អេស្ប៉ាញ: សេរីនិយម និងរដ្ឋនិយម

សេរីនិយម និងរដ្ឋនិយម 
thumb|រូបគំនូរបង្ហាញពីព្រះរាជាហ៊្វែឌីណង់ទី៧ ឈរធ្វើសច្ចាប្រតិធានរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨១២ នៅចំពោះមុខសភាក្នុងឆ្នាំ១៨២០
នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ អេស្ប៉ាញបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងសាធារណរដ្ឋបារាំងក្នុងនាមជាសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធភាពទីមួយ។  ជាលទ្ធផល អេស្ប៉ាញត្រូវរងបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយក៏សម្រេចចិត្តចូលចរចាកិច្ចសន្តិភាពជាមួយប្រទេសបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥។  ដល់ឆ្នាំ១៨០៧ សន្ធិសញ្ញាសម្ងាត់មួយត្រូវបានចុះរវាងណាប៉ូលេអុង និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ ព្រមពៀងគ្នាប្រកាសសង្រ្គាមថ្មីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និងព័រទុយហ្កាល់។ ទាហាន​បារាំង​បាន​ឆ្លងតាមប្រទេសអេស្ប៉ាញ​ដើម្បីបន្តចូលទៅ​ឈ្លានពាន​ព័រទុយហ្កាល់ ប៉ុន្តែ​ពេលបញ្ចប់យុទ្ធនាការហើយ បារាំងមិនបានដកទ័ពចេញនោះទេតែបានបន្តកាន់កាប់​បន្ទាយ​សំខាន់ៗនៅ​ក្នុងប្រទេសទៅវិញ។ ព្រះរាជាអេស្ប៉ាញក៏បានបង្ខំចិត្តដាក់រាជ្យ ហើយអេស្ប៉ាញក៏ធ្លាក់ជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់បារាំងដោយមានបងប្រុសណាប៉ូលេអុង នាមចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍ឡើងដឹកនាំក្នុងនាមជាស្តេចអេស្ប៉ាញថ្មី។

ការបះបោរនៅថ្ងៃទី២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៨ គឺជាចលនាបះបោរដ៏សំខាន់មួយក្នុងចំណោមចលនាបះបោរជាច្រើនទៀតដែលផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងប្រទេសដើម្បីប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់បារាំង។David A. Bell. "Napoleon's Total War". TheHistoryNet.com ការ​បះបោរ​ទាំង​នេះ​ត្រូវបានគេ​សម្គាល់​ថាជាចំណុច​ចាប់​ផ្តើម​នៃ​សង្គ្រាមទាមទារ​ឯករាជ្យ​ពីរបប​ណាប៉ូលេអុង។(Gates 2001, p. 20.) កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង និងសកម្មភាពយោធាជាបន្តបន្ទាប់ពីកងទ័ពអេស្ប៉ាញ បូករួមទាំងសង្រ្គាមព្រៃភ្នំ ការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ និងការបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងររបស់ណាប៉ូលេអុងនៅក្នុងយុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ី គឺសុទ្ធតែជាកត្តារួមដែលនាំឱ្យបារាំងដកទ័ពចេញពីឧបទ្វីបអ៊ីបេរីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងនាំមកនូវការស្តាររាជអំណាចអេស្ប៉ាញឡើងវិញ។(Gates 2001, p. 467.)

ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាម ពោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០ សភាកាឌីសដែលជាស្ថាប័នបដិវត្តន៍មួយត្រូវបានបើកសម័យប្រជុំឡើងដើម្បីពិភាក្សាអំពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងនឹងរបបបូណាប៉ារត៍ និងរៀបចំចាត់ចែងរដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ។ ស្ថាប័ននេះមានសមាជិកតំណាងមកពីគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៨១២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញដំបូងក៏ត្រូវបានប្រកាសដោយបានចែងថា អេស្ប៉ាញជារដ្ឋប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ បន្ទាប់ពីរបបបូណាប៉ារត៍បានដួលរលំ ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញថ្មីក៏បានធ្វើវិស្ថាបនកម្មសភា ហើយបានស្តាររាជអំណាចផ្តាច់ការឡើងវិញ។

