navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
រាជធានីអធិរាជហ្វេ: រាជវង្សង្វៀន

រាជវង្សង្វៀន 
នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨០២ បន្ទាប់ពីការបែកបាក់គ្នាជាងមួយសតវត្ស និងការបរាជ័យនៃរាជវង្សតៃសឺន ង្វៀនអាញ់បានឡើងគ្រងរាជ្យបល្ល័ង្កនៃវៀតណាមបង្រួបបង្រួមមួយ ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងជាអធិរាជយ៉ាឡុង ជាមួយនឹងប្រជាជនមួយបច្ចុប្បន្នដែលលាតសន្ធឹងពី ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដល់ ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ យ៉ាឡុងបានផ្លាស់ប្តូររាជធានីពីភាគខាងជើង ថាញ់ឡុង (ហាណូយបច្ចុប្បន្ន) ទៅ ហ្វេ ដែលជាទីតាំងបុព្វបុរសរបស់ស្តេចត្រកូលង្វៀន។ យ៉ាឡុង បានសម្លឹងមើលទៅ "លទ្ធិខុងជឺ និងគំរូនៃយានរដ្ឋរបស់ចិន" ជារបៀបនៃសិទ្ធិអំណាចដ៏ល្អបំផុត ហើយជាមួយនឹងមនោគមវិជ្ជានេះ លោកបានបញ្ជាឱ្យសាងសង់វិមានមួយដោយផ្អែកលើរាជធានីហាមឃាត់ របស់រាជធានីប៉េកាំងនៅហ្វេ។  ភូគព្ភសាស្ត្រ ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រឹក្សា​អំពី​ទីតាំង​ដ៏​ស័ក្តិសម​សម្រាប់​ទីក្រុង​ថ្មី ហើយ​ការ​សាងសង់​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​នៅ​ឆ្នាំ១៨០៣។ កម្មករ​រាប់​ពាន់​នាក់​ត្រូវ​បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​សាងសង់​កំពែង​កំពែង​និង​ក្រវ៉ាត់ក​ដែល​មាន​ប្រវែង​ប្រហែល ១០គីឡូម៉ែត្រវែង។ ការ​ដ្ឋាន​ដី ​ដើម​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​ពង្រឹង​ឡើង​វិញ ហើយ​ប្រឈម​មុខ​នឹង​ឥដ្ឋ និង​ថ្ម ជាលទ្ធផល២ម៉ែត្រ - កំពែងក្រាស់។ 

បន្ទាយ​ត្រូវ​បាន​តម្រង់​ទៅ​មុខ​ទន្លេ​ហឿង (ទន្លេ​ទឹកអប់) ទៅ​ភាគ​អាគ្នេយ៍។ នេះខុសពីទីក្រុងហាមប្រាមរបស់ទីក្រុងប៉េកាំង ដែលបែរមុខទៅទិសខាងត្បូងពិត។ ជាជាងរង្វង់មូលដែលផ្តោតទៅលើព្រះបរមរាជវាំង លំនៅដ្ឋានរបស់អធិរាជខ្លួនឯងត្រូវបានទូទាត់ទៅខាងភាគអាគ្នេយ៍នៃបន្ទាយ ដែលនៅជិតទន្លេ។ កំពែងខ្ពស់ទីពីរ និងកំពែងទីពីរត្រូវបានសាងសង់នៅជុំវិញទីក្រុងអធិរាជនេះ ដែលក្នុងនោះអគារជាច្រើនត្រូវបានបន្ថែមនៅក្នុងទីធ្លាដែលមានច្រកទ្វារ សួនច្បារ ពន្លា និងវាំង។ ស្មុគ្រស្មាញទាំងមូលគឺជាកន្លែងនៃអំណាចរហូតដល់ការដាក់ អាណាព្យាបាលបារាំង ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០។ បន្ទាប់មក វាមានភាគច្រើនដើម្បីបន្តប្រពៃណីជានិមិត្តរូប រហូតដល់រាជវង្សង្វៀន ត្រូវបានទម្លាក់នៅឆ្នាំ១៩៤៥ ជាមួយនឹងការប្រកាសឯករាជ្យនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ។ ពិធីដាក់រាជ្យរបស់ព្រះចៅអធិរាជបាវដាយ បានប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុងអធិរាជនៅថ្ងៃទី៣០ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥។
រាជធានីអធិរាជហ្វេ: សម័យសាធារណរដ្ឋ

សម័យសាធារណរដ្ឋ 
ទីក្រុងហាមឃាត់ពណ៌ស្វាយ មានអគារជាច្រើន និងបន្ទប់រាប់រយ។ នៅពេលទំនេរ វាបានទទួលរងពីការធ្វេសប្រហែស ការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់សត្វល្អិត និងអាកាសធាតុមិនល្អ រួមទាំងព្យុះស៊ីក្លូនជាច្រើន។ ការបំផ្លិចបំផ្លាញភាគច្រើនគឺជាវិបត្តិដែលបង្កើតឡើងដោយមនុស្ស ដូចដែលបានបង្ហាញដោយរន្ធគ្រាប់កាំភ្លើងដែលនៅតែអាចមើលឃើញពីជម្លោះយោធានៃសតវត្សទី២០។ 

ការខាតបង់ធំបានកើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ នៅពេលដែលពួកវៀតមិញ បានដណ្តើមយកបន្ទាយ ក្នុងខែកុម្ភៈ។ បារាំង​បាន​ដឹកនាំ​ប្រតិបត្តិការ​វាយលុក​ប្រឆាំង​ជា​កន្លែង​ដែល​ពួកគេ​បាន​ឡោមព័ទ្ធ និង​ចូលរួម​ក្នុង​សមរភូមិ​បន្ត​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​សប្តាហ៍​ដែល​បាន​បំផ្លាញ​សំណង់​សំខាន់ៗ​ជាច្រើន។ ស្នូលនៃទីក្រុង រួមទាំងព្រះបរមរាជវាំងត្រូវបានដុតបំផ្លាញ។ 

បន្ទាយ បានរងការឆេះម្តងទៀតនៅព្រឹកព្រលឹមនៃថ្ងៃទី៣១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ ជាផ្នែកមួយនៃការវាយលុកទេត កម្លាំងកងពលធំនៃកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម និងទាហានវៀតកុង បានបើកការវាយប្រហារដោយសំរបសំរួលលើហ្វេ ដោយដណ្តើមបានភាគច្រើននៃទីក្រុង។ ក្នុងដំណាក់កាលដំបូងនៃសមរភូមិហ្វេ ដោយសារស្ថានភាពសាសនា និងវប្បធម៌របសហ្វេ កងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក ត្រូវបានបញ្ជាមិនឲ្យទម្លាក់គ្រាប់បែក ឬផ្លោងទីក្រុង ព្រោះខ្លាចបំផ្លាញសំណង់ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលការស្លាប់ និងរបួសបានកើនឡើងនៅក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នាពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ ការរឹតបន្តឹងទាំងនេះត្រូវបានដកចេញជាលំដាប់ ហើយការប្រយុទ្ធគ្នាបានបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធំធេងដល់ទីក្រុងអធិរាជ។  កងទ័ពវៀតកុងបានកាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃបន្ទាយ ខណៈដែលកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកាន់កាប់កន្លែងផ្សេងទៀត; ហើយយន្តហោះចម្បាំងរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តបានកំណត់គោលដៅកាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះ ដែលពួកកុម្មុយនិស្តបានដំឡើងនៅលើប៉មខាងក្រៅរបស់បន្ទាយ។  ក្នុងចំណោមអគារចំនួន១៦០ មានតែទីតាំងសំខាន់ៗចំនួន១០ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅសេសសល់បន្ទាប់ពីសមរភូមិ ដូចជា ប្រាសាទថៃហ្វា និង កាន់ថាញ់ ថេមៀវ និងវិមានហៀនឡាំកាក់។

