គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ៦-ទេវតានុស្សតិ

៦-ទេវតានុស្សតិ 
បុ       អ្វីគឺ “ទេវតានុស្សតិ”? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារសនិងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាវិធី បដិបត្ដិ?

វិ        កាលបើពិចារណាឃើញឤនិសង្សនៃកំណើតឯស្ថានសួគ៌ ទើបបុគ្គលរំលឹកដល់បុណ្យរបស់ខ្លួនឯង។ អនុស្សតិ នេះ គឺការដែលមានសតិចូលទៅតាំងមាំ និងជាសម្មាសតិ។ នេះហៅថាទេវតានុស្សតិ។ ការស្ងប់ នៃចិត្តក្នុង ទេវតានុស្សតិនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការមានសតិនៅជាប់ជាមួយនឹង បុណ្យ របស់ខ្លួន និងបុណ្យរបស់ទេវតាគឺជាលក្ខណ:។ ការសរសើរដល់បុណ្យគឺជារស។ ការជឿជាក់ក្នុង ផលនៃបុណ្យគឺជា បទដ្ឋាន។

           បុគ្គលអ្នកបដិបត្តិទេវតានុស្សតិ រមែងទទួលបានឤនិសង្ស៨យ៉ាងគឺ: រមែងបង្កើននូវគុណ៥ប្រការគឺ សទ្ធា សីល សុត: ចាគ: និងបញ្ញា។ ឤចទទួលបានវត្ថុដែលទេវតាក្នុងស្ថានសួគ៌ប្រាថ្នា និងឧទ្ទិសបូជាចំពោះ។ រមែងជាសុខ ក្នុងការរំពឹងសោយផលរបស់បុណ្យ។ គោរពខ្លួនឯង។ ជាទីគោរពនៃទេវតាក្នុងស្ថានសួគ៌។ តាមរយ: ទេវតានុស្សតិនេះ បុគ្គលឤចបដិបត្តិសីលានុស្សតិ និងចាគានុស្សតិ ផងដែរ។

            “អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ” យោគីដែលទើបចាប់ផ្ដើមថ្មី គប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទី់ដែលស្ងាត់ និងរក្សាចិត្ត របស់ ខ្លួនមិន ឲ្យរវើរវាយ។ ពេលចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីគប្បីបដិបត្ដិិទេវតានុស្សតិដូច្នេះថា៖ “មានស្តេច មហារាជទាំង៤ គឺទេវតាជាន់តាវតឹង្ស ជាន់យាមា ជាន់តុសិត ជាន់និម្មានរតី និងជាន់បរនិមិត្ដវសវត្តី។ មានទេវតា ដែលនៅក្នុងុក្រុមព្រហ្ម និងទេវតាដទៃទៀត។ ទេវតាទាំងនោះ(កាលដែលនៅជាមនុស្ស) ព្រោះប្រកបដោយសទ្ធា ពេលស្លាប់ទៅក៏បានទៅកើត ក្នុងទីនោះ។ ឤត្មាអញក៏មានសទ្ធាយ៉ាងនោះដែរ។ ទេវតាដែលកើតក្នុងទីនោះ ព្រោះ ប្រកបដោយសីល សុត: ចាគ: និងបញ្ញា ដូច្នេះឯង។ ឤត្មាអញក៏មានបញ្ញា[lviii] យ៉ាងនោះដូចគ្នាដែរ។ បុគ្គល នោះរំលឹកដល់សទ្ធា សីល សុត: ចាគ: បញ្ញារបស់ខ្លួនឯង និងរបស់ទេវតាទាំងឡាយផង យ៉ាងនេះឯង។

           យោគីនោះបំពេញទេវតានុស្សតិដោយវិធីទាំងនេះ និងដោយឤស្រ័យគុណទាំងនេះទើបប្រកបដោយ សទ្ធា។ ព្រោះឤស្រ័យសទ្ធា និងការតាំងមាំក្នុងចាគានុស្សតិនេះ ទើបចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួន។ ព្រោះតែចិត្តគ្មានការ រុកកួន យោគី នោះក៏បំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង ហើយក៏សម្រេចបាននូវឧបចារ:ឈាន។

បុ        ព្រោះហេតុអ្វី ទើបបុគ្គលរំលឹកដល់បុណ្យរបស់ទេវតា ម្ដេចមិនរំលឹកដល់បុណ្យរបស់មនុស្ស ?

