គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: កណ្ឌទី១០

កណ្ឌទី១០ 

 បរិច្ឆេទទី១១៖ បញ្ចឧបាយបរិច្ឆេទ ភាគទី១ 

ក្នុងទីនេះ បើសិនជាយោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនៅក្នុងព្រះសាសនានេះ ប្រាថ្នាចង់ចេញឲ្យផុតពីជរានិង មរណ: ប្រាថ្នាដកចេញនូវហេតុនៃការកើតនិងការរលត់ ប្រាថ្នានឹងបណ្តេញចេញនូវភាពងងឹតរបស់អវិជ្ជា ប្រាថ្នា ដើម្បីកាត់ចំណងនៃតណ្ហា និងប្រាថ្នាដើម្បីបានចូលដល់អ់រិយបញ្ញានោះ យោគីនោះគប្បីចម្រើននូវឧបាយទាំង ឡាយនេះគឺ ខន្ធឧបាយ ឤយតនឧបាយ ធាតុឧបាយ បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ និងសច្ចឧបាយ។

 ខន្ធឧបាយ 

 រូបខន្ធ 
បុ        តើខន្ធឧបាយដូចម្តេច ?

វិ        ខន្ធ៥ទាំងឡាយនោះគឺ រូបខន្ធ វេទនាខន្ធ សញ្ញាខន្ធ សង្ខារខន្ធ និងវិញ្ញាណខន្ធ។

បុ        តើរូបខន្ធដូចម្តេច?

វិ        គឺមហាភូតរូប៤ និងឧបាទាយរូបដែលឤស្រ័យមហាភូតរូប[1]។

 និយាមមហាភូតរូប ៤ 
បុ        តើមហាភូតរូប៤ ដូចម្តេច?

វិ         មហាភូតរូប៤គឺធាតុដី(បឋវីធាតុ) ធាតុទឹក(ឤបោធាតុ) ធាតុភ្លើង(តេជោធាតុ) និងធាតុខ្យល់(វាយោធាតុ)

បុ        តើបឋវីធាតុដូចម្តេច?

វិ         គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជារឹងនិងធម្មជាតិជាតាន់ ហៅថាបឋវីធាតុ។

បុ        តើឤបោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាការហូរ និងធម្មជាតិជាឯកភាព ហៅថាឤបោធាតុ។

បុ        តើតេជោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាកម្តៅ និងធម្មជាតិធ្វើឲ្យរូបធាតុពេញបរិបូណ៌ ហៅថាតេជោធាតុ។

បុ        តើវាយោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាចលនា និងធម្មជាតិជាការគាំទ្រ ហៅថាវាយោធាតុ[2]។

           យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី ឤចយកឈ្នះនូវសេចក្តីលំបាកទាំងឡាយបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយ ពិចារណាធាតុទាំងនោះដោយសង្ខេប និងដោយពិចារណាជាពិស្តារ។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីមហាភូតរូបនេះ តាម សេចក្តីដែលអធិប្បាយរួចមកហើយដោយបរិបូណ៌នៅក្នុងចតុធាតុវវដ្ឋានចុះ។

 ឧបាទាយរូប 
បុ        តើឧបាទាយរូបដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបគឺ ចក្ខុបសាទ សោតបសាទ ឃានបសាទ ជីវ្ហាបសាទ កាយបសាទ រូបារម្មណ៍ សទ្ទារម្មណ៍ គន្ធារម្មណ៍ រសារម្មណ៍ ឥត្ថីភាវ: បុរិសភាវ: ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ បរិច្ឆេទរូប រូបលហុតា រូប មុទុតា រូបកម្មញ្ញតា ឧបចយ: រូបសន្តតិ រូបជាតិ រូបជរតា រូបអនិច្ចតា ឤហាររូប [3] ហទយវត្ថុ និងមិទ្ធរូប[4] ។

ចក្ខុបសាទ

បុ        តើចក្ខុបសាទដូចម្តេច?

វិ        ដោយសារចក្ខុបសាទនេះ រូបត្រូវបានឃើញ។ ពេលណាវត្ថុដែលឤចមើលឃើញទាំងឡាយប៉ះទង្គិចជា មួយរូបនោះ ចក្ខុវិញ្ញាណក៏កើតឡើង[5]។ នេះហៅថា“ចក្ខុបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត ចក្ខុបសាទដែលឤស្រ័យ នៅនឹងសាច់សំប៉ែត៣ជាន់ជុំវិញប្រស្រី និងឤស្រ័យនៅនឹងសាច់សនិងសាច់ខ្មៅនៃគ្រាប់ភ្នែកដែលមាន ៥ ជាន់ គឺជាន់សាច់ ឈាម ខ្យល់ ស្លេស្ម៍ ហើយនិងជាន់ទឹកលឿងនោះ មានខ្នាតប៉ុនពាក់កណ្តាលគ្រាប់ ឤភៀន មានលក្ខណ:ស្រដៀងដូចក្បាលសត្វសុច កើតឡើងដោយមហាភូតរូប៤ ឤស្រ័យទៅតាម អតីតកម្ម[6] ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានតេជោធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង(ធាតុដទៃទៀត) ហៅថា“ចក្ខុ បសាទ”។ សេចក្តីនេះមានន័យដូចដែលព្រះធម្មសេនាបតីសារីបុត្រថេរ:បានមានដីកាទុកថា៖ “ចក្ខុ បសាទជាសរីរាង្គ ដែលឃើញឤរម្មណ៍ មានខ្នាតតូចល្អិតដូចជាក្បាលរបស់សត្វសុច”[7] ។

សោតបសាទ

បុ        តើសោតបសាទដូចម្តេច?

វិ         ដោយសារសោតបសាទនេះ សម្លេងត្រូវបានឮ។ ពេលសម្លេងមកប៉ះនឹងសោតបសាទនេះ សោតវិញ្ញាណ ក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“សោតបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត សោតបសាទដែលនៅក្នុងប្រហោងរន្ធត្រចៀក ទាំង២ គ្របដណ្តប់ដោយរោមពណ៌ត្នោតឤស្រ័យនឹងសាច់ភ្នាសស្តើងៗ មានលក្ខណ:ដូចជាទងគ្រាប់ សណ្តែកខៀវ កើតឡើងដោយមហាភូតរូប៤ ឤស្រ័យទៅតាមកម្ម ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានឤកាស ធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“សោតបសាទ”[8] ។

ឃានបសាទ

បុ        តើឃានបសាទដូចម្តេច?

វិ        ដោយសារឃានបសាទនេះ ក្លិនត្រូវបានស្រូប។ ពេលក្លិនមកប៉ះជាមួយឃានបសាទនេះ ឃានវិញ្ញាណ ក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“ឃានបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត ឃានបសាទនេះឋិតនៅខាងក្នុងច្រមុះ ជាកន្លែង ដែលអង្គទាំង៣ជួប[9] ឤស្រ័យនៅនឹងប្រហោងតូចមួយមានលក្ខណ:ដូចជាកោវិឡារ:[10] កើតឡើងដោយ មហា ភូតរូបទាំង៤ ឤស្រ័យទៅតាមអតីតកម្ម ហើយដែលនៅក្នុងនោះ មានវាយោធាតុជាភាគផ្សំច្រើន ជាង ហៅថា “ឃានបសាទ”។

ជីវ្ហាបសាទ

បុ        តើជីវ្ហាបសាទដូចម្តេច ?

វិ        ដោយសារជីវ្ហាបសាទនេះ រសជាតិត្រូវបានដឹង។ពេលរសជាតិមកប៉ះជាមួយជីវ្ហាបសាទនេះជីវ្ហាវិញ្ញាណ ក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“ជីវ្ហាបសាទ”។ ម៉្យាងទៀត ជីវ្ហាបសាទនេះមានប្រវែងប្រមាណ២ថ្នាំងដៃមានរូប លក្ខណ:ដូចជាផ្កាឧប្បល[11] ឋិតនៅក្នុងសាច់អណ្តាត កើតឡើងដោយមហាភូតរូបទាំង៤ ឤស្រ័យទៅ តាម អតីតកម្ម ហើយដែលនៅក្នុងនោះមានឤបោធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“ជីវ្ហាបសាទ”។

កាយបសាទ

បុ        តើកាយបសាទដូចម្តេច ?

វិ        ដោយសារកាយបសាទនេះ ភាពឤចស្ទាបបានត្រូវបានដឹង។ ឤស្រ័យដោយការប៉ះទង្គិចរវាងភាព ដែល ឤចស្ទាបបានជាមួយនឹងកាយបសាទនេះ កាយវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ នេះហៅថា“កាយ បសាទ”។ ម៉្យាង ទៀត កាយបសាទនេះឋិតនៅទូទាំងរាងកាយ លើកលែងតែសក់ រោម ក្រចក ធ្មេញ និង កន្លែងដទៃៗទៀត ដែលមិនទទួលនូវការដឹងនេះ កើតឡើងដោយមហាភូតរូបទាំង៤ ឤស្រ័យទៅតាម អតីតកម្ម ហើយដែល នៅក្នុងទីនោះមានបឋវីធាតុជាភាគផ្សំច្រើនជាង ហៅថា“កាយបសាទ”។ រូបារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយានៃវត្ថុ ដែលឤចមើលឃើញ។ សទ្ទារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយា នៃសម្លេង។ គន្ធារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយា នៃក្លិន។ រសារម្មណ៍ជាប្រតិកិរិយានៃរស។ ឥត្ថីភាវ:គឺលក្ខណ:នៃធម្មជាតិដែលជាភេទ ស្រី។ បុរិសភាវ:គឺលក្ខណ:នៃ ធម្មជាតិដែលជាភេទប្រុស ជីវិតិន្ទ្រីយ៍គឺសភាវ:ដែលរក្សាកាយដោយកម្ម។ កាយវិញ្ញត្តិគឺជាកិរិយាផ្លូវ កាយ។ វចីវិញ្ញត្តិគឺជា កិរិយាផ្លូវវាចា។ បរិច្ឆេទរូបគឺជាចន្លោះប្រហោងរវាងរូប។ រូបលហុតាគឺសភាព ស្រាលរបស់រូប។ រូបមុទុតា គឺ សភាពទន់របស់រូប។ រូបកម្មញ្ញតាគឺសភាវ:ដែល គួរ ដល់ការងាររបស់រូប។ សភាវធម៌ទាំងបីនេះ ជាសេចក្តី មិនស្ពឹកស្រពន់របស់រូប។ សភាវ:ធំធាត់កើនឡើង របស់រូបហៅថាឧបចយ: សន្តតិគឺសភាវ:ជាតំណរបស់រូប។ ជាតិរូបគឺការកើតឡើងរបស់ឤរម្មណ៍ដែលជារូប។ ជរតាគឺសភាពចាស់ របស់រូប។ អនិច្ចតាគឺសភាព មិនទៀងរបស់រូប។ ឤហាររូបគឺជីវជាតិសំខាន់ របស់ឤហារ ដែលសត្វបាន ទទួល។ ការលូតលាស់ដែល ឤស្រ័យដោយមហាភូតរូប៤ និងវិញ្ញាណធាតុ ហៅថាហទយរូប។ មហាភូតរូបទាំង៤សម្តែងលក្ខណ: ដោយមិទ្ធរូប។ ឧបាទាយរូបទាំង២៦នេះ និង មហាភូតរូបទាំង៤ បង្កើតបានជារូប៣០[12]។

សេចក្តីផ្សេងគ្នារវាងមហាភូតរូប៤ នឹងឧបាទាយរូប

បុ        តើមហាភូតរូប៤ និងឧបាទាយរូប ខុសគ្នាដូចម្តេច?

វិ        ដោយការឤស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក មហាភូតរូបទាំង៤ក៏កើតឡើង។ ឧបាទាយរូបនឹងកើតឡើងបាន ក៏ ព្រោះឤស្រ័យមហាភូតរូប៤ដែរ តែមហាភូតរូប៤នោះមិនបានឤស្រ័យឧបាទាយរូប ដើម្បីកើតឡើង ទេ។ ហើយឧបាទាយរូបដែលកើតឡើងពីមហាភូតរូប៤នោះ ក៏មិនចំណុះគ្នាទៅវិញទៅមកដែរ។

សេចក្តីឧបមាដូចឈើ៣ដុំ

           មហាភូតរូប៤មានសេចក្តីដែលគួរដឹងឧបមាទៅនឹងព្រនង់៣ដើមដែលឈរជ្រោងគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឧបាទាយរូបទាំងឡាយដែលកើតពីមហាភូតរូបទាំង៤ មានសេចក្តីដែលគួរឧបមាទៅនឹងស្រមោលដែលជះពី ព្រនង់ ទាំង៣ដើម ដែលឈរជ្រោងគ្នាទៅវិញទៅមកនោះ។ នេះជាសភាវ:ផ្សេងគ្នារវាងរូបទាំង២។ ក្នុងទីនេះ យោគីគប្បី ដឹងថា ឧបាទាយរូបទាំង៣០នេះ ចំណែកចេញជា៥ជំពូកគឺ ដោយវិធីនៃការកើតឡើង ដោយ ការរួមជាក្រុម ដោយជាតិ ដោយភាពទីទៃពីគ្នា និងដោយការឯកភាព[13] ។

ឧបាទាយរូបដោយវិធីនៃការកើតឡើង

បុ        ឧបាទាយរូប ដោយវិធីនៃការកើតឡើង យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់កម្មមាន៩គឺ ចក្ខុបសាទ សោតបសាទ ឃានបសាទ ជីវ្ហា បសាទ កាយបសាទ ឥត្ថីភាវ: ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ និងហទយរូប។ ឧបាទាយរូបកើតឡើង ព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ វិញ្ញាណមាន២គឺ កាយវិញ្ញត្តិនិងវចីវិញ្ញត្តិ។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ឧតុ និង វិញ្ញាណ មាន១គឺសទ្ទារម្មណ៍។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យរបស់ឧតុ វិញ្ញាណ និងឤហារ មាន៤គឺ រូបលហុតា រូបមុទុតា រូបកម្មញ្ញតា និងមិទ្ធរូប។ ឧបាទាយរូបកើតឡើងព្រោះហេតុបច្ច័យ៤ មាន ១២គឺ រូបារម្មណ៍ គន្ធារម្មណ៍ រសារម្មណ៍ បរិច្ឆេទរូប ឧបចយរូប សន្តតិរូប ជាតិរូប ឤហាររូប និងមហា ភូតរូប៤។ ឧបាទាយរូប២ គឺជរតានិងអនិច្ចតា មិនមានការកើតឡើងទេ។ ម៉្យាងទៀត ជរតាឤស្រ័យនូវ ជាតិ ហើយ ដោយឤស្រ័យជរតានេះ ទើបមាននូវអនិច្ចតា។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីលក្ខណ:របស់ឧបាទាយ រូបទាំងនេះ ដោយវិធីនៃការកើតឡើងដូច្នេះចុះ។

ឧបាទាយរូបដោយការរួមជាក្រុម(កលាប:)

បុ        ឧបាទាយរូបដោយកលាប: យ៉ាងដូចម្តេច?

វិ        កលាប:៩កើតឡើងដោយកម្ម។ កលាប:៩កើតឡើងដោយចិត្ត។ កលាប:៩កើតឡើងដោយឧតុ។ កលាប: ៣ កើតឡើងដោយឤហារ។

បុ        តើកលាប:៩ ដែលកើតឡើងដោយកម្ម មានអ្វីខ្លះ?

វិ        គឺចក្ខុទសកកលាប: សោតទសកកលាប: ឃានទសកកលាប: កាយទសកកលាប: ជីវ្ហាទសកកលាប: ឥត្ថិន្ទ្រិយទសកកលាប: បុរិសិន្ទ្រិយទសកកលាប: ឤយតនទសកកលាប:(ហទយវត្ថុទសកកលាប:) និង ជីវិតនវកកលាប:។

បុ        តើអ្វីគឺ ចក្ខុទសកកលាប:?

វិ        ធាតុទាំង៤របស់ចក្ខុបសាទ គឺជាសមុដ្ឋានរបស់ចក្ខុទសកកលាប:។ ម៉្យាងទៀត ចក្ខុទសក:នេះប្រកប ដោយមហាភូតរូប៤ ពណ៌ ក្លិន រស ឱជា ជីវិត និងចក្ខុបសាទ។ ចក្ខុទសក:នេះកើតឡើងព្រមគ្នា ហើយ មិនបែកចេញពីគ្នាទេ។ នេះហៅថា“កលាប:” ហើយនេះហៅថា“ចក្ខុទសក:”។         

           ការកើតឡើងរបស់ចក្ខុទសក:នេះ ហៅថា“ជាតិ” សភាពចាស់របស់ចក្ខុទសក:នេះ ហៅថា“ជរតា” ការ បែកធ្លាយរបស់ចក្ខុទសក:នេះ ហៅថា“អនិច្ចតា” សភាវ:ដែលកំណត់ដែនរបស់ចក្ខុទសក:នេះ ហៅថា “បរិច្ឆេទ ធាតុ”។ សភាវធម៌ទាំង៤យ៉ាងហើយនិងកលាប:នេះ កើតឡើងព្រមគ្នា។ ពេលចក្ខុទសក:កើតជរាភាព ចក្ខុទសក: ទី២ក៏កើតឡើង។ ចក្ខុទសក:ទី១-២នេះឯងដែលគប្បីយល់ថាជា“កលាប:”។ ឯការកើតឡើងជាក្រោយ មកទៀត ហៅថា“សន្តតិ”។ សភាវធម៌ទាំង៦នេះកើតឡើងជាមួយគ្នា។ ពេលជរតាតាំងមាំហើយ ចក្ខុទសក:ទី២ក៏ ធ្វើចក្ខុ ទសក:ទី៣ឲ្យកើតឡើង។ ចក្ខុទសក:ទី២-ទី៣នេះហៅថា“កលាប:” ឯការកើតឡើងជាក្រោយមកទៀត ហៅ ថា“សន្តតិ”។ ទសក:ទី១បែករលត់ទៅ ទសក:ទី២ក៏ជរា ទសក:ទី៣ក៏កើតឡើង។ សភាវធម៌ទាំងនេះប្រាកដឡើង ក្នុងខណ:តែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ចក្ខុទសក:កើតឡើងដោយប្រការដូច្នេះឯង គឺមិនមាននរណាឤចនឹងសម្លឹងឃើញ បាននូវចន្លោះនៃការកើតនោះឡើយ ព្រោះកើតលឿនណាស់ រហូតមិនឤចនឹងដឹងបានដោយលោកិយបញ្ញា ឡើយ មានតែព្រះយោគីប៉ុណ្ណោះដែលឤចមើលឃើញការកើតតជាប់ៗគ្នាបានដោយចក្ខុ ប្រៀបដូចជាក្រសែ ទឹកដែល កំពុងហូរ ឬប្រៀបដូចជាអណ្តាតភ្លើងចង្កៀង[14]។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីចក្ខុទសក:ដោយប្រការយ៉ាងនេះ ចុះ។ ដូចគ្នា នេះដែរ ក៏គប្បីយល់ពីសោតទសក: ឃានទសក: ជិវ្ហាទសក: កាយទសក: ឥត្ថិភាវទសក: បុរិសភាវ ទសក: និង ជីវិតនវក: ដោយពិស្តារដូចគ្នានេះចុះ។

បុ        តើកលាប:៩ដែលកើតដោយវិញ្ញាណ ដូចម្តេច?

វិ        គឺសុទ្ធអដ្ឋក: សុទ្ធកាយវិញ្ញត្តិនវក: សុទ្ធវចីវិញ្ញត្តិសត្តក: សុទ្ធលហុតានវក: លហុតាកាយ វិញ្ញត្តិទសក: លហុតាវចីវិញ្ញត្តិអទសក: សុទ្ធចក្ខុនវក: ចក្ខុកាយវិញ្ញត្តិទសក: និងចក្ខុវចីវញ្ញត្តិ អទសក:។

បុ        តើសុទ្ធអដ្ឋក:ដែលកើតឡើងដោយវិញ្ញាណ ដូចម្តេច?

វិ        សុទ្ធអដ្ឋក:គឺធាតុទាំង៤ និងឤរម្មណ៍ដែលឤចមើលឃើញបាន១ ក្លិន១ រស១ និងឱជា១ ដែលឤស្រ័យ នូវធាតុទាំងនោះ។ កលាប:ទាំង៨នេះហៅថា“សុទ្ធអដ្ឋក:”។ ការកើតឡើងនៃរូបទាំងនេះគឺ“ជាតិ” សភាព ចាស់របស់រូបទាំងនេះគឺ“ជរា”។ ការបែកធ្លាយរបស់រូបទាំងនេះគឺ“អនិច្ចតា”។

           សភាវ:ដែលកំណត់ដែនរបស់សភាវ:នេះហៅថា“បរិច្ឆេទធាតុ”។ សភាវធម៌ទាំង៤យ៉ាងនេះ កើតឡើង នៅក្នុងសុទ្ធអដ្ឋក:នេះ។ ពេលកំពុងបែកធ្លាយ សុទ្ធអដ្ឋក:នេះក៏ធ្វើឲ្យសុទ្ធអដ្ឋក:ទី២កើតឡើងព្រមជាមួយនឹងចិត្ត ដួងទី២។ ការបែកធ្លាយរបស់សុទ្ធអដ្ឋក:ទី១ ហើយនិងការកើតឡើងរបស់សុទ្ធអដ្ឋក:ទី២ ប្រាកដឡើងក្នុងខណ: ជាមួយគ្នា[15] ។ ដូចគ្នានេះដែរ ការឈ្វេងយល់អំពីសុទ្ធលហុតានវក: និងសុទ្ធចក្ខុនវក: ក៏គប្បីធ្វើដូចគ្នាចុះ។ កលាប:ទាំង៦នេះ[16] មិនត្រូវបានបែកធ្លាយនៅក្នុងកលាប:ទី១ទេ ហើយក៏មិនបានកើតឡើងនៅក្នុងកលាប:ទី២ ដែរ មិនប្រាកដឡើងនៅពេលជាមួយគ្នាទេ ព្រោះវិញ្ញត្តិទាំង២នេះមិនឤចនឹងកើតឡើងបាននៅចិត្តដួងជាមួយគ្នា បានឡើយ។ ការអធិប្បាយរឿងវិញ្ញត្តិដទៃទៀតក្រៅពីនេះ ក៏គួរគប្បីយល់ទៅតាមអ្វីដែលបានអធិប្បាយរួចពីមុន មក ហើយចុះ។

បុ        តើកលាប:៦ ដែលកើតដោយឧតុ ដូចម្តេច?