ឥស្សរជននៅក្រៅប្រទេសពោលគឺនៅតាមដែនដីអាណានិគមបានកើតការមិនពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះឯកសិទ្ធិរបស់ក្រុមឥស្សរជននៅឯទឹកដីអេស្ប៉ាញដើម ដូច្នេះនៅពេលដែលអេស្ប៉ាញបានធ្លាក់ក្រោមកាន់កាប់របស់បារាំង ក្រុមឥស្សរជនក្រៅប្រទេសទាំងនោះក៏ឆក់យកឱកាសទាមទារសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពឱ្យទឹកដីរៀងៗខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៩ ទៅ ទឹកដីអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅឯទ្វីបអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមធ្វើបដិវត្តន៍ និងប្រកាសឯករាជ្យជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះសង្រ្គាមឯករាជ្យភាពអាមេរិកាំងឡើង ហើយជាចុងក្រោយវាបានកាត់ផ្ដាច់អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់អេស្ប៉ាញនៅទ្វីបអាមេរិកស្ទើរទាំងអស់។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងស្តារអំណាចគ្រប់គ្រងឡើងវិញនៅអាមេរិកមិនបានទទួលផ្លែផ្កាអ្វីនោះឡើយដោយអេស្ប៉ាញមិនត្រឹមតែរងការប្រឆាំងនៅក្នុងទឹកដីអាណានិគមប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងនៅក្នុងឧបទ្វីបរបស់ខ្លួនថែមទៀតផង។ នៅចុងឆ្នាំ១៨២៦ ទឹកដីអាណានិគមអេស្ប៉ាញអាមេរិកដែលនៅសេសសល់មានតែកោះគុយបា និងព័រតូរីកូប៉ុណ្ណោះ។ សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអេស្ប៉ាញធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយ បែកបាក់សាមគ្គីជាតិ និងបង្កឱ្យមានអស្ថិរភាពនយោបាយទាំងក្នុងនិងក្រៅចក្រភព។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៣០ និងឆ្នាំ១៨៤០ ចលនាកាលីស្ត (ចលនាប្រតិកម្មគាំទ្រវង្សត្រកូលម្ខាងទៀតនៃរាជវង្សបួរបន) បានកើនប្រជាប្រិយភាព ហើយក៏នាំឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយឡើងដែលគេនិយមហៅថា សង្គ្រាមកាលីស្ត។ កងកម្លាំងនៃរាជរដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញបានលេចឡើងជាអ្នកឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះមែន ប៉ុន្តែប្រទេសអេស្ប៉ាញត្រូវធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពដ៏លំបាកមិនងាយងើបក្បាលរួច។ បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៦៨ បានផ្តួលរំលំរបបរាជានិយម និងបង្កើតរបបអន្តរកាលមួយឡើង (របបសាធារណរដ្ឋមួយបានលេចឡើងនៅចុងរបបអន្តរកាលនេះបានមួយរយៈពេលខ្លី) តែដល់ឆ្នាំ១៨៧៤ របបរាជានិយមថ្មីក៏ត្រូវបានស្តារឡើង។
thumb|right|ទីលានព័រតាឌែលស៊ុលនៅរាជធានីម៉ាឌ្រីដក្នុងអំឡុងបដិវត្តន៍នៃឆ្នាំ១៨៥៤។

នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ចលនាជាតិនិយមបានលេចឡើងនៅហ្វីលីពីន និងគុយបា ហើយជាលទ្ធផល វាបាននាំឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមឯករាជ្យភាពគុយបានៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៥ និងបដិវត្តន៍ហ្វីលីពីននៅឆ្នាំ១៨៩៦ ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាអ្នកគាំទ្រភាគីទាំងពីរប្រឆាំងនឹងអេស្ប៉ាញ។ សង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ បានបិទបញ្ចប់អំណាចអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅខាងក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ខុសពីមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃ អេស្ប៉ាញមិនសូវជាសកម្មក្នុងចលនាដណ្តើមយកទ្វីបអាហ្រ្វិកប៉ុន្មាននោះទេ។ អេស្ប៉ាញជារដ្ឋតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១។

