បុរេប្រវត្តិកម្ពុជា: ទំរង់រដ្ឋ

ទំរង់រដ្ឋ
បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជាពិសេស​យុគ​លោហធាតុចូលចិត្ត​កសាង​ទីប្រជុំជនរាង​មូល​ដូច​ក្បាច់គូថ​ខ្យងភាគច្រើន​នៅ​លើ​ទី​ដី​ខ្ពស់ ឬ​ទួល ហើយ​មាន​គូទឹក​ហ៊ុំ​ព័ទ្ធ​ជុំវិញសំរាប់​ការពារ​ជ្រកកោន​ក្នុង​គ្រា​មាន​ភ័យ​អាសន្ន​អន្តរាយ ឬចំបាំងរាំងជល។ ប្រជុំជន​បុរាណ​ទាំងនោះមានរាង​ជា​រង្វង់​មូល និង​គូ​ទឹកជុំវិញដែលគេបាន​ជួបប្រទះ​ក្នុង​តំបន់​នានា​នៃ​ឥណ្ឌូចិនក្នុង​ភូមិភាគ​កណ្តាល។​ ​ការស្រាវជ្រាវ​របស់​អ្នកឯកទេស​ថៃនៅលើដែនដី​ខ្មែរ​បុរាណដែល​ស្ថិតនៅ​ម្ខាង​ទៀត​នៃជួរ​ភ្នំ​ដងរែកបាន​ពង្រីកនូវការយល់ដឹង​បន្ថែមអំពី​អតីតកាល​​ខ្មែរ។ ទី​ក្រុង​បុរាណ​ទាំងនោះជា​គ្រឹះ​មាំមួន​សម្រាប់​ស្វែងយល់​ការអភិវឌ្ឍ​សង្គម​ខ្មែរ។​ រវាង​ ១០០០​ ឆ្នាំមុន ​គ​.​ស មុន​ការផ្សព្វផ្សាយ​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា ជនជាតិខ្មែរ​បាន​កសាង​ពេញ​ភូមិភាគនេះ​នូវ​ទីក្រុង​តូចធំ​ជាច្រើនហើយ​ទីក្រុង​ដើម​ទាំងនោះ​ក៏បាន​ក្លាយទៅជា​បុរី​នា​សម័យ​ឥណ្ឌូ​បនីយកម្ម។ ការសិក្សា​អំពី​ទីប្រជុំជន ឬ​ក្រុង​បុរាណ​មុន​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​មាន​ផលប្រយោជន៍​ជាច្រើនព្រោះ​បាន​ជួយ​ឲ្យ​ដឹងដល់​ការ​គ្រប់គ្រង​រៀបចំ​ស្រុកភូមិ​តាមបែប​ជំនឿ​ជី​វច​ល​និយម ដូច​ជា​ទីក្រុង​រាងជា​ក្បាច់​គូថ​ខ្យង​ជាដើម និង​ការវិវត្ត​របស់​វា​ក្នុង​អតីតកាល។​ វាបាន​ឲ្យ​យើង​ស្វែងយល់​អំពី​ទំនាក់ទំនង​រវាង​ទីក្រុង​ទាំងនោះ នឹង​តំបន់​មួយចំនួនទៀតនៅក្នុង​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងចង្វាតបុរីរម្យនៃ​ប្រទេស​ថៃ គេ​តែង​ជួប​ទីប្រជុំជន​ដែលមាន​លក្ខណៈ​ជា​រង្វង់​មូល ហើយ​ជួនកាល មាន​រង្វង់​ជាច្រើន​ជាន់​ដោយមាន​គូ​ទឹកហ៊ំ​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ថែមទៀត​ផង។ ទំរង់ក្រុង​បុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ប្រភេទ​ទៀត ដែល​គួរ​ឲ្យ​ចាប់អារម្មណ៍​ផងដែរ គឺ​រាង​ជា​ពងក្រពើ ស្ថិតនៅលើ​ទួល​មាន​រាង​រាបស្មើ​បែប​ខ្សែកោង ភ្ជាប់​គ្នា​ដូច​រាង​ពងក្រពើ​អញ្ចឹង។​ ​​វត្តមាន​របស់​ទីប្រជុំជន​ជាច្រើន​ដែលមាន​រូបរាង​ជា​ រង្វង់​មូល​ដោយ​ស្ថិត​លើ ទួល​រាបស្មើ​បែប​ខ្សែកោង ជាប់​គ្នាតែ​អ្វីដែល​គួរ​ឲ្យ​កត់ត្រា​គឺទីតាំង​នេះ​មាន​រាង​រង្វង់​មូល​ជាច្រើន​ជាន់ ឬ​ថ្នាក់។ ​ទីក្រុង​ច្រើន​ប្រភេទ​ទៀតដូចជា​ទីក្រុង​ដែលមាន​រាង​មូល ហើយ​មាន​ជ្រុង​មូល ដែល​គេ​ឃើញ​គូ និង​ទួល​មាន​រាង​ជា​ខ្សែ​ត្រង់ ហើយ​ភ្ជាប់​គ្នា​ជា​មុំ​រង្វង់។ នៅមាន​ទីប្រជុំជន​បុរាណ​មួយ​ប្រភេទ​ទៀត