សុវណ្ណភូមិ: អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក

អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក 

 កម្ពុជា។ 
រូបភាពតូច| វិសាលភាពទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រ ហ្វូណន (សតវត្សទី១ ដល់ទី៧) គ្របដណ្ដប់លើអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកភាគច្រើន រួមមានប្រទេសកម្ពុជា ឡាវ ភូមា ថៃ និងវៀតណាមនាពេលបច្ចុប្បន្ន។
ហ្វូណន(សតវត្សទី១-៧) គឺជាអាណាចក្រដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ហើយក៏ជាអាណាចក្រឥណ្ឌាដំបូងគេដែលរីកចម្រើននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ទាំងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាបានរីកចម្រើននៅក្នុងនគរនេះ។ យោងតាមឯកសាររបស់ចិន ព្រះសង្ឃពីរអង្គមកពីនគរភ្នំ ព្រះនាម មន្ទ្រសេន និង សង្ឃបាល បានមកស្នាក់នៅក្នុងប្រទេសចិនក្នុងសតវត្សទី 5 ដល់ទី 6 ហើយបានបកប្រែ គម្ពីរ ពុទ្ធសាសនាជាច្រើនពីសំស្រ្កឹត (ឬ Prakrit ) ទៅជាភាសាចិន។ T'oung Pao: International Journal of Chinese Studies. 1958. p. 185