ទីក្រុង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​បញ្ចូល​ក្នុង​តំបន់​បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក​របស់​អង្គការ​យូណេស្កូ ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៩៣ ដែល​ជា​ផ្នែក​មួយនៃវិមានហ្វេ ។ អគារ​ដែល​នៅ​សេសសល់​កំពុង​ត្រូវ​បាន​ជួសជុល​និង​អភិរក្ស។ គម្រោងជួសជុលចុងក្រោយបំផុត ហើយរហូតមកដល់ពេលនេះ ត្រូវបានគេគ្រោងនឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំ២០១៥។ Vietnam to spend 61 million dollars to restore Hue royal citadel. Retrieved 2012-07-26.
រូបភាពតូច| ផែនទីរាជធានីអធិរាជ ឆ្នាំ១៩០៩
រូបភាពតូច| ព្រះពន្លានៅក្នុងរាជធានីអធិរាជហ្វេ, ហ្វេ
រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ

រាជធានីឧដុង្គ​មានជ័យជាអតីត​រាជធានីរបស់ខ្មែរមួយឋិតនៅសម័យឧដុង្គដែល​សព្វ​ថ្ងៃ​មានទីតាំងស្ថិតនៅខេត្តកំពង់​ស្ពឺនិងចន្លោះទិសពាយ័ព្យនិងទិសឧត្តរនៃរាជធានីភ្នំពេញ។សព្វថ្ងៃ​រាជធានីឧដុង្គមានជ័យត្រូវបានបំបែកចេញជា ០២ ពីស្រុកឧដុង្គក្លាយជា ក្រុងឧដុង្គម៉ែជ័យ និង ស្រុកសាមគ្គីមុនីជ័យ នៃខេត្ត​កំពង់​ស្ពឺ។រាជធានីឧដុង្គមានជ័យគឺ​ជា​ទីកន្លែង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ស្នូល​នៃសម័យឧដុង្គ។នៅលើ​ភ្នំឧដុង្គដែលបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងស្ថិតនៅ ស្រុកពញ្ញាឮ ខេត្តកណ្តាល មាន​ព្រះ​ចេតិយ​នៃ​អតីតព្រះ​មហាក្សត្រ​និង​ព្រះ​រាជរង្សានុវង្ស​មួ​យចំនួនព្រមទាំងវិហារ​ព្រះពុទ្ធសាសានា​ផងដែរ។នៅ​ឆ្នាំ ១៩១៧ ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ​ ទ្រង់​បាន​ត្រាស់​បង្គាប់ឲ្យធ្វើ​សិលាចារឹក​ដាក់​នៅមុខ​ព្រះចេតិយ​យ៉ាង​តិច​ចំនួន ០២ នៅទីនោះ​។ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​មហា​វិរៈក្សត្រ ព្រះ​បរម​រតនកោដ្ឋ ទ្រង់បាន​ដង្ហែរ​ព្រះ​បរម​សារីរឹកធាតុ​នៃ​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមក​ដាក់​លើ​ភ្នំនេះ​ផងដែរ។
រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ: អំពីឈ្មោះរាជធានី

អំពីឈ្មោះរាជធានី
មានមតិ​ខ្លះយល់​ថាឈ្មោះ​ក្រុង​ឧដុង្គ​ក្លាយ​មក​ពី​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ថា «ឧត្ដុង្គ»  () ដែល​មាន​ន័យ​ថា «ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ប្រសើរ ថ្លៃថ្លា ។» ។
រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ: ប្រវត្តិនៃក្រុងឧដុង្គមានជ័យ

ប្រវត្តិនៃក្រុងឧដុង្គមានជ័យ

ព្រះបាទ​ស្រី​សុរិយោពណ៌ទ្រង់​បានកសាង​ក្រុង​កោះស្លាកែតល្វាឯម​ក្នុង​ឆ្នាំ​ ១៦០១ ក្រោយ​ពី​ព្រះ​អង្គ​បានបោះ​បង់​ក្រុង​លង្វែកចោល។ចាប់​ពីឆ្នាំ ១៦១៨ ដល់​ឆ្នាំ ១៨៦៦ ឈ្មោះផ្លូវ​ការ​របស់​រាជធានីថ្មី​គឺ​«ក្រុង​ឧដុង្គ​មាន​ជ័យ»ហើយ​ជា​រាជធានីរបស់​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ជា​ច្រើន​ព្រះអង្គគង់នៅ។ក្នុង​រាជ្យ​ព្រះ​បាទ​អង្គ​ឌួងព្រះ​អង្គទ្រង់បាន​កសាង​ប្រឡាយ កំពែង ស្ពាន និង វត្ត​អារាម​ជាច្រើន​នៅ​ក្នុង​តំបន់​នេះ។នាឆ្នាំ ១៨៦៦ ព្រះបាទនរោត្ដមបានបោះបង់រាជធានីឧដុង្គមានជ័យចោលក្រោយពីទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យត្រឡប់មកកសាងរាជធានីចតុមុខមង្គលសារជាថ្មី​ដែល​ជា​រាជធានីភ្នំពេញ​បច្ចុប្បន្ន។ក្នុង​ឆ្នាំ ​១៩៧៧ រ​បប​ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​សំណង់​ជា​ច្រើន​នៅក្នុង​តំបន់​ឧដុង្គ​នេះយ៉ាងដំណំ។

