navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
មណ្ឌាទេវី: មណ្ឌាទេវី នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត

មណ្ឌាទេវី នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត 
Mondia Devi of Devata Sangkran

ទំនាក់ទំនង រវាងហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន បានចាក់ឬសគល់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយ៉ាងរឹងមាំ ចាប់តាំងពីស.វទី១០ មកម៉្លេះ ដោយជំនឿនៃបរិបទសាសនាទាំងពីរ ត្រូវបានផ្គួបបញ្ចូលគ្នា តាមរយៈរឿងព្រេងទេវៈកថាជាច្រើន ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់អ្នកប្រាជ្ញជនជាតិខ្មែរ ក្នុងការច្នៃ រឿងព្រេងទេវៈកថារបស់សាសនាហិណ្ឌូ ឱ្យទៅជារឿងព្រេងដែលមានចរឹតលក្ខណៈ ខុសប្លែកពីប្រទេសឥណ្ឌា ដើម្បីបង្កើតបាននូវរចនាបថដែលជារបស់ខ្លួនតាមរយៈការប្រែសម្រួល (Versions Edition) បើទោះជាប្រទេសកម្ពុជាទទួលឥទ្ធិពល សាសនា វប្បធម៌ពីប្រទេសឥណ្ឌាយ៉ាងណាក្ដី ក៏ផ្នត់គំនិតនៃបុព្វបុរសខ្មែរ បានធ្វើការប្រែសម្រួលកែច្នៃលម្អនូវសិល្បៈរបស់ខ្លួនឱ្យមានភាពខុសប្លែកដាច់ដោយឡែកពី ប្រទេសឥណ្ឌា ផងដែរ ។ តាមរយៈរឿងទេវៈកថា អំពីចូលឆ្នាំខ្មែរ យើងតែងសង្កេតឃើញថា ដំណើររឿង ធម្មបាលកុមារ ដែលជា អវតារ ព្រះពោធិសត្វ (Bodhisattva) នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន បានភ្នាល់គ្នាអំពីសិរី ទាំងបីប្រការ របស់មនុស្ស ជាមួយនិង មហាព្រហ្ម ដែលជាអទិទេព នៃហិណ្ឌូសាសនា ដែលជាអវតាររបស់ ព្រះព្រហ្ម ដែលភ្នាល់ចាញ់ នូវប្រស្នាទាំងបីប្រការនោះ ហើយព្រះសិរសា របស់ព្រះកុបិលមហាព្រហ្ម ត្រូវបានបុត្រីខ្លួន ទាំង៧អង្គ ផ្លាសវេនគ្នា មកដង្ហែរព្រះសិរសា ដែលជាក្បាលឪពុករបស់ខ្លួនជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលត្រូវជាថ្ងៃសង្កាន្ត នៃពិធីបុណ្យ ចូលឆ្នាំខ្មែរ ។ អ្នកនិពន្ធកម្ពុជា បានបំប្លែងឱ្យយើងយល់បានថា ព្រះមហាព្រហ្ម ដែលជាហិណ្ឌូសាសនា បានភ្នាល់ចាញ់ ធម្មបាលកុមារ នៃ ព្រះពុទ្ធសាសនា និង បានបែងភាគទៅជាព្រះ ឈ្មោះ លោកកេរស្វរៈ នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដែលមានតឹកតាងជា ប្រាសាទបាយ័ន មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ មិនថា ហិណ្ឌូសាសនា មិនថា ពុទ្ធសាសនា មហាយាន សុទ្ធតែមានជំនឿគោរពទៅលើព្រះ និង ពួកទេវតា ដែលមានចំនួន ៣៣ពួក ដូចនេះហើយ ទើបហិណ្ឌូសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយាន មានទំនាក់ទំនងនិងគ្នា យូរលង់ណាស់មកហើយ ដោយពាក្យនៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត មានន័យថា ទេវតានៃឆ្នាំថ្មី ដែលត្រូវបានពលរដ្ឋកម្ពុជា រៀបចំគ្រឿងដង្វាយ គោរពបូជាបួងសួងមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ ដោយការយាងមកដល់ជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោករបស់ទេវតា នៃហិណ្ឌូសាសនា និង ទេវតា នៃពុទ្ធសាសនាមហាយាន ទើបកម្ពុជាហៅថៃ្ងនៃការមកដល់នេះថា មហាសង្ក្រាន្ត (Maha Sangkran) ដែលមាននៃថា ឆ្នាំថ្មីដ៏ប្រសើរ (The Great New Year) ដែលធ្វើការហៅសម្គាល់មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។ Astrologer Nhim Pen (1947) Cambodia Calendar, Contributor:	William J. Gedney, Publisher: Association Sutharot, Original from the University of Michigan p.118
មណ្ឌាទេវី: រូបធាតុ នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត

រូបធាតុ នៃទេវតាសង្ក្រាន្ត 
Physical of Devata Sangkran

ទេវតាសង្ក្រាន្ត ជាតួអង្គរូបធាតុមួយ តំណាងឱ្យ រាង្គកាយជាធម្មជាតិ ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនិង វិជ្ជាហោរាសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា គ្រប់តួអង្គអទិទេពទេវៈ របស់កម្ពុជា សុទ្ធតែបង្កើតឡើងតាមច្បាប់ធម្មជាតិ មិនមែនជាការនិពន្ធឱ្យតែបានៗ និងមិនមែនជាការបង្កើតតួអង្គ ដោយមិនមានអត្ថន័យពេញលេញនោះទេ ។ តួអង្គទេវតាសង្ក្រាន្ត គ្រងពណ៌សំលៀកបំពាក់ ទៅតាមចរឹតលក្ខណៈ នៃរូបធាតុ ដែលជារាង្គកាយធម្មជាតិ ដែលកើតមាននៅក្នុងចក្រវាឡ របស់យើងនេះ ដើម្បីផ្សារភ្ជាប់ទៅ និង សង្គមវិទ្យាសាស្ត្រពិត របស់មនុស្សននៅលើផែនដី ។ Nhim Pen (1943) Astrological Collection, Publisher: Original from the University of Michigan p.164 

នាង មណ្ឌាទេវី គឺជាអទិទេព តំណាងឱ្យ ភពពុធ និង តំណាងឱ្យ ថ្ងៃពុធ នៃថ្ងៃទាំង៧របស់ផែនដី ។

