navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣

សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣ គឺជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធតៗគ្នារវាងក្រុមបក្សពួកកុម្មុយនីស្តផ្សេងៗនៅលើដែនដីឥណ្ឌូចិនដីគោកក្រោយពីសហរដ្ឋអាមេរិកបានដកទ័ពចេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយនិងការយកឈ្នះរបស់កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តនៅវៀតណាមខាងត្បូង ឡាវ និងកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។ ការដកទ័ពរបស់អាមេរិកនេះបានលុបបំបាត់ចោលភ្លាមៗនូវមារសត្រូវដ៏សំខាន់មួយនិងទូទៅរបស់ក្រុមកុម្មុយនីស្តនានានៅឥណ្ឌូចិន។ ការបង្វែរគោលលទ្ធិនយោបាយនិងយុទ្ធសាស្ត្ររវាងសូវៀតនិងចិនគឺជាហេតុនាំឱ្យរដ្ឋមហាអំណាចកុម្មុយនីស្តទាំងពីរនេះបែកបាក់គ្នាកាលពាក់កណ្តាលទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៥០។ នាពេលនោះ របបកុម្មុយនីស្តក្នុងស្រុកនៅប្រទេសកម្ពុជា វៀតណាម និងឡាវគឺមានភាពជិតស្និទជាខ្លាំងជាមួយរដ្ឋមហាអំណាចទាំងពីរខាងលើនេះ។ ភាពប្រទូសរ៉ាយដែលកើតមានជាបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានបញ្ឆេះដោយការស្អប់ខ្ពើមគ្នាដែលមានអាយុកាលរាប់សតវត្សរវាងវៀតណាមនិងកម្ពុជា ហើយជាពិសេសរវាងវៀតណាមនិងចិន។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ការប៉ះទង្គិចយោធារវាងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមនិងរបបខ្មែរក្រហមក៏ចាប់មានឡើងដែលជាលទ្ធផលកម្ពុជាត្រូវធ្លាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមអស់រយៈពេលជាងមួយទស្សវត្ត។ វៀតណាមមានគោលបំណងបំផ្លាញពួកខ្មែរក្រហមចោលទាំងស្រុងដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេបន្តទៅបង្កើតជម្លោះជាមួយនឹងភាគីប្រទេសថៃដែលនៅពេលនោះ ថៃបានអនុញ្ញាតឱ្យក្រុមខ្មែរក្រហមជ្រកកោននៅតាមព្រំដែននិងនៅតាមទឹកដីរបស់ខ្លួន។

ចិនមិនបានអើពើទៅនឹងនូវសកម្មភាពរបស់វៀតណាមនៅក្នុងការបង្រ្កាបចលនាប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តនៅឡាវនោះទេ ក៏ប៉ុន្តែបានជំទាស់ជាដាច់ខាតនូវការចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះយ៉ាងណាក្តី យួនកុម្មុយនិស្តនូវតែវាយឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨។ ជាលទ្ធផល កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធចិនក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើប្រតិបត្តិការវាយលុកមកលើខេត្តភាគខាងជើងនៃប្រទេសវៀតណាមដើម្បីបញ្ឈប់រារាំងឥទ្ធិពលរបស់វៀតណាមនិងសូវៀតកុំឱ្យរីករាលដាលតទៅទៀត។

ដើម្បីទទួលបានការគ្រប់គ្រងពេញលេញមកលើប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចាំបាច់ត្រូវកម្ចាត់ចោលរាល់មេដឹកនាំនិងអង្គភាពខ្មែរក្រហមដែលនៅសេសសល់ ពោលគឺអ្នកដែលរត់ដកថយទៅបណ្ដោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។ ស្ថានភាពនៅព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃក៏កាន់តែរីកធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ នៅពេលដែលអធិបតេយ្យភាពទឹកដីរបស់ថៃត្រូវបានរំលោភបំពានជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នេះគឺជាហេតុដែលបណ្តាលឱ្យកើតមានការប្រយុទ្ធនិងការប្រឈមមុខគ្នាដោយផ្ទាល់រវាងកងទ័ពវៀតណាមនិងថៃ។ ប្រទេសថៃក៏បានបង្កើនកម្លាំងទ័ពខ្លួន ទិញគ្រឿងសព្វាវុធទំនើបៗ និងបង្កើតរណសិរ្សការទូតប្រឆាំងនឹងវៀតណាមនិងចិន។ បន្ទាប់ពីសន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៨៩ ក.ប.វ ក៏បានដកខ្លួនចេញពីទឹកដីកម្ពុជា។ នៅទីបំផុត ការប្រឈមប្រយុទ្ធគ្នានៅតំបន់ឥណ្ឌូចិនក៏បានបញ្ចប់បន្ទាប់ពីសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១ ត្រូវបានចុះ។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣: មូលហេតុ

