គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: វិធីវិនិច្ឆ័យគុណលក្ខណ:

វិធីវិនិច្ឆ័យគុណលក្ខណ: 
        ទាំងអស់(ដែលបានពោលមកខាងលើនេះ)ជាកម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ។ កម្មដ្ឋានទាំង៣៨ប្រការនេះមាន លក្ខណ: ពិសេសដែលឤចកំណត់ដឹងបាន: ១)ដោយឈាន; ២)ដោយការកន្លងផុត; ៣)ដោយការបង្កើន; ៤)ដោយហេតុ; ៥)ដោយឤរម្មណ៍; ៦)ដោយវិសេសភាព; ៧)ដោយភូមិ; ៨)ដោយការចាប់យក ៩)ដោយបុគ្គល។[5]

 ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឈាន” ដូចម្តេច?

វិ          ពោលគឺ កម្មដ្ឋាន១០រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ, កម្មដ្ឋាន១១រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវ បឋមជ្ឈាន, កម្មដ្ឋាន៣រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៣។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤,  កម្មដ្ឋាន៩រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវ ឈានមានអង្គ៤និងឈានមានអង្គ៥, កម្មដ្ឋាន៤រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវអរូបឈានមានអង្គ៤។

បុ          កម្មដ្ឋាន១០ណាខ្លះ រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ?

វិ          លើកលែងតែឤនាបាណស្សតិនិងកាយគតានុស្សតិចេញ អនុស្សតិ៨ដែលនៅសល់, ចតុធាតុវវដ្ឋាន១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ ជាគំរប់១០ រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឧបចារសមាធិ។

បុ          កម្មដ្ឋាន១១ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវបឋមជ្ឈាន?

វិ        បានដល់អសុភសញ្ញា១០ និងកាយគតានុស្សតិ១ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវបឋមជ្ឈាន។

បុ          កម្មដ្ឋាន៣ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៣?

វិ        បានដល់មេត្តា ករុណា មុទិតា។

បុ          កម្មដ្ឋានប្រភេទណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤?

វិ           បានដល់ឧបេក្ខា។

បុ        កម្មដ្ឋាន៩ណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤ និងឈានមានអង្គ៥?

វិ          លើកលែងតែឤកាសកសិណ និងវិញ្ញាណកសិណចេញគឺកសិណ៨ដែលនៅសល់ និងឤនាបាណស្សតិ១

បុ         កម្មដ្ឋាន៤ណាខ្ផះ ដែលប្រកបដោយអរូបឈានមានអង្គ៤?

វិ        គឺឤកាសកសិណ វិញ្ញាណកសិណ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន: និង នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។

           បុគ្គលគប្បីដឹងលក្ខណ:របស់កម្មដ្ឋានដោយ “ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន” ដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះ ចុះ។

 ដោយការកន្លងផុត 
បុ          លក្ខណ:“កំណត់ដឹងបានដោយការកន្លងផុត” ដូចម្តេច?

វិ          អរូបកម្មដ្ឋាន កន្លងផុតរូប។ លើកលែងតែអរូបកសិណចេញ កសិណ៨ដែលនៅសល់ និងអ្វីដែលនៅ សល់ពីកម្មដ្ឋាន៣០ មិនកន្លងផុតនូវរូបទេ។

           កម្មដ្ឋាន៣ គឺអរូបកសិណ២ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១ កន្លងផុតនូវឤរម្មណ៍។ កម្មដ្ឋាន៣៥ផ្សេងទៀត មិនកន្លងផុតនូវឤរម្មណ៍ទេ។ ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: កន្លងផុតនូវសញ្ញានិងវេទនា រីឯ កម្មដ្ឋាន៣៧ដែលនៅសល់ មិនកន្លងផុតសញ្ញានិងវេទនាទេ ។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការកន្លងផុត” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយការបង្កើន 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការបង្កើន” ដូចម្តេច?

វិ           កម្មដ្ឋានចំនួន១៤ គឺកសិណ១០ និងអប្បមញ្ញា៤ គួរបង្កើន។ រីឯកម្មដ្ឋាន២៤ដទៃទៀត មិនគួរបង្កើនទេ។

           លក្ខណ:“កំណត់ដឹងបានដោយការបង្កើន” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយហេតុ 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយហេតុ” ដូចម្តេច?

