ប្រវត្តិសាស្ត្រមន: សុធម្ម

សុធម្ម

នគរមនដំបូងៗគេដែលមានឥទ្ធិពលកំឡុងសម័យបុរេប្រវត្តិ បានតាំងនៅចន្លោះទន្លេស៊ីតោន និង សាល្វីន ហើយត្រូវបានគេរាប់ថាជារាមញ្ញទេស។ ទីតាំងនៃនគរនេះត្រូវបានគេយល់ថាជាសុវណ្ណភូមិ (“ដែនដីមាស”) ហើយក៏ជាបច្ចេកសព្ទមួយត្រូវបានគេប្រើសំដៅយកតំបន់ទាំងមូលនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីទ្វីបដែលមានព្រំដែនជាប់ឆកបេងកាល់។ សុធម្មត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងដោយព្រះបាទសីហរាជក្នុងសម័យពុទ្ធកាល ដែលគេយល់ថាវាមានអត្ថិភាពស្ថិតនៅក្នុងសតវត្សទីប្រាំ ម.គ.។ សុធម្មកាលណោះជាសហគមន៍កំពង់ផែដ៏រុងរឿងរីកចំរើនបានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយនិងការដឹកជញ្ជូនទំនិញពីកន្លែងដ៏សែនឆ្ងាយចេញពីភាគខាងត្បូងឥណ្ឌា។ ក្រោយមកពង្សាវតារភូមាលើកសរសើរពួកមននៅសុធម្មថាជាអ្នកដែលបាននាំព្រះពុទ្ធសាសនាចូលមកដល់ភូមា។ ក្នុងពង្សាវតារទាំងនេះ ក៏បានថ្លែងនិយាយថាគម្ពីរពុទ្ធសាសនាសរសេរដោយដៃយកពីស្រីលង្កាត្រូវបានបកប្រែទៅជាអក្សរមនប្រហែលក្នុងឆ្នាំ ៤០០ នៃ គ.ស។ ទោះបីជាយ៉ាងណា ពួកអ្នកប្រាជ្ញបានចោទជាសំណួរថា តើការពិតវាយ៉ាងម៉េចទៅវិញ សាសនានេះត្រូវបានគេដឹងតាមសិលាចារឹកក្នុងតំបន់ ជាក់ស្ដែងទៅពុទ្ធសាសនាថេរវាទមានអត្ថិភាពនៅភូមាក្រោមនៅសតវត្សទីប្រាំនៃគ.សទៅវិញទេ។ ទោះបីជាកាលបរិច្ឆេទនៃការបង្កើតសុធម្មពិតប្រាកដ និង វិសាលភាពនៃនគរនេះមិនទាន់ត្រូវបានស្រាវជ្រាវរកឃើញក៏ដោយ ក៏នគរនេះត្រូវបានគេដឹងថាបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ភូមាកំឡុងសតវត្សទី១១ នៅពេលនោះស្ដេចធំទីមួយនៃបាកាន អនិរុទ្ធបានលួចប្លន់បំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងនេះនិងត្រឡប់ទៅបាកានជាមួយព្រះបាទមនុហរបស់សុធម្មដែលជាឈ្លើយរបស់ទ្រង់។ សុធម្មនៅតែមានអត្ថិភាពក្រោមការត្រួតត្រារបស់ភូមារហូតដល់ការធ្លាក់នៃបាកាននៅសតវត្សទី១៣។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកមនបានបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យខ្លួនឯងឡើងវិញ យ៉ាងណាមិញរាជធានីសម័យក្រោយៗត្រូវបានរើទៅតាំងនៅទីដទៃដូចជា មុំហ៍ (មោត្តមៈ) និងបារគូ (ប៉េគូ)។