ដែលមាន​ជ្រុង​នៅ​មុំ គូទឹក​មាន​លក្ខណៈ​ត្រង់ ភ្ជាប់​គ្នា​ជា​មុំ​ជ្រុង​គួរ​ឲ្យ​ចាប់អារម្មណ៍។​ មិនតែប៉ុណ្ណោះ​សោត ការវិភាគ​រូបថត​លើ​អាកាស បង្ហាញថា មាន​ទីក្រុង​ដែលមាន​លក្ខណៈ​សេរី​ ខុសប្លែក​ពី​ទំរង់​ដែល​បាន​ជួប​នៅ​ខាងលើ។ គូទឹក និង​ទួល​មាន​លក្ខណៈ​កោង​ភ្ជាប់​គ្នា​បែប​សេរី។ ជនជាតិខ្មែរ​ដើម​បានបន្សល់ក្រុងមួយចំនួន ដែលមាន​រូបរាង​ប្រហាក់ប្រហែល​នឹង​ទីក្រុង​ខាងលើ តែមាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ជួនកាលស្របគ្នា ជួនកាល​មិន​ស្របគ្នាអាស្រ័យលើទីតាំងភូមិសាស្ត្រជំនាន់នោះ។​ ​ស្ថាបត្យកម្ម​ចុង​សម័យ​លោហធាតុ​ខាងលើនេះ​ជាការ​ណ៍​មួយ​យ៉ាងសំខាន់​ណាស់​ សឱ្យឃើញថា​មានការ​កាន់កាប់​រៀបចំ​គ្រប់គ្រង​ភូមិភាគ​នេះ ​ដែល​សព្វថ្ងៃ​ជានគរូបនីយកម្មនៃសមិទ្ធផល​វប្បធម៌​សង្គម យ៉ាងសំខាន់​ជាងគេស្របតាម​ការវិវឌ្ឍ​​របស់​សហគមន៍​មន​-ខ្មែរ​មុន​ការ​ហូរចូលឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា​ក្នុងភូមិ​ភាគ​នេះ នា​សម័យ​ស​.​តទី​១ នៃ​គ​.​ស។​ 

ទាំងនេះ​ជា​ភស្តុតាង​បញ្ជាក់ពី​សណ្ឋាន​នៃ​ការបង្កើត​រដ្ឋ​ខ្មែរ​មុនដំបូង​បង្អស់នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុង​តំបន់​ដីក្រហមភាគ​ខាងកើត​ទន្លេមេគង្គ​នៃ​ខ្ពង់រាបពី​រតនគិរី​ចុះមក​ខេត្តកំពង់ចាមលាតសន្ធឹង​ទៅដល់​ខេត្ត​មួយចំនួននៃ​អតីត​កម្ពុជា​ក្រោម​ដូចជា ខេត្ត​ឡុ​ក​និ​ញ​ (រោងដំរី)។ ទីប្រជុំជនដែលមាន​រាង​មូល ឬ​ពងក្រពើ​នោះ គេ​អាច​គូសបញ្ជាក់ថាចំនួន​ស្ថានីយ៍​នៅ​ប្រទេសថៃមាន​រហូតដល់​ច្រើន​រយ​កន្លែងជាពិសេស​នៅខ្ពង់រាប​នគររាជ។ ប៉ុ​ន្តេ​អ្វីដែល​យើង​អាច​ផ្តល់​ជា​ចំលើយគឺ​ដូច​នៅ​ប្រទេស​អ៊ឺរ៉ុប សហគមន៍​ខ្មែរ ដែល​ត្រូវបាន​សាងសង់ឡើងដោយមាន​រូបរាងមូល ឬ​គូថ​ខ្យងនា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រគឺជា​សណ្ឋាន​នៃ​រដ្ឋ​ខ្មែរ​ដំបូង​យ៉ាងពិត​ប្រាកដ។ ទំរង់នៃ​ទីក្រុង​ទាំងនោះ ​ជួនកាល​គេ​ហៅ​ឈ្មោះថាបន្ទាយ​គូក្នុង​ករណីខ្លះ​ត្រូវបាន​បន្ត​ការកាន់កាប់រហូតដល់​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រក៏សឹងមានក្រោយពី​ឆ្លងកាត់​សម័យកាល​មួយចំនួន។​ ទឹកដី​កំណើត​នៃ​ទីប្រជុំជន​ខ្មែរ​ដែលមាន​ទីតាំង​ស្ថិត​លើ​តំបន់​ខ្ពង់រាប ដែល​បាន​ទាក់ទាញ​មនុស្សឲ្យ​មក​រស់នៅ​យ៉ាង​កុះករ​ហើយ​អ្នកស្រុក​ហៅថាភូមិ​មូល ឬ​បន្ទាយ​គូ។ អំណោយផល​ធម្មជាតិ ឬ​ភូមិសាស្ត្រ​បូករួម​ជាមួយ​អត្ថិភាព​នៃ​កសិកម្ម ការ​លេច​ឡើង​នូវ​ទីក្រុង​ទាំងនោះអាស្រ័យ​ដោយសារ​អំណោយផល​នៃ​ភូមិសាស្ត្រ ដែល​សំបូរដោយ​ធនធានធម្មជាតិ​គ្រប់បែបយ៉ាង។ 
