navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
សម័យមហានគរ: ការតំរង់ទិសការអភិវឌ្ឍ

ការតំរង់ទិសការអភិវឌ្ឍ

តំបន់ខាងជើងបឹងទន្លេសាបជាតំបន់អំណោយផលដល់កសិកម្ម ដែលធ្វើឲ្យព្រះរាជាខ្មែរយកព្រះទ័យទុកដាក់ដល់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រជានិច្ច ព្រោះសម័យនោះការកសាងបារាយណ៍ជាគូនឹងការកសាងប្រាសាទ។

ព្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ (៨៧៧ - ៨៨៩) ទ្រង់បានបញ្ជាឲ្យជីកបារាយណ៍មួយខាងជើងរាជធានីគឺបារាយណ៍ឥន្ទ្រតដាក មានបណ្ដោយ ៣០០០ មាត្រ និង ទទឹង ៨០០ មាត្រ។

ព្រះបាទយសោវម៌្មទី១ (៨៨៩ - ៩០០) ក្រោយពីកសាងរាជធានីហើយ ព្រះអង្គបានបញ្ជាឲ្យជីកបារាយណ៍មួយមានឈ្មោះថា បារាយណ៍យសោធរតដាក។

ផ្សេងពីនេះគេឃើញមាន បារាយណ៍ទឹកថ្លា ឬ បារាយណ៍ខាងលិចដែលមានបណ្ដោយ ៨ សហាតិមាត្រ និង ទទឹង ២,២ មាត្រ។ ការកសាងសំណង់ធារាសាស្ត្រដោះស្រាយបញ្ហាទឹក នាំឲ្យមានការអភិវឌ្ឍសង្គមខាង កសិកម្ម គមនាគមន៍ សុខាភិបាល និង សិក្សាធិការ ... ៕
សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម: ១. ការតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យ

១. ការតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យ 
បារាំងបានធ្វើអាណាព្យាបាលលើប្រទេសកម្ពុជា អស់រយៈពេល៩០ឆ្នាំ(១៨៦៣-១៩៥៣) នៅពេលដែលបារាំងត្រួតត្រាកម្ពុជា បារាំធ្វើទុក្ខបុកម្នេញខ្មែរយ៉ាងខ្លាំង រហូតធ្វើឲ្យមានការតស៊ូប្រឆាំងនឹងបារាំងយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដូចជាចលនាជាតិនិយមយ៉ាងច្រើនបានរីករាលដាលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីប្រឆាំងនឹងបារាំងទាមទារនូវឯករាជ្យ។ ការទាមទារនូវឯករាជ្យ យើងមានជាច្រើនដំណាក់កាល។ ប៉ុន្ដែ ឯករាជ្យដែលខ្មែរមានពេលនោះមិនមែនជាឯករាជ្យពិតប្រាកដទេ។

ក្រុមដែលតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យមានច្រើនដូចជា សមាជិកគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ, ពូកខ្មែរឥស្សរៈសេរីនៅបាត់ដំបង ដែលក្រោយមកបែកសំបុក និងបែកជាច្រើនក្រុម, ពូកគណៈជាតិមុត្តគាហារដែលគេហៅថា ក្រុមឥស្សរៈខ្មែរវៀតមិញ និងក្រុមឥស្សរៈបែកខ្ញែកដ៏ទៃទៀត។ ប៉ុន្ដែ អ្នកដែលបានដណ្ដើមឯកររាជ្យពិតប្រាកដដោយសន្ដិវិធី ជូនកម្ពុជាបានមុនគេគឺ ព្រះបាទ នរោត្ដម សីហនុ ដែលបានធ្វើរាជ្យបូជនីយកិច្ចទាមទារឯករាជ្យក្រោយគេនៅឆ្នាំ១៩៥២ បានជោគជ័យជាស្ថាពរនៅថ្ងៃទី៩វិច្ជិកា១៩៥៣។ ដូច្នេះហើយទើបក្រុមខ្មែរឥស្សរៈក្រៅពីនេះ ទាំងពួកឥស្សរៈចោរព្រៃ និងពួកតស៊ូពិតបា្រកដ បានចុះចូលរួបរូមជារាជរដ្ឋាភិបាល និងសង្គមជាតិទាំងអស់។ លើកលែងតែក្រុមខ្មែរឥស្សរៈ-វៀតមិញ និងកងទ័ពវៀតមិញរបស់វៀតណាមខាងជើង ដែលនៅធ្វើសកម្មភាពយោធា រំខានអាជ្ញាធរកម្ពុជានៅឡើយ ជាពីសេស នៅតាមជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា។
សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម: ២. សន្និសីទហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤

២. សន្និសីទហ្សឺណែវ ឆ្នាំ១៩៥៤ 
សន្និសីទអន្ដរជាតិក្រុងហ្សឺណែវ បានចាប់ផ្ដើមបើកនៅថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ១៩៩៨ ដើម្បីពិភាក្សាបញ្ហាកូរេខាងជើង និងខាងត្បូង ចំណែកការពិភាក្សាស្ដីអំពីបញ្ហាបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិន ធ្វើឡើងចាប់ពីថ្ងៃទី០៧ ឧសភា១៩៥៤ ដោយមានការចូលរូមពីរដ្ឋមន្រ្ដីការបរទេសនៃមហាប្រទេស ដែលអ្នកចូលរូមផ្ទាល់ និងចូលរូមក្នុងឋានៈជាអ្នកសង្កេតការណ៍ដែលសរុបមកពីប្រទេសចំនូន១៩ប្រទេស ដូចជា ចក្រភពអង់គ្លេស សហភាពសូវៀត សហរដ្ឋអាមេរិក បារាំង សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន និងប្រទេសពាក់ពាន់មួយចំនូនទៀត។ នៅក្នុងពេលពិភាក្សាឥណ្ឌូចិនបានចូលរូមដោយរដ្ឋមន្ដ្រីការបរទេសអង់គ្លេស បារាំង សហភាពសូវៀត សហរដ្ឋអាមេរិក ប្រជាមានិតចិន សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម រាជាណាចក្រឡាវ រាជាណាចក្រកម្ពុជា និងអំណាចបាវដាយវៀតណាម។ គណៈប្រតិភូនៃរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាដឹកនាំដោយ រដ្ឋមន្ដ្រីការបរទេសទេព ផន នង គឹមនី, សម សារី, សឺន សាន, ញឹក ជូឡុង រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសូងការពារជាតិ ប៉ុក ធឿន ស្រី សាម៉ន និង ស៊ុត សាខន ដែលទាំងពីនាក់ចុងក្រោយ ជាវរសនីយត្រី។ ក្រៅពីសមាជិកប្រតិភូនេះ នៅមានអ្នកតំណាងខ្មែរឥស្សរៈសំខាន់ៗបូននាក់ទៀត គឺ ដាប ឈូន ចន្ទរង្សី ពុត  ឆាយ និង សាវ៉ាងវង្ស ដែលនាំត្រូវទៅបង្ហាញអន្ដរជាតិ ក្នុងឋានៈជាអ្នកតស៊ូប្រដាប់អាវុធ ដើម្បីឯករាជ្យពីបារាំង និងដែលបានចុះចូលរូមរួមជាមួយរាជរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់រូចហើយ។ ចំណែកប្រតិភុវៀតមិញ ឬវៀតណាមខាងជើង បាននាំអ្នកតំណាងចលនាតស៊ូរំដោះជាតិខ្មែរឥស្សរៈវៀតមិញទៅហ្សឺណែវដែរ ដើម្បីឲ្យសហភាពសូវៀត និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន និងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិតេយ្យវៀតណាម ជួយទាមទារឲ្យមានចំណែកនៅក្នុងការចូលរួមនោះដែរ។ តែទោះបីជាមានជួយជ្រោមជ្រែងពីសូវៀត និង យួនខាងជើងយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏តំណាងតស៊ូនោះពុំបានទទួលការអនុញ្ញាតឲ្យចូលរូមក្នុងសន្និសីទដែរ។