មូលហេតុ
ការមិនចុះសម្រុងគ្នារវាងចិន–សូវៀត

បន្ទាប់ពីលោកស្តាលីនបានទទួលមរណភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ លោកនីគីតា គ្រូឆេវក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំសហភាពសូវៀតបន្ត។ ការបរិហារនិងការធ្វើវិសុទ្ធកម្មរបស់លោកមកលើស្តាលីន ការចេញនូវគោលនយោបាយកុម្មុយនិស្តមជ្ឈន្តិកនិងគោលនយោបាយការបរទេសរួមគ្នាជាមួយនឹងលោកខាងលិចបានធ្វើឱ្យមេថ្នាក់ដឹកនាំចិនខឹងយ៉ាងខ្លាំងជាមួយនឹងសូវៀត។ ម៉ៅ សេទុងបានដើរតាមមាគ៌ាស្តាលីនដ៏តឹងរឹងជាយូរណាស់មកហើយ ដែលទទូចដល់ការគោរពបុគ្គលិកលក្ខណៈថាជាកម្លាំងបង្រួបបង្រួមជាតិ។ ការមិនយល់ព្រមលើជំនួយបច្ចេកទេសសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អាវុធនុយក្លេអ៊ែរនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចមូលដ្ឋានរបស់ចិនបានធ្វើឱ្យសហភាពសូវៀតនិងចិនប្រឆាំងគ្នាកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ដោយប្រទេសទាំងពីរចង់ពង្រីកឥទ្ធិពលកុម្មុយនិស្តខ្លួនទៅទូទាំងពិភពលោក។ បន្ទាប់ពីចលនាឯករាជ្យសកលបានចាប់ផ្តើមកើនកាន់ខ្លាំងឡើងៗក្នុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០ ហើយប្រទេសមួយចំនួនបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមហឹង្សា រដ្ឋមហាអំណាចកុម្មុយនិស្តទាំងពីរនេះ (ចិន–សូវៀត) បានប្រជែងគ្នាដើម្បីឆ្លៀតឱកាសគ្រប់គ្រងលើនយោបាយនៃប្រជាជាតិផ្សេងៗ ឬក្រុមដែលកំពុងប្រយុទ្ធគ្នានៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅតាមប្រទេសដែលទើបនឹងបានទទួលឯករាជ្យ។
ការវិវឌ្ឍន៍នយោបាយនៅក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមវៀតណាម
សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមបានសម្រេចចូលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយសហភាពសូវៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី២ វៀតណាមបានបញ្ឆេះនិងគាំទ្រកុបកម្មកុម្មុយនិស្តក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវ ដោយបានអះអាងថាវាគឺជារឿងធម្មតានៃបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្ត ហើយក៏បន្ថែមទៀតថា "ឥណ្ឌូចិនគឺជាអង្គភាពយុទ្ធសាស្ត្រតែមួយ សមរភូមិតែមួយ" ហើយវាគឺជាតួនាទីស្នូលរបស់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមក្នុងការធ្វើឱ្យសម្រេចបាន។ ឥទ្ធិពលរបស់ពួកបរទេស (អន្តរជាតិនិយម) មកលើតំបន់ឥណ្ឌូចិនក៏ត្រូវបានឱបរោធន៍ ដោយសារតែតថភាពប្រវត្តិសាស្រ្តនៅក្នុងតំបន់មួយនេះដូចជា "ការប្រឆាំងគ្នាមកចេះចប់មិនចេះហើយរវាងចិននិងយួនហើយម្ខាងទៀតគឺរវាងខ្មែរនិងយួន"។ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក៏បានជ្រៀតជ្រែកចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទឡាវ និងចលនាកុម្មុយនិស្តប៉ាថេតឡាវរហូតទាន់តែបង្កើតបាននូវរដ្ឋកុម្មុយនិស្តថ្មីគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវហើយនិង"សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពនិងសហប្រតិបត្តិការ" ដែលបានចុះនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៧។ កងទ័ពវៀតណាមដែលឈរជើងជាអចិន្រ្តៃយន៍នៅឡាវបានធានានិងរក្សាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់និងតំបន់យុទ្ធសាស្រ្ត (ផ្លូវលំហូជីមិញ)។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៨ មក កងយោធារបស់វៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើមប្រយុទ្ធគ្នារហូតទាន់តែរីករាលដាលចូលទៅក្នុងតំបន់ព្រៃនៅភាគខាងកើតនៃប្រទេសកម្ពុជាហើយផ្លូវលំហូជីមិញក៏បានបន្តពីទីនោះទៅ។ ចលនាកុម្មុយនិស្តខ្មែរក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើប្រតិបត្តិការនៅតំបន់នោះក្នុងអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០។ ទោះបីជាមានការធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយក្រុមកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក្តី តែពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរមិនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលលទ្ធិសង្គមនិយមទំនើបៗនោះទេ ហើយទីបំផុតក៏បានចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយចិន។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣: ការមិនចុះសម្រុងគ្នារវាងចិន–សូវៀត

ការមិនចុះសម្រុងគ្នារវាងចិន–សូវៀត

បន្ទាប់ពីលោកស្តាលីនបានទទួលមរណភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ លោកនីគីតា គ្រូឆេវក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំសហភាពសូវៀតបន្ត។ ការបរិហារនិងការធ្វើវិសុទ្ធកម្មរបស់លោកមកលើស្តាលីន ការចេញនូវគោលនយោបាយកុម្មុយនិស្តមជ្ឈន្តិកនិងគោលនយោបាយការបរទេសរួមគ្នាជាមួយនឹងលោកខាងលិចបានធ្វើឱ្យមេថ្នាក់ដឹកនាំចិនខឹងយ៉ាងខ្លាំងជាមួយនឹងសូវៀត។ ម៉ៅ សេទុងបានដើរតាមមាគ៌ាស្តាលីនដ៏តឹងរឹងជាយូរណាស់មកហើយ ដែលទទូចដល់ការគោរពបុគ្គលិកលក្ខណៈថាជាកម្លាំងបង្រួបបង្រួមជាតិ។ ការមិនយល់ព្រមលើជំនួយបច្ចេកទេសសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អាវុធនុយក្លេអ៊ែរនិងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចមូលដ្ឋានរបស់ចិនបានធ្វើឱ្យសហភាពសូវៀតនិងចិនប្រឆាំងគ្នាកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ដោយប្រទេសទាំងពីរចង់ពង្រីកឥទ្ធិពលកុម្មុយនិស្តខ្លួនទៅទូទាំងពិភពលោក។ បន្ទាប់ពីចលនាឯករាជ្យសកលបានចាប់ផ្តើមកើនកាន់ខ្លាំងឡើងៗក្នុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០ ហើយប្រទេសមួយចំនួនបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមហឹង្សា រដ្ឋមហាអំណាចកុម្មុយនិស្តទាំងពីរនេះ (ចិន–សូវៀត) បានប្រជែងគ្នាដើម្បីឆ្លៀតឱកាសគ្រប់គ្រងលើនយោបាយនៃប្រជាជាតិផ្សេងៗ ឬក្រុមដែលកំពុងប្រយុទ្ធគ្នានៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅតាមប្រទេសដែលទើបនឹងបានទទួលឯករាជ្យ។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣: ការវិវឌ្ឍន៍នយោបាយនៅក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមវៀតណាម

ការវិវឌ្ឍន៍នយោបាយនៅក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមវៀតណាម
សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមបានសម្រេចចូលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយសហភាពសូវៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី២ វៀតណាមបានបញ្ឆេះនិងគាំទ្រកុបកម្មកុម្មុយនិស្តក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវ ដោយបានអះអាងថាវាគឺជារឿងធម្មតានៃបដិវត្តន៍កុម្មុយនិស្ត ហើយក៏បន្ថែមទៀតថា "ឥណ្ឌូចិនគឺជាអង្គភាពយុទ្ធសាស្ត្រតែមួយ សមរភូមិតែមួយ" ហើយវាគឺជាតួនាទីស្នូលរបស់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមក្នុងការធ្វើឱ្យសម្រេចបាន។ ឥទ្ធិពលរបស់ពួកបរទេស (អន្តរជាតិនិយម) មកលើតំបន់ឥណ្ឌូចិនក៏ត្រូវបានឱបរោធន៍ ដោយសារតែតថភាពប្រវត្តិសាស្រ្តនៅក្នុងតំបន់មួយនេះដូចជា "ការប្រឆាំងគ្នាមកចេះចប់មិនចេះហើយរវាងចិននិងយួនហើយម្ខាងទៀតគឺរវាងខ្មែរនិងយួន"។ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក៏បានជ្រៀតជ្រែកចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទឡាវ និងចលនាកុម្មុយនិស្តប៉ាថេតឡាវរហូតទាន់តែបង្កើតបាននូវរដ្ឋកុម្មុយនិស្តថ្មីគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវហើយនិង"សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពនិងសហប្រតិបត្តិការ" ដែលបានចុះនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៧។ កងទ័ពវៀតណាមដែលឈរជើងជាអចិន្រ្តៃយន៍នៅឡាវបានធានានិងរក្សាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់និងតំបន់យុទ្ធសាស្រ្ត (ផ្លូវលំហូជីមិញ)។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៨ មក កងយោធារបស់វៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើមប្រយុទ្ធគ្នារហូតទាន់តែរីករាលដាលចូលទៅក្នុងតំបន់ព្រៃនៅភាគខាងកើតនៃប្រទេសកម្ពុជាហើយផ្លូវលំហូជីមិញក៏បានបន្តពីទីនោះទៅ។ ចលនាកុម្មុយនិស្តខ្មែរក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើប្រតិបត្តិការនៅតំបន់នោះក្នុងអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០។ ទោះបីជាមានការធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយក្រុមកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក្តី តែពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរមិនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលលទ្ធិសង្គមនិយមទំនើបៗនោះទេ ហើយទីបំផុតក៏បានចងសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយចិន។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣: ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើប្រទេសកម្ពុជា

ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើប្រទេសកម្ពុជា

thumb|ពួកខ្មែរក្រហមបានសម្លាប់ប្រជាជនស្លូតត្រង់អស់ចំនួនប្រមាណពី ១.៦ លាន រហូតដល់ ១.៨ លាននាក់។ ពួកខ្មែរក្រហមបានវាយលុកតាមបណ្តោយព្រំដែនប្រទេសវៀតណាមនិងថែមទាំងបានសម្លាប់ជនជាតិយួនមួយចំនួនខ្លះទៀតផង ដែលជាហេតុនាំឱ្យវៀតណាមវាយចូលឈ្លានពាននិងផ្តួលរលំរបបដ៏ឃោរឃៅមួយនេះ។

បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គននិងភ្នំពេញនៅខែមេសានិងឧសភា ឆ្នាំ១៩៧៥ និងការកាន់កាប់ដោយក្រុមកុម្មុយនិស្តនៅឡាវរយៈពេល ៥ ខែក្រោយមក តំបន់ឥណ្ឌូចិនគឺត្រូវបានត្រួតត្រាដោយរបបកុម្មុយនិស្តទាំងស្រុង។ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធនៅតាមព្រំដែនរវាងកម្ពុជានិងវៀតណាមក៏បានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានឈ្លានពានលុកលុយភូមិមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីវៀតណាមនិងសម្លាប់ជនស៊ីវិលរាប់រយនាក់។ ការវាយបកមកវិញរបស់វៀតណាមគឺត្រូវប្រព្រឹត្តិទៅនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨, កងកម្លាំងវៀតណាមបានមកដល់ទីក្រុងភ្នំពេញនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ហើយទៅដល់ព្រំដែនប្រទេសថៃនៅនិទាឃរដូវនៃឆ្នាំ១៩៧៩។

បន្ទាប់ពីបានកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃប្រទេសកម្ពុជា, ប្រទេសចិន សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានឡើងប្រឆាំងនឹងយុទ្ធនាការរបស់វៀតណាម ចំណែកឯពួកខ្មែរក្រហមដែលនៅសេសសល់ក៏បានតាំងទីជម្រកជាអចិន្ត្រៃយ៍នៅតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ សមាជិកមិនចូលបក្សចំនួន ៧ បានរៀបចំសេចក្តីសម្រេចចិត្តសម្រាប់បទឈប់បាញ់និងការដកទ័ពរបស់វៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យដោយសារតែមានការបដិសេដពីសហភាពសូវៀតនិងឆេកូស្លូវ៉ាគី។ ថៃបានបណ្តោយឱ្យមានវត្តមានក្រុមខ្មែរក្រហមនៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួនដោយសារតែពួកគេបានជួយទប់ទល់នឹងកងកម្លាំងវៀតណាមនិងទ័ពព្រៃក្នុងស្រុកប្រទេសថៃ (ពួកកុម្មុយនិស្តថៃ)។ ក្នុងរយៈពេលមួយទស្សវត្តបន្តបន្ទាប់ ខ្មែរក្រហមបានទទួលការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនពីសត្រូវរបស់វៀតណាមនិងជាក្រុមដែលគេយកមកប្រើប្រាស់នៅក្នុងនយោបាយដោយប្រទេសថៃ ចិន អាស៊ាន និងសហរដ្ឋអាមេរិកជាដើម។

ការវាយឆ្មក់របស់វៀតណាមនៅតាមព្រំដែនប្រទេសថៃ

កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានធ្វើប្រតិបត្តិការពីខាងក្នុងទឹកដីថៃដោយវាយប្រហារមកលើរដ្ឋាភិបាលគាំទ្រហាណូយគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ កងកម្លាំងវៀតណាមបានវាយលុកវិញមកលើមូលដ្ឋានទ័ពខ្មែរក្រហមជាញឹកញាប់នៅខាងក្នុងទឹកដីថៃ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពថៃនិងវៀតណាមក៏បានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នាជាច្រើនលើកច្រើនសារក្នុងអំឡុងទសវត្សនោះ។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣: ការវាយឆ្មក់របស់វៀតណាមនៅតាមព្រំដែនប្រទេសថៃ

ការវាយឆ្មក់របស់វៀតណាមនៅតាមព្រំដែនប្រទេសថៃ

កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានធ្វើប្រតិបត្តិការពីខាងក្នុងទឹកដីថៃដោយវាយប្រហារមកលើរដ្ឋាភិបាលគាំទ្រហាណូយគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ កងកម្លាំងវៀតណាមបានវាយលុកវិញមកលើមូលដ្ឋានទ័ពខ្មែរក្រហមជាញឹកញាប់នៅខាងក្នុងទឹកដីថៃ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងទ័ពថៃនិងវៀតណាមក៏បានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នាជាច្រើនលើកច្រើនសារក្នុងអំឡុងទសវត្សនោះ។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣: ជម្លោះចិន–វៀតណាម