ភូមិ​មូល​នៅ​វត្ត​ជើងឯក សង្កាត់​ជើងឯក ខណ្ឌដង្កោ ជិត​រាជធានី​ភ្នំពេញ។ ភស្ដុតាង​ដ៏​វិសេសវិសាល គឺ​វត្ត​មាននៃភូមិ​មូល​មួយ​មាន​អង្កត់ផ្ចិត ១​គ​.​ម ដែលជា​សំណង់ស្ថាបត្យកម្ម​ធ្វើ​អំពី​ដី​លើក​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ដ្រ​ដែលមាន​រាង​មូល។ ​វត្តមាន​របស់​ស្ថាបត្យកម្ម​ប្រាសាទ​នា​សម័យ​បុ​រេ​អង្គរ​ជាច្រើន ជាពិសេស​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ ដូចជា​បំណែក​កុលាលភាជន៍ ចំលាក់បុរាណ​ដែល​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ​បាន​បន្សល់ទុក​នៅលើ​ទីតាំង​ទាំងនោះ។ ទិន្នន័យ​ខាង​បុរាណវិទ្យា​ខាងលើនេះ​បញ្ជាក់ថា មានការ​រីកចំរើន​ខា​ង​វប្បធម៌​ជុំវិញ និង​នៅក្នុង​បរិវេណ​នៃ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ដូច​ករណី​នៃ​សំណង់​ប្រាសាទ​នា​សម័យអង្គរ​នៅក្នុង​បរិវេណ​នៃ​វត្ត​ឧណ្ណាលោម​បច្ចុប្បន្ន​ជា​សក្ខីកម្ម​ស្រាប់។ ​​ដូច្នេះ បើ​យោង​លើ​ភាពស្របគ្នា និង​ការ​រួមគ្នា​នៃ​ប្រភព​ទិន្នន័យ​ជាច្រើន​មុខវិជ្ជា​ដូច​បាន​រៀបរាប់​ខាងលើនេះ យើង​អាច​ឆាប់​យល់​ស៊ីជម្រៅ​នូវ​លក្ខណៈ​នៃ​តំបន់​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ទាំងមូល ដែល​បាន​រីកដុះដាល​ជា​បន្តបន្ទាប់​គ្នា​តាំងពី​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ដ្រ​ដល់​បច្ចុប្បន្នភាព ក្រោយពី​បាន​ឆ្លងកាត់​សម័យ​បុ​រេ​អង្គរ និង​អង្គរ។​ ​ក្នុងន័យនេះ ក្រោយពី​ការវិភាគ​ទិន្នន័យ​ទាំងនោះ ដែលមាន​លំនាំចម្រុះ​គ្នា យើង​អាច​អះអាងថាសម្មតិកម្ម​ដែលថា មុន​ស​.​វ​ទី ១៥ តំបន់​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ គឺជា​តំបន់​គ្មាន​វប្បធម៌ ជាការ​ខុសឆ្គង​ទាំងស្រុង ពីព្រោះ​ចំណុច​ចាប់ផ្ដើម​នៃ​ការវិវត្ត​របស់​រាជធានី​ភ្នំពេញ ត្រូវបាន​ផ្ដើមឡើង​តាំងពី​ចុង​សម័យ​ថ្ម​រំលីង ដើម​សម័យ​លោហធាតុ​ម្ល៉េះ។ ទាំងនេះ​ជា​សារៈសំខាន់​ក្នុង​វិស័យ​ស្រាវជ្រាវ​ស្ដីពី​ប្រវត្តិ​របស់​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ដែលមាន​ទំនាក់ទំនង​យ៉ាង​ជិតស្និទ​នឹង​សម័យ​នគរ​វ្នំ​ដែល​បាន​ត​វេន​ពី​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ដ្រ​យ៉ាង​ប្រាកដ។​ ផ្ដោត​ការយកចិត្តទុកដាក់​លើ​វិស័យ​បុរាណវិទ្យា ជាពិសេសឡ​សម្រាប់ផលិត​កុលា​ល​ភាជន៍​តាំងពីដើម​សម័យប្រវត្តិសាស្ដ្រដែល​កំពុង​ទទួល​នូវ​ការបំផ្លិចបំផ្លាញ​យ៉ាងដំណំដោយ​ទំនើបកម្មគួបផ្សំជាមួយ​លំហូ​រមនុស្ស​ថ្មី​ក្នុង​តំបន់ និង​ការ​ទិញដូរ​ដី​ពី​ឈ្មួញ​ធំៗ យើង​បាន​បំរែបំរួលនូវ​ទិន្នន័យ​ខាង​បុរាណវិទ្យា​មួយចំនួនដើម្បី​ធ្វើការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវប្រយោជន៍​នឹង​ថែរក្សា​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​បុរាណ​ដែលជា​ឫសកែវ​នៃ​ប្រវត្តិ​របស់​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ។​ 