បើតាមឯកសារប្រជុំរឿងព្រេងខែ្មរភាគទី ០៥ របស់ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខែ្មរបានបញ្ជាក់ថាទីក្រុងឧដុង្គចាប់កសាងឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទសមេ្តចព្រះជ័យជេដ្ឋាទី២។ក្នុងពុទ្ធសករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តស័ករាជ ១៦២០ ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២សេ្តចគង់នៅព្រះរាជវាំងល្វាឯមទ្រង់បាននាំសេនាបតីនិងនាមឺនសព្វមុខមន្រ្តីចុះព្រះរាជទីនាំងនាវាសេ្តចយាងទៅប្រពាតនៅតំបន់អូរក្រុងលាយក្នុងខេត្តសំរោងទងទ្រង់ប្រថាប់នៅព្រះពន្លាជាយូរថៃ្ងរួចសេ្តចយាងទៅក្រសាលនៅតាដុងយាយជ័យទ្រង់ក៏ទតឃើញទីទួលមួយនៅ តំបន់ស្រះកែវជាទីមានទេសភាពល្អក៏ទ្រង់ចាប់ព្រះទ័យហើយទ្រង់មានព្រះតម្រាស់ជាមួយមន្រ្តីមានហោធិបតីជាដើមថា"យើងចង់សាងព្រះរាជវាំងគង់នៅទីនេះតើអស់អ្នកទាំងពួងយល់ថាមេ្តច?"ឧកញ្ញ៉ាហោរាធិបតីមុំគន់គូរពិនិត្យមើលទីដីនោះដោយក្បួនហោរាសាស្រ្តហើយក្រាបបង្គំទូលថា"ទីនេះជាទីជ័យភូមិល្អណាស់ត្រូវតាមក្បួនទាយថានឹងមានឬទ្ធីតេជៈឈ្នះអស់សត្រូវទាំង ០៨ ទិស"ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបដូច្នោះហើយក៏ចាត់ឲ្យឧកញ៉ាក្រឡាហោមកែវជានាយកចាត់ការកសាងព្រះរាជវាំងនៅតំបន់ស្រះកែវនេះនៅថៃ្ង ០៥ កើត ខែផល្គុន ឆ្នាំវក ទោស័ក ពុទ្ធស័ករាជ ២១៦៤ នៃគ្រិស្តស័ករាជ ១៦២០ សេ្តចបានតាំងព្រះនាមព្រះនគរ(ទីក្រុង)ថ្មីនោះថា ព្រះបរមរាជវាំងមហានគរឧដុង្គមានជ័យបុរីរម្យឧត្តមរាជនិវេសនដ្ឋាន ដែលហៅខ្លីៗថា ក្រុងឧដុង្គមានជ័យ។
រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ: រឿង​ដំណាល

រឿង​ដំណាល
តាមពាក្យតំណាលថាព្រះពុទ្ធរូប​នៅ​ក្នុង​ព្រះវិហារ​អដ្ឋរស្ស​នេះបែរ​ព្រះ​ភក្ត្រទៅ​ទិសខាង​ជើងគឺ​មិន​បែរ​ទៅទិស​ខាង​កើត​តាម​ទម្លាប់​ដែល​ជា​តំណាងឲ្យប្រវត្តិ​​នៃភាពរុងរឿង​និង​រឹង​មាំនៃ​ចក្រភពខ្មែរនោះមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងតំណាលដូចតទៅ:

ក្នុង​សតវត្សរ៍​ទី ១៨ ប្រជាជន​ក្នុង​តំបន់​និយាយ​ថាមានអធិរាជ​ចិន​មួយ​ព្រះ​អង្គ​បាន​បញ្ជូន​កង​កម្លាំង​របស់​ព្រះ​អង្គទៅ​ទូទាំង​អាស៊ី​ដើម្បី​ពិនិត្យ​មើល​នគរ​ផ្សេងៗដែល​អាច​បង្ក​គ្រោះ​មហន្តរាយ​ដល់​នគរ​ព្រះអង្គ។នៅ​ពេល​ដែល​​កង​កម្លាំង​ចិន​នោះ​មក​ដល់​ក្រុង​ឧដុង្គមានជ័យពួក​គេ​បាន​ឃើញ​ភ្នំ​មួយ​ដែល​មាន​រាង​ដូច​នាគ(ភ្នំឧដុង្គ)ដែល​មាន​រូង​មមួយហើយនៅក្នុងរូងនោះមានសត្វមកររស់នៅហើយពួកគេសង្កេតឃើញថាខ្មែរធ្លាប់ជាប្រទេសថ្កុំថ្កើងរុងរឿងមានឫទ្ធានុភាពតែបានចុះអាប់ឱនជាងមុន។យ៉ាងណាមិនយូរប៉ុន្មាននគរនេះមុខជាប្រសព្វនឹងសេចក្ដីថ្កុំថ្កើងរុងរឿងឡើងវិញលើសដើម។​កងកម្លាំង​ចិន​នោះក៏បាន​ទៅ​ទូល​ព្រះ​អធិរាជ​ចិន​វិញ​ថាជាតិ​ខ្មែរ​ធ្លាប់មានអំណាច​ខ្លាំង​ក្លាណាស់តាមក្បួនចិនសែមើលឃើញទម្រង់ភ្នំដូចសត្វមករដែលមានតួខ្លួននៅត្រង់ចេតិយស្ថានត្រៃត្រិង្សក្បាលនិងពុកមាត់នៅត្រង់ចេតិយទន្ទឹមរីឯកន្ទុយនៅត្រង់ព្រះពុទ្ធបដិមាចូលនិព្វាន។នៅកំពូលភ្នំមានរូងមួយធំជ្រៅចុះទៅក្រោមដែលពួកចិនយល់ឃើញថាមិនយូរប៉ុន្មានសត្វមករនឹងកម្រើកចេញតាមរូងនេះហើយពេលសត្វមករផុសឡើងខ្មែរនឹងមានអំណាចខ្លាំងក្លានិងថ្កុំថ្កើងរុងរឿងអស្ចារ្យ។ការព្យាករណ៍របស់ពួកចិនសែ ធ្វើឲ្យនាម៉ឺននិងអធិរាជចិនមិនសប្បាយចិត្តនោះឡើយក៏បានរកមធ្យោបាយសន្ធប់រូបបិទឲ្យជិតដើម្បីកុំឲ្យសត្វមករផុសឡើងបាន។ដោយនគរខ្មែរកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាទើបចិនយល់ថាមានតែសាងសង់វិហារតម្កល់ព្រះពុទ្ធបដិមាឲ្យធំនៅទីនោះទេទើបខ្មែរមិនគាស់រំលីងព្រះពុទ្ធបដិមានោះបានដោយហេតុថាប្រជាជនមានជំនឿខ្លាំងទៅលើព្រះពុទ្ធសាសានា។ដូច្នេះព្រះ​អង្គ​បានសាកសួរ​ទៅ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ថា"តើ​ព្រះ​អង្គ​អាច​សង់​វិហារ​មួយ​នៅ​ភ្នំនេះបានទេ?"ដោយមានការយល់ព្រមពីព្រះមហាក្សត្រខ្មែរចិនក៏បានសាងសង់វិហារមួយនៅលើរូងមករនេះដោយ​ឲ្យព្រះ​ពុទ្ធរូប​បែរ​មុខ​ទៅទិសខាងជើងតម្រង់ទៅនគរចិន​ដើម្បី​ការ​ពារ​នគរចិន។វិហារ​នេះ​ឈ្មោះ​អដ្ឋរស្សដែល​មាន​ន័យ​ថា ១៨ ដ្បិត​សណ្ឋាន​វិហារ​នោះ​មាន ​១៨​ ជ្រុងពោលគឺ ១៨ ហត្ថដែលជាខ្នាតទំហំនៃព្រះពុទ្ធរូបតម្កល់ក្នុងនោះ។
រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ: បេតិកភណ្ឌពិភពលោក