ក្រោយពីដំណើរការចចារយ៉ាស្វិតស្វាញអស់ប្រមាណ៧៥ថ្ងៃ គេបានចុះហត្ថលេខាលើឯកសសារមួយចំនូន ដែលក្នុងនោះទាក់ទងជាមួយកម្ពុជាដូចតទៅៈ
ច្ចព្រមព្រៀង ស្ដីពីកាបញ្ឈប់បទបាញ់គ្នានៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
•	សេចក្ដីប្រកាសរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ទាក់ទងនឹងសម្ពន្ធភាពយោធា ទាក់ទងទៅនិងមូលដ្ឋានទ័ពបរទស និងការជូយឧបត្ថម្ភកម្លាំងយោធាពីបរទេស។
•	សេចក្ដីប្រកាសរាជរដ្ឋាភិបាលបារាំង ស្ដីអំពីការដកទ័ពចេញពីទឹកដីឥណ្ឌូចិន និងការប្រកាសផ្ដល់ឯករាជ្យ អធិតេយ្យភាពដល់ប្រទេសកម្ពុជានៅក្នុងឥណ្ឌូចិន។
•	សេចក្ដីថ្លែងការណ៍របស់តំណាងសហរដ្ឋអាមេរិក ស្ដីអំពីឥរិយាបទរបស់ខ្លូនទាក់ទងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ។
•	សេចក្ដីថ្លែងការណ៍បិតសន្និសីទ។
នៅលើកិច្ចព្រមព្រៀងទាក់ទងទៅនឹងការបញ្ឈប់សកម្មភាពនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា បានចុះហត្ថលេខាដោយអនុរដ្ឋមន្ដ្រីការពារជាតិសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដែលតំណាងឲ្យអគ្គមេបញ្ជាការកងទ័ពជាតិវៀតណាម និងកងទ័ពខ្មែរឥស្សរៈ និងរដ្ឋមន្ដ្រីការពារជាតិរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា លោក ញឹក ជូឡុង ក្នុងនាមតំណាងឲ្យអគ្គមេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់កងទ័ពជាតិខ្មែរ (កងទ័ពខេមរភូមិន្ទ)។ ដោយអាស្រ័យទៅនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងនេះសកម្មភាពប៉ះទង្គិចគ្នា ដោយយោធាត្រូវបញ្ឈប់នៅលើទឹកដីកម្ពុជាទាំងស្រុងចាប់តាំងពីថ្ងៃទី៧ សីហា ១៩៥៤។ កិច្ចព្រមព្រៀងបាននុយាយអំពីការដកកងទ័ពប្រទេសចេញពីទឹកដីកម្ពុជាឲ្យអស់នៅក្នុងអំឡុង៩០ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីចាប់ផ្ដើមសុពលភាពកិច្ចព្របព្រៀងហ្សឺណែវ។
សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម: ៣. នយោបាយក្នុង និងក្រៅប្រទេស