វិ        ព្រោះបុណ្យរបស់ទេវតាជាបុណ្យដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាទីបំផុត។ ទេវតាទាំងនោះកើតក្នុងភូមិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និង ប្រកប ដោយចិត្តដែលខ្ពង់ខ្ពស់។  ព្រោះតែចូលទៅកាន់ភូមិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទើបពួកលោកប្រកបដោយ សេចក្ដីល្អ។ ព្រោះ ហេតុនេះទើបបុគ្គលគួររំលឹកដល់បុណ្យរបស់ទេវតា តែមិនរំលឹកដល់បុណ្យរបស់ មនុស្ស។ អ្វីដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

ចប់ ទេវតានុស្សតិ

កណ្ឌទី៦ ចប់

ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[i] គាថានេះ(រួមទាំងគាថានៅខាងមុខទៀតដែលសរសេរជាអក្សរទ្រេត) មិនមាននៅក្នុងច្បាប់រជ្ជកាលរបស់មហាស៊ុង ដែលតំកល់នៅក្នុងបណ្ណាល័យ រាជវាំង ចក្រពត្ដិជប៉ុនទេ

[ii] Cp. (a) D. II, 156: ហន្ទ ទាមិ ភិក្ខវេ ឤមន្ដយាមិ វោ: “វយធម្មា សង្ខារា អប្បមាទេន សម្បាទេថាតិ”

                       អយំ តថាគតស្ស បច្ឆិមា វាចា

អថ ខោ ភគវា បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ បឋមជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ ទុតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា តតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ តតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ ចតុត្ថជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ឤកាសានញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ ឤកាសានញ្ចាយតន សមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបជ្ជិ។

អថខោ ឤយស្មា ឤនន្ទោ ឤយស្មន្ដំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច

បរិនិព្វុតោ ភន្ដេ អនុរុទ្ធ ភគវាតិ

ន ឤវុសោ ឤនន្ទ ភគវា បរិនិព្វុតោ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបណ្ណោតិ។

អថ ខោ ភគវា សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ។  នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិ ។ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ។ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា ឤកាសានញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិ។ ឤកាសានញ្ចាយតនសមាបត្ដិយា វុត្ថាហិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ចតុត្ថជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា តតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ តតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ទុតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ បឋមជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ទុតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា តតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ តតិយជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ។ ចតុត្ថជ្ឈានា វុត្ថាហិត្វា សមនន្ដារា ភគវា បរិនិព្វាយិ។

(b) Vis. Mag. 374: បឋមជ្ឈានតោ បន បដ្ឋាយ បដិបាតិយា យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ តាវ បុនប្បុនំ សមាបជ្ជនំ ឈានានុលោមំ នាម។ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនតោ បដ្ឋាយ យាវ បឋមជ្ឈានំ តាវ បុនប្បុនំ សមាបជ្ជនំ ឈានបដិលោមំ នាម។ បឋមជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ យាវ  នេវសញ្ញានា សញ្ញាយតនំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនតោ បដ្ឋាយ យាវបឋមជ្ឈានំ តិ ឯវំ អនុលោមបដិលោមវសេន បុនប្បុនំ សមាបជ្ជនំ ឈានានុលោមបដិលោមំ នាម។

[iii] Cp.        (a) A. III, 323-4; M. I, 58; D. II, 295 : បុន ច បរំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សេយ្យថា បិ បស្សេយ សរីរំ សីវតិកាយ ឆទ្ទិតំ…… ឧទ្ធុមាតកំ…… សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯតំ អនតីតោ តិ”។

               (b) S. V. 131.  ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា ភិក្ខវេ ភាវិតា ពហុលីកតា មហតោ ភាសុវិហារាយ សំវត្ដតិ។

