ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា: សោភ័ណភាពផ្នែកខាងក្នុង

សោភ័ណភាពផ្នែកខាងក្នុង 
Interior aesthetics

thumb|Mural art at Silver pagoda 1892-1906 drawing a bout Dasajātaka , This image drawing was removed by the Khmer Rouge era (1975-1979).

thumb|Preah Keo Morakot made from Baccarat Crystal 1885, 19th century by French sculpture René Jules Lalique.

thumb|Cambodia Golden Maitreya Buddha 1992 weighing 90 kg and dressed in royal regalia and set with 2086 diamonds.

សោភ័ណភាពផ្នែកខាងក្នុង នៃព្រះវិហ៊ារព្រះកែវមរកត មានដាក់តាំងបង្ហាញនូវគំនូរបុរាណ និង វត្ថុសិល្បៈជាច្រើនឥតគណនា ដែលមានវត្ថុសិល្បៈប្រមាណជា ៥០០ មុខ និង គំនូរបុរាណ ដែលគូរទាក់ទង និង ពុទ្ធសាសនា នៃរឿងនិទានទសជាតក ដូចជា៖ 

 ១.ព្រះតេមិយជាតក (Preah Temei Jataka) និយាយ​ពី អតីតជាតិ​របស់​ព្រះ​ពោធិសត្វ ព្រះ​នាម​តេមិយ ដែលជាបុត្រស្តេចនគរពារាណសី ក្លែងធ្វើជាគរ ជាថ្លង់ មិនចង់ទទួលរាជសម្បត្តិ ។ ព្រះបិតាក៏ឱ្យសេនាជីករណ្តៅយកទៅកប់ ទើបព្រះពោធិសត្វសម្តែងឫទ្ធិ លើករាជរថគ្រវី រួចទ្រង់យាងទៅសាងផ្នួស ហើយត្រឡប់មកទូន្មានព្រះបិតាខ្លួនវិញ ។ 

 ២.ព្រះមហាជនកជាតក (Preah Mahajanaka Jataka) និទានពី ព្រះជនក ទៅធ្វើជំនួញជាមួយនាយសំពៅ ៧០០នាក់ សំពៅជួបព្យុះលិចកណ្តាលសាគរ ព្រះជនក បន់ស្រន់ទេវតាឱ្យមកជួយ ក៏មាននាងទេពធីតា "មណីមេខលា" ហោះហើរមកជួយស្រង់សង្គ្រោះជីវិត ក្រោយមកព្រះជនកបានទៅសោយរាជ្យនៅនគរវិញ ។

 ៣.ព្រះសុវណ្ណាសាមជាតក (Preah Sovannasam Jataka) និទានពី ព្រះសុវណ្ណសាម ទៅសាងភ្នួសក្នុងព្រៃដើម្បីសងគុណព្រះមាតាបិតា ដោយសេចក្ដីនឹករលឹក ព្រះមាតាបិតាក៏ទៅតាមរកហើយក៏ត្រូវពស់ព្រួសពិសដាក់ ខ្វាក់ភ្នែកទាំងពីរ សុវណ្ណសាមក៏មើលថែរក្សាអ្នកទាំងពីរ ។ ថ្ងៃមួយសុវណ្ណសាមទៅដងទឹកឱ្យមាតាបិតា ក៏ត្រូវព្រួញស្តេចកបិលយក្សសុគត ទេវតាក៏ចេញមកប្រស់សុវណ្ណសាមឱ្យរស់ឡើងវិញបានមើលថែរ មាតាបិតាទាំងពីរ ។ 

 ៤.ព្រះភូរិទត្តជាតក (Preah Bhuridatta Jataka) និទានពី នាងសមុទ្ទជា ជាអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទធតរដ្ឋក្នុងពិភពនាគ ហើយនាងមានបុត្រនាគ ឈ្មោះថា "ភូរិទត្ត" ។ នាគភូរិទត្ត ត្រូវ អាលម្ពាយនព្រាហ្មណ៍ ប្រើមន្តកែវ ចាប់យកទៅប្រយុទ្ធ និង សុទស្សននាគរាជ ព្រះអរហន្តព្រហ្មទត្ត ក៏ចូលមកឃាត់ដោយការទេសនា ហើយអាលម្ពាយនព្រាហ្មណ៍យល់សេចក្ដីទេសនា ក៏ដោះលែងនាគភូរិទត្ត ឱ្យត្រឡប់ទៅនគរវិញ ។

