navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រវត្តិច្បាប់រក្សាសិទ្ធ: ច្បាប់រក្សាសិទ្ធនៅសហរដ្ឋអាមេរិច

ច្បាប់រក្សាសិទ្ធនៅសហរដ្ឋអាមេរិច
thumb|right|250px|ច្បាប់រក្សាសិទ្ទនៅឆ្នាំ1790​នៅប្រទេស​​ កូលឡុំបៀ(Columbian Centinel)
thumb|left|300px|ការរីកចំរើននៃច្បាប់របស់សហរដ្ឋអាមេរិច(អ្នកនិពន្ធបានស្មានការបង្កើតរបស់គេនៅអាយុ៣៥ឆ្នាំ​និងការរស់នៅ២០បន្តរទៀត)
ច្បាប់នៃAneមិនត្រូវបានដាក់ពាក្យសុំទៅអាណានិគមបារាំងទេ។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់សហ​រដ្ឋអាមេរិច​ដំបូងគឺមានលក្ខណៈធំសំបើមដែលអាស្រ័យទៅលើការធ្វើស្រែចំការ​និង​មានតែសិទ្ធឯកជនចំនួន៣​ដែលបានកើតឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិចនៅឆ្នាំ1783។​នៅក្នុងច្បាប់ទាំងបីនោះមានពីរដែលបានកំនត់សំរាប់រយៈពេល៧ឆ្នាំ​និងផ្សេងពីនោះគឺមានតែរយៈពេល៥ឆ្នាំ។​នៅក្នុងឆ្នាំ1783 ការបញ្ចុះ​បញ្ចូល​របស់អ្នកនិពន្ធអោយមានសមាជនៃទ្វីប​(Continental Congress)គឺភាគច្រើនសំរាប់ការសិក្សាបុរស​និង​ការពារ​អក្សរសាស្រ្តជាងការមានទេពកោសល្យដែលមិនយកមកប្រើប្រាស់។​ប៉ុន្តែអត្ថបទដែលមានការចូលរួមជាច្រើន(Articles of Confederation)​ អ្នកអនុញ្ញាតច្បាប់នៃសមាជនៃទ្វីបមិនអនុម័ត្តច្បាប់រក្សារសិទ្ធនេះឡើយ។ សមាជនៃទ្វីបបានដាក់សំនើរនេះនៅក្នុងរដ្ឋយ៉ាងប្រញ៉ាប់រហូត​ដល់ការបោះពុម្ភសៀវភៅថ្មីអំពីច្បាប់នេះដែលរយៈពេលដែលតិចជាង៤០ឆ្នាំចំពោះការប្រកាសដំបូងហើយសំដីរបស់អ្នកនិពន្ធគឺមានអំនាច​ប្រសិនបើពូកគេនិងរស់នៅជាក្រុមដំបូង​ និងសៀវភៅសំរាប់ក្រុមដ៏ទៃ​ទៀត​គឺមានរយៈពេលតិចជាង៤០ឆ្នាំ។មានរដ្ឋចំនួនបីដែលបានអនុម័ត្តអោយប្រើប្រាស់ច្បាប់រក្សាសិទ្ធនៅឆ្នាំ១៧៨៣ដំបូងគេដែលសមាជនៃទ្វីមបានដាក់​ហើយបានបន្តរហូតមកដល់រដ្ឋទទួលយក​ច្បាប់រក្សាសិទ្ធ(Delaware )។​មានរដ្ឋចំនួន៧ដែលឯកភាពនិងច្បាប់Ane និង​សមាជនៃទ្វីប​ហើយក៏បានស្នើសុំអោយមាន៤០ឆ្នាំសំរាប់ពីរក្រុម។​ហើយរដ្ឋ៥​ដែលនៅសល់ក៏អនុញ្ញាតសំរាប់​មួយក្រុមមានរយៈពេល​៤០ឆ្នាំ​និង​២០​នឹង២១ឆ្នាំ​ដោយពុំមានការផ្លាស់ប្ដូរថ្មី។
នៅឆ្នាំ១៧៨៧​នៅPhiladelphia Convention លោក ចេម ម៉ាដិសិន(James Madison)និង​​​​លោក​ ឆាល ខនតេសវឹស(Charles Cotesworth Pinckney) បានផ្ញើរនូវសំនើរគួរតែអនុញ្ញាតអោយសមាជ​អនុញ្ញាតច្បាប់រក្សាសិទ្ធ។​សេចក្ដីស្នើរសុំនេះ​មានប្រភពមកពី​Copyright Clause  នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសសហរដ្ឋអាមេរិចដែលអនុញ្ញាតអោយមានច្បាប់រក្សាសិទ្ធនិង​អោយប៉ាតង់ដើម្បីបំរើអ្វីដែលល្អគឺដើម្បីអោយមានភាពរីកចំរើនខាងវិទ្យាសាស្រ្តនិង​សិល្បៈ។​ជាដំបួងនៃច្បាប់រក្សាសិទ្ធគឺ​ច្បាប់រក្សាសិទ្ធនៅឆ្នាំ(Copyright Act of 1790)​ជាច្បាប់ដែលដាក់សំរាប់ក្រុម​ដែលមានរយៈពេល១៤ឆ្នាំប្រសិនបើអ្នកនិពន្ធនៅមានជីវិតសំរាប់ក្រុមដំបូង។ ផ្នែកខាងក្រៅនៃសិទ្ធអនុមត្តច្បាប់ផ្សេងទៀតនោះមិនត្រឹមតែសៀវភៅប៉ុន្នោះទេថែមទាំងផែនទីនិងក្រាបផងដែរ។ជាពិសេសជាងនេះ​ទៀត​ច្បាប់រក្សសិទ្ធនៅលើផែនទីនិងក្រាបនៅឆ្នាំ1790​គឺត្រូវបានចម្លងតាមច្បាប់របស់​Ane។
នៅពេលដែលអាចធ្វើការគឺគ្រាន់តែទទួលការ​​ការពារនៅក្រោមមាត្រាសហព័ន្ធ​ប្រសិនបើសហពន្ធនោះនៅដំនើការ​ដូចជា ការកត់សំគាល់សិទ្ធធម្មតា និង​ពេញចិត្ត។​ប្រសិនបើ​វាមិនមែនជាករណីថ្មីៗ​ដែលបានចូលទៅ​ការផ្សព្វផ្សាយជាកម្មសិទ្ធ(public domain)​នៅឆ្នាំ១៨៣៤​ច្បាប់របស់Supreme Court នៅWheaton v. Peters(ករណីស្រដៀងគ្នាទៅនិងករណីនៅឆ្នាំ 1774 នៅ Donaldson v Beckett in Britain)ដែលអ្នកនិពន្ធមិន​អាចផ្សព្វផ្សាយ​ការងាររបស់គេ​បានដើម្បីគ្រប់គ្រងការផ្សព្វផ្សាយដំបូងដែលអ្នកនិពន្ធមិនអាចផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈបានចំពោះការងារដំបូងរបស់ពួកគេ។
ប្រវត្តិច្បាប់រក្សាសិទ្ធ: ច្បាប់ជាសកលដំបូង

