គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: កណ្ឌទី៩

កណ្ឌទី៩ 

 បរិច្ឆេទទី៩៖ បញ្ចអភិញ្ញាបរិច្ឆេទ 
           កាលបើយោគីនោះបានបដិបត្តិសមាធិ និងឤស្រ័យនៅដោយងាយស្រួលក្នុងចតុត្ថជ្ឈានហើយ យោគី នោះក៏ឤច សម្រេចបានញាណជាន់ខ្ពស់៥យ៉ាង គឺឤចសម្តែងឫទ្ធិបាន(ឥទ្ធិវិធា) មានត្រចៀកទិព្វ(ទិព្វសោត) ឤច ដឹងចិត្តអ្នកដទៃបាន (ចេតោបរិយញាណ) ឤចរំលឹកជាតិពីអតីតបាន(បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ) និងមានភ្នែកទិព្វ (ទិព្វចក្ខុ)។

           ពាក្យថាឥទ្ធិវិធា បានដល់“ការផ្លាស់ប្តូររូបរាង”។ ទិព្វសោត បានដល់“ការស្តាប់នូវអ្វីដែលមនុស្ស ធម្មតា មិនឤច ស្តាប់បាន”។ ចេតោបរិយញាណ បានដល់“ការដឹងពីចិត្តរបស់អ្នកដទៃ”។ បុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណ បាន ដល់“ការចងចាំនូវ អតីតជាតិទាំងឡាយបាន”។ ទិព្វចក្ខុ បានដល់“ការឃើញនូវអ្វីដែលមនុស្សធម្មតា មិនឤច ឃើញបាន”។

 ឥទ្ធិវិធា៣ប្រភេទ 
បុ        តើឥទ្ធិវិធាមានប៉ុន្មានប្រភេទ? តើនរណាជាអ្នកសម្រេចបាន? អ្វីជាវិធីប្រតិបត្តិ?

វិ        ឥទ្ធិវិធាមាន៣ប្រភេទគឺ អធិដ្ឋានឥទ្ធិ វិកុព្វនាឥទ្ធិ និងមនោមយាឥទ្ធិ។ តើអធិដ្ឋានឥទ្ធិ ដូចម្តេច? យោគី នោះឤច បែងកាយខ្លួនឲ្យទៅជាមនុស្សច្រើនគ្នាបាន ហើយឤចបង្រួមកាយដែលច្រើននោះឲ្យមកជា មនុស្ស ម្នាក់វិញបាន ឤចធ្វើខ្លួនឲ្យខ្ពស់ឡើងៗរហូតដល់ឋានព្រហ្មបាន។ នេះហៅថា “អធិដ្ឋានឥទ្ធិ [i]”។ តើវិកុព្វនាឥទ្ធិដូចម្តេច? យោគី នោះឤចប្រែក្រឡារូបរាងកាយរបស់ខ្លួនឯងពីធម្មជាតិ ឲ្យទៅជាកូន ក្មេងប្រុសបាន ឲ្យទៅជាពស់ ឲ្យទៅជាព្រះរាជា ឬឲ្យទៅជាព្រហ្មក៏បាន។ នេះហៅថា “វិកុព្វនាឥទ្ធិ [ii] ”។ តើមនោមយាឥទ្ធិ ដូចម្តេច? យោគីនោះនិមិត្តនូវកាយ នេះឲ្យកើតឡើងនូវកាយមួយផ្សេងទៀត ប្រកបដោយអវយវ:តូចធំ និង ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយបានដោយងាយស្រួល ទៅតាមសេចក្តីប្រាថ្នារបស់ខ្លួន។ នេះហៅថា“មនោមយាឥទ្ធិ”[iii] ។

 ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក 
           នៅមានឥទ្ធិវិធា៧ជំពូកទៀតគឺ ញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ សមាធិវិប្ជារាឥទ្ធិ អរិយាឥទ្ធិ កម្មវិបាកជាឥទ្ធិ បុញ្ញវតោឥទ្ធិ វិជ្ជាមយាឥទ្ធិ និង ឥជ្ឈនដ្ឋេនឥទ្ធិ។

បុ        តើញាណវិប្ជារាឥទ្ធិដូចម្តេច ?

វិ        ព្រោះឃើញនូវសភាវ:មិនទៀង បុគ្គលលះបាននូវការសំគាល់ថាទៀង(អនិច្ចសញ្ញា) ហើយក៏សម្រេចបាន នូវញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ។ ដោយឤស្រ័យអរហត្តមគ្គ បុគ្គលលះបាននូវកិលេសទាំងពួង ហើយក៏សម្រេចបាន នូវញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ។ គប្បីយល់ពីញាណវិប្ជារាឥទ្ធិដោយប្រការដូច្នេះ។ ព្រះពក្កុលុថេរ: ព្រះសំកិច្ចថេរ: និង ព្រះភូតបាលថេរ: សុទ្ធតែមានញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ។ ញាណវិប្ជារាឥទ្ធិ[iv] មានសេចក្តីដូច្នេះឯង។

បុ        តើសមាធិវិប្ជារាឥទ្ធិ ដូចម្តេច ?

វិ        ដោយឤស្រ័យនូវបឋមជ្ឈាន បុគ្គលលះបាននូវនីវរណ:ទាំងឡាយ ហើយក៏សម្រេចបាននូវសមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ ដោយការចូលដល់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាន បុគ្គលលះបាននូវសុញ្ញតសញ្ញា ហើយក៏សម្រេច បាននូវ សមាធិវិប្ជារាឥទ្ធិ ដូចជាព្រះសារីបុត្រថេរ: ព្រះខាណុកោណ្ឌញ្ញោថរ: នាងឧត្តរាឧបាសិកា និងនាង វិសាខាឧបាសិកា ជាដើម។  សមាធិវិប្ជារាឥទ្ធិ[v] មានសេចក្តីដូច្នេះឯង។

បុ        តើអរិយាឥទ្ធិ ដូចម្តេច?

វិ        បើសិនជាភិក្ខុមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងគង់នៅ ដោយសេចក្តីសំគាល់នូវភាពមិនមែនជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុ ដែលជាបដិកូលនោះ ភិក្ខអ្ខុង្គនោះក៏ឤចគង់នៅដោយក្តីសំគាល់នូវភាពមិនមែនជាបដិកូលបាន។ បើ សិនជាភិក្ខុ មានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងគង់នៅ ដោយសេចក្តីសំគាល់នូវភាពជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលមិនជា បដិកូលនោះ ភិក្ខុអុង្គនោះ ក៏ឤចគង់នៅដោយសេចក្តីសំគាល់នូវភាពជាបដិកូលបាន។ បើសិនជាភិក្ខុ មានសេចក្តីប្រាថ្នា នឹងគង់នៅ ដោយ សេចក្តីសំគាល់នូវភាពមិនមែនជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលមិនមែន ជាបដិកូលនិងជាបដិកូលនោះ ភិក្ខអ្ខុង្គនោះ ក៏ ឤចគង់នៅដោយក្តីសំគាល់នូវភាពមិនមែនជាបដិកូល បាន។ បើសិនជាភិក្ខុមាន សេចក្តីប្រាថ្នានឹងគង់នៅ ដោយ សេចក្តីសំគាល់នូវភាពជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុ ដែលជាបដិកូលនិងមិនជា បដិកូលនោះ ភិក្ខុអុង្គនោះក៏ឤចគង់នៅ ដោយសេចក្តីសំគាល់នូវភាពជា បដិកូលបាន ។

បុ        តើបុគ្គលឤស្រ័យនៅដោយសេចក្តីសំគាល់ថាជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលមិនបដិកូល បានយ៉ាងណា?

វិ        បុគ្គលបំពេញនូវការគិតទៅលើវត្ថុដែលមិនជាបដិកូលនោះថាជាវត្ថុដែលមិនបរិសុទ្ធិ ឬសំគាល់ថាវត្ថុ នោះជា របស់ មិនទៀង។

បុ       តើបុគ្គលឤស្រ័យនៅដោយសេចក្តីសំគាល់ថាជាភាពមិនបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលជាបដិកូល និងនៅក្នុងវត្ថុ ដែល មិនជាបដិកូល យ៉ាងណា?

វិ        បុគ្គលផ្សព្វផ្សាយមេត្តាចិត្តទៅក្នុងវត្ថុ ដែលជាបដិកូល និងវត្ថុដែលមិនជាបដិកូល និងសំគាល់នូវវត្ថុ ទាំងនោះ ថា គឺជាធាតុទាំងឡាយ។

បុ       តើបុគ្គលឤស្រ័យនៅដោយសេចក្តីសំគាល់ថាជាបដិកូលនៅក្នុងវត្ថុដែលមិនជាបដិកូល និងវត្ថុជាបដិកូល បានយ៉ាងណា?

វិ        បុគ្គលបំពេញនូវការគិតទៅលើវត្ថុដែលមិនជាបដិកូលនោះថាសុទ្ធតែជាវត្ថុមិនបរិសុទ្ធិ ឬសំគាល់វត្ថុទាំង អស់នោះ ថាសុទ្ធតែជារបស់មិនទៀង។

បុ       តើបុគ្គលឤស្រ័យនៅដោយភាពព្រងើយៗ  មានសតិនិងសម្បជញ្ញ: ដោយបែកចេញផុតពីវត្ថុដែលមិនជា បដិកូល និងវត្ថុដែលជាបដិកូល បានយ៉ាងណា?

វិ        ភិក្ខុនៅក្នុងសាសនានេះ ពេលឃើញរូបដោយភ្នែករមែងមិនត្រេកអរ មិនរសាប់រសល់ ឤស្រ័យនៅដោយ ព្រងើយៗ មានសតិ មានសម្បជញ្ញ:។ ឯឤរម្មណ៍ដែលប្រាកដតាមឤយតន:ដទៃៗទៀត(ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្តាត កាយ ចិត្ត)នោះ ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នានេះដែរ។ នេះហៅថាអរិយាឥទ្ធិ[vi] ។

បុ        តើកម្មវិបាកជាឥទ្ធិដូចម្តេច ?

វិ        ទេវតាទាំងឡាយ បក្សីទាំងឡាយ មនុស្សភាគខ្លះ សត្វដែលកើតនៅក្នុងទុគតិភពជំពូកខ្លះ រមែងមាន ឥទ្ធិឫទ្ធិ ឤចហោះហើរលើឤកាសបាន។ នេះហៅថាកម្មវិបាកជាឥទ្ធិ [vii]។

បុ        តើបុញ្ញវតោឥទ្ធិ  ដូចម្តេច?

វិ        គឺប្រៀបដូចទៅនឹងឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់ព្រះចៅចក្រពត្តិ ឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់សេដ្ឋីឈ្មោះជោតិក: ឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់សេដ្ឋី ឈ្មោះ ជដិល: និងឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់សេដ្ឋីឈ្មោះឃោសិត: ដូច្នោះដែរ។ ម៉្យាងទៀតលោកពោលទុកថា ប្រៀបដូចជា ឥទ្ធិឫទ្ធិរបស់ បុគ្គល អ្នកមានបុណ្យច្រើន៥នាក់ដែរ។ នេះហៅថា បុញ្ញវតោឥទ្ធិ[viii] ។

បុ        តើ វិជ្ជាមយាឥទ្ធិ ដូចម្តេច?

វិ        អ្នកមានវេទមន្ត ស្វាធ្យាយនូវមន្តទាំងឡាយហើយក៏ហោះទៅលើឤកាសបាន។ បុគ្គលនោះជប់ឲ្យកើតជា សត្វដំរី សេះ រទេះសេះ ទ័ពថ្មើរជើង ឬក៏កងទ័ពប្រភេទដទៃៗឯទៀតក៏បាន នេះហៅថាវិជ្ជាមយាឥទ្ធិ[ix]។

បុ        តើ ឥជ្ឈនដ្ឋេនឥទ្ធិ ដូចម្តេច?

វិ        ដោយនេក្ខម: បុគ្គលឤចល:បាននូវកាមឆន្ទ:។ ដោយអរហត្តមគ្គ បុគ្គលឤចសំរេចបាននូវការលះកិលេស ទាំងពួងឧបមាដូចជាស្មូនឆ្នាំងដែលបានបញ្ចប់កិច្ចការស្មូនរបស់ខ្លួនដូច្នោះដែរ។ដោយការធ្វើទៅតាមវិធីដែលនាំឲ្យជោគ ជ័យ នេះ អ្វីៗទាំងអស់ក៏ឤចសម្រេចបានដែរ។ នេះហៅថា ឥជ្ឈនដ្ឋេនឥទ្ធិ[x]។

 វិធីធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឥទ្ធិវិធា 
បុ        តើនរណាជាអ្នកបដិបត្តិ ឥទ្ធិវិធា? តើឥទ្ធិវិធា កើតឡើងដូចម្តេច?

វិ        លោកបានពោលទុកថា មានឥទ្ធិវិធា៩ដែលទាក់ទងទៅនឹងឤកាស ហើយខ្លះបានពោលទុកថាមាន ឥទ្ធិវិធា៥ នៅក្នុងឤកាស។ បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានដល់នូវចតុត្ថជ្ឈានព្រមដោយជំនាញ រមែងធ្វើឲ្យ ចំរើនកើត ឡើងនូវឥទ្ធិ វិធា។ ម៉្យាងទៀតលោកពោលទុកថា រូបឈានទី៤ធ្វើឲ្យឥទ្ធិវិធារឹតតែប្រសើរឡើង។ ដូច្នេះ ទើប បុគ្គលចម្រើនឥទ្ធិ វិធា។ ម៉្យាងទៀតលោកពោលទុកថា មានឈានពីរក្នុងបណ្តាឈានទាំងបួន ជាឈាន ដែលនាំឲ្យងាយស្រួល (នៅ ក្នុងការចម្រើនឥទ្ធិវិធា)។ ឥទ្ធិវិធារមែងហាត់បានដោយប្រការ យ៉ាងនេះ។

បុ        តើឥទ្ធិវិធាឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងបានដូចម្តេច?

វិ        ភិក្ខុនៅក្នុងសាសនានេះ ចម្រើនឥទ្ធិបាទដែលប្រកបដោយសេចក្តីព្យាយាម(បធាន:) និងឆន្ទសមាធិ ដែល ដូចគ្នាទៅនឹងវិរិយសមាធិ ចិត្តសមាធិ និងវិមំសាសមាធិ[xi]។

           “ឆន្ទ:” គឺសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ធ្វើ។ “សមាធិ” គឺសេចក្តីមិនរាយមាយរបស់ចិត្ត។ យោគីនោះប្រាថ្នាឥទ្ធិវិធា និង ឥទ្ធិបាទ ហើយបដិបត្តិសមាធិហើយតាំងខ្ជាប់នៅក្នុងសេចក្តីព្យាយាម៤ប្រការគឺ: យោគីនោះមានសេចក្តី ព្យាយាមការពារមិនឲ្យបាប ដែលមិនទាន់កើត មិនឲ្យកើតឡើងរួច; មានសេចក្តីព្យាយាមលះបាបដែលបានកើត ឡើងហើយ; មានសេចក្តីព្យាយាមធ្វើឲ្យ បុណ្យដែលមិនទាន់កើតឲ្យកើតឡើង; និងមានសេចក្តីព្យាយាមរក្សា បុណ្យដែលបានកើតឡើងហើយឲ្យគង់នៅ និងបង្កើន ឲ្យច្រើនឡើង។ ទាំងអស់នេះហៅថា “សេចក្តីព្យាយាម”។

           ពាក្យថា “ប្រកបដោយ” បានសេចក្តីថា បុគ្គលមានគុណសម្បត្តិទាំង៣យ៉ាងនេះ។ ចំណែកទាំង៦របស់ ចំណុច បដិបត្តិនេះ គ្រប់បរិបូណ៌ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “ឥទ្ធិបាទ” បានដល់វត្ថុដែលជាហេតុឲ្យបុគ្គល បានដល់នូវឥទ្ធិ វិធា។ “ឥទ្ធិបាទ” នោះគ្រាន់តែឧបករណ៍ធ្វើឲ្យបានសម្រេចតែប៉ុណ្ណោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ភាវ: នោះទើបលោកហៅថា “ឥទ្ធិបាទ”។ ម៉្យាងទៀត ការដែលធ្វើឲ្យសេចក្តីព្យាយាមនិងឆន្ទសមាធិបរិបូណ៌នេះ ក៏ហៅ ថា“ឥទ្ធិបាទ”។ ឥទ្ធិបាទ គឺជាវិធី ដើម្បីបានចូលទៅដល់នូវឥទ្ធិវិធា។ នេះគឺជាសារ:សំខាន់របស់ឥទ្ធិបាទ។