វិ           លើកលែងតែអរូបកសិណចេញ កម្មដ្ឋាន៩ ពោលគឺកសិណ៨ដែលនៅសល់ និងបរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ ជា

           កម្មដ្ឋានដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតអភិញ្ញា។  កម្មដ្ឋាន៣០ដែលនៅសល់ពុំមែនជាហេតុនាំឲ្យកើតអភិញ្ញាទេ។ កម្មដ្ឋាន៣៧ ជាហេតុនៃវិបស្សនាទាំង អស់ លើកលែងតែនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:ចេញ[6]។ ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ គឺនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: ពុំមែនជាហេតុនៃវិបស្សនាទេ។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយហេតុ” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយឤរម្មណ៍ 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឤរម្មណ៍” ដូចម្តេច?

វិ           កម្មដ្ឋាន២១ មាននិមិត្តជាឤរម្មណ៍[7] ។  កម្មដ្ឋាន១២ មានសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍[8] ។

បុ          តើកម្មដ្ឋាន២១ដែលមាននិមិត្តជាឤរម្មណ៍ អ្វីខ្លះ?

វិ          លើកលែងតែវិញ្ញាណកសិណចេញ គឺកសិណ៩ដែលនៅសល់ អសុភសញ្ញា១០ ឤនាបាណស្សតិ១ និង កាយគតានុស្សតិ១។

បុ          តើកម្មដ្ឋាន១២ដែលមានសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍ អ្វីខ្លះ?

វិ           គឺវិញ្ញាណកសិណ១ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:១ និងឤរម្មណ៍១០របស់ឧបចារសមាធិ

បុ          តើកម្មដ្ឋាន៥ណាខ្លះ ដែលមិនមានទាំងនិមិត្តនិងសភាវធម៌ជាឤរម្មណ៍?

វិ           គឺអប្បមញ្ញា៤ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ហៅថាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍[9] ។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង តែជាពហិទ្ធារម្មណ៍[10] ។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ និងជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ ដែលបានត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤មានអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលបានត្រៀមទុកហើយ មានពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលចំរើន លូតលាស់ត្រៀមទុកហើយ ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុងដែលបានត្រៀមទុកហើយ; ជា ពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅនិងដែលបានត្រៀមទុកហើយ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលបានត្រៀម ទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលបានត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ទាំងខាងក្នុង-ខាងក្រៅ ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១មានអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលមិនឤច ពិពណ៌នាបាន; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២គឺវិញ្ញាណកសិណនិងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន: មានអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ដែលចំរើន

លូតលាស់; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន២គឺឤនាបាណស្សតិនិងកាយគតានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ ខាងក្នុង; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១គឺមរណានុស្សតិ ជាឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ;ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២១គឺអសុភសញ្ញា១០ អប្បមញ្ញា៤ វណ្ណកសិណ៤ បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ១ ពុទ្ធានុស្សតិ និងសង្ឃានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤គឺសីលានុស្សតិ ចាគានុស្សតិ ចតុធាតុវវដ្ឋាន១ និងឤហារេបដិកូល សញ្ញា១ មាន រម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍; ជាឤរម្មណ៍ដែលបានត្រៀមទុកហើយ; ជាហិទ្ធារម្មណ៍ ដែលបានត្រៀមទុកហើយ។ 

           ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន៤គឺវណ្ណក្ណសិណ៤  មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុងត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅត្រៀមទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២គឺធម្មានុស្សតិនិងឧបសមានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ដែលត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅដែលត្រៀមទុកហើយ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ ដែលត្រៀមទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺទេវតានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺឤកិញ្ចញ្ញាយតន: ចំរើនឤរម្មណ៍លូតលាស់ខាងក្នុង។ មានឤរម្មណ៍ខាងក្នុង; មានឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ; មានឤរម្មណ៍ជាឤយតន:។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២ស្ថិតក្នុងអតីត គឺវិញ្ញាណកសិណនិងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ស្ថិតនៅក្នុងអនាគត គឺមរណានុស្សតិ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១ស្ថិតនៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺទេវតានុស្សតិ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៦គឺពុទ្ធានុស្សតិ១ សង្ឃានុស្សតិ១ សីលានុស្សតិ១ ចាគានុស្សតិ១ ចតុធាតុ វវដ្ឋាន១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ មានឤរម្មណ៍ដែលជាអតីតត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលជាអនាគត ត្រៀមទុកហើយ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២៦គឺកសិណ៩ អសុភសញ្ញា១០ អប្បមញ្ញា៤ ឤនាបាណស្សតិ១ កាយគតា នុស្សតិ១ និងឤកិញ្ចញ្ញាយតន:១ មានឤរម្មណ៍ដែលជាអតីតត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលជាបច្ចុប្បន្ន ត្រៀម ទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលប្រាប់ពី់លក្ខណ:មិនបានថាជាអតីតឬអនាគតត្រៀមទុកហើយ។  