ច្បាប់ជាសកលដំបូង
អត្ថបទដើមៈ​ច្បាប់រក្សាសិទ្ធជាសកល
thumb|350px|ប្រទេសដែលបានចុះហត្ថលេខានៅលើច្បាប់Berne Convention  (ព៌ណខៀវ).
អនុសញ្ញាផ្សេងត្រូវបានពិភាក្សាយ៉ាងក្ដៅគគុកនៅឆ្នាំ១៨៨៦​រហូត​ដល់បានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ1896 នៅទីក្រុងផារីស(Paris) 1908នៅបិលីន(Berlin) 1928នៅរូម (Rome) 1948នៅប្រេស៊ីល (Brussels), 1967 នៅស្កតហុល(Stockholm) និង 1971នៅផារីស (Paris)។​អនុសញ្ញាដែលទាក់ទងនឹងអក្សរសាស្រ្ត និង​ការងារសិល្បៈ ដូចជាវីដេអូ​ហើយសហពន្ធតំរូវអោយសមាជិកនៃរដ្ឋការពាររាល់អ្វីដែល​ទាក់ទងនិង​អក្សរ​ នៃវិទ្យាសាស្រ្ត និង​សិល្បៈជាកម្មសិទ្ធផ្ទាល់។​សហពន្ធផ្សេងនេះតំរូវអោយមានអ្នកកណ្ដាលរួមទាំងគោលការណ៍ផ្សេងៗនៃសកម្មភាពអន្តរជាតិ ដែលសមាជិករដ្ឋនីមួយៗអាចភិភាក្សាដើម្បីអោយប្រជាជនផ្សេងៗ​បានទទួលសិទ្ធរក្សាសិទ្ធដូចដែលបានអោយមនុស្សពីមុន(អត្ថបទ៣ដល់អត្ថបទ៥)។
ទីស្នាក់ការកណា្ដលផ្សេងទៀតគឺជាគ្រិស្ថានដែលមានស្ដង់ដាតូចមួយ​នៃច្បាប់អន្តរជាតិដែលសមាជិកនៃរដ្ឋនីមួយបានយល់ស្រប​អោយមានច្បាប់មូលដ្ឋានដែលជាច្បាប់អន្តរជាតិត្រូវតែមាន។​ទោះបីជា​សមាជិកនៃរដ្ឋ​អាចធ្វើអ្ចីក៏ដោយប្រសិនបើពួកគេបង្កើន​នូវការថែរក្សាច្បាប់រក្សាសិទ្ធផ្ទាល់ខ្លួនក៏ដោយ។ច្បាប់មួយតូចនៅក្នុងច្បាប់រក្សាសិទ្ធដែលសំខាន់គឺជាផ្នែកមួយយ៉ាងតូចនៃជីវិតរបស់អ្នកនិពន្ធបូកនិង​៥០​ឆ្នាំ​។​ច្បាប់សំខាន់មួយ​ផ្សេងទៀតដែលបានបង្កើតដោយBerne Convention​ដែលជាច្បាប់បានមកដល់ហើយសមស្របនិងការងារ​និង​មិនពឹងផ្អែកទៅលើគ្រួសារឡើយ​ដូចជាការចុះបញ្ជី(អត្ថបទ៥(២))។​នៅក្នុងពេលនោះផងដែរ​មានប្រទេសជាច្រើនបានចុះបញ្ជីក្នុងច្បាប់នេះ​​ហើយនៅពេលដែចក្រភពអង់គ្លេសបានប្រើច្បាប់Copyright Act 1911ជាច្បាប់Berne Convention​ហើយត្រូវបានលុបចោលវិញនៅStationers' Hall។
Berne Conventionបានសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើច្បាប់របស់អ្នកនិពន្ធជាពិសេសនិងគោលបំនងនៃសហពន្ធគឺថែរក្សាអ្នកនិពន្ធនិងការនិពន្ធរបស់ពួកគេនិង​សិល្បៈផ្សេងទៀត(អត្ថបទ១)ជាងការការពារអ្នកបោះពុម្ភនិង​តួ​ផ្សេងទៀតដែលទាក់ទងការងារសារធារណៈ។​នៅក្នុងឆ្នាំ1928​មានការកែប្រែ​ច្បាប់​សីលធម៌(ច្បាប់រក្សាសិទ្ធ)ដែលបានបញ្ជាក់នៅ(អត្ថបទ១០​bis) ដែលអ្នកនិពន្ធត្រូវបានអោយសញ្ញាទទួលស្គាល់​​រាល់អ្វីៗ​និង​ជទាស់នូវអ្វីដែលការងាររបស់ពួកគេជាអាក្រក់​។​សិទ្ធនេះបានបន្តររហូតបានក្លាយជាច្បាប់​សេដ្ឋិច្ច​​ការការពារផលិតផលការផលិតឡើងវិញ​ដោយមិនអោយបង្កើតដោយអ្នកផ្សេងឡើយ។
ច្បាប់Berne Convention​ បានដាក់តំកល់នៅការកំនត់ច្បាប់រក្សាសិទ្ធនិងការយល់ព្រមដើម្បីអោយមានការបង្កើតឡើងវិញនូវអក្សរសាស្រ្ត​​និងការសិល្បៈដោយគ្មានកម្មសិទ្ធផ្ទាល់​និងបានអនុញ្ញាត​។​ការយល់ស្របច្បាស់ជាងនេះទៀតនោះច្បាប់នេះបានចេញជាច្បាប់អន្តរជាតិ​ ប៉ុន្តែការបង្ហាញនៅអត្ថបទទី៩នៃសហពន្ធ​។​គេបានហៅផងដែរថា​ការសាកល្បង៣ជំហ៊ាននៃច្បាប់​Bern​ហេតុនេះហើយទើមមានការយល់ព្រម នៅក្នុងករណីពិសេស​ ​ដែលតំរូវអោយការផលិតម្ដងទៀតពុំមានការប៉ះទង្គិចជាមួយជាជីវកម្មធម្មតាឡើយ​​និងមិនប្រកាន់នូវអ្វីដែលច្បាប់បានបង្កើត។​សេរីភាពនៃច្បាប់រក្សាសិទ្ធ​បានផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈនៅក្នុងករណីដែលត្រូវតាមច្បាប់នូវអ្វីដែលពួកគេបានបង្កើត និងធ្វើអោយមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះសំរាប់បង្រៀន​និង​អត្ថបទថ្មី(អត្ថបទ១០)។
ប្រវត្តិច្បាប់រក្សាសិទ្ធ: ច្បាប់រក្សាសិទ្ធនៅក្នុងប្រទេសគម្មុយនីស