បេតិកភណ្ឌពិភពលោក
ទីតាំង​ក្រុង​ឧដុង្គ​មានជ័យជាប់​​ឈ្មោះ​​ក្នុង​បញ្ជីបេតិកភ័ណ្ឌ​ពិភពលោក​បម្រុងរបស់​អង្គការយូនេស្កូនៅ​ថ្ងៃ​ទី​ ០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៩២ ក្រោម​ចំណែកថ្នាក់បេតិកភ័ណ្ឌ​វប្បធម៌។ Site d'Oudong - UNESCO World Heritage Centre
រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ: តំណភ្ជាប់​ខាង​ក្រៅ

តំណភ្ជាប់​ខាង​ក្រៅ
 Brief History of Oudong 

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកណ្តាល
រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា: សាវតា

សាវតា
នៅឆ្នាំ១៩៦៥ រាជបណ្ឌិត្យសភាបានចាប់បដិសន្ធិឡើងតាមព្រះរាជក្រម លេខ ២៦១ ប.រ និងព្រះរាជក្រឹត្យ លេខ ៤៩៩ ប.រ. ចុះ ថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប៉ុន្ដែមិនទាន់មានដំណើរ ការនៅឡើយទេដោយសារសង្គ្រាមស៊ីវិលចាប់ពី ឆ្នាំ១៩៧០ ក៏បានកាត់ផ្ដាច់ការខិតខំទាំង នោះទៅ។ នៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៩ រាជបណ្ឌិត្យសភា បានបង្កើតឡើងវិញដោយ ព្រះរាជក្រឹត្យលេខ នស/រកត /០៥៩៩/៩៧ គឺ នៅដើមអាណត្ដិទី២នៃរាជរដ្ឋាភិបាល ដែលដឹកនាំដោយសម្ដេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោបណ្ឌិតសភាចារ្យ ហ៊ុន សែន ជានាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងក្រោមការដឹកនាំផ្ទាល់របស់ ឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ សុខ  អាន ឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តីរដ្ឋមន្ត្រីទទួលបន្ទុកទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី។ រាជ បណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាជាស្ថាប័នស្រាវជ្រាវនិងបណ្ដុះបណ្ដាលជាន់ខ្ពស់ដ៏ធំមួយរបស់ជាតិ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញក្នុងដំណាក់កាល ដែលកម្ពុជា ចាកផុតពីសង្គ្រាមស៊ីវិល និងទទួលបាននូវសន្ដិភាពពេញលេញ តាមរយៈនយោបាយឈ្នះ-ឈ្នះ របស់សម្ដេចអគ្គមហាសេនា បតីតេជោ ហ៊ុន សែន នាយករដ្ឋមន្ដ្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។
រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា: បេសកកម្ម

បេសកកម្ម
រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាមានបេសកកម្មលើកទឹកចិត្ត ណែនាំ គ្រប់គ្រង និងពង្រីកការស្រាវជ្រាវគ្រប់មុខជំនាញនៅក្នុងប្រទេស និង ស្ថាបនាទំនាក់ទំនងសហប្រតិបត្តិការផ្នែកស្រាវជ្រាវជាមួយអង្គការជាតិនិងអន្តរជាតិ ដែលមានគោលបំណងដូចគ្នា។  តាមរយៈអនុក្រឹត្យ លេខ៤៤ អនក្រ.បក ចុះថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០០ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បានកំណត់មុខងារ និងភារកិច្ចដល់ រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា ដូចតទៅ៖
 គ្រប់គ្រងនិងពង្រីកការស្រាវជ្រាវខេមរវិទ្យា និងគ្រប់មុខជំនាញ នៅក្នុងនិងក្រៅប្រទេស។​​​​​
 ស្ថាបនាទំនាក់ទំនងសហប្រតិបត្ដិការ ផ្នែកស្រាវជ្រាវជាមួយ ក្រសួង ស្ថាប័ន អង្គការជាតិ និងអន្ដរជាតិដែលមានគោលបំណងដូចគ្នា។
 រៀបចំវេទិកាវិទ្យាសាស្ដ្រ និងអប់រំ ដើម្បីជួយអភិវឌ្ឍប្រទេសលើគ្រប់វិស័យ។
 បណ្ដុះបណ្ដាលថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រជាន់ខ្ពស់ និងថ្នាក់បណ្ឌិត។
 បោះពុម្ពផ្សាយឯកសារ និងស្នាដៃស្រាវជ្រាវជាភាសាជាតិឱ្យបានទូលំទូលាយដល់មហាជននៅក្នុងប្រទេស និងជាភាសាបរទេសដើម្បីផ្សព្វផ្សាយខេមរវិទ្យានៅលើវេទិកាអន្ដរជាតិ។
 ប្រមូលនិងតម្កល់ឯកសារស្រាវជ្រាវ អំពីប្រទេសកម្ពុជា អំពីបណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងតំបន់ និងលើពិភពលោក។
 ប្រមូលកម្លាំងបញ្ញាញាណរបស់ជាតិ ដើម្បីជំរុញការអភិវឌ្ឍប្រទេសឱ្យបានឆាប់រហ័ស។
 លើកសំណើជូនគោរមងារ និងគ្រឿងឥស្សរិយយសវិទ្យាសាស្ដ្រ ដល់ឥស្សរជនឆ្នើមជាតិនិងអន្ដរជាតិ។
 សហការពិនិត្យនិងវាយតម្លៃសញ្ញាបត្រឧត្ដមសិក្សា និងក្រោយឧត្ដមសិក្សា ពិសេសថ្នាក់ជាតិ។
 រួមចំណែក និងធ្វើសហប្រតិបត្ដិការក្នុងការការពារកម្មសិទ្ធិ ផ្នែកវិទ្យាសាស្ដ្រគ្រប់វិស័យទាំងក្នុងនិង ក្រៅប្រទេស។ បច្ចុប្បន្នបានសហការជាមួយនឹងសាកលវិទ្យាល័យនានា និងបណ្ឌិត្យសភា លើសកលលោកផងដែរ។
 ពិនិត្យ និងវាយតម្លៃ ស្នាដៃស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ដ្រនានា។
 ពិនិត្យនិងវាយតម្លៃការវិវត្ដសង្គម និងរួមវិភាគទានជំរុញការអភិវឌ្ឍ ទាំងភាសាជាតិ ប្រវត្ដិសាស្ដ្រ ជាតិ វិទ្យាសាស្ត្រ ចំណីអាហារ។ល។
 សហការរួមចំណែកទំនាក់ទំនងជាមួយក្រសួងនានា ទៅតាមជំនាញនៃផ្នែករបស់វិទ្យាស្ថាននីមួយៗ។
 ត្រៀមបង្កើត និងគ្រប់គ្រងសាខានៃរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជានៅ តាមភូមិភាគនានាលើផ្ទៃប្រទេស។ 
 សហការជាមួយក្រសួងដែលពាក់ព័ន្ធ ដើម្បីជួយបង្កើត និងណែនាំការគ្រប់គ្រងសារមន្ទីរបុរេប្រវត្ដិ-សាស្ដ្រនៅតាមខេត្ដ/ក្រុងនានា
រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា: ស្ថាប័ននានាក្រោមឱវាទ