ជម្លោះចិន–វៀតណាម

ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការចូលកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជាដោយវៀតណាម ចិនបានបើកការវាយប្រហារមកលើខេត្តភាគខាងជើងនៃប្រទេសវៀតណាមដោយបានកាន់កាប់ក្រុងមួយចំនួននៅក្បែរព្រំដែន។ នៅថ្ងៃទី៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ចិនបានប្រកាសថាបេសកកម្មរបស់ពួកគេបានទទួលជោគជ័យហើយរួចក៏ដកកងកម្លាំងយោធាខ្លួនចេញពីប្រទេសវៀតណាម។ នៅក្នុងការវាយប្រហារគ្នាដោយរយៈពេលខ្លីនេះ ប្រទេសទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនជាអ្នកទទួលជ័យជម្នះ។ ប៉ុន្តែការកាន់កាប់របស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជាក្នុងរយៈពេលពេញមួយទស្សវត្តនេះគឺជាមូលហេតុមួយដែលបង្ហាញថាយុទ្ធនាការរបស់ចិនបានទទួលបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្រ្ត។ ប៉ុន្តែម្ខាងទៀត ជម្លោះនោះក៏បានបង្ហាញថា ចិនបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់ការគាំទ្រពីសូវៀតដល់សម្ព័ន្ធមិត្តវៀតណាមរបស់ខ្លួនដែរ។

កងកម្លាំងប្រទេសទាំងពីរនូវតែបន្តច្បាំងគ្នានៅតាមព្រំដែននិងនៅលើសមុទ្ររហូតដល់អំឡុងឆ្នាំ១៩៩០។ ការប្រយុទ្ធចម្បាំងគ្នានេះគឺមិនមានភាគីណាអាចយកឈ្នះលើភាគីណាមួយនោះទេ។ នៅចុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៨០ បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានចាប់ផ្តើមអនុវត្តគោលនយោបាយ"ដូយមូយ" (Doi Moi) (កំណែទម្រង់) និងពិចារណាឡើងវិញនូវគោលនយោបាយចិនជាពិសេស។ ទំនាក់ទំនងអរិភាពដែលអូសបន្លាយពេលយូរជាមួយនឹងប្រទេសចិនត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការធ្វើឱ្យអន្តរាយដល់កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច សន្តិសុខជាតិ និងអត្ថិភាពរបស់របបប្រទេសទាំងពីរ។ សម្បទាននយោបាយមួយចំនួនបានបើកផ្លូវឱ្យដំណើរការជាធម្មតាវិញនៅឆ្នាំ១៩៩១។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣: ជម្លោះក្នុងតំបន់

ជម្លោះក្នុងតំបន់
កុបកម្មនៅឡាវ
កុបកម្មកុម្មុយនីស្តនៅថៃ
សង្គ្រាមព្រំដែនថៃ–ឡាវ
ជម្លោះនៅកោះចនសុនភាគខាងត្បូង
សង្គ្រាម​ចិន-វៀតណាម

សង្រ្គាមចិន-វៀតណាម (ត្រូវបានគេស្គាល់តាម ឈ្មោះផ្សេងទៀត ) គឺជាជម្លោះដ៏ខ្លីមួយដែលបានកើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ១៩៧៩ រវាង ប្រទេសចិន និង វៀតណាម ។ ប្រទេសចិន បានបើកការវាយលុកយ៉ាងជាក់ស្តែង ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម និងការកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ដែលបានបញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម ដែលគាំទ្រដោយចិន។ ជម្លោះ​បាន​អូស​បន្លាយ​ប្រហែល​មួយ​ខែ ដោយ​ចិនបាន​ដក​ទ័ព​ចេញ​នៅ​ខែ​មីនា ឆ្នាំ ១៩៧៩។

នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧៩ កងកម្លាំងចិនបានបើកការលុកលុយដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលមួយនៅភាគខាងជើងវៀតណាម ហើយបានចាប់យកទីក្រុងជាច្រើននៅជិតព្រំដែនយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ នៅថ្ងៃទី០៦ខែ​មីនា​ ឆ្នាំ​ដដែលនោះ ចិនបាន​ប្រកាស​ថា បេសកកម្ម​ដាក់​ទណ្ឌកម្ម​របស់​ខ្លួន​ត្រូវ​បាន​សម្រេច។ បន្ទាប់​មក ទាហាន​ចិន​បាន​ដក​ទ័ព​ចេញ​ពី​វៀតណាម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វៀតណាមបានបន្តកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៩ ដោយបង្ហាញថា ប្រទេសចិនបានបរាជ័យក្នុងការសម្រេចបាននូវគោលបំណងដែលបានបញ្ជាក់របស់ខ្លួនក្នុងការរារាំងវៀតណាម ពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រតិបត្តិការរបស់ចិនយ៉ាងហោចណាស់បានជោគជ័យបានបង្ខំឱ្យវៀតណាមដកកងឯកភាពមួយចំនួន ពោលគឺកងពលទី២ ចេញពីកងកម្លាំងឈ្លានពានរបស់ កម្ពុជា ដើម្បីពង្រឹងការការពារទីក្រុងហាណូយ ។  ជម្លោះនេះបានជះឥទ្ធិពលយូរអង្វែងដល់ទំនាក់ទំនងរវាង ចិន និង វៀតណាម ហើយទំនាក់ទំនងការទូតរវាងប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានស្តារឡើងវិញពេញលេញទេរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១ ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀត ក្នុងឆ្នាំ១៩៩១  ព្រំដែនចិន-វៀតណាមត្រូវបានបញ្ចប់។ ទោះបីជាមិនអាចរារាំងវៀតណាមពីការបណ្តេញ ប៉ុល ពត ចេញពីប្រទេសកម្ពុជាក៏ដោយ ក៏ចិនបានបង្ហាញថា សហភាពសូវៀត ដែលជាសត្រូវកុម្មុយនិស្ត សង្រ្គាមត្រជាក់ របស់ខ្លួន មិនអាចការពារសម្ព័ន្ធមិត្តវៀតណាមរបស់ខ្លួនបានទេ។
សង្ឃបាល

សង្ឃបាល(506–518 គ.ស.) គឺជាព្រះសង្ឃ ខ្មែរ ដ៏ល្បីល្បាញមួយអង្គ ដែលបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ រាជវង្សភាគខាងត្បូង និងខាងជើង នៃប្រទេសចិន ។