វិ        កលាប:៦នោះគឺសុទ្ធអដ្ឋក:១ សុទ្ធសទ្ទនវក:១ សុទ្ធលហុតានវក:១ លហុតាសទ្ទទសក:១ សុទ្ធចក្ខុនវក:១ និងចក្ខុសទ្ទទសក:១។ ចំណែកកលាប:ខាងក្រៅមាន២គឺ សុទ្ធអដ្ឋក:និងសទ្ទនវក:។

បុ        តើកលាប:៣ ដែលកើតដោយឤហារ ដូចម្តេច?

វិ        កលាប:៣នោះគឺ សុទ្ធអដ្ឋក:១ សុទ្ធលហុតានវក:១ សុទ្ធចក្ខុនវក:១។ កលាប:ទាំងឡាយដែលកើត ដោយ ឧតុ ឤហារ សន្តតិ កម្ម និងវត្ថុ គប្បីយល់ថាស្មើគ្នាចុះ។ កលាប:ដែលក្រៅពីនេះ គប្បីយល់ទៅតាមអ្វីដែល បានអធិប្បាយមកពីលើរួចហើយចុះ។ ជីវិតនវក:ដែលជាទិព្វ ឤចនឹងបរិបូណ៌បាននៅក្នុងកាមធាតុ និងឤយតន: នៃអំពើ។ កលាប:៨ដែលបន្តទៅបានក៏ព្រោះមានជីវិត ពោលគឺច្រមុះ អណ្តាត កាយ បុរិស ភាវ: ឬឥត្ថីភាវ: ហើយ កលាប:ទាំង៣[17]ចាប់ផ្តើមឡើងដោយលហុតា និងមិទ្ធ:។ សភាវ:ទាំងអស់នេះ មិន ស្ថិតនៅក្នុងរូបធាតុទេ។ ជីវិត នវក:ដែលជាទិព្វ ជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងអសញ្ញីព្រហ្ម ដែលឤយតន: សម្ជស្ស:ទាំងឡាយមាននៅក្នុងកាយ របស់ព្រហ្មទាំងនោះ។  បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីកលាប:យ៉ាងនេះចុះ។

ឧបាទាយរូបដោយជាតិ

បុ        តើឧបាទាយរូបដោយជាតិ ដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបដោយជាតិគប្បីដឹងបានដោយការដែលបុរសឬស្ត្រីចុះមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃមាតា។ នៅ រយ:ជាដំបូងនោះ ឧបាទាយរូបទាំង៣០រមែងកើតឡើងហើយ[18] គឺវត្ថុទសក:១ កាយទសក:១ ឥត្ថីភាវ ទសក:ឬបុរិសភាវទសក:១។ សំរាប់បុគ្គលដែលមិនមែនជាបុរសឬស្ត្រី មានឧបាទាយរូបតែ២០ប៉ុណ្ណោះ ដែលកើតឡើង[19]គឺ វត្ថុទសក:និងកាយទសក:។

           ពេលកើតនៅក្នុងកាមធាតុ បុរសឬស្ត្រីនឹងប្រកបទៅដោយឥន្ទ្រីយ៍និងឤតយន: ដែលនឹងធ្វើឲ្យញាប់ ញ័រឧបាទាយរូប៧០ ក្នុងខណ:ដែលកើតគឺ បានដល់វត្ថុទសក: កាយទសក: ចក្ខុទសក: សោតទសក: ឃាន ទសក: ជីវ្ហាទសក: ឥត្ថីភាវទសក: ឬបុរិសភាវទសក:។           

           ពេលបុរសឬស្ត្រីដែលខ្វាក់ភ្នែកពីកំណើតកើតនៅក្នុងឋាន:ដ៏ពិបាកនោះ បុគ្គលនោះនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រ

ឧបាទាយរូប៦០នៅខណ:ដែលកើត បានដល់វត្ថុទសក: កាយទសក: សោតទសក: ឃានទសក: ជីវ្ហាទសក: ឥត្ថីភាវ ទសក:ឬបុរិសភាវ:ទសក: តែមិនមានចក្ខុទសក:ទេ។ បុរសឬស្ត្រីដែលថ្លង់ពីកំណើតក៏ដូចគ្នាដែរ គឺកើតតែ រូប៦០ទេនៅខណ:ដែលកើត ដោយមិនមានសោតទសក:កើតឡើងទេ។ បុគ្គលដែលត្រចៀកក៏ថ្លង់និងភ្នែកក៏ខ្វាក់ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៥០នៅខណ:ដែលកើត ពោលគឺ(ឧបាទាយរូបទាំងអស់) លើកលែងតែចក្ខុទសក: និងសោតទសក:ចេញ។ នៅក្នុងឋាន:ដ៏ឤក្រក់ ពោលគឺកាលពីដើមដំបូងនៃក័ល្ប បុគ្គលដែលប្រកបដោយ ឥន្ទ្រីយ៍និងឤយតន: តែមិនមែនទាំងជាភេទបុរសនិងមិនមែនទាំងជាភេទស្ត្រី នៅខណ:ពេលដែលកើតមកនោះ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៦០ ពោលគឺ(រូបទាំងអស់)វៀរលែងតែបុរិសភាវទសក: ឬឥត្ថីភាវទសក:ចេញ។ បុគ្គលដែលមិនមែនទាំងជាភេទបុរសឬភេទស្ត្រីហើយនិងភ្នែកខ្វាក់ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៥០ ពោលគឺ (រូបទាំងអស់) វៀរលែងតែចក្ខុទសក:និងបុរិសភាវ:ឬឥតិភ្ថីវា:ចេញ។ បុគ្គលដែលមិនមែនទាំងជាភេទបុរស ឬភេទ ស្ត្រី ហើយថែមទាំងមានភ្នែកខ្វាក់និងត្រចៀកថ្លង់ផងនោះ នឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៤០ ពោលគឺវត្ថុទសក: កាយទសក: ឃានទសក: និងជីវ្ហាទសក:។ ពួកព្រហ្មនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយរូប៤៩នៅខណ:ដែលកើតគឺ វត្ថុទសក: ចក្ខុទសក: សោតទសក: កាយទសក: និងជីវិតនវក:។ ពួកអសញ្ញីព្រហ្មនឹងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រឧបាទាយ រូប៩នៅខណ:ដែលកើត ពោលគឺជីវិតនវក:។ បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីឧបាទាយរូបដោយជាតិ យ៉ាងនេះចុះ។

ឧបាទាយរូបដោយភាពទីទៃពីគ្នា---កលាប:២ ក្នុងឧបាទាយរូប

បុ        តើឧបាទាយរូប ដោយភាពទីទៃពីគ្នា ដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបទាំងអស់នោះមាន២ជំពូកគឺ ឧបាទាយរូបដែលគ្រោតគ្រាត និងដែលផូរផង់។ ក្នុងទីនេះ ឧបា ទាយរូប១២មានលក្ខណ:គ្រោតគ្រាត ព្រោះជាឧបាទាយរូបដែលឤយតន:ខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ត្រូវ កំណត់ ដោយការប៉ះទង្គិច។ ឧបាទាយរូប១៨ទៀតដែលនៅសល់មានលក្ខណ:ផូរផង់ ព្រោះជា ឧបាទាយ រូបដែល មិនត្រូវកំណត់ដោយការប៉ះទង្គិច។ ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបមាន២ជំពូកទៀតគឺ ឧបាទាយរូប ខាងក្នុង និងឧបាទាយរូបខាងក្រៅ។ ក្នុងទីនេះ ឧបាទាយរូប៥ជាឧបាទាយរូបខាងក្នុង ពីព្រោះបសាទរូប ទាំង៥ គឺ ចក្ខុបសាទនិងបសាទដទៃៗទៀតនោះ ត្រូវកំណត់។ ឯឧបាទាយរូប៣៥ដទៃ ទៀតនោះ ជាឧបាទាយរូបខាងក្រៅ ព្រោះថាឧបាទាយរូបទាំងនោះមិនត្រូវកំណត់ទេ។ ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូប មាន២ជំពូកទៀតគឺ ឥន្ទ្រីយរូប និងអនិន្ទ្រិយីរូប ។ ក្នុងទីនេះ ឧបាទាយរូប៨ជាឥន្ទ្រីយរូប បានដល់បសាទ រូបទាំង៥ ឥត្ថីភាវ: បុរិសភាវ: និងជីវិតិន្ទ្រីយរូប[20] ។ ឧបាទាយរូបទាំងអស់នេះមាន លក្ខណ:ដូច្នេះ ពីព្រោះត្រូវពឹងពាក់ឤស្រ័យ លើគេ។ ឧបាទាយរូប២២ដទៃទៀតនោះជាអនិន្ទ្រីយរូប ព្រោះឧបាទាយរូប ទាំងអស់នោះ មិនពឹងពាក់ ឤស្រ័យលើគេទេ[21] ។

កលាប:៣ ក្នុងឧបាទាយរូប

           ឧបាទាយរូបទាំងអស់ឤចបែងចេញបានជា៣ប្រភេទគឺ ឧបាទាយរូប១ មិនមែនឧបាទាយរូប១ និងឧបា ទាយរូបដែលបាក់បែកហើយ១។ ក្នុងទីនេះ ឧបាទាយរូប៩ជាវេទនា បានដល់ឥន្ទ្រីយ៍រូប៨ ហើយនិងហទយរូប១ ព្រោះថាឧបាទាយរូបទាំងនោះកើតឡើងព្រោះកម្មវិបាក។ ឧបាទាយរូប៩ទាំងអស់នេះគឺ សទ្ទារម្មណ្ម៍ កាយវិញត្តិ វចីវិញត្តិ កាយលហុតា កាយមុទុតា កាយកម្មញ្ញតា រូបជរតា រូបអនិច្ចតា និងមិទ្ធរូប មិនកើតឡើងព្រោះកម្មវិបាក ទេ។ ឧបាទាយរូប១២ដទៃទៀតជារូបដែលឤចបែកធ្លាយបាន ព្រោះថារូបទាំងនោះមានសារ:សំខាន់២យ៉ាង(?)។ ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបមាន៣ប្រភេទគឺ: ដែលឤចមើលឃើញបាននិងមានប្រតិកម្មបាន១ ដែលមិនឤចមើល ឃើញបានតែមានប្រតិកម្មបាន១ និងដែលមិនឤចមើលឃើញបាននិងមិនមានប្រតិកម្ម១[22]។ ក្នុងទីនេះឧបាទាយ រូបដែលឤចមើលឃើញបាននិងមានប្រតិកម្មបាននោះគឺរូបារម្មណ៍ ព្រោះថារូបារម្មណ៍នោះឤចមើលឃើញ បាន និងឤចប៉ះពាល់បាន។ ឧបាទាយរូប១១មិនឤចមើលឃើញបានតែមានប្រតិកម្មបាន។ ឧបាទាយរូបទាំង នោះ គឺ រូបគ្រោតគ្រាត លើកលែងតែរូបារម្មណ៍ចេញ ព្រោះឧបាទាយរូបទាំងនោះមិនឤចនឹងមើលឃើញបានទេ តែឤច ប៉ះពាល់បាន។ ឧបាទាយរូប១៨មិនឤចមើលឃើញបាននិងមិនមានប្រតិកម្មទេ នោះគឺរូបដែលផូរផង់ ទាំងអស់ ព្រោះមិនឤចមើលឃើញបាន ហើយនិងមិនមានប្រតិកម្មទេ។

ឧបាទាយរូប៤ប្រភេទ

           ម៉្យាងទៀត ឧបាទាយរូបទាំងអស់មាន៤ប្រភេទ គឺសភាវរូប រូបរូប លក្ខណ:រូប និងបរិច្ឆេទរូប។ ក្នុងទី នេះ ឧបាទាយរូប១៩ជាសភាវរូប គឺឧបាទាយរូបដែលគ្រោតគ្រាត១២ ឥត្ថីភាវ:១ បុរិសភាវ:១ ជីវិតិន្ទ្រីយ៍១ ឤបោ ធាតុ១ ឤហាររូប១ ហទយវត្ថុ១ និងចក្ខុបសាទ១ ព្រោះថារូបនេះកំណត់(?)។ ឧបាទាយរូប៧ជារូបរូប គឺ កាយវិញ្ញត្តិ១ វចីវិញ្ញត្តិ១ កាយលហុតា១ កាយមុទុតា១ កាយកម្មញ្ញតា១ ឧបច្ចយ:១ សន្តតិនិងសភាវរូប១ ព្រោះ រូបទាំងនោះប្រែប្រួល។ ឧបាទាយរូប៣ជាលក្ខណ:រូប គឺជាតិរូប១ ជរតារូប១ និងអនិច្ចតារូប១ ព្រោះថារូបទាំង នោះជាបច្ច័យ។         ឧបាទាយរូប១ជាបរិច្ឆេទរូប គឺឤកាសធាតុ ព្រោះថាបរិច្ឆេទរូបនោះកំណត់អត្ថន័យកលាប:។ ក្នុងទីនេះ យោគីរមែងកំណត់ភាពទីទៃពីគ្នាដោយសភាវ: មិនមែនដោយវត្ថុដទៃទេ។ បុគ្គលគប្បីឈ្វេងយល់ពី ឧបាទាយរូបដោយភាពទីទៃពីគ្នា ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

ឧបាទាយរូបដោយការឯកភាព

បុ        តើឧបាទាយរូប ដោយការឯកភាពគ្នា ដូចម្តេច?

វិ        ឧបាទាយរូបទាំងអស់ជាតែមួយទេ ព្រោះថាជាអហេតុក: ជាសហេតុក: ជាវិប្បយុត្តអំពីបច្ច័យ ប្រព្រឹត្ត ទៅ ដោយបច្ច័យ ជាសង្ខត: ជាលោកិយ: ជាឤរម្មណ៍របស់ឤសវ: ជាឤរម្មណ៍របស់សំយោជន: ជា ឤរម្មណ៍ របស់គន្ថ: ជាឤរម្មណ៍របស់ឱឃ: ជាឤរម្មណ៍របស់យោគ: ជាឤរម្មណ៍របស់នីវរណ: ជា ឤរម្មណ៍របស់ បរាមាស: ជាឤរម្មណ៍របស់ឧបាទាន ជាឤរម្មណ៍របស់សង្កិលេស ជាអព្យាកតធម៌ មិន មានឤរម្មណ៍ មិនមែនចេតសិក វិប្បយុត្តអំពីចិត្ត មិនមែនជាសហគតដោយសុខ មិនមែនជាសហគត ដោយទុក្ខ ជា សហគតដោយមិនសុខមិនទុក្ខ ជាក្រុមក៏មិនមែន-–មិនមែនជាក្រុមក៏មិនមែនជានេវសេក្ខានាសេក្ខ: ជាមិន ឤចបាក់បែកបានដោយទិដ្ឋិ ឬក៏ដោយសមាធិ។ បុគ្គលគប្បីឈ្វេងយល់ពី លក្ខណ:របស់រូប ដោយការ ឯកភាព ដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“រូបខន្ធ”។

 វេទនាខន្ធ 
បុ        តើអ្វីជា វេទនាខន្ធ?

វិ        ដោយលក្ខណ: វេទនាមានតែមួយទេ ពោលគឺវេទនានេះជាធម្មជាតិដឹងសភាវ:តែតាមផ្លូវចិត្ត ប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឤយតន: វេទនាមាន២គឺ កាយិកវេទនានិងចេតសិកវេទនា។ ដោយសភាវធម៌ វេទនាមាន៣គឺ សុខ វេទនា ទុក្ខវេទនា អទុក្ខមសុខវេទនា[23] ។ បើនិយាយទៅតាមធម៌ វេទនាមាន៤គឺ កុសលវេទនា អកុសលវេទនា វិបាកវេទនា[24] និងកិរិយាវេទនា[25] ។ បើនិយាយដោយឥន្ទ្រីយ៍ វេទនាមាន៥គឺ សុខិន្ទ្រីយ៍ ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ សោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ និងឧបេក្ខិន្ទ្រីយ[26] ។ បើនិយាយដោយធម៌ជំពូកខ្មៅ និង ជំពូកស វេទនាមាន៦គឺ សុខវេទនាមានឤសវ: សុខវេទនាមិនមានឤសវ: ទុក្ខវេទនាមានឤសវ: ទុក្ខ វេទនាមិនមាន ឤសវ: ឧបេក្ខាមានឤសវ: ឧបេក្ខាមិនមានឤសវ:។ បើនិយាយដោយឧបាយ វេទនាមាន ៧គឺ ចក្ខុសម្ជស្សជាវេទនា សោតសម្ជស្សជាវេទនា ឃានសម្ជស្សជាវេទនា ជិវ្ហាសម្ជស្សជាវេទនា កាយ សម្ជស្សជាវេទនា មនោធាតុសម្ជស្សជាវេទនា និងមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ជស្សជាវេទនា។ បើនិយាយ ដោយ ពិស្តារវេទនាមាន១០៨ពោលគឺ វេទនា៦កើតពីតណ្ហា វេទនា៦កើតពីនេក្ខម្ម: វេទនា៦កើតពី តណ្ហាដែល មានទុក្ខ វេទនា៦កើតពីនេក្ខម្ម:ដែលមានទុក្ខ វេទនា៦កើតពីតណ្ហាដែលមានឧបេក្ខា និងវេទនា៦ ដែលកើតពីនេក្ខម្ម:ដែលមានឧបេក្ខា។ ៦គុណនឹង៦ ស្មើនឹង៣៦ ហើយនិងចែកចេញជា៣ កាល(អតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន) វេទនាទាំង៣៦នេះ គុណនឹង៣ ទើបបានជា១០៨។ នេះហៅ ថា “វេទនាខន្ធ”[27] ។

 សញ្ញាខន្ធ 
បុ        តើអ្វីគឺ “សញ្ញាខន្ធ”?

វិ        បើនិយាយដោយលក្ខណ: សញ្ញាមានតែមួយទេ ព្រោះមានតែចិត្តប៉ុណ្ណោះដែលចាប់ដឹងនូវឤរម្មណ៍។ បើ និយាយដោយធម៌ជំពូកខ្មៅនិងជំពូកស សញ្ញាមាន២គឺ សញ្ញាវិបល្លាសនិងសញ្ញាអវិបល្លាស។ បើ និយាយ ដោយអកុសល សញ្ញាមាន៣គឺ រាគសញ្ញា ព្យាបាទសញ្ញា និងវិហិង្សាសញ្ញា។ បើនិយាយ ដោយកុសល សញ្ញាមាន៣គឺ នេក្ខម្មសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា និងអវិហិង្សាសញ្ញា[28]។ បើនិយាយដោយ ការមិនដឹងអំពី ធម្មជាតិសំខាន់របស់ឤយតន: សញ្ញាមាន៤គឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុមិនស្អាតថាជាស្អាត សញ្ញាដែល ឃើញទុក្ខថាជាសុខ សញ្ញាដែលឃើញមិនទៀងថាជាទៀង និងសញ្ញាដែលយល់ថាជាខ្លួន នៅក្នុងវត្ថុដែល មិនមែនខ្លួន។ បើនិយាយដោយការដឹងអំពីធម្មជាតិសំខាន់របស់ឤយតន: សញ្ញាមាន៤ គឺ អសុភសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនិច្ចសញ្ញា និងអនត្តសញ្ញា[29] ។ បើនិយាយតាមព្រះវិន័យ សញ្ញាមាន៥គឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុ មិនស្អាតថាជាស្អាត; សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុមិនស្អាតថាជាវត្ថុមិនស្អាត; សញ្ញាដែល ឃើញវត្ថុស្អាតថាជា ស្អាត; និងសញ្ញាដែលជាវិចិកិច្ឆា[30] ។ បើនិយាយដោយឤរម្មណ៍ សញ្ញាមាន៦គឺ រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធ សញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្វសញ្ញា និងធម្មសញ្ញា[31] ។ បើនិយាយដោយទ្វារ សញ្ញា មាន៧គឺ ចក្ខុសម្ជស្សជា សញ្ញា សោតសម្ជស្សជាសញ្ញា ឃានសម្ជស្សជាសញ្ញា ជិវ្ហាសម្ជស្សជា សញ្ញា កាយសម្ជស្សជាសញ្ញា មនោ សម្ជស្សជាសញ្ញា និងមនោវិញ្ញាណសម្ជស្សជាសញ្ញា។ បុគ្គលគប្បី ឈ្វេងយល់ពីសញ្ញាដែលមានច្រើន ប្រភេទនេះ ដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“សញ្ញាខន្ធ” [32]។

 សង្ខារខន្ធ 
បុ        តើអ្វីគឺ “សង្ខារខន្ធ”?