           “ចម្រើន” បានសេចក្តីថា “បដិបត្តិនិងធ្វើឲ្យច្រើនដង”។ នេះហៅថា “ការចម្រើនឥទ្ធិបាទដែលប្រកប ដោយសេចក្តី ព្យាយាមនិងឆន្ទសមាធិ”។ យោគីនោះបដិបត្តិយ៉ាងនេះឯង។ នេះគឺជាផ្លូវនៃសេចក្តីសម្រេច។ ជួន កាលយោគីនោះធ្លាក់ថយ ក្រោយ ជួនកាលយោគីនោះនៅទ្រឹងត្រង់មួយកន្លែង។ យោគីនោះធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវ វិរិយភាព ធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ឡើងនូវឥទ្ធិ បាទនេះ ដែលប្រកបដោយវិរិយសមាធិ និងសេចក្តីព្យាយាម។ (ក្នុង)ផ្លូវនៃ សេចក្តីសម្រេចនេះ យោគីនោះជួនកាលក៏មាន ការធូររលុង ជួនកាលក៏ធ្លាក់ថយក្រោយ ជួនកាលក៏ខ្វល់ខ្វាយចិត្ត។ ពេលដែលចិត្តធូររលុង យោគីគប្បីធ្វើភាពរវាសរវៃនៃ ចិត្តឲ្យកើតឡើង។ ពេលចិត្តធ្លាក់ទៅឆ្ងាយ ក៏គប្បីធ្វើចិត្តជា សមាធិឲ្យកើតឡើង។ ពេលចិត្តខ្វល់ខ្វាយ ក៏គប្បីធ្វើសេចក្តីស្ងប់ ឲ្យកើតឡើង(ក្នុងចិត្ត)។ ចិត្តរបស់យោគីបានដល់ នូវឥទ្ធិបាទដែលប្រកបដោយចិត្តសមាធិនិងសេចក្តីព្យាយាម ដោយប្រការ ដូច្នេះឯង។ បើសិនជាបុគ្គលមានចិត្ត ដែលប្រាសចាកកិលេស ជាអ្នកដឹងយល់ពីគុណនិងទោសដោយងាយ យោគីដែលជា អ្នកបដិបត្តិនោះក៏(ពោលថា): “ឥឡូវនេះ គឺជាពេលដែលត្រូវចម្រើនហើយ” ឬ “ឥឡូវនេះមិនមែនជាពេលដែលត្រូវចម្រើន ទេ”។ យោគីបាន សម្រេចនូវឥទ្ធិបាទដែលប្រកបដោយវិមំសានិងសេចក្តីព្យាយាម ដោយប្រការដូច្នេះឯង។ យោគីនោះ ចម្រើន ឥទ្ធិបាទទាំង៤យ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះឯង។ ចិត្តរបស់យោគីទូលាយ សម្តែងនូវឤការ:ទទួលតបទៅនឹងរាងកាយ ហើយរាងកាយរបស់យោគីក៏សម្តែងនូវឤការ:ទទួលតបទៅនឹងចិត្តដែរ។ ដូច្នេះ យោគីនោះជួនកាលក៏គ្រប់គ្រង កាយដោយ ចិត្តរបស់ខ្លួន ហើយជួនកាលក៏គ្រប់គ្រងចិត្តដោយកាយរបស់ខ្លួនដែរ។ ពេលដែលពឹងពាក់ទៅលើកាយ ចិត្តក៏ផ្លាស់ប្តូរ។ ពេល ដែលពឹងពាក់ទៅលើចិត្ត កាយក៏ផ្លាស់ប្តូរ។ ពេលដែលពឹងពាក់ទៅលើកាយ ចិត្តក៏តាំងមាំ។ ពេលដែលពឹងពាក់ទៅ លើចិត្ត កាយក៏តាំងមាំ។ ការយល់ដឹងពីសេចក្តីសុខ(សុខសញ្ញា) ហើយនិងសេចក្តីស្រាល (លហុសញ្ញា)រមែងតោងជាប់នៅ ជាមួយកាយ។ ដោយការបដិបត្តិយ៉ាងនេះ យោគីនោះរមែងបានសម្រេចនូវទី បំផុតនៃភាពស្រាល(លហុសញ្ញា) ធ្វើឲ្យកាយ របស់ខ្លួនមានសភាពទន់ភ្លន់បំផុត ហើយនិងសម្រេចដល់ចំណុច ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃសេចក្តីតាំងមាំ ឧបមាដូចជាដុំដែកដែល ត្រូវគេដុតភ្លើងយ៉ង៉ាក្តៅក្រហម ឤចយកទៅធ្វើជារូបរាងអ្វី ក៏បានងាយស្រួលដែរ។ នៅពេលធ្វើកាយឲ្យបានស្រាលដោយ ឤស្រ័យការអប់រំចិត្តដោយប្រការដូច្នេះហើយ និង ដោយឤស្រ័យនូវសេចក្តីស្រាលនៃកាយនេះ យោគីនោះក៏ចូលដល់ ចតុត្ថជ្ឈាន ជាអ្នកមានសតិ និងសេចក្តីស្ងប់។ ចេញពីចំណុចត្រង់នោះឯង យោគីនោះក៏ដឹងនូវឤកាស ហើយក៏ធ្វើអធិដ្ឋាន ដោយឤស្រ័យឈាន។ កាយរបស់ យោគីនោះក៏ឤចអណ្តែតឡើងទៅក្នុងឤកាស។ ដោយការបានអធិដ្ឋានដោយឤស្រ័យ ឈាននោះ យោគីនោះក៏ ឤចអណ្តែតឡើងទៅលើឤកាសបាន ប្រៀបដូចជាសំឡីដែលអណ្តែតឡើងដោយខ្យល់ដូច្នោះ ដែរ[xii] ។ ក្នុងពេល នេះ យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីមិនគួរប្រញាប់ប្រញាល់ខ្លាំងពេកទេ ព្រោះនៅខណ:ពេលដែលកំពុងតែ អនុវត្តនោះ ចិត្តឤចកើតនូវសេចក្តីខ្លាចឡើងបាន។ បើសិនជាយោគីនោះរញ្ផួយចិត្តដោយសេចក្តីខ្លាចនោះ ឈានរបស់ យោគី នោះក៏ឤចនឹងបាត់បង់ទៅបាន។ ហេតុដូច្នេះ យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីមិនគួរធ្វើដោយបង្ខំលឿនពេកទេ គួរធ្វើទៅ តាមលំដាប់ គឺជាដំបូងគួរអណ្តែតត្រឹមតែកំពស់មួយសាគុ(Shaku)[xiii] តែប៉ុណ្ណោះបានហើយ បន្ទាប់មកទើប សន្សឹមៗ ខ្ពស់ឡើងបន្តិចម្តងៗ ជាលំដាប់។ ម៉្យាងទៀត យោគីគប្បីព្យាយាមអណ្តែតខ្លួនដោយយកកំពស់ហត្ថ (ពីកែងដៃទៅ ចុងម្រាម) របស់ខ្លួនជាប្រមាណ។ បុគ្គលគួរចូលដល់ចំណុចដែលខ្លួនប្រាថ្នាជាលំដាប់លំដោយដោយ ប្រការដូច្នេះ។

បុ       តើយោគីនោះឤចនឹងធ្លាក់មកពីលើឤកាសបានទេ បើសិនបាត់បង់ឈានរបស់ខ្លួននៅក្នុងខណ:ពេល ដែល នៅ លើឤកាសនោះ?

វិ        មិនធ្លាក់ទេ(ព្រោះថា) ការហោះនេះចាប់ផ្តើមដោយការអង្គុយចូលឈានរបស់យោគីនោះ។ បើសិនជា យោគីនោះ អណ្តែតទៅឆ្ងាយហើយៗក៏ដាច់ឈាននោះ យោគីនោះក៏នឹងត្រឡប់មកកាន់កន្លែងដែល អង្គុយនោះវិញ។ យោគី នោះឃើញកាយស្ថិតនៅក្នុងឥរិយាបថពីដំបូង(ហើយគិតថា) “នេះគឺជាម្ចាស់នៃ ឥទ្ធិវិធា នេះគឺការបដិបត្តិដែលស្ងប់ របស់លោក”។

 អធិដ្ឋានឥទ្ធិ 
           យោគីនោះដំកល់ចិត្តឲ្យកើតសមាធិឡើងទៅតាមលំដាប់ ហើយឤចចូលសមាបត្តិបានយ៉ាងឆាប់ រហ័ស។ “យោគី នោះរីករាយក្នុងឥទ្ធិវិធានៅក្នុងរូបបែបផ្សេងៗដូចជា បែងភាគខ្លួនឲ្យទៅជាច្រើននាក់ និងបង្រួមពី មនុស្សច្រើនគ្នាឲ្យក្លាយ មកជាមនុស្សម្នាក់វិញ ឬមិនដូេច្នោះទេ បំបាំងខ្លួនមិនឲ្យគេមើលឃើញ ឬបង្ហាញខ្លួនឲ្យ មើលឃើញក៏បាន ឬដើរឆ្លងកាត់ (ទម្លុះ)ជញ្ជាំងផ្ទះ ដើរឆ្លងកាត់(ទម្លុះ)របាំង ដើរឆ្លងកាត់(ទម្លុះ)ភ្នំ ទៅណាមកណា បានដោយមិនមានអ្វីឤចរារាំងបាន ឧបមា ដូចជាស្ថិតនៅក្នុងឤកាស។ យោគីឤចជ្រែកដី ឬងើបចេញពីដីដូចជា នៅក្នុងទឹក ឤចដើរលើទឹកដូចដើរលើដីគោក ឤច ទៅមកលើឤកាសបានដូចជាបក្សីដែលហើរនឹងស្លាប។ ដោយ អំណាចរបស់ឥទ្ធិវិធា និងអំណាចជាទិព្វ យោគីឤចស្ទាប អង្អែលដួងព្រះឤទិត្យនិងព្រះច័ន្ទបាន (ឤច)ពន្លូតខ្លួនឲ្យ ខ្ពស់ដល់ព្រហ្មលោកក៏បាន”។

           ពាក្យថា “ បែងភាគខ្លួនឲ្យទៅជាច្រើននាក់” បានសេចក្តីថា យោគីឤចធ្វើខ្លួនឯងឲ្យទៅជាមនុស្សច្រើន គ្នា គឺទៅជា រាប់រយនាក់ រាប់ពាន់នាក់ រាប់ម៉ឺននាក់ ឬច្រើនជាងនេះទៅទៀត ដោយឤស្រ័យឥទ្ធិវិធា។ យោគីនោះ ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយ ក៏ចេញពីឈាននោះយ៉ាងស្ងប់ និងអធិដ្ឋានដោយញាណថា “សុំឲ្យឤត្មាអញក្លាយជា មនុស្សច្រើនគ្នា” គឺដូចគ្នាទៅ នឹងព្រះអរហន្តព្រះនាមចូឡបន្ថក: ដែរ។

           ពាក្យថា “បង្រួមពីមនុស្សច្រើនគ្នាឲ្យក្លាយមកជាមនុស្សម្នាក់វិញ” បានសេចក្តីថា ពេលដែលយោគី ប្រាថ្នា នឹងផ្លាស់ប្តូរពីមនុស្សច្រើនគ្នាឲ្យមកជាមនុស្សម្នាក់វិញនោះ យោគីក៏អធិដ្ឋានដោយញាណថា៖ “សុំឲ្យឤត្មា អញក្លាយ ពីច្រើនគ្នាមកជាមនុស្សម្នាក់វិញ” គឺដូចគ្នាទៅនឹងព្រះអរហន្តព្រះនាមចូឡបន្ថក: ដែរ [xiv]។

           ពាក្យថា “បំបាំងខ្លួនមិនឲ្យគេមើលឃើញ ឬបង្ហាញខ្លួនឲ្យមើលឃើញក៏បាន ឬដើរឆ្លងកាត់(ទម្លុះ) ជញ្ជាំងផ្ទះ ដើរ ឆ្លងកាត់(ទម្លុះ)របាំង ដើរឆ្លងកាត់(ទម្លុះ)ភ្នំ ទៅណាមកណាបានដោយមិនមានអ្វីឤចរារាំងបាន ឧបមាដូចជា ស្ថិតនៅក្នុង ឤកាស” នោះ បានសេចក្តីថា យោគីនោះបានចម្រើនឤកាសកសិណហើយ ក៏ចូល កាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយក៏ចេញពី ចតុត្ថជ្ឈាននោះយ៉ាងស្ងប់ ហើយក៏ដើរទម្លុះកំផែង ដើរឆ្លងនូវវត្ថុដែលរារាំង ដើរទម្លុះភ្នំ បាន។ នៅខណ:កំពុងធ្វើដំណើរនោះ យោគីត្រូវអធិដ្ឋានញាណថា “ចូរទីនោះជាទីឤកាសចុះ”។ ពេលចូលដល់ កន្លែងឤកាសនោះ យោគីនោះក៏ធ្វើដំណើរទម្លុះ ជញ្ជាំង ដើរឆ្លងទម្លុះវត្ថុដែលរារាំង ដើរឆ្លងទម្លុះ ភ្នំបាន។ ដើរឆ្លង ទម្លុះទៅបានដោយមិនជាប់ជំពាក់អ្វី ដូចជានៅក្នុងឤកាស អញ្ចឹង។

           ពាក្យថា “ប្រាកដខ្លួនឲ្យឃើញ” មានន័យដូចម្តេច? បានដល់ “គ្មានអ្វីបិទបាំង(បើកចំហរ)”។ តើពាក្យ ថា “បំបាំងខ្លួន” មានន័យដូចម្តេច? បានដល់ “មានអ្វីបិទបាំង(មិនបើកចំហរ)”។ យោគីនោះបើកវត្ថុដែលមិន ទាន់បើក ហើយក៏ដើរទម្លុះ​កំផែង ដើរឆ្លងវត្ថុរារាំង ដើរទម្លុះភ្នំ។

           ពាក្យថា “ទៅបានដោយមិនជាប់ស្ទះ” “ឤចជ្រែកដី ងើបឡើងចេញពីដី ដូចជានៅក្នុងទឹក” មានន័យ ដូចម្តេច? យោគីនោះចម្រើនឤបោកណិណ ហើយក៏ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។ ពេលចេញពីឈាននោះដោយស្ងប់ ហើយក៏កំណត់យក ផែនដីមួយចំណែក ហើយក៏អធិដ្ឋានដោយញាណថា៖ “សុំឲ្យកន្លែងនោះក្លាយជាទឹក”។ យោគីនោះក៏ឤចជ្រែកដីចូលទៅ ហើយនិងងើបចេញពីដីវិញ ដូចជានៅក្នុងទឹកដូច្នោះដែរ[xv]។

           ពាក្យថា “ឤចដើរលើទឹកបានដូចដើរលើដី” ដោយមិនមានឧបសគ្គ បានសេចក្តីថា យោគីនោះចម្រើន បឋវីកសិណ ហើយ ក៏ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។ យោគីចេញពីឈាននោះដោយស្ងប់ហើយ ក៏កំណត់យកទឹកនៅ កន្លែងណាមួយ ហើយក៏ អធិដ្ឋានដោយញាណថា “សុំឲ្យកន្លែងនេះក្លាយទៅជាដី”។ ពេលធ្វើឲ្យទៅជាដីហើយ យោគីនោះក៏ឤចធ្វើចលនាទៅមកបាន នៅលើទឹក បានដោយមិនលំបាកដូចជានៅលើដីដែរ។

ពាក្យថា “ធ្វើចលនាទៅមកក្នុងឤកាសបានដូច បក្សី” ក្នុងទីនេះ ពាក្យថាចលនាទៅមក មាន៣យ៉ាងគឺ៖ ចលនាទៅ មកដោយជើង ចលនាទៅមកនៅលើឤកាស និងចលនាទៅមកដោយចិត្ត។ យោគីនោះចម្រើនបឋវី កសិណ ហើយអធិដ្ឋាន ដោយញាណសុំឲ្យមានផ្លូវដើរនៅលើឤកាស ហើយក៏ចលនាទៅមកដោយជើងបាន។ ឬ បើសិនជាយោគីចម្រើនវាយោ កសិណ យោគីក៏អធិដ្ឋាននឹងឤកាស ហើយក៏ចលនាទៅមកលើឤកាសបានដូចជា ដុំសំឡី។ ឬយោគីធ្វើកាយនិងចិត្តឲ្យ ពោរពេញ ទៅដោយចលនាទៅមកដោយចិត្ត។ ការទទួលដឹងសភាវ:សុខ និង សភាវ:ស្រាល រមែងតោងជាប់ជាមួយកាយ របស់យោគី ដូច្នោះកាយរបស់យោគីនោះក៏ស្រាល ហើយឤចចលនា ទៅមកដោយចិត្តដូចជាបក្សីដែលហើរដោយស្លាប ដូច្នោះដែរ។ យោគីធ្វើចលនាទៅមកដោយចិត្ត ដោយប្រការ យ៉ាងនេះឯង។

ពាក្យថា “ដោយ(ឤនុភាពរបស់)ឥទ្ធិវិធានិងអំណាចជាទិព្វ ឤចស្ទាបអង្អែលដួងព្រះឤទិត្យនិងដួងព្រះ ច័ន្ទបាន” បានសេចក្តីថា ពេលបានឥទ្ធិវិធាហើយ យោគីនោះក៏ឤចគ្រប់គ្រងចិត្តបាន។ ដោយការហ្វឹកហាត់ចិត្ត របស់ខ្លួនបាន យោគី នោះក៏ចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយចេញពីឈាននោះដោយស្ងប់ ហើយក៏ចូលទៅស្ទាបអង្អែល

ដួងព្រះឤទិត្យនិងដួងព្រះច័ន្ទបានដោយការអធិដ្ឋានដោយញាណថា៖“សុំឲ្យដៃរបស់ឤត្មាអញឤចលូកដល់ដួងព្រះ ឤទិត្យ និងដួងព្រះច័ន្ទបាន!” ហើយយោគីក៏លូកដៃទៅដល់ដួងព្រះឤទិត្យនិងដួងព្រះច័ន្ទនោះ បើទោះជា យោគី នោះកំពុង អង្គុយុឬកំពុងដេកក្តី ក៏ឤចស្ទាបអង្អែលដួងព្រះឤទិត្យ និងដួងព្រះច័ន្ទបានដែរ[xvi]។

           ពាក្យថា “ពង្រីករូបឲ្យធំរហូតដល់ស្ថានព្រហ្មលោក” បានសេចក្តីថា ពេលបានឥទ្ធិវិធាហើយ យោគី នោះក៏ឤច គ្រប់គ្រងចិត្តបាន ហើយក៏ឤចទៅដល់ព្រហ្មលោកបានយ៉ាងងាយស្រួល។ នេះគឺជាឥទ្ធិវិធាទាំង៤ យ៉ាង។

           ដោយការហ្វឺកអប់រំចិត្តយ៉ាងនេះ យោគីក៏អធិដ្ឋានសុំឲ្យផ្លូវឆ្ងាយទៅជាផ្លូវជិត ឬសុំឲ្យផ្លូវជិតទៅជាផ្លូវ ឆ្ងាយបាន។ ឤចអធិដ្ឋានសុំឲ្យមនុស្សច្រើនក្លាយទៅជាមនុស្សតិច ឬសុំឲ្យមនុស្សតិចទៅជាមនុស្សច្រើនបាន។ ឃើញរូបរបស់ព្រះព្រហ្ម បានដោយទិព្វចក្ខុុ បានឮសម្លេងរបស់ព្រហ្មដោយទិព្វសោត ហើយនិងយល់ពីចិត្តរបស់ ព្រហ្មបានដោយចេតោបរិយ ញាណ។ យោគីនោះមានសង្ខារ៣យ៉ាង ហើយទៅកាន់ព្រហ្មលោកដោយសង្ខារ២។ នេះគឺពាក្យប្រៀនប្រដៅអំពីអធិដ្ឋាន ឥទ្ធិដោយពិស្តារ[xvii] ។