ច្បាប់រក្សាសិទ្ធនៅក្នុងប្រទេសគម្មុយនីស

ប្រវត្តិសាស្រ្ត, ដឹកនាំសង្គមជាច្រើន ដោយ អ្នកសង្គម អ្នកដឹកនាំបានបង្ហាះច្បាប់រក្សាសិទ្ធជាសុខភាព​ឬ​ជាបច្ចេកទេសសំរាប់សិល្បៈ​​ជំនួស(ឬ​នៅក្នុងការបន្ថែម) ច្បាប់។​ គំនិតនេះប្រហែលជាបានរកឃើញដោយភាពខ្លាំងរបស់ពួកគេ នៅ Scandinaviaច្បាប់។ 

នៅអ៉ឺរ៉ុបខាងកើត សង្គមរដ្ឋ បានទទួលស្គាល់ ការជួលនៅក្នុងសង្គមនិងទទួលរង្វាន់នូវស្នាដៃសិល្បៈ​​របស់ពួកគេ​និងការបង្កើត ប៉ុន្តែជាការពិតច្បាប់របស់ពួកគេគឺមានជំរៅពាក់ពាន់និងការតិះដៀល និង​ រដ្ឋ គ្រប់គ្រងវប្បធម៌ អ្នកធ្វើការខាងវប្បធម៌សហភាពសូវៀត ធ្វើបានយ៉ាងល្អ ប្រសិនបើពួកគេអាចជួល​ដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់ពួកគេ"blat"និងធ្វើអោយជឿនូវច្បាប់  សង្គមសហភាពសូវៀត ជាផ្លូវការដើម្បីជួយការងាររបស់ពួកគេ។

សហភាពសូវៀតមានចំនួនអន្តរាគមជាមួយច្បាប់អន្តរជាតិ:

 Unsuccessful lawsuits brought by Western lawyers in an attempt to make the Soviet state recognise foreign copyrights or pay royalties to foreign authors (the USSR did occasionally pay foreign authors for the use of their works, but only if they were of a suitable ideological colour).

 Accession to the Universal Copyright Convention, with the intention of allowing the Soviet state to appropriate international copyright in works by dissident Soviet authors, and thereby control the distribution of those works outside the Communist bloc.
ប្រវត្តិច្បាប់រក្សាសិទ្ធ: អានអត្ថបទផ្សេងទៀត

អានអត្ថបទផ្សេងទៀត
Eaton S. Drone, A Treatise on the Law of Property in Intellectual Productions, Little, Brown, & Co. (1879).
 Dietrich A. Loeber, ‘“Socialist” Features of Soviet Copyright Law’, Columbia Journal of Transnational Law, vol. 23, pp 297–313, 1984.
 Joseph Lowenstein, The Author's Due : Printing and the Prehistory of Copyright, University of Chicago Press, 2002
 Christopher May, "The Venetian Moment: New Technologies, Legal Innovation and the Institutional Origins of Intellectual Property", Prometheus, 20(2), 2002.
 Millar v. Taylor, 4 Burr. 2303, 98 Eng. Rep. 201 (K.B. 1769).
 Lyman Ray Patterson, Copyright in Historical Perspective, Vanderbilt University Press, 1968.
 Eric Anderson, Pimps and Ferrets: Copyright and Culture in the United States, 1831-1891, 2010. http://www.archive.org/details/PimpsAndFerretsCopyrightAndCultureInTheUnitedStates1831-1891
 Brendan Scott, "Copyright in a Frictionless World", First Monday, volume 6, number 9 (September 2001), http://firstmonday.org/issues/issue6_9/scott/index.html .
 Charles Forbes René de Montalembert, The Monks of the West from St Benedict to St Bernard, William Blackwood and Sons, London, 1867, Vol III.
 Augustine Birrell, Seven Lectures on the Law and History of Copyright in Books, Rothman Reprints Inc., 1899 (1971 reprint).
 Drahos, P. with Braithwaite, J., Information Feudalism, The New Press, New York, 2003. ISBN 1-56584-804-7(hc.)
 Paul Edward Geller, International Copyright Law and Practice, Matthew Bender. (2000).
 New International Encyclopedia
 Computer Associates International, Inc. v. Altai, Inc., 982 F.2d 693 (2d Cir. 1992)
  Armstrong, Elizabeth. Before Copyright: the French book-privilege system 1498-1526. Cambridge University Press (Cambridge: 1990)
 Siegrist, Hannes, The History and Current Problems of Intellectual Property (1600-2000), in: Axel Zerdick ...(eds.), E-merging Media. Communication and the Media Economy of the Future, Heidelberg 2004, p. 311-329.
 Gantz, John and Rochester, Jack B. (2005), Pirates of the Digital Millennium, Upper Saddle River: Financial Times Prentice Hall; ISBN 0-13-146315-2
 Löhr, Isabella, Intellectual cooperation in transnational networks: the league of nations and the globalization of intellectual property rights, in: Mathias Albert ...(eds.), Transnational political spaces. agents - structures - encounters, Frankfurt/Main 2009, p. 58-88.
 Ronan Deazley, Martin Kretschmer and Lionel Bently (eds) Privilege and Property: Essays on the History of Copyright. Open Book Publishers (Cambridge: 2010). ISBN 978-1-906924-18-8
 Selle, Hendrik, Open Content? Ancient Thinking on Copyright, Revue internationale des droits de l'antiquité 55 (2008) 469-84.
ប្រវត្តិដើមនៃទេសចរណ៍: ដំណាក់កាលនៃការរើកដុះដាលនៃវិស័យទេសចរណ៏