មណ្ឌាទេវី  Mondia Devi  អម្ពរពស្ត្រា ៖ គ្រងសម្លៀកបំពាក់ ពណ៌សុីលៀប
 ចនព្រះកាណ៌ ៖ លម្អត្រចៀក ដោយសៀត 
ផ្កាចម្ប៉ា
 អាភរណៈ ៖ គ្រឿងអលង្ការត្បូង ប្រដាប់កាយ ទ្រង់ពាក់ "កែវពិទូរ្យ" (ត្បូងភ្នែកឆ្មា) 
 ភក្សាហារ ៖ ទ្រង់សោយទឹកដោះសិប្បិ (ទឹកដោះគោច្អិន) ទឹកដោះនៃ បញ្ចាគោរស់ ទាំង៥
 សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖ ឆ្វេងកាន់ "យដ្ឋិ" (ឈើច្រត់)
 សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖  ស្ដាំកាន់ "សុណា" (ម្ជុល) សំរាប់ត្បាញ ឬ ដេរប៉ាក់
 យាន្តជំនិះ ៖ គង់លើ "គទ្រភៈ" ជាទេពនិករ (សត្វលា) ដែលតែងតែយាងចុះមករក្សាដែនជម្ពូទ្វីប នៅពេលសង្ក្រាន្ដត្រូវនិងថ្ងៃពុធ ។
 សិទ្ធិការ្យ ៖ នៃកិរិយាចេញច្បាំង ព្រះមហាក្សត្រ និង ក្រុមមន្ត្រី ច្រើនទទួលបាន គ្រឿងបណ្ដាការ និង ការលើកសរសើរយ័ស្តពីប្រទេសដទៃ ប៉ុន្តែក្មេងៗតូច ច្រើនកើតជំងឺតម្កាត់ផ្សេងៗ ។ Clothing: Olive Drab 
 Ear Flower: Plumeria flower
 Jewelry: Cat'S Eye Gem
 Eating: Boiled milk
 Weapons in the left hand: Walking stick
 Weapons in the Right hand: Sewing Needle
 Vehicles: Donkey
 Sangkran god of Wednesday
 God represent of Mercury planet
 Powerful journey of combat verbs, Children often get various diseases
មណ្ឌាទេវី: ពណ៌មង្គល នៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត

ពណ៌មង្គល នៃ ទេវតាសង្ក្រាន្ត 
The color of happiness of Devata Sangkran

ពណ៌មង្គល នៃទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧អង្គ តំណាងឱ្យពណ៌នៃភាពរុងរឿង តាមច្បាប់ធម្មជាតិ ទៅផ្សារភ្ជាប់និង រូបធាតុ របស់ក្រុមតារានិករ នៅក្នុងប្រព័ន្ធចក្រវាឡ ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ ដែលតំណាងឱ្យថ្ងៃទាំង៧ នៅលើផែនដី ក៏ដូចជាតំណាង ឱ្យភពទាំង៧នៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យរបស់យើងនេះ ដើម្បីអាចផ្សារភ្ជាប់ ទៅនិងក្បួនវិជ្ជាហោរាសាស្ត្ររបស់កម្ពុជា ដើម្បីអាចធ្វើការបកស្រាយ ចរិតលក្ខណៈ របស់មនុស្សម្នាក់ៗ ទៅតាមពណ៌ដែលតំណាង ឱ្យថ្ងៃកំំណើត របស់ពួកគេ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនធ្លាប់ជួបទាល់តែសោះ ដែលពណ៌មង្គលរបស់ទេវតា សង្ក្រាន្តត្រូវបាន ក្រុមហោរាសាស្ត្រមួយចំនួននៅកម្ពុជា ផ្លាសប្ដូរជាពណ៌ខ្មៅ ជាពណ៌នៃភាពអពមង្គល និង ជាពណ៌ដែលត្រូវជានិមិត្តសញ្ញារូបធាតុរបស់ពួកបិសាច និង ពណ៌ស ជាពណ៌នៃភាពបរិសុទ្ធ និង ជាពណ៌ដែលត្រូវជានិមិត្តសញ្ញារូបធាតុនៃការបូជា នៅក្នុងកំណត់ត្រាពណ៌ សិរីមង្គលរបស់កម្ពុជា ពណ៌ដែលត្រូវបានដកចេញពីអត្ថន័យពណ៌មង្កល នៅក្នុងវប្បធម៌របស់កម្ពុជា នោះគឺពណ៌ខ្មៅ និង ពណ៌ស ។ ទេវតាសង្ក្រាន្តដែលយាងមកជម្ពូទ្វីបមនុស្សលោក ក្នុងវប្បធម៌កម្ពុជា តែងតែនាំមកសិរីរុងរឿង និង ភាពល្អនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រជានុរាស្ត្រឯណាចង់ឃើញទេវតា នាំភាពអពមង្គលចូលមកក្នុងប្រទេសនោះ វាជារឿងដែលមិនអាចទទួលយកបាន ក្នុងការបំភ្លៃពណ៌មង្គលរបស់កម្ពុជា បកស្រាយតាមចិត្តគំនិតរបស់ខ្លួន ហ៊ានអារកាត់វែកញែកបែងចែក ពណ៌មង្គលទេវតាសង្ក្រាន្ត តាមអំពើចិត្ត ។ Mahāmantrī (Ñikar), Ukñā (1958) Damniam damláp niṅ prabaiṇī Khmaer, Publisher: University of California, Berkeley p.70 OCLC Number: 34917238
មណ្ឌាទេវី: ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧

ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ 
The 7 Devata Sangkran 

ទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង៧ សម្ដែងកិរិយា អំពីការចេញហែរ សិរសា កុបិលមហាព្រហ្ម ដោយកំណត់ទៅតាមពេលវេលាច្បាស់លាស់ ជាមួយនិង ឈ្មោះទេវតាសង្ក្រាន្តទាំង ៧ និង គ្រឿងអាភរណៈ នៃដំណើរមកដល់ដែលបានចងក្រងដោយក្រុម កិច្ចការនៃ ក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ។ ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម, ចាប ពិន (1960) ព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាស ភាគ១, ភាគ២ និងភាគ៣ , Publisher: កិច្ចការនៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ព.ស.២៥១២, Original From: Center for Khmer Studies Library, Website: khmerstudies.org, DDC: 390.596 IBO (Browse shelf) 

 បេីចេញហែរនៅវេលាព្រឹកព្រលឹម ដល់ថ្ងៃត្រង់ (ទ្រង់ឈរ) មិនកាន់ខ្សែរបង្ហៀរ ៦ : ០០ ព្រឹក > ១២ : ០០ ថ្ងៃត្រង់
 បេីចេញហែរវេលាថ្ងៃត្រង់ ទល់នឹងព្រលប់ (ទ្រង់អង្គុយពាក់ឆៀង) ១២ : ០០ ថ្ងៃត្រង់ > ៦ : ០០ ល្ងាច
 បើចេញហែរនៅវេលាព្រលប់ ទៅទល់អធ្រាត្រ (ទ្រង់ផ្ទំបេីកព្រះនេត្រ) ៦ : ០០ ល្ងាច > ១២ : ០០ អាធ្រាត
 បេីចេញហែរនៅវេលាអធ្រាត្រ ទៅទល់ភ្លឺ (ទ្រង់ផ្ទំបិទព្រះនេត្រ) ១២ : ០០ រំលងអាធ្រាត > ៦ : ០០ ព្រឹក