វិ        សង្ខារខន្ធបានដល់ផស្ស: ចេតនា វិតក្ក: វិចារ: បីតិ សទ្ធា វិរិយ: សតិ សមាធិ បញ្ញា ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ ការល: នូវនីវរណ: អលោភ: អទោស: ហិរិ ឱត្តប្ប: បស្សទ្ធិ ឆន្ទ: អធិមោក្ខ ឧបេក្ខា មនសិការ: លោភ: ទោស: មោហ: មាន: ទិដ្ឋិ ឧទ្ធច្ច: កុក្កច្ច: វិចិកិច្ឆា កោសជ្ជ: អហិរិក: អនោត្តប្ប: និងចេតសិកធម៌ដទៃៗទៀត គឺលើកលែងតែវេទនានិងសញ្ញាហើយនោះ ក្រៅពីនោះគឺសុទ្ធតែជាសង្ខារខន្ធទាំងអស់។

សេចក្តីឧបមា ៣១ចំណុច

           ក្នុងទីនេះ ផស្ស:បានដល់ចិត្តដែលប៉ះទង្គិចឤរម្មណ៍ មានសេចក្តីឧបមាដូចជាពន្លឺព្រះឤទិត្យដែលភ្លឺជះ ទៅលើជញ្ជាំង[33]។ នេះជាសមុដ្ឋានរបស់សញ្ញា។ ចេតនាបានដល់ចលនារបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាចលនារបស់ជើង ឬដូចជារន្ទារសំរាប់ឡើងរបស់ជាងសង់ផ្ទះដូច្នោះដែរ។ ចេតនានេះជាបទដ្ឋានរបស់ទ្វារនិងឤរម្មណ៍។    វិតក្ក:គឺ សកម្មភាពរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាការទន្ទេញធម៌ដោយរត់មាត់។ សញ្ញាគឺជាបទដ្ឋានរបស់វិតក្ក:។ វិចារ: គឺការ ពិចារណាឤរម្មណ៍តាមផ្លូវចិត្ត ប្រៀបដូចជាការនឹកគិតដែលតាមដានន័យសេចក្តី។ វិតក្ក:ជាបទដ្ឋានរបស់វិចារ:។

           បីតិគឺសេចក្តីត្រេកអររបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលបាននូវវត្ថុអ្វីម៉្យាង។ សេចក្តីត្រេកអរខ្លាំង ជា បទដ្ឋានរបស់ចិត្ត។ សទ្ធាគឺសេចក្តីបរិសុទ្ធរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាបុគ្គលធ្វើទឹកឲ្យស្អាតបរិសុទ្ធដោយសូត្រវេទមន្ត គាថា។ អង្គ៤របស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល[34] គឺជាបទដ្ឋានរបស់សទ្ធា។ វិរិយ:គឺភាពរឹងប៉ឹងរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាគោ ដែលកំពុងទាញសម្ភារ:ដែលធ្ងន់។ សង្វេគវត្ថុទាំង៨[35]ជាបទដ្ឋានរបស់វិរិយ:។ សតិគឺការគ្រប់គ្រងរក្សាចិត្ត ប្រៀប ដូចជាប្រេងលាបដែលការពារបាត្រ។ សតិបដ្ឋាន៤ជាបទដ្ឋានរបស់សតិ។ សមាធិគឺសេចក្តីតាំងចិត្តតែមួយ ប្រៀប ដូចប្រទីបខាងក្រោយរាជវាំង។ ឈាន៤ជាបទដ្ឋានរបស់សមាធិ។ បញ្ញាគឺការឃើញដោយចិត្ត ប្រៀបដូចបុគ្គល ដែលមានភ្នែកទាំងគូ[36] ។ អរិសច្ច:៤ជាបទដ្ឋានរបស់បញ្ញា។ ជីវិតិន្ទ្រីយ៍គឺធម៌ដែលប្រាសចាករូប។ នេះគឺជីវិត ឧបមាដូចជាទឹកដែលចិញ្ចឹមឈូក[37] ។ នាមនិងរូបជាបទដ្ឋានរបស់ជីវិតិន្ទ្រីយ៍។ ការលះនីវរណ: គឺការរួចរំដោះពី សេចក្តីឤក្រក់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចបុគ្គលដែលប្រាថ្នាឲ្យជីវិតមានសេចក្តីសុខតែងគេចឲ្យផុតពីថ្នាំពុល[38]។ ការ ចម្រើនឈានទាំង៤ជាបទដ្ឋានរបស់ការលះនីវរណ:។ អលោភ:គឺការកំចាត់ឧបាទានចេញឲ្យផុតពីចិត្ត ប្រៀបដូច បុគ្គលកំចាត់នូវវត្ថុដែលធ្វើទារុណកម្មដល់ខ្លួនគេ។ នេក្ខម្ម:ជាបទដ្ឋានរបស់អលោភ:។ អទោស: គឺសភាវ:របស់ ចិត្តដែលមិនក្រោធ ប្រៀបដូចជាស្បែករបស់សត្វឆ្មា[39] ។ អប្បមញ្ញា៤ជាបទដ្ឋានរបស់អទោស:។ ហិរិ គឺសេចក្តី ខ្មាសបាបរបស់បុគ្គលម្នាក់ដែលនឹងធ្វើខុស ប្រៀបដូចបុគ្គលដែលខ្ពើមឧច្ចារ:និងបស្សាវ:[40] ។ ការគោរពខ្លួនឯងជា បទដ្ឋានរបស់ហិរិ។ ឱត្តប្ប:គឺការខ្លាចបាបដែលខ្លួននឹងធ្វើខុស ប្រៀបដូចជាការខ្លាចអ្នកដែលមានសក្តិ៍ធំជាងខ្លួន។ ការគោរពអ្នកដទៃជាបទដ្ឋានរបស់ឱត្តប្ប:[41] ។ បស្សទ្ធិគឺការរំងាប់នូវសេចក្តីរំភើបរបស់ចិត្តប្រៀបដូចជាការងូតទឹក ត្រជាក់នៅរដូវក្តៅ។ បីតិជាបទដ្ឋានរបស់បស្សទ្ធិ។ ឆន្ទ:គឺសេចក្តីប្រាថ្នាធ្វើអំពើល្អ ប្រៀបដូចអ្នកមានសទ្ធា ក្នុងការ បរិច្ចាគទាន។ ឥទ្ធិបាទ៤ជាបទដ្ឋានរបស់ឆន្ទ:។             អធិមោក្ខគឺការជឿស៊ប់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាក្រសែទឹក ដែលហូរ ពីទីខ្ពស់ទៅរកកន្លែងទាប[42] ។ វិតក្ក: វិចារ: ជាបទដ្ឋានរបស់អធិមោក្ខ។ ឧបេក្ខាគឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនរេរាទៅ មក ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលកំពុងលើកជញ្ជីង[43]។ វិរិយ:និងសភាវធម៌ដទៃៗទៀត ជាបទដ្ឋានរបស់ ឧបេក្ខា។ មនសិការ:គឺការធ្វើចិត្តឲ្យមានរបៀបរៀបរយ ប្រៀបដូចជាអ្នកកាច់ចង្កូតនាវា។ ទាំងកុសលនិងអកុសល ជា បទដ្ឋានរបស់មនសិការ:។ លោភ:គឺសេចក្តីអែបស្និទ្ធរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាសត្វក្ងាន។ រូបរាងជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីប្រាថ្នា ជាបទដ្ឋានរបស់លោភ:។ ទោស:គឺសេចក្តីរញ្ផួយរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាពស់មានពិសដែលត្រូវ គេធ្វើឲ្យក្រោធ[44] ។ កោធវត្ថុទាំង១០ជាបទដ្ឋានរបស់ទោស:។ មោហ:គឺសេចក្តីងងឹតរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាមនុស្ស ដែលមិនមានភ្នែក[45]។ វិបល្លាស៤ជាបទដ្ឋានរបស់មោហ:។ មាន:គឺសេចក្តីប្រកាន់ខ្លួនរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចមនុស្ស ២នាក់កំពុងវាយគ្នា។ ធម៌ទាំង៣ប្រភេទជាបទដ្ឋានរបស់មាន:។         ទិដ្ឋិគឺសេចក្តីងប់ងុលរបស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជា មនុស្សភ្នែកខ្វាក់ដែលស្ទាបសត្វដំរី[46]។ ការមិនយកចិត្តទុកដាក់ដល់សម្លេងរបស់បុគ្គលដទៃជាបទដ្ឋានរបស់ទិដ្ឋិ។

           ឧទ្ធច្ច:គឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនស្ងប់ ប្រៀបដូចជាទឹកដែលកំពុងពុះ។ ការខ្វាយខ្វល់ជាបទដ្ឋានរបស់ ឧទ្ធច្ច:។ កុក្កុច្ច:គឺសេចក្តីស្ពឹកស្រពន់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាភាពស្មោកគ្រោក។ ការបាត់បង់សេចក្តីល្អ ដោយហេតុមកពីការប្រព្រឹត្តិអំពើឤក្រក់ជាបទដ្ឋានរបស់កុក្កុច្ច:។ វិចិកិច្ឆាគឺសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយរបស់ចិត្តនៅក្នុង ឤរម្មណ៍ផ្សេងៗប្រៀបដូចជាអ្នកទេសចរដែលទៅកាន់កន្លែងឆ្ងាយហើយវង្វេងនៅត្រង់ផ្លូវបែកជាពីរ[47]។ ការមាន មនសិការ:ខុសជាបទដ្ឋានរបស់វិចិកិច្ឆា។ កោសជ្ជ:គឺសេចក្តីមិនយកចិត្តទុកដាក់របស់ចិត្ត ប្រៀបដូចជាពស់  ដែល ចាំសីលអត់ឤហារ។ កោសជ្ជវត្ថុ៨ជាបទដ្ឋានរបស់កោសជ្ជ:។ អហិរិក:គឺសភាវ:របស់ចិត្តដែលមិនខ្មាស ដល់ការ ប្រព្រឹត្តិអំពើឤក្រក់ ប្រៀបដូចជាមនុស្សចណ្ឌាល។ សេចក្តីមិនគោរពជាបទដ្ឋានរបស់អហិរិក:។ អនោត្តប្ប: គឺ សេចក្តីមិនខ្លាចបាបរបស់ចិត្តក្នុងការប្រព្រឹត្តិឤក្រក់ ប្រៀបដូចជាព្រះរាជាកំណាច។ ការមិនមានគារវតា៦ប្រការ ជាបទដ្ឋានរបស់អនោត្តប្ប:។ សភាវ:ទាំងអស់នេះហៅថា“សង្ខារខន្ធ”។

 វិញ្ញាណខន្ធ 
បុ        តើអ្វីគឺ “វិញ្ញាណខន្ធ”?

វិ        វិញ្ញាណខន្ធគឺ ចក្ខុវិញ្ញាណ សោតវិញ្ញាណ ឃានវិញ្ញាណ ជិវ្ហាវិញ្ញាណ កាយវិញ្ញាណ មនោធាតុ និង មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ក្នុងទីនេះ ចក្ខុវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងរូបដោយឤស្រ័យភ្នែក។ នេះហៅថា “ចក្ខុ វិញ្ញាណ”។សោតវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងសម្លេងដោយឤស្រ័យត្រចៀក។ នេះហៅថា“សោតវិញ្ញាណ”។ ឃានវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹងក្លិនដោយឤស្រ័យច្រមុះ។ នេះហៅថា“ឃានវិញ្ញាណ”។ ជិវ្ហាវិញ្ញាណគឺការ ស្គាល់ ដឹងរសដោយឤស្រ័យអណ្តាត។ នេះហៅថា“ជិវ្ហាវិញ្ញាណ”។ កាយវិញ្ញាណគឺការស្គាល់ដឹង ការ ប៉ះពាល់ ដោយឤស្រ័យកាយ។ នេះហៅថា“កាយវិញ្ញាណ”។ មនោធាតុឤស្រ័យបញ្ចទ្វារាវជ្ជ: និងការ ទទួលឤរម្មណ៍ ដែលគួរឲ្យប្រាថ្នានិងមិនគួរឲ្យប្រាថ្នា។ ការស្គាល់ដឹង(មានស្គាល់ដឹងរូបជាដើម) ភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីវិញ្ញាណទាំង៥នេះ ហៅថាមនោធាតុ។ វិញ្ញាណដែលក្រៅពីវិញ្ញាណទាំង៦ប្រភេទនេះ ហៅថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ វិញ្ញាណទាំង៧នេះ បណ្ឌិតគប្បីយល់ដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយវត្ថារម្មណ៍[48] ដោយឤរម្មណ៍ និង ដោយសភាវធម៌។

ដោយវត្ថារម្មណ៍[49]

បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយវត្ថារម្មណ៍ដូចម្តេច?

វិ        បញ្ចវិញ្ញាណមានសភាវ:ខុសគ្នា ដោយវត្ថុនិងដោយឤរម្មណ៍។ មនោធាតុនិងមនោវិញ្ញាណធាតុមាន លក្ខណ:តែមួយដោយវត្ថុ។ បញ្ចវិញ្ញាណជាឤរម្មណ៍របស់មនោធាតុ។ ឆវិញ្ញាណជាឤរម្មណ៍ របស់ មនោវិញ្ញាណធាតុ។ បញ្ចវិញ្ញាណ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយឤយតន:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយ ឤរម្មណ៍គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ។ មនោធាតុ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយឤយតន:គឺជា ផ្នែកខាង ក្រៅ; ដោយឤរម្មណ៍គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ។ មនោវិញ្ញាណធាតុ ដោយសភាវ:គឺជាផ្នែកខាងក្នុង; ដោយ ឤយតន:គឺជាផ្នែកខាងក្រៅ; ដោយឤរម្មណ៍គឺទាំងជាផ្នែកខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។សំរាប់វិញ្ញាណ ទាំង៦ ឤយតន:និងឤរម្មណ៍មានមកពីអតីត។ សំរាប់មនោវិញ្ញាណធាតុ ការកឡើងនូវឤយតន:រមែង ប្រាកដ ឡើងក្នុងខណ:គិត។ មិនមានឤរម្មណ៍របស់ឤយតន:នៅក្នុងអរូបភូមិទេ ព្រោះថាឤយតន:ត្រូវ កើតឡើង មុន។ ការយល់ដឹងពីវិញ្ញាណដោយវត្ថារម្មណ៍ មានប្រការដូច្នេះ។

ដោយឤរម្មណ៍

បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយឤរម្មណ៍ដូចម្តេច?

វិ        វិញ្ញាណនីមួយៗនៃវិញ្ញាណទាំង៥មានដែនកំណត់របស់ខ្លួន។ វិញ្ញាណទាំងនេះមិនមែនកើតឡើង ដោយ សារវិញ្ញាណណានីមួយទេ។ វិញ្ញាណទាំងនេះមិនបានកើតមុនកើតក្រោយគ្នាទេ គឺកើតព្រមគ្នា តែម្តង ហើយ ក៏មិនកើតដោយឡែកៗពីគ្នាដែរ។ សភាវ:ទាំងអស់មិនឤចដឹងបានទេតាមរយ:បញ្ច វិញ្ញាណនេះ ពោលគឺ មានតែការកើតឡើងជាដំបូងប៉ុណ្ណោះដែលឤចត្រូវដឹងបាន។ សភាវ:ទាំងអស់ មិនឤចដឹងបាន ទេតាមរយ: មនោធាតុ ពោលគឺមានតែសភាវ:ណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចិត្តតែប៉ុណ្ណោះ ដែលឤចត្រូវដឹង បាន។ មិនមាន ការតាំងឡើងនូវឥរិយាបទទេតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ: ជវន:ទើបមានការ តាំងនៅ។ មិនមាន ការតម្កល់ឲ្យជាប់របស់កាយកម្មនិងវចីកម្មទេតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ (គឺទាល់តែតាមរយ: ជវន: ទើបកាយកម្ម និងវចីកម្មតម្កល់ជាប់)។ សភាវ:ធម៌ដែលជាកុសលនិងអកុសល មិនឤចតម្កល់ ឲ្យជាប់បានទេតាមរយ: ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ជវន:ទើបមានការតាំងនៅ។ បុគ្គល មិនឤចចូល និងចេញពីសមាធិបានទេ តាមរយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ជវន:ទើបឤចចូល សមាធិបាន និងមាន ការស្ងប់ឤរម្មណ៍បាន ដោយការផ្ចាញ់សភាវ:ធម៌ដែលជាសត្រូវទាំងឡាយ។ មិន មានវត្ថុអ្វីដែលជា ហេតុឲ្យរលត់ឬកើតទេតាម រយ:ឆវិញ្ញាណ គឺទាល់តែតាមរយ:ការផ្ចាញ់សភាវធម៌ ដែលជាសត្រូវ ទាំងឡាយ ទើបការរលត់និងការកើត មានឡើង។ មនោវិញ្ញាណធាតុកើតឡើងព្រោះ វិបាក។ បុគ្គលមិន ដេក មិនភ្ញាក់ ឬយល់សប្តិ៍តាមរយ: ឆវិញ្ញាណទេ គឺទាល់តែមិនតាមរយ:ឆវិញ្ញាណ ទើបដេកលក់។ តាម រយ:ពន្លឺដែលល្អិតល្អទើបបុគ្គលភ្ញាក់។ តាមរយ:ជវន:ទើបបុគ្គលយល់សប្តិ៍។ បុគ្គលគប្បីដឹងពីវិញ្ញាណ ដោយឤរម្មណ៍ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

ដោយសភាវធម៌

បុ        តើការយល់ពីវិញ្ញាណដោយសភាវធម៌ដូចម្តេច?

វិ        បញ្ចវិញ្ញាណនៅជាមួយនឹងវិតក្ក:វិចារ:។ មនោធាតុនៅជាមួយនឹងវិតក្ក:វិចារ:។ មនោវិញ្ញាណធាតុនៅជា មួយវិតក្ក:វិចារ: ឬមិននៅជាមួយវិតក្ក: និងនៅជាមួយតែវិចារ: ឬមិននៅជាមួយទាំងវិតក្ក:និងវិចារ:។ បញ្ចវិញ្ញាណធ្វើការចូលជាមួយឧបេក្ខា។ កាយវិញ្ញាណធ្វើការចូលជាមួយសុខឬជាមួយទុក្ខ។ មនោ វិញ្ញាណ ធាតុធ្វើការចូលជាមួយបីតិ ឬជាមួយទុក្ខ ឬជាមួយឧបេក្ខា។ បញ្ចវិញ្ញាណជាវិបាក។ មនោធាតុ ជាវិបាក ឬជា ឧបាយ។ មនោវិញ្ញាណធាតុជាកុសល ឬជាអកុសល ឬជាវិបាក ឬជាឧបាយ។ ឆវិញ្ញាណ មិនឤចកើត ឡើងដោយប្រាសចាកបច្ច័យទេ។ ឆវិញ្ញាណជាលោកិយសភាវ: ជាឤសវ: ជាគន្ថ: ជា សំយោជន: ជាឱឃ: ជានីវរណ: ជាបរាមាស: ជាឧបាទាន ជាកិលេស មិនឤចកំចាត់បានដោយការ ឃើញ ឬដោយសមាធិទេ។ ឆវិញ្ញាណនេះ“ជាក្រុម”ក៏មិនមែន ឬ“មិនមែនជាក្រុម”ក៏មិនមែន ជានេវសេក្ខានាសេក្ខា ជាសំយោជន: របស់កាមភូមិ មិនបានតាំងជាប់ហើយនិងមិនមែនជាយានជំនិះ។ មនោវិញ្ញាណធាតុនោះ មានការបាក់បែក ជាធម្មជាតិ។ បុគ្គលគប្បីស្វែងយល់សេចក្តីផ្សេងគ្នានៃវិញ្ញាណ ដោយសភាវធម៌ដូច្នេះ ចុះ។ នេះហៅថា “វិញ្ញាណខន្ធ”។ បុគ្គលគប្បីយល់ពី“ខន្ធ៥” យ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលគប្បីស្វែង យល់ពីគុណ លក្ខណ:របស់ខន្ធ៥ដោយវិធី៤យ៉ាងគឺ: ដោយអត្ថន័យ របស់ពាក្យ ដោយលក្ខណ: ដោយការចែក ញែក និងដោយការសង្គ្រោះ[50]។

ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ

បុ        តើការយល់ពីខន្ធ ៥ “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច?

វិ        រូបារម្មណ៍បានដល់វត្ថុដែលឤចមើលឃើញ។ វេទនាបានដល់ការសោយឤរម្មណ៍។ សង្ខារបានដល់ការ ធ្វើការ។ វិញ្ញាណបានដល់ការដឹងខ្លួន។ ខន្ធបានដល់ប្រភេទនិងក្រុម។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីខន្ធ “ដោយអត្ថ ន័យរបស់ពាក្យ” ដូច្នេះចុះ[51] ។

ដោយលក្ខណ:

បុ        តើការយល់ពីខន្ធ៥ “ដោយលក្ខណ:” ដូចម្តេច?

វិ        ប្រៀបដូចជាបន្លាអញ្ចឹងដែរ ឧបាទាយរូបគឺជាលក្ខណ:របស់រូប។ មហាភូតរូបទាំង៤ជាបទដ្ឋាន។ លក្ខណ: របស់វេទនាគឺការទទួលឤរម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាការមិនពេញចិត្តនឹងមនុស្សុដែលកើតឃ្លង់ អញ្ចឹងហើយ វេទនានេះមានផស្ស:ជាបទដ្ឋាន។ ការឧបត្ថម្ភជាលក្ខណ:របស់សញ្ញា ប្រៀបដូចជារូបភាព នឹងមានផស្ស: ជាបទដ្ឋាន។លក្ខណ:របស់សង្ខារគឺឯកភាព ប្រៀបដូចជាការវិលរបស់កង់រទេះ និងមានផស្ស:ជាបទដ្ឋាន។ លក្ខណ:របស់វិញ្ញាណគឺការដឹង ប្រៀបដូចការដឹងរសជាតិ ដោយមាននាម និងរូបជាបទដ្ឋាន។ បុគ្គលគប្បី យល់ពីខន្ធ៥ “ដោយលក្ខណ:” ដូច្នេះចុះ។

ដោយការចែកញែក

បុ        តើការយល់ពីខន្ធ៥ “ដោយការចែកញែក” ដូចម្តេច?

វិ        ខន្ធចែកញែកចេញជា៣យ៉ាងគឺ ខន្ធ៥ ឧបាទានខន្ធ៥ និងធម្មខន្ធ៥[52] ។ ក្នុងទីនេះ ខន្ធ៥គឺសង្ខតធម៌ ទាំងអស់។ ឧបាទានខន្ធ៥គឺឤសវធម៌ទាំងអស់។ ធម្មខន្ធ៥គឺសីលខន្ធ សមាធិខន្ធ បញ្ញាខន្ធ វិមុត្តិខន្ធ និង វិមុត្តិញាណទស្សនខន្ធ[53]។ ក្នុងទីនេះ ខន្ធបានដល់ខន្ធ៥។

ដោយការសង្គ្រោះ(ការរាប់បញ្ចូល)

បុ        តើការយល់ពីខន្ធ៥ “ដោយការសង្គ្រោះ” យ៉ាងណា?

