វត្តសិត្បូ: ទុក្តតិ រឺអបាយភូមិ

ទុក្តតិ រឺអបាយភូមិ
អបាយភូមិ មានន័យថាទី ឬស្ថានទីមិនមានសេចក្តីចម្រើន មាន៤យ៉ាងគឺ៖ នរក ឬនិរយភូមិ១ បេត្តវិស័យ១ អសុរកាយ១ តិរច្ឆាន១
នរក
ដែល​ឈ្មោះ​ថា និរយ(នរក) ព្រោះ​អត្ថ​ថា ទៅ​ប្រាស​ចាក​សេចក្តី​ចម្រើន​ គឺ​សេច​ក្តី​សុខ។ និរយភូមិ បាន​ដល់​នរក ដោយ​សង្ខេប​មាន​ពីរ​គឺ មហានរក (នរក​រណ្តៅ​ធំ) និង​ចូឡនរក​(​នរក​រណ្តៅតូច) ឬ​ហៅ​ថា ឧស្សទនរក បាន​ដល់​សត្វ​ក្នុង​រណ្តៅនេះ។
មហានរក​ ៨ ​រណ្តៅ
 សញ្ជីវនរក នរក ឈ្មោះ​ថា​សញ្ជីវៈ()
 កាឡសុត្តនរក នរក ឈ្មោះ​ថា កាឡសុត្តៈ()
 សង្ឃាតនរក នរក ឈ្មោះ​ថា សង្ឃាតៈ()
 ចូឡរោរុវនរក នរក ឈ្មោះ​ថា ចូឡរោរុវៈ()
 មហារោរុវនរក នរក ឈ្មោះ​ថា រោរុវៈ()
 តាបននរក នរក ឈ្មោះ​ថា តាបនៈ()
 មហាតាបននរក នរក ឈ្មោះ​ថា មហាតាបនៈ()
 អវិចីនរក នរក ឈ្មោះ​ថា អវិចី។()

ប្រេត
បេត្តិវិស័យ បាន​ដល់​ភូមិ​នៃ​ប្រេត ។ ប្រេត​មាន​ច្រើន​ប្រភេទ ពួកខ្លះ​មាន​ឫទ្ធិ មាន​អំណាច អាច​បណ្តាល​ឲ្យ​ឃើញ​វត្ថុ​ឥដ្ឋារម្មណ៍ និង​អនិដ្ឋារម្មណ៍បាន ។ ប្រេត​ពួក​ខ្លះ ពេល​យប់​ជា​ទេវតា សោយ​សុខ​សម្បត្តិ​ក្នុង​វិមាន ពេល​ថ្ងៃ​ជា​ប្រេត សោយ​ទុក្ខ​វេទនា​យ៉ាង​សែន​ខ្លោច​ផ្សា, ពួកខ្លះ​អត់​ឃ្លាន មាន​មាត់​ប៉ុន​ម្ជុល, ពួក​ខ្លះ​ត្រូវ​ស៊ីរបស់​បដិកូល​(របស់​មិន​ស្អាត) មាន​សាក​សព​សត្វ​ជា​ដើម ។ មួយ​ប្រភេទ​ទៀត​ គ្មាន​អាហារ​ស៊ី​រហូត​អស់​ពុទ្ធន្តរ (រយៈ​ពេល​ចន្លោះ​ព្រះ​ពុទ្ធ​មួយ​អង្គ​​ទៅ​មួយ​អង្គ​ទៀត) ដូច​ប្រេត​ជា​ញាតិ​របស់​ព្រះ​បាទ​ពិម្ពិសារ ដែល​មាន​សំដែង​ក្នុង​អដ្ឋកថា បរមត្ថទីបនី ខុទ្ទកនិកាយ បេត្តវត្ថុ ក្នុង​តិរោកុឌ្ឌបេត្តវត្ថុថា "​ក្នុងកប្បទី ៩២ រាប់​ថយ​ក្រោយ​ពី​ភទ្ទកប្បនេះទៅ មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​ព្រះនាម​ថា ផុស្សៈ ទ្រង់​ឧបត្តិឡើង​ក្នុង​លោក មាន​មហាជន​គោរព​បូជា​ច្រើន បាន​ថ្វាយ​ទាន​ដល់​ព្រះ​សង្ឃ​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​ជា​ប្រធាន តែ​មាន​ពួក​ជន​ខ្លះ​ជំទាស់ចិត្ត បាន​ធ្វើ​អន្តរាយ​ដល់​ទាន ដោយ​នាំ​គ្នា​ស៊ី​ទេយ្យធម៌​ខ្លួន​ឯង និង ​ធ្វើការ​ដុត​រោង​ទាន​ ជន​ទាំង​នោះ​កាល​ស្លាប់​ហើយ ទៅ​កើត​ក្នុង​នរក​អស់​កាល​ដ៏យូរ ពួក​គេ​ស្លាប់​ពី​នរក​ហើយ កើត​ក្នុង​នរក​ទៀត ដរាប​សល់ ៩២​​ កប្ប។ មកដល់​ភទ្ទកប្បនេះ ក្នុង​កាល​នៃ​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ​កស្សបៈ ជន​ទាំង​នោះ​បាន​កើត​ក្នុង​ពួក​ប្រេត ។ 