ដំណាក់កាលនៃការរើកដុះដាលនៃវិស័យទេសចរណ៏ 
ប្រវត្តិនៃការរីកចំរើន និងការរីកដុះដាលនៃវិស័យទេសចរណ៍ត្រូវបានបែងចែកជាប្រាំដំណាក់កាល ដែលក្នុងនោះបួនដំណាក់កាល មានការទាក់ទងទៅនឹងការរីកចម្រើនមធ្យោបាយផ្សេងៗ នៃវិស័យសហគមន៍៖
1.	ដំណាក់កាលមុនឆ្នាំ១៨៤០
2.	ដំណាក់កាលនៃការមានកំណើតនូវរថភ្លើង
3.	ដំណាក់កាលរបស់រថយន្ត
4.	ដំណាក់កាលនៃការក៏កើតយន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរ
5.	ដំណាក់កាលនៃការធ្វើដំណើរកម្សាន្តតាមរយៈនាវាធំៗ។
ការកកើតឡើងនូវមធ្យោបាយផ្សេងៗ ហើយទាន់សម័យបានធ្វើឲ្យមានដំណើរការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងពីក្នុងរយៈចំងាយខ្លី និងរយៈចំងាយវែង និងផ្តល់លទិ្ធភាពឲ្យពលរដ្ឋធ្វើដំណើរតាមលទិ្ធភាពផ្ទាល់របស់ខ្លួន ។ ជាមួយ និងការកកើតឡើងនូវមធ្យោយធ្វើដំណើរថ្មីៗនេះទេសចរណ៍ និងបដិសណ្ឋារកិច្ច ក៏ចាប់កើតឡើងជារូបរាងមួយច្បាស់លាស់។
យោងតាមឯកសារ ដែលមានតម្កល់ទុក នៅប្រទេសអង់គ្លេស និងបារាំងនៅឆ្នាំ១៨១៥ សត្ស-វត្សនេះមានការរៀបចំខ្សែទស្សនៈកិច្ចមួយ ដែលចេញដំណើរពីប្រទេសអង់គ្លេសទៅប្រទេសបារាំង ។ អ្នកនិពន្ធជាជនជាតិអង់គ្លេសម្នាក់ឈ្មោះ David Galinyany គឺជាអ្នករៀបចំ និងចាប់ចែងទស្សនៈកិច្ចនេះ ។
ការវិវត្តន៍យ៉ាងខ្លាំង នៃវិស័យគនាគមន៍ នៅដើមសតវត្សទី ២០ នេះព្រមជាមួយនិងការកកើតឡើងនូវយានយន្ត រថយន្ត យន្តហោះ បានបង្កើតឲ្យវិស័យទេសចរណ៍ និងការដោះដូរទេសចរមានការរីកចម្រើន និងដុះដាលយ៉ាងខ្លាំង។ ភាពរីកចម្រើននៃបច្ចេកវិទ្យាភាពស្មុគ-ស្មាញបញ្ហានយោបាយ នៃសង្គមមនុស្ស កំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងការរីកលូតលាស់របស់វិស័-យសង្គមកិច្ច និងការរីកលូតលាស់របស់ វិស័យសង្គមកិច្ច ។   នៅក្នុងសតវត្សទី ២០ នេះបាន 
បណ្តាលឲ្យមានសង្រ្គាមលោកការធ្វើបដិវត្តិន៍ភាពអាសន្នការលំបាក និងជាហេតុធ្វើឲ្យសង្គមជាតិរបស់ប្រជាពលរដ្ឋពិភពលោកមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង ។  ប្រទេសមួយចំនួនធំក្នុងពិភពលោក និងសង្គមជាតិរបស់គេមានការរីកដុះដាលយ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសលើវិស័យសំខា-ន់ៗ របស់ជាតិគេដូចជា វិស័យឧស្សាហកម្ម វប្បធម៌ សេដ្ឋកិច្ច លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ សិទ្ឋិរបស់ស្ត្រី ភាពល្អប្រសើរ និងជីវភាពរស់នៅខ្ពស់របស់ប្រជាពលរដ្ឋបានធ្វើឲ្យមានការពាក់ព័ន្ធ យ៉ាងខ្លាំងដល់ការរីកដុះដាលក្នុងការធ្វើដំណើរកម្សាន្ត និងទេសចរណ៍។ 
សព្វថ្ងៃនេះ ការធ្វើដំណើរកម្សាន្ត (Travel) និងទេសចរណ៏ (Tourims) បានក្លាយជាគំនិតថ្មីមួយរបស់សង្គមមនុស្ស ។ ទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្ស និងមនុស្ស ពលរដ្ឋប្រទេសមួយនិងពលរដ្ឋប្រទេសមួយដទៃទៀតពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ ។ គោលការសំខាន់ៗ គឺទេសចរណ៍ និងការធ្វើដំណើរផ្តល់ និងបំពេញនូវតម្រូវការ និងចំណងចំណូលចិត្តរបស់ពលរដ្ឋពិភពលោក ក្នុងការស្វែងយល់អំពីវប្បធម៌របស់ប្រទេសដទៃ និងទំនាក់ទំនងជាសាធារណៈ។
ទាំងអស់នេះ បានបង្ហាញឲ្យឃើញថាទេសចរណ៍ ជាវិស័យមួយដែលមានអនុភាពធំសម្រាប់អភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច សង្គមជាតិ និងវប្បធម៌ជាមួយគ្នា និងការជម្រុញឲ្យសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពិភព-លោក និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសជាតិនីមួយៗការរីកលូតលាស់ឡើង ។
ទេសចរណ៍ក្នុងរយៈពេលបច្ចុប្បន្ន ទទួលបាននូវការរីកចម្រីនយ៉ាងខ្លាំង នៅជុំវិញពិភពលោករួមមាន ទ្វីបអីរ៉ុប បណ្តាប្រទេសអាមេរិច អាហ្រ្វិច អាស៊ី អូស្រ្តាលី និងប៉ាស៊ីហ្វីក ជាដើម។ ប្រសិនបើរយៈពេលមុនៗ ការធ្វើដំណើរត្រូវបានធ្វើឡើង នៅប្រទេសជិតខាងនោះ រយៈពេលបច្ចុប្បន្នមាននិន្នាការ នៃការធ្វើដំណើរកម្សាន្តនៅប្រទេសឆ្ងាយ បើចាំបាច់ក៏មានការធ្វើដំណើរឆ្លងពីទ្វីបមួយទៅទ្វីបមួយផ្សេងទៀត ។
ប្រវត្តិនៃគណិតវិទ្យា

ប្រវត្តិនៃគណិតវិទ្យាមានភាពទូលំទូលាយណាស់ ហើយលាតសន្ធឹងជាច្រើនសហសវត្សរ៍ និងទីកន្លែងជាច្រើនជុំវិញពិភពលោក។ រហូតមកដល់សតវត្សរ៍ទី ១៧ ការបង្កើតចំណេះដឹងគណិតវិទ្យា ធ្វើឡើងមានភាពដាច់ ឯកោពីគ្នា ក្នុងតំបន់ផ្សេងៗក្នុងពិភពលោក។ តាំងពីសតវត្សរ៍ទី ១៩ មក និងជាពិសេសនៅសតវត្សរ៍ទី ២០ ដោយសារតែមានការរីកសាយនៃការសិក្សាស្រាវជ្រាវគណិតវិទ្យា និងសកលភាវូបនីយកម្ម បានធ្វើឱ្យភាពឯកោនៃការស្រាវជ្រាវគណិតវិទ្យាមានការប្រែប្រួល។
ប្រវត្តិនៃគណិតវិទ្យា: បុរេប្រវត្តិ