 ៥.ព្រះនេមិរាជជាតក (Preah Neimi Reach Jataka) និទានពី ព្រះនេមិ ដែលតែងតែធ្វើអំពើល្អ ឱ្យទានដល់ជនទាំងពួងក្នុងក្រុងមថិលា ថ្ងៃមួយព្រះនេមិ ទេសនាអំពី ព្រហ្មចរិយា ធ្វើឱ្យព្រះបាទវិទេហៈ ដែលជាសក្កទេវរាជ ស្ដាប់ទេសនាហើយ មានសេចក្ដីជ្រះថ្លា ក៏ឱ្យមាតលិបុត្រ ដឹករាជរថ ព្រះនេមិ នាំទតឋានសួគ៌ និង ឋាននរក ។

 ៦.ព្រះចន្ទកុមារជាតក (Preah Chankumar Jataka) និទានពី ព្រះចន្ទកុមារ រកឃើញទោសកំហុសអំពើពុករលួយរបស់ពួកខណ្ឌហាលព្រាហ្មណ៍ ដោយសេចក្ដីគុំគួន ពួកខណ្ឌហាលព្រាហ្មណ៍ញោះញង់ ឱ្យព្រះឯករាជ ដែលជាបិតា ឱ្យយកព្រះចន្ទកុមារទៅបូជាយញ្ញ ព្រះឥន្ទ្រជ្រាបក៏ហោះមកសំឡុតព្រះរាជា ព្រះឯករាជភិតភ័យក៏ឱ្យសេនាដោះលែងព្រះចន្ទកុមារវិញ ពួកខណ្ឌហាលព្រាហ្មណ៍ ត្រូវប្រជារាស្ត្រខឹងសម្បារគប់ដុំថ្មរហូតដល់ស្លាប់ ។

 ៧.ព្រះមហោសថជាតក (Preah Mahosadha Jataka) និទានពី ព្រះមហោសថជាទីប្រឹក្សាស្តេចវិទេហរាជ នៃ នគរមិថិលា មានប្រាជ្ញាឈ្លាសវៃ ព្រះចុល្លនី នៃនគរបញ្ចរ លើកទ័ពវាយប៉ងយកនគរមថិលាជាច្រើនលើកតែមិនបានសម្រេច ក៏ប្រើល្បិចលើកបុត្រីខ្លួនឱ្យមករៀបមង្គលការដើម្បី បញ្ឆោតស្តេចនគរមិថិលា យកទៅសម្លាប់ ព្រះមហោសថ មានបញ្ញាវាងវៃដឹងល្បិចនេះ ក៏ជីករូងក្រោមដីទៅចាប់ ម្ដាយ កូន និង ប្រពន្ធ
ស្តេចនគរបញ្ជរវិញ ស្ដេចចុល្លនីទាល់តំរិះក៏ដាក់នគរខ្លួនចំនុះឱ្យនគរមិថិលា ចុងក្រោយនគរទាំងពីរ បានព្រមព្រៀងគ្នាដោយមេត្រីភាព ។

 ៨.ព្រះនារទព្រហ្មជាតក (Preah Narada Brahma Jataka) និទានពី ព្រះនារទព្រហ្ម ចុះមកទេសទូហ្មានស្ដេចនគរមថិលា តាមការអធិដ្ឋានរបស់នាង រុចាទេវី ដែលជាបុត្រី ស្ដេចអង្គគតិរាជ ដោយទ្រង់តែងស្ដាប់តាមការអុជអាលរបស់ អាមាត្រទាំង៣ មិនជឿលើ បុណ្យបាប នរក សួគ៌ឡើយបណ្ដាលឱ្យនគរជួបគ្រោះទស្សរភិកអត់ឃ្លាន ព្រះនារទព្រហ្ម ចុះមកក្លែងកាយជាព្រះឥសី ហើយទេសនាទូហ្មានអប់រំចិត្តគំនិតដល់ស្ដេចអង្គគតិរាជ ដោយសេចក្ដីជ្រះថ្លា ទ្រង់ក៏លះបង់មច្ឆាទិដ្ឋិ ហើយតាំងរក្សាសីលទាន បរិចាគព្រះរាជទ្រព្យធ្វើបុណ្យជាប់ជានិច្ច ។