ចប់ អធិដ្ឋានឥទ្ធិ

 វិកុព្វនាឥទ្ធិ 
           ឥឡូវនេះ កាលបើយោគីប្រាថ្នានឹងបាននូវវិកុព្វនាឥទ្ធិ[xviii] គប្បីចម្រើននូវឥទ្ធិបាទ៤ឲ្យកើតឡើង។ យោគី នោះឤច គ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ខ្លួនបាន ធ្វើកាយរបស់ខ្លួនឲ្យងាយស្រួលនៅក្នុងចិត្ត និងធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យងាយស្រួល នៅក្នុងកាយ។ យោគីធ្វើកាយរបស់ខ្លួនឲ្យងាយស្រួលជាមួយនឹងចិត្ត និងធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យងាយស្រួលជាមួយ នឹងកាយ។ យោគីអធិដ្ឋាន លើចិត្តរបស់ខ្លួនដោយកាយ  និងអធិដ្ឋានលើកាយរបស់ខ្លួនដោយចិត្ត។ ការទទួលដឹង នូវភាវ:ជាសុខហើយ និងការទទួល ដឹងនូវភាវ:ជាស្រាល រមែងតោងជាប់ជាមួយនឹងកាយរបស់យោគី។ យោគីតាំង មាំនៅក្នុងការទទួលដឹងនោះ។ ដោយការ បដិបត្តិយ៉ាងដូច្នេះ យោគីនោះក៏ចូលដល់នូវភាវ:ស្រាលជាទីបំផុត ដែល ធ្វើឲ្យកាយមានសភាពទន់ភ្លន់បំផុត ហើយនិង សម្រេចបានដល់នូវភាវ:ដែលខ្ពស់បំផុតនៃការអធិដ្ឋានចិត្ត ឧបមា ដូច ជាដុំដែកដែលត្រូវបានដុតរហូតដល់ក្តៅក្រហម គឺឤច យកទៅដំឲ្យទៅជារូបរាងអ្វីក៏បានដោយ ងាយស្រួល ដូច្នោះ ដែរ។ ដោយការបានធ្វើចិត្តឲ្យទន់ភ្លន់ ហើយនិងឤចអធិដ្ឋាន បានដោយឤស្រ័យការអប់រំចិត្តហើយនោះ យោគី នោះក៏អធិដ្ឋានបំពេញកាយរបស់ខ្លួនឲ្យពេញដោយចិត្ត ដោយប្រការ យ៉ាងនេះ។ បើយោគីនោះប្រាថ្នា ចង់ ក្លាយខ្លួនទៅជាក្មេងប្រុស យោគីក៏លះរាងកាយរបស់ខ្លួនចោល ចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយចេញពីឈាននោះ យ៉ាងស្ងប់ ដោយកាយនោះក៏ប្តូរទៅជារូបរាងដូចក្មេង បន្តិចម្តងៗជាលំដាប់។ នៅក្នុងការផ្លាស់ប្តូរ កាយរបស់ ខ្លួននេះ យោគី នោះអធិដ្ឋានដោយញាណថា៖ “សុំឲ្យឤត្មាអញក្លាយទៅជាក្មេងប្រុសដោយបរិបូណ៌”។ ដោយ ការអធិដ្ឋានដូច្នេះ យោគីនោះក៏ក្លាយទៅជាកូនក្មេងប្រុសយ៉ាងបរិបូណ៌។ ក្នុងទំរង់ដូចគ្នានេះដែរ ការផ្លាស់ប្តូររូបរាង ជាសត្វពស់ គ្រុឌ យក្ស អសូរ ឬជាព្រះឥន្ទ្រ ព្រះព្រហ្ម មហាសមុទ្រ ភ្នំ ព្រៃ សឹង្ហ ខ្លា ខ្លារខិន ដំរី សេះ ទ័ពថ្មើរជើង ទ័ពផ្សេងៗ ក៏យោគីអធិដ្ឋានដោយញាណថា៖ “សុំឲ្យឤត្មាអញក្លាយរូបរាងទៅជាទ័ពថ្មើរជើងដោយបរិបូណ៌”។ ដោយការអធិដ្ឋាន ដូច្នេះ យោគីក៏ក្លាយរូបរាងទៅជាទ័ពថ្មើរជើងបានយ៉ាងបរិបូណ៌ (ឯដទៃទៀតក៏ដូចគ្នាដែរ)[xix] ។

បុ        តើអ្វីគឺភាពខុសគ្នារវាងអធិដ្ឋានឥទ្ធិ នឹង វិកុព្វនាឥទ្ធិ?

វិ        នៅក្នុងអធិដ្ឋានឥទ្ធិ បុគ្គលអធិដ្ឋានដោយមិនបានលះបង់នូវរូបទេ ឯវិកុព្វនាឥទ្ធិវិញ បុគ្គលលះបង់ចោល នូវរូប។ នេះគឺសេចក្តីផ្សេងគ្នា។

ចប់ វិកុព្វនាឥទ្ធិ

 មនោមយិទ្ធិ 
           ឥឡូវនេះ យោគីនោះប្រាថ្នានឹងបាននូវមនោមយិទ្ធិ។ ដោយគ្រប់គ្រងចិត្តបានល្អហើយ យោគីនោះក៏ ចម្រើននូវ ឥទ្ធិបាទទាំង៤ ហើយចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន បន្ទាប់មកក៏ចេញពីឈាននោះដោយស្ងប់ ហើយក៏ផ្ចង់ចិត្ត ទៅផ្នែកខាងក្នុង រាងកាយរបស់ខ្លួនដោយការគិតថា៖ “រាងកាយនេះប្រៀបដូចជាឆ្នាំងទទេ”។ បន្ទាប់មក យោគី នោះក៏តាំងចិត្តថា៖ “ខាងក្នុង រាងកាយដែលប្រហោងទទេរបស់ឤត្មាអញនេះ ឤត្មាអញនឹងធ្វើឲ្យកើតនូវការផ្លាស់ ប្តូរតាមដែលចិត្តអញប្រាថ្នា ឤត្មាអញ នឹងធ្វើឲ្យកើតការផ្លាស់ប្តូរ”។ ក្នុងការផ្លាស់ផ្តូរនេះ យោគីក៏អធិដ្ឋានដោយ ញាណដូច្នេះថា៖ “សូមឲ្យបានសំរេចដូចសេចក្តី ប្រាថ្នា”។ ដោយការពិចារណាដូច្នេះ យោគីក៏សំរេចបាននូវការ ផ្លាស់ប្តូរ។ ដោយវិធីនេះ យោគីក៏និមិត្តរូបផ្សេងៗដ៏ច្រើន បន្ទាប់ពីនោះមក យោគីនោះក៏ធ្វើនូវកិច្ចផ្សេងៗបានច្រើន យ៉ាងដូចជា បើសិនជាយោគីនោះប្រាថ្នានឹងទៅព្រហ្មលោក ដោយកាយនិមិត្ត យោគីក៏និមិត្តឲ្យកើតជារូបព្រហ្មសិន មុននឹងចូលទៅកាន់ព្រហ្មលោក។ រាងកាយដែលនិមិត្តនោះបរិបូណ៌ ដោយអង្គប្រកបទាំងពួងមិនមានខ្វះឡើយ ហើយឤចធ្វើអ្វីៗបានគ្រប់យ៉ាងដែរ។ បើសិនជាអ្នកមាននូវមនោមយិទ្ធិនោះដើរ ទៅដើរមក រូបកាយដែលនិមិត្ត ឡើងនោះក៏ដើរទៅដើរមកដែរ; បើសិនជាអ្នកមាននូវមនោមយិទ្ធិនោះអង្គុយ ដេកឬព្រួសទឹក និងភ្លើង សាកសួរ សំនួរ ឬតបចំឡើយយ៉ាងណា រូបកាយដែលនិមិត្តឡើងនោះ ក៏អង្គុយុ ដេក ព្រួសទឹកនិងភ្លើង សាកសួរ សំនួរ ឬ តបចំឡើយ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះរូបកាយដែលនិមិត្តឡើងមកនោះ កើតមកពីឥទ្ធិវិធា ទើបមានឤការ:ដូច្នេះ[xx]។

ចប់ មនោមយិទ្ធិ

បកិណ្ណកកថា

បុ        អ្វីគឺបកិណ្ណកកថា?

វិ        រូបដែលឥទ្ធិវិធានិមិត្តឡើងមកនោះ ប្លែកៗពីគ្នាក្នុងខណ:ណាមួយក៏បាន។ លើកនេះ យោគីមិនបាន សម្តែងឲ្យប្រាកដឡើងក៏បាន គឺយោគីរមែងដឹងថាខណ:ណាដែលមិនមែនជាពេលវេលាដែលគួរ។ ក្នុង ពេលដែលយោគី ប្រាថ្នានឹងនិយាយ យោគីធ្វើខ្លួនមិនឲ្យគេមើលឃើញក៏មាន។ ជួនកាលយោគីមិន ប្រាកដឲ្យឃើញ សោះក៏មាន គឺ រូបដែលនិមិត្តឡើងមកនោះមិនមានជីវិតិន្ទ្រីយ៍ទេក៏មាន។ គ្រឿងផឹក ឤហារ វត្ថុផ្សេងៗ និង ចំណេះដឹងផ្សេងៗ ដែលនិមិត្តឡើងមកនេះ រមែងបង្កើតឡើងទៅតាមដំណើរ គន្លងនៃឤរម្មណ៍ទាំង៩គឺ ឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ ឤរម្មណ៍ល្អិត ឤរម្មណ៍ដែលមិនមានកំណត់ ឤរម្មណ៍ជាអតីត ឤរម្មណ៍ជា អនាគត ឤរម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង ឤរម្មណ៍ខងក្រៅ និង ឤរម្មណ៍ទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។

ចប់ បកិណ្ណកកថា

 ទិព្វសោត 
បុ        តើបុគ្គលណាហ្វឹកហាត់ទិព្វសោត? តើទិព្វសោតចម្រើនបានដោយរបៀបណា?

វិ        គឺបុគ្គលណាដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ព្រមទាំងមានវសី(ភាពស្ទាត់ជំនាញ) នៅក្នុងកសិណទាំង៨ ហើយ និង កសិណទាំង២ ដែលធេិឲ្វីក្យើតនូវទិព្វសោតបានដោយឤស្រ័យកាយសរីរាង្គសម្រាប់ស្តាប់។

បុ        តើរូបធាតុរបស់ចតុត្ថជ្ឈានមានឥស្សរភាពដោយរបៀបណា?

វិ        គឺកើតឡើងនៅក្នុងខណ:នោះឯង[xxi]។

           តើទិព្វសោតចម្រើនបានដោយរបៀបណា? យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី គប្បីចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤យ៉ាង និងគ្រប់គ្រង ចិត្តរបស់ខ្លួន។ យោគីនោះចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន បន្ទាប់មកក៏ចេញពីឈាននោះយ៉ាងស្ងប់ ហើយដោយឤស្រ័យកាយសរីរាង្គ សំរាប់ស្តាប់ឮរបស់ខ្លួន យោគីក៏បានដល់នូវសទ្ទនិមិត្ត។ ពេលបានឮសម្លេងពី កន្លែងដែលនៅឆ្ងាយ ឬបានឮសម្លេងដែល នៅទីជិត យោគីក៏បានដល់នូវសទ្ទនិមិត្ត។ ពេលបានឮសម្លេងដែល ខ្ទ័រខ្ទារ និងបានឮសម្លេងដែលល្អិតឆ្មារ យោគីក៏បានដល់ នូវសទ្ទនិមិត្ត។ ពេលបានឮសម្លេងចេញពីទិសខាងកើត និងទិសដទៃៗទៀត យោគីក៏បានដល់នូវសទ្ទសញ្ញា។ ដោយការ ចម្រើនសេចក្តីបរិសុទ្ធិរបស់ចិត្ត និងការជំរះ សោតធាតុឲ្យបរិសុទ្ធិ យោគីនោះក៏ធ្វើសង្ខារឲ្យរឹងប៉ឹងឡើង។ យោគីនោះបាន ឮសម្លេងដែលមិនឤចឮបានដោយ ត្រចៀកមនុស្សធម្មតា ដោយឤស្រ័យទិព្វសោតដ៏បរិសុទ្ធិ។ យោគីនោះបានឮសម្លេង ទាំង២ប្រភេទ គឺសម្លេង ទេវតានិងសម្លេងមនុស្សលោក រួមទាំងសម្លេងដែលនៅឆ្ងាយនិងសម្លេងដែលនៅជិត[xxii]។

           ម៉្យាងទៀត បូរាណាចារ្យលោកបានពោលទុកថា “ជាដំបូង យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនឹងបានឮសម្លេង របស់សត្វ ទាំងឡាយនៅខាងក្នុងខ្លួន បន្ទាប់មកទើបបានឮសម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយនៅខាងក្រៅខ្លួន។ បន្ទាប់ពី នោះ យោគីក៏បាន ឮសម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយដែលនៅកន្លែងផ្សេងៗ។ យោគីធ្វើសេចក្តីតាំងចិត្តឲ្យរឹងប៉ឹងជា លំដាប់ ដោយប្រការដូច្នេះ”។ ន័យមួយទៀតលោកពោលថា៖ “ជាដំបូង យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីមិនឤចបានឮ សម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយដែលនៅ ខាងក្នុងខ្លួនទេ ព្រោះថាយោគីនោះមិនឤចបានឮសម្លេងដែលល្អិតឆ្មារបាន ទេ។ យោគីថ្មីមិនឤចចូលដល់វិស័យនៃសម្លេង ទាំងនេះបានដោយសរីរ:ត្រចៀកមនុស្សទេ តែឤចបានឮសម្លេង របស់ស័ង្ខ ស្គរ ហើយនិងសម្លេងដទៃៗទៀត ដែលមាន លក្ខណ:ដូចគ្នានេះ ដោយសរីរ:ត្រចៀកមនុស្សបាន”។

           សម្លេងតូចឆ្មារ និងសម្លេងខ្ទ័រខ្ទារ សម្លេងពីទីឆ្ងាយនិងសម្លេងពីទីជិត ឤចឮបានដោយទិព្វសោត។ យោគីដែលទើប បដិបត្តិថ្មី មិនគប្បីយកចិត្តទុកដាក់នឹងសម្លេងដែលគួរឲ្យខ្លាចរន្ធត់ទេ ពីព្រោះនឹងធ្វើឲ្យ(យោគីនោះ ងាកទៅរកសម្លេងដែល ផ្ទុយពីសម្លេងខ្លាចរន្ធត់នោះវិញ) យោគីនោះជាប់ចិត្តទៅនឹងសម្លេងដ៏ពីរោះទាំងឡាយ ហើយពីព្រោះសម្លេងដែលគួរឲ្យខ្លាច រន្ធត់នោះ នឹងធ្វើឲ្យចិត្តយោគីរញ្ផួយភ័យខ្លាចបាន។

           ទិព្វសោតញាណ មានដំណើរក្នុងឤរម្មណ៍៣យ៉ាង គឺឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ ឤរម្មណ៍បច្ចុប្បន្ន និង ឤរម្មណ៍ ខាងក្រៅ។ បើបុគ្គលបាត់បង់នូវការបានឮសម្លេងតាមត្រចៀក បុគ្គលនោះក៏នឹងបាត់បង់នូវទិព្វសោតផង ដែរ។ ក្នុងព្រះ សាសនានេះ ព្រះសាវ័កដែលបាននូវវសី(ក្នុងការបដិបត្តិ) ឤចឮសម្លេងបាននៅក្នុងរាប់ពាន់លោក ធាតុ។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ រមែងឤចឮបានច្រើនជាងនេះ។ ឯចំណែកព្រះតថាគតវិញ មិនមានព្រំដែននៃការបានឮទេ។

ចប់ ទិព្វសោត

 ចេតោបរិយញាណ 
បុ        តើបុគ្គលណាហ្វឹកហាត់ចេតោបរិយញាណ? តើចេតោបរិយញាណចម្រើនបានដោយរបៀបណា?

វិ        បុគ្គលដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ដោយមានឤលោកកសិណជាឤរម្មណ៍ ហើយបាននូវវសីក្នុងឈាននោះ ក៏បាន ទទួលនូវទិព្វចក្ខុ នឹងឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវញាណដែលឤចដឹងពីចិត្តរបស់អ្នកដទៃបាន។

           តើចេតោបរិយញាណនោះចម្រើនបានដូចម្តេច? យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនិងដែលបាននូវឥទ្ធិបាទ និង គ្រប់គ្រង ចិត្តបានយ៉ាងល្អប្រសើរហើយនោះ គប្បីចូលកាន់ឤលោកកសិណដែលបរិសុទ្ធ និងមិនកម្រើក។ ពេល កំពុងចេញដោយ ស្ងប់ពីចតុត្ថជ្ឈាននោះ ជាដំបូងយោគីនោះធ្វើកាយរបស់ខ្លួនឲ្យពេញទៅដោយពន្លឺ។ យោគី ឃើញពណ៌របស់បេះដូងខ្លួន ឯងដោយទិព្វចក្ខុ។ ដោយឤស្រ័យពណ៌នេះ យោគីឤចដឹងបាននូវសភាវ:ចិត្ត របស់ខ្លួន ហើយដោយឤស្រ័យការផ្លាស់ប្តូរ របស់ពណ៌នោះ យោគីក៏ឤចដឹងបាននូវការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងចិត្ត របស់ខ្លួនបានដែរ: “ពណ៌នេះកើតមកពីសោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ពណ៌នេះកើតមកពីទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ពណ៌នេះកើតមកពី ឧបេក្ខិន្ទ្រីយ៍” ជាដើម។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយសោមនស្សកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ដូចពណ៌ របស់ទឺកដោះដែលទុកឲ្យរង។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយទោមនស្សកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ស្វាយ។ បើសិនជាចិត្ត ប្រកបដោយឧបេក្ខាកើតឡើង បេះដូងក៏នឹងមានពណ៌ដូចពណ៌ទឹកឃ្មុំ។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយ កាមឆន្ទ:កើតឡើង បេះដូងក៏នឹងមានពណ៌លឿង។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយសេចក្តីក្រោធកើតឡើង បេះដូង នោះក៏នឹងមានពណ៌ខ្មៅ។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយអវិជ្ជាកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ដូចភក់។ បើសិនជាចិត្តប្រកប ដោយសទ្ធានិងបញ្ញាកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌បរិសុទ្ធ។ យោគីនោះយល់ ពីការផ្លាស់ប្តូររបស់ពណ៌បេះដូង ដោយឤស្រ័យនូវសភាពផ្លាស់ប្តូរខាងក្នុងខ្លួនរបស់យោគី ដោយប្រការដូច្នេះ។

           ក្នុងខណ:នេះឯងដែលយោគីផ្សាយដល់កាយដទៃទៀតដោយពន្លឺ ហើយឃើញនូវពណ៌របស់បេះដូង អ្នកដទៃ ទៀតនោះដោយទិព្វចក្ខុ។ យោគីយល់ពីពណ៌ដែលផ្លាស់ប្តូរទាំងឡាយនោះដោយឤស្រ័យការផ្លាស់ប្តូរនៅ ក្នុងបេះដូងអ្នកទាំងនោះ និងយល់ពីការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងចិត្តអ្នកទាំងនោះដោយឤស្រ័យពណ៌ដែលផ្លាស់ប្តូរទាំង នោះដែរ[xxiii]។ ដោយការយល់ដូច្នេះ យោគីនោះក៏ធ្វើចេតោបរិយញាណឲ្យកើតឡើង។ ដោយការធ្វើ ចេតោបរិយញាណឲ្យកើតឡើងហើយ យោគីនោះក៏លះនូវការយកចិត្តទុកដាក់ដល់ការផ្លាស់ប្តូររបស់ពណ៌ ហើយក៏ប្រកាន់ខ្ជាប់ នៅក្នុងចិត្តនោះក្នុងឋាន:គ្រាន់តែជា ឤរម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ យោគីនោះបដិបត្តិដោយប្រការដូច្នេះ ឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបចិត្តរបស់យោគីបរិសុទ្ធិ។

           បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមានចិត្តប្រកបដោយមេត្តា យោគីនោះក៏រមែងដឹងថាបុគ្គលនោះមានចិត្តដែល ប្រកប ដោយសេចក្តីមេត្តា។ បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមានចិត្តដែលប្រកបដោយទោស: យោគីនោះក៏រមែងដឹង ថាបុគ្គលនោះមាន ចិត្តប្រកបដោយទោស:។ បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមិនមានចិត្តប្រកបដោយទោស:ទេ យោគី នោះក៏រមែងដឹងថាបុគ្គលនោះ មិនមានចិត្តដែលប្រកបដោយទោស:ទេ[xxiv]។ យោគីរមែងដឹងចិត្តទាំងអស់ ដោយ ប្រការយ៉ាងនេះឯង។

           ចេតោបរិយញាណរមែងដំណើរការទៅក្នុងឤរម្មណ៍ទាំង៨គឺ ឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ ឤរម្មណ៍ ដែល ខ្ពង់ខ្ពស់ ឤរម្មណ៍ដែលជាមគ្គ ឤរម្មណ៍ដែលរកប្រមាណមិនបាន ឤរម្មណ៍ដែលនៅក្នុងអតីត ឤរម្មណ៍ ដែលនៅ ក្នុងអនាគត ឤរម្មណ៍នៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហើយនិងឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ[xxv]។ ការដឹងនូវចិត្តរបស់សត្វនៃព្រះ ខីណាស្រព មិនស្ថិតនៅក្នុងអំណាចនៃការដឹងរបស់បុថុជ្ជនបានឡើយ។  ចិត្តរបស់សត្វដែលនៅក្នុងអរូបភព មាន តែព្រះសម្មា សម្ពុទ្ធ ប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់ឤចជ្រាបបាន។ បើសិនជាព្រះសាវ័កបានដល់នូវវិមុត្តិ លោករមែងឤចដឹង នូវចិត្តរបស់ សត្វទាំងឡាយ បាននៅក្នុងមួយពាន់លោកធាតុ។ ចំណែកព្រះបច្ចេកពុទ្ធលោកដឹងច្រើនជាងនេះ។ ឯ ព្រះតថាគត វិញ ពុំមានដែនកំណត់ ក្នុងការដឹងទេ។

ចប់ ចេតោបរិយញាណ

 បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ 
បុ       តើបុគ្គលណាជាអ្នកចម្រើនបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ? តើបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណមានប៉ុន្មានជំពូក? តើ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ចម្រើនបានដោយរបៀបណា?