[iv] B. Phat: អជ្ឈត្ត កាយគតាសតិយា បដិលាភោ; អនិច្ចាសញ្ញាយ បដិលាភោ; មរណសញ្ញាយ បដិលាភោ; និព្វិទា ពហុលោ; កាមវិក្ខម្ភនំ; រូបមទប្បហានំ; អរោគមទប្បហានំ; សុគតិបរាយណតា; អមតបរាយណតា។

[v]  បានន័យថា កន្លែងនោះមានពន្លឺច្បាស់ឤចឲ្យមីលស្គាល់

[vi] Cp. A. III, 323-4; M.I, 58, D. II, 295:  បុន ច បរំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សេយ្យថា បិ បស្សេយ្យ សរីរំ សីវថិកាយា ឆទ្ទិតំ ឯកាហមតំ វា ទ្វីហមតំ វា តីហមតំ វា វិនីលកំ  សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវិ ឯតំ អនតីតោ តិ”។ 

[vii] Cp. M. III, 91: បុន ចបរំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សេយ្យថា បិ បស្សេយយ សរីរំ សីវថិកាយា ឆទ្ទិតំ ឯកាហមតំ វា ទ្វីហមតំ វា តីហមតំ វា ឧទ្ធុមាតកំ វិនីលកំ វិបុព្វកជាតំ សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវិ ឯវំ អនតីតោ តិ”។ តស្ស ឯវំ អប្បមត្តស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ យេ តេ គេហសិតា សរសង្កប្បា តេ បហីយន្តិ តេសំ បហានា អជ្ឈត្តំ ឯវ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិហោតិ សមាធិយតិ។ ឯម្បិ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ កាវគតំ សតឹ ភាវេតិ។.

[viii] Cp. S. V, 131:  វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា ភិក្ខវេ ភាវិតា ពហុលីកតា មហតោ ផាសុវិហារាយ សំវត្ដតិ។

[ix] Cp. A. III, 324: M.I, 58; D.II, 295:  បុន ច បរំ……កាកេហិ វា ខជ្ជមានំ កុលលេហិ វា ខជ្ជមានំ គិជ្ឈេហិ វា ខជ្ជមានំ សុបាណេហិ វា ខជ្ជមានំ សិគាលេហិ វា ខជ្ជមានំ វិវិធេហិ វា បាណកជាតេហិ ខជ្ជមានំ សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំ ធម្មោ ឯវំ ភាវី ឯតំ អនតីតោ តិ”។

[x] Cp. A.III, 324; M. I, 58; D. II, 296-7: បុន ច បរំ…… អដ្ឋិកានិ អបគតសម្ពន្ធានិ ទិសាវិទិសាសុ វិក្ខិត្ដានិ អញ្ញោន ហត្ថដ្ឋិកំ អញ្ញោន បាទដ្ឋិកំ អញ្ញោន ជង្ឃដ្ឋិកំ អញ្ញោន ឩរដ្ឋិកំ អញ្ញោន កដដ្ឋិកំ អញ្ញោន បិដ្ឋិកណ្ឋកំ អញ្ញោន សីសកដាហំ សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “ អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯតំ អនតីតោ តិ”។

[xi] Cp. Vis. Mag. 179: ហតញ្ច តំ បុរិមនយេនេវ វិក្ខិត្ដកញ្ច តិ ហតវិក្ខិត្ដកំ កាកបាទាការេន អង្គបច្ចង្គេសុ សត្ថេន ហានិត្វា វុត្ដនយេន វិក្ខិត្ដស្ស ឆវសរីរស្សេតំ អធិវចនំ។

[xii] Cp. A. III, 324; M.I, 56; D.II, 296:  បុន ច បរំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សេយ្យថា បិ បស្សេយ្យ សរីរំ សីវថិកាយា ឆទ្ទិតំ អដ្ឋិសង្ខលិតំ សមំសលោហិតំ នហារុសម្ពន្ធំ…បេ… សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវិ ឯតំ អនតីតោ តិ”។ 