 ពណ៌អម្ពរពស្ត្រា ព្រះនាម ចនព្រះកាណ៌ គ្រឿងអភរណៈ ភក្សាហារ  គ្រឿងសាស្ត្រាវុធ យាន្តជំនិះ   ទុង្សាទេវី សៀត ផ្កាទទឹម បទុមរាគ  "ត្បូងទទឹម" (Ruby) សោយផ្លែឧទុម្ពរ 
(ផ្លែល្វា) ឆ្វេង-ខ្យងស័ង្ខ | ស្តាំ-កងចក្រ គ្រុឌ गरुड (គ្រុឌ)  គោរាគៈទេវី សៀត ផ្កាអង្គាបុស្ប កែវមុក្តា 
"គជ់ខ្យង" (Pearl) សោយតេលំ तैल  (ប្រេងល្ង ឬ ប្រេងសណ្ដែក) ឆ្វេង-ឈើច្រត់ | ស្តាំ-ព្រះខ័ន វ្យាឃ្រ व्याघ्र (ខ្លាធំ)  រាក្យៈសាទេវី សៀត ផ្កាឈូក កែវមោរ៉ា 
"ត្បូងសមុទ្រ​" (Coral) សោយលោហិត (ឈាម) ឆ្វេង-ធ្នូ |ស្តាំ- ត្រីសូល៍ អស្សតរ अश्व (សេះ)  មណ្ឌាទេវី សៀត ផ្កាចម្ប៉ា កែវពិទូរ្យ  "ត្បូងភ្នែកឆ្មា"  (Cat'S Eye Gem) សោយទឹកដោះសប្បិ  (ទឹកដោះគោច្អិន) ឆ្វេង-ឈើច្រត់ | ស្តាំ-ម្ជុល គទ្រភៈ गर्दभ (លា)  កិរិណីទេវី សៀត ផ្កាមណ្ឌា (ផ្កាមន្ទារ)  មរកត 
"ត្បូងពណ៌បៃតង"  (Emerald) សោយសណ្ដែក ល្ង ឆ្វេង-កាំភ្លើង វជ្រ | ស្តាំ-កង្វេរដំរី គជសារ​ कुञ्चर (ដំរី)  កិមិរាទេវី សៀត ផ្កាចង្កុលណី  (ផ្ការំចង់) ផុស្សរាគ புஷ்பராகம் 
"ត្បូងពណ៌លឿង" (Topaz) សោយចេកណាំវ៉ា ឆ្វេង-ពិណ | ស្តាំ-ព្រះខ័ន មហឹសា महिष (ក្របី)  មហោទរាទេវី សៀត  ផ្កាត្រកៀត (ផ្កាកំប្លោក) និលរ័តន៍  "ត្បូងពណ៌ខៀវ ឬ ត្បូងកណ្ដៀង" 
(Sapphire) សោយសាច់ទ្រាយ ពពួក ក្ដាន់ ឈ្លូស ឆ្វេង-ត្រីសូល៍ | ស្តាំ-កងចក្រ មយូរ៉ា मयूर (ក្ងោក)
មត្ស្យា

មត្ស្យា (ភាសាសំស្ក្រឹត៖ मत्स्य មានន័យថា ត្រី) គឺជាអវតារដំបូង របស់ព្រះវិស្ណុ ក្នុងទេវកថាវិទ្យានៃសាសនាហិណ្ឌូ។
200px
មត្ស្យា: ការលួចគម្ពីរវេទ

ការលួចគម្ពីរវេទ

មាន​តួ​អង្គ​សំខាន់​បី​អង្គ : ព្រហ្ម វិស្ណុ និង សិវៈ។​ ព្រះព្រហ្ម បាន​បង្កើត​ផែន​ដី គឺ​ដី ទឹក ខ្យល់ មនុស្ស ។ល។ ព្រះ​វិស្ណុ អ្នក​បង្កើត​គម្ពីរ​វេទទាំង​បួន គឺ ឫកវេទ សាមវេទ យជុរវេទ និង អថវ៌នវេទ។ ទ្រង់​បាន​សុំ​អោយ​ព្រះ​ព្រហ្ម​បញ្ជូន​គម្ពីរ​វេទ​ទាំង​បួន​ទៅ​មនុស្ស​លោកគឺ​ពួក​មាណព ដើម្បី​អោយ​ពួក​គេ​មាន​ប្រាជ្ញា​ខ្លាំង​ពូកែ។

កូន​របស់​ព្រះ​ព្រហ្ម គឺ​មនុ បាន​ធ្វើ​តប​ដើម្បី​សុំ​សន្តិភាព​ក្នុង​ចំនោម​មនុស្ស​ជាតិ។ មនុស្ស​ម្នាក់​ឈ្មោះ កស្យប មាន​ប្រពន្ធ​បី​នាក់ : អទិតិ ទិតិ និង ធនុ។ កូន​របស់​អទិតិ អាច​ចាត់​ទុក​ជា​ទេវតា រី​ឯកូន​របស់​ប្រពន្ធ​​ផ្សេង​ទៀត សុទ្ធ​តែ​កាច​សាហាវ គឺ​ពួក​រក្សសស៍ ហើយ​ចង់​បំផ្លាញ​មនុស្ស​ជាតិ។
ព្រះ​វិស្ណុ​បាន​មក​ជួប​នឹង​អទិតិ ហើយ​បាន​ប្រទាន​ពរ​ដល់​អទិតិ​តាម​សេចក្តី​ត្រូវ​ការ ដោយ​សារ​តែ​នាង​បាន​ធ្វើ​ជា​មាតា​ដ៏​ល្អ ហើយ​ព្រះ​វិស្ណុ​ព្រម​ទាំង​បាន​សន្យា​នឹង​នាង​ថា​ពេល​ណា​មួយ​នឹង​មក​ចាប់​កំនើត​ជា​កូន​របស់​នាង​ជា​មិន​ខាន។

ហយគ្រីព កូន​របស់​ទិតិ បារម្ភ​ថា បើ​ មាណព​ ​ទទួល​បាន​គម្ពីរ​វេទ នោះ​ពួក​គេ​នឹង​ខ្លាំង​ពូកែ​ជាងពួក​​ខ្លួន គឺ រក្សសស៍។ ដូច្នេះ​វា​ក៏​លួច​គម្ពីរ​វេទ​ពី​ព្រះ​ព្រហ្ម នៅ​ពេល​ដែល​ព្រះ​ព្រ​ហ្ម​មិន​នៅ។ ព្រះ​ព្រហ្ម​បាន​ទៅ​ជួប​នឹង​ព្រះ​សិវៈ​ដើម្បី​សុំ​អោយ​ទ្រង់​ជួយ​រៀប​ចំ​ផែន​ដី​ឡើង​វិញ ព្រោះ​តែ​វត្ត​មាន​របស់​ធាតុ​អាក្រក់​ខ្លះ​បាន​កើត​ឡើង​។ ទោះបី​ព្រះ​សិវៈ​ទ្រង់​បាន​យល់​ព្រម​ក៏​ដោយ ទ្រង់​បាន​បន្ទូល​ថា ធាតុ​ល្អ​ក៏​ត្រូវ​តែ​បូជា​ដែរ​ បើ​សិន​ជា​ព្រះ​ព្រហ្ម​ចង់​អោយ​ទ្រង់​បង្ក​បង្កើត​ផែន​ដី​ឡើង​វិញ ប៉ុន្តែ​ព្រះ​ព្រហ្ម​បាន​មាន​បន្ទូល​ថា ទ្រង់​អាច​បង្កើត​មនុស្ស​លោក​ឡើង​វិញ​ជា​ថ្មី​ម្តង​ទៀត​បាន។
ព្រះ​ព្រហ្ម​បន្ទាប់​ពី​ដឹង​ថា​ គម្ពីរ​វេទ​បាន​បាត់ ក៏​ទៅ​ប្រាប់​ព្រះ​វិស្ណុ។ ព្រះ​វិស្ណុ​សន្យា​ថា​នឹង​ទៅ​រក​គម្ពីរ​វេទ​មក​វិញ​អោយ​ទាល់​តែ​បាន ហើយ​រក្សា​ទុក​ដោយ​ខ្លួន​ទ្រង់​វិញ។ នាង​លក្ស្មី ដែល​មិន​អាច​ឃ្លាត​ពី​ព្រះ​វិស្ណុ​សូម្បី​តែ​មួយ​ជំហាន​នោះ ក៏​សុំ​អោយ​ព្រះ​វិស្ណុ​គិត​ដល់​នាង​ផង ដូច្នេះ​ទ្រង់​ក៏​យក​នាង​ដាក់​ជាប់​នឹង​ខ្លួន​ទ្រង់ រួច​ក៏​ចាប់​ផ្តើម​ អវតា​រ មត្ស្យ។
មត្ស្យា: អវតារ មត្ស្យ