ស្ថាប័ននានាក្រោមឱវាទ
ព្រះរាជក្រឹត្យលេខ នស/រកត/១២៩៩/២២០ដែលឡាយព្រះហស្ដលេខាដោយព្រះមហាក្សត្រនៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ ស្ថាប័ននេះមាន ឈ្មោះថា “រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា” ចាប់ពីពេលនោះមក។ ក្រោយមកព្រះរាជក្រឹត្យនេះត្រូវបានកែសម្រួលដោយព្រះរាជក្រឹត្យលេខ  នស/រកត/០៣០៥/១១១ ចុះថ្ងៃទី០៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០០៥ ដើម្បីសមស្របទៅនឹងសំណូមពរការងារបច្ចុប្បន្ននិងការរីកចម្រើនរបស់ស្ថាប័ន។ បច្ចុប្បន្នរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជាមានវិទ្យាស្ថានចំនួន០៦ជាស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ ដែលក្នុងនោះរួមមាន៖
 (១) វិទ្យាស្ថានវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ មាន៥ផ្នែក 
 (២) វិទ្យាស្ថានមនុស្សសាស្ដ្រ និងវិទ្យាសាស្ដ្រសង្គម មាន៨ផ្នែក 
 (៣) វិទ្យាស្ថានជីវ សាស្ដ្រ វេជ្ជសាស្ដ្រ និងកសិកម្ម មាន៤ផ្នែក 
 (៤) វិទ្យាស្ថានវិទ្យាសាស្ដ្រ និងបច្ចេកវិទ្យា មាន ៥ផ្នែក 
 (៥) វិទ្យាស្ថានភាសាជាតិ មាន៤ផ្នែក និង 
 (៦) វិទ្យាស្ថានទំនាក់ទំនងអន្ដរជាតិមាន ៦ផ្នែក 

រួមមាន ៣២ផ្នែក (នាយកដ្ឋាន) ផ្នែកនីមួយៗមាន ២មុខជំនាញ ព្រមទាំងមានមជ្ឈមណ្ឌលចំនួនប្រាំគឺ៖

 ផ្នែកបណ្ដុះបណ្ដាល និងស្រាវជ្រាវ
ផ្នែកបណ្ណាល័យ និងបោះពុម្ពផ្សាយ
 ក្រុមប្រឹក្សាជាតិភាសាខ្មែរ
ឧទ្យានរាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា តេជោសែន ឫស្សីត្រឹប
វិទ្យាស្ថាន ខុងជឺ(ចិន) និង
មជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាចិន
មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវអាស៊ី (កូរ៉េ)
មជ្ឈមណ្ឌលបណ្ដុះបណ្ដាលភាសាអង់គ្លេសកម្ពុជា (ឥណ្ឌា)

ដែលទាំងអស់សុទ្ធតែបាននិងកំពុងបំពេញភារកិច្ចទាំងក្នុង និងក្រៅ ប្រទេសទៅតាមជំនាញរបស់ខ្លួន។ 

ទន្ទឹមនឹងនោះ រាជ បណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា មានបណ្ណាល័យអេឡិចត្រូនិកមួយ ដែលមានឈ្មោះបណ្ណាល័យអេឡិចត្រូនិកសម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោបណ្ឌិត សភាចារ្យ ហ៊ុន សែន និង លោកជំទាវកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត ប៊ុន រ៉ានី នាថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១ ក្រោមចំណារឯកភាពដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោបណ្ឌិតសភាចារ្យ  ហ៊ុន សែន។ បច្ចុប្បន្នបណ្ណាល័យ អេឡិចត្រូនិកនេះ មានឯកសារ ជាភាសាជាតិមាន ចំនួន៣០០ក្បាល ភាសាបរទេស ចំនួន៤លានក្បាល ៧០% ជាភាសាចិន និងមានឯកសារសិក្សាក្រាស់ៗចំនួន ១៧២.៥០០ក្បាល ដែល ក្នុងនោះឯកសារមួយចំនួន ១៥០.០០០ ក្បាលជាភាសា ចិន។ ឯកសារទាំងនោះភាគច្រើនបានទទួលពីសកលវិទ្យាល័យ ជីវ ជាំង ប្រទេស ចិន ក្រោមកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងរាជបណ្ឌិត្យសភា កម្ពុជា និងសាកលវិទ្យាល័យជីវជាំងប្រទេសចិនក្នុងបំណងបម្រើដល់ការសិក្សាស្រាវ ជ្រាវរវាងប្រទេសទាំងពីរ ក៏ដូច ជាបណ្តាប្រទេស នានាលើសាកលលោកផងដែរ។
រាជបតិវម៌្ម

ព្រះបាទរាជបតិវម៌្ម (គ.ស ប្រហែលសតវត្សទី៨) រជ្ជកាល (គ.ស ប្រហែលសតវត្សទី៨) ព្រះអង្គមានមហេសី ព្រះនាមហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី ដែលត្រូវជាបុត្រីនៃព្រះបាទឝ្រីនរេន្ទ្រវម៌្ម។ ហើយទ្រង់មានបុត្រីមួយព្រះអង្គ ព្រះនាមរាជេន្ទ្រទេវី។ ក្សត្រអង្គនេះគឺជាក្សត្រនៃវ្យាធបុរ។
រាជបតិវម៌្ម: ពង្សាវតារ