ក្នុង​កាល​នោះ​ពួក​មនុស្ស​នាំ​គ្នា​ធ្វើ​ទាន​ឧទិ្ទស ដើម្បី​ប្រយោជន៍​ដល់​ពួក​ប្រេត ជា​ញាតិ​របស់​ខ្លួន​ថា "សូមទាន​ដែល​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​ឲ្យនេះ សម្រេច​ដល់​ពួក​ញាតិ​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​ចុះ" ដូច្នេះ ពួក​ប្រេត​ជា​ញាតិ​ទាំង​នោះ រមែង​សោយ​ទិព្វ​សម្បត្តិ ។ លំដាប់​នោះ​ពួក​ប្រេត​ជា​ញាតិ​របស់​ព្រះ​បាទ​ពិម្ពិសារ បាន​ឃើញ​ដូច្នោះ ទើប​ចូល​ទៅ​គាល់​ព្រះ កស្សបៈ​សម្ពុទ្ធ ទូល​សួរ​ថា "​បពិត្រ​ព្រះ​អង្គដ៏​ចម្រើន ពួក​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​នឹង​បាន​សម្បត្តិ​បែប​នេះ​ឬទេហ្ន៎" ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ទ្រង់​ត្រាស់​ថា "​ឥឡូវ​នេះ​អ្នក​ទាំង​ឡាយ​មិន​ទាន់​បាន​ទេ តែ​ក្នុង​អនាគតកាល​នឹង​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​ព្រះ​នាម​ថា ព្រះ​គោតម ក្នុង​កាល​នោះ​នឹង​មាន​ព្រះ​រាជា​ព្រះនាម​ពិម្ពិសារ ដែល​ជា​ញាតិ​របស់​អ្នក​ទាំង​ឡាយ (រាជានោះ) នឹង​បាន​ថ្វាយ​ទាន​ចំពោះ​ព្រះ​ពុទ្ធអង្គនោះ ហើយ​ឧទ្ទិស​បុណ្យឲ្យ​ដល់​អ្នក​ទាំង​ឡាយ អ្នក​ទាំង​ឡាយ​នឹង​បា​នក្នុង​កាលនោះ ។ 

អស់​កាល​មួយ​ពុទ្ធន្តរ​កន្លង​ទៅ ព្រះសមណគោតម​បាន​ឧបត្តិឡើង ទ្រង់​បាន​ទទួល​និមន្តអំពី​ព្រះបាទ​ពិម្ពិសារ​ដើម្បី​សោយ​ភត្ត ។ ក្រោយ​ពេល​ព្រះ​បាទ​ពិម្ពិសារ​ថ្វាយទាន​រួច ព្រះ​អង្គ​មិន​បាន​ឧទ្ទិស​ទាន​ឲ្យដល់​ពួក​ប្រេត​ទាំង​នោះ ពួក​ប្រេត​ក៏​មិន​បាន​ទទួល​អ្វី​ឡើយ ។ 