តួនាទី​ជា​ប្រវត្តិសាស្ដ្រ​របស់​តំបន់​ជើងឯក​មក​បង្ហាញដោយ​ផ្ដើមចេញពី​ការរកឃើញ​ឡ​ដុតកុលា​ល​ភាជន៍​នា​សម័យ​នគរ​វ្នំដោយ​លោកផុន-កា​សិ​កាកន្លងមកនេះ។ ​ទិន្នន័យ​ខាង​បុរាណវិទ្យា​នេះមាន​សារៈសំខាន់​ណាស់ពីព្រោះ​លោក​គឺជា​អ្នក​ដែល​បានធ្វើ​កំណាយ​ក្នុង​បរិវេណ​នៃ​ភូមិដែលមាន​សណ្ឋាន​ដី​រាង​មូលខាងលើនេះមុនគេ​បង្អស់។ មួយវិញទៀតការរកឃើញ​នូវ​កុលា​ល​ភាជន៍​នា​សម័យ​នគរ​វ្នំ​របស់លោក ក៏បាន​បញ្ជាក់​យ៉ាង​ជាក់ច្បាស់​ផងដែរ វា​ជាការ​ប៉ាន់ស្មាន​របស់​យើងដែល​ធ្លាប់មាន​ពីមុនគឺមាន​ភាពត្រឹមត្រូវ​មែន។​ សំណល់​វប្បធម៌​បុរាណ​ដ៏​ក្រាស់ក្រែល ដែល​ដូនតា​ខ្មែរ​បាន​បន្សល់ទុក​ក្នុង​ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិសាស្ដ្រ​ដ៏​សំខាន់​នេះរួមមាន​គ្រឿងតុបតែងប្រាង្គ​ប្រាសាទក្នុង​រចនា​ប​ថ​កំពង់ព្រះ សិលាចារឹកនិង​ឡ​ដុត​កុលា​ល​ភាជន៍​សម័យ​ចេនឡា អង្គរ និង ក្រោយ​អង្គរ​ជាដើម។ ប៉ុន្តែ​អ្វីដែល​សំខាន់​ជាងគេគឺ​វត្តមានរបស់​ឡ​ចំនួន ៥៩ ដែល​ក្នុងនោះមាន​ឡ​នា​សម័យ​នគរ​វ្នំ​ផងដែរ។​​ ​កន្លងមក​ការធ្វើ​កំណាយ​ឡ​ដុត​កុលា​ល​ភាជន៍ក្នុង​បរិវេណ​វត្ត​ភូមិ​ជើងឯក​សព្វថ្ងៃ ដែល​ធ្លាប់ជាវាលពិឃាតក្នុង​របបប៉ុល ពត​ពី​ឆ្នាំ​១៩៧៥ ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៩ បាន​ឲ្យ​ដឹង​អំពី​វត្តមាន​របស់​ភាជន៍​ឈ្មោះ​កុណ្ឌី​មួយចំនួន ប្រភេទ​កំសៀវ​ទឹកមាន​ចំពួយ មាន​ប្រភព​ចេញពី​ឥណ្ឌា ភាជន៍​ទាំងនោះស្ថិត​ក្នុងសម័យ​វប្បធម៌​នគរ​វ្នំ​ស្ថិតក្នុង ស​.​វ ទី​៤ និង​៥ នៃ​គ​.​ស។ បើ​យើង​យក​ប្រភេទ​ក​ណ្ឌី​នៅ​ភូមិ​ជើងឯក​ទៅ​ប្រៀបធៀប ទៅនឹង​ភាជន៍​ដែល​គេ បាន​រកឃើញ នៅ​ភូមិ​ស្នាយ​នៅ​ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ និង​ស្រុក​អង្គរបុរី នៅ​ខេត្តតាកែវ ឬក៏​នៅ​ម្ដុំ​អូរ​កែវជា​ដើម យើង​ពិតជា​ឃើញ​ភាពស្រដៀងគ្នា​ពុំខាន។ ហើយ​គឺ​ប្រការ​នេះហើយ ដែល​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ឲ្យ​ឃើញ​កាន់តែច្បាស់​នូវ​ចំណាស់​នៃ​ស្ថានីយ៍​របស់​យើង។​ យោងតាម​ចំនួន​ឡ​ដុត​កុលា​ល​ភាជន៍​បុរាណ​ខាងលើ​ទាំងនោះស​ឲ្យ​ឃើញថាតំបន់​ជើងឯកគឺជា​មជ្ឈមណ្ឌល​វប្បធម៌ និង សេដ្ឋកិច្ច​យ៉ាងសំខាន់ ចាប់ពី​ដើម​សម័យ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​រហូតដល់​សម័យ​ក្រោយ​អង្គរដោយបាន​ឆ្លងកាត់​សម័យ​ចេនឡា និង​អង្គរ​ដ៏​រុងរឿងដូច​វត្តមាន​របស់​សំណល់​ស្ថាបត្យកម្ម​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ និង​សិលាចារឹក​របស់​បុព្វការី​ជន​ខ្មែរ ដែល​បាន​រស់ក្នុង​តំបន់​នេះបាន​បន្សល់​ទុកជា​សក្ខី​កម្ម។​ ក្រោយពី​ធ្វើការ​សិក្សា​អំពី​ប្រភេទ​នៃកុលា​ល​ភាជន៍​នៅ​ភូមិ​ជើងឯក យើង​ឃើញថាតំបន់​នេះត្រូវ​ផ្សាភ្ជាប់​ទៅនឹង​អង្គរបុរី​យ៉ាង​ប្រាកដ។​