ពង្សាវតារ
តាម​សិលា​ចារឹកព្រះបាទ​ បាន​បញ្ជាក់​ថាព្រះបាទមហីបតិវម៌្មទ្រង់​មាន​បុត្រី​មួយ​ព្រះ​អង្គ គឺ​ព្រះ​នាងឥន្ទ្រទេវី ដែល​ត្រូវជា​ព្រះ​មាតា​របស់​ព្រះបាទ​យឝោវម៌្មទី១ ​ក៏​ប៉ុន្ដែ​មិន​បាន​បញ្ជាក់​ថា​ តើ​ព្រះ​អង្គ​មាន​រាជបុត្រ​មួយ​អង្គ​ដែរ​ឬ​ក៏​អត់​ទេ? ដូច្នេះ គ្មាន​រជ្ជទាយាទ​មួយ​អង្គ​ណា​ទេ​នៅ​រាជបល្លង្ក​កម្ពុជា​ពេល​ដែល​ព្រះបាទជយវម៌្មទី២​ យាង​មក​ពី​កោះ​ជ្វា។ ប្រាកដណាស់ថារាជវង្សវ្យាធបុរ និងឝម្ភុបុរ ជាគ្រួសារតែមួយ ជាងសាច់តាមខ្សែព្រះមាតា ហើយមានទំនាក់ទំនងល្អរវាងគ្នានិងគ្នា តាំងតែពីពេលដែលបែកគ្នាជាពីរមកម៉្លេះ។​ ដោយហេតុនេះយើងអាចសន្និដ្ឋានថា ប្រទេស​ទាំងពីរបែកគ្នាអាចជាការបែងចែកទឹកដីគ្នា គ្រប់គ្រងដោយមានការយោគយល់គ្នាទៅវិញទៅមក​រវាងបងប្អូន ហើយបើទោះជាការបែកបាក់គ្នានេះ បណ្តាលមកពីអំពើហិង្សា ណាមួយក្តី ក៏អំពើហិង្សានោះ​ឆាប់រលត់បាត់ទៅវិញ ព្រោះមិនបាន ២៥ ឆ្នាំផង ក្រោយពីបែកគ្នា ក្សត្រប្រទេសទំាងពីរបានរៀបចំភ្ជាប់ ចំ​ណងអាពាហ៍ពិពាហ៍នឹងគ្នា។ សិលាចារឹកព្រះបាទបានឲ្យដឹងថា ព្រះបាទស្រីបុឝ្ករាក្ឝដែលជាប់ខ្សែស្រ​ឡាយជាមួយនឹងស្តេចនៃអនិន្ទិតបុរ បានក្លាយជាព្រះរាជានៃឝម្ភុបុរ ហើយទ្រង់ត្រូវជាព្រះបិតារបស់​ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី១។ ព្រះបាទរាជេន្ទ្រវម៌្មទី១ បានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយព្រះនាងន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១ ជាព្រះ​រជ្ជទាយាទរបស់ព្រះរាជានៃវ្យាធបុរ ដែលប្រសូត្របានព្រះរាជឱរស មួយអង្គព្រះនាមមហីបតិវម៌្ម។ ព្រះមហីបតិវម៌្មបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវី និងត្រូវជាព្រះបិតា ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះបាទយឝោវម៌្មទី១។ ដូច្នេះព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីជាបច្ឆាញាតិរបស់រាជវង្សវ្យាធបុរផង ​និង​ឝម្ភុបុរផង ហើយទ្រង់ក៏ជាបច្ឆាញាតិរបស់ស្តេចអនិន្ទិតបុរ ថែមទៀត។ ព្រះនាងជាប់ខ្សែស្រ​ឡាយខាងព្រះ​មាតា​ជាមួយនឹង ព្រាហ្មណ៍​អគ្គស្សត្យ ដែលចេះចាំគម្ពីរវេទ និងវេទង្គ ព្រាហ្មណ៍នោះ​មានដើមកំណើតចេញមកពីអារ្យប្រទេស នៅឥណ្ឌាភាគខាងជើង ជាមួយនឹងព្រះនាងយសោមទិ ជាព្រះរាជ​អគ្គមហេសីនៃត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលមានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គព្រះនាមថាស្រីនរេន្ទ្រវម៌្ម។ ព្រះរាជាជា​ម្ចាស់ពិភពលោកនេះមានបុត្រីមួយអង្គព្រះនាមថា ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី។ រាជបុត្រីនេះបានរៀបអភិសេកជាមួយ​ព្រះបាទរាជបតិវម៌្ម ហើយប្រសូត្របានព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវី។ នៅក្នុងគភ៌របស់ព្រះនាងរាជេន្ទ្រទេវី ជាគភ៌​ដែលផ្តល់កំនើតដល់វង្ស ស្តេចសិង្ហទាំងឡាយនេះហើយដែលព្រះបាទមហីបតិវម៌្មបានបង្រួបបង្រួមទឹក​ដី​ទាំងពីរមកក្នុងអំណាចរបស់ព្រះអង្គ គឺបានផ្តល់កំណើតដល់ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវីដែលល្អឥតផ្ទឹម និងមានកិត្តិ​នាមមូលបីដូចសមុទ្រទឹកដោះ៤។
រាជបតិវម៌្ម: ព្រះរាជពង្សាវលី

ព្រះរាជពង្សាវលី
ព្រះបិតាក្មេក គឺព្រះបាទនរេន្ទ្រវម៌្ម។
ព្រះរាជអគ្គមហេសី គឺព្រះនាង ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី
ព្រះរាជបុត្រី ព្រះនាម រាជេន្ទ្រទេវី
ព្រះនត្តាក្សត្រី ព្រះនាម ឥន្ទ្រទេវី
រាជបៈតែន

រូបភាពតូច| ស្តេច ជូឡាឡុងកន ស្លៀកសំលៀកបំពាក់ រាជបៈតែន
រាជបៈតែន (    , RTGS ៖ រាជា ប៉ាតែន) សំដៅលើ សម្លៀកបំពាក់ បុរស ថៃ ដែលមាន អាវធំ បែប Nehru ពណ៌ស ដែលមានឡេវប្រាំ ខ្សែក្រវាត់ ស្រោមជើង ប្រវែងជង្គង់ និង ស្បែកជើង ស្លៀកពាក់ ឬទម្រង់ជាក់លាក់នៃអាវ។ វាត្រូវបានពាក់យ៉ាងសំខាន់ក្នុងអំឡុងចុងសតវត្សទី ១៩ និងដើមសតវត្សទី ២០ ដោយមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល និងថ្នាក់លើក្នុង ទីក្រុងបាងកក ហើយសព្វថ្ងៃនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងកាលៈទេសៈជ្រើសរើសជា សំលៀកបំពាក់ជាតិ ។
រាជបៈតែន: ប្រវត្តិនិងការប្រើប្រាស់

ប្រវត្តិនិងការប្រើប្រាស់ 
ធ្វេង|រូបភាពតូច| នាយឧត្តមសេនីយ៍ Prem Tinsulanonda ពាក់អាវ រាជបៈតែន ជាផ្នែកនៃឯកសណ្ឋានរ៉ូបពណ៌ស
រាជបៈតែន ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយស្តេច Chulalongkorn កំឡុងពេលព្រះអង្គយាងទៅកាន់ ប្រទេសអង់គ្លេសឥណ្ឌា ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧១ ជាកន្លែងដែលគាត់បានជួលជាងកាត់ដេរ Calcutta ដើម្បីធ្វើអាវមួយដែលមាន កអាវ ឈរ និងឡេវបើកបញ្ឈរ។ ពីមុននៅឆ្នាំ 1870 ស្តេចមានសំលៀកបំពាក់ចូលរួមជាមួយ ចងក្បិន ( កន្សែង ដែលពាក់ជាមួយនឹងផ្នែកនៃក្រណាត់បត់ត្រឡប់មកវិញរវាងជើងនិង tucked នៅខាងក្រោយចង្កេះ) និង អាវ លោកខាងលិច ស្រោមជើងនិងស្បែកជើងក្នុងអំឡុងពេលទស្សនកិច្ចរបស់ព្រះអង្គនៅ សិង្ហបុរី និង ជ្វា ។ អាវថ្មីនេះបានជំនួសអាវធំដែលកាត់បន្ថយតម្រូវការសម្រាប់ស្រទាប់ដាច់ដោយឡែកនៃអាវនៅក្នុងអាកាសធាតុក្តៅ ហើយសម្លៀកបំពាក់នេះឆាប់ក្លាយជាឯកសណ្ឋានស៊ីវិលពិតប្រាកដ។  វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ពាក់​ទាំង​ផ្លូវការ និង​ជា​ឯកជន ហើយ​នៅ​តែ​មាន​ប្រជាប្រិយ​ភាព​រហូត​ដល់​សម័យ ​ភិប៊ូលសុងក្រាម ដែល​ជា​ពេល​ដែល​ក្បាច់ ​ចងក្បិន ​ត្រូវ​បាន​ហាមឃាត់​ដោយ ​អាណត្តិ​វប្បធម៌ ។ រាជបៈតែន មកពី ភាសាបាលី រាជា និង លំនាំ ភាសាអង់គ្លេស  pattern និងមានន័យថា លំនាំរាជវង្ស  ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ ផុន ប៊ុណ្ណាក់ (ក្រោយមកចៅពញាផាសាគរវង្ស) ដែលមានតួនាទីជាលេខាក្នុងព្រះរាជដំណើររបស់ព្រះរាជា។ 