វិ        ការសង្គ្រោះមាន៣ គឺឤយតន:សង្គ្រោះ ធាតុសង្គ្រោះ និងសច្ចសង្គ្រោះ។ ក្នុងទីនេះ រូបខន្ធសង្គ្រោះចូល ក្នុងឤយតន:១១។ ខន្ធ៣សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មាយតន:។ វិញ្ញាណខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងមនាយតន:។ រូប ខន្ធ សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ១១។ ខន្ធ៣សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មធាតុ។ វិញ្ញាណខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ៧។ សីលខន្ធ សមាធិខន្ធ បញ្ញាខន្ធ និងវិមុត្តិញាណទស្សន: សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មាយតន: មនាយតន: ធម្មា ធាតុ និង មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ខន្ធ៥សង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:ក៏បាន ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច: ក៏បាន។ បច្ចុបាទានខន្ធសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:និងសមុទយសច្ច:។ សីលខន្ធ សមាធិខន្ធ និងបញ្ញាខន្ធ សង្គ្រោះ ចូលក្នុងមគ្គសច្ច:។ វិមុត្តិខន្ធមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។វិមុត្តិញាណទស្សនខន្ធសង្គ្រោះ ចូលក្នុង ទុក្ខសច្ច:។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:។ សភាវ ធម៌ជំពូក ខ្លះសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច:។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូល ក្នុងអរិយសច្ច: តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ។ សភាវធម៌ជំពូកខ្លះសង្គ្រោះចូលទាំងក្នុងអរិយសច្ច:ទាំងក្នុង ខន្ធ។ សភាវធម៌ ជំពូកខ្លះមិនសង្គ្រោះចូលទាំងក្នុងអរិយសច្ច:ទាំងក្នុងខន្ធ។ ក្នុងទីនេះ រូបដែលសម្បយុត្ត ជាមួយឥន្ទ្រីយ៍ មិន សម្បយុត្តជាមួយមគ្គទេ(?)។ ផលនៃសន្តោសសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ តែមិនសង្គ្រោះ ចូលក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។ និព្វានសង្គ្រោះចូលក្នុងអរិយសច្ច: តែមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធទេ។ អរិយសច្ច:៣ សង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធនិងក្នុង អរិយសច្ច:។ ការវៀរចាកមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធនិងក្នុងអរិយសច្ច:ទេ។ បុគ្គលគប្បីដឹងពីឧបាយនៃការ យល់ពីរឿងខន្ធ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“ខន្ធឧបាយ”។

ចប់ ខន្ធឧបាយ

 ឤយតនឧបាយ 
បុ        តើឤយតនឧបាយដូម្តេច ?

វិ        ឤយតន:ខាងក្នុងនិងខាងក្រៅមាន១២ប្រការគឺ ចក្ខុបសាទ រូបារម្មណ៍ សោតបសាទ សទ្ទារម្មណ៍ ឃានបសាទ គន្ធារម្មណ៍ ជិវ្ហាបសាទ រសារម្មណ៍ កាយបសាទ ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ មនាយតន: ធម្មារម្មណ៍[54]។

           ក្នុងទីនេះ ចក្ខុបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹង បុគ្គលឃើញរូបដោយចក្ខុបសាទនេះ។ រូបារម្មណ៍ជារូបធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃចក្ខុ។ សោតបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹង បុគ្គលបានឮសម្លេងដោយសោតបសាទនេះ។ សទ្ទារម្មណ៍ ជា សទ្ទាធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃសោត:។ ឃានបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹង បុគ្គលដឹងក្លិនដោយឃានបសាទនេះ។ គន្ធា រម្មណ៍ជាគន្ធធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃឃាន:។ ជិវ្ហាបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹងបុគ្គលដឹងរសជាតិដោយជិវ្ហាបសាទ នេះ។ រសារម្មណ៍ជារសាធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃជិវ្ហា។ កាយបសាទជាធាតុសំរាប់ដឹង បុគ្គលដឹងស្អាត ល្អ ទន់ភ្លន់ (ហើយ ដទៃៗទៀត) ដោយកាយបសាទនេះ។ ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍គឺជាភាពរឹង ភាពទន់ ភាពត្រជាក់ និងភាពក្តៅនៃ បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ។ នេះជាវិស័យនៃកាយ។ មនាយតន:ជាធាតុរបស់វិញ្ញាណទាំង ៧។ ធម្មធាតុ ប្រកបដោយអរូបខន្ធ៣ សុខុមរូប១៨ និងនិព្វាន។ សភាវធម៌ទាំងនេះជាឤយតន:ខាងក្នុង និងខាង ក្រៅ១២។ ម៉្យាង ទៀត ឤយតន:ខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ១២នេះ គប្បីយល់ដឹងបានដោយលក្ខណ:សម្បត្តិវិសេស៥ យ៉ាងគឺ ដោយ អត្ថន័យរបស់ពាក្យ ដោយដែនកំណត់ ដោយបច្ច័យ ដោយការកើតឡើងនៃវីថី ដោយ ចំណែក និង ដោយការសង្គ្រោះ[55]។

ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ

បុ        ឤយតន:១២ “ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូចម្តេច?

វិ        ចក្ខុបានដល់ការឃើញ រូបារម្មណ៍បានដល់ការប្រាកដ។ សោត:បានដល់ការស្តាប់ សទ្ទ:បានដល់ សម្លេង។ ឃាន:បានដល់ការស្រូបក្លិន គន្ធ:បានដល់ក្លិន។ ជិវ្ហាបានដល់ការភ្លក្ស រស:បានដល់រសជាតិ។ កាយ:បាន ដល់ការពិសោធន៍ ផោដ្ឋព្វ:បានដល់ការប៉ះពាល់។ មនោបានដល់ការដឹង ធម្មារម្មណ៍បាន ដល់វត្ថុគ្មាន ជីវ:(និជ្ផីវ:) ឤយតន:គឺជាផ្លូវចូលទៅអរូប ទីកន្លែង ហើយនិងកន្លែងឈប់សំរាក។ បុគ្គល គប្បីស្វែងយល់ពី ឤយតន: ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ” ដូច្នេះចុះ។

ដោយដែនកំណត់

បុ        តើឤយតន: ១២ “ដោយដែនកំណត់” ដូចម្តេច?

វិ        ភ្នែកនិងត្រចៀក មិនឈោងចាប់ឤម្មណ៍ទេ។ ច្រមុះ អណ្តាត និងកាយ ឈោងចាប់ឤរម្មណ៍។ មនោ នៅ រួមជាមួយនឹងឤរម្មណ៍។ គ្រូឤចារ្យខ្លះលោកពោលថា ត្រចៀកឈោងចាប់ឤរម្មណ៍ ព្រោះថាបើ សិនមាន វត្ថុរារាំងណាមួយមកនៅជិត បុគ្គលក៏មិនឤចឮសម្លេងឡើយ ប្រៀបដូចជាការប្រកបពាក្យ ខុស។ ហើយ ម៉្យាងទៀត គ្រូឤចារ្យខ្លះលោកពោលថា តាមសភាវ: ភ្នែកឈោងចាប់នូវឤរម្មណ៍ ព្រោះ ថាបុគ្គលមិនឤច នឹងមើលឃើញផ្នែកម្ខាងទៀតរបស់កំផែងបានទេ។ បុគ្គលគប្បីស្វែងយល់ពីឤយតន: ដោយដែនកំណត់” ដូច្នេះចុះ។

ដោយបច្ច័យ

បុ        តើឤយតន:១២ “ដោយបច្ច័យ” ដូចម្តេច?

វិ        ព្រោះឤស្រ័យភ្នែក រូបារម្មណ៍ ពន្លឺ និងមនសិការ ចក្ខុវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ក្នុងទីនេះ ចក្ខុមានការទាក់ ទងទៅនឹងការកើតឡើងរបស់ចក្ខុវិញ្ញាណ៤ប្រការគឺ បុរេជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ ឥន្ទ្រីយបច្ច័យ និង អត្ថិបច្ច័យ។ រូបារម្មណ៍មានទាក់ទងជាមួយនឹងចក្ខុវិញ្ញាណដោយប្រការ៣គឺ បច្ឆាជាតបច្ច័យ ឤរម្មណ៍ បច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ ពន្លឺមានការទាក់ទង៣ប្រការ គឺបុរេជាតបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ មនសិការមានការទាក់ទង២ប្រការ គឺអនន្តរបច្ច័យ និងនត្ថិបច្ច័យ។

           ព្រោះឤស្រ័យត្រចៀក សម្លេង រន្ធត្រចៀក និងមនសិការ សោតវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ បុគ្គលគប្បី យល់ដឹងពីភាពផ្សេងគ្នានៃបច្ច័យ ដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ ព្រោះឤស្រ័យច្រមុះ ក្លិន ឤកាស និងមនសិការ ឃានវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះឤស្រ័យអណ្តាត រស ទឹក និងមនសិការ ជិវ្ហាវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះ ឤស្រ័យកាយ ផោដ្ឋព្វ: និងមនសិការ កាយវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ ព្រោះឤស្រ័យមនោ ធម្មារម្មណ៍ ភវង្គ: និង មនសិការ មនោវិញ្ញាណក៏កើតឡើង។ (វគ្គជាបន្តទៅនេះ ដើមច្បាប់ ភាសាចិនមិនច្បាស់ ឯភាសាអង់គ្លេសដែល ប្រែមកមានដូចខាងក្រោម[56]  )……………………

           សមាធិគឺការដម្កល់ចិត្តចំពោះឤរម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាពន្លឺដូច្នោះដែរ។ មនសិការ:គឺមនោទ្វារាវជ្ជន:។ វិញ្ញាណគឺជវន:។ ក្នុងទីនេះ មនោ ជានិស្សយបច្ច័យដល់មនោវិញ្ញាណ។ ធម្មារម្មណ៍ ជាឤរម្មណបច្ច័យ។ ភវង្គ: ជានិស្សយបច្ច័យ។ មនសិការមានបច្ច័យ២គឺ អនន្តរបច្ច័យ និងអត្ថិបច្ច័យ។ បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីឤយតន: ដោយបច្ច័យ” ដូច្នេះចុះ។

ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ

បុ        តើឤយតន: ១២ “ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ” ដូចម្តេច?

វិ        មានឤរម្មណ៍៣ប្រភេទដែលសម្រេចនៅឯចក្ខុទ្វារ គឺអតិមហន្តារម្មណ៍ មហន្តារម្មណ៍ និងបរិត្តារម្មណ៍។ បណ្តាឤរម្មណ៍ទាំងនេះ អតិមហន្តារម្មណ៍កើតគ្រប់៧ដង និងកើតតែក្នុងអវិចីមហានរកទេ។ បន្ទាប់ពី ការរំញោចនៃភវង្គ:ហើយ ឤវជ្ជន: វិចក្ខណ: សម្បដិច្ឆន: សន្តីរណ: វោដ្ឋព្វន: ជវន: ហើយនិង តទាលម្ភន: ក៏តាមមកជាបន្ទាប់។   

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងសរសៃអំបោះ

           ក្នុងទីនេះ ភវង្គ:គឺជាឥន្ទ្រីយ៍របស់ភព ប្រៀបដូចជាការហូតនូវសរសៃអំបោះ[57]។ ឤវជ្ជន:កើតឡើង ដោយឤស្រ័យរូបារម្មណ៍ជាបច្ច័យនៅឯចក្ខុទ្វារ។ ពេលរូបារម្មណ៍ចូលទៅដល់វិស័យនៃការឃើញហើយ ភវង្គ:ក៏ ញោចឡើង ហើយក៏បន្តដោយចក្ខុទ្វារាវជ្ជន:។ ឤវជ្ជន:ដែលឤស្រ័យចក្ខុនោះក៏បន្តដោយវិចក្ខណ:។ សម្បដិច្ឆន: ដែលជាការទទួលឤរម្មណ៍ក្នុងន័យជាការពិសោធន៍ ក៏តាមមកជាបន្ទាប់។ សន្តីរណ: ដែលជាការត្រួតពិនិត្យ ឤរម្មណ៍ ក៏តាមមកបន្ត។ បន្ទាប់ពីនោះមក វោដ្ឋព្វន:ក្នុងន័យនៃការយល់ ក៏តាមមកជាបន្ត។ វោដ្ឋព្វន:ដំណើរការ តទៅទៀត ហើយក៏តាមមកដោយជវន: ដែលឤស្រ័យទៅតាមកម្ម។ ជវន: ក្នុងន័យការយល់ដឹងបរិបូណ៌ និង មិនមែនក្នុងន័យជាឧបាយ ក៏ដំណើរការតទៅទៀត ហើយក៏តាមមកដោយតទាលម្ភន:។ បន្ទាប់ពីនោះមក វិញ្ញាណ ក៏ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងភវង្គ:។

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងផ្លែស្វាយ

បុ        តើសេចក្តីឧបមានេះ ដូចម្តេចទៅ?

វិ        គឺដូចជាព្រះរាជាដែលទ្រង់ផ្ទំនៅក្នុងបន្ទប់របស់ព្រះអង្គដែលមានទ្វារបិទជិត មានទាសីម្នាក់កំពុងច្របាច់ ព្រះបាទមានព្រះមហេសីទ្រង់ប្រថាប់ជិ់តព្រះអង្គ រីឯសេនាបតីនិងមហាត្លឹក ស្ថិតនៅជាជួរទល់ មុខព្រះភ័ក្ត ព្រះអង្គ។ មានមនុស្សថ្លង់ម្នាក់កំពុងឈរយាមទ្វារដោយមានខ្នងផ្អែកទៅនឹងជញ្ជាំងទ្វារ។ នៅពេលនោះ អ្នកថែសួនរបស់ព្រះរាជាក៏នាំយកផ្លែស្វាយមក ហើយគោះទ្វារ។ ពេលបានឮសម្លេង ព្រះរាជាក៏ទ្រង់តើន ពីបន្ទំ ហើយទ្រង់ត្រាស់បញ្ជាទៅកាន់ទាសីថា៖ “ចូរឯងទៅបើកទ្វារ”។ ទាសីនោះដើរ ទៅរកអ្នកយាមទ្វារ ហើយប្រាប់ដោយភាសាកាយវិការ។ អ្នកយាមទ្វារតម្លង់នោះយល់ហើយ ក៏ធ្វើតាមគោលបំណងរបស់ ទាសីនោះ ដោយបើកទ្វារ ហើយក៏បានឃើញផ្លែស្វាយ។ ព្រះរាជាទ្រង់ចាប់កាំបិត មកកាន់។ ទាសីនោះនាំ ផ្លែស្វាយមក ហើយក៏ប្រគល់ដល់សេនាបតី ឯសេនាបតីក៏ថ្វាយផ្លែស្វាយដល់ ព្រះមហេសី។ ព្រះមហេសី ទ្រង់លាងផ្លែស្វាយទាំងនោះហើយ ក៏ញែកផ្លែដែលទុំចេញពីផ្លែដែលខ្ចីដាក់ នៅលើភាជន: ហើយក៏ថ្វាយ ផ្លែស្វាយនោះ ដល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលផ្លែស្វាយនោះហើយ ទ្រង់ក៏សោយផ្លែស្វាយនោះ។ សោយរួចហើយ ព្រះអង្គក៏ពិពណ៌នាពីគុណ និងទោសរបស់ផ្លែស្វាយ ទាំងនោះ បន្ទាប់មកព្រះអង្គក៏ ផ្ទំជាបន្តទៅទៀត។

           ព្រះរាជាដែលផ្ទំលក់គឺជាភវង្គ:។ អ្នកថែសួនរបស់ព្រះរាជាដែលយកស្វាយមកនិងបានគោះទ្វារ គឺជា ផស្ស:របស់រូបារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារ។ ការតើនឡើងពីបន្ទំរបស់ព្រះរាជាព្រោះការគោះទ្វារ និងបញ្ជារបស់ព្រះរាជា ដែលឲ្យបើកទ្វារ គឺជារំញោចរបស់ភវង្គ:។ ភាសាកាយវិការរបស់ទាសីក្នុងការសុំឲ្យអ្នកយាមទ្វារបើកទ្វារ គឺជា ឤវជ្ជន:។ ការបើកទ្វាររបស់អ្នកយាមតម្លង់និងការមើលឃើញផ្លែស្វាយ គឺជាចក្ខុវិញ្ញាណ។ ការដែលព្រះរាជាទ្រង់ ចាប់កាំបិតនិងការដែលនាងទាសីប្រគល់ផ្លែស្វាយទៅឲ្យសេនាបតី គឺជាសម្បដិច្ឆន:។ ការដែលសេនាបតីថ្វាយផ្លែ ស្វាយដល់ព្រះមហេសី គឺជាសន្តីរណ:។ ការលាង ការញែក និងការដាក់ផ្លែស្វាយទៅក្នុងចាន ហើយនិងការថ្វាយ ផ្លែស្វាយនោះដល់ព្រះរាជា គឺជាវោដ្ឋព្វន:។ ការដែលព្រះរាជាទ្រង់សោយផ្លែស្វាយ គឺជាជវន:។ ការដែលព្រះ រាជា ទ្រង់ពណ៌នាពីគុណនិងទោសរបស់ផ្លែស្វាយ គឺជាតទាលម្ភន:។ ហើយការផ្ទំរបស់ព្រះរាជាម្តងទៀត គឺជា ការធ្លាក់ ចុះទៅក្នុងភវង្គ[58]។

           ក្នុងទីនេះ វិញ្ញាណឤស្រ័យនៅលើការប៉ះទង្គិចរបស់មហន្តារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារ និងមានដំណើរការ រហូតដល់ជវន: ទើបធ្លាក់ទៅក្នុងភវង្គ:តែម្តង។ ឤស្រ័យដោយការប៉ះទង្គិចរបស់បរិត្តារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារវិញ្ញាណ ក៏ដំណើរការរហូតទៅដល់វោដ្ឋព្វន: ហើយក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងភវង្គតែម្តង។ ក្នុងទំរង់ដូចគ្នានេះដែរ ដំណើរការនៅឯ ទ្វារ ដទៃទៀតមានសោតទ្វារជាដើម ក៏គប្បីយល់ដូចគ្នានេះចុះ។ ចំពោះមនោទ្វារ មិនមានផស្ស:ជាមួយឤរម្មណ៍ ទេ។ ឤរម្មណ៍ដែលឈោងចាប់នៅឯមនោទ្វារ[59] នោះ គឺឤស្រ័យបច្ច័យគឺមនសិការ: និងប្រាសចាកនូវសកម្មភាព ទាំងឡាយ។  ក្នុងទីនេះ យោងទៅតាមអតិមហន្តារម្មណ៍(បន្ទាប់ពីភវង្គ:មានការរំញោច) មាន៣ដំណាក់កាល កើតឡើង ពោលគឺឤវជ្ជន: ជវន: និងតទាលម្ភន:។ ចំណែកឯមហន្តារម្មណ៍និងបរិត្តារម្មណ៍វិញ មាន២ដំណាក់ កាលគឺ ឤវជ្ជន: និងជវន:[60] ។ រីឯវេទនានិងសញ្ញា ក៏គប្បីយល់“ដោយបច្ច័យផ្សេងៗគ្នា” ដូច្នេះចុះ។ កុសល និង អកុសល ទាំងឡាយច្រើនប្រភេទ គប្បីយល់ដោយឤស្រ័យបច្ច័យនៃសម្មាមនសិការ: និងមិច្ឆាមនសិការ: ចុះ។ បុគ្គលគប្បីយល់(ពីឤយតន:) “ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ” ដូច្នេះចុះ។

ដោយការសង្គ្រោះ (ការរាប់បញ្ចូល)

បុ        តើឤយន:១២ “ដោយការសង្គ្រោះ” ដូចម្តេច?

វិ        ការសង្គ្រោះមាន៣ គឺខន្ធសង្គ្រោះ ធាតុសង្គ្រោះ និងសច្ច:សង្គ្រោះ។ ក្នុងទីនេះ ឤយតន:១០សង្គ្រោះ ចូលក្នុងរូបខន្ធ។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ ធម្មាយតន: លើកលែងតែនិព្វានចេញ សង្គ្រោះចូល ក្នុងខន្ធ៤។ ឤយតន:១១សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ១១។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ៧។ ឤយតន:ខាង ក្នុង៥សង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:។ ឤយតន:ខាងក្រៅ៥សង្គ្រោះឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខ សច្ច:ក៏បាន។ មនាយតន:សង្គ្រោះចូលឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ ធម្មាយតន:សង្គ្រោះចូល ឬមិនសង្គ្រោះ ចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ គប្បីយល់ពីឤយតន:“ដោយការសង្គ្រោះ” ដូច្នេះចុះ។ តាមវិធី នេះបុគ្គលចំរើន វិចក្ខណ: តាមរយ:ឤយតនឧបាយ[61]។

ចប់ ឤយតនឧបាយ

 ធាតុឧបាយ 
បុ        តើធាតុឧបាយ ដូចម្តេច?

វិ        ធាតុមាន១៨ គឺចក្ខុធាតុ រូបធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ សោតធាតុ សទ្ទធាតុ សោតវិញ្ញាណធាតុ ឃានធាតុ គន្ធធាតុ ឃានវិញ្ញាណធាតុ ជិវ្ហាធាតុ រសធាតុ ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ កាយធាតុ ផោដ្ឋព្វធាតុ កាយវិញ្ញាណ ធាតុ មនោធាតុ ធម្មធាតុ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ[62]។ ក្នុងទីនេះ ចក្ខាយតន:ជាចក្ខុធាតុ រូបជារូបធាតុ ចក្ខុ វិញ្ញាណ ជាចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ។ សំរាប់ធាតុដទៃៗទៀត ក៏គប្បីយល់ដូចគ្នានេះចុះ។ មនោទ្វារាវជ្ជន:(មាន នាទី) បកប្រែ សេចក្តីរបស់ឤរម្មណ៍ ចំណែកឯមនោធាតុវិនិច្ឆ័យនូវវិបាក។

           មនោធាតុ គឺត្រឹមតែជាមនាយតន:ប៉ុណ្ណោះ។ វិញ្ញាណគ្រប់ជំពូក វៀរលែងតែធម្មធាតុនិងវិញ្ញាណធាតុ ៦ចេញ គឺសុទ្ធតែជាមនោវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់។ ចំណែកឤយតន:ដែលនៅសល់ បានពិពណ៌នារួចមកហើយ ដោយពិស្តារនៅក្នុងឤយតន:។ ក្នុងទីនេះ ធាតុ១០សង្គ្រោះចូលនៅក្នុងរូបខន្ធ។ ធម្មធាតុ លើកលែងនិព្វានចេញ សង្គ្រោះចូលទៅក្នុងខន្ធ៤។ ធាតុ៧សង្គ្រោះចូលក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ ធាតុ១១សង្គ្រោះចូលក្នុងឤយតន:ខាងក្នុងនិង ខាងក្រៅ១១។ ធាតុ៧សង្គ្រោះចូលក្នុងមនាយតន:។ ធាតុ១១សង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:។ ធាតុ៥សង្គ្រោះចូលក្នុង ទុក្ខសច្ច:ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ ធម្មធាតុសង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:៤ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:៤ក៏ បាន។ មនោវិញ្ញាណធាតុសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។

បុ        តើអ្វីជាដែនកំណត់របស់បច្ចុបដ្ឋាន?

វិ        ឤយតន:របស់ធម្មធាតុជាដែនកំណត់។ ការផ្គុំគ្នានៃលក្ខណ:ទាំងឡាយនៃធម៌ទាំងឡាយនេះហៅថា “ខន្ធ”។ លក្ខណ:នៃផ្លូវចូលហៅថា“ឤយតន:”។ លក្ខណ:របស់ស់ភាវធម៌ហៅថា“ធាតុ”។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មាន ព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងអំពីទុក្ខសច្ច:ដោយវិធីនៃខន្ធ ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នកដែលមាន បញ្ញាឆ្លាតវៃ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដែងទុក្ខសច្ច:ដោយវិធីនៃឤយតន: ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នកមាន បញ្ញាជាកណ្តាល។ ហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដែងទុក្ខសច្ច:ដាយវិធីនៃធាតុ ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នក មានបញ្ញាទាប។

           ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានអធិប្បាយអំពីរូបដោយសង្ខេប ដល់បុគ្គលដែលមានលក្ខណ: ប្រកាន់ខ្ជាប់នូវនាមនិងខន្ធដោយវិធីពិចារណានាម។ ព្រះអង្គអធិប្បាយអំពីនាមនិងឤយតន:ដោយសង្ខេប ដោយ ការកំណត់រូបដល់បុគ្គលដែលមានទំនោរទោរទន់ទៅរកឧបាទានក្នុងរូប។ ព្រះអង្គអធិប្បាយអំពីធាតុតាម រយ:ការ កំណត់ចិត្តនិងរូប ដល់បុគ្គលដែលមានទំនោរទោរទន់ទៅរកឧបាទានក្នុងចិត្តនិងរូប។

           ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់បានអធិប្បាយអំពីសភាវធម៌នៃឤយតន: ព្រះអង្គទ្រង់អធិប្បាយអំពីរឿងខន្ធ ព្រះអង្គទ្រង់អធិប្បាយអំពីរឿងឤយតន:ខាងក្នុងនិងឤរម្មណ៍ ហើយព្រះអង្គទ្រង់បានអធិប្បាយរឿងឤយតន:។ ព្រះអង្គទ្រង់បានត្រាស់ស់ដែំងអំពីការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណនិងធាតុ តាមរយ:ឤយតន:ខាងក្នុងនិងឤរម្មណ៍។ បុគ្គលគប្បីដឹងសេចក្តីផ្សេងៗគ្នាក្នុងធាតុឧបាយដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“ធាតុឧបាយ”។

ចប់ ធាតុឧបាយ

 បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ 
(ក) អនុលោមទេសនា

បុ        តើបដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ ដូចម្តេច?

វិ        ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យទើបមានសង្ខារ។ ព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យទើបមានវិញ្ញាណ។ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាមរូប។ ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យទើបមានសឡាយតន:។ ព្រោះសឡាយតន:ជាបច្ច័យទើបមាន ផស្ស:។ ព្រោះផស្ស:ជាបច្ច័យទើបមានវេទនា។ ព្រោះវេទនាជាបច្ច័យទើបមានតណ្ហា។ ព្រោះតណ្ហាជា បច្ច័យទើបមានឧបាទាន។ ព្រោះឧបាទានជាបច្ច័យទើបមានភព។ ព្រោះភពជាបច្ច័យទើបមានជាតិ។ ព្រោះ ជាតិជាបច្ច័យទើបមានជរា មរណ: សោក: បរិទេវ: ទុក្ខ: ទោមនស្ស: ឧបាយាស: កើតឡើង។ ការ កើត ឡើងនៃកងទុក្ខទាំងពួង រមែងមានដោយប្រការដូច្នេះ[63]។

(ខ) បដិលោមទេសនា

ព្រោះអវិជ្ជារលត់ ទើបសង្ខាររលត់។ ព្រោះសង្ខាររលត់ទើបវិញ្ញាណរលត់។ ព្រោះវិញ្ញាណរលត់ទើប នាមរូបរលត់។ ព្រោះនាមរូបរលត់ទើបសឡាយតន:រលត់។ ព្រោះសឡាយតន:រលត់ទើបផស្ស:រលត់។ ព្រោះ ផស្ស:រលត់ទើបវេទនារលត់។ព្រោះវេទនារលត់ទើបតណ្ហារលត់។ព្រោះតណ្ហារលត់ទើបឧបាទាន រលត់។ ព្រោះឧបាទានរលត់ទើបភពរលត់។ ព្រោះភពរលត់ទើបជាតិរលត់។ ព្រោះជាតិរលត់ទើបជរា មរណ: សោក: បរិទេវ: ទុក្ខ: ទោមនស្ស: ឧបាយាស: រលត់។ ការរលត់ទៅនៃកងទុក្ខទាំងពួងរមែងមាន ដោយ ប្រការដូច្នេះ[64]។

អវិជ្ជា

           ក្នុងទីនេះ អវិជ្ជាគឺសេចក្តីមិនដឹងក្នុងអរិសច្ច:៤។ សង្ខារគឺកាយកម្ម វចីកម្ម និងមនោកម្ម។ វិញ្ញាណ គឺ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ នាមរូបគឺចេតសិកដែលកើតរួមជាមួយសន្តតិនៃចិត្ត(ការកើតជាបន្តនៃចិត្ត) និងកលល:។ សឡាយតន:បានដល់ឤយតន:ខាងក្នុង៦។ ផស្ស:បានដល់ក្រុមនៃផស្ស:៦។ វេទនាបានដល់ក្រុមវេទនា៦។ តណ្ហាបានដល់ក្រុមនៃតណ្ហា៦។ ឧបាទានបានដល់ឧបាទាន៤ ។ ភពបានដល់កាមភព រូបភព និងអរូបភព ដែល ជាកន្លែងប្រកបកម្ម។ ជាតិបានដល់ការកើតឡើងនៃខន្ធទាំងឡាយក្នុងភព។ ជរាបានដល់សភាពចាស់នៃខន្ធទាំង ឡាយ។ មរណ:បានដល់ការបាក់បែកនៃខន្ធ។

សង្ខារ

បុ       តើសង្ខារកើតឡើងព្រោះមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យដូចម្តេច? តើជរានិងមរណ:កើតឡើងព្រោះមានជាតិជា បច្ច័យ ដូចម្តេច?

វិ        ក្រុមឧបាទានខន្ធទាំង៥កើតឡើងដល់បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានទទួលការប្រៀនប្រដៅ ព្រោះការមិនបានដឹង នូវ អរិយសច្ច:៤។ ក្នុងរាត្រីដ៏យូរ(នៃអវិជ្ជា) បុគ្គលនោះមានឧបាទានចំពោះអត្តា ហើយនិងការគិតថា “នោះជា កុសលរបស់អញ នេះជាអត្តារបស់អញ”។ ដូច្នេះបុគ្គលនោះក៏រីករាយនិងប្រកាន់ខ្ជាប់ទៅនឹង សេចក្តី រីករាយនោះ។ ការគិតនៅក្នុងរឿងភពក៏នាំទៅកាន់ការកកើតថ្មី។ នៅក្នុងការគិតពីរឿងភពនេះ គឺមិនមាន ញាណទេ។ បុគ្គលជាប់ជំពាក់នៅក្នុងភព ព្រោះបុគ្គលនោះមានសេចក្តីប្រាថ្នានៅក្នុងភព នោះ[65]។

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ

           ប្រៀបដូចជាគ្រាប់ធញ្ញជាតិដែលគេដាក់ក្នុងថ្នាលដែលមានជីរជាតិដែរ បើសិនជាវិញ្ញាណរលត់ភពក៏ រលត់ទៅដែរ។ នេះជាជាន័យរបស់ពាក្យថា“សង្ខារកើតឡើងព្រោះមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យ”។ព្រោះមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបសង្ខារចូលទៅក្នុងវិថីនៃភព ហើយរួមនៅជាមួយនឹងភព។ ភពក៏ដំណើរការជាបន្ត។ ការកើតជាបន្តបន្ទាប់ មាន ប្រការដូច្នេះឯង។ វិញ្ញាណមិនបែកចេញពីចិត្តទេនៅក្នុងភព។ ព្រោះដូច្នេះហើយ ទើប“វិញ្ញាណកើតឡើង ព្រោះ មានសង្ខារជាបច្ច័យ”។

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងព្រះឤទិត្យ

           បើសិនជាប្រាសចាកនូវព្រះឤទិត្យហើយនោះ នឹងមិនមានពន្លឺឬការបន្ថែមពន្លឺនៅលើលោកនេះទេ យ៉ាងណាម៉ិញ បើសិនជាប្រាសចាកវិញ្ញាណហើយនោះ នាមរូបក៏មិនឤចតាំងនៅបាន ហើយនឹងមិនឤច ចម្រើនកើត ឡើង ដូច្នោះដែរ។

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងដើមបបុស២បាច់

           ដើមបបុស២បាច់ ត្រូវឤស្រ័យគ្នានឹងគ្នាទើបឤចតាំងនៅបានយ៉ាងណាម៉ិញ នាមរូបក៏នឹងកើតឡើង ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះឤស្រ័យឤយតន:ខាងក្នុងជាបច្ច័យ ចេតសិកដទៃៗក៏នឹងកើត ឡើង ព្រមគ្នា[66]។ ការចម្រើនឡើងនៃមនាយតន: ក៏ព្រោះឤស្រ័យនាម។ ព្រោះឤស្រ័យមហាភូតរូប៤ ឤហារ និងឧតុជា បច្ច័យ ឤតយន:ខាងក្នុង៥ដទៃក៏កកើតឡើង និងកើនឡើងថែមទៀត។ ឤយតន:ដទៃទៀតមិន ឤស្រ័យវត្ថុ ទាំងនេះទេ។ ដូច្នេះព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យទើបឤយតន:ទាំង៦កើតឡើង។ ផស្ស:កើតឡើងដោយ ការប្រជុំគ្នា របស់ ឥន្ទ្រីយ៍ដទៃ ឤរម្មណ៍ធាតុ និងវិញ្ញាណ។ ដូច្នេះ ព្រោះឤយតន:៦ជាបច្ច័យ ទើបផស្ស:កើត ឡើង។ ដោយឤស្រ័យ ផស្ស: ទើបបុគ្គលសោយទុក្ខ សោយសុខ និងសោយមិនទុក្ខមិនសុខ(ឧបេក្ខា)។ បើសិនជា បុគ្គលមិន ត្រូវផស្ស:ទេ នោះ វេទនាក៏នឹងមិនកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះដែរ។ ដូច្នេះ ព្រោះផស្ស:ជាបច្ច័យទើប វេទនាកើតឡើង។ បុថុជ្ជន អ្នកមិនបានត្រងត្រាប់ស្តាប់ព្រះធម៌ រមែងជួបសេចក្តីត្រេកត្រឤលហើយប្រកាន់ខ្ជាប់ ខ្លួនឯងទៅនឹង សេចក្តីត្រេក ត្រឤលនោះកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ ដែលនឹងធ្វើឲ្យបុគ្គលនោះសោយនូវទុក្ខ។ ដោយ ការយកឈ្នះនូវ សេចក្តីទុក្ខនោះ បុគ្គលនោះដែលប្រាថ្នានូវភាពងាយស្រួល ក៏ចម្រើនឡើងនូវឤរម្មណ៍ដែល មិនសុខមិនទុក្ខ ឬឧបេក្ខា[67]។ ដូច្នេះ ព្រោះវេទនាជាបច្ច័យទើបតណ្ហាកើតឡើង។ ព្រោះតណ្ហា ទើបបុគ្គលប្រកាន់ ខ្ជាប់នូវវត្ថុដែលជាទីស្រឡាញ់។ ដូច្នេះ ព្រោះតណ្ហាជាបច្ច័យទើបឧបាទានកើតឡើង។ ព្រោះឧបាទាននោះឯង ទើបបុគ្គលព្រួសគ្រាប់ ពូជនៃភព។ ដូច្នេះ ព្រោះឧបាទានជាបច្ច័យទើបភពកើតឡើង។ ព្រោះមានកម្មជារបស់ខ្លួន បុគ្គលរមែងកើតក្នុង ស្ថានផ្សេងៗពីគ្នា។ ហេតុនេះហើយ ការកើតឡើងជាថ្មីគឺមាន ហើយព្រោះការមានជាតិ នេះឯង ទើបមានជរានិង មរណ:។ ដូច្នេះ ព្រោះជាតិជាបច្ច័យទើបមានជរានិងមរណ:។

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងគ្រាប់ពូជ ពន្លក និងដើម

           គ្រាប់ស្រូវកើតមានឡើង ព្រោះមានដើមស្រូវជាបច្ច័យយ៉ាងណា សង្ខារកើតឡើងបានក៏ព្រោះមានអវិជ្ជា ជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។ ពន្លកកើតមានឡើង[68] ព្រោះមានគ្រាប់ពូជជាបច្ច័យយ៉ាងណា វិញ្ញាណកើតឡើងបាន ក៏ ព្រោះមានសង្ខារជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។ ស្លឹកកើតឡើងបានក៏ព្រោះមានពន្លកជាបច្ច័យយ៉ាងណា នាមរូប ដែល កើតឡើងបានក៏ព្រោះមានវិញ្ញាណជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។ មែកដែលកើតឡើងបានព្រោះមានស្លឹកជា បច្ច័យ យ៉ាង ណា សឡាយតន:ដែលកើតឡើងបានក៏ព្រោះមាននាមរូបជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។  ផ្កាដែលកើត ឡើងបាន ព្រោះ មានដើមជាបច្ច័យយ៉ាងណា តណ្ហាដែលកើតឡើងបានក៏ព្រោះមានវេទនាជាបច្ច័យយ៉ាងនោះ ដែរ។ ទឹកដម ផ្កាដែល កើតឡើងបានព្រោះមានផ្កាជាបច្ច័យយ៉ាងណា ឧបាទានដែលកើតឡើងបានក៏ព្រោះមាន តណ្ហាជាបច្ច័យ យ៉ាងនោះដែរ។ គ្រាប់ស្រូវដែលកើតឡើងបានព្រោះមានទងស្រូវជាបច្ច័យយ៉ាងណា ភពដែល កើតឡើងបានក៏ ព្រោះមានឧបាទានជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។  ពន្លកស្រូវដែលកើតឡើងបានព្រោះមានគ្រាប់ ស្រូវជាបច្ច័យយ៉ាង ណា ជាតិដែលកើតឡើងបានក៏ព្រោះមានភពជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។សភាវធម៌ដែលតភ្ជាប់ ទាក់ទងគ្នាដ៏ច្រើន ប្រាកដឡើង មានប្រការដូច្នេះឯង ទើបបុគ្គលមិនឤចនឹងយល់ពីអតីតឬអនាគតបាន។ ជាតិ សម្រេចបានព្រោះ ដោយការចាប់ ផ្តើមឡើងនៃអវិជ្ជាជាហេតុបច្ច័យ ដែលក្នុងន័យនេះឯង ទើបបានជាបុគ្គលមិន ឤចនឹងយល់ដឹង ពីអតីតឬអនាគត នៃសង្សារវដ្តនេះ[69] ។

បច្ច័យឲ្យកើតអវិជ្ជា

បុ        តើអវិជ្ជាកើតមាន ព្រោះអ្វីជាបច្ច័យ ?

វិ        តាមសភាពពិតនោះ អវិជ្ជាមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យ[70] ។ អនុស័យក៏ក្លាយទៅជាបច្ច័យនៃបរិយុដ្ឋានកិលេស (កិលេសដែលជាគ្រឿងរុំព័ទ្ធជុំវិញ) ហើយបរិយុដ្ឋានកិលេសក៏ក្លាយទៅជាបច្ច័យរបស់អនុស័យ[71] ។

           ម៉្យាងទៀត កិលេសទាំងពួងក្លាយជាបច្ច័យរបស់អវិជ្ជា ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សម្តែងថា៖ “ព្រោះការកើតឡើងនៃឤសវ: ឫសគល់នៃអវិជ្ជាក៏កើតឡើង[72]”។ ម៉្យាងទៀត  ប្រៀបដូចជាការកើតឡើងនៃចិត្ត នៅខណ:តែមួយ(?)។ ពេលឃើញរូបដោយភ្នែក បុថុជ្ជនដែលមិនបានស្តាប់ធម៌រមែងកើតឡើងនូវតណ្ហា។ ការ សប្បាយរីករាយដោយមិនគិតអ្វីសោះនៅពេលនោះ គឺជាមោហ:នៃចិត្ត។ នេះហៅថា“អវិជ្ជា”។ ព្រោះការប្រកាន់ ខ្ជាប់នឹងអវិជ្ជានេះ បុគ្គលធ្វើបច្ច័យនៃសង្ខារឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះការប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងសង្ខារទាំងនេះ បុគ្គលធ្វើ បច្ច័យ នៃវិញ្ញាណឲ្យកើតឡើង និងដឹងនូវធម៌ដែលជាសម្បយុត្តរបស់ចិត្ត និងរូបារម្មណ៍ដែលបង្កើតឡើងដោយ សង្ខារ។ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យនាមរូបទើបកើតឡើង។ ព្រោះមានវេទនាទើបបីតិកើតឡើង។ ព្រោះបីតិនិង រូបារម្មណ៍ ដែលឲ្យកើតបីតិជាបច្ច័យ ឥន្ទ្រីយ៍ក៏កើតឡើង។ ដូច្នេះ ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យទើបឤយតន:៦កើត ឡើង។ ព្រោះ ផស្ស: ដែលមានសុខជាបច្ច័យទើបវេទនាកើតឡើង។ ព្រោះតណ្ហាក្នុងវេទនាជាបច្ច័យទើបតណ្ហា កើតឡើង។  ព្រោះ សេចក្តីប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងបីតិនិងព្រោះតណ្ហាជាបច្ច័យទើបឧបាទានកើតឡើង។ ព្រោះសេចក្តី ប្រកាន់ខ្ជាប់ និងព្រោះ ឧបាទានជាបច្ច័យទើបភពកើតឡើង។ ព្រោះភពជាបច្ច័យទើបជាតិកើតឡើង។ ចាប់ពី ពេលដែលសត្វ ផ្តើមមាន ជីវិតរហូតដល់ចុងបញ្ចប់ ហៅថាជរា។ ការបែកធ្លាយនិងការបាត់បង់ ហៅថាមរណ:។ ព្រោះដូច្នោះ នៅក្នុងតែ មួយខណ:ប៉ុណ្ណោះ បច្ចយាការទាំង១២យ៉ាងក៏កើតឡើងព្រមគ្នា។

បុ       ក្នុងបណ្តាអង្គប្រកបនៃបច្ចយាការទាំង១២យ៉ាងនេះ តើសភាវ:ដែលជាកិលេសមានប៉ុន្មាន? ដែលជាកម្ម មានប៉ុន្មាន? ដែលជាវិបាកមានប៉ុន្មាន? ដែលជាអតីតមានប៉ុន្មាន? ដែលជាអនាគតមានប៉ុន្មាន?ដែលជា បច្ចុប្បុន្នមានប៉ុន្មាន? សភាវ:ដែលជាហេតុបច្ច័យមានប៉ុន្មាន? សភាវ:ដែលចម្រើនហើយមានប៉ុន្មាន? តើ បដិច្ចសមុប្បាទជាអ្វី(១)? តើបដិច្ចសមុប្បាទជាលទ្ធិអ្វី(២)? តើសភាវ:ទាំង២យ៉ាងនេះផ្សេងគ្នាដូចម្តេច? តើហេតុអ្វីបានជាបដិច្ចសមុប្បាទ មានអត្ថ:ជ្រៅទូលាយម្លេះ?

វិ         ដែលជាកិលេសមាន៣គឺ អវិជ្ជា តណ្ហា និងឧបាទាន។ ដែលជាកម្មមាន២គឺ សង្ខារនិងភព។ ដែលជា វិបាក មាន៧គឺ វិញ្ញាណ នាមរូប សឡាយតន: ផស្ស: វេទនា ជាតិ និងជរាមរណ:។

សេចក្តីឧបមាទៅនឹងពណ៌ទាំងឡាយរបស់ជាងគំនូរ

           ក្នុងទីនេះ កិលេសទាំងឡាយគឺជាហេតុដែលនាំឲ្យមានជីវិតនាអនាគត ប្រៀបដូចពណ៌របស់ជាងគំនូរ។ ឤរម្មណ៍របស់កិលេសមិនបានកើតឡើងដោយខ្លួនឯងទេ ដូចគ្នានឹងពណ៌របស់វត្ថុនៃជាងគំនូរដែរ។ កិលេស ទាំងឡាយគឺជាហេតុនាំឲ្យកើតភព ដូចគ្នាទៅនឹងពណ៌ផ្សេងៗគ្នារបស់ជាងគំនូរដែរ។ អវិជ្ជានិងសង្ខារ ទាំងពីរនេះ គឺជាអតីត។ ជាតិនិងជរាមរណ: ទាំងពីរនេះគឺជាអនាគត។ ឯវិញ្ញាណ នាមរូប សឡាយតន: ផស្ស: វេទនា តណ្ហា ឧបាទាន និងភព  ទាំង៨យ៉ាងនេះជាបច្ចុប្បុន្ន។ ព្រោះដូច្នេះ កាលទាំង៣ចែកចេញដូចបានពោលមកយ៉ាងនេះ ឯង។       ព្រោះដូច្នោះ បុគ្គលគប្បីដឹងថា ការកើតនិងការស្លាប់នេះប្រព្រឹត្តមកហើយដោយរកចំណុចចាប់ផ្តើមនៃ ពេលវេលាមិនបានទេ។ បច្ចយាការដែលមានអង្គទាំង១២នេះ មិនគប្បីបង្រៀន(ដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទេ)។ ជាងនេះ ទៅទៀត បដិច្ចសមុប្បាទនេះមិនគប្បីបង្រៀនដោយមិនមានបច្ចាយាការទាំង១២នេះឡើយ។

បុ        បើដូច្នេះ តើបដិច្ចសមុប្បាទជាអ្វី?