ភស្ដុតាងបុរាណវត្ថុបុរាណបំផុតនៃអរិយធម៌ឥណ្ឌានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មានប្រភពមកពីប្រទេសភូមា ភាគកណ្តាល និងភាគខាងត្បូងប្រទេសថៃ និង ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ ក្រោម។ ការរកឃើញទាំងនេះជារបស់សម័យអាណាចក្រហ្វូណន ឬនគរភ្នំ ប្រទេសកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន និងវៀតណាមខាងត្បូង រួមទាំងផ្នែកខ្លះនៃភូមា ឡាវ និងថៃ ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលនយោបាយដំបូងគេដែលបានបង្កើតឡើងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ដោយពិចារណាលើភស្ដុតាងផ្នែកបុរាណវិទ្យា និងបុរាណវត្ថុ សុវណ៌ភូមិ ដែលបានរៀបរាប់ក្នុងអត្ថបទដើម ត្រូវតែកំណត់អត្តសញ្ញាណតំបន់ទាំងនេះ។ Pang Khat, «Le Bouddhisme au Cambodge», René de Berval, Présence du Bouddhisme, Paris, Gallimard, 1987, pp.535-551, pp.537, 538; Amarajiva Lochan, "India and Thailand: Early Trade Routes and Sea Ports", S.K. Maity, Upendra Thakur, A.K. Narain (eds,), Studies in Orientology: Essays in Memory of Prof. A.L. Basham, Agra, Y.K. Publishers, 1988, pp.222-235, pp.222, 229-230; Prapod Assavavirulhakarn, The Ascendancy of Theravada Buddhism in Southeast Asia, Chieng Mai, Silkworm Books, 2010, p.55; Promsak Jermsawatdi, Thai Art with Indian Influences, New Delhi, Abhinav Publications, 1979, chapter III, "Buddhist Art in Thailand", pp.16-24, p.17. ក្នុង​ចំណោម​តំបន់​ទាំង​នេះ មាន​តែ​ហ្វូណន​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​មាន​ការ​តភ្ជាប់​ដែន​សមុទ្រ​ជាមួយ​នឹង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​តាម​រយៈ​កំពង់ផែ​របស់​ខ្លួន​នៅ ​អូរ​កែវ។ ដូច្នេះ ថ្វីត្បិតតែសុវណ៌ភូមិត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយលើទឹកដីទាំងអស់នៅភាគខាងកើតនៃប្រទេសឥណ្ឌា ជាពិសេសកោះស៊ូម៉ាត្រាក៏ដោយ ក៏ពាក្យសុំដំបូងបំផុតរបស់វាគឺប្រហែលជាហ្វូណន។ ជាងនេះទៅទៀត ពាក្យចិននៃ "ហ្វូណន" សម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា អាចជាការចម្លងនៃ " សុវណ្ណ" នៅក្នុង " សុវណ្ណភូមី " ។
រូបភាពតូច| សិលាចារឹកអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដ៏ចំណាស់បំផុតពីប្រទេសកម្ពុជាចុះកាលបរិច្ឆេទដល់សតវត្សទី៧ ចេញក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ ឥសានវរ្ម័នទី១ កំណត់អត្តសញ្ញាណ សុវណ៌ភូមិ ជាមួយ នគរចេនឡា (សតវត្សទី៦-៩) អ្នកស្នងរាជ្យនៃ ហ្វូណន(សតវត្សទី១-៧)។
នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៧ បណ្ឌិត វង្ស សុធារ៉ា នៃ សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ បានរកឃើញសិលាចារឹកបុរេ អង្គរ នៅ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ ស្រុក បរសេដ្ឋ ដែលលោកបានកំណត់ចុះកាលបរិច្ឆេទដល់ឆ្នាំ ៦៣៣ នៃគ.ស។ តាមគាត់ សិលាចារឹក "បញ្ជាក់ថា សុវណ៌ភូមិ គឺជាអាណាចក្រខ្មែរ"។ សិលាចារឹកនេះត្រូវបានចេញក្នុងរជ្ជកាល ព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី១ (៦១៦-៦៣៧នៃគ.ស) នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាចេនឡា ដែលជាអ្នកស្នងរាជ្យបន្តពីនគរភ្នំ និងជាបុព្វបុរសនៃ អាណាចក្រខ្មែរ ។ សិលាចារឹក, បកប្រែ, អាន:“ព្រះបាទ ឥសានវរ្ម័ន ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម ពោពេញទៅដោយសិរីរុងរឿង និងភាពអង់អាចក្លាហាន។ ព្រះ​អង្គ​ជា​ស្តេច​ស្តេច​ដែល​គ្រប់គ្រង​លើ ​សុវណ៌ភូមិ ​រហូត​ដល់​សមុទ្រ​ជា​ព្រំប្រទល់ ចំណែក​ស្តេច​ក្នុង​ប្រទេស​ជិត​ខាង​គោរព​តាម​បញ្ជា​របស់​ខ្លួន​»។សិលាចារឹក​គឺ​ជា​ការ​លើក​ឡើង​ចំណាស់​បំផុត​ដែល​គេ​រក​ឃើញ​អំពី​សុវណ៌ភូមិ​នៅ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយ​កំណត់​អត្តសញ្ញាណ​វា​ជាមួយ​ចេនឡា។ សិលាចារឹក​ឥឡូវ​នេះ​ត្រូវ​បាន​ដាក់​តាំង​បង្ហាញ​នៅ ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​កម្ពុជា ​ក្នុង​រាជធានី​ភ្នំពេញ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការអះអាងរបស់គាត់ និងការរកឃើញនេះ មិនទាន់ត្រូវបានពិនិត្យដោយ peer នៅឡើយ ហើយនៅតែមានការសង្ស័យជាមួយអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត និងអ្នកជំនាញផ្នែកបុរាណវិទ្យាដទៃទៀតនៅទូទាំងតំបន់។ 

 មីយ៉ាន់ម៉ា 
ទំនៀម ​មន ​បាន​រក្សា​ថា អាណាចក្រ​ថាតុង ​នៅ ​ភូមាក្រោម​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា សុវណ្ណភូមិ (   Thuwunnabhumi ​) ។  ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ រាជាណាចក្រថាតុន ឯករាជ្យនៃកាលប្បវត្តិប្រពៃណី ផ្តល់នូវ ការបញ្ចប់នៃ ឆ្នាំ 825 ។ សូម្បីតែកាលបរិច្ឆេទនេះ នៅតែមិនមានច្បាស់ការ 