អវតារ មត្ស្យ

កូន​របស់​ព្រះ​ព្រហ្ម គឺ​មនុ នៅ​ក្នុង​ពេល​នោះ​ បាន​ជួប​នឹង​ត្រី​តូច​មួយ​ក្បាល​ នៅ​ពេល​កំពុង​តែ​ធ្វើ​ពិធី សន្ធ្យវន្ធនេ នៅ​ក្នុង​មហាសមុទ្រ ត្រី​នោះ​បាន​សុំ​អោយ​គាត់​ជួយ​វា​ការពារ​មិន​អោយ​ត្រី​ធំស៊ី។ មនុ​ក៏​យក​វា​ទៅ​ផ្ទះ ហើយ​ដាក់​ក្នុង​ផើង​ទឹក​មួយ។

មួយ​យប់​ក្រោយ​មក​ ត្រី​តូច​នោះ​​ក្លាយ​ជា​ត្រី​ធំ ធំ​ដូច​ត្រី​បាលែន​ដែរ។ ដោយ​មិន​អាច​ទុក​វា​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​បាន​ទៀត មនុ​ក៏​យក​វា​ទៅ​លែង​នៅ​សមុទ្រ​វិញ ព្រោះ​ថា​អីលូវ​នេះ​គ្មាន​ត្រី​ណា​អាច​ស៊ី​វា​បាន​ទៀត​ទេ។

តែ​ពេល​នោះ​ត្រី​នោះ​ក៏​កាឡា​ជា​ព្រះ​វិស្ណុ ហើយ​ពេល​នោះ​មនុ​ភាន់​ភាំង​ជា​ខ្លាំង។ ព្រះ​វិស្ណុ​ប្រាប់​មនុ​អំពី​រឿង​បំផ្លាញ​លោក​ទាំង​មូល​ដោយ​ព្រះ​សិវៈ ហើយ​ទ្រង់​ចង់​អោយ​មនុ​រួច​ផុត​ពី​សេចក្តី​ស្លាប់ ព្រោះ​ថា​បើ​ទោះ​ជា​មាណព​មិន​មាន​ទៀត​ក្តី ប៉ុន្តែ​ជីវន៍​គឺ​ជីវិត​ គួរ​តែ​មាន​បន្ត​ទៀត។ ដូច្នេះ​ទ្រង់​ក៏​អោយ​មនុ​រៀប​ចំ​វត្ថុ​ចាំបាច់​គ្រប់​យ៉ាងជាប់​ជា​មួយ​ខ្លួន ដើម្បី​ទុក​ប្រើប្រាស់​ពេល​ទឹក​ជំនន់​ធំ​លិច​ផែន​ដី។

នៅ​ក្នុង​អំលុង​ពេល​នោះ ហយគ្រីព មិន​ព្រម​ស្តាប់​តាម​ម្តាយ​របស់​ខ្លួន​ ដើម្បី​ដោះ​លែង​គម្ពីរ​វេទ​ទាំង​បួន​​អោយ​មាន​សេរី​ភាព​ឡើង​វិញ។ អ្នក​ម្តាយ​ក៏​ទៅ​ទូលពិត​ដល់​កស្យប តែ​មិន​បាន​ការ​អ្វី​ឡើយ។

គម្ពីរ​វេទ​ទាំង​បួន​ព្យាយាម​គេច​ខ្លួន ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​ហយគ្រីព​រក​ឃើញ ក៏រៀប​នឹង​​សំលាប់​ពួក​វា​ទាំង​អស់។ នៅ​ពេល​នោះ​ព្រះវិស្ណុ​ មាន​រូប​ជា​ត្រី មត្ស្យ ក៏​សំលាប់​ហយគ្រីព ហើយ​បំលែង​គម្ពីរ​វេទ​ទាំង​បួន​ជា​អក្សរ​អូម​តែ​មួយ ហើយ​ទុក​វា​ជាប់​នឹង​កាយ​ទ្រង់។

នៅក្នុង​អំលុង​ពេល​នោះ មនុ​បាន​រៀប​ចំ​ស្រេច​បាច់ នូវ​សំភារៈ​ចាំបាច់​គ្រប់​យ៉ាង សំរាប់​ខ្លួន​គាត់​នឹង​មនុស្ស​ជំនាន់​ក្រោយ។ គាត់​បាន​សំរេច​ចិត្ត​ថា​គាត់​ត្រូវ​ការ​ការ​អប់រំ​ផង​ដែរ ក្រោម​រូប​ភាព​ជា​ឫសី​ទាំង​ប្រាំពីរ (សប្ត​ឫសី) គឺ វសិស្ត វិស្វមិត្រ ភ្រុគុ អត្រិ កស្យប គោតម ភរទ្វជ។ ដូច្នេះ​គាត់​ក៏​ទៅ​ជួប​នឹង​ពួក​គេ ហើយ​សុំ​អោយ​ពួក​ឫសី​មក​ជាមួយ​គាត់។

ព្រះសិវៈ​និង​បវ៌តិ ផ្គុំ​ចូល​គ្នា​តែ​មួយ (អរ្ថេស្វរ) ដើម្បី​ធ្វើ​ពិធី​ម្យ៉ាង​ដូច​ជា រុទ្រ-ធន្ទវ​ ហើយ​បើក​ភ្នែក​ទី​បី​របស់​ទ្រង់ ហើយ​ស្ថាន​នរក​ទាំង​មូល​ក៏​បើក​ចំហឡើង។ មនុស្ស​លោក​ទាំង​អស់​ក៏​ត្រូវ​លាង​ចេញ​ពី​ផែន​ដី ដោយ​សារ​តែ​ទឹក​ជំនន់​ធំ​នេះ។ នាវា​ដឹក​សប្តឫសី មនុ និង​ភរិយា​របស់​គាត់​គឺ សត្រុប បាន​ផុត​ពី​គ្រោះ​ភ័យ ដោយ​សារ​មាន​ពស់​មួយ​ក្បាល​ជា​ខ្សែ​ពួរ និង ត្រី​មត្ស្យ​ជា​អ្នក​អូស នាំ​ទៅ​សុនេរុ បរវថ។
នៅ​ពេល​ទៅ​ដល់​ភ្នំ​សុនេរុ មត្ស្យ​ក៏​ប្រែកាយ​ជា​ព្រះ​វិស្ណុ ហើយ​សុំ​អោយ​មនុ​ផ្តល់​កំនើត​ដល់​មនុស្ស​ជំនាន់​ក្រោយ ដោយ​មាន​ជំនួយ​ពី​ប្រពន្ធ​របស់​គាត់ គឺ​សត្រុប។ ទ្រង់​បាន​សុំ​អោយ​គាត់​ផ្តល់​ការ​អប់រំ​ល្អៗ​ ដោយ​មាន​ឫសី​ទាំង​ប្រាំពីរ​ជួយ។ ដើម្បី​ជួយ​មនុស្ស​ទាំង​អស់​គ្នា អោយ​បាន​សំរេច​នូវ​វិជ្ជា​កំពូល ទ្រង់​បាន​ប្រគល់​គម្ពីរ​វេទ​ទាំង​បួន គឺ ឫគ យជុរ សាម និង អថវ៌ន។
មត្ស្យា: តំណភ្ជាប់