វិ        បុគ្គលដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន មានវសីលើកសិណទាំង៨ហើយនិងកសិណទាំង២ គឺជាអ្នកដែលឤចធ្វើ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណឲ្យកើតឡើងបាន។ ន័យមួយទៀតសួរថា តើរូបឈានថ្នាក់ណា? គឺឈានទី៤ នៃរូបឈាន ដែលជាកន្លែងដែលចិត្តមានការរួចផុត។ ន័យមួយទៀតសួរថា តើនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះ មាន បុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណប៉ុន្មានប្រភេទ ដែលឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងបាន? គឺមានបុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណ ៣ប្រភេទ ដែលឤចធ្វើឲ្យ កើតឡើងបាន។

បុ        តើក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះ មានបុព្វេវាសានុស្សតិញាណប៉ុន្មានប្រភេទដែលឤចបដិបត្តិបាន?

វិ        គឺមានបុព្វេវាសានុស្សតិញាណ៣ប្រភេទ គឺការរំលឹកជាតិបានច្រើនជាតិ ការរំលឹកជាតិបានដោយកំណើត និងការ រំលឹកជាតិបានដោយការបដិបត្តិ។

           ពាក្យថា “ការរំលឹកជាតិបានច្រើនជាតិ” បានសេចក្តីថា ការរំលឹកជាតិបានពីអតីតកើតឡើងបានដោយ វិធី៤យ៉ាង គឺ៖ ដោយការធ្វើនិមិត្តឲ្យបានល្អ ដោយការកំណត់និមិត្តតាមផ្លូវចិត្ត ដោយការធ្វើឥន្ទ្រីយ៍ឲ្យស្ងប់ និង ដោយការធ្វើឲ្យសមត្ថ ភាពនោះចម្រើនឡើង។ វិធីទាំង៤នេះធ្វើឲ្យកើតការរំលឹកជាតិពីអតីតបាន។ បណ្តាការរំលឹក ជាតិពីអតីតនេះ ការរំលឹកជាតិ ពីអតីតបានច្រើនបំផុតនោះ គឺ៧ជាតិ។

           ពាក្យថា “ការរំលឹកជាតិបានពីកំណើត” បានសេចក្តីថា ទេវតា នាគ(អមនុស្ស) គ្រុឌ រមែងរំលឹកជាតិពី អតីតរបស់ ខ្លួនបានដោយធម្មជាតិ។ បណ្តាការរំលឹកជាតិពីអតីតនេះ ការរំលឹកជាតិពីអតីតបានច្រើនបំផុតនោះគឺ ១៤ជាតិ។

           ពាក្យថា “ការរំលឹកជាតិបានដោយការបដិបត្តិ” បានសេចក្តីថា ការធ្វើឲ្យកើតបុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណ ដោយ ឤស្រ័យឥទ្ធិបាទទាំង៤។

បុ        តើបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណចម្រើនបាន ដោយដូចម្តេច?

វិ        យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី ពេលបានចម្រើនឥទ្ធិបាទទាំង៤ហើយ ក៏គ្រប់គ្រងចិត្តបានដោយសទ្ធា មិនរំជើប រំជួល និងបរិសុទ្ធិ។ យោគីគប្បីអង្គុយចុះ ហើយក៏រំលឹកដល់អ្វីៗដែលខ្លួនបានធ្វើហើយកាលពីពេលថ្ងៃ ឬ

អ្វីៗដែលខ្លួនបានធ្វើហើយទាំងតាមផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត ហើយនិងផ្លូវវាចា។ ឯការរំលឹកដល់អ្វីៗដែលខ្លួនបាន ធ្វើហើយ កាលពីពេលយប់ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ឯការរំលឹកដល់អ្វីៗដែលខ្លួនបានធ្វើហើយកាលពីរយ: ពេលមួយថ្ងៃ ពីរថ្ងៃ មុន មួយខែមុន ពីរខែមុន មួយឆ្នាំមុន ពីរឆ្នាំមុន បីឆ្នាំមុន មួយរយឆ្នាំមុន និងរហូត ដល់ជាតិចុងក្រោយរបស់លោក ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ដល់ខណ:នេះ ចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ របស់ជាតិមុន ហើយនិងចិត្តចេតសិកទាំង ឡាយ របស់ជាតិជាបន្តៗមក ក៏ប្រាកដឡើង។  ឤស្រ័យដោយ សារចិត្តនិងចេតសិករបស់ជាតិមុននេះឯង ទើបបាននូវកំណើតជាបន្តបន្ទាប់មក។ ឤស្រ័យដោយសារ ការ កើតជាបន្តរបស់ចិត្ត ទើបយោគីឤចឃើញហេតុនិងបច្ច័យ ផ្សេងៗ និងរំលឹកដល់ដំណើរវិលថយ ក្រោយរបស់វិញ្ញាណ។ ទាំងជាតិមុននិងជាតិជាបន្ទាប់ ទាំងពីរជាតិនេះមិន ដាច់ចេញពីគ្នាទេ ហើយ បានកើតឡើង នៅក្នុងលោកនេះ ក៏ព្រោះបានកើតមករួចហើយនៅក្នុងជាតិពីមុន។ ដោយការហ្វឹកហាត់ ចិត្តដែលបរិសុទ្ធរបៀបនេះហើយ យោគីនោះក៏រំលឹកនូវរឿងរ៉ាវផ្សេងៗ របស់ខ្លួនបានយ៉ាង ច្រើន កាលពីអតីត គឺរំលឹកជាតិ បាន១ជាតិ ២ជាតិ ៣ជាតិ ៤ជាតិ ជាដើម ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ យោគីថ្មីនោះ រមែង រំលឹកបាននូវគ្រប់រឿង រ៉ាវដែលជាប់ជំពាក់ជាមួយនឹងជាតិនេះបាន។

           បើសិនជាយោគីណាមួយមិនឤចរំលឹកដល់អតីតជាតិរបស់ខ្លួនបានទេ យោគីមិនគប្បីលះបង់នូវ សេចក្តីព្យាយាម ឡើយ។ គឺយោគីគួរចម្រើនឈានឲ្យបានល្អ គួរធ្វើចិត្តឲ្យបរិសុទ្ធិដោយការធ្វើឲ្យស្រដៀងដូចគ្នា ទៅនឹងវិធីខាត់កញ្ចក់ដែល ត្រឹម ត្រូវ[xxvi] ដូច្នោះដែរ។ នៅពេលដែលជំរះចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធិហើយ យោគីរមែង រំលឹកដល់អតីតជាតិរបស់ខ្លួនបាន យ៉ាងច្បាស់លាស់។ បើសិនជាយោគីបន្តការរំលឹកដល់អតីតជាតិដោយចាប់ផ្តើម ពី១ជាតិនោះ យោគីនោះនឹងពោរពេញទៅ ដោយសេចក្តីត្រេកអរពុំខាន។ ពេលដែលរកឃើញនូវវិធីហើយ យោគី នោះមិនគប្បីរំលឹកដល់អតីតជីវិតរបស់ខ្លួន ដែលធ្លាប់កើតនៅក្នុងតិរច្ឆានភូមិ និងនៅក្នុងអរូបភូមិ និងនៅក្នុង កំណើត នៃភពរបស់អសញ្ញីសត្វឡើយ។ ព្រះសោភិតថេរ: គឺជា ឯកទគ្គ:នៅក្នុងបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណនេះ[xxvii]។

           បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឤរម្មណ៍៧យ៉ាង គឺឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ មហគ្គតារម្មណ៍ ឤរម្មណ៍ដែលមិនឤចកំណត់បា់ន ឤរម្មណ៍ពីអតីត ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង ឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ និងឤរម្មណ៍ ទាំងខាងក្នុង និងខាងក្រៅ[xxviii]។

           យោគីគួររំលឹកដល់រឿងដែលទាក់ទងទៅនឹងប្រទេសនិងភូមិស្ថានរបស់ខ្លួនកាលពីអតីត[xxix]។ ការរំលឹក អតីតបាន គឺជាបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ។ ការរំលឹកបាននូវភាពជាបន្តរបស់ខន្ធដោយញាណបាន គឺជាបុព្វេ និវាសានុស្សតិញាណ។ បុគ្គលដែលនៅក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនា ឤចរំលឹកជាតិបាន៤០កប្ប គឺគេមិនឤចរំលឹកបាន ច្រើនជាងនោះទេ ព្រោះមាន កម្លាំង ខ្សោយ។ ព្រះអរិយសាវ័កឤចរំលឹកជាតិបាន១ម៉ឺនកប្ប។ ព្រះអគ្គសាវ័កឤច រំលឹកបានច្រើនជាងនេះ ឯព្រះបច្ចេក ពុទ្ធរមែងរំលឹកបានច្រើនជាងព្រះអរិយសាវ័ក។ ចំពោះព្រះតថាគតអរហន្ត សម្មាសម្ពុទ្ធុទាំងឡាយវិញ ព្រះអង្គឤចរំលឹក បាននូវជីវិត កម្ម ភូមិ និងរឿងអ្វីៗទាំងអស់របស់ព្រះអង្គ និងជនដទៃ ទៀតបាន[xxx]។ អ្នកដទៃក្រៅពីព្រះអង្គ ឤចរំលឹកបានតែ អតីតជាតិរបស់ខ្លួន និងអតីតជាតិតិចតួចខ្លះៗ របស់ជន ដទៃតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយឤចរំលឹកបាននូវអ្វីៗ គ្រប់យ៉ាងដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នា។ អ្នក ដទៃក្រៅ ពីព្រះអង្គឤចរំលឹកបានតាមលំដាប់លំដោយ។ ចំពោះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធវិញ ទោះជាព្រះអង្គទ្រង់ ចូលសមាធិ ឬទ្រង់មិនចូលសមាធិក្តី ក៏ព្រះអង្គឤចរំលឹកបានគ្រប់ពេលវេលា។ អ្នកដទៃក្រៅពីព្រះអង្គឤចរំលឹក បានល្គឹកណាតែបាន ចូលសមាធិប៉ុណ្ណោះ។

ចប់ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ

 ទិព្វចក្ខុ 
បុ        បុគ្គលណាជាអ្នកចម្រើនទិព្វចក្ខុ? តើទិព្វចក្ខុមានប៉ុន្នានប្រភេទ? តើទិព្វចក្ខុចម្រើនបានដោយរបៀបណា?

វិ        បុគ្គលដែលចម្រើនទិព្វចក្ខុ គឺបុគ្គលដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈានដោយឤស្រ័យឤលោកកសិណជាឤរម្មណ៍ ទាំង ជាអ្នកបាននូវវសីក្នុងឈាននោះផង និងជាបុគ្គលដែលមានចក្ខុប្រសាទពីធម្មជាតិ។

បុ        តើទិព្វចក្ខុមានប៉ុន្មានជំពូក?

វិ        ទិព្វចក្ខុមានពីរប្រភេទគឺ ទិព្វចក្ខុដែលកើតដោយកម្មដែលបានសន្សំមកដោយល្អហើយ[xxxi] និងទិព្វចក្ខុដែល កើតឡើង ដោយកម្លាំងនៃការចម្រើនសេចក្តីព្យាយាម[xxxii] ។ នៅក្នុងទិព្វចក្ខុទាំងពីរប្រភេទនេះ ទិព្វចក្ខុដែល ជាកម្មដែលសន្សំមក រមែងកើតមកពីវិបាក(របស់កម្ម) ហើយទិព្វចក្ខុប្រភេទនេះឯងដែលបុគ្គលឤចមើល ឃើញថាមាន កែវមណីនៅក្នុងឃ្លាំងឬអត់។ ពាក្យដែលថា “កើតឡើងដោយកម្លាំងនៃការចម្រើនសេចក្តី ព្យាយាម” បានដល់ ទិព្វចក្ខុដែលធ្វើឲ្យកើតឡើងបានដោយការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ។

           តើទិព្វចក្ខុចម្រើនបានដោយរបៀបណា? ព្រះយោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី ពេលបានចម្រើនឥទ្ធិបាទទាំង ៤ហើយ គ្រប់គ្រងចិត្តបានដោយមិនរំជើបរំជួលនិងបរិសុទ្ធិល្អហើយ ក៏កាន់យកនូវឤលោកកសិណ ហើយក៏ចូល កាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ដោយអធិដ្ឋានទុកក្នុងចិត្តនូវសញ្ញាក្នុងពន្លឺ ហើយនិងសញ្ញានៃថ្ងៃដូច្នេះថា៖ “ពេលថ្ងៃក៏ដូចជាពេល យប់ ពេលយប់ក៏ដូចជា ពេលថ្ងៃ”[xxxiii] ។ ពេលចិត្តរបស់យោគីរួចផុតពីឧបស័គ្គ និងការប្រកាន់ខ្ជាប់ទាំងពួងហើយ យោគីក៏ឤចធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យមាន កម្លាំងនិងធ្វើឲ្យពន្លឺកើនឡើង។ សម្រាប់យោគីដែលបានធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យមាន កម្លាំងនិងបានធ្វើឲ្យពន្លឺកើនឡើងហើយ នោះ នឹងមិនមានអ្វីដែលជាភាពងងឹតសំរាប់យោគីនោះឡើយ មិនមាន វត្ថុណាដែលឤចបិទបាំងពីយោគីបានឡើយ ហើយ យោគីនោះមានភាពរុងរឿងជាងដួងឤទិត្យទៅទៀត។ ដោយ ការបដិបត្តិយ៉ាងនេះ យោគីនោះសាយភាយនូវពន្លឺនោះពាស ពេញរាងកាយរបស់ខ្លួន និងយកចិត្តទុកដាក់ដល់ ពណ៌និងរូប។ ដោយទិព្វចក្ខុដែលបានធ្វើឲ្យបរិសុទ្ធិខ្ពស់ផុតពីចក្ខុវិស័យ របស់មនុស្សធម្មតាហើយនោះ យោគីនោះ “ឃើញសត្វទាំងឡាយរលត់ទៅនិងកកើតឡើងមកវិញ ទាំងគ្រោតគ្រាត និងផូរ ផង់ ទាំងស្អាតនិងឤក្រក់ ទាំង ប្រព្រឹត្តទៅដោយល្អនិងមិនល្អ ឤស្រ័យទៅតាមកម្មរបស់សត្វទាំងនោះរៀងៗខ្លួន[xxxiv] ។ ក្នុងទី នេះ បើសិនជាបុគ្គល ប្រាថ្នានឹងធ្វើឲ្យទិព្វចក្ខុកើតឡើង យោគីគប្បីកំចាត់កិលេសទាំងនេះចោលចេញគឺ វិចិកិច្ឆា ការមាន សតិខុស ថីនមិទ្ធ: មាន: ការមានបីតិខុស ការពោលពាក្យប្រទូស្តរ៉ាយ ការធ្វើសេចក្តីព្យាយាមហួសប្រមាណ ការធ្វើសេចក្តី ព្យាយាមតិចពេក ការនិយាយបំផ្លើស នានត្តសញ្ញា ការពិនិត្យពិច័យលើរូបច្រើនហួសពេក។ បើសិនជាកិលេស ទាំងនេះ ណាមួយប្រាកដឡើងក្នុងពេលកំពុងចម្រើនទិព្វចក្ខុនោះ នឹងធ្វើឲ្យសមាធិបាត់បង់។ បើសមាធិបាត់បង់ ហើយ ពន្លឺក៏រមែង បាត់បង់ទៅដែរ ហើយការមើលឃើញក៏នឹងបាត់បង់ជាមិនខាន។ ព្រោះហេតុនេះ យោគីគប្បី កំចាត់កិលេសទាំងនេះឲ្យ អស់។ បើសិនជាយោគីកំចាត់កិលេសទាំងនេះបាន តែមិនបាននូវវសីក្នុងសមាធិទេនោះ