មានទីតាំងជាច្រើននៅក្នុង រដ្ឋមន ដែលអ្នកបុរាណវត្ថុវិទូក្នុងតំបន់បានលើកឡើងថាជា សុវណ៌ភូមិ។ ទីក្រុងសុវណ៌ភូមិ ក្នុង ទីប្រជុំជនប៊ីលីន គឺជាកន្លែងមួយ ដែលមានការងារជីកកកាយមានកំណត់។ ទីតាំងនេះត្រូវបានគេហៅថា Winka Old City ដោយអ្នកបុរាណវត្ថុវិទ្យាផ្សេងទៀត មានកន្លែងខ្ពស់ចំនួន 40 ដែលក្នុងនោះមានតែ 4 ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានជីកកកាយ។  Winka រួមជាមួយនឹងតំបន់នៅក្បែរដូចជា Kyaikkatha និង Kelasa ត្រូវបានចុះកាលបរិច្ឆេទនៅដើមសតវត្សទីប្រាំមួយ។  ខណៈពេលដែលបុរាណវិទ្យានៃទីតាំងភូមាក្រោម ទាមទារការងារបន្ថែមទៀត មជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងផ្សេងទៀតក្នុងប្រទេសភូមា ដូចជា ព្រះរាជាណាចក្រស្រីក្សេត្រា ក្នុង ទីក្រុង Pyay សម័យទំនើបគឺជាពុទ្ធសាសនិកនៅដើមសតវត្សទី 5 ។ 

ការស្វែងរកអ្នកប្រាជ្ញសម្រាប់ សុវណ៌ភូមិ ក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងនិទានរឿងជាតិនិយម និងសាសនាផ្សេងៗអំពីសុវណ្ណភូមិ។  រឿងព្រេងនៃសតវត្សទីដប់ប្រាំនៃ វត្ត Shwedagon ដែលដាក់សក់របស់ ព្រះពុទ្ធ មួយចំនួនដែលនាំយកមកដោយពួកឈ្មួញជនជាតិមនបង្ហាញពីសារៈសំខាន់នៃវប្បធម៌ដែលបានដាក់លើអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាព្រះពុទ្ធនៅដើមដំបូងនៅក្នុងប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ នៅក្នុងរឿងព្រេងជាច្រើននោះ ការនិទានរឿងនៃការប្រែចិត្តជឿនៃសុវណ៌ភូមិ គឺថាវាជា ភូមា ធ្វើបដិវត្តពុទ្ធសាសនាសំខាន់ៗ។ 