តំណភ្ជាប់

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អវតារនៃព្រះវិស្ណុ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះវិស្ណុ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាទិទេពក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាសនាហិណ្ឌូ
មធ្យមធរណីមាត្រ-អាម៉ូនិក

នៅក្នុងគណិតវិទ្យា  មធ្យមធរណីមាត្រ-អាម៉ូនិក M(x, y) នៃ២ចំនួនពិតវិជ្ជមាន x and y កំនត់ដូចតទៅ៖

ដំបូងយើងគណនាមធ្យមធរណីមាត្រ នៃ g0 = x និង h0 = y ហើយហៅវាថា g1។ មានន័យថា g1 ជា ឫសការ៉េ នៃ xy។  បន្ទាប់មកយើងគណនា មធ្យមអាម៉ូនិក នៃ x និង y ហើយហៅវាថា h1។ មានន័យថា h1 ជាចំរាស់នៃ មធ្យមនព្វន្ឋ នៃចំរាស់របស់ x និង y.

ធ្វើរបៀបដូចគ្នាចំពោះ g1 ជំនួសអោយ x ហើយ h1 ជំនួសអោយ y។ ធ្វើរបៀបនេះតទៅយើងនឹងបានស្វីត២គ (gn) និង (hn) កំនត់ដោយ

និង

ស្វីតទាំង២នេះរួមទៅរកតំលៃដូចគ្នាដែលតំលៃនោះយើងអោយឈ្មោះថា មធ្យមធរណីមាត្រ-អាម៉ូនិក M(x, y) នៃ x និង y។
មធ្យមធរណីមាត្រ-អាម៉ូនិក: លក្ខណៈ

លក្ខណៈ 

M(x, y) ចំនួនស្ថិតនៅចន្លោះមធ្យមធរណីមាត្រនិងមធ្យមអាម៉ូនិករបស់  x និង y ហើយជាពិសេសទៅទៀតនៅចន្លោះ x និង y។ 

បើ r > 0, នោះ M(rx, ry) = r M(x, y)។

បើ AG(x, y) ជា មធ្យមនព្វន្ឋ-ធរណីមាត្រ, នោះយើងបាន
មធ្យមនព្វន្ធ

មធ្យមនព្វន្ធនៃស៊េរីស្ថិតិមួយ ជាផលធៀបរវាងផលបូកធាតុក្នុងស៊េរី​ជាមួយចំនួនរបស់ធាតុ។
រូបមន្តគណិតវិទ្យារបស់វាត្រូវបានផ្ដល់ដូចតទៅ៖
 

ចំពោះស៊េរីដែលមានធាតុមានប្រេកង់ រូបមន្តសរសេរ៖
 

មធ្យមនព្វន្ធនៃអនុគមន៍របាយ f មួយនៃតំលៃអថេរជាប់ក្នុងចន្លោះស្កាលែរកំនត់មួយ [x0, x1] សរសេរ៖
 , ដែល 

បើសិនអនុគមន៍របាយ f កំនត់នៅគ្របើតំលៃពិតរបស់អថេរជាប់របស់វា នោះគេអាចសរសេរ៖
 , ដែល .

មធ្យមនព្វន្ធនៃ២ចំនួន a និង b សរសេរ៖ 

karuna was heree (((o(*ﾟ▽ﾟ*)o)))

Category:មធ្យម
មធ្យមនព្វន្ធ-ធរណីមាត្រ

នៅក្នុងគណិតវិទ្យា, មធ្យមនព្វន្ធ-ធរណីមាត្រ (AGM) នៃ២ចំនួនពិតវិជ្ជមាន x និង y ត្រូវបានកំនត់ដូចតទៅ៖

ដំបូងយើងគណនា មធ្យមនព្វន្ធ នៃ x និង y ហើយហៅវាជា a1។ បន្ទាប់មកយកគណនា មធ្យមធរណីមាត្រ នៃ x និង y ហើយហៅវាជា g1៖

យើងធ្វើដូចគ្នាដែរចំពោះ a1 ជំនួសអោយ x ហើយ g1 ជំនួសអោយ y។ ធ្វើរបៀបនេះតទៅ យើងនឹងបានស្វីត២ (an) និង (gn) ដូចតទៅ៖

ស្វីតទាំង២នេះរូមទៅរកតំលៃដូចគ្នាដែលយើងអោយ​ឈ្មោះតំលៃនោះថាមធ្យមនព្វន្ធ-ធរណីមាត្រ នៃ x និង y។ យើងសរសេរតាងដោយ M(x, y) ឬ agm(x, y)។
មធ្យមនព្វន្ធ-ធរណីមាត្រ: ឧទាហរណ៍

ឧទាហរណ៍
ដើម្បីរកមធ្យមនព្វន្ឋ-ធរណីមាត្រនៃ a0 = 24 និង g0 = 6, ដំបូងយើងគណនាមធ្យមនព្វន្ធនិងមធ្យមធរណីមាត្ររបស់វាសិន។ ហេតុនេះ៖

រួចគណនាបន្ដដូចតទៅ

 etc.

{| class="wikitable"
|-
! n
! an
! gn
|-
| 0
| 24
| 6
|-
| 1
| 15
| 12
|-
| 2
| 13.5
| 13.41640786500...
|-
| 3
| 13.45820393250...
| 13.45813903099...
|-
| 4
| 13.45817148175...
| 13.45817148171...
|}

មធ្យមនព្វន្ធ-ធរណីមាត្រនៃ 24 និង 6 ជាតំលៃលីមីត របស់ ស្វីត ទាំង២។ គឺប្រហែលនឹង 13.45817148173 ។
មធ្យមនព្វន្ធ-ធរណីមាត្រ: លក្ខណៈ

លក្ខណៈ
M(x, y) ជាចំនួននៅចន្លោះមធ្យមនព្វន្ធនិងមធ្យមធរណីមាត្ររបស់ x និង y ជាពិសេសទៅទៀតគឺនៅចន្លោះ x និង y។

បើ r > 0, នោះ M(rx, ry) = r M(x, y)

នៅមានទំរង់មួយទៀតរបស M(x,y)៖

ដែល K(x) ជា អាំងតេក្រាលអេលីបទីក ពេញលេញប្រភេទទី១។

ចំរាស់នៃមធ្យមនព្វន្ធ-ធរណីមាត្រនៃ 1 និង ឬសការ៉េនៃ2 ជា ថេរហ្គោស។

 