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤គឺតេជោកសិណ វាយោកសិណ បុឡុវកសញ្ញ និងឤនាបាណស្សតិ មានឤរម្មណ៍ មិនរឹងប៉ឹង មានចលនាជាមធ្យម តែមានបដិភាគនិមិត្តរឹងប៉ឹង។ កម្មដ្ឋាន៣៤ដទៃក្រៅពីនេះ មានឤរម្មណ៍រឹងប៉ឹង ទាំងអស់។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយឤរម្មណ៍” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយវិសេសភាព 
បុ        លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយវិសេសភាព” ដូចម្តេច?

វិ        កសិណ៨ និងឤរម្មណ៍សមាធិដែលជាអរូបទាំង៤ មានឈ្មោះថាជាឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋានពិសេស ព្រោះ កសិណទាំង៨នេះជាឤរម្មណ៍ពិតប្រាកដ ទើបហៅថាឤរម្មណ៍ពិសេសក្នុងសមាធិ និងពីព្រោះនៅក្នុង ឈាន ទី៤ បុគ្គលឤចសំរេចនូវភូមិពិសេសបាន ទើបបានជាឤរម្មណ៍សមាធិដែលជាអរូបទាំង៤មាន លក្ខណ: ពិសេស។

           អសុភសញ្ញា១០និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា ត្រូវហៅថាជាសញ្ញាពិសេស ពីព្រោះមានពណ៌ រូប ឤកាស ទិស ភាពសំគាល់ពិសេស ការរួមបញ្ចូលគ្នា និងទាក់ទងគ្នា និងពីព្រោះមានអបរិសុទ្ធសញ្ញាជាឤរម្មណ៍។

           អនុស្សតិ១០ ឈ្មោះថាជាអនុស្សតិពិសេស ពីព្រោះដោយសារសុខុមភាពនិងការតាំងចិត្ត។

           អប្បបញ្ញា៤ មានឈ្មោះថាពិសេស ព្រោះគ្មានកម្មដ្ឋានផ្សេងណាទៀតដែលពិសេសជាងនេះ។

           ចតុធាតុវវដ្ឋាន មានឈ្មោះថាវិសេសភាពនៃបញ្ញា ព្រោះមានទំនាក់ទំនងជាមួយនឹងសុញ្ញតា។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយវិសេសភាព” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយភូមិ 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយភូមិ” ដូចម្តេច?

វិ          កម្មដ្ឋាន១២ គឺអសុភសញ្ញា១០ កាយគតានុស្សតិ១ និងឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ មិនកើតឡើងក្នុងទេវ លោកជាន់ខ្ពស់ទេ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១៣មិនកើតឡើងក្នុងរូបភព[11] ទេ ពោលគឺអសុភសញ្ញា១០ កាយគតានុស្សតិ១ ឤហារេបដិកូលសញ្ញា១ និងឤនាបាណស្សតិ១។

           មិនមានកម្មដ្ឋានណាកើតឡើងក្នុងអរូបភពទេ លើកលែងតែអរូបកម្មដ្ឋាន។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយភូមិ” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយការចាប់យក 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការចាប់យក” ដូចម្តេច?

វិ           កម្មដ្ឋាន១៧ គឺកសិណ៧និងអសុភសញ្ញា១០ ចាប់យកនិម្មិតដោយការឃើញ លើកលែងតែវាយោ កសិណ និងអរូបកសិណចេញ។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន១គឺឤនាបាណស្សតិចាប់យកនិមិត្តដោយការប៉ះទង្គិច។ កម្មដ្ឋាន១គឺវាយោកសិណ ចាប់យកនិមិត្តដោយការឃើញនិងការប៉ះទង្គិច។ កម្មដ្ឋាន១៩ដែលនៅសល់ ចាប់យកនិមិត្តដោយការស្តាប់។

           ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៥ គឺអរូបកម្មដ្ឋាន៤និងឧបេក្ខា យោគីថ្មីមិនគួរបដិបត្តិទេ គួរបដិបត្តិតែកម្មដ្ឋានដែល នៅសល់ពីនេះចុះ។

           លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការចាប់យក” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

 ដោយបុគ្គល 
បុ          លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយបុគ្គល” ដូចម្តេច?

វិ           បុគ្គលដែលមានរាគចរិត មិនគួរបដិបត្តិអិប្បមញ្ញា៤ទេ ព្រោះនិម្មិតរបស់អប្បមញ្ញាជារបស់ប្រសើរ ណាស់។

បុ          ព្រោះហេតុអ្វី ?