ទិព្វចក្ខុរបស់ យោគីនោះក៏រមែងមានកំណត់ ព្រោះមិនទាន់បាននូវវសី។ យោគីនោះរមែងឃើញភាពរុងរោចន៍ដែល មាន កំណត់ ដោយសារតែទិព្វចក្ខុដែលមានកំណត់។ ការមើលឃើញនូវរូបរបស់យោគីក៏រមែងមានកំណត់ ដូច្នេះ ហើយទើប បានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា៖ “នៅសម័យដែលសមាធិរបស់តថាគតមានកំណត់ ភ្នែករបស់តថាគតក៏ មានកំណត់ដែរ ហើយដោយភ្នែកដែលមានកំណត់នោះ តថាគតដឹងនូវភាពរុងរោចន៍ ដែលមានកំណត់ និងឃើញនូវរូប ដែលមានកំណត់ដែរ។ នៅសម័យដែលសមាធិរបស់តថាគតមិនឤចវាស់ ប្រមាណបានភ្នែករបស់តថាគតក៏មាននូវទិព្វចក្ខុ ដែលប្រមាណមិនបានដែរ ហើយដោយឤស្រ័យនូវទិព្វចក្ខុដែល ប្រមាណមិនបាននោះ តថាគតក៏ដឹងនូវភាពរុងរោចន៍ ដែលប្រមាណមិនបាន និងឃើញនូវរូបដែលប្រមាណមិន បានដែរ ”[xxxv] ។

           យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី មិនគួរប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងរូបឬខ្លាចនូវរូបទេ។ កំហុសទាំងនេះគួរគប្បីយល់ដូច បានពណ៌នា ទុករួចមកហើយពីដំបូង។

           ទិព្វចក្ខុប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឤរម្មណ៍៥ជំពូក គឺឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ឤរម្មណ៍បច្ចុប្បន្ន ឤរម្មណ៍ ខាងក្នុងឤរម្មណ៍ ខាងក្រៅ និងឤរម្មណ៍ទាំងក្នុងទាំងក្រៅ [xxxvi]។     មានញាណ៤យ៉ាងដែលកើតចេញពីទិព្វចក្ខុគឺ ១-ញាណ ដឹងពីអនាគត (អនាគតំសញាណ) ២-ញាណដឹងអំពីកម្មដែលបុគ្គលម្នាក់ៗបានសាបព្រួស (កម្មស្សកតា ញាណ)  ៣-ញាណដឹងពីការស្លាប់ ទៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយកម្មដែលម្នាក់ៗបានកសាង (យថាកម្មូបគញាណ) និង៤-ញាណដឹងអំពីផល របស់កម្ម[xxxvii](កម្មវិបាកញាណ)។ ឤស្រ័យដោយអនាគតំសញាណ យោគីរមែងឃើញការកើតឡើងរបស់រូបនាអនាគតកាល[xxxviii]។ ឤស្រ័យដោយកម្មស្សកតាញាណ យោគីរមែង ដឹងអំពីកម្មដែលអ្នកដទៃបានធ្វើ ដោយដឹងថាបុគ្គលនោះៗនឹង ទៅកាន់លោកនេះៗឬលោកនោះៗ[xxxix]។ ឤស្រ័យ ដោយយថាកម្មូបគញាណ យោគីរមែងឃើញឋាន:ដែលសត្វទាំងឡាយ នឹងទៅកើត ហើយដឹងថាបុគ្គលនោះៗ នឹងទៅកើតនៅក្នុងឋាន:នោះៗ ព្រោះឤស្រ័យដោយកម្មនេះៗ[xl]។ ឤស្រ័យដោយ កម្មវិបាកញាណ យោគីដឹង នូវកាលដែលលោកមក ដល់ទីនេះ យោគីដឹងនូវភាវ:ដែលខ្លួនលោកនឹងចូលដល់កន្លែងនោះ យោគីដឹងពីកិលេស ដែលជាហេតុនាំឲ្យខ្លួនមកកើតនៅកន្លែងនេះ យោគីដឹងពីឧបាយដែលនាំមកកាន់កន្លែងនេះ យោគី ដឹងថាកម្ម នោះៗនឹងទុំជោរ។ យោគីដឹងថា កម្មនោះៗនៅមិនទាន់ទុំជោរទេ។ យោគីដឹងថាកម្មនោះៗនឹងឲ្យផលច្រើនប៉ុ់ណ្ណា ហើយលោកដឹងថាកម្មនោះៗ នឹងឲ្យផលតិចប៉ុណ្ណាៗ[xli]។ ព្រះសាវ័កដែលជាអ្នកបាននូវវិមុត្តិ ឤចឃើញបាន លោកធាតុចំនួនមួយពាន់ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធរមែងឃើញច្រើនជាងព្រះសាវ័ក តែការឃើញរបស់ព្រះតថាគត មិនមានទីកំណត់ទេ។

ចប់ ទិព្វចក្ខុ

 បកិណ្ណកកថា 
           នៅក្នុងរឿងអភិញ្ញានេះ មានបកិណ្ណកកថាដូចតទៅ: បើសិនបុគ្គលចម្រើនសមាធិមួយដោយមាន គោល បំណង ដើម្បីនឹងឃើញនូវរូបដោយទិព្វចក្ខុ យោគីរមែងឃើញតែរូបប៉ុណ្ណោះ តែនឹងមិនបានឮសម្លេងទេ។ បើសិន ជាយោគីចម្រើន សមាធិមួយ ដោយមានគោលបំណងដើម្បីនឹងបានឮសម្លេងដោយទិព្វសោត យោគីរមែងបានឮ តែសម្លេងប៉ុណ្ណោះ តែនឹងមិនឃើញរូបទេ។ បើសិនជាយោគីចម្រើនសមាធិដោយសង្ឃឹមថានឹងបានឃើញ និង បាន ឮ យោគីរមែងបានឮសម្លេងនិងឃើញរូប។ បើសិនជាយោគីចម្រើនសមាធិដោយសង្ឃឹមថានឹងបានឃើញ បានឮ និងដឹងចិត្ត អ្នកដទៃ យោគីរមែងបានឮសម្លេង ឃើញរូប និងដឹងចិត្តអ្នកដទៃ។ បើសិនជាយោគីចម្រើន សមាធិ ដោយសង្ឃឹមនឹងឃើញ នូវទិសណាមួយ យោគីរមែងមិនឤចមើលឃើញទិសដទៃទៀតទេ មិនឤចបាន ឮសម្លេង និងមិនឤចយល់ចិត្តអ្នកដទៃទេ។ បើសិនជាយោគីបដិបត្តិសមាធិច្រើន យោគីឤចឃើញនូវទិសទាំងពួង យោគី រមែងបានឮ និងយល់ចិត្តអ្នកដទៃបាន។ ឥទ្ធិវិធាទាំង៥យ៉ាង ជាលោកិយញាណ។ ឥទ្ធិវិធាទាំងនេះ ជារបស់ សត្វ នៅក្នុងរូបភូមិ អ្នកដែលមានកិលេស ហើយនិង បុថុជ្ជនអ្នកមានសំយោជន៍។ ញាណដែលជាកុសល ជារបស់ព្រះ សេខបុគ្គលនិងបុថុជ្ជន។ ញាណរបស់ព្រះអរហន្ត រមែងមិន ឤចកំណត់លក្ខណ:បានទេ។ អភិញ្ញា៥យ៉ាង មិនឤច ធ្វើបានទេនៅក្នុងអរូបភូមិ។

អភិញ្ញាបរិច្ឆេទនៅក្នុងវិមុត្តិមគ្គ ចប់

ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[i] Cp. Pts, II, 207-10:  កតមា អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ អនេកវិទិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ: ឯកោ បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ ពហុធា បិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ……យាវ ព្រហ្មលោកា បិ កាយេន វសំ វត្តេតិ……អយំ អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ។

[ii] Pts, II, 210: កតមា វិកុព្វនា ឥទ្ធិ?……សោ បកតិវណ្ណំ វិជហិត្វា កុមារកវណ្ណំ វា ទស្សេតិ នាគវណ្ណំ វា ទស្សេតិ សុបណ្ណវណ្ណំ វា ទស្សេតិ យក្ខវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ឥន្ទវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ទេវវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ព្រាហ្មណវណ្ណំ វា ទស្សេតិ……អយំ វិកុព្វនា ឥទ្ធិ។

[iii] Ibid. 210-11: កតមា មនោមយា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបឹ មនោមយំ សព្វង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ……អយំ មនោមយា ឥទ្ធិ។

[iv] Ibid. 211: កតមា ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ? អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញាយ បហានត្ថោ ឥជ្ឈតីតិ ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ ទុក្ខានុបស្សនាយ សុខាសញ្ញាយ អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសញ្ញាយ …… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ ឤទានស្ស បហានត្ថោ ឥជ្ឈតីតិ ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ ពក្កុលស្ស ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ សង្កិច្ចស្ស ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ ភូតបាលស្ស ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ អយំ ញាណវិប្ជារា ឥទ្ធិ។

[v] (a) Ibid., 211-12: កតមា សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ? បឋមជ្ឈានេន និវរញាណំ បហានត្ថោ ឥជ្ឈតីតិ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ ………បេ………នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ បហានត្ថោ ឥជ្ឈតីតិ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ ឤយស្មតោ សារីបុត្តស្ស សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ សញ្ផីវស្ស សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ ខាណុកោណ្ឌញ្ញស្ស សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ ឧត្តរាយ ឧបាសិកាយ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ សាមាវតិយា ឧបាសិកាយ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ អយំ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។

(b) A. I, 26: ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវិកានំ ឧបាសិកានំ បឋមំ ឈាយិនំ យទិទំ ឧត្តរា នន្ទមាតា។

[vi] Pts. II, 212-13:  កតមា អរិយា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ សចេ ឤកង្ខតិ បដិកូលេ អបដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ អបដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សច្ចេ ឤកង្ខតិ អបដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ ឤកង្ខតិ បដិកូលេ ច អបដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលសញ្ញី  វិហរេយ្យន្តិ អបដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ សចេ ឤកង្ខតិ អបដិក្កូលេ ច បដិក្កូលេ ច បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ ឤកង្ខតិ បដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេ ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរេយ្យំ សតោ សម្បជានោ តិ ឧបេក្ខកោ តត្ថ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ។

            កថំ បដិក្កូលេ អបដិក្កូលសញ្ញី វិហរតិ? អនិត្ថស្មឺ វត្ថុស្មឹ មេត្តាយ វា ផរតិ ធាតុតោ វា ឧបសំហរតិ។ ឯវំ បដិក្កូលេ អបដិក្កូលសញ្ញី វិហរតិ។

            កថំ អបដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរតិ? ឥត្ថស្មឺ វត្ថុស្មឹ អសុភាយ វា ផរតិ អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតិ។ ឯវំ អបដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរតិ។

            កថំ បដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេសញ្ញី វិហរតិ? អនិត្ថស្មឺ ច ឥត្ថស្មឹ ច វត្ថុស្មឹ មេត្តាយ វា ផរតិ ធាតុតោ វា ឧបសំហរតិ។ ឯវំ បដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេសញ្ញី វិហរតិ។

            កថំ អបដិក្កូលេ ច បដិក្កូលេ ច បដិក្កូលេសញ្ញី វិហរតិ? ឥត្ថស្មឺ ច អនិត្ថស្មឹ ច វត្ថុស្មឹ អសុភាយ វា ផរតិ អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតិ។ ឯវំ អបដិក្កូលេ ច បដិក្កូលេ ច បដិក្កូលេសញ្ញី វិហរតិ។

            កថំ បដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេ ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ? ឥធ ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ។ សោតេន សទ្ទំ សុត្វា ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា ជីវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា កាយេន ផោដ្ឋព្វំ ផុសិត្វា មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ។ ឯវំ បដិក្កូលេ ច អបដិក្កូលេ ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ។ អយំ អរិយា ឥទ្ធិ។

[vii] Ibid 213: កតមា កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ? សព្វេសំ បក្ខីនំ សព្វេសំ ទេវានំ ឯកច្ចនំ មនុស្សានំ ឯកច្ចនំ វិនិបាតិកនំ។ អយំ កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ។

[viii] Pts. II, 213: កតមា បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ? រាជា ចក្កវត្តិ វេហាសំ គច្ឆតិ សទ្ធឹ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ អន្តមសោ អស្សពន្ធគោបកេ បុរិសេ ឧបាទាយ។ ជោតិកស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ ជដិលស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ។ មេណ្ឌកស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ។ ឃោសិតស្ស គហបតិស្ស បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ អយំ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ។

[ix] Ibid: កតមា វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ? វិជ្ជាធរា វិជ្ជំ បរិជបេត្វា វេហាសំ គច្ឆន្តិ: ឤកាសេ អន្តលិក្ខេ ហត្ថឹ បិ ទស្សេន្តិ អស្សំ បិ ទស្សេន្តិ រត្ថំ បិ ទស្សេន្តិ បត្តឹ បិ ទស្សេន្តិ វិវិធំ បិ សេនាព្យូហំ ទស្សេន្តិ។ អយំ  វិជ្ជាមយា ឥទ្ធិ។

[x] Ibid 213-14: កថំ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ? នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទស្ស បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ…… អរហត្តមគ្គេន សព្វកិលេសានំ បហានដ្ឋោ ឥជ្ឈតីតិ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ។ ឯវំ តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ។

[xi] D.II, 213: យាវ សុប្បញ្ញត្តា វ ឥមេ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឥទ្ធិបហុតាយ ឥទ្ធិវិសវិតាយ ឥទ្ធិវិកុព្វន តាយ។ កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ភោ ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ។ វិរិយសមាធិ………ចិត្តសមាធិ…… វិមំសាសមាធិបធានសង្ខារ សមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ។

[xii] Cp, S. V, 283-85: យស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ ច កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ លហុតរោ ចេវ ហោតិ មុទុតរោ ច កម្មនិយតរោ ច បភស្សរតរោ ច។

            សេយ្យថាបិ ឤនន្ទ អយោគុលោ ទិវសំ សន្តត្តោ លហុតរោ ចេវ ហោតិ មុទុតរោ ច កម្មនិយតរោ ច បភស្សរតរោ ច ឯវំ ឯវ ខោ ឤនន្ទ យស្មឹ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ លហុតរោ ចេវ ហោតិ មុទុតរោ ច កម្មនិយតរោ ច បភស្សរតរោ ច។

            យស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ ច កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ អប្បកសិរេនេវ បថវិយា វេហាសំ អព្ភុគ្គច្ឆតិ សោ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ ឯកា បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ……បេ……យាវ ព្រហ្មលោកា បិ កាយេន វសំ វត្តេតិ។

            សេយ្យថាបិ ឤនន្ទ តូលបិចុ វា កប្បាសបិចុ វា លហុកោ វាតុបាទានោ អប្បកសិរេនេវ បថវិយា វេហាសំ អព្ភុគច្ឆតិ ឯវំ ឯវ ខោ ឤនន្ទ យស្មឺ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ យស្មឹ សមយេ តថាគតោ កាយំ បិ ចិត្តេ សមាទហតិ ចិត្តំ បិ កាយេ សមាទហតិ សុខសញ្ញញ្ច លហុសញ្ញញ្ច កាយេ ឱក្កមិត្វា វិហរតិ តស្មឹ ឤនន្ទ សមយេ តថាគតស្ស កាយោ អប្បកសិរេនេវ បថវិយា វេហាសំ អព្ភុគច្ឆតិ សោ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ឆនុភោតិ ឯកោ បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ……បេ…… យាវ ព្រហ្មលោកា បិ កាយេន វសំ វត្តេតិ។

[xiii]   1 Shaku ប្រហែល ៤តឹក

[xiv] Cp.      (a) A. I, 24: ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ មនោមយំ កាយំ អភិនិម្មិនន្តានំ យទិទំ ចុល្លបន្ថកោ (= សោ ញាណបរិបាកំ ឤគម្ម តត្ថ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា ចិន្តេសិ: ឥទំ ចូឡខណ្ឌំ បកតិយា បណ្ឌរំ បរិសុទ្ធំ ឧបាទិណ្ណកសរីរំ និស្សាយ កិលិដ្ឋំ ជាតំ ចិត្តំ បិ ឯវំគតិកំ ឯវា តិ។ សមាធឹ ភាវេត្វា ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ បទកានិ កត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ។ សោ មនោមយញាណលាភី ហុត្វា ឯកោ ហុត្វា ពហុធា ពហុធា ហុត្វា ឯកោ ភវិតុំ សមត្ថោ អហោសិ។ –Mp. I, 216)

(b) Pts. II, 207: ឯកោ បិ ហុត្វា ភូធា ហោតីតិ។ បកតិយា ឯកោ ពហុលំ ឤវជ្ជតិ សតំ វា សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា ឤវជ្ជតិ។ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ពហុលោ ហោមីតិ ពហុលោ ហោតិ។ យថាយស្មា ចុល្លបន្ថកោ ឯកោ បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោ វសិប្បត្តោ ឯកោ បិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ។ “ពហុធា បិ ហុត្វា ឯកោ ហោតីតិ” បកតិយា ពហុលោ ឯកំ ឤវជ្ជតិ។ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ឯកោ ហោមីតិ ឯកោ ហោតិ។ យថាយស្មា ចុល្លបន្ថកោ ពហុធា បិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ពហុធា បិ ហុត្វា ឯកោ ហោតិ។

[xv] Pts. II, 207-8: ឤវិភវន្តិ។ កេនចិ អនាវដំ ហោតិ អប្បដិច្ឆន្នំ វិវដំ បាកដំ តិរោភាវន្តិ។ កេនចិ ឤវដំ ហោតិ បដិច្ឆន្នំ បិហិតំ បដិកុជ្ជិតំ។ តិរោកុឌ្ឌំ តិរោបាការំ តិរោបព្វតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ ឤកាសេ តិ។ បកាតិយា ឤកាសកសិណសមាបត្តិយា  លាភី ហោតិ។ តិរោកុឌ្ឌំ តិរោបាការំ តិរោបព្វតំ ឤវជ្ជតិ។ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ឤកាសោ ហោតូតិ ឤកាសោ ហោតិ។ សោ តិរោកុឌ្ឌំ តិរោបាការំ តិរោបព្វតំ ឤវជ្ជមានោ គច្ឆតិ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ កេនចិ អនាវដេ អបរិក្ខិត្តេ អសជ្ជមានា គច្ឆន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ តិរោកុឌ្ឌំ តិរោបាការំ តិរោបព្វតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ ឤកាសេ។

            បឋវិយា បិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ សេយ្យថាបិ ឧទកេ តិ។ បកតិយា ឤបោកសិណសមាបត្តិយា លាភី ហោតិ បឋវឹ ឤវជ្ជតិ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ឧទកំ ហោតូតិ ឧទកំ ហោតិ។ សោ បឋវិយា ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ ឧទកេ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ បឋវិយា ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោតិ សេយ្យថាបិ ឧទកេ។

