គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: '''បរិច្ឆេទទី៦៖ ចរិយាបរិច្ឆេទ'''

បរិច្ឆេទទី៦៖ ចរិយាបរិច្ឆេទ 

 ប្រភេទរបស់ចរិយា 
           ឥឡូវនេះ កាលបើលោកឤចារ្យដែលព្រះយោគីនៅឤស្រ័យជាមួយ បានសង្កេតឃើញនូវចរិយារបស់ យោគីរូបនោះជាច្រើនខែកន្លងមក ព្រមទាំងបានកំណត់នូ់វកម្មដ្ឋានដែលសមរម្យសំរាប់យោគីរូបនោះរួចហើយ លោកជាឤចារ្យក៏នឹងចាប់ផ្ដើមប្រៀនប្រដៅតទៅ។

           ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា“ចរិយា” បានដល់ចរិយាទាំង១៤ប្រការគឺ រាគចរិយា ទោសចរិយា មោហចរិយា សទ្ធាចរិយា ពុទ្ធិចរិយា វិតក្កចរិយា រាគទោសចរិយា រាគមោហចរិយា ទោសមោហចរិយា រាគទោសមោហចរិយា សទ្ធាពុទ្ធិចរិយា សទ្ធាវិតក្កចរិយា​ ពុទ្ធិវិតក្កចរិយា និង សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិយា។

           ម៉្យាងទៀត ចរិយាដទៃក្រៅពីនេះនៅមានទៀត ដូចជាតណ្ហាចរិយា ទិដ្ឋិចរិយា និង មាន:ចរិយា ជា ដើម។ ចំពោះលោភ:និងចរិយាដែលនៅសល់ពីនោះ មានអត្ថន័យមិនខុសពីចរិយាដែលពោលពីខាងលើនោះ ទេ[i]។

 បុគ្គល ១៤ប្រភេទ 
           ចំណែកឯបុគ្គលក៏មាន១៤ប្រភេទដែរ ដែលត្រូវគ្នាជាមួយនឹងចរិយាទាំង១៤ ដូចតទៅនេះ៖

១-         រាគចរិតបុគ្គល

២-         ទោសចរិតបុគ្គល

៣-        មោហចរិតបុគ្គល

៤-         សទ្ធាចរិតបុគ្គល

៥-         ពុទ្ធិចរិតបុគ្គល

៦-         វិតក្កចរិតបុគ្គល

៧-        រាគទោសចរិតបុគ្គល

៨-         រាគមោហចរិតបុគ្គល

៩-         ទោសមោហចរិតបុគ្គល

១០-       រាគទោសមោហចរិតបុគ្គល

១១-       សទ្ធាពុទ្ធិចរិតបុគ្គល

១២-       សទ្ធាវិតក្កចរិតបុគ្គល

១៣-      ពុទ្ធិវិតក្កចរិតបុគ្គល

១៤-       សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិតបុគ្គល[ii]

        

         ដូច្នេះ បុគ្គលដែលជាអ្នកមានរាគចរិត  បុគ្គលដែលជាអ្នកមានរាគមោហចរិត និងបុគ្គលដែលជាអ្នក មានរាគទោសមោហចរិត ហៅថាបុគ្គលមានរាគចរិត។

           បុគ្គលដែលមានរាគចរិយាជាប្រចាំហើយដែលរាគ:នោះចេះតែកើនឡើងៗ  ហៅថារាគចរិយា។ ចរិយា ដទៃទៀតក៏គប្បីវែកញែកដោយវិធីនេះផងដែរចុះ។

 ចរិតទាំង១៤ បំព្រួញមកនៅត្រឹមតែ៧ 
           បុគ្គល១៤ ឤចបំព្រួញចុះមកនៅតែ៧ប្រភេទដូចតទៅ៖

១-         រាគចរិត និងសទ្ធាចរិត រួមមកនៅតែមួយ

២-         ទោសចរិត និងពុទ្ធិចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៣-        មោហចរិត និងវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៤-         រាគទោសចរិត និងសទ្ធាពុទ្ធិចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៥-         រាគមោហចរិត និងសទ្ធាវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៦-         ទោសមោហចរិត និងពុទ្ធិវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ

៧-        រាគទោសមោហចរិត និងសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិត រួមមកនៅតែមួយ

បុ          ព្រោះហេតុអ្វី ទើបរាគចរិតបុគ្គល រួមមកនៅជាមួយសទ្ធាចរិតបុគ្គល?