ព្រះអង្គ​រួម​នឹង​ព្រះ​សង្ឃ ​នគរភ្នំ គឺ​មន្ទ្រសេន បាន​បក​ប្រែ​គម្ពីរ ​ពុទ្ធសាសនា ​ដូច​ជា ព្រះ ​វិមុត្តមគ្គឬ ​ផ្លូវ​ទៅ​សេរីភាព ​ជា ​ភាសា​ចិន ។  

ព្រះអង្គ​ជា​ព្រះសង្ឃ​ខ្មែរ​មួយ​អង្គ​ក្នុង​ចំណោម​ព្រះសង្ឃ​ខ្មែរ​តែ​ពីរ​អង្គ​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​មាន​ការ​បកប្រែ​ក្នុង ​ព្រះ​ត្រៃបិដក ។
សង្ឃបាល: ការកំណត់អត្តសញ្ញាណ

ការកំណត់អត្តសញ្ញាណ 
នៅក្នុងភាសាចិន គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ថា Sengjia-Poluo (僧伽婆羅)។ ឈ្មោះខ្មែរគឺ សង្ឃបាល ក៏អាចបកប្រែជាពាក្យសំស្រ្កឹតពីរដែលអាចធ្វើទៅបានគឺ សង្ឃពរ ឬ សង្ឃវម៌្ម ។  South W. Coblin, 1990. Notes on Sanghabhara's Mahamayuri transcriptions, Cahiers de Linguistique Asie Orientale
សង្ឃបាល: ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិ 
សង្ឃបាល កើតនៅ នគរវ្នំ ក្នុងឆ្នាំ ៤៦០ នៃគ.ស Pelliot, Paul (1903). "Le Fou-nan". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient. 3 (1): 284. doi:10.3406/befeo.1903.1216. ក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន។ គាត់បានក្លាយជាព្រះសង្ឃក្នុងវ័យជំទង់របស់គាត់ ហើយបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសចិនដែលជាកន្លែងដែលគាត់រស់នៅ Jiankang សព្វថ្ងៃ Nanking ដែលជារាជធានីនៃរាជវង្ស Qi ភាគខាងត្បូង ក្នុងពេលនោះ។ គាត់ត្រូវបានប្រៀនប្រដៅដោយ គុណវ្ឫទ្ធី ដែលជាព្រះសង្ឃឥណ្ឌាមួយអង្គ ដែលបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសចិនក្នុងរជ្ជកាល អធិរាជ Wu នៃ Liang ដែលមានបំណងចង់ផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាដល់ប្រទេសចិន ខណៈដែលស្តេច អសោក មានមួយសម្រាប់ប្រទេសឥណ្ឌា។  គាត់បានទទួលចំណេះដឹងភាសាជាច្រើនរួមមាន បាលី សំស្រ្កឹត និងចិនបុរាណ។

បន្ទាប់មកគាត់ត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយតុលាការនៃ Jiankang ដើម្បីបកប្រែស្នាដៃថ្មីទៅជាភាសាចិននៅដើមឆ្នាំ 506 ។  ក្នុងចំណោមអ្នកផ្សេងទៀត សង្ឃបាល ត្រូវបានបញ្ជាឱ្យសរសេរការបកប្រែថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា Ayuwang jing ឬ គម្ពីររបស់ ស្តេចអសោក (T.2043) ពីដើម Ashokavadana ដែលជាអត្ថបទជាភាសាសំស្ក្រឹតឥណ្ឌាដែលពិពណ៌នាអំពីកំណើត និងរជ្ជកាលនៃអធិរាជ Mauryan អសោក។ .  គាត់បានធ្វើការជាអ្នកបកប្រែជាផ្លូវការអស់រយៈពេល 16 ឆ្នាំ ហើយបានបង្កើតការិយាល័យនៅទីតាំងចំនួន 5 ផ្សេងគ្នា ដែលមួយក្នុងចំនោមនោះឥឡូវនេះជា "The Funan Desk" ។ Pelliot, Paul (1903). "Le Fou-nan". Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient. 3 (1): 284. doi:10.3406/befeo.1903.1216.

សង្ឃបាល បានស្លាប់នៅអាយុ 65 ឆ្នាំក្នុងឆ្នាំ 524 នៃគ។
សង្ឃបាល: កេរដំណែល៖ ការបកប្រែភាសាបាលីភាសាចិនដែលបាត់បង់

កេរដំណែល៖ ការបកប្រែភាសាបាលីភាសាចិនដែលបាត់បង់ 
រូបភាពតូច| ពុទ្ធឃោស ជាមួយនឹង វិសុទ្ធិមគ្គ, ផ្លូវទៅកាន់ភាពបរិសុទ្ធ, ដែលប្រៀបធៀបជាមួយនឹងការងារដែល សង្ឃបាល បកប្រែជាភាសាចិន, វិមុត្តិមគ , ផ្លូវនៃសេរីភាព។
Edwin G. Pulleyblank ណែនាំថា សង្ឃបាល បានកំណត់ការបកប្រែភាសាចិនរបស់គាត់អំពី ធរនី ទៅកាន់អ្នកសហការពីរនាក់របស់គាត់ដែលគេស្គាល់ថា Fayun និង Baochang ។ ការបកប្រែ ភាសាសំស្រ្កឹត របស់គាត់ប្រហែលជាត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយភាសាម្តាយរបស់គាត់ដែលជាភាសាខ្មែរបុរាណ ទោះបីជាការបង្រៀនរបស់គាត់ជាមួយគ្រូឥណ្ឌាធានាថាចំណេះដឹងរបស់គាត់អំពីភាសាត្រូវបានត្រួតពិនិត្យ។ Coblin, Weldon South (1990). "Notes on Sanghabhara's Mahamayuri transcriptions". Cahiers de Linguistique - Asie Orientale. 19 (2): 197. doi:10.3406/clao.1990.1329. ការបកស្រាយខុសនៅក្នុងការបកប្រែរបស់គាត់ និងការភ័ន្តច្រឡំនៃពាក្យដែលមានសំឡេងស្រដៀងគ្នាត្រូវបានកត់សម្គាល់នៅក្នុងស្នាដៃរបស់គាត់។  គាត់បានបកប្រែគម្ពីរ មហាអសោកសុត្រ, វិមោក្ស-មគ៌-សាស្ត្រ និងផ្សេងៗទៀត ប៉ុន្តែអ្វីដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍បំផុតនោះ ការបកប្រែជាភាសាចិនរបស់គាត់ គឺជាឯកសារយោងសម្រាប់ វិមុត្តិមគ្គ ឬ ផ្លូវទៅកាន់សេរីភាព ។ យោងតាមកាតាឡុកនៃការបកប្រែជាភាសាចិននៃ ព្រះត្រៃបិដក ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលបង្កើតឡើងដោយ Nanjō Bun'yū ក្នុងឆ្នាំ 1883  អត្ថបទទាំងអស់ដែលត្រូវបានបកប្រែដោយ សង្ឃបាល គឺទាក់ទងទៅនឹង មហាយាន,  ដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃ រជ្ជកាល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ រហូតមកទល់សព្វថ្ងៃត្រូវបានជំនួសដោយ ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ភាគច្រើន។
សង្ឃបាល: គន្ថនិទ្ទេស