[xiii] A. II, 17; A. V, 106, 310: បុឡុវកសញ្ញា។ ដូចគ្នា នឹង buL¬vksJïa. dUcK~a nwg S. V, 131: បុឡុវកសញ្ញា ភិក្ខវេ ភាវិតា ពហុលិកតា មហតោ ផាសុវិហារាយ សំវត្ដតិ។

[xiv] Cp. A.III, 324; M.I, 58; D.II, 296: អដ្ឋិសង្ខលិតំ អបគតមំសលោហិតំ នហារុសម្ពន្ធំ…បេ… សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវី ឯតំ អនតីតោ តិ”។

[xv] Th. 18:    អហូ ពុទ្ធស្ស ទាយាទោ ភិក្ខុ ភេសកឡាវនេ

                       កេវលំ អដ្ឋិសញ្ញាយ អផារិ បថវឹ ឥមំ

                       មញ្ញោ ហំ កាមរាគំ សោ ខិប្បំ ឯវ បហីយតីតិ។

សិង្គាលបិតា ថេរ:

[xvi] Nidd. I, 457: ពុទ្ធោ តិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្វេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ តត្ថ ច សព្វញ្ញុតំ បត្ដោ ពលេសុ ច វសីភាវំ បត្ដោ។ សូមមើល Pts. I, 174 ផង ព្រោះទីនេះ ពាក្យថា “បុព្វេ” ជំនួសដោយពាក្យ “ពុទ្ធេ”។

[xvii]  ឤនិសង្សក្នុងទីនេះ រាប់ទៅបានតែ១៣ប៉ុណ្ណោះ

[xviii] Cp. D. III, 76; A. I, 168; Sn. 132 (selasutta): ឥតិ បិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្ដរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា។

[xix] Cp. Vis. Mag. 198; Sn.-a. 441: ឤរកា ហិ សោ សព្វកិលេសេហិ មគ្គេន សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្ដា តិ ឤរកត្ដា អរហំ។ តេ ច នេន កិលេសារយោ មគ្គេន ហតា តិ អរីនំ ហតត្ដា បិ អរហំ។

[xx] Cp. Vis, Mag. 201-2.

[xxi] M. I, 22-4: សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្ដេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គមេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ ឤនេជ្ជប្បត្ដេ បុព្វេនិវាសានុស្សតិ ញាណាយ ចិត្ដំ អភិនិន្នាមេសឹ។ សោ អនេកវិហិតំ បុព្វេនិវាសំ អនុស្សរាមិ សេយ្យថីទំ: ឯកម្បិ ជាតឹ ទ្វេ បិ ជាតិយោ…… សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្ដេ…… ឤនេជ្ជប្បត្ដេ សត្ដានំ ចុតូបបាតញាណាយ ចិត្ដំ អភិនិន្នាមេសឹ។ សោ ទិព្វេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្ដមានុសកេន សត្ដេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបាបជ្ជមានេ…… សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្ដេ……ឤនេជ្ជប្បត្ដេ ឤសវានំ ខយញាណាយ ចិត្ដំ អភិនិន្នាមេសឹ។ សោ ឥទំ ទុក្ខន្ដិ យថាភូតំ អភ្ភញ្ញាសឹ……

[xxii] Cp.      (a) D. I, 100: កតមំ បន តំ ភោ គោតម ចរណំ កតមា សា វិជ្ជា តិ? ឥធ អម្ពដ្ឋ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មសម្ពុទ្ធោ… បេ…  ឯវំ ខោ អម្ពដ្ឋ ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ ហោតិ។ ……បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឥទំ បិស្ស ហោតិ ចរណស្មឹ…… បេ…… ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ឥទំ បិស្ស ហោតិ ចរណស្មឹ ឥទំ ខោ តំ អម្ពដ្ឋ ចរណំ។ …… បេ…… ញាណទស្សនាយ ចិត្ដំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតិ…… បេ…… ឥទំ បិស្ស ហោតិ វិជ្ជាយ បេ នាបរំ ឥត្ថត្ដាយាតិ បជានាតិ។ ឥទំ បិស្ស ហោតិ វិជ្ជាយ។ អយំ ខោ សា អម្ពដ្ឋវិជ្ជា។ អយំ វុច្ចតិ អម្ពដ្ឋ ភិក្ខុ វិជ្ជាសម្បន្នោ ឥតិ បិ ចរណសម្បន្នោ ឥតិ បិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ ឥតិ បិ។ ឥមាយ ច អម្ពដ្ឋ វិជ្ជាចរណសម្បទាយ អញ្ញ វិជ្ជាសម្បទា ចរណសម្បទា ឧត្ដរិតរា វា បណីតតរា វា នត្ថិ។