 ៩.ព្រះវិធុរបណ្ឌិតជាតក (Preah Vidhura Pandita Jataka) និទានពី ព្រះវិធុរបណ្ឌិត ទេសនា កាត់សេចក្ដីបរិសុទ្ធ ឱ្យសក្កទេវរាជទាំង៤ មាន ១.ព្រះធនញ្ជ័យកោរព្យ ២.ព្រះវរុណនាគរាជ ៣.ព្រះឥន្ទ្រាធិរាជ ៤.ព្រះសុបណ្ណគ្រុឌ ។ ធម្មទេសនាបានល្បីរន្ទឺដល់ នាងវិមលា ជាមហេសី ព្រះវរុណនាគរាជ នាងមានបំណងចង់បាន ព្រះវិធុរបណ្ឌិត ជាស្វាមី តែដោយព្រះវិធុរ មិនមកជួបនាង នាងក៏ប្រកាសថា បើអ្នកណាយកបេះដូង ព្រះវិធុរឱ្យនាងបាន នាងនិងលើកបុត្រីឱ្យជាប្រពន្ធ ។ បុណ្ណកយក្ស ចង់បានព្រះរាជបុត្រីវិមលាជាប្រពន្ធ ក៏យកអាសារ ហើយចូលលេងបាស្កាជាមួយស្ដេចនគរឥន្ទបត្តិ ភ្នាល់ដាក់ទ្រព្យសម្បត្តិនគរ ហើយឈ្នះបាន វិធុរបណ្ឌិត ។ បុណ្ណកយក្ស យកវិធុបណ្ឌិត ទៅសម្លាប់អស់ ៩ដង ដើម្បីយកបេះដូង តែវិធុរបណ្ឌិត មិនស្លាប់ បែរក្លាយទៅជាព្រះពោធិសត្វវិញ ។

 ១០.ព្រះវេស្សន្តរជាតក (Preah Vessantara Jataka) និទានពី ព្រះវេស្សន្តរ បរិច្ចាគនូវទានទាំង ៥ រួមមាន៖ ១.ធនបរិច្ចាគ ២.បុត្របរិច្ចាគ ៣.ភរិយាបរិច្ចាគ ៤.អង្គបរិច្ចាគ ៥.ជីវិតបរិច្ចាគ ។ 