គន្ថនិទ្ទេស 
មានស្នាដៃចំនួនប្រាំបួនរបស់ សង្ឃបាល នៅក្នុងកាតាឡុកនៃការបកប្រែចិននៃ ព្រះត្រៃបិដក ព្រះពុទ្ធសាសនាដែលបង្កើតឡើងដោយ Nanjō Bun'yū ពោលគឺ

 លេខ 22 សប្តសតិកា ប្រជ្ញាបារមិតា (SM) ។
 N. 29 ទសធម៌ក
 N. 56 សវ៌ពុទ្ធវិស្ហយាវតារ
 N. 301 អស្តពុទ្ធក
 N. 308 មហាមយុរិវិទ្យរគ្និ
 N. 353 អន្តមុខ-និហ៌ារ-ធារណី
 N. 442 មញ្ជុស្រីបរិប្រិក្ខ
 N. 1103 ព្រះពោធិសត្វដកសុត្រ 
 N. 1293 វិមុត្តិមគ្គ ឬ Vimoksha-marga-sastra ជាការបកប្រែភាសាសំស្ក្រឹតនៃចំណងជើងចិនផ្តល់ឱ្យវា
សង្ឃរាជ

សង្ឃរាជ ( បាលី : ព្រះសង្ឃ សហគមន៍ + រាជ ព្រះរាជា"អ្នករុងរឿងដោយវិសេសព្រោះមានតេជៈ) គឺជាឋានន្តរសក្តិនៅក្នុងប្រទេសជាច្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ដល់ព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់ដែលជាប្រធានគណៈសង្ឃ(និកាយ) ឬនៃព្រះសង្ឃទូទាំងប្រទេស។
សង្ឃរាជ: ទិដ្ឋភាពទូទៅ

ទិដ្ឋភាពទូទៅ 
ទីតាំងរបស់ សង្ឃរាជ ត្រូវបានចាត់តាំងតាមវិធីសាស្រ្តផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេស និងពេលវេលាផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុង​ករណី​ខ្លះ វស្សាត្រូវបានកំណត់ដោយអតីតភាពព្រះសង្ឃដាច់ខាត; វស្សាជាព្រះសង្ឃដែលបានចំណាយពេលភ្លៀងធ្លាក់​ច្រើន​ជាង​គេ​ក្នុង​នាម​ជា​ព្រះសង្ឃ។ ក្នុងករណីផ្សេងទៀត ការតែងតាំងព្រះមហាក្សត្រអាចដើរតួនាទីមួយ ព្រះរាជាអាចតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ ជាពិសេសនៅក្នុង ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលរបបរាជានិយមមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយព្រះពុទ្ធសាសនា (ជាឧទាហរណ៍ ប្រទេសថៃ និង កម្ពុជា )។ ម៉្យាងទៀត សង្ឃរាជ អាចត្រូវបានជ្រើសរើសតាមបែបពាក់កណ្តាលប្រជាធិបតេយ្យដោយព្រះសង្ឃ ឬគ្រហស្ថ (ស្រដៀងទៅនឹងការបោះឆ្នោតជា អាចារ្យ នៅក្នុងសហគមន៍ថេរវាទមួយចំនួន)។

សិទ្ធិអំណាច និងទំនួលខុសត្រូវដែលប្រគល់ឱ្យ សង្ឃរាជ ក៏អាចប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ។ តាម​ទម្លាប់ ​ព្រះសង្ឃ​ពុទ្ធសាសនា ​មិន​បាន​កំណត់​កាតព្វកិច្ច​ពិសេស​ណា​មួយ​ក្នុង​ការ​គោរព​ប្រតិបត្តិ​តាម ​ព្រះសង្ឃ ​ទេ។ ម្នាលភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ ភិក្ខុ​ណា​អាច​រិះគន់​ភិក្ខុ​ដទៃ​អំពី​ការ​ប្រព្រឹត្ត​ល្មើស​នឹង ​វិន័យ ហើយ​ភិក្ខុ​មិន​ត្រូវ​ធ្វើ​តាម​បញ្ជា ឬ​ការ​ណែនាំ​របស់​ភិក្ខុ​ដទៃ​ឡើយ សូម្បី​តែ​សង្ឃ​ជាន់​ខ្ពស់​ក៏​ដោយ។ ខណៈពេលដែលនៅក្នុងការអនុវត្ត ការគោរពតាមព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់ និងស្តង់ដារនៃសហគមន៍មូលដ្ឋាន តែងតែផ្តល់នូវកម្លាំងរុញច្រានយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់ការស្នើសុំពីព្រះសង្ឃជាន់ខ្ពស់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិ មិនមានការទាមទារតាមបែបប្រពៃណី ឬតាមគម្ពីរសម្រាប់អាកប្បកិរិយាបែបនេះទេ។ វត្តភាគច្រើន - សូម្បីតែនៅក្នុងតំបន់ដែល សង្ឃរាជ ត្រូវបានតែងតាំង - នៅតែគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងជាចម្បងឬ, ភាគច្រើនបំផុត, ពឹងផ្អែកលើប្រាសាទធំមួយនៅក្នុងតំបន់តែមួយ។

ដូចនេះ ក្នុង​ករណីខ្លះ សង្ឃរាសង្ឃរាជជាប្រធាននិង​ជា​អ្នក​នាំពាក្យ​សម្រាប់​ពុទ្ធសាសនា ប៉ុន្តែ​មិន​មាន​សិទ្ធិ​អំណាច​ជាក់លាក់​ណាមួយ​ឡើយ។ ទោះបីជាមិនមានសិទ្ធិអំណាច ឬការទទួលខុសត្រូវច្បាស់លាស់ក៏ដោយ ក៏ ព្រះសង្ឃរាជ អាចជះឥទ្ធិពលដល់ការផ្លាស់ប្តូរសំខាន់ៗនៅក្នុងប្រទេសថេរវាទ ដោយប្រើប្រាស់ការគោរពតាមគាត់ និងការិយាល័យរបស់គាត់ ដើម្បីប្រមូលព្រះសង្ឃ និងឧបាសកសម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរសង្គម ឬសាសនា។ ព្រះមហាគហបតីនៃ ប្រទេសកម្ពុជា គឺជាឧទាហរណ៍នៃ សង្ឃរាជ ប្រភេទនេះ ដែលមានឥទ្ធិពលលើសហគមន៍សាសនាក្នុងស្រុក លើសពីសិទ្ធិអំណាចរបស់សាសនាណាមួយ ដែលព្រះអង្គអាចកាន់បាន។