ផ្ទៃទីក្រុងរាងចតុកោណនៃនគរសុធម្មដូចនឹងទីក្រុងភូមាសម័យក្រោយៗនៅអមរបុរ និង មណ្ឌាល័យដែរ។ មានកំពែងបួនផ្ទាំងព័ទ្ធជុំវិញទីក្រុងបុរាណដែលបង្កើតជារាងចតុកោណទ្រវែងហ៊ុំព័ទ្ធបរិវេណនៃរាជវាំងដែលស្ថិតនៅកណ្ដាលនៃកំពែង។ ចាប់ពីខាងជើងទៅខាងត្បូងទីស្ថានរាជវាំងមានប្រវែង ៣២៩,១៨ ម គុណនឹង ៣៥០,៥២ ម ពីខាងកើតទៅខាងលិច។ ស្តូបសំខាន់ពីរស្ថិតនៅចន្លោះទីស្ថានរាជវាំង និង កំពែងខាងលិច។ សព្វថ្ងៃនេះ ទីក្រុងបុរាណនៃនគរសុធម្មគេលែងមើលឃើញទៀតហើយ ជំនួសមកវិញដោយភាពរីកលូតលាស់នៃទីប្រជុំជនសម័យថ្មីដែលបានបិទបាំងស្លាកស្នាមតំណាំងលំនៅរបស់មនុស្សតាំងពីសម័យដើមដំបូងមកម៉្លេះ។ 

ស្ថាបត្យកម្ម     

ក្នុងចំណោមស្តូបទាំងពីរដែលស្ថិតនៅរវាងទីស្ថានរាជវាំង និងកំពែងខាងត្បូង ឝ្វេហ្សាយ៉ាន់គឺជាស្តូបដ៏ធំបំផុត។ ឆ្លងកាត់ផ្លូវពីស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ទៅគឺជាកល្យាណីសីមា សាលមួយដែលបានសាងជាពិសេសសំរាប់ការឧបសម្ប័ថព្រះសង្ឃ។ សសរស្ដម្ភសីមាថ្មភក់ដែលនៅជុំវិញកល្យាណីសីមា គឺជារឿងរ៉ាវដែលគេបានស្គាល់ថាជាមហាទសជាតកត្រូវបានគេរកឃើញ។ ចំលាក់ទាំងនេះបរិយាយអំពីទសជាតិចុងក្រោយនៃព្រះពុទ្ធ មុនពេលព្រះអង្គយោងយកកំណើតឡើងវិញជាព្រះពុទ្ធគោត្តម ជាពុទ្ធប្បវត្តិដែលទទួលបានការត្រាស់ដឹង។ សិលាចារឹកនៅលើស្ដម្ភមួយក្នុងចំណោមស្ដម្ភទាំងនោះចុះកាលបរិច្ឆេទត្រូវនឹងសតវត្សទី១១-ទី១៣។

ស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់

ទំរង់ដើមនៃឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ គឺជាស្តូបដែលត្រូវបានគេនិយាយថាបានកសាងឡើងនៅសតវត្សទី៥ ម.គ. វាពិបាកនឹងស្រាវជ្រាវណាស់ ដោយហេតុថាវាត្រូវបានកសាង និងពង្រីកទំហំជារឿយៗ។ កាលដែលវាគង់វង្សស្ថិតស្ថេរមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ គឺដោយសារតែស្តូបនេះមានខឿនរាងមូល និងរចនាសម្ព័ន្ធទាំងមូលរបស់ខឿនស្រដៀងទៅនឹងជួង។ ដោយស្ថាបនាឡើងខាងក្នុងនោះរួមផ្សំក្នុងស្តូបឝ្វេហ្សាយ៉ាន់ដែលមានថ្មជាច្រើនដុំបានចារឹកជាអក្សរ ថ្មប្រាំដុំបានត្រូវគេចារិកជាភាសាមននៅសតវត្សទី១១។ ថ្មទាំងនេះបច្ចុប្បន្នគង់វង្សស្ថិតនៅខាងក្នុងសំណុំនៃសំណង់ស្តូប។  

ដោយបានរកឃើញនៅខាងក្នុងសំណង់នេះដែរ រួមនឹងចំលាក់ថ្មជាច្រើន ត្រូវបានគេកំណត់កាលបរិច្ឆេទជាធម្មតាថាត្រូវនឹងសតវត្សទី១០-ទី១១។ មួយក្នុងចំណោមថ្មទាំងនេះគឺជាចំលាក់លៀនស្រាលលើថ្មភក់នៃពុទ្ធអង្គទ្រង់ឈរ។ ព្រះហស្ថស្ដាំកាន់ជាយស្បង់ចង្អុលចុះទៅក្រោមជាមួយបាតព្រះហស្ថបែរទៅខាងក្រៅក្នុងកាយវិការប្រទានពរដែលគេស្គាល់ថាវរទមុទ្រ។ ព្រះហស្ថឆ្វេងរបស់ទ្រង់លើកឡើងលើខ្ទប់នឹងព្រះឱរាជាមួយព្រះអង្គុលីមេ និង ចង្អុលជិបចូលគ្នាក្នុងអាកប្បកិរិយាជជែករកហេតុផល រឺ បង្រៀនដែលគេស្គាល់ថាជាវិតក៌មុទ្រ។ ខាងលើស្មារបស់ទ្រង់ជារូបនៃហង្សបក្សីបែរមុខរកគ្នា។

បដិមា  

សំណល់នៃបដិមាមួយចំនួនដែលពាក់ព័ន្ធគ្នា ត្រូវបានគេចុះកាលកំណត់ទៅនឹងសម័យពីដើមៗដំបូងមានសណ្ឋានលក្ខណៈខុសប្លែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំងខាងរចនាបថ និងរូបធាតុនៃរូបសំណាក។ រូបសំណាកទាំងនេះតំណាងឱ្យទេវខាងព្រហ្មញ្ញសាសនា ពុទ្ធសាសនា និងព្រលឹងនិយម (ជីវចលនិយម)។ បដិមាព្រហ្មញ្ញសាសនាទាំងពីរអង្គត្រូវបានគេកំណត់កាលបរិច្ឆេទទៅនឹងសតវត្សទី៩ - ទី១០ ដែលឆ្លាក់ចេញពីផែនថ្មភក់ពណ៌ក្រហម និងរៀបរាប់ឡើងជាចំលាក់លៀនជ្រៅៗ អំពីតួអង្គនៃវិស្ណុដែលទំរេតព្រះកាយលើនាគអនន្ត។ ចាប់ពីព្រះកាយរបស់ទ្រង់មកបង្ហាញឱ្យឃើញជាដើមឈូកចែកជាបីភាគស្មើគ្នាដែលនៅលើឈូកមានព្រះព្រហ្ម វិស្ណុ និង សិវ គង់នៅពីលើ។ រូបសណ្ឋាននេះប្លែកពីសិល្បៈព្យូ។ នៅឥណ្ឌាវិញ ការពិពណ៌នានៃរឿងរ៉ាវនេះជាធម្មតាបង្ហាញឱ្យឃើញតែទេវតែមួយអង្គគត់គឺ ព្រះព្រហ្ម ដោយទ្រង់បានផុសឡើងក្នុងផ្កាឈូក ដែលដុះចេញពីផ្ចិតរបស់ព្រះវិស្ណុទៅវិញ។ 

បដិមាបែបព្រហ្មញ្ញសាសនាមួយទៀតគឺជារូបព្រះសិវមានព្រះហស្ថបួន ទ្រង់គង់លើជំនិះរបស់ទ្រង់នន្ទី ដែលមានគោនៅពីក្រោមព្រះបាទស្ដាំរបស់ទ្រង់ និង មហិឞាសុរក្រោមជង្គង់ឆ្វេងរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់ពីខាងក្រោយបន្តិចគឺជារូបសំណាកតូចពីរនៃព្រះគណេឝ និងបដិមាតូចនៃព្រះព្រហ្មទ្រង់គង់។ បដិមាទាំងអស់នេះត្រូវបានគេនាំយកទៅដាក់ក្នុងសារៈមន្ទីរផាយរ៉េ នៅរ៉ង់ហ្គូន និងក្រោយមកត្រូវបានខ្ចីទៅដាក់ក្នុងបណ្ណាល័យសកលវិទ្យាល័យរ៉ង់ហ្គូន ក្រោយមកត្រូវពួកជប៉ុនកំទេចចោលកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២។ ជាបន្តបន្ទាប់ បដិមាទាំងនោះត្រូវបានគេស្គាល់ត្រឹមតែជាបំណែកៗ និងរូបថតតែប៉ុណ្ណោះនាពេលសព្វថ្ងៃនេះ។