 ប្រទេសថៃ 
រូបភាពតូច| វិសាលភាពទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រសុវណ៌ភូមិ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ មុនពេលវាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ហ្វូណន នៅក្នុង  សតវត្សទី 1-2 ។
នៅក្នុងប្រទេសថៃសម័យទំនើប ការប្រកាសរបស់រដ្ឋាភិបាល និងសារមន្ទីជាតិទទូចថា សុវណ៌ភូមិ ស្ថិតនៅកន្លែងណាមួយនៅលើឆ្នេរសមុទ្រនៃវាលទំនាបកណ្តាល ជាពិសេសនៅទីក្រុងបុរាណ ឧទង ដែលអាចជាដើមកំណើតនៃវប្បធម៌ មន ទ្វារវតី ។ Damrong Rachanubhab, "History of Siam in the Period Antecedent to the Founding of Ayuddhya by King Phra Chao U Thong", Miscellaneous Articles: Written for the Journal of the Siam Society by His late Royal Highness Prince Damrong, Bangkok, 1962, pp.49-88, p.54; Promsak Jermsawatdi, Thai Art with Indian Influences, New Delhi, Abhinav Publications, 1979, pp.16-24. William J. Gedney, "A Possible Early Thai Route to the Sea", Journal of the Siam Society, Volume 76, 1988, pp.12-16. ការអះអាងទាំងនេះមិនផ្អែកលើកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែនៅលើភស្តុតាងបុរាណវត្ថុនៃការតាំងទីលំនៅរបស់មនុស្សនៅក្នុងតំបន់ដែលមានអាយុកាលជាង 4,000 ឆ្នាំ និងការរកឃើញនៃកាក់រ៉ូម៉ាំងសតវត្សទី 3 ។ http://dasta.or.th/en/publicmedia/84-news/news-org  រដ្ឋាភិបាល​ថៃ​បាន​ដាក់​ឈ្មោះ​អាកាសយានដ្ឋាន ​បាងកក ​ថ្មី​ថា អាកាសយានដ្ឋាន​សុវណ៌ភូមិ បន្ទាប់​ពី​អាណាចក្រ​សុវណ៌ភូមិ ដោយ​គោរព​ប្រពៃណី​នេះ​ដែល​អ្នក​ប្រាជ្ញ​នៅតែ​ជជែក​វែកញែក។ សម្រាប់ហេតុផលដូចគ្នានឹងការអះអាងរបស់ភូមា។ សុវណ៌បុរី (មកពីសំស្រ្កឹ ត សុវណ៌បុរៈ "ទីក្រុងមាស") នៅភាគខាងលិច/កណ្តាលនៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ៨៧៧-៨៨២ ជាទីក្រុងមួយរបស់នគរ ដែលនិយាយភាសាមន នៃ ទ្វារវតី ដែលមានព្រះនាម ថា មឿង ទ្វារតីស្រីសុវណ៌ភូមិ ("ទ្វាវតី"។ ទីក្រុងសុវណ៌ភូមិ") ដែលបង្ហាញថា ទ្វារវតីនៅពេលនោះ កំណត់ថាជា សុវណ៌ភូមិ។ Manit Vallibhotama, "Muang U-Thong", Muang Boran Journal, Volume 14, no.1, January–March 1988, pp.29-44; Sisak Wanliphodom, Suwannaphum yu thi ni, Bangkok, 1998; Warunee Osatharom, Muang Suphan Through Changing Periods, Bangkok, Thammasat University Press, 2004; The Siam Society, Miscellaneous Articles Written for the JSS by His Late Highness Prince Damrong, The Siam Society, Bangkok, B.E. 2505 (1962); William J. Gedney, "A Possible Early Thai Route to the Sea", Journal of the Siam Society, Volume 76, 1988, pp.12-16.

តាមប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ ប្រហែលឆ្នាំ ២៤១ មុនគ.ស. ក្នុងសម័យដែល ព្រះសង្ឃ ពីរអង្គ ព្រះនាម សោនថេរ និង ឧត្តរថេរ បានមកពី មគធ ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយ ពុទ្ធសាសនា ដល់សុវណ៌ភូមិ ប្រជាជនភាគច្រើននៃនគរជា ជនជាតិមន ចំណែក ជនជាតិថៃ បានមកដល់ក្រោយប្រហែល ៥០ មុនគ.ស។ .  អាណាចក្រសុវណ៌ភូមិត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយការឈ្លានពានរបស់ ហ្វូណន នៅប្រហែលសតវត្សរ៍ទី ១-២  ហើយប្រជាជនភាគច្រើនត្រូវបានបង្ខំឱ្យផ្លាស់ទៅ នគរវ្នំ ជាលទ្ធផលត្រូវបានបោះបង់ចោល។  បន្ទាប់ពីហ្វូណនចាញ់ ភវវរ្ម័នទី១ នៃចេនឡានៅឆ្នាំ ៥៥០ សុវណ៌ភូមិ ក៏ក្លាយជារដ្ឋដៃទន្លេរបស់ចេនឡាផងដែរ។ 

តំបន់របស់នគរបានទៅដល់ ឡាំផាកប៉ាណាខន (ลัมภกัปปะนคร, ឡាំប៉ាង បច្ចុប្បន្ន) នៅភាគខាងជើង ហើយត្រូវបានគ្រប់គ្រងក្នុង រចនាប័ទ្មម៉ាន់ដាឡា ជាមួយនឹងក្រុងរាជវង្សចំនួនប្រាំ រួមមាន សុវណ៌ភូមិ (ទីក្រុងចាស់បច្ចុប្បន្ននៃ នគរបឋម ), រាជបុរី, សិង្ហបុរី, ពេជ្របុរី និង Tanintharyi ។ 