​ក្រៅពីនេះ វត្តមាន​នៃ​កុលា​ល​ភាជន៍​បុរាណ​ទាំងនោះដែលជា​ប្រភពព័ត៌មាន​ដ៏​សំខាន់ ក៏​ជា​ប្រការ​បញ្ជាក់កាន់តែច្បាស់​ថាតំបន់​វត្ត​ជើងឯក​ដែលជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ​បច្ចុប្បន្នគឺជា​តំបន់​មានការ​អភិវឌ្ឍដោយបាន​មានការ​វិវត្ត​ជា​បន្តបន្ទាប់​មិន​ដាច់​ពី​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតដល់​សម័យ​ទំនើប​នេះក្រោយពី​បាន​ឆ្លងកាត់​សម័យ​ក្រោយ​អង្គរ ដែលមាន​ការសាងសង់​កន្លែង​យ៉ាង​ធំ​មួយ ដែល​ផលិត​កុលា​ល​ភាជន៍​ប្រភេទ​កុណ្ឌីគឺ​ម្តុំ​វត្ត​ជើងឯក​ក្នុងសម័យ​វ្នំ។ តាមពិតទៅរាជធានី​ភ្នំពេញ​ត្រូវបាន​សាងសង់ឡើង​នៅលើ​ទីប្រជុំជន​មួយដែលមាន​ការរីកដុះដាល​គ្រប់​វិស័យ​ទៅហើយ។​ ជាការ​ពិត ចំណាស់​នៃ​ខឿនវប្បធម៌​ក្នុង​បរិវេណ​នៃ​វត្ត​ជើងឯក​នោះត្រូវបាន​បង្ហាញ​រួចមកហើយ ការរកឃើញ​នៃ​ផ្ទាំង​សិលាចារឹកព្រមទាំង​ស្ថាបត្យកម្ម​ប្រាសាទនៅ​ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ​១៩២០ ម្ល៉េះ។ ក៏ប៉ុន្តែ​គេ​មិនបាន​នឹកស្មានថាតំបន់​នេះ​មិន​ត្រូវបាន​កាន់កាប់​តាំងតែ​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទេដូច​វត្តមាន​របស់​ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់​ដូចជា​ពូថៅ​ថ្ម​រំលីង ក្រវិល​ត្រចៀក ជួង​ កណ្តឹង កងដៃ​សំរិទ្ធ​ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត​ពីមុនគេ​ក៏​ពុំបាន​ដឹង​ដែរ​ថាមាន​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​នា​សម័យ​វ្នំនៅក្នុង​ភូមិភាគ​ខា​លើ​នេះដែរ។ 

​នៅក្នុង​បណ្តា​ចង្វាត​មួយចំនួន​នៃ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន ជាពិសេស​ចង្វាត​បុរីរម្យ ក៏​ដូច​នៅ​ភូមិភាគ​កណ្តាល និង​ខាងត្បូង​នៃ​ប្រទេស​វៀតណាម​បច្ចុប្បន្ន គេ​តែង​ជួបប្រទះ​ទីប្រជុំជន​ដែលមាន​លក្ខណៈ​ជា​រាង​រង្វង់ ហើយ​ជួនកាល​មាន​រង្វង់​ជាច្រើន​ជាន់ ដោយមាន​គូ​ទឹក​ហ៊ុំព័ទ្ធជុំវិញ​ថែម​ទៀតផង។ ទំរង់​ក្រុង​បុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ប្រភេទ​ទៀត​ដែល​គួរ​ឲ្យ​ចាប់អារម្មណ៍​ផងដែរគឺមាន​រា​ពងក្រពើ ហើយ​ទីប្រជុំជន​ប្រភេទ​នេះ​ស្ថិតនៅលើ​ទួល​មាន​រាង​រាបស្មើ​បែប​ខ្សែកោង​ភ្ជាប់​គ្នាដែល​គួរ​ឲ្យ​កត់ត្រា​នោះគឺ​ទីតាំង​នោះមាន​រាង​រង្វង់​មូល​ជាច្រើន​ជាន់ ឬ​ថ្នាក់។ នៅមាន​ទីក្រុង​ច្រើន​ប្រភេទ​ទៀតដូចជា​ទីក្រុង​ដែលមាន​រាង​មូល ហើយ​មាន​ជ្រុង​មូលដែល​គេ​ឃើញ​គូ​ទឹក​ដែលជា​ស្នាមភ្លោះ​ព័ទ្ធជុំវិញ និង​ទួល​មាន​រាង​ជា​ខ្សែ​ត្រង់ហើយ​ភ្ជាប់​គ្នា​ជា​មុំ​រង្វង់។ នៅមាន​ទីប្រជុំជន​មួយ​ប្រភេទ​ទៀត ដែលមាន​ជ្រុង​នៅ​មុំ​គូ​ទឹក​មាន​លក្ខណៈ​ត្រង់​ភ្ជាប់​គ្នា​ជា​មុំ​ជ្រុង​គួរ​ឲ្យ​ចាប់អារម្មណ៍។​ មិនតែប៉ុណ្ណោះ​សោត ការវិភាគ​រូបថត​លើ​អាកាស ក៏បាន​ឲ្យ​ដឹង​ជា​បន្ថែមទៀតថាមាន​ទីក្រុង​ដែលមាន​រាង​លក្ខណៈ​សេរី ខុសប្លែក​ពី​ទំរង់​ដែល​បាន​ជួបប្រទះ​នៅ​ខាងលើ។ ជនជាតិខ្មែរ​ដើមដែល​រស់នៅក្នុង​តំបន់​នេះ ក៏បាន​បន្សល់ទុក​ទីប្រជុំជន​មួយចំនួន​ផ្សេងទៀត​ដែរ ដែលមាន​រូបរាង​ប្រហាក់ប្រហែល​នឹង​ទីក្រុង​ទើបតែ​អធិប្បាយ​ខាងលើតែមាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ជួនកាល​ស្រប​គ្នាជួនកាល​មិន​ស្របគ្នាតាម​លក្ខណៈ​ភូមិសាស្ត្រព្រោះ​កើតចេញពី​សេចក្តីត្រូវការ​នា​ជំនាន់​នោះ។​ ស្លាកស្នាម​នៃ​ស្ថាបត្យកម្ម​បុរាណ​នា​ចុង​សម័យ​លោហធាតុ​ខាងលើនេះ ជា​ការណ៍​មួយ​យ៉ាងសំខាន់​ណាស់ដែល​បង្ហាញ​ឲ្យ​យើង​ឃើញ​មានការ​កាន់កាប់​រៀបចំ​គ្រប់គ្រង​ភូមិភាគ​នេះ។ អ្វីមួយ​ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះថានគរូបនីយកម្ម ដែលជា​សមិទ្ធិផល​វប្បធម៌​សង្គម​យ៉ាងសំខាន់​ជាងគេ​សម​ស្របតាម​ការវិវត្ត​របស់​សហគមន៍​មន​-​ខ្មែរ មុន​ការ​ជ្រួតជ្រាប​នៃ​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា​ក្នុងភូមិ​ភាគ​នេះ​នា​ដើម​ស​.​វ​ទី ១ នៃ​គ​.​ស។​

វត្ត​មាននៃ​ទីប្រជុំជន​ជាច្រើន នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែល​ត្រូវបាន​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ដោយ​ក្រុម​អ្នក​បុរាណ​វិទូ​ថៃ នៅ​ពុទ្ធសករាជ ២៥២៦ ជាពិសេស​នៅ​ខេត្ត​សុ​រិ​ន្ទ្រ​។ អត្ថប្រយោជន៍​នេះហើយដែល​បង្ខំចិត្ត​យើង​ឲ្យ​ខិតខំ​រាវរក​ឫសកែវ​នៃ​វប្បធម៌​ដូនតា​នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ខាងលើនេះ​។ ក្នុងចំណោម​ទីប្រជុំជន ឬ​ក្រុង​ខ្មែរ​ជាច្រើន នៅ​ខេត្ត​សុ​រិ​ន្ទ្រ យើង​គ្រាន់តែ​សូម​លើកយក​ទីប្រជុំជន​ចំនួន ៤ ​តែប៉ុណ្ណោះ​មក​ធ្វើការ​អធិប្បាយ​។ លទ្ធផល​នៃ​ការស្រាវជ្រាវ​ខាង​បុរាណវិទ្យា​បាន​ឲ្យ​ដឹងថាទីក្រុង​ទាំងនោះ​មាន​អាយុប្រមាណ​ជា ៤០០០​ ឆ្នាំ​មកហើយ​។​ ដោយ​មូលហេតុ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ អ្វីដែល​មាននៅ​ក្នុង​ខេត្ត​សុ​រិ​ន្ទ្រ ក៏មាន​ក្នុង​អាណាខេត្ត​ផ្សេងៗ​ឯទៀត​នៃ​ព្រះរាជណាចក្រ​ថៃ និង​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន​ដែរ​។ ប្រការ​នេះហើយ ដែល​យើង​ត្រូវផ្តោត​ការយកចិត្តទុកដាក់ដោយ​បកស្រាយ​ថា ទីប្រជុំជន​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទាំងនោះត្រូវបាន​សាងសង់ឡើង​ដោយ​ដូនតា​ខ្មែរ។ ​​ជារួមក្នុងករណីនេះ យើង​អាច​បំភ្លឺ​នូវ​ប្រភព​មន​-​ខ្មែរ​នៃ​ទីប្រជុំជន​នា​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ទាំងនោះ ដែលមាន​ពាសពេញ​ដេរដាស​នៅ​ទូទាំង​ព្រះរាជាណាចក្រ​ថៃ និង​កម្ពុជា​បច្ចុប្បន្ន ហើយ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ខឿនវប្បធម៌​ខ្មែរ​មុន​ឥណ្ឌូ​បនីយកម្ម​។ ​ទីប្រជុំជន​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដែល​សំខាន់​ជាងគេ​នៅក្នុង​ខេត្ត​សុ​រិ​ន្ទ្រ និង​មាន​រាង​ជា​ពងក្រពើ ដែល​គេ​អាច​សង្កេតឃើញ​រចនាសម្ព័ន្ធ​ជាក់លាក់ដោយ​រូបភាព​តែ​ពីលើ​អាកាសគឺ​ប្រជុំជន​នៅ​ភូមិ​កៃ​យ៉ៃ ភូមិ​ព្រះ​បិត ភូមិ​ស្លែង​ផាន់ និង​ភូមិ​ស្លាក់​ដៃ​ក្នុង​ទី​រួម​ខេត្ត​សុ​រិ​ន្ទ្រ​។​ តាម​ឯកសារ​រូបភាព ដែល​បានមកពី​ការស្រាវជ្រាវ​នេះ បានចង្អុលបង្ហាញ​ឲ្យ​យើង​ឃើញ​អំពី​ស្លាកស្នាម​វប្បធម៌​ខ្មែរ ដែលមាន​អាយុប្រមាណ​ជា ៥០០០​ ឆ្នាំ​មកហើយ​។ វា​គឺជា​ភស្តុតាង​យ៉ាងសំខាន់​មួយ​បញ្ជាក់​ឲ្យ​យើង​ដឹង​អំពី​ស្ថានភាព​នៃ​ការរៀបចំ​ស្រុកភូមិ ឬ​សហគមន៍​ជនជាតិខ្មែរ​យើង មុន​ការទទួល​ឥទ្ធិពល​ឥណ្ឌា ដែល​បានធ្វើ​ឲ្យ​ទីតាំង​នៃ​ក្រុង (​ពាក្យ​ខ្មែរ​) តូច​-​ធំ​ទាំងនោះ​ឲ្យ​ក្លាយទៅជា​បុរ (បុរៈ) (​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​) តាម​លំនាំ​ឥណ្ឌា​។​ ស្ថានីយ៍​បុរេប្រវត្តិ​នៅ​ខេត្ត​សុ​រិ​ន្ទ្រ ដែលមាន​រាង​ដូច​ពងក្រពើ គឺ​ដូចគ្នា​នឹងស្ថានីយ៍​បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ​មេមត់ ខេត្តកំពង់ចាម​ដែរ​។​ ស្ថាន​ភាពជា​ក្រុង​បែប​ខ្មែរ​ទៅជា​បុរី ឬ​បុ​រៈ បែប​ឥណ្ឌាការផ្លាស់ប្តូរ​ទំរង់ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​យ៉ាង​ងាយស្រួល​ជាទីបំផុត​។ នេះ​ក៏​ជា​ចំណុច​យ៉ាង​ប្រសើរ ដែលជា​ការបើក​ទំព័រ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ថ្មីធ្វើ​ឲ្យ​មានការ​រីកចំរើន​យ៉ាង​ឆាប់រហ័សដោយ​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ​ឥណ្ឌា​។​ ក្នុង​បរិវេណ​នៃ​ទីក្រុង​បុរាណ​ទាំងនេះ គេ​បាន​រកឃើញ​ឧបករណ៍​ធ្វើ​អំពី​ថ្ម​រំលីង ដូចជា​ពូថៅ ឬ​ពន្លួញ កុល​លា​ភាជន៍ផាត់​ពណ៌ និង​ឥតមាន​ពណ៌​មួយចំនួន និង​របស់​ប្រើប្រាស់​ជាច្រើន​ទៀត​។ 

