navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ជ័យជេត(អក្សរសិល្ប៍): តួអង្គនៅក្នុងរឿងជ័យជេត.

តួអង្គនៅក្នុងរឿងជ័យជេត.  

 ឈ្មោះតួអង្គ តួអង្គត្រូវជានាងចំប៉ាថោង.នាងចំប៉ាថោង.ព្រះជ័យជេតកុមារ​ព្រះឥន្ទតាឥសីនាងវិឡា(នាងឆ្មា)៧អ្នកម្នាងព្រះស្នំរបស់ព្រះជ័យជេតកុមារ​៧អ្នកម្នាងព្រះស្នំរបស់ព្រះជ័យជេតកុមារ​
ជ័យជេស្ឋាទី១

ជ័យជេស្ឋាទី១ 250px រជ្ជកាល ១៥៨៤-១៥៩៣
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ​ ១៥៨៤រាជសម័យ សម័យកាលលង្វែកព្រះនាមពេញ​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជរាមាធិបតី    មរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ព្រះសត្ថាទី១រាជបន្ត បរមរាមាទី២សន្តិវង្ស រាជវង្ស​លង្វែកប្រសូត្រ ១៥៧៣  បុត្រ មិនមានកំណត់ត្រាចូលទីវង្គត់ ១៥៩៦ នៅវៀងច័ន្ទ ជំនឿសាសនា សាសនាអ្នកតា ឬ វិញាណនិយម  សាសនាកាតុលិក (Catholic Religion)

ជ័យជេស្ឋាទី១ (អង់គ្លេស: Chey Chestha I) (ប្រ.ស|គ.ស ១៥៧៣-១៥៩៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥៨៤-១៥៩៣) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំវក ព.សករាជ ២១២៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៨៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៥០៦  ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជរាមាធិបតី" ព្រះអង្គជាក្សត្រវ័យក្មេងដោយសោយរាជនូវព្រះជន្ម ១១ឆ្នាំ និង ព្រះអនុជរបស់ទ្រង់ ព្រះនាមពញ្ញាតន់ ដែលមានព្រះជន្មទើបតែ ៦ឆ្នាំ ប៉ុនណោះមានឋានៈ ជាមហាឧបរាជ ។ ព្រះអង្គសោយរាជដោយមិនមានអំណាចនោះទេ ត្បិតបិតាទ្រង់ ព្រះសត្ថាទី១ នៅតែកាន់កាប់រាល់កិច្ចការក្នុងព្រះនគរ ហើយទ្រង់មានឋានៈជារាជានុសិទ្ធ ។  Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ជ័យជេស្ឋាទី១: ការលុបបំបាត់ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន

ការលុបបំបាត់ ពុទ្ធសាសនា មហាយាន 
Elimination of Mahayana Buddhism

ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩០ នៃគ.សករាជ មាតារបស់ព្រះជ័យជេស្ឋា ដែលជាព្រះមហេសី ព្រះសត្ថាទី១ ទ្រង់មានជំងឺឈឺជាទម្ងន់ ដោយពេទ្យហ្លួងក្នុងរាជវាំងមិនអាចព្យាបាលជំងឺនោះបាន ទើបក្រមការរាជវាំង ឱ្យកោះហៅ ព្រះសង្ឃទាំងពីរអង្គដែលជាចារកម្មមកពីនគរសៀម ដែលល្បីរន្ទឺ ក្នុងការមើលជំងឺទាក់ទងនិងការដាក់អំពើផ្លូវងងឹតផ្សេងៗ ព្រះសង្ឃទាំងពីរដែលមាននាមថា តិប្បញ្ញោ និង សុបញ្ញោ កាលបើបានមើលជំងឺមហេសី ព្រះសត្ថាហើយ ក៏ពោលថា ព្រះអគ្គមហេសី ឈឺធ្ងន់បណ្ដាលមកពីចាញ់ទស្សន៍បារមី របស់ព្រះពុទ្ធរូបអដ្ឋរស្ស ដែលមានទម្រង់ឈរ បែរខ្នងដាក់គ្នាមានព្រះភ័ក្របែរទិសទាំងបួននោះ ព្រះសង្ឃចារកម្មនោះបន្តពោលថា បើយកព្រះអង្គនោះចេញ ទើបអាត្មាភាពហ៊ានទទួលមើលជំងឺនេះ ថាបើអត្មាភាពមើលមិនជាទេអាត្មាភាពសូមថ្វាយជីវិតទាំងពីររូប ។ 
សម្ដេចព្រះសត្ថា ដោយព្រះអង្គទន់ខ្សោយព្រះសតិបញ្ញាពុំបានពិចារណាឱ្យវែងឆ្ងាយទ្រង់យល់ថា ដីការរបស់ភិក្ខុ ក្លែងក្លាយនោះប្រាកដជាការពិតមែនហើយ ទ្រង់ក៏ត្រាស់បង្គាប់ឱ្យសែងព្រះអដ្ឋរស្សដែលនៅវត្តត្រឡែងកែងទៅចង សណ្ដូកថ្មទំលាក់ទឹកទៅទន្លេធំនោះទៅ ។ សង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរក៏ធ្វើពិធីដោះអំពើព័ន្ធនោះរហូតដល់ ព្រះអគ្គមហេសីបានធូរស្បើយមកវិញ ដោយមើលឃើញពីការព្យាបាលរបស់សង្ឃទាំងពីរ ព្រះសត្ថាក៏តែងតាំងសង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរជាគណៈសង្ឃនាយកនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ដោយសារការយករូបសំណាកពុទ្ធរូប មកចោលដូចនេះ ធ្វើឱ្យប្រជានុរាស្ត្រមានការខឹងសម្បារនិងព្រះសត្ថាជាខ្លាំង ។Eng Suth (1969) Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2, Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.
ជ័យជេស្ឋាទី១: ចម្បាំងលង្វែក

ចម្បាំងលង្វែក 
Battle of Longvek
thumb|Cambodia Map during the reign of Chey Chestha I, 1584-1593.

thumb|Naresuan era Pod Duang (1590-1605) Used 5000 package Shoot out all over the bamboo forest the wall of Longvek 1591, 16th century.