ឧស្សាហូបនីយកម្ម ការអភិវឌ្ឍន៍ផ្លូវដែក និងមូលធននិយមបានចាប់ផ្តើមចាក់ឫសនៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៅក្នុងប្រទេស ពិសេសនៅទីក្រុងបារសេឡូណា ខណៈចលនាពលកម្ម គំនិតសង្គមនិយម និងលទ្ធិអនាធិបតេយ្យក៏បានចាប់ផ្ដើមវិវត្តដូចគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៧៩ គណបក្សពលករសង្គមនិយមអេស្ប៉ាញត្រូវបានស្ថាបនាឡើង និងជាមូលហេតុចម្បងជំរុញឱ្យសង្គមនិយមមានប្រជាប្រិយភាពនៅអេស្ប៉ាញ។ គំនិតជាតិនិយម និងតំបន់និយមក៏ចាប់ផ្តើមកើនឡើងផងដែរ ដែលនាំឱ្យមានការបង្កើត គណបក្សជាតិនិយមបាស និងសម្ព័ន្ធតំបន់និយមកាតាលូញ៉ាជាដើម។

អំពើពុករលួយក្នុងវិស័យនយោបាយ និងការគាបសង្កត់ពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យក្នុងប្រទេសចុះទន់ខ្សោយជាលំដាប់។ ព្រឹត្តិការណ៍សោកនាដសប្តាហ៍នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩០៩ គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អមួយដែលបញ្ជាក់ពីអស្ថិរភាពសង្គមអេស្ប៉ាញនៅសម័យនោះ។
thumb|បាតុកម្មនៅទីក្រុងបារសេឡូណាក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍សោកនាដសប្តាហ៍នៃឆ្នាំ១៩០៩

របបផ្តាច់ការដែលគាំទ្រដោយស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្របានលេចឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ និងបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ នៅពេលដែលការបោះឆ្នោតមួយត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដែលគេចាត់ទុកថាជាការបោះឆ្នោតលក្ខណៈប្រជាសិទ្ធិ។ ជាលទ្ធផល បេក្ខភាពសាធារណរដ្ឋ-សង្គមនិយមបានទទួលជ័យជម្នះដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនេះ ពិសេសនៅតាមទីក្រុងធំៗ និងទីរួមខេត្តផ្សេងៗទៀត។ ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញបានយាងចេញពីប្រទេស ហើយរបបសាធារណរដ្ឋថ្មីក៏បានប្រកាសភ្លាមៗ រួមជាមួយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយ។

រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវបានអនុម័តឡើងនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣១ ក្រោយការបោះឆ្នោតសកលនៅអំឡុងខែមិថុនា ហើយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្លូវការមួយដឹកនាំដោយលោកម៉ានូអែល អាហ្សាញ៉ា ត្រូវបានរៀបចំបង្កើតឡើងដោយមានការគាំទ្រពីគណបក្សនិយមសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលករសង្គមនិយម។ នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋនេះ គេសង្កេតឃើញថាវិស័យនយោបាយមានការប្រទាញប្រទង់គ្នាច្រើនរវាងបក្សពួកឆ្វេងនិយម និងស្តាំនិយម ដែលងាយប្រថុយនឹងការផ្ទុះឡើងនូវវិបត្តិនយោបាយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត គេក៏សម្គាល់ឃើញមានអំពើហិង្សានយោបាយច្រើនផងដែរនៅក្នុងសម័យកាលនេះដូចជា ការដុតវិហារសាសនា ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣៤ និងការវាយប្រហារផ្សេងៗលើថ្នាក់ដឹកនាំបក្សប្រឆាំង។ ក្រៅពីនេះ កំណែទម្រង់សំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីជំរុញឱ្យមានទំនើបកម្ម ដូចជា៖ ការអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រជាធិបតេយ្យ កំណែទម្រង់កសិកម្ម ការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធកងទ័ព វិមជ្ឈការនយោបាយ និងលើកតម្កើងសិទ្ធិបោះឆ្នោតរបស់ស្ត្រី។