៣. នយោបាយក្នុង និងក្រៅប្រទេស 
ដូចបានបង្ហាញពីខាងដើមខ្លះ មកហើយថា ភាពជាអព្យាក្រឹត្យរបស់កម្ពុជា គឺជាក្ដីប្រាថ្នា និងជាលក្ខខណ្ឌរបស់មហាអំណាចកុំម្មុយនីស្ដនៅក្នុងសន្និសីទហ្សឺណែវឆ្នាំ ១៩៥៤ តម្រូវឲ្យកម្ពុជាទទួលយក។និងមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ភាគីវៀតណាម ដែលមានផាម វ៉ាន់ដុងជាប្រធាន បានទាមទារកុំឲ្យកម្ពុជាមានគ្រឿងសព្វាវុធ និងកងទ័ពប្រកបដោយសមត្ថភាពប្រយុទ្ធខ្ពស់ សម្រាប់ការពារខ្លូនជាអចិន្រ្ដៃយ៍ផងដែរ។ បន្ទាប់មក សម្ដាច សីហនុ សព្វព្រះទ័យចូលរូមក្នុងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធនេះចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៦ នៅក្នុងការប្រជុំនៅទីក្រុង​​​ បានឌុង​ ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ នៅទីនោះហើយ ដែលព្រះអង្គបានជួបប្រាស្រ័យទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយលោក ជូ អេនឡាយ នាយករដ្ឋមន្រ្ដីចិន និង ផាមវ៉ាន់ដុង នាយករដ្ឋមន្រ្ដីវៀតណាម និងសព្វព្រះទ័យខ្លាំង ចំពោះការផ្ដល់នូវកិត្ដិយសរបស់មហាអំណាចមួយក្នុងតំបន់ទាំងពីរនេះ ដោយសារតែពិធីការដ៏ទន់ភ្លន់ និងបដិសណ្ឋារកិច្ចដ៍គួរសមគ្មានខ្ចោះរបស់ពូកគេ និងបានក្លាយជាមហាមិត្តរបស់ប្រទេសកុំមុយនីស្ដទាំងនេះបន្ដិចម្ដងៗរហូតដល់ដើមទសវត្សរ៍១៩៧០
	ទោះបីមានការចោទប្រកាន់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកថា ព្រះអង្គជាម្ចាស់ក្រហមក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គចាត់ទុកការដឹកនាំនយោបាយរបស់ព្រះអង្គ ថាត្រឹមតែ នយោបាយ ពណ៍ស៊ីជម្ពូរ ដែរដែលជារួមគេមើលឃើញថាជា អព្យាក្រឹត្យ សិទ្ធនិងកុំមុយនីស្ដ។ ហេតុនេះហើយ ទើបចំណងការបរទេសជាមួយលោក សេរី ជាពិសេស សហរដ្ឋអាមេរិក កាន់តែរង្គោះរង្គើឡើងពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ រហូតដល់ដាក់ប្រកាសឈប់ទទួលជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅខែវិច្ចិកាឆ្នាំ១៩៦៣ និងផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងទូតជាមួយគ្នានៅឆ្នាំ១៩៦៤។ បន្ទាប់ពីភាពតានតឹងខាងព្រំដែនជាមួយថៃ និងវៀតណាមខាងត្បូងដែលជាមហាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អាមេរិក។ កត្តានេះ បានជំរុញឲ្យកម្ពុជាកាន់តែកៀកកិតជាមួយលោកកុំមុយនីស្ដ ជាពិសេស វៀតណាមខាងជើង និងចិន ដែលប្រកាសថារង់ចាំតែជួយខ្មែរប៉ណ្ណោះ។
	ចំពោះនយោបាយក្នុងប្រទេសវិញ សម្ដេច សីហនុ បានព្យាយាមបង្កើតចលនាសង្គមរាស្ដ្រនិយម ដើម្បីប្រមូលកម្លាំងនៅបណ្ដាបក្សនយោបាយនានា ឲ្យមកចូលរួមជាមួយព្រះអង្គ។ ដោយសារភាពជារាជ្យ របស់ព្រះជាមួយនឹងគុណបំណាច់ក្នុងការទាមទារឯករាជ្យជាតិ គណបក្សរបស់ព្រះអង្គបានឈ្នះឆ្នោតដាច់ខាត ដែលអាចបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបានដោយខ្លួនឯង។ រាជរដ្ឋាភិបាលសម័យនោះគេហៅថា រដ្ឋាភិបាលសង្គមរាស្ដ្រនិយម ឬ សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម ដែលក្ដាប់ជោគវាសនាប្រទេសកម្ពុជាអស់១៦ឆ្នាំ។  ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៥ដល់១៩៦០ ព្រះនរោត្ដម សីហនុ កាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្រ្ដី ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៦០ បន្ទាប់មក ពីព្រះបិតានាម នរោត្តម សុរាម្រិត ជាព្រះមហាក្សត្របានសោយទិវង្គត ព្រះអង្គបានឲ្យសភាបង្កើត តំណែង ព្រះប្រមុខរដ្ឋ មួយទៀតសម្រាប់ព្រះអង្គ។ ម្លោះហើយចាប់ពីពេលនោះមកព្រះអង្គបានកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ដ្រីផង និងព្រះប្រមុខរដ្ឋផង តែជូនកាលក៏កាន់តែតំណែងចុងក្រោយនេះតែមួយដែរ។ អ្វីដែលគួរឲ្យកត់សម្គាល់នោះ គឺក្នុងនោះក្នុងរវាង១៦ឆ្នាំនេះ ព្រះអង្គបានបង្កើតឲ្យមាន ដល់ទៅ២៥គណៈរដ្ឋមន្រ្ដី ឬរដ្ឋាភិបាល។ រដ្ឋាភិបាលខ្លះមានអាយុត្រឹមតែ១សប្ដាហ៍ លើកលែងតែគណៈរដ្ឋមន្រ្ដីរបស់ព្រះអង្គទើមមានអាយុវែងជាងគេ។
សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម: ៤. រឿងក្ដីបា្រសាទព្រះវិហារ

៤. រឿងក្ដីបា្រសាទព្រះវិហារ 
 ក. ដើមហេតុនៃរឿងក្ដី 
ជម្លោះខ្មែរ ថៃ លើការទាមទារបា្រសាទព្រះវិហារ ចេញពីការលុកលុយកាន់កាប់ប្រាសាទនេះដោយកងទ័ពថៃនៅឆ្នាំ ១៩៥៥ ដែលជាទង្វើដ៏ប្រហើន និងមើលងាយបូរណភាពទឹកដីរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ទំនងដោយសារតែថៃយល់ថា កម្ពុជាទើបទទួលបានឯករាជ្យបរិបូណ៌នៅថ្ងៃទី៩វិច្ចិកា១៩៥៣ និងមិនទាន់ចូលជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនូវឡើយទេ រហូតមកដល់ចុងឆ្នាំ១៩៥៥ ទើបចូលជាសមាជិក។ បន្ទាប់ពីលទ្ធភាពក្នុងការទាមទារឲ្យថៃដកតាមផ្លូវសន្ដិវិធី ក្រោមការដឹកនាំរបស់សម្ដេច នរោត្តម សីហនុ បានសម្រាចធ្វើការការពារបូរណភាពទឹកដីដោយប្ដឹងចំពោះប្រទេសថៃ ពីករណីរំលោភកាន់កាប់ និងឈ្លានពានលើទឹកដីកម្ពុជាយើង រឿងក្ដីប្រាសាទព្រះវិហារនេះទៅកាន់តុលាការអន្ដរជាតិ(International Court of Justice in Hague) នៅទីក្រុងឡាអេ នៃប្រទេសហូឡង់នៅថ្ងៃទី៣០កញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៩។
 ខ. សវនការសំខាន់ៗនៃរឿងក្ដី 
សវនាការសំខាន់នៃការដោះស្រាយរឿងក្ដីសំខាន់ៗនៅទីក្រុងឡាអេ មានដូចតទៅៈ
សវនការថ្ងៃទី២៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦១
នៅក្នុងការប្ដឹងតវ៉ាគ្នានេះ គេបានកត់សម្គាល់ថា គូភាគីនីមួយៗ បានយកនូវសេចក្ដីសម្រាចរបស់តុលាការមកធ្វើការបកសា្រយគឺៈ
 ១. ការបកស្រាយរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា 
ប្រទេសកម្ពុជាយើងបានលើកឡើងពីគោលការណ៍ចំបងស្ដីពីការរួមផ្សំគ្នារវាងផលប៉ះពាល់នៃការទទូលយកការបង្គាប់បញ្ជា សេចក្ដីសម្រេចរបស់តុលាការ និង ការប្រកាសជាសាធារណៈដែល
ធ្វើឡើងដោយប្រទេសថៃ នៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥០ហើយបានចេញប្រកាសដូចតទៅៈ
“ខ្ញុំមានកិត្តិយសសូមជម្រាបជាពត៌មានថា តាមរយៈសេចក្ដីប្រកាសធ្វើនៅថ្ងៃទី២០ កញ្ញា ១៩២៩ ព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងបានទទួលយកនូវការបង្គាប់នៃយុត្ដាធិការរបស់តុលាការអន្ដរជាតិអចិន្ដ្រៃយ៌(Permanent CIJ) ទៅលើលក្ខ័ន្ដិកៈសម្រាប់រយៈពេល១០ឆ្នាំ និងលក្ខខណ្ឌទៅវិញទៅមកឬបដិការដែលបានអនុលោមទៅតាមមាត្រា៣៦ កថាខ័ណ្ឌទី២។ ការប្រកាសនេះត្រូវបានធ្វើឡើងវិញនៅថ្ងៃទី០៣ ឧសភា ១៩៤០សម្រាប់អំឡុងពេល១០ឆ្នាំផ្សេងទៀត”។

“កិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយ ខ ដែលបានចែងលើមាត្រា ៣៦ កថាខ័ណ្ឌទី៤ ស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈ នៃតុលាការ អន្ដរជាតិ។ នៅពេលនេះខ្ញុំបាទសូមជំរាបថា ព្រះករុណាជាម្ចស់ជីវិតលើត្បូងបានធ្វើឡើងនូវសេចក្ដីប្រកាសថ្មីមួយ តាមរយៈការនិទ្ទេសវែកញែកសេចក្ដីដូចបានជំរាបជូនខាងលើសម្រាប់រយៈពេល១០ឆ្នាំតទៅទៀត ដោយរាប់ចេញពីថ្ងៃទី០៣ ឧសភា១៩៥០ ដោយមានពេលកំណត់ និងប្រធានបទដែលមានលក្ខខណ្ឌ និងការបម្រុងទុកដូចគ្នានៅក្នុងសេចក្ដីប្រកាសលើកទី៤នេះ ដែលលើកទី១ គឺនៅថ្ងៃទី២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩២៩”។

 ឯកសារយោង 

ប្រវត្តិសាស្ដ្រខ្មែរ /​ សម្រាប់សិក្សាថ្នាក់មូលដ្ឋាន របស់សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ធភ្នំពេញ
សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម: ក. ដើមហេតុនៃរឿងក្ដី

ក. ដើមហេតុនៃរឿងក្ដី 
ជម្លោះខ្មែរ ថៃ លើការទាមទារបា្រសាទព្រះវិហារ ចេញពីការលុកលុយកាន់កាប់ប្រាសាទនេះដោយកងទ័ពថៃនៅឆ្នាំ ១៩៥៥ ដែលជាទង្វើដ៏ប្រហើន និងមើលងាយបូរណភាពទឹកដីរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ទំនងដោយសារតែថៃយល់ថា កម្ពុជាទើបទទួលបានឯករាជ្យបរិបូណ៌នៅថ្ងៃទី៩វិច្ចិកា១៩៥៣ និងមិនទាន់ចូលជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនូវឡើយទេ រហូតមកដល់ចុងឆ្នាំ១៩៥៥ ទើបចូលជាសមាជិក។ បន្ទាប់ពីលទ្ធភាពក្នុងការទាមទារឲ្យថៃដកតាមផ្លូវសន្ដិវិធី ក្រោមការដឹកនាំរបស់សម្ដេច នរោត្តម សីហនុ បានសម្រាចធ្វើការការពារបូរណភាពទឹកដីដោយប្ដឹងចំពោះប្រទេសថៃ ពីករណីរំលោភកាន់កាប់ និងឈ្លានពានលើទឹកដីកម្ពុជាយើង រឿងក្ដីប្រាសាទព្រះវិហារនេះទៅកាន់តុលាការអន្ដរជាតិ(International Court of Justice in Hague) នៅទីក្រុងឡាអេ នៃប្រទេសហូឡង់នៅថ្ងៃទី៣០កញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៩។
សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម: ខ. សវនការសំខាន់ៗនៃរឿងក្ដី

ខ. សវនការសំខាន់ៗនៃរឿងក្ដី 
សវនាការសំខាន់នៃការដោះស្រាយរឿងក្ដីសំខាន់ៗនៅទីក្រុងឡាអេ មានដូចតទៅៈ
សវនការថ្ងៃទី២៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦១
នៅក្នុងការប្ដឹងតវ៉ាគ្នានេះ គេបានកត់សម្គាល់ថា គូភាគីនីមួយៗ បានយកនូវសេចក្ដីសម្រាចរបស់តុលាការមកធ្វើការបកសា្រយគឺៈ
 ១. ការបកស្រាយរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា 
ប្រទេសកម្ពុជាយើងបានលើកឡើងពីគោលការណ៍ចំបងស្ដីពីការរួមផ្សំគ្នារវាងផលប៉ះពាល់នៃការទទូលយកការបង្គាប់បញ្ជា សេចក្ដីសម្រេចរបស់តុលាការ និង ការប្រកាសជាសាធារណៈដែល
ធ្វើឡើងដោយប្រទេសថៃ នៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥០ហើយបានចេញប្រកាសដូចតទៅៈ
“ខ្ញុំមានកិត្តិយសសូមជម្រាបជាពត៌មានថា តាមរយៈសេចក្ដីប្រកាសធ្វើនៅថ្ងៃទី២០ កញ្ញា ១៩២៩ ព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងបានទទួលយកនូវការបង្គាប់នៃយុត្ដាធិការរបស់តុលាការអន្ដរជាតិអចិន្ដ្រៃយ៌(Permanent CIJ) ទៅលើលក្ខ័ន្ដិកៈសម្រាប់រយៈពេល១០ឆ្នាំ និងលក្ខខណ្ឌទៅវិញទៅមកឬបដិការដែលបានអនុលោមទៅតាមមាត្រា៣៦ កថាខ័ណ្ឌទី២។ ការប្រកាសនេះត្រូវបានធ្វើឡើងវិញនៅថ្ងៃទី០៣ ឧសភា ១៩៤០សម្រាប់អំឡុងពេល១០ឆ្នាំផ្សេងទៀត”។

“កិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយ ខ ដែលបានចែងលើមាត្រា ៣៦ កថាខ័ណ្ឌទី៤ ស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈ នៃតុលាការ អន្ដរជាតិ។ នៅពេលនេះខ្ញុំបាទសូមជំរាបថា ព្រះករុណាជាម្ចស់ជីវិតលើត្បូងបានធ្វើឡើងនូវសេចក្ដីប្រកាសថ្មីមួយ តាមរយៈការនិទ្ទេសវែកញែកសេចក្ដីដូចបានជំរាបជូនខាងលើសម្រាប់រយៈពេល១០ឆ្នាំតទៅទៀត ដោយរាប់ចេញពីថ្ងៃទី០៣ ឧសភា១៩៥០ ដោយមានពេលកំណត់ និងប្រធានបទដែលមានលក្ខខណ្ឌ និងការបម្រុងទុកដូចគ្នានៅក្នុងសេចក្ដីប្រកាសលើកទី៤នេះ ដែលលើកទី១ គឺនៅថ្ងៃទី២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩២៩”។

 ឯកសារយោង 

ប្រវត្តិសាស្ដ្រខ្មែរ /​ សម្រាប់សិក្សាថ្នាក់មូលដ្ឋាន របស់សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ធភ្នំពេញ
សម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម: ១. ការបកស្រាយរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា

១. ការបកស្រាយរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា 
ប្រទេសកម្ពុជាយើងបានលើកឡើងពីគោលការណ៍ចំបងស្ដីពីការរួមផ្សំគ្នារវាងផលប៉ះពាល់នៃការទទូលយកការបង្គាប់បញ្ជា សេចក្ដីសម្រេចរបស់តុលាការ និង ការប្រកាសជាសាធារណៈដែល
ធ្វើឡើងដោយប្រទេសថៃ នៅថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥០ហើយបានចេញប្រកាសដូចតទៅៈ
“ខ្ញុំមានកិត្តិយសសូមជម្រាបជាពត៌មានថា តាមរយៈសេចក្ដីប្រកាសធ្វើនៅថ្ងៃទី២០ កញ្ញា ១៩២៩ ព្រះករុណាជាម្ចាស់ជីវិតលើត្បូងបានទទួលយកនូវការបង្គាប់នៃយុត្ដាធិការរបស់តុលាការអន្ដរជាតិអចិន្ដ្រៃយ៌(Permanent CIJ) ទៅលើលក្ខ័ន្ដិកៈសម្រាប់រយៈពេល១០ឆ្នាំ និងលក្ខខណ្ឌទៅវិញទៅមកឬបដិការដែលបានអនុលោមទៅតាមមាត្រា៣៦ កថាខ័ណ្ឌទី២។ ការប្រកាសនេះត្រូវបានធ្វើឡើងវិញនៅថ្ងៃទី០៣ ឧសភា ១៩៤០សម្រាប់អំឡុងពេល១០ឆ្នាំផ្សេងទៀត”។

“កិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយ ខ ដែលបានចែងលើមាត្រា ៣៦ កថាខ័ណ្ឌទី៤ ស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈ នៃតុលាការ អន្ដរជាតិ។ នៅពេលនេះខ្ញុំបាទសូមជំរាបថា ព្រះករុណាជាម្ចស់ជីវិតលើត្បូងបានធ្វើឡើងនូវសេចក្ដីប្រកាសថ្មីមួយ តាមរយៈការនិទ្ទេសវែកញែកសេចក្ដីដូចបានជំរាបជូនខាងលើសម្រាប់រយៈពេល១០ឆ្នាំតទៅទៀត ដោយរាប់ចេញពីថ្ងៃទី០៣ ឧសភា១៩៥០ ដោយមានពេលកំណត់ និងប្រធានបទដែលមានលក្ខខណ្ឌ និងការបម្រុងទុកដូចគ្នានៅក្នុងសេចក្ដីប្រកាសលើកទី៤នេះ ដែលលើកទី១ គឺនៅថ្ងៃទី២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩២៩”។

 ឯកសារយោង 

ប្រវត្តិសាស្ដ្រខ្មែរ /​ សម្រាប់សិក្សាថ្នាក់មូលដ្ឋាន របស់សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ធភ្នំពេញ
សម័យសាមកុក: '''សម័យសាមកុក (គ.ស ២២០-២៨០)'''

សម័យសាមកុក (គ.ស ២២០-២៨០) 

សាមកុកជាយុគសម័យដែលកើតពីសភាពការរារាំងអំណាចគ្នានៃកងកម្លាំង ៣ ភាគីមានដូចជា នគរវុយ នគរស៊ូ និងនគរអ៊ូ ដែលនគរមួយៗ ដណ្ដើមគ្នាធ្វើធំ ដោយក្នុងកំឡុងឆ្នាំគ.ស ២២០ ជាពេលដែលនគរវុយឡើងគ្រប់គ្រងអំណាចជំនួសរាជវង្សហានខាងកើត និងដល់ឆ្នាំគ.ស ២៨០ រាជវង្សជិនបង្ក្រាបនគរអ៊ូបានសម្រេចរួបរួមផែនដីចិនឲ្យមានឯកភាពម្ដងទៀត។
សម័យសាមកុក: '''មុនពេលកើតជាសម័យសាមកុក'''

មុនពេលកើតជាសម័យសាមកុក 
ឆ្នាំងគ.ស ១៨៩ ចុងសម័យហានខាងកើត ហានលិងទីស្ដេចសុវណ្ណគត រជ្ជទាយាទលិវ…បន្ដរាជបល្ល័ង្កក្លាយជាស្ដេចហានសៅទី តែបងប្រុសរបស់ហឺថៃហៅឃុបឃិតជាមួយមន្ដ្រីទាហានឈ្មោះយានសាវឬអួនសៀវ បោសសម្អាតមន្ដ្រីដែលជាបដិបក្ស ជាហេតុធ្វើឲ្យនគរកើតការជ្រួលច្របល់យ៉ាងខ្លាំង។ តុងជួឬតាំងតុ ដែលជាមន្ដ្រីគ្រប់គ្រងស្រុកពិងចូវប្រើស្ថានការណ៍ច្រួលច្របល់ខាងលើ ជាលេសលើកទ័ពចូលក្រុងលួយ៉ាងដើម្បីមកជួយ។ ពេលកងទ័ពរបស់តាំងតុចូលដល់លួយ៉ាងហើយ បានដកតំណែងហានសៅទីហើយស្ថាបនាលិវសៀ ជាប្អូនឡើងធ្វើជាហង់តេ ទ្រង់ព្រះនាមថាហានសៀនទី។ ដោយតាំងតុគ្រប់គ្រងអំណាចបញ្ជាការក្នុងដៃ ជាហេតុធ្វើឲ្យមន្ដ្រីចាស់ៗ ដែលមិនយល់ស្របងើបឡើងប្រឆាំង កើតជាសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនាពេលក្រោយមក។

ចំណែកអួនសៀវវិញ ពេលតាំងតុបរទ័ពចូលលួយ៉ាង ក៏គេចខ្លួនទៅឯស្រុកជីចូវ (បច្ចុប្បន្ននៅក្នុងខេត្ដហឺប៉ិយភាគខាងជើងនៃប្រទេសចិន) អំពាវនាវឲ្យបណ្ដាអ្នកគ្រប់គ្រងនគរជុំវិញរួមកម្លាំងចងសម្ព័ន្ធគ្នាដើម្បីកម្ចាត់តាំងតុ ដែលការនេះអួនសៀវបានឡើងជាមេដឹកនាំសម្ព័ន្ធ។ លុះដល់គ.ស ១៩០ តាំងតុបញ្ជាឲ្យស្ដេចហានសៀនទីភាសខ្លួនទៅក្រុងឆាងអាន ក្នុងខណៈដែលកងទ័ពរបស់តាំងតុកំពុងតែដណ្ដើមអំណាចគ្នា។ បីឆ្នាំក្រោយមក កើតការប្រែប្រួលផ្នែកយោធា (ជាប្រភពនៃរឿងតំណាលការលះបង់របស់តៀវសៀន ស្ដ្រីស្អាតបំផុតក្នុងសម័យនោះ) តាំងតុត្រូវប្រហារ ក្នុងនគរកើតការជ្រួលច្របល់ខ្លាំងឡើង។