បុរេប្រវត្តិ 
ឆ្អឹងអុីសាងកូ ដែលមានអាយុកាលជាង ២០ ០០០ ឆ្នាំត្រូវបានគេចាត់ទុកថាគឺជាការចេះដឹងអំពីចំនួនបឋមនិងប្រមាណវិធីគុណដំបូងបំផុត ប៉ុន្តែការបកស្រាយនេះនៅតែជាកម្មវត្ថុនៃការជជែកដេញដោល។ នៅឆ្នាំ ២ ៦០០ មុនគ.ស. ស្ថាបត្យកម្មនៃពួកអេហ្ស៊ីបបង្ហាញថាពួកគេមានចំណេះដឹងយ៉ាងជ្រៅជ្រះខាងធរណីមាត្រ។
ប្រវត្តិនៃគណិតវិទ្យា: ស៊ុយមែ និងបាប៊ីឡោន

ស៊ុយមែ និងបាប៊ីឡោន

ការបង្កើតប្រព័ន្ធសម្រាប់សរសេរដំបូងបំផុត ត្រូវបានគេគិតថាបានចាប់ផ្ដើមនៅស៊ុយមែ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅអាងនៃទន្លេទីគ () និងអ៊ុយប្រាត () ក្នុងមេសូប៉ូតាមី។ ប្រព័ន្ធសរសេរនេះដែលស្គាល់ជាភាសាបារាំងថា  ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីជួយសម្រួលសម្រាប់ការបង្កើតប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ និងពាណិជ្ជកម្ម។ ជាមួយគ្នានឹងការកកើតអក្សរនេះដែរ គណិតវិទ្យាសម្រាប់ប្រើប្រាស់ (សេដ្ឋកិច្ច, ការគណនាផ្សេងៗ) បានចាប់កំណើតឡើង។ ប្រព័ន្ធរបាប់ដំបូងបំផុតក៏បានកកើតឡើង គឺប្រព័ន្ធគោល ៦០ ()។ អស់រយៈពេលជិតពីរពាន់ឆ្នាំ គណិតវិទ្យាបានកកើត និងរីកចម្រើនឡើងនៅតំបន់ស៊ុយមែ អាកាដ និងបាប៊ីឡោន។ គេបានរកឃើញក្ដារបន្ទះដែលមានតារាងលេខ និងការណែនាំ មកពីសម័យកាលនេះ។ ហើយនៅនីពួរ () (ចម្ងាយ ១០០ គ.ម ពី បាកដាដ) បន្ទះក្ដារសាលារៀន ដែលបន្សល់ទុកពីសម័យកាលប៉ាឡេអូ-បាប៊ីឡោន () ត្រូវបានគេរកឃើញនៅសតវត្សរ៍ទី ១៩។បេសកកម្មស្រាវជ្រាវនៅបាប៊ីឡោន មើលឯកសារនេះ  (ភាសាបារាំង)។ [បណ្ណសារ] យើងដឹងថាពួកគេមិនត្រឹមតែអាចគណនាប្រមាណវិធីទាំងបួននោះទេ ប៉ុន្តែពួកគេក៏ចេះធ្វើការគណនាដែលមានភាពលំបាកមួយចំនួនទៀតយ៉ាងច្បាស់លាស់ផងដែរ ដូចជាអាល់កូរីតសម្រាប់គណនាឫសការេក្ដារ YBC 7289 បង្ហាញថាពួកគេដឹងពីតម្លៃប្រហែលនៃឫសការេនៃពីរ ដល់ខ្ទង់ភាគមួយលាន។ ឫសគូប និងការគណនាសមីការដឺក្រេទី២។ ដោយពួកគេគណនាផលចែកដោយគុណជាមួយនឹងលេខច្រាស តារាងបង្ហាញពីលេខច្រាសដើរតួយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ការគណនារបស់ពួកគេ។ ពួកគេបានរកឃើញលេខច្រាសនៃលេខមានប្រាំមួយខ្ទង់ក្នុងប្រព័ន្ធគោលហុកសិប យ៉ាងច្បាស់លាស់។ក្ដារនៅនីពួរ។ គេក៏បានរកឃើញក្ដារបន្ទះផ្សេងៗទៀត ដែលបានសរសេរពីបញ្ជីនៃការេរបស់ចំនួនគត់រ៉ឺឡាទីប បញ្ជីនៃគូប បញ្ជីគូជ្រុងនៃត្រីកោណកែង ដែលគេស្គាល់ថាជាបញ្ជីគូជ្រុងពីតាគរជាឧទាហរណ៍ ក្ដារ Plimpton 322។ មានន័យថាពួកគេស្គាល់ពីលក្ខណៈនៃត្រីកោណកែងជាងមួយពាន់ឆ្នាំមុនពីតាគរឯណោះ។ ក្ដារមួយចំនួនទៀតដែលគេបានរកឃើញ រៀបរាប់អំពីអាល់កូរីតសម្រាប់ដោះស្រាយបញ្ហាគណិតវិទ្យាពិបាក។

ពួកគេអាចប្រើប្រាស់អាំងទែប៉ូឡាស្យុងលីនេអ៊ែរ ដើម្បីធ្វើការគណនាតម្លៃផ្សេងៗ ដែលគ្មានក្នុងតារាងរបស់ពួកគេ។ គណិតវិទ្យាក្នុងតំបន់នេះបានស្គាល់ភាពរីកចម្រើនបំផុតក្នុងរជ្ជកាលរបស់ហាមួរ៉ាប៊ី (សតវត្សរ៍ទី ១៨ មុនគ.ស)។ នៅជុំវិញ ១០០០ ឆ្នាំមុនគ.ស មានការអភិវឌ្ឍគណិតវិទ្យាទាក់ទងទៅនឹងតារាវិទ្យា។(en) Otto E. Neugebauer, The Exact Sciences in Antiquity , chap. II (Babylonian Mathematics) et chap. V (Babylonian Astronomy).
ប្រវត្តិនៃគណិតវិទ្យា: អេហ្ស៊ីប

អេហ្ស៊ីប
ភស្តុតាង​បញ្ជាក់​ពី​វត្តមាន​នៃ​ការ​សិក្សា​គណិតវិទ្យា​នៅ​អេហ្ស៊ីប​បុរាណ​គឺ ស្លឹកប៉ាពីរុសរ៉ាំង​ (យុគសម័យទី​ពីរ​នៃ​អេហ្ស៊ីប​បុរាណ)​ ដែល​បានសរសេរ​ពីបញ្ហា​ធរណីមាត្រ​មួយ​ចំនួន ព្រមទាំងប៉ាពីរុស​ម៉ូស្គូ (ឆ្នាំ ១៨៥០ មុនគ.ស.) ក៏​ដូច​ជា​សំណេរ​លើ​ស្បែក​សត្វ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ពីខាងត្បូងទៅ Amur (១៦៤០-១៦៨៩)

ពីខាងត្បូងទៅ Amur (១៦៤០-១៦៨៩) 