ដាក់ឈ្មោះតាម ខាល ហ្វ្រីឌ្រិច ហ្គោស។

មធ្យមធរណីមាត្រ-អាម៉ូនិច អាចគណនាតាមរបៀបដូចគ្នា ដោយប្រើស្វីតនៃមធ្យមធរណីមាត្រនិងមធ្យមអាម៉ូនិក។ មធ្យមនព្វន្ធ-អាម៉ូនិក ក៏អាចអោយនិយមន័យតាមរបៀបដូចគ្នាដែរ ប៉ុន្តែវាមានតំលៃដូចមធ្យមធរណីមាត្រដែរ។

Category:មធ្យម
Category:គណិតវិទ្យា
មធ្យមពីតាករ

មធ្យមពីតាករ ជាសំនុំនៃ មធ្យមនព្វន្ឋ (A), មធ្យមធរណីមាត្រ (G), និង មធ្យមអាម៉ូនិច (H) ដែលកំនត់ដោយ៖

 
 
 

គ្រប់មធ្យមទាំងអស់នេះផ្ទៀងផ្ទាត់លក្ខណៈខាងក្រោមនេះ៖

 
 

លំដាប់ប្រៀបធៀបរបស់មធ្យមទាំងនេះ (ក្នុងករណីដែល  វិជ្ជមានទាំងអស់)៖

 

សមភាពកើតមាននៅពេល  ទាំងអស់ស្មើគ្នា។ នេះជាទំរង់ទូទៅនៃវិសមភាពនៃមធ្យមនព្វន្ឋនិងមធ្យមធរណីមាត្រ និងជាករណីពិសេសមួយរបស់វិសមភាពមធ្យមស្វ័យគុណ។
មធ្យមលោការីត

នៅក្នុងគណិតវិទ្យា  មធ្យមលោការីត នៃ២ចំនួនជាផលធៀបរវាងផលសងរបស់ចំនួនទាំង២នោះ​ជាមួយនឹងផលសងលោការីតនៃ២ចំនួននោះ។ គេសរសេរ៖

ចំពោះ២ចំនួនវិជ្ជមាន ។
តំលៃនេះមានសារសំខាន់នៅក្នុងការគណនាក្នុងវិស្វកម្ម ទាក់ទិននឹងការបញ្ជូនកំដៅ។
មធ្យមលោការីត: វិសមភាព

វិសមភាព 
មធ្យមលោការីតនៃ២ចំនួនតូចជាងឬស្មើមធ្យមនព្វន្ឋ ប៉ុន្តែធំជាងឬស្មើមធ្យមធរណីមាត្រ (សមភាពកើតមានកាលណា ចំនួនទាំង២នោះស្មើគ្នា)៖

 

លោការីត
មធ្យមស្តូឡារស្គី

មធ្យមស្តូឡារស្គីនៃ២ចំនួនពិតវិជ្ជាមាន  កំនត់ដោយ៖
.

វាត្រូវបានទាញចេញពី ទ្រឹស្ដីបទតំលៃកណ្ដាល ដែលចែងថាកំនាត់បន្ទាត់ដែលកាត់ក្រាបអនុគមន៍អាចធ្វើដេរីវេ  ត្រង់  និង  មានមេគុណប្រាប់ទិសដូចគ្នានឹងបន្ទាត់ប៉ះក្រាបត្រង់ចំនុចណាមួយ  នៅលើចន្លោះ។

មធ្យមស្តូឡារស្គីបានដោយ

ពេលគេយក ។
មធ្យមស្តូឡារស្គី: ករណីពិសេស

ករណីពិសេស 

 ជាតំលៃអប្បបរមា។
 ជាមធ្យមធរណីមាត្រ។
 ជាមធ្យមលោការីត។ គេអាចទាញវាពីទ្រឹស្ដីបទតំលៃកណ្ដាល​ ដោយយក 
 ជាមធ្យមស្វ័យគុណ ដែលមាននិទស្សន្ត ។
 ជាមធ្យមអ៊ីដង់ទ្រិច។ គេអាចទាញវាចេញពីទ្រឹស្ដីបទតំលៃកណ្ដាល ដោយយក ។
 ជាមធ្យមនព្វន្ឋ។
 ជាទំនាក់ទំនងរវាងមធ្យមកាដ្រាទិច និង មធ្យមធរណីមាត្រ។
 ជាតំលៃអតិបរមា។
មធ្យមស្តូឡារស្គី: ជាទូទៅ

ជាទូទៅ 

គេអាចអោយនិយមន័យជាទូទៅនៃមធ្យមស្តូឡារស្គី ចំពោះអថេរ  ដូចតទៅ៖
 ចំពោះ .

ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:មធ្យម
មធ្យមហែងស៍

មធ្យមហែងស៍នៃពីរចំនួនពិតមិនអវិជ្ជមាន  និង  ត្រូវបានអោយនិយមន័យដោយ Bhatia គឺថា៖ 
. 

ដែល 0 ≤ x ≤ 1/2 ។

ចំពោះតំលៃផ្សេងគ្នានៃ x មធ្យមហែងស៍នេះបន្ថែមបន្ថយរវាងមធ្យមនព្វន្ឋ (x = 0) និង មធ្យមធរណីមាត្រ (x = 1/2) គឺថាចំពោះ 0 < x < 1/2:
.
មន ស

មន ស ភាសា​បច្ចេកទេស​ហៅ​ថា Morus alba, ជា​ប្រភេទ ​មន ​អាយុ​ខ្លី ដុះ​លឿន មាន​ទំហំ​តូច​ទៅ​មធ្យម ដែល​អាច​មាន​កម្ពស់​ ១០ ទៅ ២០ ម៉ែត្រ។ រុក្ខជាតិ​នេះ មាន​ប្រភព​មក​ពី​ភាគ​ខាង​ជើង​ប្រទេស​ចិន ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​នាំ​យក​ទៅ​ដាំដុះ​ និង ដុះ​ដោយ​ធម្មជាតិ នៅ​ពាស​ពេញកន្លែង​ផ្សេង​ទៀត។រុក្ខជាតិ​ស្រុក​​ចិន ៖ Morus albaSuttie, J. M. របាយការណ៍ FAO ៖ Morus alba L.  ជា​ភាសា​សំស្ក្រឹត រុក្ខជាតិ​នេះ​មាន​ឈ្មោះ​ថា តុតៈ និង ភាសា​អង់គ្លេស​ហៅ​ថា white mulberry។

មន​ស ត្រូវ​បាន​គេ​ដាំ​ ដើម្បី​ចិញ្ចឹម​ដង្កូវ​សូត្រ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ប្រាស់​ដើម្បី​ផលិត​សូត្រ​។ មន ស ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់​ថា មាន​សមត្ថភាព​បញ្ចេញ​លម្អង​​បាន​លឿន ដែល​ល្បឿន​បញ្ចេញលម្អង​​របស់​វា លឿន​ជាង​ពាក់​កណ្ដាល​ល្បឿន​សំឡេង​ទៅ​ទៀត​។Gwyneth Card, James House, Michael Dickinson, Richard Flagan, High-speed pollen release in the white mulberry tree, Morus alba L (ការ​បញ្ចេញ​លម្អង​​ក្នុង​ល្បឿន​លឿន​នៃ មន ស​), Sexual Plant Reproduction, 2006-03-01
មន ស: រុក្ខាធិប្បាយ

