អរិយធម៌ខ្មែរនៅសម័យអាណាចក្រភ្នំ: វប្បធម៌

វប្បធម៌

 ឯកសារ:Agle.gifផ្លែសន្ទូចធ្វើពីលង្ហិន
ឯកសារចិនបាននិយាយថាអាណាចក្រភ្នំមានសៀវភៅ និងកន្លែងទុក្ខបណ្តាសារ តែគួរឲស្តាយព្រោះសៀវភៅទាំងនោះប្រហែលជាត្រូវវិនាសបាត់បង់អស់ទៅហើយ ដែលជាហេតុនាំឲយើងមានការលំបាកច្រើនក្នុងការស្រាវជា្រវពីប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរក្នុងសម័យនោះ។ សព្វថ្ងៃយើងមិនដឹងថាអក្សរ និងភាសាដែលដូនតាយើងប្រើសៀវភៅទាំងនោះមានបែបផែនយ៉ាងណានោះទេ។ បើយើងសំអាងទៅលើសិលាចារឹកទាំង៤ផ្ទាំង ដែលគេរកឃើញរហូតមកដល់សេព្វថ្ងៃឃើញថា ភាសាផ្លូវការក្នុងសម័យនោះគឺភាសាសំស្រ្កឹក។ ត្រង់នេះមិនមែនមានន័យថានៅសម័យនោះគេមិនប្រើភាសាខ្មែរសោះនោះទេ ​​​​​​​​​​​ឈ្មោះស្រុកក្តី (វ្នំ) ឈ្មោះរាជធានី (ទមាក់ ឬ ទល្មាក់) ជាភស្តុតាងមួយបញ្ជាក់ថាភាសាខ្មែរក៏គេប្រើទន្ទឹមនឹងភាសាសំង្រ្កឹតដែរ។ គេសង្ឃឹមថា នាពេលអនាគតអក្នស្រាវជ្រៀវនឹងរកឃើញសិលាចារឹកជាភាសាខ្មែរបូរាណក្នុងចំណោមសិលាចារឹកប្រើភាសាខ្មែរបុរាណដែលគ្មានចុះកាលកំណត់ ប៉ុន្តែទម្រង់អក្សរអាចឲភ្ជាប់មកសម័យអាណាចក្រភ្នំបាន។

ក្នុងវិស័យជំនឿសាសនា មនុស្សនៅសម័យអាណាចក្រភ្នំកាន់សាសនាធំៗទាំងពីររបស់ឥណ្ឌា គឺព្រហ្មណ៍សាសនា និងព្រះពុទ្ធសាសនា តែគេមិនដឹងច្បាស់ថាសាសនាមួយណាបានចូលមកស្រុកយើងមុនគេនោះទេ។ បើតាមឯកសារខ្លះ ព្រះបាទអសោក បានបញ្ជូនសមណទូត២អង្គមកកាន់សុវណ្ណភូមិ ដើម្បីផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនានៅសតវត្សទី៣មុនគ្រិស្តរាជ ។ គេមិនដឹងច្បាស់ថាសុវណ្ណត្រូវនឹងតំបន់ណាមួយ ឬស្រុកណាមួយឲប្រាកដនោះទេ។ អក្នសិក្សាស្រាវជ្រាវគ្រាន់តែស្របគ្នាថា សុវណ្ណភូមិនេះត្រូវនឹងភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍នេះឯង។​ ម្យ៉ាងទៀតបុរាណវត្ថុផ្សេងទាក់ទងនឹងព្រះពុទ្ធសាសនាដែលគេរកឃើញនៅតំបន់ផ្សេងៗ នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍យើងនេះមានអាយុនៅស.វ.ទី៣-៤​ នៃគ.ស. ហេតុនេះបានជាព្រះពុទ្ធសាសនាឲផ្លែផ្កាតែនៅស.វ.ទី៣-៤នៃគ.ស.ទៅវិញ គឺអស់រយៈពេលដល់ទៅ៦ ឬ៧ ស.វ.។

តែទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏អាចដឹងថាព្រះពុទ្ធសាសនាដែលនាំចូលស្រុកយើងដំបូងនោះគឺ ព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយហីនយាន ប្រើភាសាសំង្រ្កឹតដែលឥណ្ឌានៅអមវតីរាប់អាននៅស.វ.ទី២-៣នៃគ.ស.។ សិលាចារឹករ៉ូកាញ់ និងសិលាចារឹកតាព្រហ្មបាទីអាចវបញ្ជាក់ពីលក្ខណៈនេះបាន។​ ព្រះពុទ្ធសាសនាមានភាពរុងរឿងនៅស.វ.ទី៥-៦ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទកៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន្ម និងរុទ្រវរ្ម័ន ដោយមានការបញ្ជូលព្រះសង្ឃជាតិខ្មែរ និងឥណ្ឌាទៅកាន់ប្រទេសចិន ដើម្បីយកឯកសារផ្សេងៗ និងព្រះពុទ្អរូបទៅថ្វាយស្តេចក្រុងចិន ឬជួយប្រែគម្ពីរសំង្រ្កឹតទៅជាភាសាចិនទៀតផង។ [[ព្រះសង្ឃ សង្ឃបាល]] បានគង់នៅប្រទេសចិនអស់១៦ព្រះវស្សា ហើយបានធ្វើការនៅ៥ការិយាល័យ។ ព្រះចៅក្រុងចិនមានការស្ងើចសរសើរព្រះអង្គយ៉ាងខ្លាំងចំពោះស្នាព្រះហស្តព្រះអង្គ ហើយចាត់ទុក្ខព្រះអង្គជាព្រះគ្រូទៀតផង។