វិ           ព្រោះថា បុគ្គលមានរាគចរិតមិនសូវជាចូលចិត្តលើកសរសើរពីនិមិត្តដែលល្អទេ។ ការបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ នេះ សំរាប់រាគចរិតបុគ្គល ប្រៀបប្រដូចទៅនឹងបុគ្គលដែលមានជំងឺគ្រុនផ្តាសាយ មានស្លេស្ម៍ កាលបើ បរិភោគឤហារដ៏ល្អហើយនោះ នឹងបណ្តាលគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាពរបស់រូបគេ។

           បុគ្គលដែលមានទោសចរិតមិនគួរបដិបត្តិអិសុភសញ្ញា១០ទេ ពីព្រោះតែការកើតឡើងនូវបដិឃសញ្ញា។ បុគ្គលមានរាគចរិតមិនសូវជាចូលចិត្តលើកសរសើរពីបដិឃសញ្ញានោះទេ ហើយប្រៀបប្រដូចទៅនឹងមនុស្សដែល មានជំងឺប្រម៉ាត់ កាលបើបរិភោគឤហារនិងទឹកដែលក្តៅហឹរ នឹងបណ្តាលឲ្យមានគ្រោះថ្នាក់ចំពោះរូបគេ។

           បុគ្គលដែលមានមោហចរិត ដែលមិនទាន់បានអប់រំនូវបញ្ញា មិនគួរបដិបត្តិនូវកម្មដ្ឋានណាៗទាំងអស់ ពីព្រោះតែការខ្វះខាតនូវជំនាញ។ កាលបើបុគ្គលនោះមិនទាន់ចេះនូវជំនាញទេ សេចក្តីព្យាយាមរបស់គេនោះរមែង គ្មានប្រយោជន៍ឡើយ ប្រៀបដូចជាអ្នកជិះដំរីដែលគ្មានកង្វេរនៅក្នុងដៃ។

           បុគ្គលរាគចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអិសុភសញ្ញា១០និងកាយគតានុស្សតិ ព្រោះកម្មដ្ឋានទាំងនេះ ធ្វើឲ្យគេ ឤច ឈ្នះនូវរាគ:បាន ។

           បុគ្គលទោសចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ ព្រោះកម្មដ្ឋាននេះធ្វើឲ្យគេឤចយកឈ្នះទោស:បានឬ គួរគប្បី  បដិបត្តិវណ្ណកសិណ ព្រោះចិត្តរបស់បុគ្គលនោះមានទំនោរទៅក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ។

           បុគ្គលដែលមានសទ្ធាចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិអនុស្សតិ៦ ដោយចាប់ផ្តើ់មពីពុទ្ធានុស្សតិទៅ។ កាលបើបដិបត្តិ យ៉ាងនោះហើយ សទ្ធារបស់គេរមែងតាំងមាំ។

           បុគ្គលដែលមានពុទ្ធិចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិចតុធាតុវវដ្ឋាន ឤហារេបដិកូលសញ្ញា មរណានុស្សតិ និង ឧបសមានុស្សតិ ពីព្រោះគេជាអ្នកមានចិត្តល្អិតល្អន់ស៊ីជំរៅ។

           ម៉្យាងទៀត បុគ្គលមានពុទ្ធិចរិត មិនបានហាមឃាត់មិនឲ្យបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាទាំងអស់នោះឡើយ។

           បុគ្គលមានវិតក្កចរិតគួរគប្បីបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ព្រោះកម្មដ្ឋាននោះកំចាត់នូ់វភាពរវើរវើយបាន[12] ។

           បុគ្គលដែលមានមោហចរិត គួរគប្បីធ្វើការសាកសួរស្រាវជ្រាវនូវអ្វីដែលទាក់ទងទៅនឹងធម៌ គួរស្តាប់ ធម្មទេសនាតាមកាលដ៏គួរដោយសេចក្តីគោរព ហើយគួរគប្បីលើកតំកើងព្រះធម៌។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីនៅជាមួយ នឹងឤចារ្យ សន្សំបញ្ញា និងបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាមួយក្នុងចំណោមកម្មដ្ឋានទាំង៣៨ តាមដែលគេចូលចិត្ត។ មរណនុស្សតិ និងចតុវវដ្ឋាន គឺជាកម្មដ្ឋានដែលសមនឹងបុគ្គលនោះជាទីបំផុត។

           ឤចារ្យខ្លះបានស្រដីទុកថា “កាលបើត្រិះរិះពីកម្មដ្ឋានទាំងនោះហើយ ឤត្មាបានឃើញពីលក្ខណ: ពិសេស របស់កម្មដ្ឋាននោះៗ។ ដូច្នេះ បុគ្គលទាំង៦ចរិតនោះឤចបំព្រួញឲ្យមកនៅត្រឹមតែ៣ពួកបាន”។

បុ          បើសិនជាដូច្នោះមែន តើមានការលំបាកក្នុងការចាប់ផ្តើ់មបដិបត្តិដែរឬទេ?

