយ​បណ្តា​ប្រទេស​លោកខាងលិច និង​រុស្ស៊ី ដែល​តាមរយៈ​នោះ​រុស្ស៊ី​បាន​កាន់កាប់​អាង​ទន្លេអាមួរ និង វ្លាឌីវ៉ូស្តុក ។ ចក្រភពរុស្ស៊ី និងមហាអំណាចលោកខាងលិចបានទាមទារនូវសំណងជាច្រើនទៀតពីប្រទេសចិន ដូចជាសំណងសម្រាប់កុបកម្មប្រឆាំងលោកខាងលិច ការគ្រប់គ្រងលើពន្ធគយរបស់ចិន និង កិច្ចព្រមព្រៀងក្រៅ ទឹកដី រួមទាំងអភ័យឯកសិទ្ធិផ្លូវច្បាប់សម្រាប់ជនបរទេស និងអាជីវកម្មបរទេស។

ទន្ទឹមនឹងនេះ វប្បធម៌ និងសង្គមរបស់រុស្ស៊ី ជាពិសេសពួកឥស្សរជន ត្រូវបានធ្វើឲ្យមាននូវភាពជាលោកខាងលិច។ អ្នកគ្រប់គ្រងនៃប្រទេសរុស្ស៊ីជាផ្លូវការមិនត្រូវបានគេហៅថា ត្សារ ទៀតទេដោយហៅថាជា អធិរាជ វិញដែលជាគោរមងារបែបអឺរ៉ុបខាងលិច។  

បញ្ហា​ដែល​ប៉ះពាល់​តែ​រុស្ស៊ី​និង​ចិន​ ​ភាគច្រើន​ជា​បញ្ហាព្រំដែន​រុស្ស៊ី​ ចិន​ ដោយហេតុ​រុស្ស៊ី​មានព្រំដែនជាប់ចិនផ្ទាល់មិន​ដូច ​ប្រទេស​លោកខាងលិច ​ ។ប្រជាជនចិនជាច្រើនមានអារម្មណ៍អាម៉ាស់ ដោយសារការចុះញមរបស់ចិនចំពោះផលប្រយោជន៍បរទេស ដែលរួមចំណែកដល់ការរីករាលដាលនៃអរិភាពចំពោះព្រះចៅអធិរាជចិន។

នៅ​ឆ្នាំ ១៩១១ កំហឹង​សាធារណៈ​ជន បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​បដិវត្តន៍​មួយដែល​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ ​សាធារណរដ្ឋ​ចិន ​។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ របបថ្មីរបស់ចិនដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា រដ្ឋាភិបាល ប៉ីយ៉ាង ត្រូវបានបង្ខំឱ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាពបន្ថែមទៀតជាមួយបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច និងជាមួយរុស្ស៊ី។   ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ រុស្ស៊ី និងចិនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងព្រំដែន។ 