(b) Sn.-a. II, 441: សម្មា សាមញ្ច សច្ចានំ ពុទ្ធត្ដា សម្មាសម្ពុទ្ធោ។

[xxiii] សត្ដលោក សង្ខារលោក  –Cp. Sn.-a. II, 442: សព្វត្ថា បិ វិទិតលោកត្ដា លោកវិទូ សោ ហិ សភាវតោ សមុទយតោ និរោធតោ និរោធូបាយតោ តិ សព្វថា ខន្ធាយតនាទិភេទំ សង្ខារលោកំ អវេទិ ឯកោ លោកោ សព្វេ សត្ដា ឤហារដ្ឋិតិកា ទ្វេ លោកា នាមញ្ច រូបញ្ច តយោ លោកា តិស្សោ វេទនា ចត្ដារោ លោកា ចត្ដារោ ឤហារា បញ្ច លោកា បញ្ចុប្បាទានក្ខន្ធា ឆ លោកា ឆ អជ្ឈត្ដិកានិ ឤយតនានិ សត្ដ លោកា សត្ដ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ អដ្ឋ លោកា អដ្ឋ លោកធម្មា នវ លោកា នវ សត្ដាវាសា ទស លោកា ទស ឤយតនានិ ទ្វាទស លោកា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស លោកា អដ្ឋារសធាតុយោ តិ ឯវំ បិ សព្វត្ថា សង្ខារលោកំ អវេទិ; សត្ដានំ ឤសយំ ជានាតិ អនុសាយំ ជានាតិ ចារិតំ ជានាតិ អធិមុត្ដឹ ជានាតិ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបាយេ ទុវិញ្ញាបាយេ ភព្វេ អភព្វេ សត្ដេ ជានាតិ តិ សព្វថា សត្ដលោកំ អវេទិ។ 

[xxiv] Cp. Sn.-a. II, 443: អត្ដនោ បន គុណេហិ វិសិដ្ឋតរស្ស កស្សចិ អភាវា អនុត្ដរោ។

[xxv] Cp. Sn.-a. II, 443: វិចិត្រេហិ វិនយនូបាយេហិ បុរិសទម្មេ សារេតិ តិ បុរិសទម្មសារថិ

[xxvi] Cp. (a) It. 123: ទន្ដោ ទមយតំ សេដ្ឋោ សន្ដោ សមយតំ ឥសិ មុត្ដោ មោចយតំ អគ្គោ តិណ្ណោ តារយតំ វរោ។

        (b) D. III, 54-55: ពុទ្ធោ សោ ភគវា ពោធាយ ធម្មំ ទេសេតិ ទន្ដោ សោ ភគវា ទមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ សន្ដោ សោ ភគវា សមថាយ ធម្មំ ទេសេតិ តិណ្ណោ សោ ភគវា តរណាយ ធម្មំ ទេសេតិ បរិនិព្វុតោ សោ ភគវា បរិនិព្វានាយ ធម្មំ ទេសេតីតិ។