ក្នុងពេលនៃការជ្រួលច្របល់នេះ ឆាវឆាវឬចូឆូដែលធ្លាប់ប្រកាសខ្លួនចូលរួមជាមួយសម្ព័ន្ធរបស់អួនសៀវ នាកាលដែលប្រឆាំងនឹងតាំងតុនោះ ក្រោយពេលបង្ក្រាបកងកម្លាំងចោរចងកន្សែងលឿងជាងបីសែននាក់បានហើយ ក៏សន្សំអំណាចឡើងជាធំនៅតំបន់ហឺណាន។ ឆ្នំាគ.ស ១៩៦​ ឆាវឆាវដណ្ដើមបានស្ដេចពីតាំងតុ ហើយបង្ខំឲ្យស្ដេចហានសៀនទីឲ្យទៅនៅស្រុកស្វីឆាងនៃតំបន់ហឺណាន ហើយបានចូលគ្រប់គ្រងអំណាចបញ្ជាការលើពួកមន្ដ្រីទាំងពួង និងងាកមកប្រឈមមុខជាមួយក្រុមអួនសៀវដែលមានអំណាចនៅហឺប៉ិយ។ លុះដល់ឆ្នាំគ.ស ២០០ ភាគីទាំងពីរធ្វើសង្គ្រាមផ្ដាច់ព្រាត់នៅកួនទូ ចូឆូឈ្នះចូលគ្រប់គ្រងតំបន់ទំនាបកណ្ដាលនិងភាគខាងជើងរបស់ចិន។

លុះដល់ឆ្នាំគ.ស ២០៨ ចូឆូបរទ័ពចុះទៅភាគខាងត្បូង បង្ក្រាបលិវពៀវដែលគ្រប់គ្រងស្រុកជិងចូវ។ ក្នុងពេលនោះលិវប៉ិយឬឡៅពីដែលជាខ្សែញាតិវង្សហាននៅខាងលិវពៀវត្រូវភាសខ្លួនចុះទៅភាគខាងត្បូងទៀត នាំកម្លាំងដែលសេសសល់តិចតួចរួមដៃជាមួយស៊ុនឆ្វៀនឬស៊ុនកួនដែលកាន់អំណាចនៅចៀងតុង (ត្រើយខាងកើតនៃទន្លេយ៉ង់សេ) ហើយនាំជូកឺលៀងឬជូកាត់លៀង (ខុងបេង) ដែលជាទីប្រឹក្សាឆ្នើមរបស់ឡៅពីនិងកម្លាំងទ័ពពីស៊ុនកួនបូកកម្លាំងគ្នាទប់ទល់នឹងទ័ពធំរបស់ចូឆូ។ លទ្ធផលចូឆូចាញ់សង្គ្រាមបាក់ទ័ពខ្ចាត់ខ្ចាយ ដកទ័ពត្រឡប់ទៅភាគខាងជើងវិញ។ ឡៅពីឆ្លៀតឱកាសចូលវាយយកជិងចូវមកវិញ ថែមទាំងចូលវាយយកឆឺងទូធ្វើជាមូលដ្ឋានទ័ព បង្កក្លាយជាសភាពកម្លាំងបីក្រុមដណ្ដើមអំណាចគ្នា ដែលក្លាយទៅជាសម័យសាមកុកនាពេលក្រោយមក។
សម័យសាមកុក: '''សភាពកម្លាំងបីក្រុមដណ្ដើមអំណាចគ្រប់គ្រងភាគខាងជើងនិងភាគខាងត្បូង'''

សភាពកម្លាំងបីក្រុមដណ្ដើមអំណាចគ្រប់គ្រងភាគខាងជើងនិងភាគខាងត្បូង 

ចូឆូតែងតាំងខ្លួនជាវុយអង។ ក្រោយមកឆ្នាំគ.ស ២០០ ចូឆូស្លាប់។ ឆាវភីឬចូភីជាបុត្រាបានកៀបឲ្យស្ដេចហានសៀនទីដាក់រាជ្យបល្ល័ង្ក ហើយស្ថាបនានគរវុយឡើង។ ក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់មកទៀត ឡៅពីក៏ប្រកាសស្ថាបនាតាំងខ្លួនជាហង់តេនៅក្រុងឆឺងទូ ប្រើឈ្មោះនគរហាន (ភាគច្រើនហៅថាស៊ូឬស៊ូហាន) ។ ដល់ឆ្នាំគ.ស ២២៩ ស៊ុនកួនឬអ៊ូអងក៏បង្កើតនគរអ៊ូ ប្រកាសខ្លួនជាហង់តេដូចគ្នា។ ដូច្នេះទើបបង្កើតបានជាកម្លាំងបីក្រុម ពោលគឺ វុយគ្រប់គ្រងដែនដីភាគខាងជើង ស៊ូគ្រប់គ្រងដែនដីភាគខាងលិចឆៀងខាងត្បូង ចំណែកអ៊ូគ្រប់គ្រងដែនដីភាគខាងកើតឆៀងខាងត្បូង ដោយនគរពីរនាភាគខាងត្បូងនេះ គឺនគរស៊ូរួមដៃជាមួយនគរអ៊ូប្រឆាំងនឹងនគរវុយនាភាគខាងជើងដែលមានកម្លាំងរឹងមាំជាងគេ។
សម័យស្រីសន្ធរ

សម័យស្រីសន្ធរ (១៥៩៤-១៦១៨) វាជាសម័យកាលមួយចាប់ផ្ដើមពីការបែកបន្ទាយលង្វែក ពេលនោះប្រទេសខ្មែរបានធ្លាក់ក្នុងចលាចល ពួកសៀមបានចាប់រាជវង្សានុវង្សខ្មែរទៅឃុំទុកនៅស្រុកវាអស់។ បន្តបន្ទាប់មកពួកស្ដេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់បានឆ្លៀតឱកាសក្នុងភាពវឹកវរ ហើយក៏បានលបវាយឆ្មក់យកបន្ទាយលង្វែកពីពួកសៀមមកវិញបានហើយក៏តាំងរាជធានីនៅស្រីសន្ធរ។ ស្ដេចដែលបានសោយរាជ្យនៅទីនោះ ព្រះនាម ព្រះរាមាជើងព្រៃ ជាស្ដេចត្រាញ់មួយអង្គ។
សម័យស្រីសន្ធរ: ព្រះរាជាសោយរាជ្យ

ព្រះរាជាសោយរាជ្យ
ព្រះរាជាសោយរាជ្យនៅសម័យស្រីសន្ធរ(១៥៩៤-១៦២០) លេខរៀង ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ ព្រះនាមផ្ទាល់ រជ្ជកាល ០១ រាមាធិបតីទី១ ព្រះរាមជើងព្រៃ១៥៩៤-១៥៩៦០២  រាមាធិបតីទី២ ពញានូ១៥៩៦-១៥៩៧០៣ បរមរាជាទី៥  (រាជ្យទី២) ចៅពញាតន់ ១៥៩៧-១៥៩៩០៤ បរមរាជាទី៦  ពញាអន ១៥៩៩-១៦០០០៥ កែវហ៊្វាទី១  ពញាញោម ១៦០០-១៦០២០៦ បរមរាជាទី៧  ស្រីសុរិយោពណ៌៤ ១៦០៣-១៦១៩

សូមមើលផងដែរ
កម្ពុជាសម័យលង្វែក
កម្ពុជាសម័យឧដុង្គ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
សម័យស្រីសន្ធរ: សូមមើលផងដែរ

សូមមើលផងដែរ
កម្ពុជាសម័យលង្វែក
កម្ពុជាសម័យឧដុង្គ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ
សម័យឧដុង្គ

សម័យឧដុង្គ 
ចាប់ផ្ដើមក្រោយពីព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យពីព្រះបិតាគឺព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ដែលទ្រង់បានផ្សំផ្គុំព្រះជ័យជេដ្ឋាទី២ នឹង បុត្រីស្ដេចត្រាញ់យួន ដើម្បីធ្វើជាសម្ព័ន្ធមិត្តទប់ទល់នឹងការលុកលុយទន្ទ្រានរបស់សៀម។ សម័យកាលនោះមេទ័ពដែលល្បីឈ្មោះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ គឺ តេជោមាស និង តេជោយ៉ត។ ឧដុង្គបើតាមរឿងនិទានយកឈ្មោះតាម តាចាស់ ម្នាក់ឈ្មោះតាដុង្គ រឿងតំណាលថានៅពេលនោះមានក្សត្រមួយអង្គ បានពេញចិត្តនឹងកូនស្រីរបស់គាត់ទើបក្រោយពីរៀបអភិសេកនឹងបុត្រីលោក ហើយព្រះរាជាកតាំងឈ្មោះនៅត្រង់នោះថា ឧដុង្គមានជ័យ លុះក្រោយមកទៀតក៏នៅហៅថា ឧដុង្គ ដូចសព្វថ្ងៃនេះ។ 

ប្រវត្តិសាស្ត្រ
សម័យឧដុង្គ: ការយាងត្រឡប់របស់ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌

ការយាងត្រឡប់របស់ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ 

នៅឆ្នាំ ១៦០១ ព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌បានត្រឡប់ពីប្រទេសសៀម ស្របតាមបំណងប្រាថ្នា របស់ប្រជារាស្ត្រខ្មែរ ដែលបានសុំយាងព្រះអង្គពីទីក្រុងអយុធ្យា ចូលមកតាមច្រកកំពតមកគង់នៅកោះស្លាកែត ជិតភូមិកៀនស្វាយសព្វថ្ងៃ។ ភាពស្ងប់ស្ងាត់ហាក់បីកើតមាននៅតាមកន្លែងខ្លះនៅក្នុងប្រទេស ប៉ុន្តែកន្លែងខ្លះទៀតមានកាកើតចលនាបះបោរ ធ្វើឲ្យប្រជារាស្ត្រភិតភ័យនៅឡើយ។ ក្រោយពីបង្ក្រាបចលនាបះបោរស្រួលបួលហើយ ព្រះអង្គទ្រង់បានបញ្ជាឲ្យគេសង់ព្រះរាជវាំងនៅល្វាឯម ដែលត្រូវនឹងទីតាំងវត្តអរិយក្សត្រសព្វថ្ងៃ ហើយក៏គ្រងរាជ្យនៅទីនោះពីឆ្នាំ ១៦០៣ ដល់ ១៦១៣ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៦០ វស្សា។ ទ្រង់ទទួលរាជាភិសេកជាស្ដេចផែនដីនៅឆ្នាំ ១៦១៣។ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌មានរាជបុត្រពីរអង្គដែលគង់នៅក្នុងប្រទេសសៀមនៅឡើយ គឺព្រះបាទជ័យជេដ្ឋា និងឧទ័យ។ ឆ្នាំ ១៦០៥ ជ័យជេដ្ឋា និងឧទ័យជាអនុជ បានបង្ក្រាបមេបះបោរចាមពីរនាក់ដែលបានត្រួតត្រាលើខេត្តបារា និងដូនណៃ តាំងពីរជ្ជកាលស្ដេចអង្គតន់មកម្ល៉េះ។

ការបាក់បែកក្រុងលង្វែកឆ្នាំ ១៥៩៤ គឺជាការឈឺចាប់របស់ខ្មែរបន្ទាប់ពីការបែកបាក់អង្គរដែលបណ្ដាលមកពីខ្មាំងសត្រូវសៀម។

ការលូកដៃ កកូរតាមល្បិចកល និងធ្វើអន្តរាគមន៍ឥតឈប់ឈរដែលមានទិសដៅធ្វើឲ្យខ្មែរខ្សោយ ដើម្បីលេបទឹកដី នាំឲ្យព្រះបាទស្រីសុរិយោពណ៌មានការធុញទ្រាន់នឹងមេរៀនដដែលៗរបស់សត្រូវសៀម។ ដើម្បីឲ្យមានលំនឹងព្រះអង្គបានធ្វើការសាកល្បងចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយស្ដេចយួន។ ប៉ុន្តែសម្ព័ន្ធថ្មីនេះ មិនបានធ្វើឲ្យប្រទេសខ្មែររស់នៅដោយសុខដុមរមនាឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញវាជាទម្ងន់មួយទៀតមកលើខ្មែរ។ យើងនឹកឃើញតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដែលអូសបន្លាយអស់រយៈពេល ២ សតវត្សកន្លះ ទម្រាំដល់ពេលដែលពួកអាណានិគមនិយមបារាំងចូលត្រួតត្រាប្រទេសខ្មែរ។
សម័យឧដុង្គ: ព្រះរាជាសោយរាជ្យ

ព្រះរាជាសោយរាជ្យ
ព្រះរាជាសោយរាជ្យនៅសម័យឧដុង្គ(១៦២០-១៨៦៣) លេខរៀង ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ ព្រះនាមផ្ទាល់ រជ្ជកាល ០១ ជ័យជេដ្ឋាទី២  ជ័យជេដ្ឋា១៦១៩-១៦២៧០២ ឧទ័យរាជាទី១  ឧទ័យ១៦២៧-១៦៤២០៣ធម្មរាជាទី២ រឺ រាជសំភារ ពញាតូ១៦២៧-១៦៣២០៤អង្គទងរាជា  ពញានូរ ១៦៣២-១៦៤០០៥បទុមរាជាទី១ អង្គនន់ទី១ ១៦៤០-១៦៤២០៦រាមាធិបតីទី២  ពញាចន្ទ រឺ អង្គចន្ទទី២ ១៦៤២-១៦៥៨០៧បរមរាជាទី៨  អង្គសូរទី១ ១៦៥៩-១៦៧២០៨រាមាធិបតីទី៣  អង្គតន់ទី១ ១៦៦៤-១៦៧៤០៨បទុមរាជាទី២ ស្រីជ័យជេដ្ឋទី១ ១៦៧២-១៦៧៣១០កែវហ៊្វាទី២  អង្គជីទី១ ១៦៧៣-១៦៧៧១១បទុមរាជាទី៣  អង្គនន់ទី២ ១៦៧៤-១៦៩១១២១ជ័យជេដ្ឋាទី៣ (រាជ្យទី១) អង្គសូរទី២  ១៦៧៧-១៦៩៥១៣អ្នកម្នាងទៃ  ទៃ ១៦៨៨ (៣ខែ)១៤រាមាធិបតីទី៤ អង្គយ៉ង  ១៦៩៥-១៦៩៦១៥២ជ័យជេដ្ឋាទី៣ (រាជ្យទី២) អង្គសូរទី២  ១៦៩៦-១៧០០១៦១កែវហ៊្វាទី៣  (រាជ្យទី១) អង្គឥមទី១ ១៧០០-១៧០១១៧៣ជ័យជេដ្ឋាទី៣ (រាជ្យទី៣) អង្គសូរទី២  ១៧០១-១៧០២១៨១ធម្មរាជាទី៣ (រាជ្យទី១) ជ័យជេដ្ឋាទី៤១៧០២-១៧០៤១៩៤ជ័យជេដ្ឋាទី៣ (រាជ្យទី៤) អង្គសូរទី២  ១៧០៤-១៧០៧២០២ធម្មរាជាទី៣ (រាជ្យទី២) ជ័យជេដ្ឋាទី៤១៧០៧-១៧១៤២១២កែវហ៊្វាទី៣  (រាជ្យទី២) អង្គឥមទី១ ១៧១៤-១៧២២២២សត្ថាទី២ (រាជ្យទី១) អង្គជីទី២ ១៧២២-១៧២៩២៣១កែវហ៊្វាទី៣  (រាជ្យទី៣) អង្គឥមទី១ ១៧២៩ (៧ខែ)២៤បរមរាជាទី១០ (រាជ្យទី២) អង្គជីទី២ ១៧២៩-១៧៣៨២៥៣ធម្មរាជាទី៣ (រាជ្យទី៣) ជ័យជេដ្ឋាទី៤១៧៣៨-១៧៤៧២៦ស្រីធម្មរាជា  អង្គឥមទី២ ១៧៤៧-១៧៤៨២៧១រាមាធិបតីទី៥ (រាជ្យទី១) អង្គទង ១៧៤៨-១៧៤៩ ២៨ស្រីជ័យជេដ្ឋទី២ អង្គស្ងួន១៧៤៩-១៧៥៥២៩២រាមាធិបតីទី៥ (រាជ្យទី២) អង្គទង ១៧៥៦-១៧៥៧ ៣០នារាយណ៍រាជាទី២  ឧទ័យរាជាទី២ រឺ អង្គតន់ទី២១៧៥៨-១៧៧៥៣១រាមាធិបតីទី៦  អង្គនន់ទី៣១៧៧៥-១៧៧៩៣២នារាយណ៍រាជាទី៣  អង្គអេង១៧៧៩-១៧៩៦ អន្តររជ្ជកាល: ១៧៩៦-១៨០៥៣៣ ចៅហ៊្វាប៉ុក  ១៧៩៦-១៨០៥៣៤ឧទ័យរាជាទី៣  អង្គចន្ទទី៣ រឺ ឧទ័យរាជា១៨០៦-១៨៣៤៣៥អង្គម៉ី  អង្គម៉ី១៨៣៤-១៨៤៧៣៦ហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតី  អង្គឌួង ១៨៤៨-១៨៦០

សំគាល់៖
ជ័យជេដ្ឋាទី២  សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦១៨ ដល់ ឆ្នាំ១៦២៨
ឧទ័យ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦២៨ ដល់ ឆ្នាំ១៦២៩
ធម្មរាជាទី២ ឬពញាតូ ឬព្រះរាជសម្ភារចៅពញាតូ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦២៨ ដល់ ឆ្នាំ១៦៣៤
អង្គទងរាជឬចៅពញានូ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦៣៥ ដល់ ឆ្នាំ១៦៣៩
អង្គនន់ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦៣៩ ដល់ ឆ្នាំ១៦៤១
រាមាធិបតីទី១ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦៤២ ដល់ ឆ្នាំ១៦៥៩
ព្រះអង្គសូរ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦៥៩ ដល់ ឆ្នាំ១៦៧២
ស្រីជ័យជេដ្ឋា សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦៧២ ដល់ ឆ្នាំ១៦៧៣
កែវហ្វាទី២ រឺអង្គជី សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦៧៣ ដល់ ឆ្នាំ១៦៧៥
ជ័យជេដ្ឋាទី៣ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦៧៥ ដល់ ១៦៨៨, ១៦៨៨ ដល់ ១៦៩៥, ១៦៩៦  ដល់ ឆ្នាំ១៦៩៩,១៧០០ដល់ ១៧០២,១៧០៣ដល់១៧០៦
នរាយណ៍រាមាធិបតីទី២ ឧទ័យរាជាអង្គយ៉ង  សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៦៩៥ ដល់ ឆ្នាំ១៦៩៦
អង្គអិម សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ២៦៩៩  ដល់១៧០០, ឆ្នាំ១៧១០ ដល់ ១៧២២
ធម្មរាជាទី៣  សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧០២ ដល់ ១៧០៣, ១៧០៦ ដល់ ១៧០៩, ១៧៣៨ ដល់ ឆ្នាំ១៧៤៧
សត្ថាទី២ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧២២ ដល់ ១៧២៩, ១៧២៩ ដល់ ១៧៣៧ ដល់ ឆ្នាំ១៧៣៩
ធម្មរាជាទី៤ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧៤៧
អង្គស្ងួន  សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧៤៩ ដល់ ឆ្នាំ១៧៥៥
អង្គទង  សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧៤៧ ដល់ ឆ្នាំ១៧៤៨,១៧៥៦ ដល់១៧៥៧
ឧទ័រាជាទី២  សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧៥៨ ដល់ ឆ្នាំ១៧៧៥
អង្គនន់  សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧៧៥ ដល់ ឆ្នាំ១៧៧៩
អង្គអេង សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧៧៩ ដល់ ឆ្នាំ១៧៩៦
ឧទ័យរាជាទី៣ សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៧០៦ ដល់ ឆ្នាំ១៨៣៤
ក្សត្រីអង្គម៉ី  សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៨៣៤ ដល់ ឆ្នាំ១៨៤០
អង្គដួង សោយរាជ្យចាប់ពីឆ្នាំ១៨៤០ ដល់ ឆ្នាំ១៨៦០។