រុក្ខាធិប្បាយ 

ដើម​មន ស តូច​ៗ ​មាន​ស្លឹក​ដែល​អាច​ប្រវែង​រហូត​ដល់ ៣០ សម និង មាន​កំពូក​រាង​ជ្រៅ។លើ​ដើម​ចាស់ ស្លឹក ជា​ទូទៅ​មាន​ប្រវែង ៥ ទៅ ១៥ សម គ្មាន​កំពូក ​មាន​រាង​ដូច​បេះដូង​នៅ​ខាង​គល់ និង មាន​រាង​មូល ទៅ​ស្រួច នៅ​ខាង​ចុង និង មាន​រាង​ធ្មេញ​រណា​នៅ​តាម​រឹម​ស្លឹក។ស្លឹក​ជ្រុះ​នៅ​រដូវ​រងារ ប៉ុន្តែ​ដើម​ដែល​ដុះ​នៅ​តំបន់​ត្រូពិច អាច​មាន​ពណ៌​បៃតង​រហូត។ផ្កា មាន​បណ្ដូល​ផ្កា​ឯកភេទ ដែល​បណ្ដូលផ្កា​ទាំង​ពីរ​ភេទ មាន​នៅ​លើ​ដើម​ឈើ​តែ​មួយ; បណ្ដូល​ផ្កា​ឈ្មោល មាន​ប្រវែង ២ ទៅ ៣,៥ សម និង បណ្ដូល​ផ្កា​ញី មាន​ប្រវែង ១ ទៅ ២ សម។ ផ្លែ​មាន​ប្រវែង ១ ទៅ ២,៥ សម; មន​សព្រៃ ច្រើន​មាន​ផ្លែ​ពណ៌ស្វាយ​​ចាស់​ ប៉ុន្តែ​ពពួក​មន​ស​ស្រុក​វិញ ផ្លែ​អាច​មាន​ពណ៌​ប្រែប្រួល​ពី​ស ទៅ​ ផ្កា​ឈូក; វា​មាន​រសជាតិ​ផ្អែម​ តែ សាប មិន​មាន​រស​ខ្លាំង​ដូច​មន​ក្រហម ឬ មន​ខ្មៅ ​នោះ​ទេ។មនស​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ដុះ​រាយប៉ាយ​ដោយ​សារ​បក្សី ដែល​ស៊ី​ផ្លែ​មន​ស និង ជុះ​អាចម៍​បញ្ចេញ​​គ្រាប់​ចេញ​​មក។Bean, W. J. (1978). Trees and Shrubs Hardy in the British Isles/ រុក្ខជាតិ និង គុម្ព​ព្រៃ ដុះ​នៅ​កូន​កោះ​ចក្រភព​អង់គ្លេស. John Murray ISBN 0-7195-2256-0.

មន​ស មាន​លក្ខណៈ​ពិសេស​ផ្នែក​វិទ្យាសាស្ត្រ ដោយ​សារ​វា​បញ្ចេញ​លម្អងបាន​លឿន​។លម្អង​ដើរ​តួ​ជា ដង្ហក់ បញ្ចេញ​ថាមពល​រក្សា​ទុក​ចេញ​មក​តែ​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ ២៥ µs ប៉ុណ្ណោះ។ ជា​លទ្ធផល ចលនា​មាន​ល្បឿន​ប្រហែល 560 km/h, ដែល​លឿន​ជាងពាក់​កណ្ដាល​នៃ​​ល្បឿន​សំឡេង​ទៅ​ទៀត ដែល​គេ​ទទួល​ស្គាល់​ថា​ជា​រុក្ខ​ចលនា​លឿន​បំផុត​។
មនុស្ស

មនុស្ស ឬ អូម៉ូសាព្យាង គឺជាពូជវានរសត្វ ដែលមានដើមកំណើតនៅទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែលពេលបច្ចុប្បន្ននេះបានរីករាលដាលដល់ទ្វីបផ្សេងៗក្នុងពិភពលោកទាំងមូលលើកលែងតែទ្វីបអង់តាកទិច។ វាស្ថិតនៅក្នុងគ្រួសារ  ហើយជាពូជតែមួយគត់ក្នុងក្រុម  ដែលពូជដទៃទៀតក្នុងក្រុមនេះបានផុតពូជអស់។ ផូស៊ីលចាស់បំផុតរបស់ពូជនេះត្រូវបានរកឃើញនៅទីតាំង  ក្នុងប្រទេសម៉ារ៉ុក ដែលមានអាយុកាលប្រហែល ៣០០,០០០ ឆ្នាំ។Jean-Jacques Hublin, Abdelouahed Ben-Ncer et al., New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens [archive], Nature, juin 2017

ក្នុងចំណោម  ទាំងអស់ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន មនុស្សមានភាពលេចធ្លោតាមបែបសរីរសាស្ត្រ ព្រោះវាជាប្រភេទសត្វដែលធ្វើចលនាដោយជើងពីរនៅលើដី វាមានខួរក្បាលធំជាង  ដទៃ និងវាមិនសូវមានរោមច្រើនដូច  ដទៃ។Desmond Morris, Le Singe nu , 1967. មនុស្សស្រីក៏មានរយៈពេលឈប់មានរដូវ ដែលមានភាពកម្រក្នុង  ដទៃទៀត។

ប្រសិនបើគេមើលមកពូជសត្វនេះតាមរយៈឥរិយាវិទ្យា ហើយប្រៀបធៀបវាជាមួយពូជសត្វផ្សេងទៀត គេឃើញថា មនុស្សមានភាពលេចធ្លោ ដោយមានទំនាក់ទំនងសង្គមស្មុគស្មាញ ដោយចេះប្រើប្រាស់ភាសាប្រកបដោយភាពល្អិតល្អន់និងវោហារសព្ទដែលចែករំលែកបន្តគ្នាដោយការរៀនសូត្រ ដោយចេះផលិតឧបករណ៍ផ្សេងៗ ដោយចេះប្រើប្រាស់សម្លៀកបំពាក់ ដោយចេះប្រើប្រាស់ភ្លើងដោយភាពប៉ិនប្រសប់ ដោយការចេះផ្សាំងរុក្ខជាតិនិងពូជសត្វដទៃទៀត និងដោយមានសម្បទានៃប្រព័ន្ធយល់ដឹងសម្រាប់គំនិតអរូបី អត្តពិគ្រោះ និងព្រលឹងនិយម។ លក្ខណៈនៃឥរិយាបថមនុស្សដូចបានរៀបរាប់ខ្លះ មានភាពដូចគ្នានឹងពូជសត្វដទៃទៀតក្នុង   ដែរ។

ជាទូទៅបន្ថែមទៀត វាមានភាពលេចធ្លោជាងពូជសត្វដទៃ ព្រោះតែភាពសម្បូរ និងភាពរីកចម្រើន នៃបច្ចេកវិទ្យា និងសិល្បៈ សារៈសំខាន់នៃការរៀនសូត្រ និងវប្បធម៌ទៅលើការរីកចម្រើនលូតលាស់នៃមនុស្សម្នាក់ៗ ក៏ដូចជាវិសាលភាពនៃបន្លាស់ប្ដូរ ដែលមនុស្សមានឥទ្ធិពលលើប្រព័ន្ធបរិស្ថាន។មើល « ការផុតពូជអូឡូសែន », « ការកើនកម្ដៅនៃភពផែនដី », « ការបំផ្លាញព្រៃឈើ », « ការបំពុលបរិស្ថាន », « ការបំផ្លាញមច្ឆជាតិ »។ ល។
មនុស្ស: បំណែងចែកតាមសាខាពន្ធុវិទ្យា