វិ           បុគ្គលរាគចរិតមាន២ពួក គឺអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា។ បុគ្គលរាគចរិតដែល មានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ គួរគប្បីបដិបត្តិអសុភសញ្ញា ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីបដិបត្តិយ៉ាង ដូច្នេះ ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។

           រីឯបុគ្គលដែលមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា ពេលចាប់ផ្តើមដំបូង គប្បីបង្កើនសទ្ធាឲ្យកើនឡើងសិន។ បុគ្គលនោះ គួរគប្បីបដិបត្តិអនុស្សតិ។ បុគ្គលនោះគួរគប្បីបដិបត្តិយ៉ាងដូច្នេះ ដើម្បីយកឈ្នះរាគ:។

           បុគ្គលទោសចរិតមាន២ពួកគឺ អ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លា។ អ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ ទន់ខ្សោយគួរបដិបត្តិអប្បមញ្ញា៤ ដោយការបដិបត្តិយ៉ាងនេះបុគ្គលនោះរមែងឤចយកឈ្នះទោស:បាន។ រីឯអ្នក មានឥន្ទ្រីយ៍ខ្លាំងក្លាវិញ ជាអ្នកដែលប្រកបដោយបញ្ញា គួរគប្បីបដិបត្តិឤយតន:ពិសេស(អរូបកម្មដ្ឋាន)។ ដោយ ការបដិបត្តិយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះរមែងឤចបណ្តេញចេញនូវទោស:បាន។

           បុគ្គលមោហចរិតមាន២ពួកគឺ អ្នកដែលគ្មានឥន្ទ្រីយ៍ និងអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ។ បុគ្គលដែលគ្មាន ឥន្ទ្រីយ៍សោះនោះ មិនគួរគប្បីបដិបត្តិកម្មដ្ឋានណាៗទាំងអស់។ រីឯអ្នកដែលមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយនោះ គួរគប្បី បដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ដើម្បីបណ្តេញការគិតរវើរវាយ។

           ដូច្នេះ បុគ្គលទាំង៦ពួកនេះឤចសង្ខេបឲ្យមកនៅតែត្រឹម៣ពួកបាន។ ដូច្នេះដូចជាពុំមានការលំបាកអ្វី ទេ។ យោងលើការបង្រៀននេះ កសិណនិងឤនាបាណស្សតិនេះ ឤចធ្វើឲ្យចំរើនឡើងរហូតដល់ទៅថ្នាក់ឤកាស កសិណបាន។ ការធ្វើទាំងអស់នេះឤចបំពេញបានដោយមិនមានការលំបាកទេ។ បើសិនជាបុគ្គលប្រកបដោយ បុណ្យបារមីនោះ បុគ្គលនោះរមែងមិនមានការលំបាកក្នុងការធ្វើកម្មដ្ឋានដ៏ខ្ដង់ខ្ដស់ទាំងអស់នេះឲ្យបរិបូណ៌ឡើយ។

កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទ ចប់

[1] Cp. Vis. Mag. 110ff.

[2] A. I, 41:  នៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ មិនប្រើឤកាស និង វិញ្ញាណទេ តែប្រើជា ឤលោក និង បរិច្ឆិន្នាកាសកសីណ វិញ

[3] Pts. I, 49

[4] Lit. អប្បមាណាចិត្ត Cp. D.III, 223-4: ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោមេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា

[5] Cp. Vis. Mag. 111 ff.

[6] A. IV, 426: ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ យវតា សញ្ញាសម្បត្តិ តវតា អញ្ញាបដិវេធោ

[7] បដិភាគរម្មណានិ

[8] សភាវធម្មារម្មណានិ

[9] ឤរម្មណ៍ខាងក្នុង

[10] ឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ

[11] យោងទៅតាម Vis.Mag. 113, មិនប្រើរូបភពទេ តែប្រើជា ព្រហ្មលោក វិញ

[12] A. I, 449:ចេតសោ វិក្ខេបស្ស បហានយ ឤនាបានសតិ ភាវេតព្វា