បច្ចុប្បន្ននេះ សំលៀកបំពាក់ រាជបៈតែន ពេញលេញគឺត្រូវបានពាក់ក្នុងឱកាសជ្រើសរើសជាសំលៀកបំពាក់ជាតិ ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាប្រចាំនៅក្នុងឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អាវធំនេះត្រូវបានគេរកឃើញថាបានបន្តប្រើប្រាស់ក្នុង ឯកសណ្ឋានសម្លៀកបំពាក់ របស់សេវាកម្មស៊ីវិល និងយោធា  ក៏ដូចជាសម្លៀកបំពាក់ផ្លូវការដែលពាក់ជាមួយនឹង សឿគ្រុយ  ជា សំលៀកបំពាក់សិក្សា របស់សាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួន ដែលវាត្រូវបានពាក់ជាមួយនឹងខោក្នុង។ រចនាប័ទ្មខាងលិច។ សម្លៀក​បំពាក់​ថៃ​មួយ​ទៀត​ដែល​មាន​ការ​រចនា​ស្រដៀង​គ្នា​ខ្លាំង​ណាស់​គឺ​អាវ ផារ៉ាឆាតថាន ។
រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា

រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា, សរសេរកាត់ថា ររជក (ភាសាបារាំង៖ Gouvernement royal d'union nationale du Kampuchéa, GRUNK) គឺជារដ្ឋាភិបាលនិរទេសកម្ពុជាដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំង។ រដ្ឋាភិបាលនេះមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩៧០ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៦ ហើយបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលយ៉ាងខ្លីគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។

ររជក បានបង្កើតឡើងដោយការចងសម្ព័ន្ធភាពរវាងអ្នកគាំទ្រព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម សីហនុ និងពួកខ្មែរក្រហម។ រដ្ឋាភិបាលនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយចិនហើយវាក៏បង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីពួកស្តាំនិយមបានធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុចេញពីតំណែងជាប្រមុខរដ្ឋនៃប្រទេសកម្ពុជា។
រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា: និម្មិតកម្ម

និម្មិតកម្ម

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារដែលដឹកនាំដោយសមាជិកស្ដាំនៃរដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់គឺលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីលន់ នល់ ព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ និងលោកអ៊ិន តាំ។ សីហនុដែលកាលនុះកំពុងតែនៅក្រៅប្រទេស ក៏បានអំពាវនាវឱ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរងើបបះបោរឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រហារតាមរយៈវិទ្យុក្រុងប៉េកាំងនៅថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា ហើយបានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលសហភាពជាតិមួយ។

ព្រះអង្គបានបញ្ជាក់ថាទ្រង់បានសម្រេចចិត្តបង្កើតរដ្ឋាភិបាលសហភាពជាតិភ្លាមៗខណៈពេលកំពុងធ្វើដំណើរតាមយន្តហោះពីទីក្រុងមូស្គូមកប៉េកាំង ហើយព្រះអង្គបានធូរព្រះទ័យបន្តិចនៅពេលទទួលបានសារមួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទបីថ្ងៃបន្ទាប់ពីការផ្សាយតាមវិទ្យុរបស់ទ្រង់។ សារនោះគឺបានផ្ញើដោយបញ្ញវន្តដ៏ឆ្នើមរបស់ព្រះអង្គ អ្នកទាំងនោះគឺលោកហ៊ូ យន់ ហ៊ូ នឹម និងខៀវ សំផន អ្នកទាំងបីបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងរបបសង្គមរាស្រ្តនិយមរបស់សីហនុនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០ ហើយសារនោះបានសរសេរថាពួកគេគឺកំពុងដឹកនាំក្រុមខ្មែរក្រហម។នរោត្តម សីហនុ, សង្គ្រាមរបស់ខ្ញុំជាមួយសេអ៊ីអា, Random House, 1973, p.62

តាមពិត ពេលព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុបានយាងមកដល់ក្រុងប៉េកាំង ទ្រង់គឺមិនដឹងថាតើគួរតែធ្វើអ្វីបន្ទាប់នោះទេ។ នៅថ្ងៃទី២១ ខែមីនា សីហនុក៏បានចូលរួមការប្រជុំជាសម្ងាត់មួយរវាងនាយករដ្ឋមន្រ្តីវៀតណាមខាងជើងលោកប៉ាម វ៉ាន់ដុង និងនាយករដ្ឋមន្រ្តីចិនលោកជូ អេងឡាយ–ដែលអ្នកទាំងពីរគឺជាអ្នកគាំទ្រសីហនុជាយូរណាស់មកហើយ– ជាលទ្ធផល សីហនុក៏សម្រេចចិត្តចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយក្រុមកុម្មុយនិស្តខ្មែរដែលទ្រង់ធ្លាប់ជ្លោះជាមួយអស់រយៈពេលជាងមួយទស្សវត្តមកហើយ។ គេគិតថា មូលហេតុដែលធ្វើឱ្យសីហនុសម្រេចចិត្តបែបនេះគឺព្រោះតែ ការចង់សងសឹកនឹងលន់-នល់ មោទនភាព និងការសង្ស័យថាអាមេរិកបានចាក់ទ្រង់នៅពីក្រោយ–ពោលគឺជួយគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់លន់ នល់។Shawcross, W. Sideshow: Kissinger, Nixon, and the Destruction of Cambodia, Simon & Schuster, 1979, p.125 ក្រោយមកទៀត ព្រះអង្គបានមានព្រះបន្ទូលថា "ខ្ញុំគឺមិនចង់ជ្រើសរើសរវាងអាមេរិក ឬពួកកុម្មុយនិស្តអ្វីនោះទេ [...] តែសកម្មភាពរបស់លន់-នល់បានតម្រូវឱ្យខ្ញុំសម្រេចចិត្តជ្រើសរើសរវាងពួកគេ។

រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា (ររជក) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា និងត្រូវទទួលស្គាល់មុនគេដោយប្រទេសចិន។