នៅក្នុងករណីផ្សេងទៀត ព្រះសង្ឃរាជ អាចជាផ្នែកមួយនៃឋានានុក្រមជាតិ ឬថ្នាក់តំបន់ ដែលទទួលខុសត្រូវក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាដែលមានសារៈសំខាន់កាន់តែទូលំទូលាយចំពោះ ព្រះសង្ឃ ជាតិ។ សង្ឃរាជនៃប្រទេសថៃប្រតិបត្តិការក្នុងទម្រង់​នេះ ដោយ​មាន​ការ​ចូលរួម​ជាមួយ​រដ្ឋាភិបាល​ស៊ីវិល។ ឋានានុក្រមសាសនាកណ្តាលគឺទទួលខុសត្រូវចំពោះបញ្ហានៃសារៈសំខាន់ជាតិ និងតំបន់- ដូចជាកម្មវិធីសិក្សារបស់សាលាព្រះសង្ឃ ការបង្កើតទម្រង់អនុញ្ញាតសម្រាប់គម្ពីរ និងពិធីសាសនា និងកំណែទម្រង់បញ្ហានៃសារៈសំខាន់ទូទាំងប្រទេស – ការចាកចេញពីការសម្រេចចិត្តក្នុងស្រុកភាគច្រើនទៅជាការសម្រេចចិត្តរបស់ប្រាសាទបុគ្គល និង ឧបាសក (ដូចជាការតែងតាំង និងការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសង្ឃបុគ្គល)។ មុខតំណែងរបស់ សង្ឃរាជ បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបញ្ឈប់នៅក្នុង ប្រទេសស្រីលង្កា ដោយសារគ្មានព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាត្រូវបានតែងតាំងឱ្យកាន់តំណែងនេះក្នុងរយៈពេលពីរសតវត្សចុងក្រោយនេះ។ មហាយាន ទ្រូសដែលដើរតួជាបុព្វបុរសនៃនិកាយសំខាន់ៗចំនួនបីគឺ ស្យាមនិកាយ, អមរៈបុរៈនិកាយ និង រមនានិកាយ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រះសង្ឃដែលមានឋានៈខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស។
សង្ឃរាជ: សង្ឃរាជនៅប្រទេសភូមា

សង្ឃរាជនៅប្រទេសភូមា 
នៅមុនអាណានិគមភូមា ការិយាល័យរបស់សង្ឃរាជ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ថាថាណាបៃង (သာသနာပိုင်) ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្យញ្ជនៈ 'អ្នករក្សាសាសនា') ឬជាផ្លូវការ មហាសង្ឃរាជ ( မဟာသံဃာရာဇာ ) ។  ថាថាណាបៃង នៃប្រទេសភូមាបានបម្រើការជាប្រធាននៃលំដាប់ព្រះពុទ្ធសាសនារបស់ព្រះសង្ឃ ( ភិក្ខុ ) នៅមុនអាណានិគមភូមា រហូតដល់ការលុបបំបាត់របស់ខ្លួននៅឆ្នាំំំ១៩៣៨  ដោយ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសនៅក្នុងអាណានិគមភូមា ។
សង្ឃរាជ: សង្ឃរាជក្នុងប្រទេសកម្ពុជា

សង្ឃរាជក្នុងប្រទេសកម្ពុជា 
នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​អតីត​អាណាចក្រ​ខ្មែរ, សង្ឃរាជ (  ​) ជា​ព្រះសង្ឃ​ជាន់​ខ្ពស់​មួយ​អង្គ​ដែល​ព្រះមហាក្សត្រ​តែង​តាំង​ជា​អ្នក​ដឹកនាំ​ប្រទេស​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ព្រះសង្ឃ​ក្នុង​ប្រទេស។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៥៥ រហូតដល់ដើមសម័យ ខ្មែរក្រហម សង្ឃរាជមួយមានសម្រាប់ផ្នែកកម្ពុជានៃព្រះធម្មយុត្តិកនិកាយ និងមួយទៀតសម្រាប់ព្រះមហានិកាយ។ ដោយសារតែបទបញ្ញត្តិធម្មយុត្តិកនិកាយ មានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធនឹងរាជបល្ល័ង្ក វាមានឋានៈជាផ្លូវការនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ទោះបីជាមានព្រះសង្ឃខ្មែរមួយចំនួនតូចក៏ដោយ។

ក្នុង​របប​ខ្មែរ​ក្រហម តួនាទី​របស់​ព្រះសង្ឃ​ត្រូវ​បាន​រលាយ​បាត់​ទៅ​ហើយ ដោយសារ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ត្រូវ​បាន​ខ្មែរក្រហម​គាប​សង្កត់​ជា​លើក​ដំបូង។ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា ដែលគាំទ្រដោយវៀតណាម បានចាប់ផ្តើមផ្លាស់ប្តូរជំហររបស់ខ្លួន ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រដ៏ទូលំទូលាយសម្រាប់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ហើយព្រះតេជគុណ ទេព វង្ស ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលតែងតាំងជាព្រះសង្ឃថ្មីនៅឆ្នាំ ១៩៨១ ដោយនិកាយទាំងពីរបានបញ្ចូលគ្នាជាសណ្តាប់ធ្នាប់តែមួយ។ 

ពេលត្រឡប់ពីនិរទេសខ្លួនវិញនៅឆ្នាំ ១៩៩១ ព្រះបាទសម្តេចសីហនុ បានតែងតាំង បួរគ្រី សង្ឃរាជនៃព្រះធម្មយុត្តិកនិក ដោយបានប្រគល់ប្រទេសកម្ពុជាមករបបសង្ឃរាជពីរវិញ។  ដោយសាររាជាធិបតេយ្យលែងមានឋានៈជារដ្ឋាភិបាលក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ភាតរភាពទាំងពីរឥឡូវនេះមានភាពស្មើគ្នាជាផ្លូវការ។  ឋានៈផ្លូវការពេញលេញនៃឧត្តមអយ្យការនៃមហានិកាយគឺ សម្តេចព្រះសុមេធាធិបតី ចំណែកគោរម្យ ងារផ្លូវការពេញលេញនៃឧត្តមអយ្យកោនៃធម្មយុត្តិកនិកាយគឺ សម្តេចព្រះសុគន្ធធិបតី។
សង្ឃរាជ: សង្ឃរាជនៅប្រទេសថៃ