គ.សករាជ ១៥៩១ សៀមបានលើកទ័ពចំនួន ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) វាយបែកបន្ទាយ ខេត្តបាត់ដំបង និង ខេត្តពោធិ៍សាត់ សៀមប្រើទ័ពលឿនត្រឹមរយៈពេលតែ ៧ថ្ងៃប៉ុនណោះ វាយមកដល់ក្រុងលង្វែក ដោយសារតែព្រះសត្ថាពេលនេះយល់ឃើញថា សៀមមិនវាយចូលមកអំឡុងពេលនេះទៀតនោះទេ ត្បិតសៀមបរាជ័យលើកទី១រួចមកហើយ ទើបកងទ័ពកម្ពុជាមិនបានប្រមូលផ្ដុំនិងត្រៀមហ្វឹកហាត់នោះទេ ទើបបណ្ដាលឱ្យកងទ័ពសៀមវាយមកលឿនដូចនេះ ។ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ ដែលពូកែខាងយុទ្ធសាស្ត្រសឹកសង្គ្រាម បានចេញច្បាំងដោយផ្ទាល់ និង បានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពលើកដី ដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់ប្រហារមកក្រុងលង្វែក ប៉ុន្តែគ្រាប់កាំភ្លើងបាញ់បានរយៈចម្ងាយជិតមិនអាចបាញ់មកដល់ក្រុងលង្វែកនោះទេ កងទ័ពសៀមត្រូវឆ្លងកាត់ការរារាំងដោយព្រៃឬស្សីដែលព័ទ្ធជុំវិញដែលមានកម្រាស ២សិន ដោយស្មើនិង ៨០ម៉ែត្រ ដើមឬស្សីធំៗដែលមានកម្ពស់ខ្ពស់ ប្រមាណជា ១៥ម៉ែត្រ ដើមឬស្សីធំៗទាំងនេះធន់និងការឆេះ ដូចនេះកាំភ្លើងធំរបស់សៀមមិនអាចធ្វើអ្វីមកលើក្រុងលង្វែកបាននោះទេ កងទ័ពសៀមជាង ១សែននាក់បានឡោមព័ទ្ធក្រុងលង្វែកអស់រយៈពេល៣ខែ ក៏ខ្វះស្បៀងសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ព ដូចនេះស្ដេចសៀមនឹកឃើញល្បិចមួយ ដោយឱ្យកងកាំភ្លើងធំច្រកប្រាក់ពត់ដួង ចំនួន ៥០០០ កញ្ចប់បាញ់បាចពាសពេញព្រៃឬស្សី រយៈពេល ៣យប់ ដោយស្ដេចសៀមយល់ឃើញថា លង្វែកប្រើប្រាសរូបបិយវត្ថុជាប្រាក់ដូចគ្នា ដូចនេះប្រជាជនដែលខ្វះខាត និង កាប់ព្រៃឬស្សីដើម្បីយកប្រាក់ដួងទាំងនេះ មុនសៀមដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ប្រាកដណាស់ថា របងព្រៃឬស្សីនិងធ្លុះធ្លាយ ។ (พดด้วง) ពត់ដួង ជាពាក្យខ្មែរដែលសៀមយកទៅប្រើ សំរាប់ហៅប្រាក់កាក់បុរាណ មានន័យថាពត់ (พด) ដង្កូវដួង (ด้วง) គឺប្រហែលជាយកប្រាក់ពត់ជារាងដង្គូវដួង ។ ពាក្យនេះគេប្រើជាយូរមកហើយតាំងពីសម័យដើមអយុធ្យាមកម្លេះ ដោយពត់ដួងមានសណ្ឋានដូចគ្រាប់កាំភ្លើងដៃផងដែរ ដែលគេប្រើជាលុយសម័យនោះ ទើបពួកអឺរ៉ុប ហៅប្រាក់នោះថាជា ប្រាក់គ្រាប់កាំភ្លើង (Bullet coins) ខ្មែរបុរាណហៅប្រាក់សៀមនេះថាប្រាក់ដួង ។ Eng Soth, Lim Yan (1969) Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy), Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 ​  Société des études indochinoises (1950) Bulletin, Publisher: Le gérant : P. Dupont, Saigon p.98
ជ័យជេស្ឋាទី១: ចុងបញ្ចប់នៃ សម័យកាលលង្វែក