វិ          បុគ្គលរាគចរិត កាលបើធ្វើកុសល រមែងមានសទ្ធាខ្លាំងក្លា ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះទោរទន់ទៅរករាគ:។ ម៉្យាងវិញទៀតរាគ:និងសទ្ធា មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នាបីប្រការគឺ: ការប្រកាន់ខ្ជាប់ ការស្វះស្វែងរកអំពើ ល្អ និងការមិនស្អប់ខ្ពើម។

           ក្នុងទីនេះ “រាគ:” បានដល់ចេតនាក្នុងតណ្ហា។ “សទ្ធា” បានដល់ចេតនាក្នុងអំពើល្អ។ “រាគ:” បានដល់ការ​ស្វែងរកនូវអ្វីដែលល្អខាងតណ្ហា ឯ“សទ្ធា“ បានដល់ការស្វែងរកនូវអ្វីដែលល្អខាងសីលធម៌។ “រាគ:” មានលក្ខណ: មិនលះបង់នូវអ្វីដែលឤក្រក់ ឯ“សទ្ធា”មានលក្ខណ:មិនលះបង់នូវអ្វីដែលល្អ។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានរាគចរិត ក្លាយ ទៅជាអ្នកដែលមានសទ្ធាចរិតដែរ។

បុ          ព្រោះហេតុអ្វីទើបទោសចរិតបុគ្គល ទៅនៅរួមជាមួយ ពុទ្ធិចរិតបុគ្គល?

វិ        ចំពោះបុគ្គលទោសចរិត កាលបើធ្វើកុសល រមែងមានពុទ្ធិ(បញ្ញា)ខ្លាំងក្លា ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះទោរទន់ ទៅរកទោស:។    

           ម៉្យាងវិញទៀត ទោស:និងពុទ្ធិ មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នាបីប្រការគឺ: ការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ការស្វែងរក កំហុស និងការលះបង់ចេញ។            

           បុគ្គលទោសចរិតមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងអ្វីដែលល្អទេ ដូចគ្នានឹងបុគ្គលពុទ្ធិចរិតដែលមិនប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងអ្វី ដែលឤក្រក់ដែរ។ បុគ្គលទោសចរិតតែងព្យាយាមរកកំហុស រីឯបុគ្គលពុទ្ធិចរិតតែងតែព្យាយាមរកទោស[iii]នៃការ ប្រព្រឹត្ដិខុស។ បុគ្គលទោសចរិតតែងតែបដិសេធអ្នកដទៃ ដូចគ្នានឹងបុគ្គលពុទ្ធិចរិតរមែងបដិសេធអ្វីៗដែលចេះតែ ព្រមតាម។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានទោសចរិត ក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានពុទ្ធិចរិតដែរ ព្រោះប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។

បុ          ព្រោះហេតុអ្វីទើបអ្នកដែលមានមោហចរិត រួមមកនៅជាមួយអ្នកដែលមានវិតក្កចរិតដែរ?

វិ          ចំពោះបុគ្គលមោហចរិតដែលព្យាយាមធ្វើអំពើជាកុសល វិតក្ក:តែងតែកើនឡើង ព្រោះគុណសម្បត្ដិនេះ ទោរទន់ទៅរកមោហ: និងព្រោះប្រាសចាកនូវសទ្ធានិងបញ្ញា។

           ម៉្យាងវិញទៀត មោហ:និងវិតក្ក: មានលក្ខណ:ស្រដៀងគ្នា២ប្រការគឺ:គ្មានស្ថិរភាព និងមានការកំរើក។ បានជាមោហ:មិនមានសេចក្តីស្ងប់ ពីព្រោះត្រូវទទួលការរុកកួន ក៏ដូចជាវិតក្ក:ដែលមិនមានសេចក្តីស្ងប់ ក៏ព្រោះ តែចេះតែពីគិតពីនេះពីនោះច្រើនយ៉ាង។ មោហ:មានចលនាដោយមិនមានទិសដំបន់ ឯវិតក្ក:ធ្វើចលនាដោយមិន ប្រាកដប្រជា។ ដូច្នេះអ្នកដែលមានមោហចរិតក្លាយទៅជាអ្នកដែលមានវិតក្កចរិតដែរ ព្រោះប្រហាក់ប្រហែលគ្នា។

           ចំពោះចរិតដទៃក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីប្រៀបធៀបឲ្យឃើញបានក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរចុះ។ បុគ្គលទាំងអស់ បំព្រួញមកនៅសល់តែបុគ្គល៧ចរិត ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

 វិធីហ្វឹកហាត់ 
បុ        ក្នុងបុគ្គលទាំង៧ប្រភេទនេះ ប្រភេទណារហ័សហ្វឹកហាត់បាន ប្រភេទណាមិនងាយហ្វឹកហាត់បាន?