តំបន់ជុំវិញរាជធានីចាស់នៃសុវណ៌ភូមិត្រូវបានតាំងទីលំនៅថ្មីនៅឆ្នាំ 590 នៅពេលដែល Sri Sittichai Phromthep (ท้าวศรีสิทธิไชยพรหมเทพ) ពី Yossothon (អាចជាទីក្រុងនៅចេនឡា) បានបង្កើតទីក្រុងថ្មី នគរជ័យស្រី (ឈ្មោះចាស់នៃ នគរបឋម បច្ចុប្បន្ន  ) ប្រជាជន​ភាគច្រើន​ជា ​ជនជាតិ​ថៃ ​មកពី​អាង ​Ngao Yom និង​ទន្លេ ​សាល់​វីន ​។  ល្វោ ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលបែបនេះដែរ។ ក្រោយ​មក​អ្នក​ទាំង​ពីរ​បាន​បង្កើត​នគរ​ថ្មី​មួយ​គឺ ​ទ្វារវតី ; ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រាជធានីថ្មីរួមជាមួយនឹងការតាំងទីលំនៅជិតបំផុតមួយទៀតគឺ ពងទឹក (พงตึก, រាជបុរីនាពេលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ ចេនឡា 300 ឆ្នាំក្រោយមក ប្រហែលសតវត្សទី 8-9 ។  បន្ទាប់មក កណ្តាលនៃវប្បធម៍ ទ្វាវតី បានផ្លាស់ប្តូរទៅ ល្វោ,  ហើយប្រជាជននៃ ទ្វារវតី បានផ្លាស់ទៅទិសខាងលិច ហើយបានបង្កើត ទីក្រុងថ្មីមួយ នៅឆ្នាំ 807 នៅតំបន់នៃ អនុស្រុក ឡាដា កញ្ជនបុរី (ទីក្រុងចាស់ កញ្ជនបុរី) នាពេលបច្ចុប្បន្ន តំបន់ដែលរងផលប៉ះពាល់ស្ទើរតែត្រូវបានទុកចោល។  ការតាំងទីលំនៅថ្មីនេះត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា សុវណ៌ភូមិ ហើយក្រោយមកត្រូវបានប្តូរឈ្មោះទៅជាស្រីអាយុធ្យា និង កញ្ជនបុរីរៀងៗខ្លួន។  

នៅកំពូលនៃអំណាចប្រហែលសតវត្សទី 13-14 ព្រំប្រទល់នៃសុវណ៌ភូមិថ្មី ឬ សុផាន់ណាភូមិបានជួប នគរល្វោ នៅ ទន្លេប៉ាសាក់ ខាងកើត ខាងលិចជាប់នឹង Dawei នៅឆ្នេរសមុទ្រនៃសមុទ្រខាងក្រៅ ( សមុទ្រ Andaman ) ភាគពាយ័ព្យទៅ ខាងត្បូងនៃ Mawlamyine ដែលជាកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រនៃព្រះរាជាណាចក្រឆាលៀង ( ស្រីសជ្ជនាល័យ) ខណៈពេលដែលភាគខាងត្បូងទៅចុងនៃ ឧបទ្វីបម៉ាឡេ និងភាគខាងជើងទៅ Phraek Siracha ( សង្ខបរី នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ) ។  នៅឆ្នាំ 1351 ព្រះរាជាណាចក្រ សុវណ៌បុរីត្រូវបានរួមបញ្ចូលគ្នាទៅជារដ្ឋបន្តបន្ទាប់របស់ខ្លួនគឺ អយុធ្យា បន្ទាប់ពីអ្នកគ្រប់គ្រងចុងក្រោយរបស់ខ្លួន ឈ្មោះ ឧទង បានផ្លាស់ទៅទិសខាងកើតដើម្បីបង្កើតរាជធានីថ្មី នៅអយុធ្យា នៅលើកោះអយុធ្យាបច្ចុប្បន្ន។