សង្ឃរាជនៅប្រទេសថៃ 
ព្រះសង្ឃរាជ (    ; RTGS ៖ Sangkharat ) នៃប្រទេសថៃត្រូវបានតែងតាំងជាប្រពៃណីដោយស្តេចរាមាទី១ ដែលបានតែងតាំងដំបូងនៃសម័យទំនើបនៅឆ្នាំ១៧៨២ ។ ចាប់តាំងពីការអនុម័តច្បាប់ព្រះសង្ឃនៃឆ្នាំ១៩០២ ក្នុងរជ្ជកាល រាមាទី៥ ការិយាល័យនេះមានទំនោរផ្លាស់ប្តូររវាង ការតែងតាំងព្រះសង្ឃ នៃលំដាប់ភាគច្រើននៃ មហានិកាយ និងនៃលំដាប់ភាគតិចនៃ ធម្មយុត្តិកនិកាយ ។ ក្រោយមកទៀតបានចាប់ផ្តើមជាចលនាកំណែទម្រង់ក្នុងលំដាប់ធំ ដែលបង្កើតឡើងដោយ ព្រះអង្គម្ចាស់មង្កុដ ខណៈដែលព្រះអង្គជាព្រះចៅអធិការ មានព្រះនាមថា វជិរាណនុ មុនពេលឡើងសោយរាជ្យជារាមាទី៤។
សង្ឃរាជ: សង្ឃរាជនៅប្រទេសឡាវ

សង្ឃរាជនៅប្រទេសឡាវ 
សង្ឃរាជ នៃប្រទេសឡាវត្រូវបានតែងតាំងជាប្រពៃណីដោយស្តេចឡាវ (រាជាធិបតេយ្យរបស់ហ្លួងព្រះបាង)
សង្ឃស័ព្ទ: ពាក្យ​និយាយ​ទៅកាន់​ព្រះរាជា

ពាក្យ​និយាយ​ទៅកាន់​ព្រះរាជា
 ពាក្យគ្រហស្ថ ព្រះរាជា ខ្ញុំ(និយាយ​ពីខ្លួនយើង) ខ្ញុំព្រះករុណា, ខ្ញុំកណា, កូណា, កណា បាទ, ចាស, ចា៎ កូណា, កណា សួស្ដី, ជម្រាបសួរ សូមថ្វា យបង្គុំ អរគុណ អរព្រះគុណ  លោក, លោកអ្នក ព្រះតេជព្រះគុណ, ព្រះតេជគុណ, តេជគុណ, ព្រះអង្គ, លោកម្ចាស់ ... (ភាសាអ្នកស្រុក៖ លោកបង, លោកកូន, លោកប្អូន, លោកមា, លោកតា, លោកក្មួយ ...)
សង្ឃស័ព្ទ: ពាក្យ​សម្រាប់ព្រះសង្ឃនិយាយ​ទៅកាន់​គ្រហស្ថ

ពាក្យ​សម្រាប់ព្រះសង្ឃនិយាយ​ទៅកាន់​គ្រហស្ថ 
 សង្ឃស័ព្ទ  ពាក្យគ្រហស្ថ អាត្មា, អាត្មាភាព, (បុរាណ៖ អាចក្ដី)  ខ្ញុំ ញោម  ហៅមនុស្ស​ទូទៅ​ដូចជា​ឪពុក មា្ដយ ជាដើម ញាតិញោម  ហៅមនុស្សទូទៅ ចម្រើនពរ  សួស្ដី, ជម្រាបសួរ, លា, ជម្រាបលា ឧបាសក (អ៊ុ បា សក់)   ហៅ​អ្នក​រក្សាសីល​ប្រុស ឧបាសិកា (អ៊ុ បា សិ កា)  ហៅ​អ្នក​រក្សាសីលស្រី
សង្ឃស័ព្ទ: ពាក្យ​សម្រាប់ទាំងព្រះសង្ឃនិង​គ្រហស្ថ

ពាក្យ​សម្រាប់ទាំងព្រះសង្ឃនិង​គ្រហស្ថ 
{| class="wikitable sortable"
|-
! ពាក្យគ្រហស្ថ!! សង្ឃស័ព្ទ
|-
|បរិភោគ||ឆាន់
|-
|ដេក||សឹង
|-
|ដើរ||និមន្ត
|-
|ឈរ||ទ្រង់
|-
|អង្គុយ||គង់
|-
|និយាយ||មានសង្ឃដេកា, មានថេរដិកា
|-
|ខឹង||ខ្ញាល់
|-
|ក្រោកពីដេក||តើន
|-
|ឈឺ||អាពាធ
|-
|បន្ទោរបង់||ដោះទុកសត្វ
|-
|ឈ្មោះ||នាម, ព្រះនាម
|-
|គ្រឿងអាហារ||ចង្ហាន់, ចង្ហិនបិណ្ឌបាត
|-
|គ្រឿងផឹក||ភេសជ្ជៈ
|-
|ស្លាប់, មរណភាព||អនិច្ចធម្ម, សុគត
|-
|ឲ្យ, ជូន, ឧបត្ថម្ភ|| ប្រគេន, ថ្វាយ, បូជា, បវារណា
|-
|អប់រំ, ប្រដៅ ...|| ទេសន៍, ទេសនា
|-
|ជើង||ព្រះបាត
|-
|ដៃ||ព្រះហត្ថ
|-
|ខ្លួន||កាយ, ព្រះកាយ
|-
|ភ្នែក||ព្រះនេត្រ
|-
|ធ្មេញ||ព្រះទន្ត
|-
|អណ្ដាត||ព្រះជីវ្ហា
|-
|ច្រមុះ||នេសា, ព្រះនេសា
|-
|ឈាម||លោហិត, ព្រះលោហិត
|-
|ក||ព្រះសូរង
|សើច||សម្រួល
សង្ឈរាជ(សាសនាកាតូលិក): សង្ឈរាជ(សាសនាកាតូលិក)

សង្ឈរាជ(សាសនាកាតូលិក) 
   សង្ឈរាជ(សាសនាកាតូលិក)ពាក្យនេះ(មកពី​ ឡាទីន​:: :::មានន័យថា:ប៉ាប៉ា
The Pope (from Latin: papa; from Greek: πάππας pappas,[1] a child's word for father)[2] is the Bishop of Rome and the leader of the worldwide Catholic Church.[3] In the Catholic Church, the Pope is regarded as the successor of Saint Peter, the Apostle. The current pope is Francis, who was elected on 13 March 2013, succeeding Benedict XVI.[4]