វិ        បុគ្គលមានរាគចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានសទ្ធាមាំមួន និងមិនសូវមាន មោហ:និងវិតក្ក:។

           បុគ្គលមានទោសចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានបញ្ញាមាំមួន និងមិន សូវមានមោហ: និងវិតក្ក:។ 

           បុគ្គលមានមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បានព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ សម្បូរទៅដោយមោហ:និង វិតក្ក: ព្រមទាំងមិនសូវមានសទ្ធានិងបញ្ញា។

           បុគ្គលមានរាគទោសចរិត ហ្វឹកហាត់បានរហ័សព្រោះងាយស្រួលក្នុងការណែនាំ មានសទ្ធានិងបញ្ញា មាំមួន និងមិនសូវមានមោហ:និងវិតក្ក:។

           បុគ្គលមានរាគមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បា់នព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ មិនមានសទ្ធា និងសម្បូរ ទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។

           បុគ្គលមានទោសមោហចរិត មិនងាយហ្វឹកហាត់បា់នព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ ខ្វះបញ្ញា និងសម្បូរ ទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។

           បុគ្គលដែលមានចរិតបីស្មើគ្នា(បុគ្គលដែលមានរាគទោសមោហចរិត និងបុគ្គលដែលមានសទ្ធាពុទ្ធិវិតក្ក ចរិត) មិនងាយហ្វឹកហាត់បានព្រោះលំបាកក្នុងការណែនាំ មិនមានបញ្ញា និងសម្បូរទៅដោយមោហ:និងវិតក្ក:។

 ចរិតទាំង៧ បំព្រួញមកនៅតែ៣ 
           បុគ្គលទាំង៧ប្រភេទនេះ ឤចបំព្រួញចុះមកនៅត្រឹមតែ៣ចរិត ទៅតាមកិលេសដែលជាឋាន:ទាំង៣ គឺ បុគ្គលដែលមានរាគចរិត បុគ្គលដែលមានទោសចរិត និងបុគ្គលដែលមានមោហចរិត។

 មូលរបស់ចរិយា 
បុ          អ្វីជាហេតុរបស់ចរិយាទាំង៣ប្រភេទនេះ? ធ្វើដូចម្ដេចទើបនឹងដឹងថាបុគ្គលនេះជារាគចរិត, បុគ្គលនោះ ជាទោសចរិត និងបុគ្គលម្នាក់ទៀតនោះជាមោហចរិត[iv]? តើគេឤចសំគាល់បុគ្គលទាំងនោះតាមការ ស្លៀកពាក់ ឤហារ ទីកន្លែងដេក កន្លែងស្នាក់នៅ និងឥរិយាបថ បានឬទេ?

វិ          កម្មដែលធ្វើក្នុងអតីតកាល ជាហេតុរបស់ចរិយា។ ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា និងទោសនៃរាង កាយទាំងឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយា។ 

បុ          កម្មដែលធ្វើក្នុងអតីតកាល ជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច? 

វិ          បុគ្គលអ្នកដែលបានសន្សំកុសលកម្មក្នុងអតីតជាតិ ដោយឧបាយវិធីដែលគួរឲ្យរាប់ឤន និងបុគ្គលដែល ចុតិកំណើតមកពីស្ថានសួគ៌ មកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះ នឹងកើតជាបុគ្គលដែលមានរាគចរិត។

           បុគ្គលអ្នកដែលបានសន្សំកម្មក្នុងអតីតជាតិដោយការសម្លាប់ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការចាប់ឃុំឃាំងគេ និងអ្នកដែលឡើងមកពីស្ថាននរកឬស្ថានភុជ្ជង្គ(ស្ថានពស់) ពេលមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះ នឹងកើតជាបុគ្គល ដែលមានទោសចរិត។

           បុគ្គលដែលបានសន្សំកម្មក្នុងអតីតជាតិដោយការផឹកស្រវឹងជោកជាំ គេចវេះការសិក្សានិងការសន្ទនា ធម៌ និងបុគ្គលដែលយោនយកកំណើតមកពីពិភពតិរច្ឆាន ពេលមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងលោកនេះនឹងកើតជាបុគ្គល ដែលមានមោហចរិត។ កម្មក្នុងអតីតកាលជាហេតុរបស់ចរិយាមានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះឯង[v]។

 ធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា 
បុ          តើធាតុទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ          កាលបើធាតុដីនិងធាតុទឹកមានបរិមាណច្រើន បុគ្គលនោះជាមោហចរិត។ កាលបើធាតុខ្យល់និងធាតុ ភ្លើង ច្រើន បុគ្គលនោះជាទោសចរិត។ កាលបើធាតុទាំងអស់ស្មើគ្នា បុគ្គលនោះជារាគចរិត។ ធាតុទាំង ឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយា មានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះឯង។

ទោសនៃរាងកាយទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា

បុ          ទោសនៃរាងកាយទាំងឡាយ ជាហេតុរបស់ចរិយាយ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        អ្នកដែលមានស្លេស្ម៍ច្រើនជាងប្រក្រតី ជាអ្នកមានរាគចរិត។ អ្នកដែលមានទឹកប្រម៉ាត់ច្រើនជាងប្រក្រតី ជា អ្នកមានទោសចរិត រីឯអ្នកដែលមានខ្យល់ច្រើនជាងប្រក្រតី ជាអ្នកមានមោហចរិត។ មានកន្លែងខ្លះ បាន បង្រៀនក្នុងន័យម៉្យាងទៀតថា អ្នកដែលមានស្លេស្ម៍ច្រើនជាងប្រក្រតីជាអ្នកមានមោហចរិត រីឯអ្នកដែល មាន ខ្យល់ច្រើនជាងប្រក្រតីជាអ្នកមានរាគចរិត។ ទោសទាំងឡាយជាហេតុរបស់ចរិយា មានសេចក្តី អធិប្បាយ ដោយប្រការដូច្នេះឯង[vi] ។

 លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា 
           (បុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចនោះ) យើងឤចដឹងបានឤស្រ័យលើលក្ខណ:ចរិយា៧ប្រការ ពោលគឺដោយ លក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូប(វត្ថុ) កិលេស លក្ខណ:នៃការដើរ លក្ខណ:នៃការរគ្រងចីវរ លក្ខណ:នៃការ បរិភោគ ការងារ និងលក្ខណ:នៃការដេក[vii]។

           តើយើងឤច“ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការដែលបុគ្គលនោះសម្លឹងមើលរូប” យ៉ាងដូចម្ដេច? បុគ្គលរាគចរិត បើសម្លឹងមើលរូបណាមួយគឺហាក់ដូចជាគេមិនដែលឃើញពីមុនមកសោះ។ បុគ្គលនោះមើលមិន ឃើញការខ្វះខាតរបស់រូបនោះ និងមិនបានពិចារណាពីវត្ថុនោះទេ គឺបុគ្គលនោះនឹងមិនពិចារណាពីគុណសម្បត្ដិ សូម្បីតែបន្ដិចបន្ដួចរបស់រូបនោះឡើយ។ បុគ្គលនោះមិនឤចដកចិត្ដឲ្យរួចពីសេចក្ដីត្រូវការក្នុងរូបនោះបានឡើយ ទោះបីជាក្រោយពេលពិចារណាក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះនៅតែមិនឤចកាត់ចិត្តបាន។ សំរាប់រូបដទៃៗទៀត ក៏ បុគ្គលនោះមានឤកប្បកិរិយាទៅក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បុគ្គលដែលមានលក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូបដូច្នេះ គប្បីដឹងថា បុគ្គលនោះជាអ្នកមានរាគចរិត។

           បុគ្គលទោសចរិត បើសម្លឹងមើលរូបណាមួយគឺសម្លឹងមិនបានយូរទេ ឧបមាហាក់ដូចជានឿយណាយ ខ្លាំងណាស់។ បើសិនជាមានឤរម្មណ៍មួរម៉េផ៉ៅងនោះ បុគ្គលនោះនឹងបង្កការឈ្លោះទាស់ទែងជាមួយអ្នកដទៃជា ញឹកញាប់។ សូម្បីតែវត្ថុនោះល្អយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះមិនសប្បាយចិត្តដែរ ព្រមទាំងបដិសេធចោល ទាំងអស់។ វិថីជីវិតរបស់បុគ្គលនោះត្រូវកំណត់ដោ់យទោសទាំងឡាយ។ សំរាប់រូបដទៃៗទៀត ក៏បុគ្គលនោះមាន ឤកប្បកិរិយាទៅក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បុគ្គលដែលមានលក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូបដូច្នេះ គប្បីដឹងថា បុគ្គល នោះជាអ្នកមានទោសចរិត។