ចុងបញ្ចប់នៃ សម័យកាលលង្វែក  
End of Longvek period

មុនពេលដែលសៀមវាយបែក បន្ទាយក្រុងលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ព្រះសត្ថាទី១ បានចាត់ពលសេនា ឱ្យនាំសំបុត្រស្ដីពីស្ថានការសឹកនៅកម្ពុជា ទៅជួបលោក ឌីអុីហ្គូ បេឡូសូ (Diego Beloso) ដើម្បីចុះបេសកកម្ម ទៅជួប លោកអភិបាលអេស្ប៉ាញ ដាសម៉ារីយ៉ាស (Dasmariñas) នៅដែន ម៉ានីឡា ប្រទេសភ្វីលីពីន ដើម្បីស្នើសុំជំនួយកងទ័ពអេស្ប៉ាញ មកជួយកម្ពុជា ប៉ុន្តែដោយហេតុលោកអភិបាលអេស្ប៉ាញ ត្រូវបានស្លាប់ក្នុងទំនាស់ឈ្មួញចិន ដូចនេះ លោក បេឡូសូ ត្រូវរងចាំការតែងតាំងនូវអភិបាលអេស្ប៉ាញថ្មី នៅម៉ានីឡា ។ ក្រោយមកអភិបាលថ្មីអេស្ប៉ាញត្រូវបានតែងតាំងនៅម៉ានីឡា ដែលមានឈ្មោះថា ឡូវីស ប៉េរេស (Luis Perez) ប៉ុន្តែលោកមិនមានសេចក្ដីសម្រេចណាមួយឆ្លើយតបដោយការយល់ព្រមនោះទេ ។ ជាចុងក្រោយទើបអភិបាល អេស្ប៉ាញរូបនេះព្រមបញ្ចូនទ័ពមកកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៦ នៃគ.សករាជ ប៉ុន្តែការមកដល់របស់ពួកគេបានហួសពេលអស់ទៅហើយ គឺ បន្ទាយក្រុងលង្វែក ត្រូវបានសៀមវាយបែកក្នុងអំឡុងខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៥៩៣ ហើយស្ដេចសៀម ស្នាក់នៅរយៈពេលពីរខែទើបដកទ័ពធំត្រឡប់ទៅដែនអាយុធ្យាវិញ ដោយរក្សានៅកងទ័ពចំនួន ៧០០០ (៧ពាន់នាក់) ឱ្យកាន់កាប់ ក្រុងលង្វែក ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេទ័ពឈ្មោះ "ចក្រី" ដែលបានដកកងទ័ពចំនួន ២០០០ (២ពាន់នាក់) ឱ្យទៅបោះជុំរំទ័ពនៅឧដុង្គ រហូតដល់អំឡុងខែធ្នូ ទើបព្រះរាមជើងព្រៃ លើកទ័ព ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) មកកំចាត់សៀមចេញពីក្រុងលង្វែក រួចរើធានីទៅក្រុងស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម និងបានឡើងសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤ នៃគ.សករាជ ដែលមានព្រះនាមសម្រាប់រាជថា បរមរាមាទី២ ។ Ferdinand Edralin Marcos (1900) Tadhana : the history of the Filipino people, Publisher: Marcos, Manila 1976 Original from the University of Michigan
ជ័យជេស្ឋាទី១: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។

មានមតិជាច្រើនលើកឡើងថា ហេតុអ្វីសៀមមិនប្រើជ័រទឹក ដើម្បីដុតព្រៃឬស្សី !
ដើមឬស្សីមានច្រើនជាង 1500 ប្រភេទ ដែលមានជាប្រភេទតូច រហូតដល់ធំ ដើមឬស្សីមានកម្ពស់ ចាប់ពី 10cm រហូលដល់ 40m ដើមឬស្សីធំៗអាចឆេះទៅបានក្នុងកម្រិតសីតុណ្ហភាព 204°C (អង្សារសេ) បើយោងតាមការសិក្សារបស់អ្នកជំនាញ សូមបងប្អូនបញ្ចប់ការយល់ច្រឡំនេះ ពីក្រុមបុរាណាចារ្យ ។ Britannica (1998-2022) bamboo, Contributors: Encyclopedia Britannica, Website: britannica.com 

មានចម្ងល់ក្មេងៗជាច្រើនលើកឡើងថា សៀមហ៊ុមព័ទ្ធលង្វែកអស់រយៈពេល ៣ខែ ហើយលង្វែកការពារដោយរបងព្រៃឬស្សី តើប្រជាពលរដ្ឋចេញចូលតាមណា ? ប្រាកដណាស់ គឺប្រជាពលរដ្ឋចេញចូលតាមទ្វារ ដែលប្រើជាបន្ទះដែកធំៗ ទ័ពសៀមត្រូវបុកទម្លុះទ្វារទាំងអស់នេះទើបអាចចូលមកខាងក្នុងបាន តើកងទ័ពសៀមនិងដាក់គម្លាតទ័ពក្នុងរយៈចម្ងាយប៉ុន្មានម៉ែត្រពីរបងទ្វារ បើកងទ័ពលង្វែក មានកងព្រួញ កងកាំភ្លើងវែង រហូតដល់ កងកាំភ្លើងធំចាំបាញ់ការពារកំពែងក្រុងដែរនេះ ។

មានចម្ងល់ក្មេងៗជាច្រើនជាពិសេសក្មេងនិសិត្សជំនាន់ក្រោយមួយចំនួន តែងលើកឡើងថា ហេតុអ្វី រាស្ត្រទៅកាប់ព្រៃឬស្សីស្រួលៗ ដោយមិនមានការហាមឃាត់ពីមន្ត្រីមូលដ្ឋាន និង កងទ័ព ហើយហេតុអ្វីសៀមមិនប្រើកងទ័ពខ្លួនផ្ទាល់ដើម្បីកាប់ព្រៃឬស្សី !?

គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មានកត្តាច្រើនយ៉ាងដូចជា៖

 ១ វិបិត្តសេដ្ឋកិច្ចក្នុងសម័យលង្វែក ប្រជាជន់មិនមានប្រាក់ទិញម្ហូបអាហារហូបចុកប្រចាំថ្ងៃ ដូចនេះដើម្បីក្រពះត្រូវបង្ខំចិត្តកាប់ព្រៃឬស្សីយកប្រាក់ទៅទិញម្ហូប ។

 ២ សៀមក្ដោបក្ដាប់យកទីតាំងស្បៀងដ៏សំខាន់របស់កម្ពុជា នោះគឺ ខេត្តបាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ ដែលជាខេត្តសម្បូរទៅដោយជង្រុកស្រូវ ដែលជាប្រភពស្បៀងដ៏សំខាន់ សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ទាំងប្រជានុរាស្ត្រ និង កងទ័ព ។ 

 ៣ ប្រជានុរាស្ត្រដែលមកកាប់ព្រៃឬស្សីយកប្រាក់ដួងសម្រាប់ការដោះទ័លជីវីភាព សុទ្ធតែមានទំនាក់ទំនងសាច់ញាតិពួកគេ ជាមួយនិងកងទ័ព ដូចនេះហើយទើបកងទ័ពមិនហ៊ានលើកដៃវាយធ្វើបាបក្រុមសាច់ញាតិរបស់ខ្លួននោះទេ ។