នៅពេលដែលទ័ពចេនឡាវាយលុកចូលអាណាចក្រភ្នំ ពុទ្ធសាសនាហីនយាន ភាសាសំង្រ្កឹតប្រហែលជានៅរុងរឿងនៅឡើយ។ លុះដល់ចុងស.វ.ទី៧ទើបលឺព្រះសង្ឃចិននាម យី ស៊ីង​ ដែលបាននិមន្តត្រឡប់ពីប្រទេសឥណ្ឌាទៅកាន់ប្រទេសចិនវិញ ហើយមានថិរដីការថា ពីដើមព្រះធម៌មានភាពរុងរឿង ហើយផ្សព្វផ្សាយទៅគ្រប់ទិសទី តែឥលូវស្តេចកំណាចមួយអង្គបានបំផ្លិចបំផ្លាញចោលអស់ ហើយព្រះសង្ឍរកតែមួយអង្គក៏មិនឃើញផង។ ដូច្នេះ ព្រះពុទ្ធសាសនាហីនយានប្រហែលជារលាយបាត់បង់ចាប់ពីពេលនោះរហូតមកដល់សតវត្ស ក្រោយទើបឃើញនព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានចូលមកផ្សព្វផ្សាយលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ 

ចំណែកខាងព្រហ្មសាសនា គេឃើញមានការគោរពចំពោះព្រះឥសូរ ព្រះវិស្ណុ ព្រះហរិហរៈ (វិស្ណុ និងឥសូររួមគ្នា) និងព្រះព្រហ្ម។ នៅខាងដើមសម័យអាណាចក្រភ្នំ គណៈឥសូរនិយមទំនងជាមានឋានៈជាសាសនាផ្លូវការផង ព្រោះឯកសារចិនថា ព្រះរាជាតែងតែយាងឡើងលើ ភ្នំម៉ូតាន​ ដើម្បីទៅធ្វើសក្ការបូជាចំពោះព្រះមហេស្វរៈ។ ប៉ុន្តែក្រោយមកមានអធិរាជខ្លះ បានផ្លាស់សាសនាឥសូរនិយម មកកាន់ពុទ្ធសាសនាវិញ ដូចជា ព្រះបាទកៅណិ្ឌន្យជ័យវរ្ម័នជាដើម។ ខាងខណៈវិស្ណុនិយមឃើញមាបដិមាវិស្ណុ 
និងអវតារបស់ព្រះអង្គជាច្រើននៅភ្នំដា ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ។ ក្រៅពីនេះសិលាចារឹករបស់ព្រះនាង កុលប្រភាវតី និងព្រះបាទគុណវរ្ម័ន ក៏មានលក្ខណៈវិស្ណុនិយមដែរ។

ក្នុងវិស័យស្ថាបត្យកម្ម ប្រាសាទបុរាណទាំងឡាយសុទ្ធសឹងតែកសាងអំពីដីឥដ្ឋ។ ដូច្នេះហើយបានជាពុំមានប្រាសាទណាមួយក្នុងចំណោមប្រាសាទទាំងនោះអាចនៅស្ថិតស្ថររហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ក្រៅពីប្រាសាទដែលគេកសាងឡើងដោយលុងភ្នំ។ ខឿនសំណង់ផ្សេងៗដែលគេបានរកឃើញនៅកំពង់ផែអូកែវ និងអង្គរបូរីក៏ជាសំណង់ធ្វើពីដីឥដ្ឋដែរ។ ខាងសិល្បៈបដិមា​​​​​​​​​​​ គេបានរកឃើញពុទ្ធរូប និងទេវរូបជាច្រើននៅតំបន់ភ្នំដា ស្រុកព្រៃកប្បាស ខេត្តតាកែវ ដូចជាពុទ្ធរូបវត្តរំលក រូបព្រះវិស្ណុ ព្រះពលរាម ព្រះកល្កិន ព្រះគ្រឹស្ណគោវធ៌ន។ ស្នាដៃទាំងអស់នេះនៅមានល្ខណៈជាឥណ្ឌារនៅឡើយត្រង់ដែលមានរាងធាត់ កាច់ចង្កេះ ហើយមានធ្នូ ឬចន្ទល់ទ្រឆ្លាក់ជាប់នឹងជញ្ជាំងថ្ម គឺថាពុំមានលក្ខណៈជាចម្លាក់សោតពេញលេញនៅឡើយទេ។

រួមសេចក្តីឃើញថាខ្មែរនៅសម័យអាណាចក្រភ្នំបានកសាងអរិយធម៌មួយដ៏ត្រចះត្រចង់មានលក្ខណៈខ្ពង់ខ្ពស់ជាងអរិយធម៌ជនជាតិជិតខាងក្នុងសម័យជាមួយគ្នានោះដែរ។ទោះបីជាអរិយធម៌នេះនៅពុំទាន់មានលក្ខណៈជាតិពេញលេញនៅឡើយ តែវាជាកេរមត៌កមួយយ៉ាងសំខាន់សំរាប់កូនចៅជំនាន់ក្រោយៗដែលមានគំនិតចេះយកធាតុបរទេសនេះ ទៅកែច្នៃដោយផ្សំនឹងធាតុជាតិដើម្បីបង្កើតជាអរិយធម៌ដែលមានលក្ខណៈរឹងប៉ឹង ហើយឡើងដល់គំរិតកំពូលនៅសម័យអង្គរនេះឯង៕