           បុគ្គលមោហចរិត សម្លឹងមើលរូបណាមួយដោយលក្ខណ:ដូច្នេះ: បើអ្នកដទៃធ្វើបាបក៏បុគ្គលនោះជឿ បើអ្នកដទៃធ្វើបុណ្យក៏បុគ្គលនោះជឿ។ បើអ្នកដទៃសរសើរបុគ្គលនោះក៏សរសើរតាម បើអ្នកដទៃបង្អាប់បុគ្គល នោះក៏បង្អាប់តាម ព្រោះបុគ្គលនោះពុំដឹងអ្វីសោះ។ សំរាប់រូបដទៃៗទៀត ក៏បុគ្គលនោះមានឤកប្បកិរិយាទៅក្នុង ទំនងដូចគ្នានេះដែរ។ បុគ្គលដែលមានលក្ខណ:នៃការសម្លឹងមើលរូបដូច្នេះ គប្បីដឹងថាបុគ្គលនោះជាអ្នកមាន មោហចរិត។

           នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដែលបុគ្គលនោះសម្លឹងមើលរូប”។

បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយកិលេសទាំងឡាយ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ           បុគ្គលរាគចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ  ឫស្យា មាន: មាយា សាថេយ្យ: និងសេចក្តីត្រេកត្រឤលក្នុងកាម 

           គុណ។ បុគ្គលទោសចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ កោធ: ព្យាបាទ: មក្ខ: មិច្ឆរិយ: និងឧបនាហ:។ បុគ្គល មោហចរិតមានកិលេស៥ប្រការគឺ ទុព្វច: បមាទ: វិចិកិច្ឆា ឧទ្ធច្ចកុកុច្ច: និងមោហ:។ កិលេសទាំងឡាយ ជាហេតុ របស់ចរិយា មានសេចក្តីអធិប្បាយដោយប្រការដូច្នេះ។       

បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការដើរ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ          បុគ្គលរាគចរិត មានឤការ:ដែលឈានដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរលើកជើង ដើរលឿននិងឈាន ជំហានស្មើៗគ្នា ទាញជើងមកវិញក៏ស្មើ ហើយដាក់ជើ់ងចុះមិនពេញបាតជើងទេ។  ពេលដើរបុគ្គលនោះ លើកជើងឡើងយ៉ាងសមសួន។ បុគ្គលរាគចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរយ៉ាងដូច្នេះ។ 

           បុគ្គលទោសចរិត មានឤការ:ដែលឈានដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរកន្ត្រាក់ជើង ទាំងលើក ឡើងទាំងដាក់ចុះ។ ពេលទម្លាក់ជើងចុះបានពាក់កណ្តាល ជើងទាំងសងខាងក៏ទង្គិចគ្នាឧបមាដូចជាគេជីកដី។ បុគ្គលទោសចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរយ៉ាងដូច្នេះ។ 

           បុគ្គលមោហចរិត មានឤការ:ដែលឈាន ដើរតាមធម្មជាតិរបៀបនេះ: គឺដើរអូសជើង ទាំងពេលលើក និងពេលដាក់ ហើយជើងទាំងពីរប៉ះប្រផិតៗគ្នា។ បុគ្គលមោហចរិត ឤចដឹងបានដោយលក្ខណ:នៃការដើរដូច្នេះ។ 

           នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដើរ” របស់បុគ្គលនោះ។

បុ        តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការរគ្រងចីវរ” ដូចម្ដេច?

វិ          បុគ្គលរាគចរិតមានឤការ:គ្រងចីវរដូចតទៅ: មិនគ្រងចីវរដាច់រយីករយាកទាំងមិនគ្រងចីវរយឺតពេក គ្រង ជាបរិមណ្ឌលនិងមិនធ្លាក់សំយ៉ុងទាបពេក  គ្រងដោយសមសួន និងគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើល។ 

           បុគ្គលទោសចរិត មានឤការ:គ្រងចីវរដូចតទៅ៖ គ្រងចីវរដោយប្រញ៉ាប់ប្រញ៉ាល់ ជាយចីវរលើក ខ្ពស់ពេកមិនជាបរិមណ្ឌល  មិនសមសួន និងមិនគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើលទេ។ បុគ្គលមោហចរិត មានឤការ:គ្រង ចីវរដូចតទៅ៖ គ្រងចីវរយឺតៗ មិនជាបរិមណ្ឌល មិនសមសួន និងមិនគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើលឡើយ។ នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេច ដោយ“លក្ខណ:នៃការគ្រងចីវរ” របស់បុគ្គលនោះ។

បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការបរិភោគ” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ          បុគ្គលរាគចរិត ចូលចិត្ដឤហារដែលឆ្ងាញ់ មានឱជារស និងផ្អែម។ បុគ្គលទោសចរិត ចូលចិត្ដឤហារ ដែល មានរសជាតិជូរ។ បុគ្គលមោហចរិត ចូលចិត្ដឤហារដែលមិនប្រាកដប្រជាថាយ៉ាងណានោះទេ។          

           ម៉្យាងវិញទៀតក្នុងពេលបរិភោគ បុគ្គលរាគចរិតត្រូវការឤហារក្នុងបរិមាណតែសមល្មម ពូតជាដុំមូល មិនធំពេកមិនតូចពេកសមល្មមមួយម៉ាត់ ហើយបរិភោគសន្សឹមៗ បរិភោគដោយពេញចិត្ដនឹងរសជាតិរបស់ ឤហារ។ បើទោះបីជាមិនសូវឆ្ងាញ់ ក៏ពេញចិត្ដនឹងឤហារនោះដែរ។ 

           បុគ្គលទោសចរិត បរិភោគមួយម៉ាត់ៗធំៗ នូវឤហារដែលមិនពូតជាដុំមូល និងធំពេក។ បើឤហារមាន រសជាតិមិនសូវឆ្ងាញ់ ក៏មិនពេញចិត្ដនឹងឤហារនោះឡើយ។

            បុគ្គលមោហចរិត បរិភោគមួយម៉ាត់ៗតូចៗ នូវឤហារដែលមិនពូតជាដុំមូល បៀមឤហារនៅក្នុងមាត់ 

ជ្រុះឤហារខ្លះមកលើកម្រាល មិនមានការប្រុងប្រយ័ត្នក្នុងពេលកំពុងបរិភោគ។ 

           នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការបរិភោគ”។

បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការងារ” ដូចម្តេច?

វិ          បុគ្គលរាគចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងល្អ បោសដោយមិនប្រញាប់ប្រញាល់ មិនធ្វើឲ្យធូលីហុយឬខ្ទាត់ខ្ចាយ ហើយបោសបានស្អាតល្អ។ 

           បុគ្គលទោសចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងបន្ទាន់ ហើយបោសយ៉ាងលឿនពីម្ខាងទៅម្ខាងទៀត ធ្វើឲ្យខ្សាច់ឬ ធូលីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅទាំងសងខាង និងមានសម្លេងគួរឲ្យរំខាន។ បោសបានស្អាត តែមិនស្អាតស្មើគ្រប់កន្លែង។

           បុគ្គលមោហចរិត ចាប់អំបោសយ៉ាងយឺតៗ ពិតមែនតែបោសគ្រប់កន្លែងតែកន្លែងខ្លះក៏បោសមិនស្អាត ឯកន្លែងដែលបោសបានស្អាតហើយ ក៏មិនស្អាតស្មើដែរ។

           បុគ្គលដែលបោកគក់ ជ្រលក់ ដេរ ធ្វើអ្វីៗដោយជាប់លាប់ មិនគិតរវើរវាយ ជាបុគ្គលរាគចរិត។ បុគ្គល ទោសចរិត ធ្វើអ្វីៗមិនជាប់លាប់ តែមិនបណ្ដោយចិត្ដឲ្យគិតរវើរវាយទេ។ បុគ្គលមោហចរិត មានចិត្ដច្របូកច្របល់ ធ្វើអ្វីៗបានច្រើន តែគ្មានមួយណាបានសំរេចទេ។

           នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការងារ”។

បុ          តើយើងឤចស្គាល់ចរិយា ដោយលក្ខណ:នៃការដេក ដូចម្តេច?

វិ        បុគ្គលរាគចរិត រៀបចំទីកន្លែងដេករបស់គេ់ដោយមិនប្រញិបប្រញាប់ និងមានរបៀបរៀបរយល្អ។បុគ្គល នោះផ្ដេកកាយចុះដោយសន្សឹមៗ ហើយដាក់ដៃទៅក្នុងប្រឡោះជើងជើងដែលអង្កុញ។ កាលបើត្រូវគេ ដាស់ ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ ក៏ភ្ញាក់ក្រោកឡើងភ្លាម ហើយឆ្លើយបែបមិនពេញចិត្ដ។ 

           បុគ្គលទោសចរិត ប្រញាប់ប្រញាល់ក្នុងការដេកនៅកន្លែងណាដែលរកបានដោយខ្លួនឯង ឬក៏ដែលគេ ប្រគល់ឲ្យហើយ។ ពេលដេកលក់ ចិញ្ចើមរាងជ្រួញ។ កាលបើត្រូវគេដាស់ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ ក៏ភ្ញាក់ក្រោកឡើងភ្លាម ហើយឆ្លើយដោយសេចក្តីក្រេវក្រោធ។

           បុគ្គលមោហចិត្ត មិនបានរៀបចំទីកន្លែងដេកឲ្យបានរៀបរយទេ ពេលដេកលក់ដៃជើងសន្ធឹង នៅសល់ តែដងខ្លួនដែលគ្របដណ្តប់។ កាលបើត្រូវគេដាស់ឲ្យក្រោកឡើងពេលកណ្ដាលឤធាត្រ មានការរអ៊ូរទាំយ៉ាងយូរ ទើបបានឆ្លើយ។            នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដេក”។

ការគ្រងចីវរ ការបិណ្ឌបាត្រ ការអង្ដុយ ការដេក និងការស្នាក់ឤស្រ័យ

           ភិក្ខុគួរគ្រងចីវរ បិណ្ឌបាត្រ អង្ដុយ ដេក និងរកទីស្នាក់ឤស្រ័យ ដោយឤការ:និងការគិត យ៉ាងដូច ម្តេច? បុគ្គលរាគចរិតគួរគ្រងចីវរដោយសុភាពរាបសា ចីវរមិនត្រូវសំយ៉ុងធ្លាក់ក្រោមពេកទេ ហើយមិនគួរគ្រងចីវរ ដែលមានពណ៌ឆើត។ បុគ្គលគប្បីគ្រងចីវរបែបនេះ។           

           បុគ្គលទោសចរិត គួរគ្រងចីវរដោយការប្រុងប្រយ័ត្ន ចីវរគួរតែបោកគក់ឲ្យស្អាត  និងប្រើពណ៌ដែល ឆើតបន្តិច។ គប្បីគ្រងចីវរជាបរិមណ្ឌល។

           បុគ្គលមោហចរិតគួរគ្រងចីវរតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)។

           បុគ្គលរាគចរិត[viii]  គួរបិណ្ឌបាត្រដោយឤការ:សុភាពរាបសារ មិនគួរតំរង់រកតែឤហារណាដែលស្អាត និងមានរសជាតិឆ្ងាញ់ទេ ហើយគួរទទួលនូវបិណ្ឌបាត្រតែបន្តិចបន្តួចបានហើយ។

           បុគ្គលទោសចរិត ឤចតម្រង់រកតែឤហារណាដែលប្រណីត ស្អាត និងមានរសជាតិ និងឤចបិណ្ឌ បាត្រច្រើនតាមដែលត្រូវការ។

           បុគ្គលមោហចរិត គួរពេញចិត្តនឹងបិណ្ឌបាត្រតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)

           បុគ្គលរាគចរិត គួរដេកនិងអង្ដុយក្រោមម្លប់ឈើ, ក្បែរមាត់ទឹក, ទីតូចដែលជាព្រៃរបោះ នៅដាច់ពីគេ, ក្នុងវិហារដែលកសាងមិនទាន់ហើយ ឬនៅកន្លែងដែលមិនមានគ្រែ។ បុគ្គលគួរដេកនិងអង្ដុយក្នុងទីបែបនោះចុះ។

           បុគ្គលទោសចរិត គួរដេកនិងអង្ដុយក្រោមម្លប់ឈើ, ក្បែរមាត់ទឹ់ក, កន្លែងដែលរាបស្មើ, ក្នុងវិហារដែល កសាងរួចរាល់ហើ់យ ឬទីដែលមានគ្រែនិងកំរាលសំរាប់ដេក។

           បុគ្គលមោហចរិត គួរនៅក្បែរគ្រូបាឤចារ្យ ដើម្បីបានឤស្រ័យជាទីពឹងពំនាក់។

           ទីស្នាក់នៅរបស់បុគ្គលរាគចរិត គួរជាទីដែលមានភេសជ្ជ: និងឤហារសាមញ្ញងាយៗ។ កាលបើចូល ទៅបិណ្ឌបាត្រតាមភូមិ គួរបែរមុខទៅរកពន្លឺព្រះឤទិត្យ និងដើរតំរង់រកកន្លែងណាដែលឤក្រក់ជាទីបំផុត។ បុគ្គល គួរទៅរកទីកន្លែងបែបនេះចុះ។

           ទីស្នាក់នៅរបស់បុគ្គលទោសចរិត គួរជាកន្លែងដែលឤហារ ទឹក សាច់និងភេសជ្ជ: មានគ្រប់គ្រាន់។ កាលបើចូលទៅបិណ្ឌបាត្រតាមភូមិ មិនគួរបែរមុខទៅរកពន្លឺព្រះឤទិត្យ និងគួរដើរទៅកាន់កន្លែងណាដែលអ្នក មានសទ្ធាច្រើនរស់នៅ។ បុគ្គលគួរទៅរកទីកន្លែងបែបនេះចុះ។

           បុគ្គលមោហចរិត គួរមានទីស្នាក់នៅតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)។