 ៤ ប្រជានុរាស្ត្របាត់ការគោរពលើស្ដេចវ័យក្មេងដែលមាន ព្រះជន្មទើបតែ១១ ឆ្នាំ និង បាត់ជំនឿទៅលើព្រះសត្ថា ដែលធ្វើការផ្លាសប្ដូរសាសនារបស់រដ្ឋ ការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងដ៏សំខាន់នេះហើយ ទើបរុញច្រានឱ្យសៀមវាយបែកបន្ទាយក្រុងលង្វែកនេះតែម្ដង ។

 ៥ ហេតុអ្វីសៀមមិនកាប់ឬស្សីខ្លួនឯង បើសៀមប្រើទ័ពទៅកាប់ឬស្សី កងទ័ពសៀមនិងថមថយកម្លាំង ហើយ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ និង ចេញទ័ពពីបន្ទាយទៅកាប់សម្លាប់កងទ័ពសៀមបានយ៉ាងងាយ នោះប្រាកដណាស់សៀមនិងចាញ់ជាលើកទី២ និង មិនមានឱ្យកាសលើកទី៣ ក្នុងការផ្ដួលកម្លាំងកងទ័ពកម្ពុជា ក្នុងពេលអនាគតទៀតនោះទេ ព្រោះសៀមខ្លាចកម្ពុជា មានការឯកភាពផ្ទៃក្នុងឡើងវិញ ។
ជ័យជេស្ឋាទី២

ជ័យជេស្ឋាទី២ 250px រជ្ជកាល ១៦១៨-១៦២៧
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ​ ១៦១៨រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញ​​​ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជ រាមាធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន បរមរាជាទី៤រាជបន្ត បរមរាជសម្ភារសន្តិវង្ស រាជវង្ស​លង្វែកប្រសូត្រ ១៥៧៣ បុត្រ ពញ្ញាតូ  ពញ្ញានូរ  អង្គចន្ទ  អង្គចន្ទវត្តី  បុប្ផាវត្តី ចូលទីវង្គត់ ១៦២៧  ជំនឿសាសនា ពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ  (Buddha Theravada) 

ជ័យជេស្ឋាទី២ ឬ ជ័យចេស្ដា (អង់គ្លេស: Chey Chestha II) or (Chey Chesda) សៀមហៅទ្រង់ថា ជ័យជេដ្ឋា (Siam call: Chey Chettha II) (ប្រ.ស|គ.ស ១៥៧៣-១៦២៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៦១៨-១៦២៧) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីល្វាឯម ព.សករាជ ២១៦២ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៦១៨ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៥៤១ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះជ័យជេស្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី" ទ្រង់គឺជាបុត្រាច្បង នៃ ព្រះបរមរាជាទី៤ និង មានព្រះអនុជ (ប្អូនបង្កើត) ព្រះនាម ឧទ័យ  ដែលត្រូវបានស្ដេចសៀមចាប់បញ្ជូនទៅដែនអាយុធ្យា អំឡុងពេលដែលកងទ័ពសៀមវាយបែកបន្ទាយក្រុងលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ជ័យជេស្ឋាទី២: ការផ្លាសរាជធានី

ការផ្លាសរាជធានី 
Moving the capital

ជ័យជេស្ឋាទី២ អំឡុងពេលដែលទ្រង់ជាប់បង្ខាំងនៅអាយុធ្យា បិតារបស់ទ្រង់ ស្រីសុរិយោពណ៌ បានធ្វើការទំនាក់ទំនងទ្រង់ជាសម្ងាត់ ដែលធ្វើការឆ្លងឆ្លើយគ្នា ជាភាសាសម្ងាត់កងទ័ព តាមរយៈកូដភាសា ព្រោះទ្រង់មិនអាចទុកចិត្តមនុស្សដែលនៅជុំវិញខ្លួននោះទេ ព្រោះខ្លាចស្ដេចសៀមដាក់ចារកិច្ច ឬ អ្នកសើបការណ៍នៅក្បែរខ្លួន រាល់លិខិតឆ្លងឆ្លើយត្រូវបាន សៀមប្រែសេចក្ដីត្រួតពិនិត្យយ៉ាងតឹងរឹងបំផុត នៅក្នុងសារលិខិតសម្ងាត់របស់ ស្រីសុរិយោពណ៌ បានមានរាជបន្ទូលទៅបុត្ររបស់ទ្រង់ ជ័យជេស្ដា ត្រូវរកគ្រប់មធ្យោបាយធ្វើយ៉ាងណាត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ទ្រង់និងផ្ទេររាជបល្ល័ងដល់ទ្រង់ ។ គ.សករាជ ១៦០៥ ស្ដេចសៀម ព្រះចៅនរេ មានបំណងចង់លើកទ័ពឈ្លានពាននគរឡាវ ដូចនេះ ជ័យជេស្ដា បានសូមព្រះរាជាសៀមចេញច្បាំងដើម្បីឆ្លៀតឱកាសគេចខ្លួនមកកម្ពុជា ស្ដេចសៀមមិនបានដឹងពីចេទនារបស់ ជ័យជេស្ដារនោះទេ
ស្ដេចសៀមក៏យល់ព្រមតាមសំណើរ អំឡុងពេលចូលច្បាំងគ្នាជាមួយទ័ពនគរឡាវ ជ័យជេស្ដា បានរត់គេចខ្លួនមកដល់កម្ពុជាវិញ ស្ដេចសៀម ព្រះចៅនរេ ដោយលឺដំណឹងថា ជ័យជេស្ដា បានរត់គេចខ្លួនមកដល់កម្ពុជាវិញ ទ្រង់ក៏ឈឺព្រះទ័យ (ឈឺចិត្ត) ធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនធ្ងន់ហើយបានយាងសោយព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៦០៥ នៃគ.សករាជ ។ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ បានផ្ទេររាជសម្បត្តិ និង បានផ្សំផ្គុំ ជ័យជេស្ឋាទី២ ជាមួយនិង បុត្រីអង្គចូវ នៃព្រះចៅ អណ្ណាម ក្រុងហ្វេ ក្នុងឆ្នាំ ១៦១៨ នៃគ.សករាជ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៦២០ ព្រះជ័យជេស្ឋា ដោយយល់ឃើញថា ក្រុងល្វាឯម នៅជាប់ដងទន្លេធំងាយស្រួល ដល់កងទ័ពជើងទឹក និង សំពៅចម្បាំងធំៗ របស់បរទេសក្នុងការចូលមកវាយប្រហារ ដូចនេះទ្រង់បានសម្រេចចិត្ត ផ្លាសរាជធានីពីក្រុងល្វាឯមទៅតាំងនៅក្រុងឧដុង្គវិញ ដែលជាតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រដ៏ល្អមួយងាយស្រួលសម្រាប់ការពារខ្លួន ពីសត្រូវឈ្លានពាន ដោយមានអណ្ណាម ជាខ្នងបង្អែក ព្រះជ័យជេស្ឋា បានបោះបង់ទំនៀមទម្លាប់សៀម ហើយលើកយកទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរមកប្រើជំនួសវិញ និងមិនបញ្ជូនសួយសារអាករថ្វាយទៅសៀមទៀតឡើយ ដើម្បីបង្ហាញឱ្យសៀមឃើញថាព្រះអង្គមិនទទួលស្គាល់នូវអំណាចសៀមមកលើប្រទេសកម្ពុជាទៀតនោះទេ ។ Ernest Doudart de Lagrée (1883) Explorations et missions: Cambodge, Publisher: Tremblay, Original from Lyon Public Library p.684
ជ័យជេស្ឋាទី២: សង្គ្រាមខ្មែរសៀម គ.សករាជ ១៦២១

សង្គ្រាមខ្មែរសៀម គ.សករាជ ១៦២១ 
Khmer-Siamese War, 1621 AD

ស្ដេចសៀមព្រះនាម "សុងថាំ" (Songtham) ដោយមើលឃើញថា ស្ដេចកម្ពុជា មិនចំនុះឱ្យនគរខ្លួន និងបានងាកចេញទៅចងសម្ព័នមិត្តជាមួយ និង នគរអណ្ណាម ទ្រង់គ្រោធយ៉ាងខ្លាំង បានបញ្ជារឱ្យលើកទ័ពចូលឈ្លានពានកម្ពុជា ក្នុងគ.សករាជ ១៦២១ សៀមបានលើកទ័ពចំនួន ១០៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ពសៀមនាម សម្ដេចថៃដា (Samdach Thaida) បានចែកកងទ័ពជាបីកង កងទី១ មានចំនួន ៥៥,០០០ (ជាង៥មុឺននាក់) ចូលមកតាមច្រក ពោធិ៍សាត់ កងទី២ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជើងទឹក ចូលតាមច្រកសមុទ្រស្រុកបន្ទាយមាស (បច្ចុប្បន្ន: ខេត្តកែប) កងទី៣ មានចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជើងទឹក ចូលតាមដង ទន្លេសាប កងទ័ពសៀមទាំងបីមុខព្រួញ ធ្វើដំណើរមកវាយប្រហារដើម្បីក្ដោបយកក្រុងឧដុង្គ ។ ព្រះជ័យជេស្ឋា មានទ័ពតែ ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ប៉ុនណោះដោយមើលឃើញថា មិនអាចទប់ទល់និងកងទ័ពសៀមបាន ទ្រង់បានចាត់ចែងឱ្យអគ្គមហេសី របស់ទ្រង់អង្គចូវ ផ្ញើរសារលិខិត ទៅសុំជំនួយទ័ពពីព្រះបិតាក្មេក ដោយអធិរាជអណ្ណាម បានបញ្ជូនកងទ័ពអណ្ណាម ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) មកជួយច្បាំងកម្ពុជា ព្រះជ័យជេស្ឋា បានចែកកងទ័ពជាបីកង កងទី១ ដឹកនាំដោយ តេជោយ៉ត និង តេជោមាស ដឹកនាំទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ចូលច្បាំងនិងកងទ័ពសៀម នៅភ្នំចង្កៀង ខេត្តពោធិ៍សាត់ កងទី២ ដឹកនាំដោយ ព្រះឧទ័យ ចូលច្បាំងនិងកងទ័ពសៀម នៅស្រុកបន្ទាយមាស (បច្ចុប្បន្ន: ខេត្តកែប) កងទ័ពទី៣ ដែលជាកងទ័ពអណ្ណាម ត្រូវបង្កប់តាមដងទ្លេសាប ធ្វើយ៉ាងណាមិនឱ្យកងទ័ពសៀមឡើងគោកបាននោះទេ ។ កងទ័ពសៀមជើងគោគ ត្រូវបរាជ័យដោយកងទ័ពខ្មែរ ដឹកនាំដោយ តេជោមាស បានចែកកងទ័ពជា ៧កង ដើម្បីឡោមព័ទ្ធកងទ័ពសៀមជារាង្គស្នែងក្របី រីកងទ័ពជើងទឹកសៀម ដែលលើកមកតាមច្រកសមុទ្រ ស្រុកបន្ទាយមាស (ខេត្តកែប) ត្រូវបរាជ័យក្រោមស្នាដៃ ព្រះឧទ័យ រីឯកងទ័ពជើងទឹកសៀម ដែលលើកមកតាមច្រកដង ទន្លេសាប ទូកចម្បាំងសៀម ក្នុងមួយទូកផ្ទុកកងទ័ពចន្លោះពី ៥០០នាក់ ទៅ ១០០០នាក់ បានច្បាំងនិង កងទ័ពអណ្ណាម តាមដងទន្លេសាប ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង កងទ័ពសៀម ត្រូវកងទ័ព នៃកងកាំភ្លើងវែងអណ្ណាម ស្ទាក់មិនឱ្យឡើងគោកបាននោះទេ នៅទីបំផុតកងទ័ពទាំងបីកងរបស់សៀមត្រូវរងបរាជ័យយ៉ាងដំណំ កងទ័ពសៀមជើងគោគ សល់កងទ័ពជាង ១មុឺននាក់ដកត្រឡប់ទៅវិញ រីឯកងទ័ពសៀមជើងទឹកទាំងពីរកងត្រូវកំចាត់ចោលគ្មានសល់ កងទ័ពអណ្ណាម ដែលលើកមកជួយច្បាំងនិងកងទ័ពខ្មែរ ស្លាប់អស់ ២៧,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) កងទ័ពកម្ពុជាស្លាប់ជាង ៣មុឺននាក់ ។ Société asiatique (Paris, France) (1871)  Journal asiatique, Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands   Eng Soth, Lim Yan (1969) Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy), Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 ​
ជ័យជេស្ឋាទី២: សង្គ្រាមខ្មែរសៀម គ.សករាជ ១៦២២

សង្គ្រាមខ្មែរសៀម គ.សករាជ ១៦២២ 
Khmer-Siamese War, 1622 AD

ស្ដេចសៀមព្រះនាម "សុងថាំ" ដោយមិនអស់ព្រះទ័យដែលរងការបរាជ័យលើកទី១ ក្នុងការឈ្លានពានកម្ពុជា ទ្រង់បានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពសៀមលើកមកឈ្លានពានកម្ពុជាមួយលើកទៀត នៅដែនដី កម្ពុជាក្រោម ក្នុងគ.សករាជ ១៦២២ កងទ័ពជើងទឹកសៀមចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) បានបើកការវាយប្រហារទៅលើកំពង់ផែក្នុង ខេត្តពាម ពេលនោះកម្ពុជាមានទ័ពជើងទឹកតែ ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ប៉ុនណោះ ដោយកម្ពុជាខ្វះខាតនៅកងទ័ពជើងទឹក ជាពិសេសការខ្វះ
ខាតទូកចម្បាំងក្នុងការចម្លងកងទ័ពតាមមធ្យោបាយផ្លូវទឹក ព្រះជ័យជេស្ឋា បានស្នើសុំជំនួយទ័ពពីព្រះចៅអណ្ណាមជាលើកទី២ អណ្ណាម បានបញ្ជូនទ័ពជើងទឹកចំនួន ២៥,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) ចូលរួមច្បាំងជាមួយកម្ពុជា នៅសមរភូមិខេត្តពាម (បច្ចុប្បន្ន: ត្រូវបាន​រដ្ឋាភិបាល​វៀ​ត​ណា​ម ដាក់បញ្ចូល​ជាទី​រួម​ខេត្ត​របស់ ខេត្តក្រមួនស "Kiên Giang") កាំភ្លើងធំជាច្រើនបានបាញ់ប្រហារគ្នា នៅលើទូកចម្បាំង នៅទីបំផុតកងទ័ពសៀមបានបរាជ័យជាលើកទី២ កងទ័ពសៀមពាក់កណ្ដាលត្រូវបានសម្លាប់ រីឯកងទ័ពសៀមពាក់កណ្ដាលទៀតត្រូវដកថយត្រឡប់ទៅវិញ ជ័យជំនះរបស់កម្ពុជាទាំងពីរលើកនេះ បានក្លាយជាការជំពាក់គុណ ទៅលើអធិរាជអណ្ណាម ហើយការជំពាក់គុណនេះ បាននាំមកនូវទម្ងន់ចិត្តដល់ព្រះរាជាកម្ពុជា ក្នុងការយល់ព្រមផ្ដល់កម្ចីដីនូវ ខេត្តចំនួនពីរទៅដល់អធិរាជអណ្ណាម ក្នុងការដាក់មូលដ្ឋានទ័ពរបស់ខ្លួន ចំនួនពីរទីតាំង គឺ ខេត្តកំពង់ក្របី នៃ ក្រុងព្រៃនគរ និង ខេត្តកំពង់ស្រកាត្រី នៃ ខេត្តដូនណៃ ដែលសន្ធិសញ្ញាផ្ដល់កម្ចីដីនេះបានធ្វើឡើងនៅខែ មិថុនា ឆ្នាំ ១៦២៣ នៃគ.សករាជ ។ Société asiatique (1871) Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux, Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali)
ជ័យជេស្ឋាទី២: មូលដ្ឋានទ័ពអណ្ណាម នៅកម្ពុជា

មូលដ្ឋានទ័ពអណ្ណាម នៅកម្ពុជា 
Annam military base in Cambodia

គ.សករាជ ១៦២៣ រាជវង្សត្រិញ នៃពួកយួនភាគខាងជើង បានបើកការឈ្លានពានមកលើពួកអណ្ណាម នៃរាជវង្សខ្វៀង នៅអំឡុងខែកុម្ភៈ ដូចនេះ អធិរាជអណ្ណាម បានចាត់គណៈបេសកជន មកថ្វាយសារលិខិត សុំដីនៃតំបន់ចំនួនពីររបស់កម្ពុជាដើម្បីដាក់ជាមូលដ្ឋានទ័ព ដើម្បីទប់ទល់និងពួកយួន ដែលមកពីតំបន់តុងកឹង ដោយភាសារបស់ពួកគេមានភាពរឌឺន ទៅរកសំនៀងពួកចិនភាគខាងត្បូង និងរបៀបរបបនៃការស្លៀកពាក់ដូចទៅនិងជនជាតិចិន ហើយម៉្យាងទៀតការស្លៀកពាក់របស់ពួកគេខុសពីពួកអណ្ណាមផងដែរ ដោយពួកអណ្ណាម មានរបៀបរបប នៃការស្លៀកពាក់ស្រដៀងគ្នាទៅនិងពួកចាម្ប៉ា ក្នុងសារលិខិតខ្ចីដីនេះ អធិរាជអណ្ណាម បានរៀបរាប់ពីការពលីរបស់កងទ័ពខ្លួនក្នុងការមកជួយច្បាំងជាមួយកម្ពុជា បន្ថែមលើសពីនេះទៀត អធិរាជអណ្ណាមបានដាក់លក្ខ័ននិងស្ដេចកម្ពុជា បើកម្ពុជាមិនយល់ព្រមតាមសំណើរនេះទេ អណ្ណាម និងផ្ដាច់សម្ព័នមិត្តជាមួយកម្ពុជា ហើយរាល់ពេលដែលកងទ័ពសៀមលើកមកឈ្លានពាន អណ្ណាម មិនបញ្ជូនកងទ័ពទៅជួយកម្ពុជានោះទេ ។ ដោយព្រះជ័យជេស្ឋា អល់អែកព្រះឧទ័យត្រង់ចំនុចដែលថា បើកម្ពុជាមិនយល់ព្រម កម្ពុជានិងមានសត្រូវដ៏ខ្លាំងមួយទៀតគឺ ពួកអណ្ណាមភាគខាងកើត ដើម្បីកុំឱ្យបាត់បង់កម្ពុជាទាំងមូល ទ្រង់មានតែអារសាច់ខ្លួនពីរដុំឱ្យអណ្ណាមប៉ុនណោះ ដូចនេះព្រះជ័យជេស្ឋា យល់ព្រមផ្ដល់កម្ចីដីចំនួនពីរតំបន់ គឺ ខេត្តកំពង់ក្របី នៃ ក្រុងព្រៃនគរ និង ខេត្តកំពង់ស្រកាត្រី នៃ ខេត្តដូនណៃ ដែលផ្ដល់ជាទីតាំងមូដ្ឋានទ័ពឱ្យពួកអណ្ណាមចំនួន ៥ឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីឆ្នាំ ១៦២៣ ដល់ឆ្នាំ ១៦២៨ នៃគ.សករាជ ត្រូវប្រគល់តំបន់ទាំងពីរនេះមកកម្ពុជាវិញ យ៉ាងណាវិញ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី២ មិនបានទារយកតំបន់ទាំងពីរនេះមកវិញនោះទេ ព្រោះទ្រង់បានយាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងគ.សករាជ ១៦២៧ មុនសន្ធិសញ្ញាកម្ចីនេះ ជាចុងក្រោយតំបន់នៃខេត្តទាំងពីរបានបាត់បង់ទាំងស្រុង ក្រោយពេលពួកយួនតុងកឹង វាយលេបយក ពួកអណ្ណាម ទាំងស្រុង នៅដើមស.វទី១៨ មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ EFEO (1963) Publications de l'Ecole française d'Extrême-Orient, Volumes 53-55, Publisher:L'Ecole, Original from the University of California p.78
ជ័យជេស្ឋាទី២: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់ 

នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។

ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនបានដាក់ប្រភពឯកសាររបស់លោក ត្រឹងងា នោះទេ ពីព្រោះពាក្យពេចន៍របស់លោកមានទម្ងន់ចិត្តទៅលើរឿងនយោបាយប្រកាន់បក្សពួក ហើយអត្ថបទទាំងមូលស្ថិតក្នុងភាពអព្យាក្រិត ។ 

ការផ្ទៀងផ្ទាត់កំណត់ត្រាបានបញ្ចាក់ឱ្យដឹងថា ពួកអណ្ណាម ត្រូវច្បាំងនិង ពួកយួនតុងកឹង ដែលកម្ពុជា តែងសម្គាល់ជាពួកដាយវៀត នៃយួនភាគខាងជើង (យួន) ដែលជាជនជាតិដើម ចិនយូណាន ហើយពួកអណ្ណាម ជាជនជាតិដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ស្រាប់ និងមានវប្បធម៌លាយឡំជាមួយពួកចាម្ប៉ា និង ជនជាតិខ្មែរដើម ដែលស្ថិតនៅ វៀតណាមភាគកណ្ដាល ដោយពួកយួនតុងកឹង បានលេបយកទឹកដីពួកអណ្ណាម និង ទឹកដីរបស់កម្ពុជាភាគខាងកើត នៃដែនដីកម្ពុជាក្រោម ដូចនេះការប្រែប្រួលភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ការរួមបញ្ចូលគ្នានេះ ត្រូវបានកម្ពុជាហៅជារួមថា ជនជាតិយួន ។ 

មានមតិជាច្រើនដែលមិនបានសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាឱ្យបានសុីជម្រៅនោះទេ បានបន្តចែកចាយប្រវត្តិសាសកម្ពុជាដោយភាពមិនត្រឹមត្រូវ ទៅជាយួនច្បាំងគ្នានិងចិន ទើបមកខ្ចីដីក្នុងរាជស្ដេច ជ័យជេស្ឋាទី២ តាមការសង្កេតមើលរបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ ពលរដ្ឋមួយចំនួនធំ មានភាពល្ងង់ខ្លៅច្រើន លើផ្នែកពត៌មានវិទ្យា មិនថាអ្នកនោះមកពីណា ជាអ្នកណា រាល់ការលើកឡើងពីប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ពួកគេជឿទាំងអស់ដោយមិនពិចារណា ស្វែងរកប្រភពឯកសារ ឬ ភស្តុតាង យកមកផ្ទៀងផ្ទាត់នោះទេ ។
ជ័យជេស្ឋាទី៣

ជ័យជេស្ឋាទី៣ 250px រជ្ជកាល ១៦៧៦-១៦៩៥
រាជាណាចក្រកម្ពុជាគ្រងរាជ លើកទី១ ១៦៧៦
 លើកទី២ ១៦៨៨
 លើកទី៣ ១៦៩៦
 លើកទី៤ ១៧០០
 លើកទី៥ ១៧០៣រាជសម័យ សម័យកាលឧដុង្គព្រះនាមពេញព្រះបាទសម្ដេច ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋា ព្រះបរមរាមាធិបតីមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រា  ក្សត្រមុន ព្រះកែវហ្វាទី២រាជបន្ត រាមាធិបតីទី១សន្តិវង្ស រាជវង្ស​ឧដុង្គប្រសូត្រ ១៦៥៧  បុត្រស្រីធម្មរាជចូលទីវង្គត់ ១៧០៦ ជំនឿសាសនាពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ
(Buddha Theravada)  ព្រហ្មញ្ញសាសានា 