ក្នុងប្រទេស​វៀតណាម​សព្វថ្ងៃ ជាពិសេស​នៅ​តំបន់​ខ្ពង់រាប ដែល​ពី​ដើម​ធ្លាប់ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ចក្រភព​កម្ពុជទេស គេ​ក៏បាន​ជួបប្រទះ​នូវ​ទីប្រជុំជន​ដែលមាន​លក្ខណៈ​ដូចគ្នា​ដែរ។ ការរកឃើញ​នូវ​ភូមិ​មូល​ទាំងនោះ ដែល​ពី​សម័យមុន​សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២ ត្រូវ​អ្នកស្រាវជ្រាវ​បារាំង​ឲ្យ​ឈ្មោះថា បន្ទាយ​ព្នង ឬ ម៉​យ (Forteresse mor) ឬក៏​ខ្មែរ​ដើម (Proto-Khmer)។​ តាមរយៈ​ការសិក្សា​ស្ថាបត្យកម្ម​ឥណ្ឌា​បានកើត​ចេញពី​ឥទ្ធិពល​លោកធាតុ​វិទ្យា ដែល​ចាត់ទុក​ដែនដី​មាន​រាង​បួន​ជ្រុង ដែល​ជ្រុង​នីមួយៗ​តំណាង​ឲ្យ​ទិស​ធំៗ​ទាំង​បួន​ចំ​កណ្តាល​គឺ ភ្នំ​ព្រះ​សុមេរុ រឺ​ឋាន​ត្រៃ​ត្រឹ​ង្គ និង​មាន​ទឹកសមុទ្រ​ព័ទ្ធជុំវិញ។ ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​ក៏​ដូច​ជនជាតិខ្មែរ​បាន​យក​ទ្រឹស្តី​លោកធាតុ​វិទ្យាទៅ​កសាង​ទីក្រុងក៏ដូចជា​ប្រាសាទ​ថ្ម​ផងដែរ។
មុន​ឥណ្ឌូ​ប​នីយក​ម្ម បុព្វបុរស​ខ្មែរ​បាន​ស្គាល់​នូវ​វិស័យ​ស្ថាបត្យកម្ម​មួយ​រួចមកហើយដូច​ករណី ភូមិ​មូល ឬ ក្រុង​រាង​មូល ឬ​ពងក្រពើ ដែល​គេ​បាន​ជួបប្រទះ​ក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​ជា​ភស្តុតាង​ស្រាប់។ ទីប្រជុំជន​បុរាណ​ទាំងនោះ​ដែល​ធ្វើឡើង​ដោយ​ដី​លើក ដំណើរ​មិនមែនជា​ចៃដន្យ ក៏ប៉ុន្តែ​ជាស​ញ្ញាណ​នៃ​ការ​លេចធ្លោ​ឡើង​នូវ​អំណាចកណ្តាលដែលជា​សណ្ឋាន ឬ​នៃ​រដ្ឋ​ខ្មែរ​ដំបូងបង្អស់។ គឺ​លើ​មូលដ្ឋានគ្រឹះ​នេះហើយ​ដែល​ហេ​ដ្ឋា​រចនាសម្ព័ន​ឥណ្ឌា​បាន​ចាប់​ពន្លក ហើយ​ឲ្យ​បង្កើត​ឲ្យ​ទៅជា​អាណាចក្រ​វ្នំ និង​ចេនឡាដោយ​ការ​ផ្តុំ​ផ្គុំ​នូវ​ក្រុង​តូច ធំ ទាំងនោះ​ឲ្យ​ក្លាយទៅជា​ទឹកដី ឬ​ប្រទេស​តែមួយ រវាង​សតវត្ស​ទី១ និង ទី៧ នៃគ​.​ស។ ការ​លើកយក​លក្ខណៈផ្សេងៗ​នៃ​ទីក្រុង​សម័យ​បុរេប្រវត្តិសាស្ដ្រ​ក្នុងប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន មក​អធិប្បាយមាន​គោលដៅ​រួមចំណែក និង​ជួយ​ដល់​ការស្វែងយល់​អំពី​ឫសកែវ​ខ្មែរ​ក្នុង​ភូមិភាគ​នេះដែល​ដើមឡើយទីនោះ​ជា​ភាគ​មួយ​នៃ​ទឹកដី​កំណើត​របស់​ពូជសាសន៍​ខ្មែរ។​ ដូនតា​ខ្មែរ​ក្នុងសម័យ​បុរាណ​បាន​បាត់បង់​ភូមិភាគ​នេះ​ដោយ​ចាញ់​សង្គ្រាម។ នៅក្នុង​រវាង ១០០០​ឆ្នាំមុន​គ​.​ស មុន​ការផ្សព្វផ្សាយ​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា ជនជាតិខ្មែរ​បាន​កសាង​ពេញ​ភូមិភាគ​នេះនូវ​ទីក្រុង​តូចធំ​ជាច្រើន ហើយ​ទីក្រុង​ដើម​ទាំង​នោះបាន​ក្លាយទៅជា​បុរី​នា​សម័យ​ឥណ្ឌូ​បនីយកម្ម។ ការណ៍​នេះ​មាន​សារៈសំខាន់​ណាស់​ដល់​ប្រវត្តិសាស្ដ្រ​ខ្មែរ ហើយ​មានន័យថាក្រុង​ខ្មែរ​ទាំងនោះបានកកើតឡើង​មុន​វប្បធម៌​បុរី​បែប​ឥណ្ឌា។​