[xvi] Pts. II, 208-9: ឧទកេ បិ អភិជ្ជមានេ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ បឋវិយន្តិ។ បកតិយា បឋវីកសិណសមាបត្តិយា  លាភី ហោតិ ឧទកំ ឤវជ្ជតិ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ បឋវី ហោតូតិ បឋវី ហោតិ។ សោ អភិជ្ជមានេ ឧទកេ គច្ឆតិិ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ អភិជ្ជមានាយ បឋវិយា គច្ឆន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ បឋវិយា អភិជ្ជមានេ ឧទកេ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ បឋវិយំ។

            ឤកាសេ បិ បល្លង្កេន ចង្កមតិ សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ តិ។ បកតិយា បឋវីកសិណសមាបត្តិយា  លាភី ហោតិ ឤកាសំ ឤវជ្ជតិ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ បឋវី ហោតូតិ បឋវី ហោតិ។ សោ ឤកាសេ អន្តលិក្ខេ ចង្កមតិ បិ តិដ្ឋាតិ និសីទតិ បិ សេយ្យំ បិ កប្បេតិ ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ បឋវិយា ចង្កមន្តិ បិ តិដ្ឋន្តិ បិ និសីទន្តិ បិ សេយ្យំ បិ កប្បេន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ឤកាសេ អន្តលិក្ខេ ចង្កមតិ បិ តិដ្ឋតិ និសីទតិ សេយ្យំ បិ កប្បេតិ សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ។

            ឥមេ បិ ចន្ទិមសុរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរាមសតិ បរមជ្ជតីតិ។ ឥធ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ និសិន្នកោ វា និប្បន្នកោ វា ចន្ទិមសុរិយេ ឤវជ្ជតិ។ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ហត្ថបាសេ ហោតូតិ ហត្ថបាសេ ហោតិ។ សោ និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វា ចន្ទិមសុរិយេ បាណិនា ឤមសតិ បរាមសតិ បរិមជ្ជតីតិ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ កិញ្ចិទេវ រូបគតំ ហត្ថបាសេ ឤមសន្តិ បរាមសន្តិ បរមជ្ជន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ និសិន្នកោ វា និបន្នកោ វា ចន្ទិមសុរិយេ បាណិនា ឤមសតិ បរាមសតិ បរមជ្ជតិ។

[xvii] Pts. II, 209-10 យាវ ព្រហ្មលោកា បិ កាយេន វសំ វត្តេតីតិ។ សចេ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ព្រហ្មលោកំ គន្តុកាមោ ហោតិ ទូរេ បិ សន្តិកេ អធិដ្ឋាតិ សន្តិកេ ហោតូតិ សន្តិកេ ហោតិ សន្តិកេ បិ ទូរេ អធិដ្ឋាតិ ឌូរេ ហោតូតិ ទូរេ ហោតិ ពហុកំ បិ ថោកំ អធិដ្ឋាតិ ……បេ……   សចេ សោ ឥទ្ធិមា បញ្ហំ បុច្ឆតិ និម្មិតោ បិ តត្ថ បញ្ហំ បុច្ឆតិ។ សចេ សោ ឥទ្ធិមា បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេតិ និម្មិតោ បិ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេតិ។សចេ សោ ឥទ្ធិមា តេន ព្រាហ្មុនា សុទ្ធឹ សន្តិដ្ឋាតិ សល្លបតិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតិ ។ យញ្ញទវ ហិ សោ ឥទ្ធិមា ករោតិ តន្តទេវ ហិ សោ និម្មិតោ ករោតិ។ អយំ អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ។ 

[xviii]  ឫទ្ធិ៍ដែលឤចប្រែក្រឡាជារូបផ្សេងៗបាន

[xix] Pts. II, 210:កតមា វិកុព្វនា ឥទ្ធិ? សិក្ខិស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អភិភូ នាម សាវកោ ព្រហ្មលោកេ ឋិតោ សហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញបេតិ…… បេ……ព្យគ្ឃវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ទីបិវណ្ណំ វា ទស្សេតិ ហត្ថិវណ្ណំ វា ទស្សេតិ អស្សំ បិ ទស្សេតិ រថំ បិ ទស្សេតិ បត្តឹ បិ ទស្សេតិ វិវិធំ បិ ទស្សេតិ សេនាព្យូហំ ទស្សេតិ។ អយំ វិកុព្វនា ឥទ្ធិ។

[xx] Pts. II, 210-11: កតមា មនោមយា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបឹ មនោមយំ សព្វង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ។ សេយ្យថាបិ បុរិសោ មុញ្ផម្ហា ឥសិកំ បវាហេយ្យ តស្ស ឯហំ អស្ស …… បេ……  អយំ អសិ អយំ ករណ្ឌោ អញ្ញោ អសិ អញ្ញោ ករណ្ឌោ ករណ្ឌា ត្វេវ អហិ ឧព្ភតោ តិ។ ឯវម្មេវំ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតិ រូបឹ មនោមយំ សព្វង្គបច្ចង្គំ អហីនិន្ទ្រិយំ។ អយំ មនោមយា ឥទ្ធិ។

[xxi] សំនួរនិងចម្លើយត្រង់នេះ មិនមានន័យច្បាស់ទេ

[xxii] D.I, 79: សេយ្យថា បិ មហារាជ បុរិសោ អទ្ធនមគ្គបដិបណ្ណោ សោ សុណេយ្យ ភេរិសទ្ទំ បិ មុតឹង្គសទ្ទំ បិ សង្ខបនវទេណ្ឌិមសទ្ទំ បិ។ តស្ស ឯវំ អស្ស: “ភេរិសទ្ទោ” ឥតិ បិ “មុតឹង្គសទ្ទោ ឥតិ បិ “សង្ខបណវទេន្ឌិមសទ្ទោ” ឥតិ បិ។ ឯវំ ឯវ ខោ មហារាជ ភិក្ខុ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គនេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អនេជ្ជប្បត្តេ ទិព្វាយ សោតធាតុយា ចិត្តំ អភិនិហរតិ អភិនិន្នាមេតិ។ សោ ទិព្វាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ឧភោ សទ្ទេ សុញាតិ ទិព្វេ ច មានុសេ ច យេ ទូរេ សន្តិកេ ច។ 

[xxiii] Cp. Vis. Mag. 409 : ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ មានតែពណ៌ចំនួនត្រឹមតែ៣តែប៉ុណ្ណោះ ហើយពណ៌ទាំងនេះក៏ខុសពីពណ៌ដែលនៅ ទីនេះ ដែរ

[xxiv] Cp. A. I, 225; D. I, 79-80; S, II, 121-22; V, 265: ឯវំ ភាវិតេសុ ខោ ភិក្ខុ ចតុសុ ឥទ្ធិបាទេសុ ឯវំ ពហុលិកតេសុ បរសត្តានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតិ។ សរាគំ វា ចិត្តំ សរាគំ ចិត្តន្តិ បជានាតិ វីតរាគំ វា ចិត្តំ បេសទោសំ វា ចិត្តំ បេវិតទោសំ វា ចិត្តំ…… បេ…… សមោហំ វា ចិត្តំ…… បេ……វិតមោហំ វា ចិត្តំ…… បេ…… សង្ខិត្តំ វា ចិត្តំ…… បេ…… វិក្ខិត្តំ វា ចិត្តំ…… បេ…… មហគ្គតំ វា ចិត្តំ…… បេ…… អមហាគត្តំ វា ចិត្តំ…… បេ…… សឧត្តរំ វា ចិត្តំ…… បេ…… អនុត្តរំ វា ចិត្តំ ……បេ…… អសមាហិតំ វា ចិត្តំ…… បេ…… សមាហិតំ វា ចិត្តំ…… បេ…… អវិមុត្តំ វា ចិត្តំ…… បេ…… វិមុត្តំ វា ចិត្តំ វិមុត្តំ ចិត្តន្តិ បជានាតិ។

[xxv] Vis. Mag. 431: ចេតោបរិយញាណំ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអតីតានាគតបច្ចុប្បន្នពហិទ្ធារម្មណវសេន អដ្ឋសុ ឤរម្មណេសុ បវត្តិ។

[xxvi] D, I, 80; M. II, 19-20: សេយ្យថាបិ ឧទាយិ ឥត្ថិ វា បុរិសោ វា ទហរោ យុវា មណ្ឌកជាតិកោ ឤទាសេ វា បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អច្ឆេ វា ឧទកបត្តេ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ សកណិកំ វា សកណិកន្តិ ជានេយ្យ អកណិកំ វា អកណិកន្តិ ជានេយ្យ  ឯវំ ឯវ ខោ ឧទាយិ អក្ខាតា មយា សាវកនំ បដិបទា យថា បដិបន្នា មេ សាវកា បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានន្តិ សរាគំ វា ចិត្តំ: សរាគំ ចិត្តន្តិ បជានាតិ។ 

[xxvii] A. I, 25: ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ បុព្វេនិវាសំ អន្នុស្សរន្តានំ យទិទំ សោភិតោ។

[xxviii] Cp. Vis, Mag.433: បុព្វេនិវាសាញាណំ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអតីតាអជ្ឈត្តពហិទ្ធា ន វត្តព្វារម្មណវសេន អដ្ឋសុ ឤរម្មណេសុ បវត្តតិ។ 

[xxix] D, I, 81-2; M. II, 20-1; សេយ្យថាបិ ឧទាយី បុរិសោ សកម្ហា គាមា អញ្ញំ គាមំ គច្ឆេយ្យ តម្ហា បិ គាមា អញ្ញំ គាមំ គច្ឆេយ្យ សោ តម្ហា គាមា សកំយេវ គាមំ គច្ឆេយ្យ តស្ស ឯវំ អស្ស………បេ……… អនេកវិហិតំ បុព្វេនិវាសំ អនុស្សរន្តី សេយ្យថីទំ: ឯកំ បិ ជាតឹ។។បេតត្រ ច បន មេ សាវកា ពហូ អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា វិហរន្តិ។

[xxx] Cp. S. II, 190-92: ភូតបុព្វំ ភិក្ខវេ ឥមិស្ស វេបុល្លស្ស បព្វតស្ស បាចិនវំសោ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន មនុស្សានំ តិវរា ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ តិវរានំ ភិក្ខវេ មនុស្សានំ ចត្តារីសំ វស្សសហស្សានិ ឤយុប្បមានំ អហោសិ។ តិវរា ភិក្ខវេ មនុស្សា បាចីនវំសំ ចតុហេន ឤរោហន្តិ ចតុហេន ឱរោហន្តិ។

               តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន កកុសន្ធោ ភគវតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ ហោតិ………បេ……

            ភូតបុព្វំ ភិក្ខវេ ឥមស្ស វេបុល្លស្ស បព្វតស្ស វំកកោ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន មនុស្សានំ រោហិតស្ស ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ រោហិតស្សានំ ភិក្ខវេ មនុស្សានំ តឹសវស្សសហស្សានិ ឤយុប្បមានំ អហោសិ។ រោហិតស្សា ភិក្ខវេ មនុស្សា វំកកំ បព្វតំ តីហេន ឤរោហន្តិ តីហេន ឱរោហន្តិ។

            តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន កោណាគមនោ ភគវតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ ហោតិ……បេ……

ភូតបុព្វំ ភិក្ខវេ ឥមស្ស វេបុល្លស្ស បព្វតស្ស សុបស្សោ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន មនុស្សានំ សុប្បិយា ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ សុប្បិយានំ ភិក្ខវេ មនុស្សានំ វីសតិវស្សសហស្សានិ ឤយុប្បមានំ អហោសិ។ សុប្បិយា ភិក្ខវេ មនុស្សា សុបស្សំ បព្វតំ ទ្វិហេន ឤរោហន្តិ ទ្វិហេន ឱរោហន្តិ។

តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន កស្សបោ ភគវតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ ហោតិ……បេ……

ឯតរហិ ខោ បន ភិក្ខវេ ឥមស្ស វេបុល្លស្ស បព្វតស្ស សុបស្សោ ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ ឯតរហិ ខោ បន ភិក្ខវេ ឥមេសំ មនុស្សានំ មាគធកា ត្វេវ សមញ្ញា ឧទបាទិ។ មាគធកានំ ភិក្ខវេ មនុស្សានំ អប្បកំ ឤយុប្បមានំ បរិត្តំ លហុកំ។ យោ ចិរំ ជីវតិ សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ។ មាគធកា ភិក្ខវេ មនុស្សា វេបុល្លំ បព្វតំ មុហុត្តេន ឤរោហន្តិ មុហុត្តេន ឱរោហន្តិ។

ឯតរហិ ខោ បនាហំ ភិក្ខវេ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ……បេ  ……

[xxxi] សុចរិតកម្មនិព្វត្ត

[xxxii] វិរិយភាវនា ពលនិព្វត្ត

[xxxiii] Cp. D. III, 223:  ឥធវុសោ ភិក្ខុ ឤលោកសញ្ញំ មនសិករោតិ ទិវាសញ្ញំ អធិដ្ឋាតិ យថា ទិវា តថា រត្តឹ យថា រត្តឹ តថា ទិវា ឥតិ វិវដេន ចេតសា អបរិយោនទ្ធេន សប្បភាសំ ចិត្តំ ភាវេតិ។

[xxxiv] It. 100; A. IV, 178: ឥតិ ទិព្វេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្វណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាមិ។

[xxxv] M. III , 157-162 អហម្បិ សុទំ, អនុរុទ្ធា បុព្វេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ ឱភាសញ្ចោវ សញ្ជានាមិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោ ខោ បន មេ ឱភាសោ ន ចិរស្សេវ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ - “កោ នុ ខោ ហេតុ កោ បច្ចយោ យេន មេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានន្តិ? តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ - “វិចិកិច្ឆា ខោ មេ ឧទបាទិ វិចិកិច្ឆាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា កវិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ.........បេ...........តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ - “ឆម្ភិតត្តំ ខោ មេ ឧទបាទិ ឆម្ភិតត្តាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សេយ្យថាបិ អនុរុទ្ធា បុរិសោ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ គស្ស ឧភតោបស្សេ វដ្តកា (វធកា ឧប្បតេយ្យុំ តស្ស ឧភតោនិទានំ ឆម្ភិតត្តំ ឧប្បជ្ជេយ្យេ; ឯវមេវ ខោ មេ អនុរុទ្ធា ឆម្ភិតត្តំ ឧទបាទិ ឆម្ភិតត្តាធិករណញ្ច បន មេ សមាធិ ចវិ។ សមាធិម្ហិ ចុតេ ឱភាសោ អន្តរធាយតិ ទស្សនញ្ច រូបានំ។ សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជិស្សិតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តន្តិ។

            “សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា.......បេ....... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលន្តិ។

            “សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន ទុដ្ឋុល្លន្តិ។

            “សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ហិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន ទុដ្ឋុល្លំ ន អច្ឆារទ្ធីរិយិន្តិ។

            “សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន ទុដ្ឋុល្លំ ន អច្ឆារទ្ធវិរិយំ ន អតិលីនវិរិយន្តិ។

“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន ទុដ្ឋុល្លំ ន អច្ចារទ្ធវិរិយំ ន អតិលីនវិរិយំ ន អភិជប្បា ន នានត្តសញ្ញាតិ។

            “សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ភិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន អច្ចារទ្ធវិរិយំ ន អតិលីនវិរិយំ ន អភិជប្បា ន នានត្តសញ្ញា ន អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានន្តិ។

            “សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា “វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ”តិ ...បេ... ឥតិ វិទិត្វា អភិជប្បំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ “នានត្តសញ្ញា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ”តិ - ឥតិ វិទិត្វា នានត្តសញ្ញំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ “អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ”តិ - ឥតិ វិទិត្វា អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ។

            “សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា អប្បមត្តោ ឤតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ហិ ខោ សញ្ជានាមិ ន ច រូបានិ បស្សាមិ; រូបានិ ហិ ខោ បស្សាមិ ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ  កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវំ ...បេ...យស្មិំ បនាហំ សមយេ ឱភាសនិមិត្តំ អមនសិករិត្វា រូបនិមិត្តំ មនសិ ករោមិ រូបានិ ហិ ខោ តស្មិំ សមយេ បស្សាមិ ន ច ឱភាសំ សញ្ជានាមិ  កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវន្តិ។

            “សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា អប្បមត្តោ ឤតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ បរិត្តញ្ចោវ សញ្ជានាមិ បរិត្តានិ ច រូបានិ បស្សាមិ; អប្បមាណញ្ចោវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ អប្បមាណានិ ច រូបានិ បស្សាមិ  កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ កេវលម្បិ រត្តិន្ទិវំ ...បេ... យស្មិំ បន មេ សមយេ អប្បមាណោ សមាធិ ហោតិ អប្បមាណំ មេ តស្មិំ សមយេ ចក្ខុ ហោតិ។ សោហំ អប្បមាណេន ចក្ខុនា អប្បមាណញ្ចេវ ឱភាសំ សញ្ជានាមិ អប្បមាណានិ ច រូបានិ បស្សាមិ  កេវលម្បិ វត្តិំ កេវលម្បិ ទិវំ -- កេវលម្បិ រត្តិន្ទិរន្តិ។

            យតោ ខោ មេ អនុរុទ្ធា “វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ”តិ -...បេ... ឥតិ វិទិត្វា អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ បហីនោ អហោសិ។

               “តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ  ...បេ...អយមន្តិមា ជាតិ នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ។

               ឥទមវោច ភគវា។ អត្តមនោ ឤយស្មា អនុរុទ្ធោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទីតិ។

[xxxvi] Cp. Vis, Mag: 434: ទិព្វចក្ខុញាណំ បរិត្តបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន ចតូសុ ឤរម្មណេសុ បវត្តតិ។ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាឤរម្មណ៍ នេះ ពុំមាននៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គទេ។

[xxxvii] អនាគតំសញាណ កម្មស្សកតាញាណ (ស្វមយាកម្មញាណ) យថាកម្មូបគញាណ កម្មវិបាកញាណ។ ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ រៀបរាប់តែ ទី១ និងទី៣ទេ។

[xxxviii] D, III, 75-6: អសីតិវស្សសហស្សាយុកេសុ ភិក្ខវេ មនុស្សេសុ មេត្តេយ្យោ នាម ភគវា លោកេ ឧបជ្ជិស្សតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ…… សោ អនេកសហស្សំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សតិ សេយ្យថា បិ ហំ ឯតរហិ អនេកសតំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរាមិ។