យប់​នោះ​ពួក​ប្រេត ​ក៏​មក​ស្រែក​សំឡេង​គួរ​ភ័យ​ខ្លាច ជិត​រាជ​និវេស ។ ព្រះ​បាទ​ពិម្ពិសារ​ ក៏​បាន​ទូល​សួរ​ព្រះសមណ​​គោតម​​អំពី​សំឡេង​នោះ។ ព្រះ​សមណគោតម​​ត្រាស់​ថា "​មហាបពិត្រ ពួក​ញាតិ​ចាស់​ពី​ជាតិ​មុន​របស់​ព្រះ​អង្គ​ដែល​កើត​ជា​ប្រេត ញាតិ​ទាំង​នោះ ប្រាថ្នា​នឹង​ជួប​ព្រះ​អង្គ​អស់​មួយ​ពុទ្ធ​ន្តរ​ហើយ ត្រាច់​ទៅ​ដោយ​គិត​សង្ឃឹម​ថា ព្រះ​អង្គ​ថ្វាយ​ទាន​ដល់​ព្រះពុទ្ធ​ហើយ នឹង​ឧទ្ទិស​ឲ្យដល់​ពួក​យើង​ខ្លះ ព្រោះ​ព្រះ​អង្គ​ថ្វាយ​ទាន​ក្នុង​ថ្ងៃ​ម្សិល​មិញ ហើយ​មិន​បាន​ឧទិ្ទស ទើប​ពួក​ញាតិ​នាំ​គ្នា​អស់សង្ឃឹម ក៏​បញ្ចេញ​សំឡេង​ស្រែក​ដូច្នេះ" ។ 

លុះ​ថ្វាយ​ទាន​ក្រោយ​មក ព្រះ​បាទ​ពិម្ពិសារ​ក៏​ឧទ្ទិស​ទាន​ឲ្យ​ដល់​ប្រេត ដោយ​ពាក្យ​ថា "​ឥទំ វោ ញាតីនំ ហោតុ សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ ទាន​ដែល​យើង​ខ្ញុំ​បាន​ថ្វាយ​ហើយ​នេះ ចូរ​មាន​ដល់​ញាតិ​ទាំង​ឡាយ សូម​ញាតិ​ទាំង​ឡាយ ចូរ​ជា​អ្នក​ដល់​នូវ​សេចក្តី​សុខ​"។ ពួក​ប្រេត​ទាំង​នោះ​ក៏​បាន​នូវ​សម្បត្តិ​ទិព្វ​ សព្វគ្រប់​ដែល​ព្រះរាជា​បាន​ថ្វាយ​ចំពោះ​ព្រះ​ពុទ្ធ មាន​ស្រះ​បោក្ខរណី ដែលបាន​មក​ពី​ការ​ថ្វាយ​ទឹក​ទក្ខិណោទក អាហារ សំពត់​ ទីដេក ជាដើម ។ 

ប្រេត​មាន​ច្រើន​ពួក តែ​ជំពូក​ដែល​អាច​ទទួល​អាហារ​ដែល​គេឧទ្ទិស​ឲ្យ​បាន មាន​តែ​មួយ​ប្រភេទ គឺ បរទត្តូបជីវកប្រេត។ 

ក្នុង​ សំយុត្តនិកាយ​និទាន​វគ្គ ប្រេត​មាន​ ១២ ​ពួក ៖
 
 វន្តាសប្រេត គឺ​ប្រេត​ស៊ីរបស់​ដែល​គេ​ខ្ជាក់​ចេញ​ហើយ។
 កុណបាសប្រេត ប្រេត​ដែល​ស៊ី​សាកសព។
 គូថខាទកប្រេត ប្រេត​ដែល​ស៊ី​ឧច្ចារៈ​(លាមក)។
 អគ្គិជាលមុខប្រេត ប្រេត​ដែល​មាន​ភ្លើង​នៅ​ក្នុង​មាត់។
 សូចិមុខប្រេត ប្រេត​ដែល​មាន​មាត់​ប៉ុន​ម្ជុល។
 តណ្ហដ្តិតប្រេត ប្រេត​ដែល​ត្រូវ​សេចក្តី​លំបាក​បៀត​បៀន។
 សុនិជ្ឈាមកប្រេត ប្រេត​ដែល​ត្រូវ​ឆេះ​ខ្មៅ​ដូច​គល់​ឈើ។
 សត្ថង្គប្រេត ប្រេត​មាន​ក្រចក​ដូច​កាំបិត។
 បព្វតង្គប្រេត ប្រេត​មាន​កាយ​ដូច​ភ្នំ។
 អជគរង្គប្រេត ប្រេត​មាន​កាយ​ដូច​ពស់​ថ្លាន់។
 វិមានកប្រេត ប្រេត​មាន​វិមាន​នៅ។
 មហិទ្ធិកប្រេត ប្រេត​មាន​ឫទ្ធិ​ច្រើន (​ជា​ធំ​ជាង​ប្រេត​ទាំង​ឡាយ មើល​ខុស​ត្រូវ​ប្រេត​ទាំង​ឡាយ)។