នៅប្រហែលឆ្នាំ​ ១៦៤០ ទ័ពកូសាក់ស៊ីបេរីបានវាតទីរស់នៅចាប់ពីលើ ភ្នំ ស្តាណូវី រហូតដល់អាងទន្លេ អាមួរ ។ ទឹកដីទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​អះអាងដោយ​ពួក ម៉ាន់ជូ ថាជាទឹកដីរបស់ខ្លួន ដោយនៅ​ពេលនោះពួកនេះ​ទើប​តែ​ចាប់​ផ្តើម​ច្បាំង​ដណ្តើម​យក​ប្រទេស​ចិន ( រាជវង្ស ឆេង )។ នៅឆ្នាំ ១៦៨៩ ជនជាតិរុស្ស៊ីត្រូវបានរុញច្រានត្រឡប់មកវិញនៅលើភ្នំវិញ ហើយភ្នំស្តាណូវី ស្ថិតនៅជាព្រំដែនរុស្ស៊ី - ចិនពី សន្ធិសញ្ញា នែឈីង (១៦៨៩) ដល់ សន្ធិសញ្ញា អៃគុន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៩ ។ សម្រាប់សេចក្តីពិស្តារសូមមើល ជម្លោះព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី ។ R. A. Pierce, Eastward to Empire: Exploration and Conquest on the Russian Open Frontier, to 1750 (Montreal, 1973).
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ការពង្រីករបស់រុស្សីទៅខាងកើតតាមបណ្តោយគែមខាងត្បូងនៃស៊ីបេរី

ការពង្រីករបស់រុស្សីទៅខាងកើតតាមបណ្តោយគែមខាងត្បូងនៃស៊ីបេរី 
ការពង្រីកទឹកដីរបស់រុស្ស៊ីនៅស៊ីបេរី ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ព្រៃដោយសារតែ ទ័ពកូសាក់ មានជំនាញក្នុងការធ្វើដំណើរក្នុងព្រៃ ហើយមានបំណង ស្វែងរករោមសត្វ ខណៈពេលដែលអ្នកស្រុកព្រៃមានភាពទន់ខ្សោយ ហើយពួកពនេចរស្តេពនេះ ចូលចិត្តធ្វើសង្រ្គាម។ នៅភាគខាងលិច ស៊ីបេរីមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងវាលស្មៅកាហ្សាក់ស្ថាន។ ភាគខាងជើងនៃអ្វីដែលឥឡូវនេះគឺម៉ុងហ្គោលី មានភ្នំ បឹង បៃកាល់ និងភ្នំជាច្រើនទៀតរហូតដល់ ទន្លេ អាគុន ដែលបំបែក ត្រង់បៃកាលា ពី ម៉ាន់ជូរី ។ ភាគខាងលិចនៃស៊ីបេរី ប្រទេសរុស្ស៊ី បានពង្រីកបន្តិចម្តងៗចុះពីទន្លេវ៉ុលហ្គា ជុំវិញភាគខាងត្បូងអ៊ុយរ៉ាល់ និងចេញទៅវាលទំនាបកាហ្សាក់ស្ថាន។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ទំនាក់ទំនងដំបូង

ទំនាក់ទំនងដំបូង 
ចាប់ពីសម័យពួក គៀវ រូស មានការជួញដូរ (រោមសត្វនិងទាសករ) ចុះពីទន្លេវ៉ុលហ្គា ដល់សមុទ្រកាសព្យែន និង ពែក្ស។ ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មក្រោយមកបានពង្រីកភាគអាគ្នេយ៍ ទៅផ្លូវពាណិជ្ជកម្មអាស៊ីសំខាន់ៗនៅ ប៊ូខារ៉ា ។ នៅក្រោមនឹមម៉ុងហ្គោល ព្រះអង្គម្ចាស់រុស្ស៊ីតែងតែធ្វើដំណើរទៅកាន់ សារៃ ដើម្បីទទួលការតែងតាំង។ នៅពេលដែល ម៉ាកូ ប៉ូឡូ ត្រឡប់មកពីប្រទេសចិនវិញ គាត់បានលើកឡើងពីប្រទេសរុស្ស៊ីថាជាប្រទេសមិនច្បាស់លាស់មួយនៅភាគខាងជើងឆ្ងាយ។ នៅឆ្នាំ ១៤៦៦/៧៣ អាហ្វាណាស៊ី នីគីទីន បានធ្វើដំណើរទៅភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសឥណ្ឌា ហើយបានបន្សល់ការកត់សម្គាល់ដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយ។ បន្ទាប់ពីអង់គ្លេស បានទៅដល់ សមុទ្រស អង់តូនី ចេនគិនសុន បានធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ ម៉ូស្គូវី ទៅ ប៊ូខារ៉ា ។ នៅឆ្នាំ ១៦០៨ ស្តេចត្រាញ់នៃ តុម បានព្យាយាម ហើយបរាជ័យក្នុងការទៅដល់ប្រទេសចិនតាមរយៈ អាល់តាន់ ខាន់ នៅភាគខាងលិចម៉ុងហ្គោលី។ នៅឆ្នាំ ១៦១៦ ការប៉ុនប៉ងលើកទីពីរបានទៅដល់ត្រឹមស្តេចខាន់ (វ៉ាស៊ីលី​ ទ្យូមើណេត និង អាយវ៉ាន់ ពែត្លីន) ។ ជនជាតិរុស្សីដំបូងគេដែលបានទៅដល់ទីក្រុងប៉េកាំងគឺប្រហែលជា អាយវ៉ាន់ ពែត្លីន ក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨/១៩ ។

បន្ទាប់ពីជនជាតិរុស្ស៊ីបានទៅដល់ ត្រង់បៃកាលា ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ ១៦៤០ ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មមួយចំនួនបានលូតលាស់ ប៉ុន្តែមិនមានកំណត់ត្រាបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់។ នាពេលនោះមានផ្លូវចំនួនបី៖ ១) ទន្លេ អ៊ីទីស និងខាងកើតឆ្លងកាត់ ឌ្សុងហ្គារា និងម៉ុងហ្គោលី ២) បឹងបៃកាល់ ទន្លេ សេលេនហ្គា និងភាគអាគ្នេយ៍ (ខ្លីបំផុត) និង ២) បឹងបៃកាល់ ខាងកើតទៅ នែឈីង និងភាគខាងត្បូង (យឺតប៉ុន្តែមានសុវត្ថិភាព) ។

ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី-ចិនដំបូងមានការលំបាកដោយសារហេតុផលបីយ៉ាង៖ ការមិនដឹងថាមានវត្តមានប្រទេសទាំងពីរទៅវិញទៅមក កង្វះភាសាសាមញ្ញ និងជនជាតិចិនចង់ចាត់ទុកជនជាតិរុស្សីជាពួកព្រៃត្រូវលើកសួយសារអាករមកខ្លួន ដែលជាអ្វីដែលជនជាតិរុស្ស៊ីមិនព្រមទទួលយក និងមិនទាន់យល់ច្បាស់។ បញ្ហាភាសាត្រូវបានដោះស្រាយនៅពេលដែលជនជាតិរុស្ស៊ីចាប់ផ្តើមបញ្ជូនជនជាតិលោកខាងលិចដែលនិយាយភាសាឡាតាំងដែលអាចនិយាយទៅកាន់ អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា ចេស្វីត នៅ ទីក្រុងប៉េកាំង ។