            អថខោ ភិក្ខវេ សង្ខោ នាម រាជា យេនស្ស យូបោ រញ្ញា មហាបនាទេន ការាបិតោ តំ យូបំ ឧស្សបេត្វា អជ្ឈាវសិត្វា ទាទិត្វា វិស្សជ្ជេត្វា សមណព្រាហ្មណកបណិទ្ធិកវនិព្វកយាចកានំ ទានំ ទត្វា មេត្តេយស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សន្តិកេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនាគារិយំ បព្វជិស្សតិ។ សោ ឯវំ បព្វជិតោ សមណោ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ ឤតាបិ បហិតត្តោ វិហរន្តោ ន ចិរស្សេវ យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនាគារិយំ បព្វជន្តិ តទនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយំ បរិយោសានំ ទិដ្ឋេ  វ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សតិ។

[xxxix] D, I. 83: សោ ទិព្វេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្ត មានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុភណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ។  

[xl] D, III, 111-12: ឥធ ភន្តេ ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឤតព្វំ អន្វាយ បធានំ អន្វាយ………បេ………តថារូបំ ចេតោសមាធឹ ផុសតិ យថា សមាហិតេ ចិត្តេ ទិព្វេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុភណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតិ: “ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា កាយទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា វចីទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា មនោទុច្ចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ ឧបវាទកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតឹ វិនិបាតំ និរយំ ឧប្បន្នា។ ឥមេ វា បន ភោន្តោ សត្តា កាយសុចរិតេន សមន្នាគតា វចី……បេ……មនោសុចរិតេន សមន្នាគតា អរិយានំ អនុបាវាទកា សម្មាទិដ្ឋិកា សម្មាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា តេ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា  សុគតឹ សគ្គំ លោកំ ឧប្បន្នា តិ”។

[xli] Dh-a, III, 65-6: តេ អត្ថេសោ ឧបាយោ តិ សព្វេ ឯកច្ឆន្ទា ហុត្វា យំ កិញ្ចិ កត្វា តំ មារេស្សាមា តិ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ សមាទបេត្វាកហាបណសហស្សំ លភិត្វា បុរិសឃាតកម្មំ កត្វា ចរន្តេ ចោរេ បកោសាបេត្វា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ នាម កាលសិលាយំ វសតិ តត្ថ គន្តវា តំ មារេថា តិ តេសំ គហាបណេ អទំសុ...បេ...បរិនិព្វាយិស្សាមិ មោគ្គល្លានាតិ។ ឤម ភន្តេ តិ។ កត្ថ គន្តវា តិ។ កាលសិលាបទេសំ ភន្តេ តិ។ តេន ហិ មោគ្គល្លានា មយ្ហំ ធម្មំ កថេត្វា យាហិ តាទិសស្ស ហិ មេ សាវកស្ស ឥទានិ ទស្សនំ នត្ថិ តិ។ សោ ឯវំ ករិស្សាមិ ភន្តេ តិ សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឤកាសេ ឧប្បតិត្វា បរិនិព្វានទិវសេ សារីបុត្តត្ថេរោ វិយ នានប្បការា ឥទ្ធិយោ កត្វា ធម្មំ កថេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា កាលសិលាដវឹ គន្តវា បរិនិព្វាយិ។

 បរិច្ឆេទទី១០៖ បញ្ញាបរិច្ឆេទ 

បុ       អ្វីគឺបញ្ញា? អ្វីជាលក្ខណ:? អ្វីជារស? អ្វីជាបច្ចុបដ្ឋាន? អ្វីជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ បញ្ញា? តើសេចក្តីល្អអ្វីខ្លះដែលធ្វើឲ្យកើតបញ្ញា? បញ្ញាមានប៉ុន្មានប្រភេទ?

វិ        ការដែលចិត្តឃើញនូវឤរម្មណ៍ទាំងឡាយទៅតាមសេចក្តីពិតនៃឤរម្មណ៍នោះ ហៅថាបញ្ញា[1]។ ម៉្យាង ទៀតការពិចារណាឃើញនូវអ្វីដែលជាប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍ និងអ្វីដែលវិសេសបំផុត នោះ ហៅថា បញ្ញា។ នេះជាអត្ថន័យទៅតាមន័យរបស់ព្រះអភិធម្ម។

 និយាមអត្ថន័យរបស់បញ្ញា 
           អ្វីគឺបញ្ញា? បញ្ញាគឺការយល់ដឹង គឺញាណ គឺការពិនិត្យពិច័យធម៌ ការវែកញែក[2] ការកំណត់សេចក្តី[3] ។ ការពិនិត្យពិច័យនោះមានលក្ខណ:ជាការសិក្សាជ្រៅជ្រះ ជាជំនាញដែលឆ្លាតនិងស្ថិតនៅក្នុងការពិចារណា ដែល ជាការឃើញច្បាស់និងទាញនាំមកនូវញាណ(?)[4]។ បញ្ញាគឺគុណ បញ្ញាគឺឥន្ទ្រីយ៍ បញ្ញាគឺអំណាច បញ្ញាគឺដាវ បញ្ញាគឺ ប៉មបន្ទាយ បញ្ញាគឺពន្លឺ បញ្ញាគឺភាពរុងរោចន៍ បញ្ញាគឺចង្កៀង ហើយបញ្ញាគឺជារតន:វត្ថុ។ សេចក្តីមិនវង្វេង ការពិនិត្យពិច័យធម៌ ការយល់ត្រូវទាំងឡាយ–ទាំងអស់នេះហៅថាបញ្ញា[5]។ ការបានសម្រេចនូវសច្ច:គឺជា លក្ខណ:។ ការពិនិត្យពិច័យគឺជារស។ ការមិនវង្វេងគឺជាបច្ចុបដ្ឋាន។ សច្ច:ទាំង៤គឺជាបទដ្ឋាន។ ម៉្យាងទៀត ការយល់ច្បាស់គឺ ជាលក្ខណ:។ ការចូលទៅដល់សច្ចធម៌គឺជារស។ ការកំចាត់ចោលនូវភាពងងឹតនៃអវិជ្ជាគឺជា បច្ចុបដ្ឋាន។ បដិសម្ភិទា ទាំង៤គឺជាបទដ្ឋានរបស់បញ្ញា។

 ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា 
           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់បញ្ញា? ឤនិសង្សរបស់បញ្ញាមិនឤចប្រមាណក្នុងការរាប់បានទេ។ ឤនិសង្សរបស់ បញ្ញាដោយសង្ខេប មានដូចតទៅ៖

សេចក្តីល្អទាំងពួងមានពន្លឺភ្លឺកើតឡើងមកបានព្រោះបញ្ញា

បញ្ញា២ពួក នាំទៅដល់ឈានថ្នាក់ខ្ពស់

បុគ្គលឈានចូលដល់អរិយមគ្គបានដោយបញ្ញា

ហើយឃើញនូវផលដ៏ឧត្តមនៃសន្តិ

បញ្ញាជាធម៌ដ៏ឧត្តមប្រសើរ ជាកែវភ្នែកនៃវត្ថុទាំងពួង

ភាពសាបសូន្យនៃបញ្ញា គឺសេចក្តីមិនបរិសុទ្ធិ

ការចម្រើននៃបញ្ញា មិនមានអ្វីប្រៀបស្មើបានទេ

បុគ្គលលះមិច្ឆាទិដ្ឋិ ទាំងពួងបានព្រោះបញ្ញា

ជនពាលធ្វើសេចក្តីឤក្រក់ព្រោះតណ្ហា

ជនមានបញ្ញាមិនត្រូវតណ្ហាអូសទាញទៅបានទេ ដូច្នោះទើបជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេ

ជាអ្នករស់នៅដោយត្រឹមត្រូវ ហើយនិងចង្អុលបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ទាំង២យ៉ាង 

ពោលគឺប្រយោជន៍នៅក្នុងលោកនេះ និងប្រយោជន៍នៅលោកខាងមុខ

ពួកគេជាអ្នករស់នៅយ៉ាងសេរីនិងរឹងប៉ឹង បានឃើញទាំងទុក្ខនិងទាំងសុខច្រើនបែបយ៉ាង

និងដឹងពីបច្ច័យ ហេតុ ចិត្ត កាយ ទំនៀមទម្លាប់

បញ្ញានេះជាសច្ចធម៌ ជាវាលនៃសេចក្តីល្អ

ព្រោះបញ្ញា ទើបបុគ្គលបានសម្រេចនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ

ព្រោះបញ្ញា បុគ្គលឤចដកនូវឫសកែវរបស់សេចក្តីឤក្រក់

ពោលគឺលោភ: ទោស: មោហ: កំណើត មរណ: និងសភាវ:ឤក្រក់ដទៃទៀត

ដែលមិនមាននរណាឤចធ្វើបានពីមុនមក។

 អត្ថន័យរបស់បញ្ញា 
បុ        តើអ្វីជាអត្ថន័យរបស់បញ្ញា?

វិ        បញ្ញា បានដល់“ញាណ” ហើយបានន័យថា “ការដកខ្លួនចេញផុតដ៏ប្រសើរ”។

បុ        សេចក្តីល្អជំពូកណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យកើតបញ្ញា?

វិ        បញ្ញាកើតឡើងព្រោះសេចក្តីល្អ១១យ៉ាងនេះគឺ (១)ការសិក្សាអត្ថន័យរបស់គម្ពីរ (២) ការធ្វើអំពើល្អ ផ្សេងៗ (៣)ការមានសីលបរិសុទ្ធិ (៤)សមថ:និងវិបស្សនា (៥)អរិយសច្ច:៤ (៦)សិល្ប:សាស្ត្រ (៧)ការធ្វើ ចិត្តឲ្យ ស្ងប់ (៨)ការស្ថិតនៅក្នុងឈានគ្រប់ពេល (៩)ធ្វើចិត្តឲ្យប្រាសចាកពីនីវរណធម៌ (១០)ការមិនសេពគប់ ជនពាល និង(១១)ការសេពគប់បណ្ឌិត។

 បញ្ញា២ប្រភេទ 
បុ        តើបញ្ញាមានប៉ុន្មានប្រភេទ?

វិ        បញ្ញាមាន២ប្រភេទ មាន៣ប្រភេទ មាន៤ប្រភេទ។

បុ        តើបញ្ញា២ប្រភេទ មានអ្វីខ្លះ?

វិ        គឺលោកិយបញ្ញា និងលោកុត្តរបញ្ញា។ ក្នុងទីនេះ បញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយអរិយមគ្គអរិយផលគឺជា លោកុត្តរបញ្ញា ចំណែកឯបញ្ញាដទៃៗទៀតគឺជាលោកិយបញ្ញា។ លោកិយបញ្ញា ជាបញ្ញាដែលប្រកប ដោយ ឤសវ: សំយោជន៍ គន្ថ: ឱឃ: យោគ: ផស្ស: សំសារវដ្ត និងកិលេស[6] ។ ចំណែកឯលោកុត្តរបញ្ញា គឺជា បញ្ញាដែលប្រាសចាកពីឤសវ: មិនមានសំយោជន៍ មិនមានគន្ថ: មិនមានឱឃ: មិនមាននីវរណ: មិនមាន សំសារវដ្ត និងមិនមានកិលេស។

 បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី១ 
           បញ្ញា៣ប្រភេទគឺ ចិន្តាមយបញ្ញា១ សុតមយបញ្ញា១ និងភាវនាមយបញ្ញា១[7] ។ បញ្ញាដែលបុគ្គលបាន  មកដោយមិនបានរៀនពីអ្នកដទៃ បញ្ញាដែលដែលកើតមកពីកម្មជារបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ឬបញ្ញាដែលត្រូវទៅតាម សភាវ:ពិតដែលជាចំណេះដឹងចំពោះមុខនាទី ការងារ ឬសាស្ត្រ ហៅថាចិន្តាមយបញ្ញា។ បញ្ញាដែលបានមក ដោយ ការរៀនសូត្រមកពីអ្នកដទៃ ហៅថាសុតមយបញ្ញា។ បុគ្គលពេលបំពេញសមាធិហើយធ្វើឲ្យបញ្ញាកើត ឡើង ហៅថា ភាវនាមយបញ្ញា។

 បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី២ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៣ប្រភេទគឺ ឤយកោសល១ អបាយកោសល១ និងឧបាយកោសល១[8]។ ក្នុងទីនេះ កាលបើបុគ្គលកំពុងបំពេញនូវធម៌ អកុសលធម៌ទាំងឡាយរមែងកំចាត់ទៅ កុសលធម៌ទាំងឡាយរមែង កើតឡើង។ បញ្ញានេះហៅថាឤយកោសល។  មួយទៀត កាលបើបុគ្គលកំពុងបំពេញនូវធម៌ អកុសលធម៌ទាំង ឡាយរមែងកើតឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយរមែងសាបសូន្យ។ បញ្ញានេះហៅថាអបាយកោសល។ សេចក្តីឆ្លាត ក្នុងឧបាយទាំងពួងដែលនឹងនាំឆ្ពោះទៅរកសេចក្តីសម្រេច ហៅថាឧបាយកោសល[9]។

 បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី៣ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៣ប្រភេទគឺ បញ្ញាដែលសន្សំប្រមូល(ឤចយគាមិនីបញ្ញា) បញ្ញាដែលមិន សន្សំប្រមូល(អបចយគាមិនីបញ្ញា) និងបញ្ញាដែលសន្សំប្រមូលក៏មិនមែននិងមិនសន្សំប្រមូលក៏មិនមែន(នេវា ចយគាមិនីនប្បចយគាមិនីបញ្ញា)។ បញ្ញាដែលដឹងនូវមគ្គទាំង៤ ហៅថាអបចយគាមិនីបញ្ញា[10] ។ បញ្ញាដែលដឹង នូវផល ទាំង៤និងឤរម្មណ៍ទាំង៣ ដែលឤចអធិប្បាយបានក៏មិនមែននិងមិនឤចអធិប្បាយបានក៏មិនមែន ហៅថា នេវា ចយគាមិនីនប្បចយគាមិនីបញ្ញា[11]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១ 
           បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ កម្មស្សកតាញាណ១ សច្ចានុលោមិកញាណ១ មគ្គសមង្គិញាណ១ ផលសមង្គិ ញាណ១។ ក្នុងទីនេះ សម្មាទិដ្ឋិគឺការយល់ឃើញត្រូវដែលទាក់ទងនឹងកថាវត្ថុ១០ ហៅថាកម្មស្សកតាញាណ។ សេចក្តីយល់ទៅតាមសភាវ:ពិតថាខន្ធនេះមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ហៅថាសច្ចានុលោមិកញាណ។ បញ្ញាដែល ដឹងអំពីមគ្គទាំង៤ ហៅថាមគ្គសមង្គិញាណ។ បញ្ញាដែលដឹងអំពីផលទាំង៤ ហៅថាផលសមង្គិញាណ[12]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី២ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ កាមាវចរបញ្ញា១ រូបាវចរបញ្ញា១ អរូបាវចរបញ្ញា១ អបរិយាបន្ន បញ្ញា១។ ក្នុងទីនេះ កុសលបញ្ញាដែលទាក់ទងដោយកាមាវចរធាតុ ដែលឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែន និង មិនឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែន ចាត់ជាកាមាវចរបញ្ញា។ កុសលបញ្ញាដែលទាក់ទងដោយរូបាវចរបញ្ញា ដែលឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែននិងមិនឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែន ចាត់ជារូបាវចរបញ្ញា។ កុសល បញ្ញាដែលទាក់ទងដោយអរូបាវចរបញ្ញា ដែលឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែន និងមិនឤចកំណត់លក្ខណ: បាន ក៏មិនមែន ចាត់ជាអរូបាវចរបញ្ញា។  បញ្ញាដែលដឹងទាក់ទងទៅនឹងមគ្គ៤ ផល៤ ហៅថាអបរិយាបន្នបញ្ញា[13]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៣ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ ១-ញាណដែលដឹងនូវធម៌(ធម្មញាណ) ២-ញាណដែលដឹងអំពី តំណ(អន្វយញាណ) ៣-ញាណដែលបែងចែក(បរិច្ចញាណ) ៤-ញាណដែលដឹងទូទៅ(សម្មុតិញាណ)។ ក្នុងទី នេះ បញ្ញាដែលដឹងនូវមគ្គ៤ ផល៤ ហៅថាធម្មញាណ។ យោគីនោះដឹងនូវអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នបាន ក៏ ដោយសារធម្មញាណ ហើយដោយសារធម្មញាណនេះផងដែរ យោគីដឹងនូវអតីតនិងអនាគតដ៏យូរវែងឆ្ងាយ បាន។ សេចក្តីដឹងក្នុងអរិយសច្ច:៤ ហៅថាអន្វយញាណ។ សេចក្តីកំណត់ដឹងចិត្តរបស់អ្នកដទៃបាន ហៅថា បរិច្ចញាណ។ សេចក្តីដឹងដទៃទៀតក្រៅអំពីបញ្ញាទាំង៣នេះ ហៅថាសម្មុតិញាណ[14]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៤ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ ១-បញ្ញាកើតពីការរួមនិងមិនកើតពីការមិនរួម ២-បញ្ញាកើតពីការ មិនរួមនិងមិនកើតពីការរួម ៣-បញ្ញាកើតពីការរួមនិងការមិនរួម ៤-បញ្ញាកើតមកពីការរួមក៏មិនមែននិងមិនរួមក៏ មិនមែន។ កុសលបញ្ញារបស់កាមាវចរធាតុ ហៅថាបញ្ញាកើតពីការរួមនិងមិនកើតពីការមិនរួម។ បញ្ញាដែលទាក់ ទង នឹងមគ្គ៤ ហៅថាបញ្ញាកើតពីការមិនរួមនិងមិនកើតពីការរួម។ រូបាវចរបញ្ញានិងអរូបាវចរបញ្ញា ហៅថាបញ្ញា កើតពី ការរួមនិងការមិនរួម។ បញ្ញាដែលកំណត់លក្ខណ:ផលក្នុងភូមិ៤និងឤរម្មណ៍ក្នុងភូមិ៣ ហៅថាបញ្ញាកើត ពីការរួម ក៏មិនមែននិងមិនរួមក៏មិនមែន[15]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៥ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ: ១-បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់មិនមែនដើម្បី សេចក្តីដឹងច្បាស់ ២-បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់មិនមែនដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ ៣-បញ្ញាដែល ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់និងដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ ៤-បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ក៏ មិន មែននិងដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់ក៏មិនមែន។ ក្នុងទីនេះ បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ហើយ មិនមែន ដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់នៃអភិញ្ញានិងសេចក្តីដឹងក្នុងអរិយសច្ច:៤ ហៅថាបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បី សេចក្តីធុញ ទ្រាន់មិនមែនដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់។ បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីអភិញ្ញា ចាត់ជាបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បី សេចក្តីដឹងច្បាស់មិនមែនដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់។ បញ្ញាក្នុងមគ្គ៤ ជាបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទាំងដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ និងដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់។ បញ្ញាដទៃក្រៅពីនេះ ជាបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តី ធុញទ្រាន់ក៏មិនមែន និង ដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់ក៏មិនមែន[16]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៦ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ: ១-ការវិភាគអត្ថន័យ(អត្ថប្បដិសម្ភិទា) ២-ការវិភាគព្រះធម៌ (ធម្មប្បដិសម្ភិទា) ៣-ការវិភាគការបកប្រែ(និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា) និង៤-ការវិភាគការជជែកគ្នា(បដិភាណប្បដិ សម្ភិទា)។ បញ្ញាយល់ដឹងនូវអត្ថន័យហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភទា។ បញ្ញាយល់ដឹងនូវពាក្យប្រៀនប្រដៅហៅថាធម្មប្បដិ សម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងនូវការបកប្រែខាងភាសាសាស្ត្រហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងនូវរឿងញាណ ហៅថា បដិភាណប្បដិសម្ភិទា[17]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៧ 
           បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងផលដែលបន្តពីហេតុហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភិទា។ សេចក្តីយល់ដឹងហេតុហៅថាធម្មប្បដិ សម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងការវិភាគធម៌ហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងញាណហៅថា បដិភាណប្បដិសម្ភិទា[18]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៨ 
           ម៉្យាងទៀត បញ្ញាដឹងនូវទុក្ខនិងសេចក្តីដឹងនូវការរលត់ទៅនៃទុក្ខហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាដឹងហេតុ នៃទុក្ខនិងមគ្គហៅថាធម្មប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាដឹងត្រឹមត្រូវនៅក្នុងការបកប្រែអត្ថន័យហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញា យល់ដឹងក្នុងញាណហៅថាបដិភាណប្បដិសម្ភិទា[19]។