គំនូរបុរាណដ៏ល្អវិចិត្រ អំពីនិទានទសជាតក (Dasajātaka) ដែលគូរនៅជាប់ជញ្ជាំង ព្រះវិហារ ព្រះកែវមរកត ត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហម (Khmer Rouge) ចូលទៅលាបពណ៌បំផ្លាញទាំងស្រុងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ (1975-1979) ហើយរតនៈវត្ថុសិល្បៈប្រមាណជា ៥០០មុខ ត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហមដឹកជញ្ជូនយកទៅលក់ឱ្យជនបរទេសជិតខាង ដើម្បីប្ដូរជាគ្រឿងសម្ភារវុធត្រឡប់មកវិញផងដែរ ។ ព្រះវិហារ ព្រះកែវមរកត មានតម្កល់នៅពុទ្ធបដិមាមួយអង្គធ្វើអំពីកែវគ្រីសស្តាល់ (Crystal) ដែលសាងឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥ នាស.វទី១៩ ដោយវិចិត្រករបារាំង គឺលោក  "រេនេ ចូឡេស ឡាលីកេ" (René Jules Lalique) ដោយបដិមាមរកតនេះ ជាបដិមាចម្លងចេញពី បដិមាព្រះកែវមរកត ពិតប្រាកដ ដែលសាងឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៦០៥ ក្នុងរាជព្រះបាទ ស្រីសុរិយោពណ៌ នាស.វទី១៧ ដែលរក្សាទុកក្នុង ហោព្រះពុទ្ធរូប នា មហាប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ ដែលយករចនាបថព្រះពុទ្ធផ្ចាញ់មារតាមលំនាំរូបចម្លាក់ ព្រះពុទ្ធរូបនា ប្រាសាទព្រះពិធូរ នៅតំបន់អង្គរធំ ក្នុងអំឡុង ស.វទី១២ ។ ព្រះវិហារ ព្រះមរកត ត្រូវបានពួកបរទេសហៅសម្គាល់ថា វត្តប្រាក់ (Silver Pagoda) ក៏ព្រោះតែបាតនៃព្រះវិហារនេះ មានក្រាលទៅដោយការ៉ូប្រាក់សុទ្ធ ដែលមានចំនួន ៥,៣២៩ សន្លឹកប្រាក់ ដែលក្នុង ១សន្លឹកការ៉ូប្រាក់មានទម្ងន់ ១,១២៥ គីឡូក្រាម ។ ព្រះវិហ៊ារ ព្រះកែវមរកត មានរូបពុទ្ធអង្គសាងអំពីមាសសុទ្ធមួយ ក្នុងឥរិយាបថ អភ័យមុទ្រៈ ក្នុងទម្រង់កាយវិការឈរ ព្រះពុទ្ធបដិមារនេះ គឺជារាជបណ្ដាំរបស់ ព្រះបាទនរោត្តម មុនពេលទ្រង់ចូលទិវង្គត បានត្រាសបង្គាប់ឱ្យ ព្រះសុីសុវត្ថិ យកព្រះកោដ្ឋមាសដ៏ធំដែលតំកល់ព្រះសពរបស់ទ្រង់ ទៅរំលាយសាងជារូបបដិមាមាស ព្រះសិរអារ្យមេត្រី (Maitreya Buddha) ដើម្បីឱ្យទ្រង់បានសម្រេចមគ្គផល ផ្សារភ្ជាប់ទៅកាន់ការត្រាសដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធទី៥ ក្នុងកាលវេលាខាងមុខ ។ ព្រះពុទ្ធបដិមារមាស ព្រះសិរអារ្យមេត្រីនេះ កសាងឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦ ដែលធ្វើអំពីមាសសុទ្ធទឹក១០ ទម្ងន់ ៩០ គីឡូក្រាម រួមទាំងបញ្ចាជើងទម្រ និង ព្រះមកុដ និងបានដាំត្បូងពេជ្រចំនួន ៩៥៨៤ គ្រាប់ ហើយគ្រាប់ពេជ្រដែលធំជាងគេគឺស្ថិតនៅលើមកុដមានទំហំ ២៥លី និង ព្រះឱរ៉ា (ដើមទ្រូង) មានទំហំ ២២លី ក្រោយពេលសាងបញ្ចប់ ព្រះបាទ សុីសុវត្ថិ ទ្រង់ប្រសិទ្ធិនាមព្រះបដិមាមាសនេះថា "ព្រះជិនរង្សីរាជិកនរោត្តម" រហូតមដល់សម័យកាលខ្មែរក្រហម (1975-1979) ព្រះបដិមាមាសនេះត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហមដឹកយកទៅលក់ឱ្យបរទេសប្ដូរជាសំភារៈសឹកកងទ័ព ត្រឡប់មកវិញផងដែរ ។ រូបបដិមាដើមនេះត្រូវបានបាត់បង់ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមសុីវិលកម្ពុជា ហើយត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយការសាងថ្មី ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩២ ក្នុងរាជព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ ដែលមានដាំនូវត្បូងពេជ្រចំនួន ២០៨៦ គ្រាប់ ហើយគ្រាប់ពេជ្រដែលធំជាងគេគឺស្ថិតនៅលើមកុដមានទំហំ ២០លី ។ Daniel Robinson, Tony Wheeler (1992) Cambodia: A Travel Survival Kit, Publisher: Lonely Planet Publications p.126 ISBN: 0864421745, 9780864421746