តោង៑ងូក្សេត្រ: កេរដំណែល

កេរដំណែល
តោង៑ងូក្សេត្រទីមួយមិនបានបន្សល់ទុកនូវស្ថាបត្យកម្មធំសម្បើមដូចបុកាំក្សេត្រឡើយ។ ភាពថ្កុំថ្កើងនៃពគោបានសាបសូន្យជារៀងដរាប ហើយវាត្រូវបានគេស្គាល់ដឹងលឺតាមតែការរៀបរាប់របស់ពួកអឺរ៉ុបក្នុងសហសម័យនោះតែប៉ុណ្ណោះ។ មិនដូចសម័យអង៑ះវឡើយ នវានុវត្តន៍ខាងអក្សរសិល្ប៍មានតិចតួចត្រូវបានគេចេញផ្សាយ។ កេរដំណែលសំខាន់ៗរបស់ចក្រភពនេះគឺការបង្រួបបង្រួមនយោបាយ និងវប្បធម៌ក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកទាំងភាគខាងលិច និង ភាគកណ្ដាល។

កំឡុងពេលនៃចក្រភពនេះត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ឱ្យឃើញនូវទីបញ្ចប់នៃសម័យកាលនគរតូចៗនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះសន្តតិវង្សនេះបានបង្រួបបង្រួមជ្រលងទន្លេឥរាវតីសាជាថ្មីយ៉ាងជោគជ័យលើកដំបូង បើសិនជាគេរាប់ចាប់ពីចុងសតវត្សទី១៣មក ក៏ប៉ុន្តែលើសពីនេះទៅទៀត ចក្រភពនេះក៏បានលេបត្របាក់យកតំបន់ភ្នំព័ទ្ធជុំវិញចូលទៅកាន់មណ្ឌលវាលទំនាបរបស់ខ្លួនជាអចិន្ត្រៃយ៍ថែមទៀតផង។ តោង៑ងូកើតចេញពីយុគៈសម័យមួយ ដែលជាសម័យកាលនៃការហូរចូលមកដល់នូវកាំភ្លើងរបស់ពួកអឺរ៉ុប និង ការរីកចម្រើនខាងពាណិជ្ជកម្មនៅតាមមហាសមុទ្រឥណ្ឌា ដែលបានធ្វើឱ្យបណ្ដាអង្គនយោបាយនៅតាមតំបន់វាលទំនាបមានសមត្ថភាពច្រើនដើម្បីបង្ហាញឫទ្ធិអំណាចទៅកាន់បណ្ដារដ្ឋនៅភាគខាងក្នុង។ ភាពរីកចម្រើននៃបណ្ដារដ្ឋវាលទំនាបនៅតែមានបន្តបន្ទាប់ពីការដាំក្បាលចុះនៃចក្រភពដ៏ធំសម្បើមនេះ។ ក្នុងចំណោមបណ្ដារដ្ឋស្នងទាំងប៉ុន្មាន តោង៑ងូក្សេត្រស្ដារ និង ស្យាមគឺជារដ្ឋជោគជ័យពីរ ដែលបានងើបផុសចេញមកគ្របសង្កត់លើអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកភាគខាងលិច និង ភាគកណ្ដាល រៀងៗខ្លួន ទោះបីយ៉ាងណា ឥទ្ធិពលរបស់អយុធ្យានៅដីគោកភាគកណ្ដាលមានតិចជាងឥទ្ធិពលរបស់តោង៑ងូស្ដារដែលគ្របដណ្ដប់ស្ទើរតែទាំងស្រុងលើដីគោកភាគខាងលិចទៅទៀត។ (ឯរក្ខៈតែឯង បានរួចផុតពីការស្ដារនគរឡើងវិញរបស់តោង៑ងូស្ដារ ចំណែកលានជាង និង កម្ពុជាធិបតីនៅតែមានឯករាជ្យ តែយ៉ាងណាក៏ដោយ បានចុះខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ហើយរួចផុតពីកណ្ដាប់ដៃរបស់ស្យាមរហូតដល់សតវត្សទី១៩។ ម្យ៉ាងទៀត ការបាត់បង់ឯករាជ្យរបស់លាននាក៏មានជារៀងរហូតមក: ក្រោយឆ្នាំ១៥៥៨ លាននានៅតែជាខែត្រមួយរបស់ភូមា ស្ទើរតែពីរសតវត្ស បន្ទាប់មកទៀតលាននាក៏បានចុះចូលនឹងអធិរាជាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍របស់ស្យាមវិញ។) ដដែលជាដដែល ការរីកចម្រើនយ៉ាងលឿនរហ័សក្លាយមកជាអនុត្តរភាពក្នុងតំបន់គឺអាចប្រៀបប្រដូចគ្នាបានទាំងពីរដែនវិស័យ។Lieberman 2003: 275–276

កេរដំណែលដ៏សំខាន់មួយទៀតគឺកំណែទំរង់រដ្ឋបាលសតវត្សទី១៧ ដែលបានដោះស្រាយបញ្ហាមួយចំនួនរបស់អធិរាជាណាចក្រមួយនេះ។ ទាំងភូមានៃអាណាចក្រតោង៑ងូស្ដារ និង ស្យាម ព្រះមហាក្សត្រ ពួកទ្រង់បានយកព្រះទ័យទុកដាក់ក្នុងការកាត់បន្ថយអំណាចបណ្ដាព្រះចៅអនុរាជ និង ពួកចៅហ្វាយខែត្រនានា។ ភាពស្រដៀងគ្នារវាងកំណែទំរង់ភូមា និង សៀម “ឆ្លុះបញ្ចាំងគ្នា ដោយអន្លើៗ  ការឆ្លើយតបមកវិញដោយមិនស្ទាក់ស្ទើររាល់ចំណុចណាដែលប្រកួតប្រសងប្រហាក់ប្រហែលគ្នា” ប៉ុន្តែចំណុចទាំងប៉ុន្មាននោះបានផ្ដល់អោយនូវ “រង្វាស់មួយជាភ្នែកជាច្រមុះដើម្បីលបលួចមើលគ្នាទៅវិញទៅមកផងដែរ។" ក្នុងប្រទេសទាំងពីរ ព្រះមហាក្សត្របានកាត់បន្ថយ រឺ បញ្ឈប់ឱ្យមានការតែងតាំងព្រះអង្គម្ចាស់ធំៗ ទៅគង់តាមទីរួមខែត្រ និងតម្រូវឱ្យពួកទ្រង់គង់នៅក្នុងរាជធានីក្នុងរាជដំណាក់វិសេស ជាទីដែលពួកទ្រង់អាចងាយឱ្យគេឃ្លាំមើលបានស្រួល។ អ្នកសម្រេចរាជការតាមខែត្រមួយចំនួនជាក់ស្ដែងបានប្រគល់ឱ្យខ្ញុំរាជការមានដើមកំណើតពីរាស្ត្រសាមញ្ញ ដែលគ្មានសិទ្ធិក្នុងការទាមទារសោយរាជ្យសម្បត្តិឡើយ។

យោងទៅតាមលទ្ធផលនៃសមាហរណកម្មនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច ទំនៀមទំលាប់វប្បធម៌ជាច្រើននៅតាមដងទន្លេឥរាវតីបានបន្តសំយោគគ្នានៅក្នុងសតវត្សទី១៧។ ការកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទវិន័យចាស់នៅហង្សាវតី និង សិង្ហឡៈបានរីកសាយភាយទៅភាគខាងលើប្រទេសនិងនៅតាមបណ្ដាមឿងរបស់ឝាន។ ភាសា និងទំនៀមទំលាប់ប្រពៃណីភូមាបានរីកសាយភាយចេញពីតំបន់ភូមាលើគ្រប់ទិសទាំងអស់ក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សបន្តបន្ទាប់។Lieberman 2003: 188–192

អនុស្សាវរីយ៍នៃតោង៑ងូក្សេត្រទីមួយនៅតែត្រូវបានគេលើកសរសើរយ៉ាងខ្លាំង មិនមែនតែនៅប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏ត្រូវបានលើកឡើងមកនិយាយនៅប្រទេសថៃ និងលាវផងដែរ។ នៅមីយ៉ាន់ម៉ា ស្នាព្រះហស្ថរបស់ព្រះបាទតបង៑រ្វេថីះ និង ភុរង្ម៑នោង៑ ត្រូវបានរ៉ាយរ៉ាប់យ៉ាងច្រើនក្នុងសៀវភៅពុម្ពសិក្សារបស់រដ្ឋ។ តាមរយៈលោកសរ៑ម្រង៑ឩះ ព្រះបាទភុរង្ម៑នោង៑គឺជាស្ដេចជាទីស្រលាញ់និងពេញចិត្ត របស់បណ្ដាពួកមេទ័ពឧត្តមសេនីយ៍ភូមានាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ រាល់ដងពួកគេតែងមើលឃើញខ្លួនថា កំពុងតែប្រយុទ្ធនឹងសត្រូវ និងក្នុងទីកន្លែងដូចនឹងទ្រង់... ហើយមើលឃើញទាហានរបស់ខ្លួនកំពុងតែរុលបើកផ្លូវទៅមុខឆ្លងកាត់ព្រៃដ៏ក្រាស់ក៏ដូចទ្រង់ ដោយត្រៀមខ្លួនជាស្រេចដើម្បីដុតបំផ្លាញទីប្រជុំជន រឺក៏ ចាប់បង្ខិតបង្ខំអ្នកស្រុកអោយធ្វើជាពលទាហាន។ អតីតកាលកាន់តែខិតមកនៅជិត ក៏ប្រៀបបាននឹង មធ្យោបាយមួយដើម្បីសម្របសម្រួលនូវស្ថានភាពនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ ព្រះរូបរបស់ព្រះអង្គមានជាច្រើននៅក្នុងប្រទេស ព្រោះតែចង់ឱ្យមានការផ្សះផ្សាជាតិឱ្យវេញជាធ្លុងតែមួយតាមរយៈកម្លាំងកងទ័ព វាមិនមែនគ្រាន់តែជាការរំលឹកដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រតែប៉ុណ្ណឹងនោះទេ។"Myint-U 2006: 71 នៅខាងគូសត្រូវ និមិត្តរូបស្រដៀងគ្នានេះ មានតួយ៉ាងដូចជា ក្សត្រសឹកចម្បាំងនរេសូរ (នរេឝ្វរ) នៃអយុធ្យា និង ជ័យជេឞ្ឋាធិរាជនៃលានជាងនៅតែជាស្ដេចដ៏ល្បាញល្បីរន្ទឺដាច់គេក្នុងប្រទេសថៃ និង លាវ រៀងៗព្រះអង្គ ព្រះនរេឝ្វរបាននាំមកនូវឯករាជ្យដល់ប្រទេសស្យាម និងជ័យជេឞ្ឋាធិរាជល្បីរន្ទឺ ក៏ព្រោះតែការតស៊ូរបស់ព្រះអង្គប្រឆាំងនឹងការរុករានទន្ទ្រាននៃមហាចក្រភពមួយនេះ។