[xxvii] J. No. 316. C. Pit. 82-3

[xxviii] J. No. 524, C. Pit. 91

[xxix] D. II, 230-251, C. Pit. 76

[xxx] J. No. 313

[xxxi] J. No. 537. C. Pit. 101-1

[xxxii] Temiya J. No. 538, C. Pit. 96

[xxxiii] J. No. 31

[xxxiv] Nidànakathà, p. 10, C. Pit. p. 102

[xxxv] Kuhaka J. No. 89, Seri Vànija J. No. 3

[xxxvi] J. No. 206

[xxxvii] J. No. 371

[xxxviii] J. No. 514

[xxxix] J. No. 196

[xl] J. No. 12

[xli] J. No. 407

[xlii] J. No. 516

[xliii] M. I, 248-9: ឥតិ សាករំ សឧទ្ទេសំ អនេកវិហិតំ បុព្វេនិវាសំ អនុស្សរាមិ។ អយំ ខោ មេ អគ្គិវេស្សន រត្ដិយា បឋមេ យាមេ បឋមា វិជ្ជា អធិគតា អវិជ្ជា វិហតា វិជ្ជា ឧប្បន្នា តមោ វិហតោ ឤលោកោ ឧប្បន្នោ ឥតិ ទិព្វេន ចក្ខុមា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្ដមានុសកេន សត្ដេ បស្សាមិ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ហីនេ បណីតេ សុវណ្ណេ ទុព្វណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ យថាកម្មូបគេ សត្ដេ បជានាមិ។ អយំ ខោ មេ អគ្គិវេស្សន រត្ដិយា មជ្ឈិមេ យាមេ ទុតិយា វិជ្ជា អធិគតា អវិជ្ជា វិហតា វិជ្ជា ឧប្បន្នា តមោ វិហតោ ឤលោកោ ឧបន្នោ……

សោ ឥទំ ទុក្ខន្ដិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសឹ អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសឹ អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសឹ អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសឹ; ខីណា ជាតិ នាបរំ ឥត្ថត្ដាយាតិ អព្ភញ្ញាសឹ។ អយំ ខោ មេ អគ្គិវេស្សន រត្ដិយា បច្ឆិមេ យាមេ តតិយា វិជ្ជា អធិគតា អវិជ្ជា វិហតា វិជ្ជា ឧប្បន្នា តមោ វិហតោ ឤលោកោ ឧប្បន្នោ យថា តំ អប្បមត្ដស្ស ឤតាបិនោ បហិតត្ដស្ស វិហរតោ។

[xliv] Cp. Pts. II, 175-6; S. V, 304-6: ឋានាឋានញាណ កម្មវិបាកញាណ នានាធិមុត្តិញាណ នានាធាតុញាណ សព្វត្ថគាមិនី បដិបទាញាណ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណ ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តិសង្កិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណ បុព្វេនិវាសនុស្សតិ ញាណ ចុតូបបាតញាណ ឤសវក្ខយញាណ។

[xlv] Cp. Pts. I, 3, 133 ទុក្ខញាណ សមុទយញាណ ទុក្ខនិរោធញាណ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាញាណ អត្ថបដិសម្ភិទាញាណ និរុត្តិបដិសម្ភិទាញាណ ធម្មបដិសម្ភិទាញាណ បដិភាណបដិសម្ភិទាញាណ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណ ឤសយានុសយញាណ យមកបាដិហារិយញាណ មហាករុណាសមាបត្តិញាណ សព្វញ្ញុតញាណ អនាវរណញាណ។

[xlvi]    (a) Lal. V. 183, 343: អតីតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំញាណំ អនាគតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំញាណំ បច្ចុប្បន្នំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំញាណំ សព្វំ កាយ កម្មំ ញាណបុព្វង្គមំ ញាណានុបរិវត្ដំ សព្វំ វចី កម្មំ ញាណបុព្វង្គមំ ញាណានុបរិវត្ដំ សព្វំ មនោ កម្មំ ញាណបុព្វង្គមំ ញាណានុបរិវត្ដំ នត្ថិ ឆន្ទស្ស ហានិ នត្ថិ ធម្មទេសនាយ ហានិ នត្ថិ វិរិយស្ស ហានិ នត្ថិ សមាធិស្ស ហានិ នត្ថិ បញ្ញាយ ហានិ នត្ថិ វិមុត្ដិយា ហានិ នត្ថិ ទវា នត្ថិ រវា នត្ថិ អប្ជុដំ នត្ថិ វេគយិត្ដតំ នត្ថិ អព្យាវតមនោ នត្ថិ អប្បដិសង្ខានុបេក្ខា អដ្ឋារស្ស អសាធារណ ឤវេណិក ពុទ្ធគុណា។ see Mil. 105, 285