បំណែងចែកតាមសាខាពន្ធុវិទ្យា
អូម៉ូសាព្យាង ដូចជាសត្វដទៃទៀតដែរស្ថិតនៅក្នុងក្រុមដែលកើតឡើងបន្តបន្ទាប់គ្នា ដែលក្នុងក្រុមនីមួយៗមានពូជថ្មីមួយឬច្រើនប្រភេទបានកកើតបន្ត ឬជំនួសពូជបុព្វបុរសរបស់វា។

នៅក្នុងចំណោមថ្នាក់ថនិកសត្វ អាម៉ូសាព្យាង ស្ថិតនៅក្នុងClassification phylogénétique de Guillaume Lecointre et Hervé Le Guyader, Belin:
  (មេដៃអាចដាក់នៅពីមុខម្រាមដៃផ្សេងទៀតបាន អាចប្រើភ្នែកទាំងពីរមើលរបស់តែមួយបាន) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ជាប្រភេទស្វានៅប្រទេសម៉ាដាហ្កាស្កា);
  (គ្មាន  តែមានច្រមុះមួយ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ជាសត្វមួយប្រភេទរកឃើញនៅប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីកោះ);
  (ផ្នែកខាងក្រោយនៃលលាដ៏ក្បាលបិទ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ប្រភេទសត្វស្វាតូចនៅទ្វីបអាមេរិក);
  (រន្ធច្រមុះបែរចុះទៅខាងក្រោម) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (ប្រភេទសត្វស្វាធំ);
  (គ្មានកន្ទុយ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាមួយប្រភេទ);
  (ទំហំធំ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាធំមួយប្រភេទ);
  (អឺរ៉ុប-អាហ្វ្រិក) ដូចគ្នានឹងសត្វ  (ស្វាធំមួយប្រភេទ);
  (សព្វាសីសត្វ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (ប្រភេទសត្វស្វា);
  (ដើរដោយជើងពីរ) ដូចគ្នានឹងសត្វ  និង  (សត្វដែលរៀបរាប់នេះបានផុតពូជអស់ហើយ);
  (ខួរក្បាលធំ) ដូចគ្នានឹង  ឬ  (ផុតពូជ)។

សាខាពន្ធុវិទ្យានៃសត្វស្វាដោយ ប៉េរេលមែន(២០១១)P. Perelman, W. E. Johnson et al., «  A molecular phylogeny of living primates  », PLoS Genetics, vol. 7, no 3,‎ 2011, e1001342 (PMID 21436896, PMCID 3060065, DOI 10.1371/journal.pgen.1001342, lire en ligne [archive])  និង ស្ព្រីងហ្គ័រ(២០១២)Mark S. Springer, Robert W. Meredith et al., « Macroevolutionary Dynamics and Historical Biogeography of Primate Diversification Inferred from a Species Supermatrix », PLoS ONE, vol. 7, no 11,‎ 2012, e49521 (ISSN 1932-6203, PMID 23166696, PMCID 3500307, DOI 10.1371/journal.pone.0049521, lire en ligne [archive]) (ភាសាបារាំង):

សាខាពន្ធុវិទ្យានៃ  សព្វថ្ងៃ ដោយសូសានីJ. Shoshani, C. P. Groves, E. L. Simons et G. F. Gunnell, « Primate phylogeny : morphological vs. molecular results », Molecular Phylogenetics and Evolution, vol. 5, no 1,‎ 1996, p. 102-54 (PMID 8673281, lire en ligne [archive]) (១៩៩៦) និង ស្ព្រីងហ្គ័រ (២០១២):

សត្វស្វាធំ ដែលជិតមនុស្សជាងគេតាមពន្ធុវិទ្យា គឺពូជស្វាសាំប៉ង់ស៍ពីរប្រភេទ:  (ស្វាសាំប៉ង់ស៍ធម្មតា) និង  (ស្វាបូណូបូ)។ បណ្ដុំពន្ធុមនុស្សសព្វថ្ងៃ (ប្រវែងប្រមាណជា ៣.២ ពាន់លានគូនុយក្លេអូទីត) ខុសពីបណ្ដុំពន្ធុស្វាសាំប៉ង់ស៍ប្រហែលតែ ១.២%David R. Begun, The real Planet of the Apes : A new Story of human Origins, 2015មនុស្សបច្ចុប្បន្នមានក្រូម៉ូសូម ២៣គូ ហើយស្វាសាំប៉ង់ស៍មាន ២៤គូ។ ក្រូម៉ូសូមគូទីពីរនៃមនុស្សមានភាពស្រដៀងទៅនឹង ក្រូម៉ូសូមពីរគូនៃស្វាសាំប៉ង់ស៍។ ភាពស្រដៀងគ្នានេះធ្វើឱ្យគេគិតថាក្រូម៉ូសូមពីរគូនៃពូជបុព្វបុរសរួមមួយបានរួមបញ្ចូលគ្នាក្នុងពូជមនុស្ស ពេលពូជទាំងពីរបំបែកចេញពីគ្នា។Alec MacAndrew, Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes [archive] (ឬ ៣៨.៤ លានគូនុយក្លេអូទីត)។

អ្នកជំនាញខាងប៉ាឡេអង់ត្រូប៉ូឡូស៊ីភាគច្រើន គិតថាការបែកចេញពីគ្នា រវាង  និង  (ពូជស្វាសាំប៉ង់ស៍) កើតឡើងយ៉ាងតិច ៧ លានឆ្នាំមុន។Pascal Picq, Premiers Hommes, éd. Flammarion, Paris, 2016
មនុស្ស: ប្រវត្តិនៃការវិវត្ត

ប្រវត្តិនៃការវិវត្ត
សម្គាល់:ជាភាសាបារាំង។

Les Hominines au cours du temps (échelle : milliers d'années)

ពី  ទៅ 
 ចាស់បំផុតដែលគេធ្លាប់រកឃើញមកទល់បច្ចុប្បន្នគឺ  មានអាយុកាល ៧ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសឆាត នៅឆ្នាំ ២០០១ និង  មានអាយុកាល ៦ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសកេនយ៉ា នៅឆ្នាំ ២០០០។  ដែលមានផូស៊ីលពីរមានអាយុកាលជាង ៧ លានឆ្នាំ ក៏ប្រហែលស្ថិតនៅក្នុង  ដែរ។
មនុស្ស: ពី ''{{lang|en|Hominina}}'' ទៅ {{lang|en|Homo}}

ពី  ទៅ 
 ចាស់បំផុតដែលគេធ្លាប់រកឃើញមកទល់បច្ចុប្បន្នគឺ  មានអាយុកាល ៧ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសឆាត នៅឆ្នាំ ២០០១ និង  មានអាយុកាល ៦ លានឆ្នាំ រកឃើញនៅប្រទេសកេនយ៉ា នៅឆ្នាំ ២០០០។  ដែលមានផូស៊ីលពីរមានអាយុកាលជាង ៧ លានឆ្នាំ ក៏ប្រហែលស្ថិតនៅក្នុង  ដែរ។