ការបង្កើត ររជក ក្រោមការដឹកនាំរបស់សីហនុ បានផ្តល់ឱ្យថ្នាក់ដឹកនាំខ្មែរក្រហមនូវការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិនិងក្នុងជាតិដោយទទួលបានការគាំទ្រឥតឈប់ឥតឈរពីប្រជាកសិការខ្មែរដែលភាគច្រើនជាអ្នកប្រកាន់រាជានិយមនិងអភិរក្សនិយមហើយបង្វែរទិសមកប្រឆាំងនឹងរបបសាធារណរដ្ឋរបស់លន់-នល់វិញ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តខ្មែរក៏ចាប់រីកធំឡើងៗនៅតាមទីជនបទដោយទាក់ទាញអ្នកគាំទ្រតាមរយៈឈ្មោះរបស់សីហនុនិងការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកលើទឹកដីកម្ពុជាភាគខាងកើត។ ចំពោះសីហនុ ការគាំទ្រដោយក្រុមកុម្មុយនិស្តបានជួយឱ្យព្រះអង្គបន្តការខិតខំដើម្បីទទួលបាននូវអំណាចឡើងវិញនិងដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងជើង (ដែលកងកម្លាំងរបស់ពួកវាកំពុងកាន់កាប់តំបន់ជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា) និងប្រទេសចិន។ ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គសីហនុដឹងថាពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរគឺជាក្រពើរមិលគុណ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ពួកវានឹងដកព្រះអង្គចេញពីអំណាច ដូច្នេះ ព្រះអង្គទ្រង់មានផែនការមួយទៀតគឺទាក់ទាញអាមេរិកឱ្យបង្វែរក្បាលមកគាំទ្រចលនា'រួបរួមជាតិ'របស់ព្រះអង្គ។ ក៏ប៉ុន្តែ រដ្ឋបាលអាមេរិកបានសម្រេចគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលលន់-នល់ទៅហើយ អញ្ជឹងផែនការរបស់ព្រះអង្គមួយនេះមានលក្ខណៈប្រថុយខ្លាំង។
រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា: ការឡើងគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម

ការឡើងគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម

ខណៈពេល ករជបក កំពុងតែទទួលជោគជ័យខាងផ្នែកយោធានៅអំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ ព្រះអង្គសីហនុក៏បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅ"តំបន់រំដោះ" ហើយក៏ថតរូបបានមួយសន្លឹកដោយនៅក្នុងនោះគឺមានព្រះអង្គ លោកសំផន យន់ និងនឹម។ ដំបូងឡើយ អាមេរិកបានច្រានចោលនូវរូបថតនោះហើយថាវាជារូបថតក្លែងក្លាយនិងបន្តអះអាងថា កម្មាភិបាលជាន់ខ្ពស់ទាំងបីរូបដែលមានក្នុងរូបថតនោះត្រូវបានបាត់ខ្លួនតាំងពីចុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០ មកម្លេះហើយពួកគេទាំងបីត្រូវបានសន្មតថាស្លាប់ដោយសារតែកងប៉ូលីសរបស់សីហនុធ្វើឃាត។ ចាប់តាំងពីបាត់ខ្លួនមក មនុស្សជាច្រើនបានឱ្យរហសនាមអ្នកទាំងបីនោះថា"ខ្មោចទាំងបី"។Shawcross, p.280 ក្រោយមក ភាពយន្តនៃដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់សីហនុទៅតំបន់រំដោះក៏បានចាក់ផ្សាយដែលបញ្ជាក់ថា"ខ្មោចទាំងបី"នោះគឺនៅមានជីវិតពិតមែន។

នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចនោះ មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមបានមានចេតនារក្សាសីហនុឱ្យនៅឱ្យឆ្ងាយពីប្រជាកសិករ ប៉ុន្តែក៏ចាប់មានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងព្រោះថាប្រជាកសិករមួយចំនួនធំនៅតំបន់នោះចេះតែចេញមកទទួលស្វាគមន៍ព្រះអង្គ។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៣ មន្រ្តីមូលដ្ឋាននិងមេបញ្ជាការយោធាដែលជាពួកសីហនុនិយមឬជាប់ទាក់ទងជាមួយវៀតណាមគឺត្រូវបាន"ដកចេញ"ពីតំបន់រំដោះដោយសម្ងាត់ៗ៖ ខ្មែរក្រហមក៏បានចាប់ផ្តើមរិះគុណពីក្រោយសីហនុម្តងទៀតថាជា"បុគ្គលសក្តិភូមិ" ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសកម្ពុជាក៏ចាប់ផ្តើមបង្ហាញមុខមាត់ខ្លួនថាជាបក្សពួកក្រុមខ្មែរក្រហម មិនមែនជាក្រុមខ្មែររំដោះអ្វីនោះទេ។Kiernan, B. How Pol Pot Came to Power, Yale UP, 2004, p.335 ការគាបសង្កត់និងសមូហនិយមក៏ចាប់អនុវត្តឡើងនៅតាម"តំបន់រំដោះ" ជាពិសេសគឺនៅភាគខាងលិចនៃប្រទេសដែលជាកន្លែងដែលគ្រប់គ្រងដោយពួកប្រឆាំងនឹងវៀតណាមនិងពួកជាតិនិយមខ្មែរក្រហម។ ពាក្យថា"រាជ"ដែលមាននៅក្នុងឈ្មោះរដ្ឋាភិបាលក៏ចាប់ផ្តើមដកឈប់ប្រើបន្តិចម្តងៗ។

ចំណែកសីហនុវិញ ទ្រង់មានស្មារតីប្រកបទៅដោយសុទិដ្ឋិនិយមចំពោះ ររជក ដោយមានបន្ទូល (ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់អ្នកគាំទ្រលោកខាងលិច) ថា ខៀវ-សំផនគឺជា"អ្នកប្រកាន់លទ្ធិសង្គមនិយមដែលមានគ្រឹះមនោគមវិជ្ជាដូចនឹងនាយករដ្ឋមន្រ្តីស៊ុយអែតដែរ។Marlay, R and Neher, C. Patriots and Tyrants, 1999, p.167 តែទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកនូវតែបន្តបដិសេដមិនចង់ធ្វើការទាក់ទងជាមួយសីហនុ។ នៅក្នុងបទសម្ភាសន៍ឯកជនមួយ ព្រះអង្គសីហនុបានមានព្រះបន្ទូលប្រាប់ទៅអ្នកកាសែតជនជាតិអ៊ីតាលីម្នាក់ថា"ពេលពួកវាឡើងកាន់អំណាច វានឹងខ្ជាក់ខ្ញុំចោលដូចគ្រាប់ផ្លែសេរីអញ្ជឹង"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីចិនលោកជូ អេងឡាយបានប្រមានឯកអង្គរដ្ឋទូតបារាំងថា បើអាមេរិកមិនព្រមស្តាប់តាមសីហនុហើយបន្តទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជាទៀត សង្គ្រាមនោះនឹងបញ្ចប់ដោយមានការកាប់សម្លាប់បង្ហូរឈាមគ្នាច្រើន។Shawcross, p.282 ទោះបីជាបានទទួលការប្រមានបែបនេះក្តី ក៏អាមេរិកនូវតែមានភាពរឹងរូសមិនព្រមស្តាប់តាមសីហនុនិងចិនហើយក៏ចាប់ផ្តើមគាំទ្រពួកខ្មែរក្រហមដោយម្នាក់ឯង។