ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន: សម័យរាជវង្សថ័ង (ព.ស. ១១៦១-១៤៥០)

សម័យរាជវង្សថ័ង (ព.ស. ១១៦១-១៤៥០)

ព.ស. ១១៦៣

ព្រះបាទកៅចោ មានព្រះបរមរាជឱង្ការកំណត់ខែមិគ្គសិរ ចេត្រ និង ស្រាពណ៍ ខែទាំងនេះ និង ថ្ងៃទី ១,៨,១៤,១៥,១៨,២៣,២៤,២៨,២៩,៣០ នៃខែជាថ្ងៃឧបោសថ ហាមមិនឲ្យមានការសម្លាប់ប្រហារជីវិត ទទូចត្រី បបាញ់សត្វ តាមវិន័យរបស់មហាយាន ដែលជាប្រពៃណីនៃការបដិបត្តិធម៌របស់ពុទ្ធសាសនិកចិនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយក្នុងឆ្នាំបន្ត មកទ្រង់ក៏បានបរិច្ចាគព្រះរាជវាំងឲ្យទៅជាវត្ត ។

ព.ស. ១១៧២

ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទថ័ងថៃចុង ព្រះភិក្ខុថ័ងស័មច័ង (កន្លែងខ្លះហៅថា ភិក្ខុហៀនច័ង ឬ យ៉ួនចាង)ចេញចារិកទៅសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនានៅជម្ពូទ្វីប ត្រឡប់មកដល់ប្រទេសចិនក្នុង ព.ស. ១១៨៨ ទ្រង់អារាធនាឲ្យគង់នៅនាទីក្រុងលោយ៉ាង ទ្រង់បានឧបត្ថម្ភ ក្នុងការបកប្រែព្រះសូត្រជាច្រើន ដែលនាំមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ។ 

ព្រះអង្គថ័ងស័មច័ងបានសរសេរកំណត់ហេតុដំណើរនិមន្តនាមថា “កំណត់ហេតុដែនដីបស្ចឹម”ទុក ដែលជារឿងមួយដ៏មានតម្លៃខាងប្រវត្តិសាស្រ្តយ៉ាងខ្លាំង និង បានប្រតិបត្តិសាសនកិច្ចតមករហូតដល់ទទួលអនិច្ចធម៌ក្នុង ព.ស. ១២០៨ ក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះបាទកៅចុង ។

ព.ស.១១៨៥

ព្រះបាទថ័ងថៃចុង សព្វព្រះរាជហឫទ័យលើកព្រះរាជធីតាប៊ុនសែង ឲ្យរៀបអភិសេក ជាមួយព្រះមហាក្ស័ត្រទីបេ ជាហេតុនាំឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាផ្សព្វផ្សាយចូលមកកាន់ប្រទេសទីបេ ។ ព្រះនាងប៊ុនសែង ទ្រង់បានចាប់ផ្តើមអក្សរសាស្រ្តទីបេឡើង តាមបែបអក្សរឥណ្ឌា ដែលសរសេរជាភាសាសំស្ក្រឹត និង ទ្រង់សាងភាពរីកចំរើនដល់ប្រទេសទីបេយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់ប្រជាជនទីបេលើកដំកើងថាជាព្រះម៉ែម្ចាស់រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន ។

ព.ស. ១២១៤

ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទចៅកៅចុង ភិក្ខុចិននាម តៅស៊ួន ជាអ្នកផ្តើមនិកាយវិន័យបានដល់អនិច្ចធម្ម និង ក្នុងឆ្នាំជាមួយគ្នានេះ ភិក្ខុអ៊ីចីង (ង៉ីចេង) ចេញចារិកទៅប្រទេសឥណ្ឌា ហើយសំណាក់នៅកោះសុមាត្រាជាច្រើនឆ្នាំ ត្រឡប់មកដល់ប្រទេសចិនក្នុង ព.ស. ១២៣៨ ។ ព្រះនាងប៉ូចែកធៀន ស្តេចទ្រង់បានចេញទៅទទួលរហូតខាងក្រៅទ្វារព្រះរាជវាំង ។ ភិក្ខុអ៊ីចីងនិយាយបានយ៉ាងច្រើនភាសា ប្រែគម្ពីរព្រះវិន័យ និង ព្រះសូត្រ ហើយនិពន្ធសៀវភៅរឿង “ប្រវត្តិព្រះសង្ឃចិនចារិកទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌា” និង “ពិធីកម្មខាងព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងកោះក្បែរសមុទ្រខាងត្បូង” ព្រះអង្គបានទទួលអនិច្ចធម្មក្នុង ព.ស. ១២៥៥ ។

ព.ស. ១២១៨

ព្រះភិក្ខុវ៉ើយឡាង ឬហ៊ុយណើង បានទទួលដំណែងជាប្រមុខ អង្គទី ៦ នៃនិកាយសេន ហើយទទួលអនិច្ចធម្មក្នុង ព.ស.១២៥៥ (ក្នុងឆ្នាំជាមួយភិក្ខុអ៊ីចីង)

ព.ស. ១២៥២

ព្រះបាទតុងចុង សបព្រះរាជហឫទ័យ ឲ្យមានការប្រឡងជ្រើសរើសអ្នក ដែលនឹងបួស ជាគ្រាដំបូង ហើយាតមកក្នុង ព.ស.១២៥៨ ព្រះបាទហៀនចុង ក៏ទ្រង់បានអនុញ្ញាតឲ្យភិក្ខុ ដែលមិនមានសិក្សាបរិយត្តិធម៌ លាចាកសិក្ខាបទ ១២,០០០ អង្គ ព្រោះមានអ្នកបួសដើម្បីគេចវេសការងារជាច្រើន ហើយទ្រង់ហាមការកសាងវត្ត សាងព្រះពុទ្ធរូប និង ការបោះពុម្ពព្រះសូត្រ ដោយមិនបានទទួលការអនុញ្ញាត (តមកក្នុង ព.ស. ១៣០៤ អ្នក ដែលនឹងបួសត្រូវសូត្រព្រះសូត្របាន ១០០០ ទំព័រ ឬបង់ថ្លៃបួសឲ្យហ្លួង (ព្រះរាជា) ១០០,០០០ អីប៉េះ)

ព.ស.១២៦០
 
សបព្រះរាជហឫទ័យទទួលស្វាគមន៍ ព្រះភិក្ខុសង្ឃ សុភការសីង្ហ នៃនិកាយមន្ត្រៈយាន ដែលនិមន្តមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ចូលមកសំណាក់អាស្រ័យក្នុងព្រះរាជវាំង ទ្រង់តែង តាំងជាប្រមុខសង្ឃ ក្រោយពីនេះ ក៏មានព្រះភិក្ខុ វច្ចរពោធិ និង អមោក្ខវច្ចរ ជួយជាកម្លាំង ផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាតមកទៀត ជាហេតុនាំឲ្យនិកាយមន្ត្រៈយានចាប់ផ្តើមរីកចំរើន សាយភាយ ។

ព.ស. ១៣៧៤

ក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទប៊ុនចុងមានហេតុការណ៍គួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍គឺ មានព្រះ រាជបញ្ជាឲ្យភិក្ខុ និង ភិក្ខុនី ដែលបួសដោយមិនបានទទួលការអនុញ្ញាតអំពីរាជការ បណ្តាក់ពាក្យសូមជាថ្មី ។ ក្នុងករណីនោះ មានការដាក់ពាក្យសូមដល់ទៅប្រមាណ ៧០០,០០០ អង្គ បន្ទាប់មកទៀត ក្នុង ព.ស. ១៣៨១ ទ្រង់អនុញ្ញាតឲ្យរាល់វត្តមានព្រះ វិហារបូជាព្រះពោធិសត្វអវលោកិតេស្វាររាល់វត្ត ដែលជាប្រពៃណីរហូតដល់បច្ចុបន្ន។ 

ព.ស.១៣៨៥

ចាប់ផ្តើមមានការបំផ្លិចបំផ្លាញព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រោះព្រះបាទប៊ូចុង ទ្រង់ជ្រះថ្លាលទ្ធិតៅ ទ្រង់តែងតាំងអ្នកបួសតៅជាសេនាបតី ហើយដាក់ផែនការបំផ្លាញដោយចាប់ផ្តើមឲ្យ មានចោទឆ្លើយបញ្ហាចំពោះព្រះភក្តិក្នុងរាងបល្ល័ង្គ ។ រវាងព្រះសង្ឃ និង អ្នកបួសតៅ ក្នុង ព.ស. ១៣៨៩ តែភាគីតៅបរាជ័យ មិនសបព្រះទ័យ ទើបទ្រង់ចាត់ការដោយព្រះអង្គឯង គឺ ឲ្យភិក្ខុ និង ភិក្ខុនី លាចាកសិក្ខាបទ ២៦០,០០០អង្គ ។ រឹបអូសដីថ្លីរបស់សង្ឃ បំផ្លាញវត្ត ព្រះពុទ្ធរូប ដុតគម្ពីរជាដើម ជាហេតុធ្វើឲ្យព្រះពុទ្ធសាសនាទ្រុឌទ្រោមតាំងពីពេលនោះ មករាប់រយឆ្នាំ (ការបំផ្លិចបំផ្លាញ ខណៈពេល ដែលមានការផ្លាស់ប្តូរការគ្រប់គ្រង់ ដោយនៅព.ស.១៣៩១ ព្រះបាទសួនចុងទ្រង់ហាមការបំផ្លិចបំផ្លាញវត្ត នាំប្រមុខលទ្ធិតៅជាមួយ ពួកបង្ករការអុកឡុកទៅប្រហារជីវិត និង អនុញ្ញាតឲ្យមានការបំបួសសាជាថ្មី ដោយការ ប្រឡងចំណេះដឹង លិខិតអនុញ្ញាតឲ្យ និង អនុញ្ញាតមានការជួសជុលវត្តអារាម ជាពិសេសវត្តធំ)