វិ        បច្ចយាការទាំង១២យ៉ាងនេះជាបច្ច័យរវាងគ្នានឹងគ្នា ដូច្នេះហើយទើបបានជាហៅថា“បដិច្ចសមុប្បាទ”។ បច្ចយាការទាំង១២យ៉ាងនេះ ជាសភាវ:ដែលកើតឡើងរួចហើយ។

បុ        តើសភាវធម៌ទាំង២យ៉ាងនេះ ផ្សេងគ្នាដូចម្តេច?

វិ        គឺនាទីរបស់បដិច្ចសមុប្បាទទេដែលមានសេចក្តីផ្សេងគ្នា(ទៅតាមករណីនិមួយៗ) និងមិនទាន់មានភាព បរិបូណ៌ ដូច្នេះហើយទើបបុគ្គលមិនឤចនិយាយបាន។ ឯសភាវធម៌ទាំងនោះទៀតសោត ជាបច្ច័យឬ មិនមែនជាបច្ច័យ (សង្ខត: ឬ អសង្ខត:) ក៏មិនឤចនឹងអធិប្បាយបាន។ សភាវធម៌របស់បដិច្ចសមុប្បាទ ដែលបានកើតឡើងរួចហើយនោះ បានបញ្ចប់តួនាទីរួចហើយ និងបានទទួលហេតុបច្ច័យហើយ។ នេះ ជាសេចក្តី ផ្សេងគ្នារវាងសភាវធម៌ទាំង២។

បុ        តើហេតុអ្វីបានជាបដិច្ចសមុប្បាទនេះ មានអត្ថ:ជ្រៅទូលាយម្លេះ?

វិ        បុគ្គលឤចនឹងដឹងវិធីនិងលក្ខណ:ដែលមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យឲ្យកើតសង្ខារជាដើមបាន តែបុគ្គលអ្នកដែល រួចផុតហើយ រមែងឤចយល់ច្បាស់បាននូវនាទី លក្ខណ: និងធម្មជាតិរបស់បដិច្ចសមុប្បាទបាន ដោយ មិនបាច់ឤស្រ័យអ្នកដទៃប្រាប់ឡើយ។ សភាវ:ទាំងនេះហើយដែលធ្វើឲ្យបដិច្ចសមុប្បាទនេះជាធម្មជាតិ ដែលមានអត្ថ:ដ៏ជ្រៅទូលាយ[73]។

បដិច្ចសមុប្បាទឤចយល់បានដោយ ៧វិធី

           ម៉្យាងទៀត បដិច្ចសមុប្បាទនេះគប្បីនឹងយល់បានដោយ៧វិធីគឺ ដោយសន្ធិ៣ ដោយការចែកជា៤ក្រុម

ដោយឤការ:២០ ដោយចក្រ ដោយលំដាប់ ដោយការពិចារណា និងដោយការសង្គ្រោះ។

ការយល់ដោយសន្ធិ៣

បុ        តើការយល់ពីបដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយសន្ធិ៣” ដូចម្តេច?

វិ        តំណរវាងសង្ខារនឹងវិញ្ញាណគឺជាសន្ធិទី១។ តំណរវាងវេទនានឹងតណ្ហាគឺជាសន្ធិទី២។ តំណរវាងភពនឹង ជាតិ គឺជាសន្ធិទី៣។ សភាពបច្ចុប្បុន្នដែលជាផលកឡើងពីកម្មគឺកិលេសនាអតីតគឺជាសន្ធិទី១។ សភាព នៃកិលេសបច្ចុប្បុន្នដែលកឡើងពីផលបច្ចុប្បុន្នគឺជាសន្ធិទី២។ សភាពនៃផលនាអនាគតដែលកឡើង ដោយ កិលេសបច្ចុប្បន្នគឺជាសន្ធិទី៣។ សន្ធិទី១ និងទី៣ ឈ្មោះថាហេតុផលសន្ធិ និងភវសន្ធិ។ សន្ធិទី២ ឈ្មោះថា ផលហេតុសន្ធិ និងនភវសន្ធិ។

បុ        អ្វីគឺ ភវសន្ធិ?

វិ        បុគ្គលដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹងនូវខន្ធ ឤយតន: និងធាតុរមែងវិលវល់ស្លាប់កើតនៅក្នុងសង្សារវដ្តនៅភព

           ភូមិផ្សេងៗគ្នាមិនមានទីបំផុត ព្រោះមានកម្មកិលេសនៅអតីតជាបច្ច័យ។ នេះហៅថាភវជាតិសន្ធិ។ តើ ភវជាតិសន្ធិនេះ សម្រេចបានដោយរបៀបណា?

មរណ:របស់បុគ្គលធ្វើឤក្រក់ប្រកបដោយអវិជ្ជានិងតណ្ហា

វិ        ក្នុងទីនេះ បុគ្គលណាមួយសាងកម្មដែលសម្បយុត្តដោយអវិជ្ជានិងតណ្ហា ឈ្មោះថាអ្នកប្រព្រឹត្តឤក្រក់។ ពេលជិតស្លាប់បុគ្គលនោះរមែងកើតទុក្ខ។ បុគ្គលនោះដេករង់ចាំសេចក្តីស្លាប់ដោយមើលមិនឃើញនូវ លោកនេះនិងលោកខាងមុខឡើយ បាត់បង់អស់នូវសតិ ហើយនឹងមិនឤចប្រមូលសតិនោះឲ្យត្រឡប់ មក វិញបានឡើយ។ ក្នុងខណ:ជិតស្លាប់នេះ បុគ្គលនោះមានសេចក្តីទុក្ខព្រោះការកើតទៀត សតិក៏ប្រាស ចេញចោលចិត្តបុគ្គលនោះ ហើយកម្លាំងក៏ថយចុះដែរ។ បុគ្គលនោះបាត់បង់ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ ម្តងបន្តិចៗ រាង កាយក៏រញ្ជួយញាប់ញ័រ ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ក៏ថយចុះ ដូចជាទឹកដែលនាច ហើយរាងកាយក៏ទៅ ជាហួតខ្សោះ ប្រៀបដូចជាស្លឹកត្នោតស្ងួតដែរ។ ក្នុងខណ:ដែលជិតស្លាប់នេះ បុគ្គលនោះប្រៀបដូចជា មនុស្សដែលដេក លក់ ហើយកំពុងយល់សប្តិ៍ដូច្នោះដែរ។

កម្ម កម្មនិមិត្ត គតិ គតិនិមិត្ត

           ព្រោះមានកម្មជាបច្ច័យ ធម៌៤យ៉ាងក៏កើតឡើងគឺ កម្ម កម្មនិមិត្ត គតិ គតិនិមិត្ត[74]។

           កម្ម គឺសេចក្តីល្អនិងសេចក្តីឤក្រក់ដែលបុគ្គលបានធ្វើ មានលក្ខណ:ធ្ងន់ខ្លះ ស្រាលខ្លះ ច្រើនខ្លះ តិចខ្លះ

           កម្មនិមិត្ត ដែលប្រាកដឡើង(ជាផល)មកនោះ គឺអនុលោម(ត្រូវគ្នា)ទៅតាមកម្មដែលបានធ្វើកន្លងរួច មកហើយ។ កម្មនិមិត្តនោះ ប្រហាក់ប្រហែលគ្នាទៅនឹងកម្មដែលបានធ្វើកន្លងរួចមកហើយដែរ។

           គតិ: សុគតិកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យបុណ្យជាបច្ច័យ ឯទុគតិកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យបាបជាបច្ច័យ។

           គតិនិមិត្ត: នៅក្នុងខណ:ដែលចូលទៅកាន់គភ៌ ឤរម្មណ៍៣យ៉ាងរួមគ្នាដើម្បីធ្វើឲ្យកើតជាតិថ្មី។ ការ កើតជាថ្មីឤស្រ័យទៅលើទីកន្លែងដែលកើត មានដូចជាព្រះរាជវាំង ជាផ្ទះ ជាភ្នំ ជាដើមឈើ ឬជាស្ទឹងជាដើម ទៅតាម គតិដែលសមគួរ។ និមិត្តដែលសមគួរនឹងកាន់យកនោះក៏ប្រាកដឡើង ហើយបុគ្គលដែលកំពុងផ្អែកឬ អង្គុយ ឬដេក នៅលើគ្រែ(រង់ចាំសេចក្តីស្លាប់នោះ) ក៏កំណត់ចាប់យកនូវនិមិត្តនោះ។ បន្ទាប់ពីវិញ្ញាណ(ដែលដឹង ច្បាស់នូវកម្មពី អតីត ឬកម្មនិមិត្ត ឬគតិ ឬគតិនិមិត្ត) បានចប់ទៅ វិញ្ញាណដួងចុងក្រោយក៏កើតឡើងយ៉ាងឆាប់ រហ័ស ដោយមិន មានខាតរយ: តាមរយ:ជវនចិត្ត។ គឺមានតែកម្ម ឬកម្មនិមិត្ត ឬគតិ ឬគតិនិមិត្តតែប៉ុណ្ណោះ ដែល នឹងត្រឡប់ក្លាយ ទៅជាឤរម្មណ៍របស់បដិសន្ធិវិញ្ញាណវិញ។ការអុជបន្តភ្លើងពីចង្កៀងមួយទៅចង្កៀងមួយទៀត[75] ឬការដែលភ្លើងឆេះចេញមកពីអណ្តាតភ្លើង មានសេចក្តីយ៉ាងណា សំវត្តនិកំវិញ្ញាណក៏មានសេចក្តីដូច្នោះដែរ[76] ។

           នៅក្នុងគភ៌របស់មាតា ព្រោះឤស្រ័យគ្រឿងសៅហ្មងរបស់មាតាបិតា រូប៣០ត្រូវបានធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ ដោយអំពើរបស់ឤយតន:១០(?)។ នៅក្នុងខណ:នៃជរាភាព រូប៤៦ត្រូវបានធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ឡើង[77] ។

           ដូច្នេះ វិញ្ញាណជាបច្ច័យឲ្យកើតនាមរូប។ នាមរូបជាបច្ច័យឲ្យកើតវិញ្ញាណ[78]។ ភវសន្ធិត្រូវបានធ្វើឲ្យ បរិបូណ៌ដោយប្រការដូច្នេះឯង។ ក្នុងទីនេះ បុគ្គលគប្បីយល់ពីការសម្រេចរបស់សន្ធិទាំង៣ ដូចដែលបានពោល មកនេះចុះ។

ការយល់ដោយការចែកជា៤ក្រុម

បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយការចែកជា៤ក្រុម” ដូចម្តេច?

វិ        អវិជ្ជានិងសង្ខារជាចំណែករបស់“ក្រុមកម្មនិងកិលេសពីអតីត”។ វិញ្ញាណ នាមរូប សឡាយតន: ផស្ស: និងវេទនា ជាចំណែករបស់“ក្រុមផលនាបច្ចុប្បន្ន”។ តណ្ហា ឧបាទាន និងភព ជាចំណែករបស់“ក្រុមកម្ម និងកិលេសនាបច្ចុប្បន្ន”។ ជាតិ ជរានិងមរណ: ជាចំណែករបស់“ក្រុមផលនាអនាគត”។ បុគ្គលគប្បីយល់ ពីបដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយការចែកជា៤ក្រុម” ដូច្នេះចុះ។

ការយល់ដោយឤការ:២០យ៉ាង

បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយឤការ:២០យ៉ាង” ដូចម្តេច ?

វិ        ១-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងអវិជ្ជា; ២-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងតណ្ហាពីអតីត; ៣-ដោយការប្រកាន់ ខ្ជាប់ ក្នុងឧបាទានពីអតីត; ៤-ដោយកិលេសនិមិត្តដែលកំពុងប្រកាន់ខ្ជាប់; ៥-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុង សង្ខារនៃ ភពពីអតីត; ៦-ដោយកម្មនិមិត្តដែលកំពុងប្រកាន់ខ្ជាប់; ៧-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងវិញ្ញាណ; ៨-ដោយការ ប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងនាមរូប; ៩-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងសឡាយតន:; ១០-ដោយការប្រកាន់ ខ្ជាប់ក្នុងផស្ស:; ១១-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងវេទនា; ១២-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងជាតិ; ១៣-ដោយ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុង ជរាមរណ:របស់វិបាកនិមិត្ត ដែលកំពុងតោងជាប់នាបច្ចុប្បន្ន; ១៤-ដោយការប្រកាន់ ខ្ជាប់ក្នុងតណ្ហា; ១៥-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងឧបាទាន; ១៦-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងកិលេសនិមិត្ត ដែលកំពុងតោងជាប់នាបច្ចុប្បន្ន; ១៧-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងបច្ចុប្បន្នភវសង្ខារ ដែលកំពុងតោងជាប់ ដោយកម្មនិមិត្ត; ១៨-ដោយ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងជាតិ; ១៩-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងជរានិងមរណ:; ២០-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុង អនាគតវិញ្ញាណ; ២១-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងនាមរូប; ២២-ដោយការ ប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងឤយតន:៦;  ២៣-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងផស្ស:; ២៤-ដោយការប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុង វេទនា ដែលតោងជាប់គ្នា។ សភាវធម៌ ទាំង២៤យ៉ាងនេះ ក្លាយជាឤការ:២០យ៉ាង។

           ដូចដែលលោកបានពោលទុកនៅក្នុងអភិធម្មថា៖ “នៅក្នុងកម្មភពពីអតីត មោហ:គឺជាអវិជ្ជា សេចក្តី ព្យាយាមគឺជាសង្ខារ សេចក្តីត្រូវការគឺជាតណ្ហា ការប្រកាន់ខ្ជាប់គឺជាឧបាទាន ចេតនាគឺជាភព។ ដូច្នេះ សភាវធម៌ ទាំង៥យ៉ាងនៃកម្មភពពីអតីតនេះ គឺជាហេតុនៃការត្រឡប់មកកើតវិញក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ព្រោះភាពចាស់ទុំនៃ ឤយតន: នៅក្នុងករណីនេះ មោហ:គឺជាអវិជ្ជា សេចក្តីព្យាយាមគឺជាសង្ខារ សេចក្តីត្រូវការគឺជាតណ្ហា សេចក្តី ប្រកាន់ខ្ជាប់ គឺជាឧបាទាន ចេតនាគឺជាភព។ ដូច្នេះ សភាវធម៌ទាំង៥យ៉ាង ដែល(ក្នុងទីនេះ) ស្ថិតនៅក្នុងកម្មភព គឺជាហេតុនៃ ការត្រឡប់មកកើតវិញក្នុងពេលអនាគត។ ក្នុងទីនេះ ការត្រឡប់មកកើតវិញគឺជាវិញ្ញាណ ការចុះ ទៅកាន់ថ្នាក់ទាប គឺជានាមរូប អវយវ:ដែលមានការដឹងគឺជាឤយតន: សភាវធម៌ដែលប៉ះទង្គិចជាផស្ស: ធម្មជាតិ ដែលសោយ ឤរម្មណ៍ជាវេទនា។ ព្រោះដូច្នេះ ក្នុងទីនេះ សភាវធម៌ទាំង៥យ៉ាងដែលស្ថិតនៅក្នុងការត្រឡប់មក កើតក្នុងភពទៀត គឺជាហេតុនៃកម្មដែលបុគ្គលបានធ្វើទុករួចមកហើយ។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីបដិច្ចសមុប្បាទ ដោយឤការ:ទាំង២០ យ៉ាង ដូច្នេះចុះ[79] ។

ការយល់ដោយចក្រ

បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយចក្រ”ដូចម្តេច ?

វិ        អវិជ្ជាជាបច្ច័យឲ្យកើតសង្ខារ សង្ខារជាបច្ច័យឲ្យកើតវិញ្ញាណ……  ជាតិជាបច្ច័យឲ្យមានជរាមរណ:។ កង ទុក្ខទាំងពួងកើតឡើងដោយប្រការដូច្នេះឯង។ ដូច្នេះ អ្វីៗទាំងអស់ចាត់ចូលទៅក្នុងកងទុក្ខ។ ការមិន ដឹង ហៅថាអវិជ្ជា។ អវិជ្ជាជាបច្ច័យឲ្យកើតសង្ខារ។ បុគ្គលគប្បីយល់ដឹងពីបដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយចក្រ” ដោយ ប្រការដូច្នេះចុះ។

ការយល់តាមលំដាប់នៃអនុលោមនិងបដិលោម

បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយលំដាប់” ដូចម្តេច?

វិ        លំដាប់មាន២យ៉ាងគឺ លំដាប់មួយចាប់ផ្តើមពីអវិជ្ជា និងលំដាប់មួយទៀតចាប់ផ្តើមពីជរានិងមរណ:។ បើមាន សំនួរថា មួយណាដែលចាប់ផ្តើមដោយអវិជ្ជា បុគ្គលគប្បីឆ្លើយតាមលំដាប់អនុលោម។ ហើយ បើមាន សំនួរថា មួយណាដែលចាប់ផ្តើមដោយជរាមរណ: បុគ្គលគប្បីឆ្លើយតាមលំដាប់បដិលោម។

           ម៉្យាងទៀត លំដាប់ដែលចាប់ផ្តើមដោយអវិជ្ជា មានលក្ខណ:មិនប្រែប្រួល។ បុគ្គលឤចនឹងមើល ឃើញ វិថីឆ្ពោះទៅអនាគតបាន។ លំដាប់ដែលចាប់ផ្តើមដោយជរាមានលក្ខណ:ជាទីបញ្ចប់។ បុគ្គលឤចនឹងមើល ឃើញ វិថីឆ្ពោះទៅអតីតបាន។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីបដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយលំដាប់” ដូច្នេះចុះ។

ការយល់ “ដោយការពិចារណា”

បដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកិយ:និងជាលោកុត្តរ:

បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយការពិចារណា” ដូចម្តេច?

វិ        បដិច្ចសមុប្បាទមាន២យ៉ាងគឺ បដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកិយ: និងបដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកុត្តរ:។ ក្នុងទីនេះ បដិច្ចសមុប្បាទដែលចាប់ផ្តើមពីអវិជ្ជា គឺជាលោកិយបដិច្ចសមុប្បាទ។

បុ        តើបដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកុត្តរ: ដូចម្តេច ?

វិ        ទុក្ខឤស្រ័យទុក្ខ សទ្ធាឤស្រ័យសទ្ធា បីតិឤស្រ័យបីតិ បស្សទ្ធិឤស្រ័យបស្សទ្ធិ សុខ:ឤស្រ័យសុខ: សមាធិឤស្រ័យសមាធិ សម្មាទិដ្ឋិឤស្រ័យសម្មាទិដ្ឋិ និព្វិទាឤស្រ័យនិព្វិទា វិរាគ:ឤស្រ័យវិរាគ: វិមុត្តិ ឤស្រ័យវិមុត្តិញាណរបស់និព្វាន។ នេះហៅថា បដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកុត្តរ:[80] ។

បដិច្ចសមុប្បាទ៤

           ម៉្យាងទៀត បដិច្ចសមុប្បាទ៤ដែលបានសម្តែងទុកមានដូចតទៅនេះគឺ កិលេសកម្មជាហេតុ ពូជជា ហេតុ កម្មជាហេតុ សាមញ្ញកម្មជាហេតុ។

បុ        តើកិលេសកម្មជាហេតុ ដូចម្តេច?

វិ        គឺបដិច្ចសមុប្បាទដែលចាប់ផ្តើមពីអវិជ្ជា។

បុ        តើពូជជាហេតុ ដូចម្តេច ?

វិ        គឺមានសេចក្តីឧបមា ដូចជាការបន្តវង្សរបស់ពូជនិងពន្លក។

បុ        តើកម្មជាហេតុ ដូចម្តេច?

វិ        គឺមានសេចក្តីឧបមា ដូចជាការផ្លាស់ប្តូររបស់ឧបាទាយរូប។

បុ        តើសាមញ្ញកម្មជាហេតុ ដូចម្តេច?

វិ        គឺមានសេចក្តីឧបមាដូចជាផែនដី ហិម: ភ្នំ សមុទ្រ ព្រះឤទិត្យ និងព្រះច័ន្ទ។

           មានពាក្យបង្រៀនម៉្យាងទៀតថា សាមញ្ញកម្មមិនមែនជាហេតុទេ។ រូប វិញ្ញាណ សភាវធម៌ និងឧតុ គឺជា ហេតុ។ បើតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលព្រះអង្គទ្រង់បានត្រាស់សម្តែងទុកមកនោះ សាមញ្ញ កម្មមិនមានទេ៖

“កម្មមិនឤចចែករំលែកឲ្យដល់គ្នានឹងគ្នាទេ មិនមាននរណាឤចលួចយកនូវកម្មបានទេ ផលបុណ្យ ដែលទទួលបានមកនោះ គឺបានមកដោយខ្លួនឯង[81] ។

           បុគ្គលគប្បីយល់ពីបដិច្ចសមុប្បាទ “ដោយការពិចារណា” ដូចដែលពោលមកហើយនេះចុះ។

ការយល់“ដោយសង្គ្រោះ”

បុ        តើការយល់បដិច្ចសមុប្បាទ“ដោយសង្គ្រោះ” ដូចម្តេច?