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៩

           ម៉្យាងទៀត បញ្ញាដឹងនូវធម៌ទាំងនេះគឺ សុត្ត: គេយ្យ: វេយ្យាករណ: គាថា ឧទាន ឥតិវុត្តក: ជាតក: អព្ភុតធម៌ វេបុល្ល:(វេទល្ល:) ហៅថាធម្មប្បដិសម្ភិទា។ បុគ្គលដឹងអត្ថន័យរបស់ពាក្យដែលនិយាយចេញទៅថា៖ “នេះជាអត្ថន័យរបស់រឿងដែលនិយាយ”នោះហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភទា។ បញ្ញាដឹងអត្ថន័យនូវអ្វីដែលបានទេសនា រួច ហើយហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងញាណហៅថាបដិភាណប្បដិសម្ភិទា[20]។

 បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០ 
           ម៉្យាងទៀត បញ្ញាដែលទាក់ទងទៅនឹងភ្នែកហៅថាធម្មប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាចក្ខុដែលទាក់ទងទៅនឹង ទិដ្ឋិ ទាំងឡាយហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាដែលដឹងក្នុងការប្រែអត្ថន័យរបស់ពាក្យដែលបានទេសនារួចហើយ ហៅ ថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងញាណហៅថាបដិភាណប្បដិសម្ភិទា[21]។

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១១

           ម៉្យាងទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ ១-ទុក្ខញាណ ២សមុទយញាណ ៣-និរោធញាណ និង ៤-មគ្គញាណ។ បញ្ញាយល់ដឹងដែលទាក់ទងទៅនឹងសេចក្តីទុក្ខ ហៅថាទុក្ខញាណ។ បញ្ញាយល់ដឹងដែលទាក់ទង ទៅនឹងហេតុនៃ សេចក្តីទុក្ខហៅថាសមុទយញាណ។ បញ្ញាយល់ដឹងដែលទាក់ទងទៅនឹងសេចក្តីរលត់ទុក្ខហៅថា និរោធញាណ។ បញ្ញាយល់ដឹងដែលបដិបត្តិទៅនាំឲ្យដល់នូវសេចក្តីរលត់ទុក្ខហៅថាមគ្គញាណ[22] ។

បញ្ញាបរិច្ឆេទ ចប់

ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[1] យថាភូតាញាណទស្សន—Cp. (a) S. III, 13: សមាធឹ ភិក្ខវេ ភាវេថ សមាហិតោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតិ។

(b) S. II, 31-2:ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ អវិជ្ផូបណិសា សង្ខារា……បេ……ភវូបណិសា ជាតិ ជាតូបណិសំ ទុក្ខំ ទុក្ខូបណិសា សទ្ធា សាធុបណិសំ បាមោជ្ជំ បាមោជ្ផូបណិសា បីតិ បីតូបណិសា បស្សទ្ធិ បស្សទ្ធូបណិសំ សុខំ សុខូបណិសោ សមាធិ សមាធូបណិសំ យថាភូតញាណ្ទស្សនំ យថាភូតញាណ្ទស្សនូបណិសា និព្វិទា និព្វិទូបណិសោ វិរាគោ វិរាគូបណិសា វិមុត្តិ វិមុត្តូបណិសំ ខយេ ញាណំ។ (=តស្ស កម្មដ្ឋានំ និស្សាយ ទុព្វលា បីតិ ឧប្បជ្ជតិ។ តទ្ទស្ស សទ្ធុបណិសំ បាមោជ្ជំ តំ ពលវបីតិយា បច្ចយោ ហោតិ។ ពលវា បីតិ ទុរថបដិប្បស្សទ្ធិយា បច្ចយោ សា អប្បណាបុព្វភាគសុខស្ស តំ សុខំ បាទកជ្ឈានសមាធិស្ស សោ សមាធិនា ចិត្តកល្លតំ ជនេត្វា តរុណវិបស្សនាយ កម្មំ ករោតិ។ ឥចស្ស បាទកជ្ឈានសមាធិ តរុណវិបស្សនាយ បច្ចយោ ហោតិ: តរុណវិបស្សនា ពលវវិបស្សនាយ: ពលវវិបស្សនា មគ្គស្ស មគ្គោ ផលវិមុត្តិយា ផលវិមុត្តី បច្ចវេក្ខណញាណស្សា តិ។---Spk. II, 55-6)

(c) A. IV, 336: សតិសម្បជញ្ញោ ភិក្ខវេ អសតិ សតិសម្បជញ្ញវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសំ ហោតិ ហិរោត្តប្បំ ហិរោត្តប្បេ អសតិ ហិរោតប្បវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសោ ហោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ឥន្ទ្រិយសំវរេ អសតិ ឥន្ទ្រិយសំវរវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសំ ហោតិ សីលំ សីលេ អសតិ សីលវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសោ ហោតិ សម្មាសមាធិ សម្មាសមាធម្ហិ អសតិ សម្មាសមាធិយថាភូតញាណទស្សនវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសោ ហោតិ និព្វិទាវិរាគោ និព្វិទាវិរាគេ អសតិ និព្វិទាវិរាគវិបណ្ណស្ស ហតុបណិសំ ហោតិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ។

(d) D. II, 313:កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ វិតក្កវិចារានំ វូបសមាអជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ បិតិយា ច វិរាគា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ ច សម្បជានោ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ យន្តំ អរិយា ឤចិក្ខន្តិ: ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី តិ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហា បុព្វេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថគមា អទុក្ខំ អសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធឹ ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសមាធិ។

(e) Vis Mag. 438: កានស្សា លក្ខណារសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានី តិ។ ឯត្ថ បន ធម្មសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញា ធម្មានំ សភាវបដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំ សណរសា អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា សមាហិតោ យថាភូតំ ជានាតិ បស្សតី តិ វចនតោ បន សមាធិ តស្សា បទដ្ឋានំ។

[2] Distinguishing: lit. Excellent Characteristic: ក្នុងន័យថា លក្ខណ:ដ៏វិសេសបំផុត

[3] Synecdoche

[4] ក្នុងច្បាប់ភាសាអង់គ្លេស ប្រើពាក្យថា draws knowledge (?) ហើយតាមដោយបុច្ឆនសញ្ញា

[5] Cp. Dhs. 11, para.16: យា តស្មឹ សមយេ បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភវ្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរី មេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ  បញ្ញាបសាទោ បញ្ញាឤលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ផោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ ឥទំ តស្មឹ សមយេ បញ្ញិន្ទ្រិយំ ហោតិ។

[6] Cp. Dhs, 125 para. 584: លោកិយំ សាសវំ សំយោជនិយំ គន្ថនិយំ ឱឃនិយំ យោគនិយំ នីវរណិយំ បរាមដ្ឋំ ឧបាទានិយំ សង្កិលេសិកំ។

[7] D. III, 219: ចិន្តាមយា បញ្ញា សុតមយា បញ្ញា ភាវនាមយាបញ្ញា (=ចិន្តាមយាទិសុ អយំ វិត្ថារោ តត្ថ កតមា ចិន្តាមយា បញ្ញា? យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា សិប្បាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា វិជ្ជាយតនេសុ កម្មស្សកតំ វា សច្ចានុលោមិកំ វា រូបំ អនិច្ចំ តិ វា……បេ…… វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ វា យំ ឯវរូបំ អនុលោមិកំ ខន្តឹ ទិដ្ឋឹ រុចឹ មុនឹ បេក្ខំ ធម្មនិជ្ឈានខន្តឹ បរតោ អសុត្វា បដិលភតិ អយំ វុច្ចតិ ចិន្តាមយបញ្ញា។ យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ……បេ………ធម្មនិជ្ឈានខន្តឹ បរតោ សុត្វា បដិលភតិ អយំ វុច្ចតិ សុតមយា បញ្ញា។ តត្ថ កតមា ភាវនាមយា បញ្ញា? សព្វា បិ សម្មាបណ្ណស្ស បញ្ញា ភាវនាមយា បញ្ញា។ . ---Sv. III, 1002)

[8] Skill in profit, skill in loss, skill in means (ការប៉ិនប្រសប់ក្នុងការធ្វើឲ្យចំណេញ ការប៉ិនប្រសប់ក្នុងការធ្វើឲ្យបាត់បង់ ការប៉ិនប្រសប់ក្នុងមធ្យោ បាយ ទាំងពួង)

[9] D. III, 220: តីណិ កោសល្លានិឤយកោសល្លំ អបាយកោសល្លំ ឧបាយកោសល្លំ (= កោសល្លេសុ ឤយោ តិ វឌ្ឍិ អបាយោ តិ អវឌ្ឍិ តស្ស តស្ស ការណំ ឧបាយោ។ តេសំ បជាននំ កោសល្លំ វិត្ថារោ បន វិភង្គេ (៣២៥-៦) វុត្តោ យេវ។ វុត្តំ ហេតំ តត្ថ កតមំ ឤយកោសល្លំ? ឥមេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ។ ឥមេ វា បន មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តិ។ យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា សម្មាទិដ្ឋិ ឥទំ វុច្ចតិ ឤយកោសល្លំ។ តត្ថ កតមំ អបាយកោសល្លំ? ឥមេ មេ ធម្មេ មនសិករោតោ ឧប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ។ ឥមេ វា បន មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តិ។ យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា សម្មាទិដ្ឋិ ឥទំ វុច្ចតិ អបាយកោសល្លំ។ សព្វា បិ តត្រ ឧបាយ បញ្ញា ឧបាយកោសល្លន្តិ។ ឥទំ បន អច្ចាយិកកិច្ចេ វា ភយេ វា ឧប្បន្នេ តស្ស តស្ស តិកិច្ឆន្នត្ថំ ឋានុប្បត្តិយា ការណជាននវសេនេវ វេទិតព្វំ។ ---Sv. III 1005).

[10] ហាក់ដូចជាបាត់សេចក្តីអធិប្បាយរបស់ ឤចយគាមិនីបញ្ញា

[11] Cp. Vbh. 326: តិសុ ភូមីសុ កុសលេ បញ្ញា ឤចយគាមិនី បញ្ញា។ ចតូសុ ភូមីសុ បញ្ញា អបចយគាមិនី បញ្ញា។ តីសុ ភូមីសុ កិរិយាវ្យាកតេ បញ្ញា នេវ ឤចយគាមិនី ន អបចយគាមិនី បញ្ញា។

[12] Vbh. 328: តត្ថ កតមំ កម្មស្សកតំ ញាណំ? អត្ថិ ទិន្នំ អត្ថិ យិត្ថំ អត្ថិ ហុតំ អត្ថិ សុកដទុក្កដានំ កម្មានំ ផលវិបាកោ អត្ថិ អយំ លោកោ អត្ថិ បរលោកោ អត្ថិ មាតា អត្ថិ បិតា អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា យេ ឥមំ ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តីតិ: យា ឯវរូបា បញ្ញា បជាននា……បេ……អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ: ឥទំ វុច្ចតិ កម្មស្សកតំ ញាណំ។ ឋាបេត្វា សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ សព្វា បិ សាសវា កុសលា បញ្ញា កម្មស្សកតំ ញាណំ។

តត្ថ កតមំ សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ? រូបំ អនិច្ចន្តិ វា វេទនា អនិច្ចា តិ វា សញ្ញា អនិច្ចា តិ វា សង្ខារា អនិច្ចា តិ វា វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ វា យា ឯវរូបា អនុលោមិកា ខន្តិ ទិដ្ឋិ រុចិ មុតិ បេក្ខា ធម្មនិជ្ឈានខន្តិ: ឥទំ វុច្ចតិ សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ។

ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា មគ្គសមង្គិស្ស ញាណ។ំ

ចតូសុ ផលេសុ បញ្ញា ផលសមង្គិស្ស ញាណំ។

មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ទុក្ខេ បេតំ ញាណំ…… ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ បេតំ ញាណំ។

[13] Vbh. 329: កាមាវចរកុសលាវ្យាកតេ បញ្ញា កាមាវចរា បញ្ញ។ រូបាវចរកុសលាវ្យាកតេ បញ្ញា រូបាវចរា បញ្ញា។ អរូបាវចរកុសលាវ្យាកតេ បញ្ញា អរូបាវចរា បញ្ញា។ ចតូសុ មគ្គេសុ ច ចតូសុ ផលេសុ បញ្ញា អបរិយាបន្នា បញ្ញា។

[14] D.III, 226: ចត្តារិ ញាណនិ។ ធម្មេញាណំ អន្វយេ ញាណំ បរិច្ចេ ញាណំ សម្មុតិញាណំ។ (=ធម្មេញាណំ តិ ឯកបដិវេធវសេន ចតុសច្ចធម្មេ ញាណំ។ ចតុសច្ចព្ភន្តរេ និរោធធម្មេ ញាណញ្ច ។ យថាហ:: “តត្ថ កតមំ ធម្មេ ញាណំ? ចតូសុ មគ្គេសុ ចតូសុ ផលេសុ ញាណំ”។ អន្វយេញាណន្តិ ចត្តារិ សច្ចានិ បច្ចវេក្ខតោ ទិស្វា យថា ឥទានិ ឯវំ អតីតេ បិ អនាគតេ បិ: ឥមេ វ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខ សច្ចំ អយំ ឯវ តណ្ហាសមុទយសច្ចំ  អយំ ឯវ និរោធោ និរោធសច្ចំ អយំ ឯវ មគ្គោ មគ្គសច្ចន្តិ ឯវំ តស្ស ញាណស្ស អនុគតិយំ ញាណំ។ តេនាហ: “សោ ឥមិនា ធម្មេន ញាណេន ទិដ្ឋេន បត្តេន វិទិតេន បរិយោគាឡ្ហេន អតីតានាគតេន យំ នេតី តិ បរិច្ចេញាណំ តិ បរេសំ ចិត្តបរិច្ឆេទេ ញាណំ។ យថាហ: តត្ថ កតមំ បរិច្ចេញាណំ? ឥធ ភិក្ខុ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោបរិច្ច បជានាតី តិ វិត្ថារេតព្វំ។ ឋាបេត្វា បន ឥមានិ តីណិ ញាណានិ អវសេសំ សម្មុតិញាណំ នាម។ យថាហ: “តត្ថ កតមំ សម្មុតិញាណំ? ឋាបេត្វា ធម្មេញាណំ ឋបេត្វា អន្វយេញាណំ ឋបេត្វា បរិច្ចេញាណំ អវសេសំ សម្មុតិញានន្តិ។ ---Sv. III, 1019-20)

[15] Vbh, 330: តត្ថ កតមា បញ្ញា ឤចយាយ នោ អបចយាយ? កាមាវចរកុសលេ បញ្ញា ឤចយាយ នោ អបចយាយ។ ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា អបចយាយ នោ ឤចយាយ។ រូបាវចរអរូបាវចរកុសលេ បញ្ញា ឤចយាយ ចេវ អបចយាយ ច។ អវសេសា បញ្ញា នេវ ឤចយាយ នោ អបចយាយ។

[16] Ibid: តត្ថ កតមា បញ្ញា និព្វិទាយ នោ បដិវេធាយ? យាយ បញ្ញាយ កាមេសុ វីតរាគោ ហោតិ ន ច អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ ន ច សច្ចន្តិ: អយំ វុច្ចតិ បញ្ញា និព្វិទាយ នោ បដិវេធាយ។ ស្វេវ បញ្ញាយ កាមេសុ វីតរាគោ សមានោ អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតិ ន ច សច្ចានិ។ អយំ វុច្ចតិ បញ្ញា បដិវេធាយ នោ និព្វិទាយ។ ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា និព្វិទាយ ចេវ បដិវេធាយ ច: អវសេសា បញ្ញា នេវ និព្វិទាយ នោ បដិវេធាយ។

[17] Ibid. 293, 331: តត្ថ កតមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា? អត្ថបដិសម្ភិទា ធម្មបដិសម្ភិទា និរុត្តិបដិសម្ភិទា បដិភាណបដិសម្ភិទា។ អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ ធម្មេញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។ ឥមា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា។

[18] Vbh. 293: ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។

[19] Ibid: ទុក្ខេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ ទុក្ខសមុទយេញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។

[20] Vbh, 294: ឥធ ភិក្ខវេ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថំ ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លំ: អយំ វុច្ចតិ ធម្មបដិសម្ភិទា។ សោ តស្ស តស្សេវ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ: អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ តិ: អយំ វុច្ចតិ អត្ថបដិសម្ភិទា។ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។

[21] Vbh, 296: យស្មឹ សមយេ អកុសលំ ចិត្តំ ឧបន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា……បេ……ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ តស្មឹ សមយេ ផស្សោ ហោតិ……បេ……អវិក្ខេបោ ហោតិ: ឥមេ ធម្មា អកុសលា។ ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា។ តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា។ យាយ និរុត្តិយា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញត្តិ ហោតិ តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិសម្ភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា។ យេន ញាណេន តានិ ញាណានិ ជានាតិ: ឥមានិ ញាណានិ ឥទំ អត្ថជោតកានីតិ ញាណេសុ ញាណំ បដិភាណបដិសម្ភិទា។

[22] D. III, 227: ទុក្ខេ ញាណំ សមុទយេ ញាណំ និរោធេ ញាណំ មគ្គេ ញាណំ។