នៅឆ្នាំ ១៦៥៤ ហ្វីអូដ័រ បាយកូវ ត្រូវបានបញ្ជូនជារាជទូតដំបូង ប៉ុន្តែបេសកកម្មរបស់គាត់បានបរាជ័យ ដោយសារតែគាត់មិនមានឆន្ទៈក្នុងការអនុវត្តតាមច្បាប់នៃការទូតចិន។ សេតគូល អាប្លីន ជនជាតិអាស៊ីកណ្តាល ដែលបម្រើរាជការរុស្ស៊ីបានធ្វើដំណើរទៅ ប៉េកាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៦៥៥ ១៦៥៨ និង ១៦៦៨ ។ ជាក់ស្តែងនៅក្នុងដំណើរទីបីរបស់គាត់ដែល ធ្វើឲ្យពួកម៉ាន់ជូ បានដឹងថាមនុស្សទាំងនេះមកពីភាគខាងលិចគឺដូចគ្នាទៅនឹងពួកដែលកំពុងលុកលុយ អាមួរ ដែរ។ នៅឆ្នាំ ១៦៧០ នាវា នែឈីង បានបញ្ជូន អ៊ីកណាទី​ មីឡូវ៉ាណូវ ទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំង (គាត់ប្រហែលជាជនជាតិរុស្ស៊ីដំបូងគេដែលឆ្លងកាត់ម៉ាន់ជូរី) ។ រាជទូតបន្ទាប់គឺ នីកូឡេ មីឡេស្គូ (១៦៧៥-៧៨) ក៏មិនទទួលបានជោគជ័យដែរ។ ក្រោយ​ពី​ឈ្លោះ​ប្រកែក​គ្នា​មិន​បាន​ផ្លែផ្កា​ជាច្រើន​ខែ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្រៀន​ អំពី​អាកប្បកិរិយា​ត្រឹមត្រូវ​ដែលពួកសួយសារអាករព្រៃត្រូវធ្វើ ហើយ​បញ្ជូន​មកស្រុកវិញ។ បន្ទាប់ពីការកាន់កាប់ អាល់បាហ្ស៊ីន ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៥ ជនជាតិរុស្សីពីរបីនាក់ដែលជាទូទៅហៅថា ពួកអាល់បាហ្ស៊ីន បានតាំងទីលំនៅក្នុងទីក្រុងប៉េកាំង ហើយពួកគេបង្កើត វិហារគ្រិស្តអក់តូដក់របស់ចិន ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: សន្ធិសញ្ញា ខ្យារខ្តារ (១៧២៩)

សន្ធិសញ្ញា ខ្យារខ្តារ (១៧២៩) 
នៅ​មុន​ពេល​សោយទីវង្គត សេ្តចភីទ័រទី១ បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​ព្រំដែន។ លទ្ធផលគឺ សន្ធិសញ្ញា ខ្យារខ្តារ ។ សន្ធិសញ្ញានេះបានកំណត់ព្រំដែនភាគខាងជើងនៃអ្វីដែលឥឡូវនេះគឺម៉ុងហ្គោលី (លើកលែងតែ ទូវ៉ា ) ហើយបានបើកការជួញដូរ រទេះអូដ្ឋ ខ្យារខ្តារ ភាគអាគ្នេយ៍ដល់ទីក្រុងប៉េកាំង។

តម្រូវការសម្រាប់ការប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នារវាងពាណិជ្ជកររុស្ស៊ី និងចិននៅ ខ្យារខ្តារ និងកន្លែងផ្សេងទៀតបានបណ្តាលឱ្យមានការវិវត្តនៃភាសាភីដជីនមួយ ដែលត្រូវបានស្គាល់ដោយអ្នកភាសាវិទ្យាថា ភាសាភីដជីនខ្យារខ្តារ រុស្សុី ចិន ។ 

សន្ធិសញ្ញា នែឈីង និង ខ្យារខ្តារ គឺជាមូលដ្ឋាននៃទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី-ចិន រហូតដល់ សន្ធិសញ្ញា អៃគុន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ ។ ព្រំដែនឋិតថេរបានជួយចិនឱ្យទទួលបានការគ្រប់គ្រងពេញលេញនៃ ម៉ុងហ្គោលីខាងក្រៅ និងកាន់កាប់ ស៊ីនជាំង នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧៥៥ ។ ពាណិជ្ជកម្មរុស្ស៊ី - ចិនបានផ្លាស់ប្តូរពី នែឈីង ទៅ ខ្យារខ្តារ ហើយពាណិជ្ជកម្មនៅនែឈីង បានបាត់នៅប្រហែលឆ្នាំ ១៧៥០ ។ (ពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកនៅក្នុងតំបន់នេះបានផ្លាស់ប្តូរទិសខាងកើតទៅកាន់ទីក្រុងព្រំដែនមួយហៅថា ត្ស៊ូរូខៃទូ នៅលើទន្លេ អាគុន) ។ Peter C. Perdue, "Boundaries and trade in the early modern world: Negotiations at Nerchinsk and Beijing." Eighteenth-Century Studies (2010): 341-356.
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ទួគីស្ថាន