វិ        សង្គ្រោះមាន៤យ៉ាងគឺ ខន្ធសង្គ្រោះ ឤយតន:សង្គ្រោះ ធាតុសង្គ្រោះ និងសច្ច:សង្គ្រោះ។

           ក្នុងទីនេះ អវិជ្ជា សង្ខារ ផស្ស: តណ្ហា ឧបាទាន និងភព សង្គ្រោះចូលក្នុងសង្ខារខន្ធ។ វិញ្ញាណសង្គ្រោះ ចូលក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ នាមរូបសង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ៤។ សឡាយតន:សង្គ្រោះចូលក្នុងខន្ធ២។ វេទនាសង្គ្រោះចូល ក្នុងវេទនាខន្ធ។ ជាតិ ជរានិងមរណ: សង្គ្រោះចូលក្នុងរូបខន្ធនិងសង្ខារខន្ធ។ អវិជ្ជា សង្ខារ ផស្ស: វេទនា តណ្ហា ឧបាទាន ភព ជាតិ និងជរាមរណ: សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មាយតន:។ វិញ្ញាណសង្គ្រោះចូលក្នុងមនាយតន:។ នាមរូប សង្គ្រោះចូលក្នុងឤយតន:ខាងក្នុង៥។ ឤយតន:ទាំង៦សង្គ្រោះចូលក្នុងឤយតន:ខាងក្នុង៦។ អវិជ្ជា សង្ខារ ផស្ស: វេទនា តណ្ហា ឧបាទាន ភព ជាតិ និងជរាមរណ: សង្គ្រោះចូលក្នុងធម្មធាតុ។ វិញ្ញាណសង្គ្រោះចូលក្នុង មនោ វិញ្ញាណធាតុ។ នាមរូបសង្គ្រោះចូលក្នុងធាតុ៥។ ឤយតន:៦សង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:ដែលមានអង្គ១២។ អវិជ្ជា តណ្ហា និងឧបាទាន សង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:ដែលមានអង្គ១០។ សភាវធម៌៩ទៀតសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:។ អង្គបដិច្ច សមុប្បាទដែលជាលោកុត្តរ:សង្គ្រោះចូលក្នុងមគ្គសច្ច:។ ការរលត់ទៅនៃបដិច្ចសមុប្បាទសង្គ្រោះចូល ក្នុងនិរោធ សច្ច:។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីបដិច្ចសមុប្បាទដោយការសង្គ្រោះដូច្នេះចុះ។ ដោយវិធីទាំងនេះ បុគ្គលគប្បី យល់ពីរឿង បដិច្ចសមុប្បាទបាន។ នេះហៅថា“បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ”។

ចប់ បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ

កណ្ឌទី១០ ចប់

 

ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង

[1] Dhs. 124, para. 584: តត្ថ កតមំ សព្វំ រូបំ ? ចត្តារោ ច មហាភូតា ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបំ; ឥទំ វុច្ចតិ សព្វំ រូបំ។

[2] Cp. Vis. Mag. 351-2: យោ ឥមស្មឹ កាយេ ថទ្ធភាវោ វា ខរភាវោ វា អយំ បឋវីធាតុ; យោ ឤពន្ធ នភាវោ វា ទ្រវភាវោ វា អយំ ឤបោធាតុ យោ បរិបាចនភាវោ វា ឧណ្ហភាវោ វា អយំ តេជោធាតុ យោ វិត្ថម្ភនភាវោ វា សមុទីរណភាវោ វា អយំ វាយោធាតូតិ ឯវំ សង្ខិត្តេន ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា បុនប្បុនំ; បឋវីធាតុ ឤបោធាតូតិ ធាតុមុត្តតោ និស្សត្តតោ និជ្ផីវតោ ឤវជ្ជិតព្វំ  មនសិកាតព្វំ បច្ចវេក្ខិតព្វំ។

[3] Cp. (a) Vis. Mag. 444 ចក្ខុសោតំ ឃានំ ជិវ្ហា កាយោ រូបំ សទ្ទោ គន្ធោ រសោ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ហទយវត្ថុ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ ឤកាសធាតុ រូបស្ស លហុតា រូបស្ស មុទុតា រូបុស្ស កម្មញ្ញតា រូបស្ស ឧបចយោ រូបស្ស សន្តតិ រូបស្ស ជរតា រូបស្ស អនិច្ចតា កពឡិង្ការោ ឤហារោ។

(b) រូបារូប ១: ចក្ខុធាតុ សោតធាតុ...កាយាធាតុ រូបធាតុ សទ្ទធាតុ...ផោដ្ឋព្វធាតុ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ហទយវត្ថុ ឤកាសធាតុ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ រូបស្ស លហុតា រូបស្ស មុទុតា រូបស្ស កម្មញ្ញតា រូបស្ស ឧបចយោ រូបស្ស សន្តតិ រូបស្ស ជរតា រូបស្ស អនិច្ចតា កពលិង្ការោ ឤហារោ ចេតិ ឯវំ អដ្ឋវីសតិវិធេសុ រូបេសុ ឤទិតោ(បដ្ឋាយ?) ចតុព្វិធំ រូបំ ភូតរូបំ នាម សេសំ ឧបាទាយរូប នាម។

[4] មិទ្ធរូបំ (a) cP. Vis. Mag, 450 អដ្ឋកថាយំ បន ពលរូបំ ...រោគរូបំ ឯកច្ចានំ មតេន មិទ្ធរូបន្តិ ឯវំ អញ្ញានិ បិ រូបានិ ឤហរិត្វា អទ្ធា មុនីសិ សម្ពុទ្ធោ នត្ថិ  នីវរណា តវា តិ ឤទីនិ វត្វា មិទ្ធរូបំ តាវ នត្ថិ យេវា តិ បដិក្ខិត្តំ (ឯកច្ចានន្តិ អភយគិរិវាសីនំ -----Pm., 455, Dhammananda Thera’s Ed.) ដែរ។)

(b) Abhmv. 72: តត្ថ “សមោធានន្តិ សព្វមេវ ឥទំ រូបំ សមោធានតោ បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ ចក្ខាយតនំ ។បេ។ ជរតា អនិច្ចតា តិ អដ្ឋវីសតិវិធំ ហោតិ; ឥតោ អញ្ញំ រូបំ នាម នត្ថិ កេចិ បន មិទ្ធវាទិនោ មិទ្ធរូបំ នាម អត្ថីតិ វទន្តិ តេ “អទ្ធា មុនីសិ សម្ពុទ្ធោ នត្ថិ នីវរណា តវា តិ ច។ ថីនមិទ្ធនីវរណំ នីវរណញ្ចេវ អវិជ្ជានីវរណេន នីវរណសម្បយុត្តន្តិ សម្បយុត្តវចនតោ ច; មហាបករណេ បដ្ឋានេ នីវរណំ ធម្មំ បដិច្ច នីវរណោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន បុរេជាតបច្ចចយា តិ ច; “អរូបេបិ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធឧទ្ទច្ចកុក្កុច្ចាវិជ្ជានីវរណានិ តិ ឯវំ ឤធីហិ វិរុជ្ឈនតោ អរូបមេវ មិទ្ធន្តិ បដិក្ខិបិតព្វា

698. អរូបេបិ បនេតស្ស មិទ្ធស្ស ឧប្បត្តិបាឋតោ និដ្ឋមេត្ថាវគន្តព្វំ ន តំ រូបន្តិ វិញ្ញុនា។

[5] M. III, 285: ចក្ខុញ្ច ភិក្ខវេ បដិច្ច រូបេ ច ឧបជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ។

[6] S. IV, 132: ចក្ខុំ ភិក្ខវេ បុរាណកម្មំ អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិតំ វេទនិយំ ទដ្ឋព្វំ ។បេ។ ជិវ្ហា បុរាណកម្មំ អភិសង្ខតា អភិសញ្ចេតយិតា វេទនិយា ទដ្ឋព្វា ... មនោ បុរាណកម្មំ អភិសង្ខតោ អភិសញ្ចេតយិតោ វេទនិយោ ទដ្ឋព្វោ។

[7] Vis. Mag. 446; Abhmv. 66; Dhs. A. 307  វុត្តម្បិ ចេតំ ធម្មសេនាបតិនា

យេន ចក្ខុប្បសាទេន រូបានិ សមនុបស្សតិ

បរិត្តំ សុខុមំ ចេតំ ឱកាសិរសមូបមន្តិ។

[8] Cp. Abhmv. 66 សុណាតីតិ សោតំ តំ តនុតម្ពលោមាចិតេ អង្គុលិវេឋកសណ្ឋានេ បទេសេ វុត្តប្បការាហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ ឤយុនា បរិបាលិយមានំ សោតវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ។

[9] Cp. Ibid. ឃាយតីតិ ឃានំ, តំ សសម្ភារឃានពិលស្ស អន្តោ អជបទសណ្ឋានេ បទេសេ យថាវុត្តប្បការំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ។

[10] A sort of ebony, Bauhinia Variegata----P.T.S. Dict (ប្រហែលជាក្រុមឈើប្រណីត មានដើមបេងជាដើម)

[11] (a) Uppala, CP. J, V, 37: ប្រភេទឈូកទាំង៧គឺ: នីលរត្តសេតុប្បល រត្តសេតបទុម សេតកុមុទ កល្លហារ

  (b) Abhmv. 66: សាយតីតិ ជិវ្ហា; ជីវិតំ អវហាយតីតិ វា ជិវ្ហា; សា សសម្ភារជិវ្ហាមជ្ឈស្ស ឧបរិ ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេ យថាវុត្តប្បការា ហុត្វា តិដ្ឋតិ។

[12] tam Abhmv. 71    រូបទាំងអស់មា់នតែ ២៨ ប៉ុ់ណ្នោះ គាថាទី ៦៩៥ ពោលថា 

ភូតា រូបានិ ចត្តារិ ឧបាទា ចតុវីសតិ

អដ្ឋវីសតិ រូបានិ សព្វោនវ ភវន្តិ ហិ។

[13] សមុដ្ឋានតោ កលាបតោ យោនិតោ នានត្តតោ ឯកត្តតោ

[14] Abhms. Ch. VI, 10: ចតុសមុដ្ឋានរូបាកលាបសន្តតិ កាមលោកេ ទីបជាលា វិយ នទិ សោតោ វិយ

[15] ន័យត្រង់នេះ ច្បាប់ភាសាអង់គ្លេសថាមិនច្បាស់លាស់ទេ (This line is unintelligible)

[16] គឺសុទ្ធកាយវិញ្ញត្តិ សុទ្ធវចីវញ្ញត្តិ លហុតាកាយវិញ្ញត្តិ លហុតាវចីវិញ្ញត្តិ ចក្ខុកាយវិញ្ញត្តិ និងចក្ខុវចីវិញ្ញត្តិ

[17] ច្បាប់ភាសាថៃប្រែថា ឤរម្ភ:៣ ទៅវិញ

[18] Abhms. 77, v. 746: គព្ភសេយ្យកសត្តស្ស បដិសន្ធិក្ខណេ បន តឹស រូបានិ ជាយន្តេ សភាវស្សេវ ទេហិនោ

[19] (a) Ibid. v. 747: អភាវគព្ភសេយ្យានំ អណ្ឌជានញ្ច វីសតិ ភវន្តិ បន រូបានិ កាយវត្ថុវសេន តុ។

  (b) Cp.Vbh.a.169-170: ឯវំ បវត្តមានេ ចេតស្មឹ នាមរូបេ យស្មា អភាវកគព្ភសេយ្យាកានំ អណ្ឌជានញ្ច បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុកាយវសេន រូបតោ ទ្វេ សន្តតិសីសានិ តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធា បាតុភវន្តិ តស្មា តេសំ វិត្ថារេន រូបារូបតោ វីសតិធម្មា តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធាតិ ឯតេ តេវីសតិធម្មា វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ វេទិតព្វា។

[20] បានដល់ជីវិតន្ទ្រីយ៍ និង អជីវិតិន្ទ្រីយ៍

[21] Cp. Dhs.125-27, para. 585

[22] D. III, 217: តិវិធេន រូបសង្គហោ សនិទស្សនសប្បដិឃំ រូបំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ រូបំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ រូបំ (=សនិទស្សនាទីសុ អត្តានំ ឤរព្ភ បវត្តេន ចក្ខុវិញ្ញាណសង្ខាតេន សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនំ។ ចក្ខុបដិហននសមត្ថតោ សហបដិឃេនា តិ សប្បដិឃំ។ តំ អត្ថតោ រូបាយតនំ ឯវ។ ចក្ខុវិញ្ញាណ សង្ខាតំ នាស្ស និទស្សនន្តិ អនិទស្សនំ។ សោតាទិបដិហននសមត្ថតោ សហបដិឃេនាតិ សប្បដិឃំ។ តំ អត្ថតោ ចក្ខាយតននាទីនិ នវ ឤយតនានិ។ វុត្តប្បការំ នាស្ស និទស្សនន្តិ អនិទស្សនំ។ នាស្ស បដិឃោ តិ អប្បដិឃំ តំ អត្ថតោ ឋបេត្វា ទសាយតនានិ អវសេសំ សុខុមរូបំ -Sv. III, 997)

[23] S. IV, 231-32: កតមា ច ភិក្ខវេ ទ្វេ វេទនា។ កាយិកា ច ចេតសិកា ច។ ឥមា វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ ទ្វេ វេទនា។ កតមា ច ភិក្ខវេ តិស្សោ វេទនា។ សុខា វេទនា ទុក្ខា វេទនា អទុក្ខមសុខា វេទនា។ ឥមា វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ តិស្សោ វេទនា។

[24] Retributive

[25] Objective

[26] Ibid. 232: កតមា ច ភិក្ខវេ បញ្ច វេទនា ។ សុខិន្ទ្រិយំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ។  ឥមា វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ បញ្ច វេទនា។ 

[27] S. IV, 232 កតមា ច ភិក្ខវេ ឆត្តឹស វេទនា។ ឆ គេហសិតានិ សោមនស្សានិ ឆ នេក្ខម្មសិតានិ សោមនស្សានិ ឆ គេហសិនាតិ ទោមនស្សានិ ឆ នេក្ខមមសិតានិ ទោមនស្សានិ ឆ គេហសិតា ឧបេក្ខា ឆ នេក្ខម្មសិតា ឧបេក្ខា ឥមា វុច្ចន្តិ ភិក្ខវេ ឆត្តឹស វេទនា។

[28] D. III, 215: តិស្សោ អកុសលសញ្ញា កាមសញ្ញា វ្យាបាទសញ្ញា វិហឹសសញ្ញា តិស្សោ កុសលសញ្ញា នេក្ខម្មសញ្ញា អវ្យាបាទសញ្ញា អវិហឹសសញ្ញា។ 

[29] A. II, 52:  អនិច្ចេ ភិក្ខវេ និច្ចន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ ចិត្តវិបល្លាសោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ អទុក្ខេ ភិក្ខវេ ទុក្ខន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ .......អនត្តនិ ភិក្ខវេ អត្តា តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ... អសុភេ ភិក្ខវេ សុភន្តិ សញ្ញាវិបល្លាសោ ចិត្តវិបិល្លាសោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ .... 

អនិច្ចេ ភិក្ខវេ អនិច្ចន្តិ ន សញ្ញាវិបល្លាសោ ... ទុក្ខេ ភិក្ខវេ ទុក្ខន្តិ ន សញ្ញាវិបល្លាសោ ..., អនត្តនិ ភិក្ខវេ អនត្តាតិ ន សញ្ញា វិបល្លាសោ ..., អសុភេ ភិក្ខវេ អសុភន្តិ ន សញ្ញាវិបល្លាសោ ...,

អនិច្ចេ និច្ចសញ្ញិនោ ទុក្ខេ ច សុខសញ្ញិនោ

អនត្តនិ ច អត្តា តិ អសុភេ សុភសញ្ញិនោ

មិច្ឆាទិដ្ឋិគតា សត្តា... ។

... ...

អនិច្ចំ អនិច្ចតោ ទុក្ខុំ ទុក្ខមទ្ទក្ខុ ទុក្ខតោ

អនត្តានិ អនត្តា តិ អសុភំ អសុភតទ្ទសុំ

សម្មាទិដ្ឋិសមាទានា សព្វទុក្ខំ ឧបច្ចគុន្តិ។

[30]ក្នុងភាសាអង់គ្លេសប្រាប់ថាមាន៥ តែដល់រាប់ទៅឃើញបានតែ៤។ គួរតែមានមួយទៀតគឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុស្អាតថាជាមិនស្អាត ទើបបានគ្រប់៥។

[31] Vbh. 102, 104: រូបសញ្ញា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ ឯត្ថ និរុជ្ឈុមានា និរុជ្ឈតិ។ សទ្ទសញ្ញា ។បេ។ គន្ធសញ្ញា... រសសញ្ញា...  ផោដ្ឋព្វសញ្ញា ... ធម្មសញ្ញា លោកេ បិយរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ ឯត្ថ និរុជ្ឈុមានា និរុជ្ឈតិ។ 

[32] Cp. Vbh.-a. 19 ចក្ខុសម្ជស្សជា សញ្ញា តិ ឤទីនិ អតីតា ទិវសេន និទ្ទិដ្ឋសញ្ញំ សភាវតោ ទស្សេតុំ វុត្តានិ។ តត្ថ ចក្ខុសម្ជស្សតោ ចុក្ខុសម្ជស្សស្មឹ វា ជាតា ចក្ខុសម្ជស្សជា នាម។ សេសេសុ បិ ឯសេវ នយោ។ ឯត្ថ ច បុរិមា បញ្ច ចក្ខុប្បសាទាទិវត្ថុកា វ។ មនោសម្ជស្សជា ហទយវត្ថុកា បិ អវត្ថុកា បិ។ សព្វាចតុ ភូមិកា សញ្ញា។ 

[33] S. II 103: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ កូដាគារំ វា កូដាគារសាលា វា ឧត្តរាយ វា ទក្ខិណាយ វា បាចីនាយ វា វាតបានា សុរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ វាតបានេន រស្មី បវិសិត្វា ក្វាស្ស បតដ្ឋិតា តិ? បច្ឆិមាយ ភន្តេ ភិត្តិយន្តិ។ បច្ឆិមា ចេ ភិក្ខវេ ភិត្តិ នាស្ស ក្វាស្ស បតិដ្ឋិតា តិ? បឋវិយំ ភន្តេ តិ។ បឋវី ចេ ភិក្ខវេ នាស្ស ក្វាស្ស បដ្ឋិតា តិ? ឤបស្មឹ ភន្តេ តិ ឤបោ ចេ ភិក្ខវេ នាស្ស ក្វាស្ស បតិដ្ឋិតា តិ? អប្បតិដ្ឋិតា ភន្តេតិ។ ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ កពឡិង្ការេ ចេ ភិក្ខវេ ឤហារេ នត្ថិ រាគោ នត្ថិ នន្ទិ នត្ថិ តណ្ហា ។បេ។ ផស្សេ ចេ ភិក្ខវេ ឤហារេ ។បេ។ មនោសញ្ចេតនាយ ចេ ភិក្ខវេ ឤហារ ។បេ។ វិញ្ញាណេ ចេ ភិក្ខវេ ឤហារេ នត្ថិ រាគោ នត្ថិ នន្ទិ នត្ថិ តណ្ហា អប្បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ អវិរុឡ្ហំ។ 

[34] S.V, 347: សប្បុរិសសំសេវោ ហិ ភន្តេ សោតាបត្តិអង្គំ សទ្ធម្មសវនំ សោតាបត្តិអង្គំ យោនិសោមនសិការោ សោតាបត្តិអង្គំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ សោតាបត្តិ អង្គន្តិ។ 

[35] Pts. –a. III, 547: អដ្ឋសំវេគវត្ថូនិ នាម: ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ ចត្តារិ អបាយទុក្ខំ បញ្ចមំ អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ អនាគតេ វដ្ឋមូលកំ ទុក្ខំ បច្ចុប្បន្នេ  ឤហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ។

[36] Sn. V, 1142       បស្សាមិ នំ មនសា ចក្ខុនា វ            រត្តិន្ទិវំ ព្រាហ្មណ អប្បមត្តោ

នមស្សមានោ វិវសេមិ រត្តឹ               តេនេវ មញ្ញាមិ អវិប្បវាសំ។

[37] D. I, 75: សេយ្យថា បិ មហារាជា ឧប្បលិនិយំ បទុមិនិយំ បុណ្ឌរិកិនិយំ អប្បេកច្ចានិ ឧប្បលានិ វា បទុមានិ វា បុណ្ឌរិកានិ វា ឧទកេ ជាតានិ ឧទកេ សំវឌ្ឍានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោ និមុគ្គាបោសីនិ តានិ យាវ ចគ្គា យាវ ច មូលា សីតេន វារិនា អភិសញ្ញានិ បរិសន្នានិ បរិបូរានិ បរិប្ជុដ្ឋានិ នាស្ស កិញ្ចិ សព្វាវន្តំ ឧប្បលានំ វា បទុមានំ វា បុណ្ឌរីកានំ វា សីតេន វារិនា អប្ជុដំ អស្ស។

[38] (a) Dh. v. 123: វិសំ ជីវិតុកាមោ វ បាបានិ បរិវជ្ជយេ។

  (b).-M. II, 260: សេយ្យថាបិ សុនក្ខត្តា ឤបានិយកំសោ វណ្ណសម្បន្នោ គន្ធសម្បន្នោ សោ ច ខោ វិសេន សំសដ្ឋោ; អថ បុរិសោ ឤគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ ទុក្ខបដិក្កូលោ។ តំ កឹ មញ្ញសិ សុនក្ខត្ត? អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ ឤបនីយកំសំ បិវេយ្យយំ ជញ្ញា:  ឥមាហំ បិត្វា មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខន្តិ? នោ ហេតំ ភន្តេ។

[39] (a) Th. v. 1138   តថា តុ កស្សាមិ យថាបី ឥស្សរោ     យំ លព្ភតិ តេនបិ ហោតុ មេ អលំ

