តោង៑ងូក្សេត្រ: វប្បធម៌ និង សង្គម

វប្បធម៌ និង សង្គម

ប្រជាលេខន៍
បរិមាណនៃប្រជាជន
ការប៉ាន់ប្រមាណ(Lieberman 1984: 18): No large scale censuses of any kind were conducted. Extant censuses from the period cover just four corridors of settlement in Lower Burma: Bassein-Myaungmya in the western delta; Martaban-Moulmein littoral; Myan Aung to Danubyu the eastern delta; Pegu-Syriam-Dagon—capital region. (Lieberman 1984: 21–22): In 1581, a regional census of the 16 leading townships of Lower Burma showed a combined population of less than 28,000 households (~200,000 people). (Lieberman 1984: 20): The first ever Irrawaddy valley-wide census was conducted only in 1638, and the results did not survive. ប្រជារាស្ត្រនៃចក្រភពនេះបានបង្ហាញថាមានច្រើនលើសពី ៦ លាននាក់។ ក្នុងឆ្នាំ១៦០០ តំបន់មានមនុស្សរស់នៅច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងចក្រភពកាលពីអតីតនោះមាន ស្យាម (២,៥ លាននាក់) Lieberman 2003: 295 តមកភូមាលើ (១,៥ លាននាក់) Lieberman 2003: 52, 175 ដែនដីភ្នំឝាន (១ លាននាក់)Lieberman 2003: 175 និងភូមាក្រោម (០,៥ លាននាក់) Lieberman 1984: 21—សរុបទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់ក៏បាន ៥,៥ លាននាក់ដែរ។ ការប៉ាន់ស្មានបរិមាណប្រជារាស្ត្រនៅ លាននា លានជាង និង មណិបុរមិនត្រូវបានគេដឹងថាប៉ុន្មាននោះទេ។ បរិមាណនៃប្រជារាស្ត្រនៃចក្រភពមុនពេលសង្គ្រាមបំផ្លិចបំផ្លាញក្នុងឆ្នាំ១៥៨៤-៩៩ ប្រហែលលើសពី ៦ លាននាក់ទៅទៀត។ ប្រជារាស្ត្រនៅតំបន់រាជធានីពគោ តាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ១៥៨១ គឺមានត្រឹមតែប្រហែល ២០០០០០ នាក់តែប៉ុណ្ណោះ។

អត្រាប្រជារាស្ត្រទាបមានរាយប៉ាយទូទាំងតំបន់ដ៏ធំល្វឹងល្វើយបើប្រៀបធៀបគ្នាទៅ ដោយហេតុនេះហើយទើបបណ្ដាមេដឹកនាំអស់ទាំងនោះបានឱ្យតំលៃជាខ្លាំងទៅលើកំលាំងមនុស្សជាជាងទឹកដីទៅទៀត។  ពួកអ្នកឈ្នះសង្គ្រាមមិនដែលភ្លេចខ្លួនក្នុងការកៀរប្រជារាស្ត្រតាមមូលដ្ឋានឱ្យចូលមកកាន់តំបន់រាជធានីរបស់ខ្លួន ដែលជាកន្លែងពួកគេអាចគ្រប់គ្រងបានកាន់តែដិតដល់។ កំណៀរជាច្រើនលើកច្រើនសាបានកៀរពីតំបន់ភូមិភាគដែលគេកម្រាបបាន  ព្រោះតំបន់ទាំងនោះក៏ជាកន្លែងដែលមានកំលាំងមនុស្សអាចមានលទ្ធភាពធ្វើការបះបោរបានផងដែរ។

ក្រុមជនជាតិ
តោង៑ងូក្សេត្រទីមួយគឺជាសង្គមពហុជាតិពន្ធុ ទោះបីយ៉ាងនេះក្ដី គំនិតទស្សនទាននៃអត្តលក្ខណៈជាតិពន្ធុមានការប្រែប្រួលមិនចេះឈប់ឈរ  ក៏ព្រោះតែរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីភាសា វប្បធម៌ ប្រព័ន្ធវណ្ណៈ ភូមិសាស្ត្រ និង អំណាចនយោបាយ។ មិនចំឡែកពេកទេ មកកៀកនឹងសតវត្សទី១៦ ដែលទំរង់លក្ខណៈជាតិពន្ធុមួយចំនួនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់បែប “នយោបាយ” ជាទូទៅរួចទៅហើយនោះក៏បានលេចខ្លួនត្រដែតឡើងផងដែរ។ នៅដីគោកភាគខាងលិច ក្រុមអង្គនយោបាយជនជាតិចម្បងៗទាំងបួនបានងើបធ្លោឡើង មានពួកមននៅតំបន់ខាងត្បូង ១៨:៣០ជ ដែលគេស្គាល់ក្នុងសំណេរសហសម័យថា "ថ្លើងប្រន៑" រឺ "រាមញ្ញទេឝ" (“ដែនដីថ្លើង រឺ​ មន”) ពួកភូមានៅតំបន់ខាងជើង ១៨:៣០ជ ហៅថា "ម្រន៑មាប្រន៑" (“ដែនពួកភូមា”) ពួកឝាននៅតំបន់ភ្នំ ហៅថា "ឝានប្រន៑" (“ដែនពួកឝាន”) ហើយនិងពួករក្ខៈនៅខាងតំបន់ឆ្នេរខាងលិច ហៅថា រក្ខៈប្រន៑ (“ដែនពួករក្ខៈ”)។Lieberman 2003: 132 ភាពស្រដៀងគ្នានេះ ក៏បានកើតមានក្នុងដែនដីគោកភាគកណ្ដាលផងដែរ អត្តសញ្ញាណនយោបាយជាតិពន្ធុនិយមចាប់ផ្ដើមពី ពួកទៃយួននៅលាននា (លានស្រែ) ពួកលាវនៅលានជាង (លានដំរី) និង ពួកស្យាមនៅស្យាមដែលបានរីកផុសផុលឡើង។Lieberman 2003: 267–268, 271

ព្រមគ្នានឹងក្រុមនយោបាយជាតិពន្ធុធំៗ ក៏មានក្រុមជនជាតិភាគតិចនៃជាតិពន្ធុតូចតាចជាច្រើនផ្សេងៗគ្នាទៀតដែរ។ នៅភូមាក្រោម ដែលមានគេនិយាយភាសាមនច្រើនលើសលប់ទៅហើយនោះ ក៏មានពួកភូមា ករង៑ និង ឝាន ចំនួនច្រើនគួរសម (ដូចគ្នាទៅនឹងពួកអឺរ៉ុប ពួកជ្វីប ពួកអាមេន ពួកពែរ្ស ។ល។ ជាច្រើន នៅកំពង់ផែសំខាន់ៗ) មករស់នៅក្នុងសម័យកាលនេះផងដែរ។Aung-Thwin and Aung-Thwin 2012: 131 អ្នកត្រូវគេកៀរភាគច្រើនមកពីតំបន់រដ្ឋដែលត្រូវគេសញ្ជ័យបានយកពីទីឆ្ងាយៗមានដូចជាលានជាង ត្រូវនាំឱ្យមករស់នៅឯភូមាក្រោម។ នៅភូមាលើ ពួកឝាន ពួកកទូះ ករង៑ ខ្យង៑ះ និងពួកជនជាតិភាគតិចដទៃទៀតនៅតែកាន់កាប់នៅត្រង់ជាយដែនភូមិភាគរាំងស្ងួតដដែល។Lieberman 2003: 134 មឿងឝានទាំងប៉ុន្មាននោះរួមមានពួកខ្យង៑ះ ពួកកខ្យង៑ ពួកវ ពួកបលោង៑ ពួកករង៑ក្រហម។ល។ ក្រឡេកមើលទៅដីគោកភាគកណ្ដាលវិញ ក្រុមទៃដែលមានភាសាប្លែកៗគ្នាជាច្រើនក្រុមមានវត្តមានរួមគ្នាជាមួយពួកខ្មែរ ពួកមនដែលមានចំនួនច្រើនគួរសមដែរ ហើយនិងពួកជនជាតិភាគតិចជាច្រើនទៀតនៅតាមតំបន់ដងភ្នំ។Lieberman 2003: 267, 273 អន្តរៈកំពង់ផែនៅអយុធ្យាបានទទួលរាក់ទាក់ស្វាគមន៍ដល់សហគមន៍ជាច្រើននៃពួកពង្គល អារ៉ាប់ និង ពែរ្ស។Lieberman 2003: 254

តាមពិតទៅ ការកំណត់ជាតិពន្ធុជាចំណាត់ការនៅមិនទាន់តឹងរឹងនៅឡើយនោះទេ។ អត្តសញ្ញាណជាតិពន្ធុបែបនយោបាយហួសហេតុនៅតែស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលដំបូងៗនៃការចេញពន្លកតែប៉ុណ្ណោះ។ នៅឯដីគោកភាគខាងលិចឯណេះវិញ ទោះបីជាគេគិតថាក្រុមជាតិពន្ធុមានដូចជាពួកភូមា ពួកមន ពួកឝានជាក្រុមជាតិពន្ធុធំៗនោះក៏ពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែពួកជាតិសាសន៍នីមួយៗនោះក៏ត្រូវបែងចែកខ្លួនឯងទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលអរិភាពនឹងគ្នាជាច្រើនទៀតដោយសារតែប្រពៃណីតាមតំបន់មានភាពដោយឡែកគ្នា ហើយករណីភាគច្រើនមកពីមានភាសាប្រាក្រឹត រឺ គ្រាមភាសាខុសគ្នា។Lieberman 2003: 134–135Lieberman 1984: 17 ភាពដូចគ្នានេះក៏ប្រាកដជាមានចំពោះពួកក្រុមជនជាតិភាគតិចតូចៗដែរ ជាការពិតទៅ បច្ចេកសព្ទដូចជា ពួកកខ្យង៑ ពួកករង៑ និង ពួកខ្យង៑ៈ គឺជាពហិនាមត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមឱ្យដោយពួកភូមាដែលសរុបចាត់ក្រុមពួកគេជាច្រើនក្រុមដោយឡែកៗពីគ្នា។ នៅក្នុងដីគោកភាគកណ្ដាល ពួកក្រុមជាតិពន្ធុស្យាម លាវ និង ទៃយួន (អ្នកមឿង) ដែលជាពួកក្រុមសំខាន់ៗ គំនិតបែបនេះស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលចាប់ផ្ដើម ហើយវាស្ថិតក្នុងទស្សនទានបែបឥស្សរភាពភាគច្រើនជាងទៅវិញ។ នៅស្យាម ភាសា និង អត្តសញ្ញាណជាតិស្យាម គឺស្ថិតនៅក្រោម “ការអភិរក្ស” នៃពួកអភិជន ដែលគេហៅថា ពួក មូលនាយ និង ប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញភាគច្រើនដែលរស់នៅអយុធ្យា តាមរយៈអ្នកកត់សម្គាល់ជាតិព័រទុយហ្កាល់ម្នាក់នៅដើមសតវត្សទី១៦ គាត់បានលើកឡើងថាពួកគេនៅតែនិយាយគ្រាមភាសាមនជាងការនិយាយភាសាស្យាមដែលជាភាសាទើបតែចាប់កំណើតឡើង ហើយបួងសក់ខ្លួនឯងឱ្យដូចពួកមននៅពគោ។Lieberman 2003: 273

ឥទ្ធិពលនៃជាតិពន្ធុនិយមមិនទាន់មានលំនឹង
ជាតិពន្ធុនិយមមិនទាន់មានសភាពរឹងមាំ រឺក៏ ទើបតែចាប់កំណើតប៉ុណ្ណោះ តែវាក៏ធ្លាប់បណ្ដាលឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាខាងភូមិសាស្ត្រនយោបាយយ៉ាងខ្លាំងក្លាផងដែរ។ ហេតុផលសំខាន់មួយនោះគឺសម្ព័ន្ធភាពរដ្ឋចៅហ្វាយនិងកូនចៅ ជារឿយៗមកមុនជាតិពន្ធុនិយម ដែលវាបានជំរុញឱ្យមានការចងសម្ព័ន្ធគ្នាខាងផ្នែកនយោបាយជារៀងរាល់ដងដែលទៅហួសផុតពីដំណាក់ជាតិសាសន៍។Aung-Thwin and Aung-Thwin 2012: 132-133 បាតុភូតដូចគ្នានេះក៏នៅតែមានជាទូទៅនៅតាមបណ្ដារដ្ឋនានាដូចជា វៀតណាម រុស្ស៊ី និងបារាំងកំឡុងសម័យនោះផងដែរ។ គ្មានអ្វីជាការគួរភ្ញាក់ផ្អើលឡើយ នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីទាំងឡាយក្នុងសម័យនោះក៏មានមកពីជាតិសាសន៍ជាតិពន្ធុភាគតិចដទៃជាច្រើនទៀតដែរ។ ការចុះចូលឆ្លងជាតិពន្ធុជារឿយៗ "មិនបានកើតចេញពីអំពើក្បត់ជាតិសាសន៍ណាមួយឡើយ។" បណ្ដារដ្ឋ ទាំងធំទាំងតូចបានផ្លាស់ប្រែចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នា ដោយមិនប្រកាន់អំពីជាតិពន្ធុនោះឡើយ។Lieberman 2003: 135

ត្រង់នេះមិនមានន័យថាការណ៍សង្គ្រាម រឺ ចលនាបំលាស់ទីនៃអាណាប្រជានុរាស្ត្រគ្មានឥទ្ធិពលអ្វីសោះ ក៏ទេ។ នៅតាមបណ្ដោយដងទន្លេឥរាវតី គឺជាឧទាហរណ៍មួយ ដែលទេសន្តរប្រវេសន៍ពីភាគជើងចុះមកខាងត្បូង "បានធ្វើឱ្យពួកអ្នកចំណូលថ្មីប៉ះទង្គិចនឹងពួកអ្នកម្ចាស់ស្រុកដែលមានស្រាប់ និងបានជំរុញឱ្យមានផ្នត់គំនិតពីរកើតឡើង តាមរយៈរំញោចប៉ះទង្គិចខាងផ្លូវចិត្តចំពោះវត្តមានពួកជនបរទេសក្រៅស្រុកអស់ទាំងនោះ ហើយនិងការរៀបចំប្រមូលកងទ័ពទុកធ្វើសង្គ្រាម (ដោយប្រយោលគ្មានចេតនា)។ ការវាយឆ្មក់របស់ពួកឝាននៅឯភូមាលើ វាបានបង្កឱ្យមានការវាយបកតបតទៅកាន់ពួកឝានវិញយ៉ាងគំហុក ដែលវាបានផ្ដល់នូវមេរៀនមួយយ៉ាងជូរចត់បំផុតចំពោះពួកឝាន។"Lieberman 2003: 133 តែការផ្សារភ្ជាប់គ្នារវាងពូជសាសន៍ និង សេចក្ដីស្មោះត្រង់ខាងផ្នែកនយោបាយមិនអាចវេញធ្លុងចូលគ្នាបានឡើយ ក្នុងន័យនេះទំនាក់ទំនងមេត្រីភាពចៅហ្វាយនិងកូនចៅ នៅតែជាកត្តាសំខាន់បំផុតតែមួយគត់ក្នុងការកសាងរដ្ឋ។ តួអង្គនយោបាយដែលទាញប្រយោជន៍បានច្រើនបំផុតពីទំនាក់ទំនងបែបនេះហើយប្រកបដោយភាពជោគជ័យ នោះគឺព្រះបាទភុរង៑នោង៑។ ព្រះចៅចក្រពត្តិអង្គនេះបានបង្កើតទំនាក់ទំនងចៅហ្វាយនិងកូនចៅផ្អែកទៅលើទស្សនៈវប្បធម៌បែបពុទ្ធសាសនាលោកធាតុ រួមផ្សំជាមួយការគំរាមកំហែងច្បាំងដណ្ដើមយកដោយកំលាំងកងទ័ពយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ ដើម្បីក្ដោបក្ដាប់គ្រប់គ្រងចក្រភពនេះ។ ព្រះអង្គបានតាំងខ្លួនព្រះអង្គជា "ចក្រវត្តិ" ដែលប្រកបដោយគុណធម៌ Lieberman 2003: 154 ហើយនិងបានបង្កើតចំណងមេត្រីភាពផ្ទាល់ព្រះអង្គដោយផ្អែកលើផ្នត់គំនិត "thissa" (ភក្ដីភាព) និង "kyezu" (ការយកអាសាគ្នា)។ Thaw Kaung 2010: 115–116 ទំនៀមនៃការចងស្ពានមេត្រីចៅហ្វាយនាយ-កូនចៅឆ្លងពូជសាសន៍បែបនេះ ត្រូវបានបន្តឥតដាច់ ថ្វីត្បិតតែមិនមានច្រើន តែវានៅមានក្នុងសង្គមអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកដរាបដល់សតវត្សទី១៩។

វណ្ណៈសង្គម
សង្គមតោង៑ងូក្សេត្រទីមួយដែលស្ថិតនៅតាមដងទន្លេឥរាវតីបានយកលំនាំតាមចក្រភពបុកាំ និង នគរអង៑ះវ។ នៅចុងកំពូលនៃសាជីគឺជាគ្រួសាររាជវង្សផ្ទាល់ បន្ទាប់ពីនោះតំណែងជាន់ខ្ពស់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់ទៅអោយពួករាជវង្សានុវង្សបន្តបន្ទាប់គ្នាយ៉ាងរដឹក។ ខត្តិយវង្ស និងពួកមន្ត្រីត្រូវបានគេស្គាល់ជារួមថាជា ”  "មង៑ះ រឺ មឹង" "ដែលត្រូវបានបែងចែកទៅជាមន្ត្រីថ្នាក់ក្រោមៗជាច្រើនថ្នាក់ ដែលមានឋានន្តរសក្ដិតាមឋានានុក្រមរៀងៗខ្លួន"។ Lieberman 2003: 194 បណ្ដារាស្ត្រភាគច្រើនអាចស្ថិតនៅក្នុងក្រុមធំមួយក្នុងចំណោមក្រុមធំទាំងបួននៃវណ្ណៈរាស្ត្រសាមញ្ញ (ហ្ស៊ីនយ៉េថា ន័យ. “អ្នកក្រ”)។Lieberman 2003: 113Aung-Thwin 1985: 71–73

 វណ្ណៈសង្គមរាស្ត្រសាមញ្ញ ការពិពណ៌នា អមូថម៑ះ ពួកខ្ញុំរាជការដែលទទួលបានការរាជទានដីធ្លីពីហ្លួង ហើយត្រូវបានរួចពីការបង់ពន្ធខ្លួនច្រើនជាងគេតាមរយៈការដោះដូរគ្នានឹងការចូលបម្រើកងទ័ពជាប្រចាំ។ ពួកនេះត្រូវបានគេហៅថា "ក្ញុំតៅ" រឺ "ខ្ញុំហ្លួង" នៅសម័យបុកាំ។ សិទ្ធិសេរីភាពរបស់ពួកនេះអាចដើរហើរចេញចូលឆ្លងកាត់ដែនអំណាចដែនដីនៃពួកចៅហ្វាយខែត្រ និង ពួកមេៗរបស់ពួកគេបាន។ ពួកនឹងបានបំពេញឱ្យហ្លួងនូវកំលាំងបម្រុងសម្រាប់បំពេញការខ្វះខាត រឺ ធ្វើឱ្យមានស្ថេរភាពនៃកំលាំងពលកម្មរបស់មនុស្ស។ ក្រៅពីការចូលបម្រើកងទ័ព "ពួកអមូថម៑ះ" ក៏បានបម្រើក្នុងរាជវាំងតាមរយៈ “ការបម្រើពិសេសផ្សេងៗទៀតរាប់ចាប់តាំងពីការបង្អើរដេញសត្វបក្សីរហូតដល់ការធ្វើទឹកអប់សម្រាប់គូរសញ្ញាមន្តអាគមសិល្ប៍សាស្ត្រផ្សេងៗ។” Lieberman 1984: 97–98 នៅចុងសតវត្សទី១៦ របប "អមូថម៑ះ" បានសាបរលាបអស់ទៅ ក៏ព្រោះតែប្រជារាស្ត្របានគេចវេសពីការចូលបម្រើកងទ័ព។ ព្រះមហាក្សត្រនៅដើមសម័យតោង៑ងូស្ដារ ត្រូវតែរៀបចំ របប "អមូថម៑ះ" ឡើងវិញចាប់ពីបាតដៃទទេតាមរយៈការកៀងគរពួកឈ្លើយសឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកឱ្យមកកាន់តំបន់បរិវេណវាលទំនាប ដែលស្ថិតនៅកៀកកិតនឹងរាជធានី។ អសញ៑ បណ្ដារាស្ត្រសាមញ្ញដែលមិនបានរស់នៅលើដីព្រះរាជទ្រព្យ។ ពួកនេះបង់ពន្ធពេញៗ ហើយក៏គ្មានជំពាក់ការបម្រើកងទ័ពនោះដែរ។ ក្យួន៑ះ រឺ ក្ញុំ ពួកទាសៈដែលជំពាក់កំលាំងពលកម្មចៅហ្វាយនាយរបស់ខ្លួន និងជាពួកជនដែលស្ថិតនៅក្រៅការគ្រប់គ្រងរបស់ហ្លួង។ បំណុលរបស់ពួកគេមិនជាប់សួពូជទេ។ ហើយពួកគេក៏មិនចាំបាច់បង់ពន្ធអ្វីដែរ។Aung Thwin 1985: 87–91 ភុរាះក្យួន៑ះ រឺ ក្ញុំព្រះ ពួកទាសៈមួយប្រភេទ ដែលជំពាក់កំលាំងពលកម្មតែតាមទីវត្តអារាម ប្រាសាទមន្ទីរតែប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនបានជំពាក់អ្វីទៅខាងព្រះបរមរាជវាំងឡើយ។ ពួកនេះមិនបាច់បង់ពន្ធឡើយ ហើយនិងក៏មិនបាច់ជាប់កំណែនកងទ័ពថែមទៀតផង។

របបស្រដៀងគ្នានេះ ក៏ត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើក្នុងប្រទេសស្យាមដែរ។

 វណ្ណៈសង្គម ការពិពណ៌នា មូលនាយ បណ្ដាជនទាំងឡាយណាដែលមានអំណាចក្នុងជួររាជការ ហើយដែលត្រូវបានគេលើកលែងពន្ធនៅក្នុងរាជធានី និង តាមមណ្ឌលរដ្ឋបាល។Lieberman 2003: 272 ព្រៃហ្លួង ខ្ញុំហ្លួងដែលធ្វើការក្នុងកំឡុងពេលជាក់លាក់ណាមួយរៀងរាល់ឆ្នាំ (ប្រហែល ប្រាំមួយខែ) ឱ្យហ្លួង។Lieberman 2003: 271 ពួកនេះជាធម្មតាត្រូវបានគេហាមប្រាមមិនឱ្យចាកចេញពីភូមិស្រុករបស់ខ្លួនឡើយ លើកលែងតែមានជាប់កំណែន រឺ ចូលបម្រើកងទ័ព។ ស្រដៀងនឹង  ពួក អមូថម៑ះ នៅភូមាដែរ។Lieberman 2003: 280 ព្រៃសម បណ្ដារាស្ត្រសាមញ្ញដែលនៅក្រៅអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ហ្លួង។ ពួកនេះមានចំនួនសន្ធឹកសន្ធាប់ច្រើនជាង ពួក "ព្រៃហ្លួង"។ ស្រដៀងនឹងពួក ក្យួន៑ះ ភូមា (ក្ញុំ រឺ ខ្ញុំ) ដែរ។

វណ្ណៈទាំងពីរធំៗក្នុងចក្រភព ធ្វើឱ្យសង្គមរបស់ចក្រភពនេះត្រូវបានបែងចែកជាច្រើនស្រទាប់វណ្ណៈចាក់ស្រែះគ្នាយ៉ាងជ្រៅ: ការប្រកាន់វណ្ណៈរវាងពួកអភិជន និង បណ្ដារាស្ត្រសាមញ្ញពិតជាមានការប្រកាន់យ៉ាងមុតមាំពិតប្រាកដមែន។ នៅតាមដងទន្លេឥរាវតី ពួក "មង៑ះ រឺ មឹង" ប្រុសៗ តាមតុល្យការ ភាគច្រើនទំនងបានសិក្សារៀនសូត្រក្នុងវត្តអារាមរយៈពេលយូរ ហើយមានចំណេះជំនាញខាងភាសាបាលី បូករួមទាំងភាសាសំស្ក្រឹតផង ពួកគេអស់ទាំងនោះនិយមស្លៀកពាក់សំពត់ព្រែបែបឥណ្ឌានិងចិន ស្និទ្ធថ្នឹកនឹងទំនៀមទំលាប់បែបបរទេសជាង ពួក "ហ្ស៊ីនយ៉េថា រឺ hsin-ye-tha" ដែលជាពួករាស្ត្រសាមញ្ញ។  នៅតាមដងទន្លេចៅព្រះញាឯណេះវិញ ពួក "មូលនាយ" ក៏ដូចជាពួកអភិជនក្នុងលានជាង និង លាននា "គឺរាប់ចូលក្នុងវណ្ណៈតែមួយ។" អាពាហ៍ពិពាហ៍រវាង "មូលនាយ" នៅតាមរាជធានី និងតាមបណ្ដាខេត្តអាចទៅរួច ក៏ប៉ុន្តែជាមួយវណ្ណៈផ្សេងៗទៀត "មិនអាចទៅរួចទេ។" អ្វីទៅដែលពួកគេប្រកាន់យកបន្តមកទៀតនោះមានដូចជា ភាសាវប្បធម៌ស្យាម និង ជាតិសាសន៍ស្យាម ទាំងប៉ុន្មាននេះ វាអាចមានដែរ តែអាស្រ័យទៅលើការប្រកាន់ច្រើន រឺ តិចរបស់ពួកគេផ្ទាល់ខ្លួនតែប៉ុណ្ណោះ។

អក្ខរកម្ម និង អក្សរសិល្ប៍
អក្ខរភាព (ភាពចេះអក្សរ) ទូទាំងចក្រភពនេះត្រូវបានអភិរក្សយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនដោយពួកអភិជន និងព្រះសង្ឃ។ នៅតាមដងទន្លេឥរាវតី របបវត្តអារាមតាមភូមិស្រុកស្ទើរតែមានជាទូទៅ របៀបនៃការរៀនសូត្ររបស់ពួកប្រុសៗក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សក្រោយៗមកទៀត ក៏មិនទាន់មានការរីកចម្រើនបានទាំងស្រុងនៅឡើយ។ មិនដូចគ្នាទេក្នុងប៉ុន្មានសម័យចុងក្រោយ ព្រះសង្ឃបានបន្តធ្វើការនៅក្នុងព្រះរាជលេខាធិការដ្ឋាននៃក្រុមក្រសួងមន្ទីរមួយចំនួន ហើយភាគច្រើននៃអក្សរសិល្ប៍ភូមា (មានជាភាសាបាលីខ្លះ) ក្នុងសម័យនេះត្រូវបានចងក្រងបង្កើតឡើងដោយពួកអភិជននិងក្រុមបព្វជិតអស់ទាំងនោះ។Lieberman 2003: 136 ពីព្រោះតែពួកអ្នកមានទេពកោសល្យចារអក្សរនៅមានតិចខ្សត់ខ្សោយ តំលៃនៃការចម្លងព្រះត្រៃបិដកនៅចុងឆ្នាំ១៥០៩ ក៏ប្រហែលជាមិនទាបជាងនៅសតវត្សទី១៣ប៉ុន្មាននោះដែរ។

អក្ខរាវិរុទ្ធភូមាមានរាងជ្រុងដែលយកលំនាំតាមសម័យបុរាណ អក្សរបែបនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ការចារសិលាចារឹករបស់ពួកអភិជន ខុសពីទំរង់សរសេរជាប់គ្នារដឹកដែលយកមកប្រើចាប់ពីសតវត្សទី១៧រៀងមក នៅពេលនោះ ការសរសេរមានការពេញនិយម ច្រើនទៅៗដែលនាំឱ្យមានការប្រើប្រាស់ច្រើននូវស្លឹកចាកនិង ក្រដាសបត់ដែលគេស្គាល់ថា "បុរប៉ិក៑"។ ភាសា និង អក្សរភូមាបានបន្តជះឥទ្ធិពលទៅលើអក្សរនិងភាសាសាសន៍ដទៃៗទៀតដែលស្ថិតនៅតាមដងទន្លេឥរាវតីដូចគ្នា។ ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៥មក សិលាចារឹកមនបានយកលំនាំតាមអក្ខរាវិរុទ្ធរបស់ភូមា និង លាយឡំដោយដឹងក្ដី រឺ មិនដឹងក្ដីថា មានពាក្យកម្ចីពីភូមាមួយចំនួនធំនោះឡើយ។ បណ្ដាពពួកអក្សរទៃឝានផ្សេងៗទៀតបានវិវត្តចេញមកពីអក្សរភូមា។Aung Tun 2009: 27

អត្រាចេះអក្សរថ្វីត្បិតនៅមានកំរិតទាបក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែសម័យនោះយើងក៏បានមើលឃើញនូវការលូតលាស់ជាបន្តបន្ទាប់នៃអក្សរសិល្ប៍ភូមាទាំងផ្នែកបរិមាណ និង ភាពសម្បូរបែបដែលជាចំណុចរបត់/និន្នាមួយដែលកើតមានឡើងក្នុងសម័យកាលអង៑ះវ (១៣៦៤-១៥៥៥)។ តាមរយៈការខ្នះខ្នែងយ៉ាងខ្លាំងនៃព្រះសង្ឃ និងពួកអភិជន ជំនាន់ថ្មីនៃពង្សាវតារ ក្បួនច្បាប់ និង បទកវីនិពន្ធន៍ ត្រូវបានសរសេរជាគ្រាមភាសាភូមា រឺ ថែមទាំងមានជាភាសាបាលីទៀតផង។Lieberman 2003: 131, 134 ពង្សាវតារមួយចំនួនដូចជា រាជាធិរាជអរេះតៅបុំ និង ហង្សាវតីឆង៑ផ្រូរង៑អរេះតៅបុំ បានសេសសល់គង់វង្សនៅមកទល់នឹងសព្វថ្ងៃនេះ។ ទំរង់នៃបទកំណាព្យថ្មីមួយ ដែលគេហៅថា រតុ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដំបូងក្នុងសម័យកាលអង៑ះវ វាបានរីកចម្រើនរុងរឿងយ៉ាងខ្លាំង។ ជាក់ស្ដែង អ្នកប្រាជ្ញកវី រតុ ដ៏ល្បីរន្ទឺមួយចំនួនមានដូចជា ហ្រង៑ថ្វេះហ្ល រាជាថារា នវេទះ ឆង៑ផ្រូហ្រង៑មយ៑តៅ និង នត៑ហ្ស្យង៑នោង៑ ក៏កើតចេញពីសម័យកាលនេះដែរ។Harvey 1925: 170–171

នៅតាមដងជ្រលងទន្លេចៅព្រះញា (ចៅពញា), អក្ខរភាពភាសាសៀម បើកុំនិយាយពីភាសាបាលី ភាសាសៀមមានប្រើតែក្នុងចំណោមពួកអ្នកមុខអ្នកការក្នុងរាជការតែប៉ុណ្ណោះ។ ការរៀនសូត្រនៅតាមវត្តអារាមសម្រាប់ ពួកព្រៃ នៅតែ មានភាពល្អប្រសើរជាង។ នៅឯលានជាង ក៏ដូចជានៅលាននា អក្ខរភាពអក្សរលាវ និង លាននាមានតែក្នុងចំណោមពួកអភិជនទេ។Lieberman 2003: 266, 269 ភាសាសៀម (ទៃយកណ្ដាល) គឺជាល្បាយនៃប្រាក្រឹតទៃនៅឯនាយភាគខាងជើងផ្សំ និងភាសាទៃដែលរងឥទ្ធិពលពីភាសាខ្មែរនៅតំបន់បរិវេណអយុធ្យារួមបញ្ចូលគ្នា។ តួអក្សរសៀមក៏ដូចគ្នាដែរ មានការវិវត្តជាច្រើនគ្រា មុននឹងយកទំរង់ចុងក្រោយនេះមកប្រើនៅកៀកឆ្នាំ១៦០០ តរៀងមក។

សាសនា

កំណែទំរង់ពុទ្ធសាសនា
កេរដំណែលបន្សល់ទុកដោយរាជវង្សតោង៑ងូទីមួយគឺការនាំយកមកនូវលំនាំនៃពុទ្ធសាសនាថេរវាទ (និកាយមហាវិហារនៃដែនសិង្ហលៈ) តាមក្បួនច្បាប់បុរាណ មកកាន់ភូមាលើ និង ទៅកាន់បណ្ដាមឿងរបស់ពួកឝាន។ កំណែទំរង់របស់តោង៑ងូធ្វើតាមបន្តពីព្រះបាទធម្មចេតី ក្សត្រនៃហង្សាវតី (ស. ១៤៧១-៩២)។Harvey 1925: 172–173

ស្ថានភាពនៃការកាន់គោរពសាសនានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកភាគខាងលិច និង ភាគកណ្ដាលនៅមុនពេលនៃការរះឡើងនៃចក្រភពនេះ វាមានសភាពបែកខ្ញែកគ្នាយ៉ាងខ្លាំង។ ជាទូទៅ នៅតំបន់ទំនាបទាំងប៉ុន្មានមានអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទភាគច្រើនមានតែនាម ហើយនៅតំបន់វាលខ្ពង់មួយចំនួន (តំបន់ជួរភ្នំក្រំថ្ម) វាមានលាយឡំគ្នារវាងអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ និងអ្នកកាន់ព្រលឹងនិយម ចំពោះអ្នកកាន់ព្រលឹងនិយមអស់ទាំងនោះជាអ្នកដែលប្រកាន់គោរពអារុក្ខអារក្សអ្នកតាព្រលឹងវិញ្ញាណយ៉ាងមុតមាំ។ រីតិ (ពិធីបុណ្យសាសនា) មុនការចូលមកដល់នៃព្រះពុទ្ធសាសនា គេឃើញនៅតែមាន ហើយពិធីអស់ទាំងនោះ ក៏ជាចំណែកខ្លះនៃការធ្វើពិធីសាសនាទូទៅក្នុងដែនដីគោកនៃចក្រភពនេះផងដែរ។ តួយ៉ាង នៅតាមវាលខ្ពង់ឝាន នៅក្រោយឆ្នាំ១៥៥៧នោះ ពួកខ្ញុំបម្រើនិងសត្វជាទីស្រលាញ់របស់ពួក ចៅហ្វា ត្រូវបានគេយកទៅសម្លាប់ចោលនិងបញ្ចុះតាមទំនៀមទំលាប់ព្រមគ្នាជាមួយសពរបស់ពួកចៅហ្វា។Lieberman 2003: 135–136 បើទោះថា នៅភូមាលើតាមតំបន់ទំនាបមានគេកាន់ពុទ្ធសាសនាច្រើនលើសលប់យ៉ាងណាក្ដី ក៏ប៉ុន្តែមកទល់នឹងសតវត្សទី១៦ ការបូជាយញ្ញសត្វធាតុនៅតែប្រណិប័តជានិច្ច ហើយស្រាបិតក៏នៅតែមានគេប្រើក្នុងពិធីការណ៍ដោយមានការទទួលយល់ព្រមពីក្រុមពុទ្ធសាសនិកទៀតផង (ជារឿយៗពិធីអស់ទាំងនោះក៏មានវត្តមានចៅអធិការ និងពួកខត្តិយវង្សផងដែរ)។(Lieberman 2003: 135–136): The soldiers of King Mohnyin Thado (r. 1426–39) celebrated their king’s access by sacrificing horses and cattle to the Mahagiri spirt. Still in Upper Burma, down to the 16th century, forest dweller monks presided over land-transfer rituals in which distilled liquor (ayek) was consumed, and cattle, pigs, and fowls were slaughtered. Princes and even Buddhist abbots attended these ceremonies. លើសពីនោះ ថ្វីបើភូមាក្រោម ជាទីកាន់គោរពពុទ្ធសាសនាថេរវាទប្រកាន់ធម៌ចាស់ស្រាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៤៨០មកហើយក៏ពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែ "ការបដិបត្តិក្នុងវត្តអារាមនៅតែមិនទាន់មានភាពត្រឹមត្រូវនៅឡើយ ដែលវាជារបៀបរបបនៅសម័យក្រោយផងនិងការចង់សម្របខ្លួនទៅនឹងលទ្ធិព្រលឹងនិយមផង អញ្ជឹងហើយវាក៏បានបង្កឱ្យមានជាវិបត្តិដ៏ធំមួយក្នុងតំបន់។"

ភុរង្ម៑នោង៑បាននាំមកនូវកំណែទំរង់គន្ថបដិប្បទាបែបសិង្ហលៈរបស់ព្រះបាទធម្មចេតីចូលមកកាន់ផែនដីនៃអាណាចក្ររបស់ទ្រង់។ ដោយចង់បង្ហាញថាព្រះអង្គឯងជាស្ដេចពុទ្ធសាសនិកគំរូមួយអង្គនោះ ទ្រង់ក៏បានចែកចាយក្បួនច្បាប់គម្ពីរ ទំនុកបំរុងដល់ព្រះសង្ឃ ព្រមទាំងកសាងវត្តអារាមជាច្រើននៅតាមរដ្ឋណា ដែលសញ្ជ័យបានថ្មីៗ តាំងពីភូមាលើ បណ្ដារដ្ឋឝានដរាបដល់លាននានិងស្យាម។ វត្តអារាមខ្លះនៅមានគង់វង្សសេសសល់ ហើយនៅយុគសម័យក្រោយៗ ពួកភូមាអាចនឹងចង្អុលទៅកាន់វត្តទាំងនោះជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងទៅលើប្រទេសអស់ទាំងនោះជានិច្ច។ បន្តដើរតាមលំអានរបស់ព្រះបាទធម្មចេតី ព្រះអង្គបានធ្វើជាអធិបតីក្នុងការបំបួសជាច្រើននៅក្នុងពិធី កល្យាណីសែន នៅឯពគោក្នុងសំណាក់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទគន្ថបដិប្បទារបស់ទ្រង់ក្នុងព្រះរាជបំណងចង់ឱ្យព្រះសាសនាមានភាពបរិសុទ្ធផូរផង់។ ព្រះអង្គបានដាក់បំរាមប្រាបប្រាមកុំអោយមានការបូជាយញ្ញមនុស្សនិងសត្វទូទាំងព្រះនគរ។ បំរាមនេះក៏បានហាមប្រាមចំពោះពិធីបូជាយញ្ញសត្វរបស់ពួកនិគមជនបរទេសផងដែរ តួយ៉ាងដូចជាក្នុងពិធីបុណ្យអេដអាល់អាដ្ហាជាដើម។Harvey 1925: 166–167

កំណែទំរង់របស់ភុរង្ម៑នោង៑ជាច្រើនត្រូវបានបន្តវេនដោយក្សត្រស្នងរាជ្យតពីព្រះអង្គក្នុងសន្តតិវង្សតោង៑ងូស្ដារ។ និកាយសាសនារបស់អ្នករស់នៅព្រៃភ្នំ ជាក់ស្ដែងបានបាត់បង់សាបរលាបអស់ទៅហើយ។Lieberman 2003: 159 គ្រាកន្លងមកទៀត ការកាន់បែបថេរវាទកាន់តែក្លាយជាទំរង់លក្ខណៈសំគាល់តែមួយនៅក្នុងតំបន់ រីឯតំបន់ព្រៃភ្នំក្រំថ្មខ្លះក៏កាន់តែមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងស្អិតល្មួតជាមួយតំបន់អាងទន្លេក្នុងសតវត្សទី១៧ និង ១៨ នោះផងដែរ។Lieberman 2003: 191–192

ការកាន់សាសនាដទៃ
ការកាន់គោរពព្រលឹងនិយមផ្សេងៗនៅតែមានគេកាន់និងគោរពយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន វាមិនត្រឹមតែមាននៅតាមតំបន់ភ្នំប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏ឃើញមាននៅតំបន់វាលទំនាបផងដែរ។ ការខិតខំរបស់ព្រះបាទភុរង្ម៑នោង៑ក្នុងការលុបបំបាត់ការគោរពបូជា នត៑ បែបព្រលឹងនិយមចេញពីពុទ្ធសាសនាត្រូវបានបរាជ័យ។ ពួកអ្នកកាន់ជំនឿអាប្រាហាមក៏បានចូលមកតាំងលំនៅ។ ពួកឈ្មួញ និង ពួកទាហានស៊ីឈ្នួលបរទេស ក៏បាននាំមកនូវសាសនាឥស្លាម និង សាសនាកាតូលិករ៉ូមរបស់ពួកគេមកតាមផងដែរ។ ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៥០ ពួកឈ្មួញឥស្លាមនៅពគោបានកសាងអ្វីមួយឡើងមក ដែលវាគឺជាព្រះវិហារឥស្លាមដំបូងរបស់ពួកគេ។Lieberman 1984: 28 កូនចៅនៃពួកទាហានស៊ីឈ្នួលឥស្លាម និងកាតូលិកទាំងនោះបានបន្តចាក់បំពេញក្នុងជួរកងកាំភ្លើងធំដ៏ឆ្នើមរបស់ប្រទេសនេះរហូត។Lieberman 2003: 166