           បុគ្គលរាគចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថឈរឬដើរទៅមក។

           បុគ្គលទោសចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថអង្ដុយឬដេក។

           បុគ្គលមោហចរិត គួរប្រកាន់យកនូវឥរិយាបថដើរ ។

 បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង) 
           នៅក្នុងទីនេះ មានពាក្យប្រៀនប្រដៅរាយរងជាច្រើនទៀតគឺ:  បុគ្គលរាគចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ព្រោះមានឤរម្មណ៍ដែលជាទីស្រឡាញ់។ បុគ្គលទោសចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ព្រោះជួបនូវឤរម្មណ៍ដែលមិនជា ទីពេញចិត្ត។ បុគ្គលមោហចរិតឤចកើតសទ្ធាបាន ដោយការមិនបាច់ពិនិត្យពិច័យ។

បុគ្គលរាគចរិតដូចជាអ្នកបំរើ បុគ្គលទោសចរិតដូចជាចៅហ្វាយនាយ រីឯបុគ្គលមោហចរិតដូចជាថ្នាំពិស

បុគ្គលរាគចរិតទទួលការប៉ះទង្ដិចដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច។ បុគ្គលនោះមិន បានលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយទេ។ បុគ្គលទោសចរិត ទទួលការប៉ះទង្ដិចដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាង ច្រើន ហើយបុគ្គលនោះមិនព្រមឲ្យខ្លួនឯងមានមន្ទល្ទិព្រោះកិលេសឡើយ។ បុគ្គលមោហចរិត ទទួលការប៉ះទង្ដិច ដោយសារការមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាងច្រើន។ បុគ្គលនោះមិនបានលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយទេ។

           បុគ្គលរាគចរិត ចូលចិត្តកាមគុណ។

           បុគ្គលទោសចរិត ចូលចិត្តឈ្លោះទាស់ទែង។

           បុគ្គលមោហចរិត ចូលចិត្តភ្លេចសតិ។

ចរិយាបរិច្ឆេទ ចប់
[i] ច្បាប់ភាសាចិន មើលមិនយល់

[ii] ដូចគ្នានឹង ខាងលើដែរ គឺ សទ្ធា ពុទ្ធិ និង វិតក្ក: មានកំរិតប៉ុនគ្នា

[iii] ឤទីនវ:

[iv] Cp. Vis. Mag. 102:  តា បនេតា ចរិយា កឹ និទានា? ៘

[v] Cp. Vis. Mag. 102-3: តត្រ បុរិមា តាវ តិស្សោ ចរិយា បុព្វាចិណ្ណនិទានា ធាតុទោសនិទានា ចា តិ ឯកច្ចេ វទន្តិ។ បុព្វេ កិរ ឥដ្ឋប្បយោគសុភកម្មពហុលោ រាគចរិតោ ហោតិ។ សគ្គា វា ចវិត្វា ឥធុបបន្នោ។ បុព្វេ ឆេទនវធពន្ធនវេរកម្មពហុលោ ទោសចរិតោ ហោតិ។ និរយនាគយោនីហិ វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ។ បុព្វេ មជ្ផបានពហុលោ សុតបរិបុច្ឆាវិហិនោ ច មោហចរិតោ ហោតិ តិរច្ឆានយោនិយា វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ តិ។ ឯកច្ចេ តិ ឧបតិស្សត្ថេរំសន្ធាយាហ។ តេន ហិ វិមុត្តមគ្គេ តថា វុត្តំ--- Pm. 103 (Morontuduvé Dhammànanda’s Sinhalese ed.)

[vi] Cp. Vis. Mag. 103: ទ្វិន្នំ បន ធាតុនំ ឧស្សន្នត្តា បុគ្គលោ មោហចរិតោ ហោតិ: បឋវីធាតុយា ច ឤបោធាតុយា ច។ ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ ឧស្សនត្តា ទោសចរិតោ។ សព្វាសំ សមត្តា បន រាគចរិតោ តិ។ ទោសេសុ ច សេម្ហាធិកោ រាគចរិតោ ហោតិ វាតាធិកោ មោហចរិតោ សេម្ហាធិកោ វា មោហចរិតោ វាតាធិកោ វា រាគចរិតោ តិ ឯវំ ធាតុទោសនិទានា តិ វទន្តិ។.

[vii] Cp. Vis. Mag. 104 ff:            ឥរិយាបថោ កិច្ចា ភោជនា ទស្សនាទិតោ

                                               ធម្មប្បវត្តិតោ ចេវ ចរិយាយោ វិភាវយេ តិi

[viii] ¨ត្រង់នេះគួរតែជា មោហចរិត ទើបត្រូវ ទំនងជាច្រឡំហើយ