ប្រេត​ ១២ ​ពួក​នេះ អាស្រ័យ​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​ឈ្មោះ វិជ្ឈាដវី ជា​ប្រទេស​នៃ​ប្រេត​ទាំងនោះ។

ប្រេត​ ២១ ​ពួក​ផ្សេង​ទៀត 

 អដ្ឋិសង្ខលិកប្រេត
 មំសបេសីប្រេត
 មំសបិណ្ឌប្រេត
 និច្ឆវិបុរិសប្រេត
 អសិលោមប្រេត
 សត្តិកលោមប្រេត
 ឧសុលោមប្រេត
 សូចិលោមប្រេតទី ១
 សូចិលោមប្រេតទី ២
 កុម្ភណ្ឌភារីប្រេត
 គូថនិមុគ្គប្រេត
 គូថខាទកប្រេត
 និច្ឆវិត្ថីប្រេត
 មង្គុលិត្ថីប្រេត
 ឱកិលិនីប្រេត
 អសីសកពន្ធប្រេត
 ភិក្ខុប្រេត
 ភិក្ខុនីប្រេត
 សិក្ខមានាប្រេត
 សាមណេរប្រេត
 សាមណេរីប្រេត

តិរិច្ឆាន

តិរច្ឆានយោនិ ប្រែថា កំណើត​សត្វ​តិរច្ឆាន។ តិរច្ឆាន​មាន​ពីរ​ប្រភេទ គឺ​ប្រភេទ​ដែល​ឃើញ​ដោយ​ភ្នែក​តាម​ប្រក្រតី និង​ប្រភេទ​ដែល​មិន​ឃើញ​ដោយ​ភ្នែក​តាម​ប្រក្រតី, មួយ​ទៀត សត្វ​តិរច្ឆាន​ដែល​មាន​អត្តភាព​ធំ និង​ដែល​មាន​អត្តភាព​តូច។ សត្វ​តិរច្ឆាន​ទាំង​អស់​ចែក​ជា​៤​ប្រភេទ​គឺ

 អបាទតិរច្ឆាន សត្វ​មិន​មាន​ជើង មាន​ត្រី​និង​ពស់​ជាដើម។
 ទ្វិបាទតិរច្ឆាន សត្វ​មាន​ជើង​ពីរ មាន​បក្សី​ជា​ដើម។
 ចតុបាទតិរច្ឆាន សត្វ​មាន​ជើង​បួន មាន​គោ​ជា​ដើម។
 ពហុបាទតិរច្ឆាន សត្វ​មាន​ជើង​ច្រើន មាន​ក្អែប​ជាដើម។

សត្វ​តិរច្ឆាន​ពួក​ខ្លះ​មាន​ឫទ្ធិ មាន​អានុភាព​ច្រើន ដូច​ជា ស្តេច​នាគ ស្តេច​គ្រុឌ ស្តេច​ដំរី​ និង​ស្តេច​រាជ​សីហ៍​ជាដើម។ សត្វ​ទាំង​អស់​ វៀរ​តែ​ព្រះ​ពោធិសត្វ រមែង​មាន​កាម​សញ្ញា​(ការសេពកាម) គោចរសញ្ញា​(​ការ​ស្វែង​រក​អាហារ) និង​មរណសញ្ញា​(ការ​ខ្លាច​ស្លាប់)​ដោយ​ច្រើន។ ចំណែក​ព្រះពោធិសត្វ​ប្រកប​ដោយ​សញ្ញា​វិសេស ហៅ​ថា ធម្មសញ្ញា និង​ចាប់​តាំង​ពី​ទទួល​ព្យាករណ៍ គឺ​ជា​និយតពោធិសត្វ​ហើយ មិន​កើត​ជា​សត្វ​ដែល​តូច​ជាង​សត្វ​ចាប និង​មិន​ធំ​ជាង​សត្វ​ដំរី។

បានឮថា ស្តេច​កាឡនាគរាជ មាន​អាយុវែង បានឃើញ​ព្រះ​ពុទ្ធ​មក​៤​ព្រះ​អង្គ​ហើយ មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​កុក្កុសន្ធោ​ជាដើម ហើយ​ស្តេច​នាគ​នេះ​នឹង​បាន​ឃើញ​ព្រះ​សិរអារ្យមេត្រី​សម្មាសម្ពុទ្ធ​ទៀត។

អសុរកាយ