នៅចុងឆ្នាំ ១៩១៧ ទីក្រុងម៉ូស្គូ និង ក្រុងពេត្រូក្រាត ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយក្រុម កុម្មុយនិស្ត បុលសេវិច ក្នុងកំឡុង បដិវត្តខែតុលា ដែលបណ្តាលឱ្យមាន សង្រ្គាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី រវាង កងទ័ពក្រហម បុលសេវិច និងកងកម្លាំង ស ប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត។ រដ្ឋាភិបាល ប៉ីយ៉ាង របស់ចិនបានចូលខ្លួនជាមួយទ័ពស ហើយរួមជាមួយនឹងប្រទេសលោកខាងលិចភាគច្រើន បានបញ្ជូនកងទ័ព ទៅប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុមទ័ពក្រហម។ នៅឆ្នាំ ១៩២២ ទ័ពក្រហមបានឈ្នះសង្រ្គាមស៊ីវិលហើយបានបង្កើតជាប្រទេសថ្មីមួយគឺ សហភាពសូវៀត ។ នៅឆ្នាំ ១៩២៣ សូវៀតបានផ្តល់ជំនួយនិងការគាំទ្រដល់ គួមីនតាង ដែលជាបក្សពួកចិនដែលប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលប៉ីយ៉ាង។ ក្នុងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ បក្សកុម្មុយនិស្តចិន The CCP is officially the Communist Party of China (CPC), but CCP and CPC are interchangeable គួមីនតាង បានដណ្តើមអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩២៨ ហើយប្រទេសទាំងពីរបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូត។ ទំនាក់ទំនង​ចិន​-​សូ​វៀត ​នៅតែ​មានភាពប្រេះស្រាំ ហើយ​ប្រទេស​ទាំងពីរ ​បាន​ធ្វើសង្គ្រាម​ពីរ​លើក ​សម្រាប់រយៈពេល ​ដប់​ឆ្នាំ​បន្ទាប់ ​។ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ សូវៀត​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម ​យ៉ូសែប ស្តាលីន បាន​ជួយ​រដ្ឋាភិបាល​គួមីនតាង​របស់ ​ឈៀង កៃឆេក ប្រឆាំង​នឹង​ចក្រភពជប៉ុន ។ ស្តាលីនបានប្រាប់មេដឹកនាំកុម្មុយនិស្ត ម៉ៅ សេទុង ឱ្យរួមដៃជាមួយរបបគួមីនតាងរបស់ចិន ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ម៉ៅនៅតែវាយប្រហារលើ គួមីនតាង។ ពួកកុម្មុយនិស្តបានបរាជ័យក្នុងការផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់ឈៀង។

នៅឆ្នាំ ១៩៣៧ ពួកគួមីនតាង និងពួកកុម្មុយនិស្តបានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពថ្មីមួយដើម្បីប្រឆាំងនឹង ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើប្រទេសចិន ប៉ុន្តែពួកគេបានប្រយុទ្ធគ្នាឡើងវិញនៅឆ្នាំ១៩៤២ ។ បន្ទាប់ពីជប៉ុនបានចាញ់សង្រ្គាមនៅឆ្នាំ ១៩៤៥ ភាគីចិនទាំងពីរបានចុះហត្ថលេខាលើ បទឈប់បាញ់ មួយ ប៉ុន្តែ សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន នៅតែផ្ទុះឡើងម្តងទៀត។

នៅឆ្នាំ ១៩៤៩ ដោយមានការគាំទ្រពីសូវៀត ពួកកុម្មុយនិស្តបានឈ្នះ សង្រ្គាមស៊ីវិលចិន ហើយបានបង្កើត សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ដែលបាន ចងសម្ព័ន្ធភាព ជាមួយសូវៀត។ ម៉ៅបានក្លាយជាមេដឹកនាំដំបូងគេរបស់ចិនកុម្មុយនិស្ត។ អ្នកគាំទ្រជ្រុលនិយមបំផុតរបស់លោកម៉ៅ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា " ក្រុមបួន " បានកម្ចាត់គូប្រជែងភាគច្រើនរបស់គាត់បន្តិចម្តងៗ ក្នុងរយៈពេល​​ ២៧ ឆ្នាំរបស់គាត់ដែលកាន់អំណាច។

ភាព​តានតឹង​ខាង​មនោគមវិជ្ជា​រវាង​ប្រទេស​ទាំង​ពីរ​បាន​កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​មរណភាព​របស់​ស្តាលីន​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៥៣។ នីគីតា គ្រូឆូវ  បានបរិហារឧក្រិដ្ឋកម្មរបស់ស្តាលីនក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៦ ហើយរបបទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមរិះគន់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ដំបូងឡើយ ការរិះគន់គឺដោយប្រយោល និងត្រូវបានបិទបាំង ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៦៩ ម៉ៅបានចោទប្រកាន់មេដឹកនាំសូវៀតអំពី ការសើរើឡើងវិញ ហើយសម្ព័ន្ធភាពបានបញ្ចប់ដោយបើកចំហ។ ប្រទេសទាំងពីរបានប្រកួតប្រជែងគ្នាដើម្បីគ្រប់គ្រងរដ្ឋកុម្មុយនិស្តនានានិងចលនានយោបាយ ហើយប្រទេសជាច្រើនមានគណបក្សកុម្មុយនិស្តជាគូប្រជែងចំនួនពីរ ដែលប្រមូលផ្តុំភ្លើងគ្នាទៅវិញទៅមក។

នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ សង្រ្គាមព្រំដែនខ្លី រវាងប្រទេសទាំងពីរបានកើតឡើង។ គ្រូឆូវ ត្រូវបានជំនួសដោយ លោក លីអូនីត ប្រស្នែវ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៤ ដែលបានបោះបង់ចោលកំណែទម្រង់សូវៀតជាច្រើនដែលត្រូវបានរិះគន់ដោយម៉ៅ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វោហាសាស្ត្រប្រឆាំងសូវៀតរបស់ចិនកាន់តែខ្លាំងក្លានៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃអ្នកគាំទ្រដ៏ជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់ម៉ៅគឺក្រុមទាំងបួន ។ ម៉ៅបានស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៩៧៦ ហើយ ក្រុមទាំងបួន បានបាត់បង់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៨ ។

បន្ទាប់ពីអស្ថិរភាពមួយរយៈមក តេង ស៊ាវពីង បានក្លាយជាមេដឹកនាំថ្មីរបស់ប្រទេសចិន។ ភាពខុសគ្នាខាងទស្សនវិជ្ជារវាងប្រទេសទាំងពីរបានថយចុះបន្តិច ចាប់តាំងពីការដឹកនាំថ្មីរបស់ប្រទេសចិនបានបោះបង់ចោលលទ្ធិ ប្រឆាំងការសើរើឡើងវិញ ។

កំណែទម្រង់ផ្ទៃក្នុងរបស់ចិនមិនបាននាំមកនូវការបញ្ចប់ជម្លោះជាមួយសហភាពសូវៀតភ្លាមៗនោះទេ។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៩ ចិនបានឈ្លានពានវៀតណាម ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តសូវៀត។ ចិន​ក៏​បាន​បញ្ជូន​ជំនួយ​ទៅ​ពួក​មូចាហ៊ីឌីន​ប្រឆាំង​នឹង​ការ ​ឈ្លានពាន​របស់​សូវៀត​នៅ​អាហ្វហ្គានីស្ថាន ។ នៅឆ្នាំ ១៩៨២ ប្រេស្នែវ បានធ្វើសុន្ទរកថាដែលផ្តល់ការផ្សះផ្សាជាមួយប្រទេសចិនហើយ តេង បានយល់ព្រមស្តារទំនាក់ទំនងការទូតឡើងវិញ។

នៅឆ្នាំ ១៩៨៥ លោក មីគហ៊ែល ហ្គោបាឆូវ បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីនៃសហភាពសូវៀត កាត់បន្ថយយោធភូមិភាគសូវៀតនៅព្រំដែនចិន-សូវៀត និងនៅម៉ុងហ្គោលី ចាប់ផ្តើមពាណិជ្ជកម្មឡើងវិញ និងទម្លាក់បញ្ហាព្រំដែនដែលបង្កឱ្យមានសង្រ្គាមបើកចំហកាលពី ១៦ ឆ្នាំមុន។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៩ គាត់បានដកការគាំទ្រសូវៀតពីរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ ការអនុវត្តបានបង្កើនល្បឿនបន្ទាប់ពីសហភាពសូវៀតដួលរលំ ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ សហព័ន្ធរុស្ស៊ី ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ។

ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩១ បច្ចុប្បន្នមានភាពស្និទ្ធស្នាលជាងមុន។ ប្រទេស​ទាំងពីរ​រក្សា​បាន​នូវ ​សម្ព័ន្ធភាព​ភូមិសាស្ត្រ​នយោបាយ និង ​តំបន់ ​ដ៏​រឹងមាំ និង​កម្រិត ​ពាណិជ្ជកម្ម ​ដ៏​សំខាន់​។