       (b) Sv. III, 999: អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា នាម: នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ នត្ថិ វចីទុច្ចរិតំ នត្ថិ មនោទុច្ចរិតំ: អតីតេ ពុទ្ធស្ស អប្បដិហតំ ញាណំ អនាគតេ…… បច្ចុប្បន្នេ ពុទ្ធស្ស អប្បដិហតំ ញាណំ: សព្វំ កាយកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្ដិ សព្វំ វចីកម្មំ…… សព្វំ មនោកម្មំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណានុបរិវត្ដិ នត្ថិ ឆន្ទស្ស ហានិ នត្ថិ វិរិយស្ស ហានិ នត្ថិ សតិយា ហានិ នត្ថិ ទវា នត្ថិ រវា នត្ថិ ពលិតំ នត្ថិ សហសា នត្ថិ អវ្យាវដោមនោ នត្ថិ អកុសលចិត្ដន្ដិ។

       (c) M. Vyut: អតីតេ ធ្វន្យសង្គំ អប្រតិហតំ ជញានធរស្នំ ប្រវរ្ដតេ។ អនាគតេ ប្រត្យុត្បន្នេ សរ្វកាយករ្មជញាណបូរវំគមំ ជញាណានុបរិវរតិ។ សរវវាក្ករម សរវមនស្ករម នាស្ដិ ឆន្ទស្យ ហានិហ នាស្ដិ វិរិយស្យ ហានិហ នាស្ដិ សមឫតេរ ហានិហ នាស្ដិ សមាធេរ ហានិហ នាស្ដិ បរជ្ញាយ ហានិហ នាស្ដិ វិមុក្ដេរ ហានិហ នាស្ដិ សកលិតំ នាស្ដិ នានាត្វ នាស្ដិ សជ្ញា នាស្ដិ អសមាហិតេចិត្ដំ នាស្ដិ រវិតំ នាស្ដិ មុសិតសមឫតិត នាស្ដិ អបរតិសង្ខិយាយោបេក្សា។

[xlvii] គុណទាំង៦ចុងក្រោយនេះមិនដូចសុទ្ធសាធទៅនឹងអត្ថបទជាភាសាបាលី ឬសំសស្ក្រឹតទេ។ ក្នុងទីនេះ អត្ថបទហាក់ដូចជាពុំ សូវច្បាស់លាស់។

[xlviii] M. I, 71: ចត្ដារិមានិ សារីបុត្ដ តថាគតស្ស វេសារជ្ជានិ Cp. Vis. Mag. 524

[xlix] D. II, 39: អបារុតា តេសំ អមតស្ស ទ្វារា។GVruta etsM Gmts§ TÃara.

[l] D. I, 212 ff.; III, 220: តីណិ បាដិហារិយានិ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ ឤទេសនាបាដិហារិយំ អនុសាសនិបាដិហារិយំ។ ឥមេ ខោ ឤវុសោ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា…… តយោ ធម្មា សម្មទក្ខាតា។ តត្ថ សព្វេវ សង្គាយិតព្វំ ន វិវទិតព្វំ……បេ……  អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ។

[li] A. III, 285: យស្មឹ មហានាម សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ នេវស្ស តស្មឹ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្ដំ ហោតិ ន ទោសបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្ដំ ហោតិ ន មោសបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្ដំ ហោតិ ឧជុគតំ ឯវស្ស តស្មឹ សមយេ ចិត្ដំ ហោតិ តថាគតំ ឤរព្ភ។ ឧជុគតចិត្ដោ ខោ បន មហានាម អរិយសាវកោ លភតិ អត្ថវេទំ លភតិ ធម្មវេទំ លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមុជ្ផំ បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយាតិ សុខិនោ ចិត្ដំ សមាធិយាតិ។ (= បមុទិតស្ស តិ ទុវិធេន បីតិបាមុជ្ផេន បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតី តិ បញ្ចវិធា បីតិ និព្វត្ដតិ កាយោ បស្សម្ភតីតិ នាមកាយោ ច ករជកាយោ ច ទរថបដិប្បស្សធិយា បដិប្បស្សម្ភតិ សុខន្ដិ កាយិកចេតសិកំ សុខំ សមាធិយាតី តិ ឤរម្មណេ សម្មា ឋាបិតំ ហោតិ។ – Comy. (Mp.) III, 337.).

[lii] S. II, 69; A. I, 207; D. III, 5: ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឧបនយិកោ បច្ចត្ដំ វេទិតព្វោ វិញ្ញូហីតិ។

[liii] Vin. I, 10; S. V, 421: ទ្វេ មេ ភិក្ខវេ អន្ដា បព្វជិតេន ន សេវិតព្វា ។ កតមេ ទ្វេ? យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោ ហីនោ គម្មោ បោថុជ្ជនកោ អនារិយោ អនត្ថសំហិតោ យោ ចាយំ អត្ដកិលមថានុយោគោ ទុក្ខោ អនារិយោ អនត្ថសំហិតោ។ ឯតេ តេ ភិក្ខវេ ឧភោ អន្ដេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតស្ស អភិសម្ពុទ្ធា……

[liv] S. II, 69; A. I. 208; D. III,  5: សុបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ឧជុបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ញាយបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ សាមីចិបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ យទិទំ ចត្ដារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋបុរិសបុគ្គលា ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ឤហុនេយ្យា បាហុនេយ្យា ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ផលិករណីយោ អនុត្ដរំ បុញ្ញោក្ខត្ដំ លោកស្សាតិ។

[lv] D. I, 63: អណុមត្ដេសុ វជ្ផេសុ ភយទស្សាវី

[lvi] A.III, 286: បុន ច បរំ មហានាម អរិយសាវកោ អត្ដនោ សីលានិ អនុស្សរតិ អក្ខណ្ឌានី អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានី អកម្មាសានី ភុជ្ជិស្សានិ វិញ្ញូបសដ្ឋានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំ វត្ដនិកានិ។

[lvii] A. III, 287:  បុន ច បរំ មហានាម អរិយសាវកោ អត្ដនោ ចាគំ អនុស្សរាតិ លាភា វត មេ សុលទ្ធំ វត មេ យោ ហំ មច្ឆេរមលបរិយុដ្ឋិតាយ បជាយ វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសាមិ មុត្ដចាគោ បយតាបាណិ វោសគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ តិ។ 

[lviii] A. III 287: បុន ច បរំ មហានាម អរិយសាវកោ ទេវតានុស្សាតឹ ភាវេតិ សន្ដិ ទេវា ចាតុម្មហារាជិកា សន្ដិ ទេវា តាវតឹង្សា សន្ដិ ទេវា យាមា សន្ដិ ទេវា តុសិតា សន្ដិ ទេវា និម្មានរតិនោ សន្ដិ ទេវា បរនិម្មិតវសវត្ដិនោ សន្ដិ ទេវា ព្រហ្មកាយិកា សន្ដិ ទេវា តទុត្ដរិ; យថារូបាយ សទ្ធាយ សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧប្បន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបា សទ្ធា សំវិជ្ជតិ; យថារូបេន សីលេន សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧបន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបំ សីលំ សំវិជ្ជតិ ; យថារូបេន សុតេន សមន្នាគតា តា ទេវតា តតោ ចុតា តត្ថ ឧបន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបំ សុតំ សំវិជ្ជតិ; យថារូបេន ចាគេន សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧប្បន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបោ ចាគោ សំវិជ្ជតិ; យថារូបាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា តា ទេវតា ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧប្បន្នា មយ្ហម្បិ តថារូបា បញ្ញាសំវិជ្ជតីតិ។