តំតំ ករិស្សាមិ យថា អតន្ទិតោ          ពិឡារភស្តំ វា យថា សុមទ្ទិតំ។

(b) M. I, 128-29: សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ ពិឡារភស្តា មទ្ទិតា សមទ្ទិតា សុបរិមទ្ទិតា មុទុកា តូលិនិ ឆិន្នស្សរា ឆិន្នពព្ភរា អថ បុរិសោ ឤគច្ឆេយ្យ កដ្ឋំ វា កឋលំ វា ឤទាយ, សោ ឯវំ វទេយ្យ : អហំ  ឥមំ ពិឡារភស្តំ មទ្ទិតំ សុមទ្ទិតំ សុបរិមទ្ទិតំ មុទុកំ តូលិនឹ ឆិន្នសស្សរំ ឆិន្នពព្ភរំ កដ្ឋេន វា កឋលេន វា សរសរំ ករិស្សាមិ ភរភរំ ករិស្សាមីតិ។ តំ កឹ មញ្ញថ ភិក្ខវេ អបិ នុ សោ បុរិសោ អមុំ ពិឡារភស្តំ មទ្ទិតំ... កដ្ឋេន វា កឋលេន វា សរសរំ ករេយ្យ ភរភរំ ករេយ្យាតិ? នោ ហេតំ ភន្តេ តំ កិស្ស ហេតុ: អសុ ហិ ភន្តេ ពិឡារភស្តា មទ្ទិតា សុមទ្ទិតា សុបរិមទ្ទិតា មុទុកា តូលិនី ឆិន្នសស្សរា ឆិន្នពព្ភរា សា ន សុករា កដ្ឋេន វា កឋលេន វា សរសរំ វា កាតុំ ភរភរំ កាតុំ យាវទេវ ច បន សោបុរិសោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សាតិ។ ឯវំ ឯវ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ចិមេ វចនបថា យេហិ វោ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ: កាលេន វា អកាលេន វា ភូតេន វា អភូតេន វា សណ្ហេន វា ផរុសេន វា អត្ថសំហិតេន វា អនត្ថសំហិតេន វា មេត្តចិត្តា វា ទោសន្តរា វា។ កាលេន វា ភិក្ខវេ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ អកាលេន វា។ ភូតេន វា អភូតេន វា សណ្ហេន វា ……ផរុសេន វា អត្ថសំហិតេន វា អនត្ថ សំហិតេន វា មេត្តចិត្តា វា ភិក្ខវេ បរេ វទមានា វទេយ្យុំ ទោសន្តរា វា។ តត្របិ ខោ ភិក្ខវេ ឯវំ សិក្ខិតព្វំ : ន ចេវ នោ ចិត្តំ វបរិណតំ ភវិស្សតិ ន ច បាបិកំ វាចំ និច្ឆារេស្សាម ហិតានុកម្បិ ច វិហរិស្សាម មេត្តចិត្តា ន ទោសន្តរា តញ្ច បុគ្គលំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ផរិត្វា វិហរិស្សាមា តទារម្មណញ្ញ សព្វាវន្តំ លោកំ ភិឡារភស្តា សមេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរិស្សាមាតិ ។ ឯវំ ហិ វោ ភិក្ខវេ សិក្ខិតព្វំ។

[40] Sn. v. 835            ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិញ្ច រាគំ              នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មឹ

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ?                បាទា បិ នំ សម្ជុសិតុំ ន ឥច្ឆេ។

[41] D.III, 212: អត្ថិ ខោ ឤវុសោ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទ្វេ ធម្មា សម្មទក្ខាតា ។ តត្ថ សព្វេហេវ សង្គាយិតព្វំ ។បេ។ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ។ កតមេ ទ្វេ ? ហិរិ ច ឱត្តប្បញ្ច (= ហិរិ ច ឱត្តប្បញ្ចា តិ យំ ហិរិយតិ ហិរិយតព្វេន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្វេនា តិ ឯវំ វិត្ថារិតានិ ហិរិឱត្តប្បានិ អបិចេត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី។ ពហិទ្ធា សមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ។ អត្តាធិបតេយ្យា ហិរី។ លោកធិបតេយ្យំ ឱត្តប្បំ។ លជ្ជា សភាវសណ្ថិតា ហិរី។ ភយាសភាវសណ្ថិតំ ឱត្តប្បំ។ -- Sv. III. 978) 

[42] A. V, 114: សេយ្យថា បិ ភិក្ខេវេ ឧបរិ បព្វតេ ថុល្លផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ ទេវេ គលគលាយន្តេ តំ ឧទកំ យថានិន្នំ បវត្តមានំ បព្វតកន្ទរបទរសាខា បរិបូរេតិ។ 

[43] A. IV, 282: សេយ្យថាបិ ព្យគ្ឃបជ្ជ តុលាធារោ វា តុលាធារន្តេវាសី វាតុលំ បគ្គហេត្វា ជានាតិ ឯត្តកេន វា ឱនតំ ឯត្តកេន វា ឧន្នតន្តិ។

[44] M.II, 261: សេយ្យថាបិ សុនក្ខត្ត ឤសិវិសោ ឃោរវិសោ អថ បុរិសោ ឤគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខបដិក្កូលោ ។ តំ កឹ មញ្ញសិ សុនក្ខត្ត? អបុ នុ សោ បុរិសោ អមុស្ស ឤសីវិសស្ស ឃោរវិស្ស ហត្ថំ វា អង្គុដ្ឋំ វា ទជ្ជា យំ ជញ្ញា: ឥមិនាហំ ទដ្ឋោ មរណំ វា និគច្ឆាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខន្តិ? នោ ហេតំ ភន្តេ។

[45] It, 84:  មូឡ្ហោ អត្ថំ ន ជានាតិ    មូឡ្ហោ ធម្មំ ន បស្សតិ

អន្ធំ តមំ តទា ហោតិ     យំ មោហោ សហតេ នរំ។

[46] Ud. 68: ... សន្និបាតិតា ខោ តេ ទេវ យាវតិកា សាវត្ថិយំ ជច្ចន្ធាតិ ។ តេន ហិ ភណេ ជច្ចន្ធានំ ហត្ថឹ ទស្សេហីតិ។ ឯវំ ទេវាតិ ខោ ភិក្ខវេ សោ បុរិសោ តស្ស រញ្ញោ បដិស្សុត្វា ជច្ចន្ធានំ ហត្ថឹ ទស្សេសិ: ឯទិសោ ជច្ចន្ធា ហត្ថីតិ ។ ឯកច្ចានំ ជច្ចន្ធានំ ហត្ថិស្ស សីសំ ទស្សេសិ: ឯទិសោ ជច្ចន្ធា ហត្ថីតិ ... យេហិ ភិក្ខវេ ជច្ចន្ធេហិ ហត្ថិស្ស សីសំ ទិដ្ឋំ អហោសិ តេ ឯវំ ឤហំសុ:  ឯទិសោ ទេវ ហត្ថី សេយ្យថា បិ កុម្ភោតិ.........

[47] S. III, 108-9: ទ្វិធាបថោ តិ ខោ តិស្ស វិចិកិច្ឆាយេតំ អធិវចនំ។ វាមមគ្គោ តិ ខោ តិស្ស អដ្ឋង្គិកស្សេតំ មិច្ឆាមគ្គស្ស អធិវចនំ សេយ្យថីទំ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា.........មិច្ឆាសមាធិស្ស។ ទក្ខិណមគ្គោ តិ ខោ តិស្ស អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចនំ សេយ្យថីទំ សម្មាទិដ្ឋិយា... សម្មាសមាធិស្ស។

[48] P.V. Bapat. pp. 98

[49] ច្បាប់ភាសាថៃប្រែជា ឤយតន:

[50]P.V. Bapat. pp. 99-100: វចនត្ថតោ លក្ខណតោ បរិច្ឆេទតោ សង្គហតោ

[51] ច្បាប់ភាសាអង់គ្លេសពុំមានសញ្ញាទេ។ តាមន័យនេះ គួរថែមថា៖ សញ្ញាបានដល់សេចក្តីចាំបាន

[52] បញ្ចក្ខន្ធា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បញ្ចធម្មក្ខន្ធា

[53] A. III, 134: ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខូ អសេខេន សីលក្ខន្ធេន សម្ននាគតោ ហោតិ អសេខេន សមាធិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេខេន បញ្ញក្ខន្ធេន សមន្នា គតោ ហោតិ អសេខេន វិមុត្តិក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ អសេខេន វិមិត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ ហោតិ។

[54] D. III, 102: ឆយិមានិ ភន្តេ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ ឤយតនានិ ចក្ខុំ ចេវ រូបា ច សោតញ្ចេវ សទ្ទា ច ឃានញ្ចេវ គន្ធា ច ជិវ្ហា ចេវ រសា ច កាយោ ចេវ ផោដ្ឋព្វា ច មនោ ចេវ ធម្មា ច។

[55] P.V. Bapat. pp. 100-102: វចនត្ថតោ វិសយតោ បច្ចយតោ វីថិភេទតោ សង្គហតោ

[56] Here, mind is……ideas are the objects of states.  There are four kinds in this: Past, present and future of six internal sense-organs comprise the first; past, future and present of five external sense-objects, excepting none-sense-organ faculty, comprise the second.  The third is the sense-object of ideas.  There are eleven things viz, being, direction, season,……comprise the fourth……….  These are called the object of states.

[57] Cp. D. I, 54: សេយ្យថាបិ នាម សុត្តគុឡេ ខិត្តេ និព្វេឋិយមានមេវ បលេតិ

[58] Cp. Compendium of philosophy, 30 for mango simile

[59] ច្បាប់ភាសាថៃប្រែបាត់

[60] Cp. Ibid, 128

[61] ច្បាប់ភាសាថៃប្រែបាត់

[62] Vbh, 87: អដ្ឋារស ធាតុយោ: ចក្ខុធាតុ រូបធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ សោតធាតុ សទ្ទធាតុ សោតវិញ្ញាធាតុ ឃានធាតុ គន្ធធាតុ ឃានវិញ្ញាណធាតុ ជិវ្ហាធាតុ រសធាតុ ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ កាយធាតុ ផោដ្ឋព្វធាតុ កាយវិញ្ញាណធាតុ មនោធាតុ ធម្មធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតុ។

[63] Ud. 1; S. II, 1: អវិជ្ជាបច្ចយា ភិក្ខវេ សង្ខារា; សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ; វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ; នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ; សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ; ផស្សបច្ចយា វេទនា; វេទនាបច្ចយា តណ្ហា; តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ; ឧបាទានបច្ចយា ភវោ; ភវបច្ចយា ជាតិ; ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវ ទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តិ។ ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ។

[64] Ud. 2; S. II, 1-2: អវិជ្ជាយត្វេវ អវសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ; សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ; វិញ្ញាណនិរោធា នាមរូបនិរោធោ; នាមរូបនិរោធា សឡាយតននិរោធោ; សឡាយតននិរោធា ផស្សនិរោធោ; ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ ; វេទនានិរោធា តណ្ហានិរោធោ; តណ្ហានិរោធា ឧបាទាននិរោធោ; ឧបាទាននិរោធា ភវនិរោធោ; ភវនិរោធា ជាតិនិរោធោ; ជាតិនិរោធា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា និរជ្ឈន្តិ។ ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតិ។

[65] S. II, 94: យញ្ច ខោ ឯតំ ភិក្ខវេ វុច្ចតិ ចិត្តំ ឥតិបិ មនោ ឥតិបិ វិញ្ញាណំ ឥតិបិ តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ វិរជ្ជិតុំ នាលំ វិមុច្ចិតុំ។ តំ កិស្ស ហេតុ? ទីឃរត្តំ ហេតំ ភិក្ខវេ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ ឯតំ មម ឯសោ ហមស្មឹ ឯសោ មេ អត្តាតិ។ តស្មា តត្រាស្សុតវា បុថុជ្ជនោ នាលំ និព្វិន្ទិតុំ នាលំ វិរជ្ជិតុំ នាលំ វិមុច្ចិតុំ។

[66] S. II, 114: សេយ្យថាបិ ឤវុសោ ទ្វេ នឡកលាបិយោ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ តិដ្ឋេយ្យុំ ឯវមេវ ខោ ឤវុសោ នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ......

[67] Cp. Vbh.-a. 180:  ទុក្ខី សុខំ បត្ថយតិ សុខី ភិយយោបិ ឥច្ឆតិ

ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា សុខំ ឥច្ចេវ ភាសិតា

[68] Cp. (a) Vbh.-a. 196:             ពីជេ សតិ អង្កុរោ វិយ

        (b) Mhv. Xv, 43           ពីជម្ហា និក្ខម្ម អង្កុរោ

[69] Cp. S. II, 178: អនមតគ្គាយំ ភិក្ខវេ សំសារោ បុព្វោកាដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរតំ។

[70] (a) Cp. S. IV, 50: អវិជ្ជា ខោ ភិក្ខុ ឯកោ ធម្មោ យស្ស បហានា ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីយតិ វិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ។

  (b) Netti. 79:  វុត្តំ ហិ: អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ។ ឯវំ សព្វោ បដិច្ចសមុប្បាទោ។ ឥតិ អវិជ្ជា អវិជ្ជាយ ហេតុអយោនិសោមនសិការោ បច្ចយោ។ បុរិមិកា អវិជ្ជា បច្ឆិមិកាយ អវិជ្ជា ហេតុ។ តត្ថ បុរិមិកា អវិជ្ជា អវិជ្ជានុសយោ បច្ឆិមិកា អវិជ្ជា អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ។ បុរិមិកោ អវិជ្ជានុសយោ បច្ឆិមិកស្ស អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស ហេតុភូតោ បរិព្រូហនាយ ពីជង្កុរោ វិយ សមន្នតរហេតុតាយ។ យំ បន យត្ថា ផលំ និព្វត្តតិ ឥទំ តស្ស បរម្បរហេតុតាយ ហេតុភូតំ។ ទុវិធោ ហិ ហេតុ: សមន្នតរហេតុ បរម្បរហេតុ ច។ ឯវំ អវិជ្ជាយ បិ ទុវិធោ ហេតុ: សមន្នតរហេតុ បរម្បរមហេតុ ច។

[71] Cp. (a) Dhs. 79, Sec. 390: យំ តស្មឹ សមយេ អញ្ញាណំ អទស្សនំ អនភិសមយោ អននុពោធោ អសម្ពោធោ អប្បដិវេធោ អសង្គាហនា អបរិយោ គាហនា អសមបេក្ខនា អបច្ចវេក្ខណា អបច្ចក្ខកម្មំ ទុម្មេជ្ឈំ ពល្យំ អសម្បជញ្ញំ មោហោ បមោហោ សម្មោហោ អវិជ្ជា អវិជ្ផោឃោ អវិជ្ជាយោគោ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ--អយំ តស្មឹ សមយេ មោហោ ហោតិ។

           (b) Netti.14: បញ្ញាយ អនុសយា បហិយ្យន្តិ អនុសយេសុ បហីនេសុ បរិយុដ្ឋានា បហីយ្យន្តិ។ កិស្ស អនុសយស្ស បហីនត្តា? តំ យថា ខន្ធវន្តស្ស រុក្ខស្ស អនវសេសមូលុទ្ធរណេ កតេ បុប្ជផលបវាឡង្កុរសន្តតិ សមុច្ឆិន្នា ភវតិ ឯវំ អនុសយេសុ បហីនេសុ បរិយុដ្ឋានសន្តតិ សមុច្ឆិន្នា ភវតិ បិទហិតា បដិច្ឆន្នា  កេន? បញ្ញាយ។

           (c) Petka.105: តថា ហិ បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតិ តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានស្ស ហេតុ បុរិមា ហេតុ បច្ឆា បច្ចយោ សា បិ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ។

[72] Cp. M. I, 54: ឤសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ ឤសវនិរោធា អវិជ្ជានិរោធោ។

[73] S. II, 92; D. I, 55: អច្ឆរិយំ ភន្តេ អព្ភូតំ ភន្តេ យាវ គម្ភីរោ ចាយំ ភន្តេ បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោ ច។ អថ ច បន មេ ឧត្តានកុត្តានកោ វិយ ខាយតីតិ។

មា ហេវំ ឤនន្ទ អវច មាហេវំ ឤនន្ទ អវច។ គម្ភីរោ ចាយំ ឤនន្ទ បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវភាសោច។

[74] Cp. (a) Abhs. V, par.... តថា ច មរន្តានំ បន មរណកាលេ យថារហំ អភិមុខីភូតំ ភវន្តរេ បដិសន្ធិជនកំ កម្មំ វា តំ កម្មករណកាលេ រូបាទិកំ ឧបលទ្ធបុព្វំ ឧបការណភូតញ្ច កម្មនិមិត្តំ វា អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានភវេ ឧបលភិតព្វំ ឧបភោគភូតញ្ច គតិនិមិត្តំ វា កម្មពលេន ឆន្នំ ទ្វារានំ អញ្ញតរស្មឹ បច្ចុបដ្ឋាតិ។

(b) Spk. II, 218: មំសបេសិវត្ថុស្មឹ: គោឃាតកោ តិ គោមំសបេសិយោ កត្វា សុក្ខាបេត្វា វល្លូរវិក្កយេន អនេកានិ វស្សានិ ជីវិតំ កប្បេសិ។  តេនស្ស នរកា ចវនកាលេ មំស បេសិ យេវ និមិត្តំ អហោសិ។ សោ មំសបេសិបេតោ ជាតោ។

(c) Ibid. 372-373: ឯត្តកេសុ ឋានេសុ ឆន្នត្ថេរោ សារិបុត្តត្ថេរេន បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ បញ្ហំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា កថេសិ។ សារិបុត្តត្ថេរោ បន តស្ស បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វាបិ “ត្វំ បុថុជ្ជនោ” តិ វា អនាសវោ តិ វា អវត្វា តុណ្ហីយេវ អហោសិ។ ចុន្ទត្ថេរោ បនស្ស បុថុជ្ជនភាវំ ញាបេស្សាមី តិ ចិន្តេត្វា ឱវាទំ អទាសិ។

... ... ...

សត្ថំ ឤហរេសី តិ ជីវិតហារកសត្ថំ ឤហរិ កណ្ឋនាឡំ ឆិន្ទិ។ អថស្ស តស្មឹ ខណេ ភយំ ឱក្កមិ គតិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាសិ។ សោ អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា សំវិគ្គចិត្តោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សង្ខារេ បរិគណ្ហន្តោ អរហត្តំ បត្វា សមាសីសិ ហុត្វា បរិនិព្វុតោ។

(d) Vbh.-a.156: គតិនិមិត្តំ នាម និព្វត្តនកឱកាសេ ឯកោ វណ្ណោ ឧបដ្ឋាតិ។ តត្ថ និរយេ ឧបដ្ឋហន្តេ លោហកុម្ភីសទិសោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ។ មនុស្សលោកេ ឧបដ្ឋហន្តេ មាតុកុច្ឆិ កម្ពលយានសទិសា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ។ ទេវលោកេ ឧបដ្ឋហន្តេ កប្បរុក្ខវិមានសយនាទីនិ ឧបដ្ឋហន្តិ។

[75] Mil. 71: រាជា ឤហ ភន្តេ នាគសេន នច សង្កមតិ បដិសន្ទហតិ ចាតិ។ ឤម មហារាជ ន ច សង្កមតិ បដិសន្ទហតិ ចាតិ។ កថំ ភន្តេ នាគសេន ច សង្កមតិ បដិសន្ទហតិ ច ឱបម្មំ ករោហីតិ។ យថា មហារាជ កោចិទេវ បុរិសោ បទីបតោ បទីបំ បទីបេយ្យ កឹ នុខោ សោ មហារាជ បទីបោ បទីបម្ហា សង្កនត្តោ តិ។--- ន ហិ ភន្តេតិ។ ឯវមេវ ខោ មហារាជ ន ច សង្កមតិ បដិសន្ទហតិ ចាតិ។

[76] M, II, 262 ff.: សំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ

[77] The text is very confused here= អត្ថបទនៅត្រង់នេះ ពិបាកាយល់ណាស់។

[78] S. II, 104: បច្ចុទាវត្តតិ ខោ ឥទំ វិញ្ញាណំ នាមរូបម្ហា នាមរូបំ គច្ឆតិ ឯត្តាវតា ជាយេថ វា ជីយេថ វា មីយេថ វា ចវេថ វា ឧប្បជ្ផេថ វា យទិទំ នាមរូប បច្ចយា វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនំ  ។បេ។

[79] Pts, I, 52: បុរិមាកម្មភវស្មឹ មោហោ អវិជ្ជា ឤយុហនា សង្ខារា និកន្តិ តណ្ហា ឧបគមនំ ឧបាទានំ ចេតនា ភវោ ឥមេ បញ្ច ធម្មា បុរិមកម្មភវស្មឹ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយា... ឥធ បរិបក្កត្តា ឤយតនានំ មោហោ អវិជ្ជា ឤយុហនា សង្ខារា និកន្តិ តណ្ហា ឧបគមនំ ឧបាទានំ ចេតនា ភវោ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឥធ កម្មភវស្មឹ ឤយតឹ បដិសន្ធិយា បច្ចយា។ ឤយតឹ បដិសន្ធិ វិញ្ញាណំ ឱក្កន្តិ នាមរូបំ បសាទោ ឤយតនំ ផុដ្ឋោ ផស្សោ វេទយិតំ វេទនា ឥមេ បញ្ច ធម្មា អយតឹ ឧបបត្តិភវស្មឹ ឥធ កតស្ស កម្មស្ស បច្ចយា។ ឥតិ ឥមេ ចតុសង្ខេបេ តយោ អទ្ធេ វីសតិយា ឤការេហិ តិសន្ធឹ បដិច្ចសមុប្បាទំ ជានាតិ បស្សតិ អញ្ញាតិ បដិវិជ្ឈតិ។ តញ្ញាតដ្ឋេន ញាណំ។ បជាននដ្ឋេន បញ្ញា តេន វុច្ចតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ។

[80] មានការបែងចែកក្រុមសង្ខតធម្ម ដែលមានឡើងក្នុង(នេត្តិបករណ) ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា តិ បដិច្ចសមុប្បាទោ។ សោ ទុវិធោ លោកិកោ ច លោកុត្តរោ ច។ តត្ថ លោកិកោ: អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា យាវ ជរាមរណា លោកុត្តរោ: សីលវតោ អវិប្បដិសារោ ជាយតិ យាវ នាបរំ ឥត្ថត្តាយា តិ បជានាតិ។ 

[81] Not traced. Cp. Sv, I, 37: កម្មស្សកា ហិ សត្តា អត្តនោ កម្មានុរូបំ ឯវ គតឹ គច្ឆន្តិ នេវ បិតា បុត្តស្ស កម្មេន គច្ឆតិ ន បុត្តោ បិតុ កម្មេន ន មាតា បុត្តស្ស ន បុត្តោ មាតុយា នភាតា ភគិនិយា ន ