អង់រីកូ ហ្វែរមី: [[គំរោងម៉ាន់ហាថាន់]]

គំរោងម៉ាន់ហាថាន់ 
right|thumb|250px|ហ្វែរមី (ក្រោមខាងឆ្វេង), ស៊ីឡាដ (ទី២រាប់ពីស្ដាំខាងក្រោម), និងសមាជិកក្រុមការងារ
ហ្វែរមី​រស់នៅទីក្រុងរ៉ូមរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៣៨។ នៅឆ្នាំនោះ ហ្វែរមី(អាយុ៣៧ឆ្នាំ)បានទទួលរង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យា សំរាប់បំនកស្រាយរបស់លោកអំពីអត្ថិភាពនៃធាតុវិទ្យុសកម្មថ្មីដែលកើតពីបន្សាយណឺត្រុង និងសំរាប់របកគំឃើញរបស់លោកអំពីប្រតិកម្មនុយក្លេអ៊ែរបណ្ដាលពីណឺត្រុងយឺត។

បន្ទាប់ពីហ្វែរមីបានទទួលរង្វាន់ណូបែលនៅស្តុកហូមរួចមក ខ្លូនលោក ភរិយា (ឡូរ៉ា) និងកូនចៅរបស់លោក បានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ទៅញូយ៉ក។ នេះបណ្ដាលមកពីច្បាប់ របស់របបហ្វាស៊ីសរបស់ បេនីតូ មូសូលីនី ដែលបានគំរាមគំហែងឡូរ៉ា​ដែលជាជនជនជ្វីហ្វ។

ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីលោកមកដល់ញូយ៉ក លោកបានចូលបំរើការនៅសាកលវិទ្យាល័យកូឡុំបៀ។ 

នៅខែធ្នួ ១៩៣៨ អ្នកគីមីវិទ្យាអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះ អុតតូ ហាន (Otto Hahn) និង ហ្វ្រីត ស្ត្រាស់ម៉ាន់ (Fritz Strassmann) បានផ្ញើសំនេរមួយទៅកាន់ Naturwissenschaften រាយការណ៍ថាពួកគេបានរកឃើញធាតុ បារ្យូម បន្ទាប់ពីបំផ្ទុះអ៊ុយរ៉ានីញ៉ូម​ដោយណឺត្រុង។ នៅពេលដដែលនោះ ពួកគេបានទាក់ទងទៅ លីស ម៉ៃតណឺ (Lise Meitner) ពីលទ្ឋផលនេះ។ ម៉ៃតណឺនិងក្មួយប្រុសឈ្មោះ អុតតូ រ៉ូបឺត ហ្វ្រីស (Otto Robert Frisch) បានបកស្រាយថាលទ្ឋផលដែលបាននោះជាបន្ទុះនុយក្លេអ៊ែរ។ ហ្វ្រីសបានបញ្ជាក់ពីលទ្ឋផលនេះដោយពិសោធន៍នៅថ្ងៃទី១៣ មករា ១៩៣៩។ នៅឆ្នាំ១៩៤៤ អុតតូ ហាន បានទទួលរង្វាន់ណូបែលផ្នែកគីមីវិទ្យា សំរាប់របកគំឃើញបន្ទុះនុយក្លេអ៊ែរ។

ការងារទាំងអម្បាលបាននេះបានឆ្លងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិច​ទៅក្នុងដៃ ណែល បរ (Niels Bohr) ដែលជាគ្រូបង្រៀននៅសាកលវិទ្យាល័យព្រីនស្តុន។ អ៊ីស៊ីដរ អ៊ីសាក់ រ៉ាប៊ី (Isidor Isaac Rabi) និង វិល្លីស ឡាំ (Willis Lamb) ដែលជាអ្នករូបវិទ្យារបស់សាកលវិទ្យាល័យកូឡុំបៀ ធ្វើការនៅសាកលវិទ្យាល័យព្រីនស្តុន បានលឺនិងនាំដំនឹងនេះទៅប្រាប់ហ្វែរមី។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅសាកលវិទ្យាល័យកូឡុំបៀ​ដឹងច្បាស់ណាស់ថាពួកគេ​គួរតែព្យាយាមស៊ើបអង្កេតពីថាមពលដែលបានពីបន្ទុះនុយក្លេអ៊ែរនៃអ៊ុយរ៉ានីញ៉ូម ពីការបំផ្ទុះណឺត្រុង។ នៅថ្ងៃទៅ២៥ មករា ១៩៣៩ ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនៅសាកលវិទ្យាល័យកូឡុំបៀ​បានធ្វើការពិសោធន៍បន្ទុះនុយក្លេអ៊ែរជាលើកដំបូងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទាំងនោះមាន ហឺរបឺត ល. អាន់ដឺសុន (Herbert L. Anderson), អ័យហ្គេនេ ត. ប៊ូស (Eugene T. Booth), ចន រ. ដាន់នីង (John R. Dunning), អង់រីកូ ហ្វែរមី, ហ្គ. ណូរីស ហ្គ្លាសូ (G. Norris Glasoe), និង ហ្វ្រាន់ស៊ីស ហ្គ. ស្លាក់ (Francis G. Slack)។ ក្រោយមកហ្វែរមីបានទៅកាន់សាកលវិទ្យាល័យជីកាហ្គោ និងចាប់ផ្ដើមធ្វើការសិក្សារហូតដល់បានស្ថាបនាថ្មពិលនុយក្លេអ៊ែរទី១គឺ Chicago Pile-1 (ជីកាហ្គោ ថ្មពិល-១)។ 

ហ្វែរមីបានរំលឹកពីការចាប់ផ្ដើមគំរោងនេះ នៅក្នុងសន្ទរកថាឆ្នាំ១៩៥៤ ពេលដែលលោកចូលនិវត្តន៍ពីតំនែងប្រធានសហគមន៍រូបវិទ្យាអាមេរិក(American Physical Society) ដូចតទៅ៖
"ខ្ញុំចងចាំយ៉ាងច្បាស់ពីអ្វីៗដែលកើតឡើងនៅខែទី១គឺខែមករាឆ្នាំ១៩៣៩ ពេលដែលខ្ញុំចាប់ផ្ដើមធ្វើការនៅមន្ទីរពិសោធន៍ភូភីន ពីព្រោះអ្វីៗកើតឡើងទាន់ហន់ពេក។ នៅពេលនោះ ណែលបរ នៅជាប់កិច្ចសន្យាបង្រៀននៅសាកលវិទ្យាល័យព្រីនស្តុន ហើយខ្ញុំចាំបានថា មានល្ងាចមួយ វីល្លីស ឡាំ បានមកជួបខ្ញុំយ៉ាងតក់ក្រហល់និងរំភើបហើយប្រាប់ខ្ញុំថា បរបានធ្វើអោយលេចចេញនូវដំនឹងដ៏អស្ចារ្យមួយ។ ដំនឹងនោះគឺជាដំនឹងស្ដីពីរបកគំហើញបន្ទុះនុយក្លេអ៊ែរ​និងសេចក្ដីសង្ខេបត្រួសៗ​ស្ដីពីដំនើរការរបស់វា។ បន្ទាប់មកក្នុងខែដដែលនោះ មានកិច្ចប្រជុំមួយនៅវ៉ាស៊ីនតោន ដែលនៅក្នុងនោះគេបានធ្វើការពិភាក្សាជាលើកដំបូង​ពីសារសំខាន់ដែលអាចមានរបស់បាតុភូតបន្ទុះនុយក្លេអ៊ែរ និងនិយាយពាក់កណ្ដាលកំប្លែងថាវាអាចជាប្រភពថាមពលនុយក្លេអ៊ែរផងដែរ។"

right|250px|thumb|រូបភាពមួយក្នុងអាជ្ញាប័ណ្ឌរ៉េអាក់ទ័រណឺត្រុង​របស់ហ្វែរមី-ស៊ីឡាដ
នៅខែសីហាឆ្នាំ១៩៣៩ លីអូ ស៊ីឡាដ(Leó Szilárd) និង អាល់បឺត អែងស្តែង បានសរសេរនិងចុះហត្ថលេខាលើសំបុត្រដ៏ល្បីមួយ ដែលក្រើនរំលឹកដល់លោកប្រធានាធិបតី ហ្វ្រែងគ្លីន ដ. រ៉ូសវ៉ែល ថាពួកណាស៊ីមានគំរោងផលិតគ្រាប់បែកបរមាណូ។ រ៉ូសវ៉ែលបានបារម្ភនឹងបញ្ហានោះហើយបានបង្កើតអោយមានគណកម្មាធិការអ៊ុយរ៉ានីញ៉ូម និងបានផ្តល់មូលនិធិថាមពលអាតូមិចលើកទី១ចំនួន៦ពាន់ដុល្លា​ដល់សាកលវិទ្យាល័យកូឡុំបៀ។ ថវិកានេះត្រុវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីសិក្សានិងផលិតរ៉េអាក់ទ័រនុយក្លេអ៊ែរទី១គឺ Chicago Pile-1 ដែលជាថ្មពិលអាតូមិចដ៏ធំ ធ្វើពីសសរក្រាភីតនិងឥន្ទនៈអ៊ុយរ៉ានីញ៉ូម។ ហ្វែរមីបានរៀបគំរោងនិងធ្វើការគណនាយ៉ាងល្អិតល្អន់ រហូតដល់សំរេចបាននូវច្រវាក់ប្រតិកម្មនុយក្លេអ៊ែរ​ស្វ័យប្រវត្តិ។ ជោគជ័យនេះអាចអោយគេសិក្សាអោយបានរឹតតែច្បាស់ពីលក្ខណៈបន្ទុះនុយក្លេអ៊ែរ​និងចលនការក្នុងគ្រាប់បែកបរមាណូ។ ជោគជ័យនេះជួយអោយគេសាងសង់រ៉េអាក់ទ័រនុយក្លេអ៊ែរដ៏ធំមួយនៅហាន់ហ្វដ, វ៉ាស៊ីនតោន ដែលនៅទីនោះគេបានផលិតធាតុភ្លុយតូនីញ៉ូម​ចាំបាច់សំរាប់ប្រើក្នុងគ្រាប់បែកបរមាណូទំលាក់នៅ​មណ្ឌលទ្រីនីធី(កន្លែងសាកល្បងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអាមេរិក) និងនៅ ណាហ្គាសាគី។ ទីបំផុតការងារលើម៉ាស៊ីនរ៉េអាក់ទ័ររបស់ហ្វែរមីនិង​ស៊ីឡាដ​ត្រូវបានបិទ ក្រោមអ្វីដែលគេអោយឈ្មោះថា គំរោងម៉ាន់ហាថាន់។

ក្រោយមកហ្វែរមីបានប្ដូរទៅនៅ ឡូស អាឡាម៉ូស នៅចុងគំរោងម៉ាន់ហាថាន់ និងបានបំរើការងារជាទីប្រឹក្សាទូទៅ។ លោកបានក្លាយជាពលរដ្ឋអាមេរិកដោយស្វ័យប្រវត្តិនៅឆ្នាំ១៩៤៤។