ជនជាតិខ្មែរ: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ

ការ​ធ្វើ​អន្តោប្រវេសន៍​មក​កាន់​តំបន់​ដី​គោក​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍  ពី​ភាគ​ខាង​ជើង  បាន​បន្ត​យ៉ាង​ល្អ​  ក្នុង​សម័យ​​នៃ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ។ ពួក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ភាគ​ច្រើន  មាន​ជំនឿ​ថា  ពួក​គេ​បាន​មក​នៅ​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ ៣០០០ ឆ្នាំ​កន្លង​ទៅ​ដែរ លឿន​ជាង​ពួក​តៃ  ដែល​ឥឡូវ  រស់​នៅ​ភាគ​ច្រើន  នូវ​អ្វី​ដែល​ដើម​ឡើយ​ជា​ទឹក​ដីអាស៊ី​ទក្សនិណ  ។  ហេតុផល ដែល​ពួក​គេ​បាន​ធ្វើ​អន្តោប្រវេសន៍  ទៅ​កាន់​តំបន់​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍  គឺ​ត្រូវ​បាន​ជជែក​ត​ទល់​ជា​ទូទៅ ប៉ុន្តែ​ពួក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​មួយ​ចំនួន  មាន​ជំនឿ​ថា  ខ្មែរ-មនត្រូវ​បាន​រុញ​ច្រាន​ចុះ​មក​ក្រោម  ដោយ​ការ​លុក​លុយ​ពី​អំបូរ​ពួកចិន-ទីបេ  ពី​ភាគ​ខាង​ជើង  តាម​ភស្តុតាង​ដោយ​វាក្យសព្ទ​អាស៊ី​ទក្សិណ  ជា​ភាសា​ចិន ឬ ដោយ​គោល​បំណង​កសិកម្ម​ជា​ភស្តុតាង  តាម​ផ្លូវ​អន្តោប្រវេសន៍  របស់ពួ​កគេ  តាម​បណ្ដោយ​ទន្លេ​សំខាន់ៗ ជា​ច្រើន  ។  ពួក​ខ្មែរ  គឺ​ជា​ញាតិ​សន្តាន​នឹង​ពួក​មន  ដែល​បាន​តាំង​លំនៅ​ឆ្ងាយ​ទៅៗ ទៅ​ភាគ​ខាង​លិច ។

បន្ទាប់​ពី​ការ​បង្កើត​ឡើង​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ប្រវត្តិ​នៃ​ប្រជាជន​ខ្មែរ  ស្រប​នឹង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ  ។  ក៏​ដូច​ជាម​នុស្ស​ដើម​ដំបូងៗ ផ្សេង​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍  ដូច​ជា ព្យូ មន ចាម ម៉ាឡាយូ ជ្វា ពួក​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​រង​ឥទ្ធិពល  ដោយ​ពួក​ឈ្មួញ និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ឥណ្ឌា​និង​ស្រី​លង្កា  ដែល​ទទួល​យក​សាសនា វិទ្យាសាស្ត្រ និង​ទំនៀម​ទម្លាប់​ពួក​គេ  និង​ខ្ចី​ពី​ភាសា​ពួក​គេ  ។  ខ្មែរ​ក៏​បាន​ទទួល​យក​គំនិត​សិវនិយម ទេវរាជ និង​មហាប្រាសាទ​ជា​ភ្នំ​ពិសិដ្ឋ  ជា​និមិត្តរូប  ។  ទោះ​បី​ជា​ពួករាជាណាចក្រខ្មែរ  ដែល​បាន​ចម្រើន និង​សាប​រលាប​  និង​បាន​អាប់​រស្មី​នៅ​ទី​បំផុត ចំណូល​ចិត្ត​របស់​ខ្មែរ  ចំពោះ​ការ​កសាង​ប្រាសាទ​នានា​ពី​ថ្ម​ទូទាំង​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​នានា​របស់​ខ្លួន  បាន​បន្សល់​នូវ​​បូជនីយដ្ឋាន​នានា​  នៅ​មាន​សេស​សល់​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ  ។
thumb|240px|left|ស្ត្រីខ្មែរវណ្ណៈខ្ពស់ៗនៅទសវត្សឆ្នាំ១៨០០។
ព្រះ​បាទ ជ័យវរ្ម័ន​ទី ២ (គ.ស. ៨០២-៨៣០) បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​អំណាច​ខ្មែរ​រស់​រាន​ឡើង​វិញ  និង​បាន​សាង​នូវ​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ  សម្រាប់​ចក្រភព​អង្គរ ដោយ​ការ​ស្ថាបនា​រាជធានី​បី ឥន្ទ្របុរៈ ហរិហរាល័យ និងមហេន្ទ្របវ៌តសំណល់​បុរាណវត្ថុ​ជា​ច្រើន​ក្នុង​នោះ  ដែល​បង្ហាញ​ច្រើន​អំពី​សម័យ​កាល​របស់​ទ្រង់  ។  បន្ទាប់​ពី​ការ​ឈ្នះ​សង្គ្រាម​ក្នុង​ស្រុក​ដ៏​យូរ​យារ​មួយ  ព្រះ​បាទ​ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី ១ (បាន​សោយ​រាជ្យ គ.ស. ១០០២-១០៥០) បាន​បង្វែរ​កម្លាំង​របស់​ទ្រង់  ឆ្ពោះ​ទៅ​ខាង​កើត  និង​បាន​ដាក់​រាជាណាចក្រ​មន​ទ្វារវតី  ក្រោម​អំណាច​របស់​ព្រះ​អង្គ  ​។  ជា​លទ្ធផល  ព្រះ​អង្គ​បាន​គ្រប់​គ្រង​លើ​ប៉ែក​ដ៏​ធំ​ជាង​គេ​នៃ​ថៃ​និង​លាវ​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន  ដូច​គ្នា​ដែរ​  ពាក់​កណ្ដាល​ភាគ​ខាង​ជើង​នៃ​ទៀប​កោះ​ម៉ាឡាយូ  ។  សម័យ​នោះ  កំលុង​ដែល​អង្គរ​វត្ត​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​ឡើង  ត្រូវ​បាន​ចាត់​ទុក​ថា  ជា​ចំណុច​កំពូល​នៃ​អារ្យធម៌​ខ្មែរ  ។  ព្រះ​រាជាណាចក្រ​ខ្មែរ​ បាន​ក្លាយ​ជា​ចក្រភព​ខ្មែរ និង​មហាប្រាសាទ​អង្គរ បាន​ចាត់​ទុក​ថា  ជា​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ខាង​បុរាណវត្ថុ  ដែល​សម្បូរ​បែប​  ជាមួយ​ចម្លាក់​លៀន​ថ្ម  ដែល​លំអិត​បង្ហាញ​ទិដ្ឋភាព​​វប្បធម៌​ជា​ច្រើន  រួម​មាន​ឧបករណ៍​តន្ត្រី​ខ្លះៗ សេស​សល់​ជា​បូជនីយដ្ឋាន​ចំពោះ​វប្បធម៌​ខ្មែរ  ។  បន្ទាប់​ពី​មរណភាព​ព្រះ​បាទ សូរ្យវរ្ម័ន​ទី ២ (គ.ស. ១១១៣-១១៥០) កម្ពុជា​បាន​ឆ្លង​កាត់​ចលាចល​រហូត​ដល់​ព្រះ​បាទ ជ័យវរ្ម័ន​ទី ៧ (គ.ស. ១១៨១-១២១៨)  បាន​បញ្ជា​ឲ្យ​មាន​ការ​សាង​សង់​ទី​ក្រុង​ថ្មី​មួយ  ។  ព្រះ​អង្គ​គឺ​ជា​ពុទ្ធសាសនិក និង​ចំពោះ​សម័យ​កាល​មួយ  ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​បាន​ក្លាយ​ជា​សាសនា​លប់​លើ​នៅ​កម្ពុជា  ។ ជា​សាសនា​រដ្ឋ​មួយ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ  ក៏​សាសនា​នេះ  ត្រូវ​បាន​សម្រប​ឲ្យ​សម​នឹង​លទ្ធិ​ទេវរាជជាមួយ​ពុទ្ធរាជការ​ជំនួស​អតីតសិវរាជ ឬ វិស្ណុរាជ  ។
thumb|200px|left|អង្គរវត្តនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩០០
ការ​ងើប​ឡើង​ព្រះ​រាជាណាចក្រ​ថៃ  សុខោទ័យ (គ.ស. ១២៣៨)  និងអយុធ្យា (គ.ស. ១៣៥០) បាន​ហុច​លទ្ធផល​ជា​សង្គ្រាម​ស្ទើរ​តែ​មិន​ឈប់​ឈរ​ជាមួយ​ពួក​ខ្មែរ  និង​បាន​ដឹក​នាំ​ឲ្យ​មាន​វិនាសកម្ម​អង្គរ​នៅ​ឆ្នាំ ១៤៣១  ។  ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​និយាយ​ថា  បាន​ទទួល​ពួក​អ្នក​ទោស ៩០.០០០ នាក់  ភាគ​ច្រើន​នៃ​អ្នក​ទាំង​នោះ  ដូច​ជា​ពួក​អ្នក​របាំ និង​តន្ត្រីករ  ។Thailand 1969:151, Blanchard 1958:27  សម័យ​នោះ​បន្ត​មក​ដល់​ឆ្នាំ ១៤៣២  រួម​ជាមួយ​ប្រជាជន​ខ្មែរ  ​អស់​​ទ្រព្យសម្បត្តិ  ក្បួន​ច្បាប់​របស់​ខ្លួន  និង​ពួក​អ្នក​កាន់​វប្បធម៌​មនុស្ស  គឺ​ជាមួយ​នៃ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​យ៉ាង​រហ័ស  ។  នៅ​ឆ្នាំ ១៤៣៤  ព្រះ​បាទ ពញា​យ៉ាត បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ភ្នំពេញ  ក្លាយ​ជា​រាជធានី​របស់​ទ្រង់  និង​អង្គរ​ត្រូវ​បាន​បោះ​បង់​ចោល​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ  ។  ដោយ​សារ​ការ​ឈ្លាន​ពាន​របស់​សៀម​និង​យួន  កម្ពុជា​ក៏បា​ន​អំពាវ​នាវ​ទៅ​កាន់​បារាំងសែស  ដើម្បី​ឲ្យ​មាន​ការ​ការ​ពារ​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦៣  និង​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ខ្លួន​ជា​អាណាព្យាបាល​មួយ​របស់​បារាំងសែស​  នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦៤  ។  កំលុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៨៨០ ត្រសង​គ្នា​នឹង​យួន​ខាង​ត្បូង​និង​លាវ  កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​ទាញ​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​សហភាព​ឥណ្ឌូចិន  ដែល​គ្រប់​គ្រង​ដោយ​បារាំងសែស  ។  អស់​រយៈ​ពេល​ជិត​មួយ​សតវត្ស  ពួក​បារាំងសែស​បាន​ទាញ​ប្រយោជន៍​ខាង​ពាណិជ្ជកម្ម​ពី​កម្ពុជា និង​បាន​ទាម​ទារ​អំណាច​លើ​នយោបាយ  សេដ្ឋកិច្ច  និង​ជីវភាព​សង្គម  ។
250px|right|thumb|ទី​តាំង​ជា​ទូទៅ​នៃ​ក្រុម​ជន​ជាតិ​ខ្លះ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៧២  ។
កំលុង​ពាក់​កណ្ដាល​ទី​ពីរ​នៃ​សតវត្ស​ទី​ម្ភៃ  ស្ថានភាព​នយោបាយ​នៅ​កម្ពុជា  បាន​ប្រែ​ជា​ច្របូក​ច្របល់  ។  ព្រះ​បាទ នរោត្តម សីហនុ  (ក្រោយ​មក  ព្រះ​អង្គ​បាន​ដាក់​រាជ្យ  និង​មាន​គោរម​ងារ​ជា​សម្ដេច   ហើយ​បន្ទាប់​មក​ទៀត  ឡើង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រន​វិញ)  បាន​ប្រកាស​ឯករាជភាព​ប្រទេស​​កម្ពុជា​  នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤៩  (បាន​ទទួល​ពេញ​លេញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣)  និង​បាន​ដឹក​នាំ​ប្រទេស​នេះ  រហូត​ដល់​ថ្ងៃ​ទី ១៨ មីនា ១៩៧០  នៅ​ពេល​នោះ​ព្រះ​អង្គ​ត្រូវ​បាន​ទម្លាក់​ពី​ឋានៈ​ជា​ប្រមុខ​រដ្ឋ  ​ដោយ​ឧត្តមសេនីយ៍ លន់ នល់  ដែល​បាន​បង្កើត​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ  ។  នៅ​ថ្ងៃ​ទី ១៧ មេសា ១៩៧៥  ខ្មែរ​ក្រហម​ប្រល័យ​ពូជ​សាសន៍  ​ដឹក​​នាំ​ដោយ សាឡុត ស  ដែល​គេ​ស្គាល់​ជាង​គេ​ដោយ​ឈ្មោះ​ក្លែង​ក្លាយ ប៉ុល-ពត  បាន​មក​យក​អំណាច​  និង​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ជាក់​ស្ដែង  ព្រម​ទាំង​សុខភាព សីលធម៌ ការ​អប់​រំ បរិស្ថាន​​​រូបសាស្ត្រ និង​វប្បធម៌​របស់​ពួក​គេ  ។
នៅ​ថ្ងៃ​ទី ៧ មករា ១៩៧៩  កង​កម្លាំង​វៀតណាម​បាន​បណ្ដេញ​ខ្មែរ​ក្រហម​ចេញ  ។  ក្រោយ​ពី​ដប់​ឆ្នាំ​ប្លាយ​នៃ​ការ​កសាង​ឡើង​វិញ​យឺតៗ  ដោយ​ឈឺ​ចាប់​ជាមួយ​នឹង​ការ​ជួយ​ខាង​ក្រៅ​ស្ដួច​ស្ដើង​តែ​ប៉ុណ្ណោះ  សហប្រជាជាតិ​បាន​ធ្វើ​អន្តរាគមន៍​  ដែល​ហុច​ជា​លទ្ធផល​ក្នុង​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​សន្តិភាព​ប៉ារីស  នៅ​ថ្ងៃ​ទី ២៣ តុលា ១៩៩២  និង​បាន​បង្កើត​លក្ខណៈ​ជា​ច្រើន  ដល់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​សកល  នៅ​ខែ ឧសភា ១៩៩៣  ដែល​ដឹក​នាំ​ដល់​ការ​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ថ្មី​  និង​ការ​ស្ដារ​ឡើង​វិញ​នូវ​សម្ដេច សីហនុ ឲ្យ​សោយ​រាជ្យ​ជា​​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ឡើង​វិញ  នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣  ។  មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​បន្ត​គ្រប់​គ្រង​ប៉ែក​ខាង​លិច​និង​ខាង​ជើង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា  រហូត​ដល់​ចុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ១៩៩០  នៅ​ពេល​ពួក​គេ​បាន​ចុះ​ចូល​​ទៅ​នឹង​កង​កម្លាំង​របស់​រាជរដ្ឋាភិបាល​  ក្នុង​ការ​ដោះ​ដូរ​ចំពោះ​ការ​លើក​លែង​ទោស ឬ ការ​សម្រួល​វិញ  ចំពោះ​ទី​តំណែង​មួយ​ចំនួន  នៅ​ក្នុង​រាជរដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា និង​សន្តិសុខ​ខាង​ក្រៅ​រាជធានី​ដែល​នៅ​មាន​បញ្ហា  ។