ទួគីស្ថាន 
បន្ទាប់ពីជនជាតិរុស្ស៊ីបានទៅដល់ តូបុល ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៥ វាជារឿងធម្មតាក្នុងការបន្តឡើងលើ ទន្លេ អ៊ីទីស ទៅកាន់ជម្រាលភ្នំកាហ្សាក់ ភាគខាងជើងនៃ បឹងបាល់កាស ទៅ ឌ្សុងហ្គារា និងភាគខាងលិចម៉ុងហ្គោលី ដែលជាផ្លូវដែល ហ្វីអូដ័រ បៃកូវ ប្រើដើម្បីទៅដល់ប្រទេសចិន។ នៅឆ្នាំ ១៧១៤ ភីទ័រទី១ បានបញ្ជូន អាយវ៉ាន់ ប៊ូខូត ជាមួយនឹងកងទ័ព ១៥០០ រួមទាំងអ្នករុករករ៉ែស៊ុយអែតដែលជាអ្នកទោសសង្រ្គាមឡើងទៅ អ៊ីទីស ទៅកាន់ បឹងហ្សៃសាន ដើម្បីស្វែងរកមាស។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ គាត់បានធ្វើដំណើរទៅទន្លេម្តងទៀតជាមួយនឹងកម្មករចំនួន ៣០០០ នាក់ ដើម្បីសាងសង់បន្ទាយ។ ត្សេវ៉ាង រ៉ាប់តាន់ (ឬ ត្សេរេន ដុនដុក) នៃ នគរ ហ្ស៊ុងហា បានវាយប្រហារពួកគេហើយបានដេញពួកគេត្រឡប់ទៅ អ៊ុម ។ នៅឆ្នាំ ១៧២០​បេសកកម្មមួយនៅក្រោម អាយវ៉ាន់ លីខារេវ បានកាន់កាប់ទន្លេហើយបានបង្កើតការតាំងទីលំនៅអចិន្រ្តៃយ៍នៅ អូស្កើមេន ខាងលិចបឹង។ ទន្ទឹមនឹងនេះដែរពួកហ្ស៊ុងហា ត្រូវទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរពីពួកម៉ាន់ជូ ហើយត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទីបេ។ នៅឆ្នាំ ១៧២១ ដល់ ១៧២៣ ស្តេចភីទ័រ បានបញ្ជូន អាយវ៉ាន់ អ៊ុនកូវស្គី ដើម្បីព្យាយាមចរចារអំពីសម្ព័ន្ធភាព។ មូលហេតុចម្បងនៃការបរាជ័យគឺថា ឡូរ៉ង់ ឡង់ នៅ សេលេនហ្គីន បានប្រគល់ជនភៀសខ្លួនម៉ុងហ្គោលមួយចំនួនទៅពួកម៉ាន់ជូ ដែលជាផ្នែកមួយនៃការកសាងសន្ធិសញ្ញាខ្យារខ្តារ ។ នៅឆ្នាំ ១៧៥៥ ពួកឆេងបានបំផ្លាញសំណល់នៃ នគរហ្ស៊ុងហា ហើយបង្កើតព្រំដែនរុស្ស៊ី - ចិននៅ ស៊ីនជាំង ។ តំបន់​នេះ​មិន​មានសកម្មភាព​ម្តង​ទៀត​ទេ​រហូត​ដល់​ការធ្វើសញ្ជ័យ​របស់​រុស្ស៊ី​លើ​ទួគីស្ថាន ។ Nicholas Vakar, "The Annexation of Chinese Turkestan." Slavonic and East European Review 14.40 (1935): 118–123.
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ជំនួបនៅអាស៊ីកណ្តាល

ជំនួបនៅអាស៊ីកណ្តាល 
នៅពេលដែលចក្រភពចិន បានបង្កើតការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន លើ ស៊ីនជាំង ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៥០ ហើយចក្រភពរុស្ស៊ីបានពង្រីកចូលទៅក្នុង ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន នៅដើម និងពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ តំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពទាំងពីរបានជួបគ្នានៅក្នុងអ្វីដែលសព្វថ្ងៃនេះគឺ កាហ្សាក់ស្ថានខាងកើត និងស៊ីនជាំងខាងលិច។ សន្ធិសញ្ញា គុលចា ឆ្នាំ ១៨៥១ បានធ្វើឱ្យពាណិជ្ជកម្មមានភាពស្របច្បាប់រវាងប្រទេសទាំងពីរនៅក្នុងតំបន់។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី

ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី 
នៅឆ្នាំ ១៨៥៨ កំឡុង សង្គ្រាមអាភៀនលើកទីពីរ ប្រទេសចិនកាន់តែទន់ខ្សោយជា " បុរសឈឺនៃអាស៊ី " ខណៈពេលដែលរុស្ស៊ី បានពង្រឹង ហើយទីបំផុតបានបញ្ចូលច្រាំងខាងជើងនៃទន្លេអាមួរ និងឆ្នេរសមុទ្រចុះទៅព្រំដែនកូរ៉េក្នុង " សន្ធិសញ្ញាមិនស្មើភាព " នៃ សន្ធិសញ្ញាអៃគុន ។ សន្ធិសញ្ញាអៃគុន (១៨៥៨) និង អនុសញ្ញា ប៉េកាំង (១៨៦០) ។ រុស្ស៊ី និង​ជប៉ុន​បាន​កាន់កាប់​កោះ សាខាលីន ។

សង្គ្រាម ម៉ាន់ហ្សា (១៨៦៨) គឺជាការប៉ុនប៉ងលើកដំបូងដោយរុស្ស៊ីដើម្បីបណ្តេញជនជាតិចិនចេញពីទឹកដីដែលខ្លួនគ្រប់គ្រង។ Sergey Glebov, "Between Foreigners and Subjects: Imperial Subjecthood, Governance, and the Chinese in the Russian Far East, 1860s–1880s." Ab imperio 2017.1 (2017): 86–130 online. អរិភាពបានផ្ទុះឡើងជុំវិញទីក្រុងនៃឈូងសមុទ្រភីទ័រឡឺហ្រ្កង់  ទីក្រុង វ្ល៉ាឌីវ៉ូស្តុក នៅពេលដែលជនជាតិរុស្ស៊ីព្យាយាមបិទប្រតិបត្តិការរុករករ៉ែមាស និងបណ្តេញកម្មករចិននៅទីនោះ។  ជនជាតិចិនបានទប់ទល់នឹងការប៉ុនប៉ងរបស់រុស្ស៊ីដើម្បីដណ្តើមយកកោះអាស្កូល ហើយជាការឆ្លើយតប ស្ថានីយយោធារុស្ស៊ីចំនួនពីរ និងទីប្រជុំជនរុស្ស៊ីចំនួនបីត្រូវបានវាយប្រហារដោយជនជាតិចិន ហើយរុស្ស៊ីបានបរាជ័យក្នុងការបណ្តេញជនជាតិចិន។ 

 ស្ថានភាពពិសេសរបស់រុស្ស៊ី 
មិនដូចបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចផ្សេងទៀត ដែលត្រូវប្រឈមនឹងរាជការឆេងក្នុងបញ្ហាឋានៈជារដ្ឋអធិបតេយ្យស្មើមុខស្មើមាត់គ្នា ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយស្ថាប័នរដ្ឋបាល ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចការបរទេសរបស់ មហាឆេង (លីហ្វាន់ យន់) និងព្រឹទ្ធសភារុស្ស៊ី (ស៊ីណាត)។ មិនដូចប្រទេសហូឡង់ និងព័រទុយហ្គាល់ក្នុងសតវត្សទី ១៨ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធសួយសារអាករ  ប្រទេសរុស្ស៊ីអាចធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយផ្ទាល់ជាមួយទីក្រុងប៉េកាំង ហើយទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេស្ថិតនៅក្រោមយុត្តាធិការរបស់មន្ត្រីព្រំដែនម៉ុងហ្គោលី និងម៉ាន់ជូ។  ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបង្កើតបេសកកម្មគ្រិស្តអ័រតូដក់នៅទីក្រុងប៉េកាំងនៅដើមសតវត្សទី ១៨​ ហើយអាចគេចផុតពីការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រឆាំងនឹងពួកគ្រិស្តសាសនានៃរាជវង្សឆេង ។