ជ័យជេស្ឋាទី៣ ឬ អង្គស៊ូ  (អង់គ្លេស: Chey Chestha III) or (Ang Suo) (ប្រ.ស|គ.ស ១៦៥៧-១៧០៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៦៧៦-១៦៩៥) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២២២០ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៦៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៥៩៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា "ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះស្រីជ័យជេស្ឋា ព្រះបរមរាមាធិបតី" ព្រះអង្គជាព្រះអនុច (ប្អូនបង្កើត) ព្រះកែវហ្វាទី២ អង្គជី ព្រះអង្គឡើងគ្រងរាជដោយការលើកទ័ពជំនួយសៀម បណ្ដេញកងទ័ពព្រះអង្គនន់ទី២ ចេញពីក្រុងឧដុង្គ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៧៥ នៃគ.សករាជ ។ Société Asiatique (1871) Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99, Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands
ជ័យជេស្ឋាទី៣: ចម្បាំងដណ្ដើមរាជ

ចម្បាំងដណ្ដើមរាជ 
Royal Conquest

ព្រះ​អង្គនន់ទី២ ដែលជាបុត្ររបស់ ព្រះអង្គអុឹម និង ត្រូវជាក្មួយរបស់ព្រះអង្គតន់ ដែល​បាន​ភៀស​ព្រះ​កាយទៅ​អណ្ណាម អំឡុងពេលច្បាំងចាញ់ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ នៅឧដុង្គ ទ្រង់​បាន​ប្រមែ​ប្រ​មូល​ពួក​ចិនដែលជាជនជាតិហានមកពីរាជវង្សមីង ដែលរត់ចេញពីការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកម៉ាន់ជូ នៃរាជវង្សឆេង ដែលជាជនអន្តោប្រវេសន៍ ដែលបានមកសុំសិទ្ធជ្រកកោនជាមួយអធិរាជអណ្ណាមនាម "ឡេហៃតុង" ដែលបានផ្ដល់សិទ្ធជ្រកកោនពួកគេនៅតំបន់ ដូនណៃ និង យ៉ាឌិញ ។ អង្គនន់ទី២ ដែលមានជំនួយទ័ពពីអណ្ណាមផងបានលើកទ័ពចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) បើកការឈ្លានពានយកបាន ខេត្តព្រះត្រពាំង និង ខេត្តបាសាក់ និងបានរំកិលទ័ពក្នុងដំណើរយ៉ាងលឿនវាយចូលរាជធានីឧដុង្គ អំឡុងពេល អង្គនន់ទី២ វាយចូលរាជធានីឧដុង្គ ព្រះជ័យជេស្ឋា មិនបានស្នាក់នៅក្នុងរាជវាំងឧដុង្គនោះទេ ទ្រង់បានយាងទៅគង់នៅ ភូមិទ្រនំជ្រឹង ខេត្តសំរោងទង ដូចនេះ អង្គនន់ទី២ បានចាប់យកព្រះមាតារបស់ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ យកទៅឃុំទុកនៅជ្រោយពន្លា (ជ្រោយចង្វារ) ដោយខ្លាចកងទ័ពព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ វាយបកមកលើខ្លួន ព្រះអង្គនន់ទី២ បានថយទ័ពទៅបោះបន្ទាយនៅស្រុកស្រីសន្ធរ ខេត្តកំពង់ចាម ។ ដើមឆ្នាំ ១៦៨៣ នៃគ.សករាជ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ បានយាងត្រឡប់ពី ខេត្តសំរោងទង មកគង់នៅរាជធានីឧដុង្គវិញ ទ្រង់បានចាត់កងឆ្នើមចំនួន ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) ដឹកនាំដោយពញ្ញាហុក ទៅវាយរំដោះមាតាទ្រង់នៅជ្រោយពន្លាបានត្រឡប់មកវិញផងដែរ ។ ព្រះអង្គនន់ទី២ ដោយមិនអស់ចិត្ត ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៤ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានលើកទ័ពចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) វាយយកតំបន់ចតុមុខ ប៉ុន្តែមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ត្រូវបានកងទ័ពរបស់ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ ធ្វើការទប់ទល់ជាប់និងបានវាយបករុញច្រានកងទ័ពរបស់ព្រះអង្គនន់ទី២ ឱ្យបរាជ័យដកថយទៅវិញផងដែរ ។ ដោយមើលឃើញថា កងទ័ពរបស់ព្រះអង្គស៊ូ នៅមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ ព្រះអង្គនន់ទី២ មិនមានគម្រោងលើកទ័ពមកវាយប្រហារទ្រង់ទៀតនោះទេ ការផ្អាកចម្បាំងនេះបានអូសបន្លាយរហូតដល់ ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣ មានប្រឈួនជាទម្ងន់ដោយកើតនូវជំងឺអុធស្វាយធំ ដោយបណ្ដាល់ឱ្យទ្រង់ដាក់រាជទៅឱ្យព្រះមាតា ឡើងកាន់ព្រះរាជកិច្ចនគរចំនួន ៣ខែ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៨៨ នៃគ.សករាជ មាតារបស់ទ្រង់ ដែលមាននាមក្នុងរាជថា "សម្ដេច​ព្រះ​ភគ​វតី​សិរី​ចក្រ​ពត្ដិ​មហា​ក្សត្រី" ដែលមានឋានៈនាមជាស្ដេចស្រី រហូតដល់ព្រះជ័យជេស្ឋាបានជាសះស្បើយពីជំងឺទើបទ្រង់ឡើងមកកាន់តំណែងជាអង្គព្រះមហាក្សត្រវិញ ។ Société asiatique (Paris, France) (1871)  Journal asiatique, Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands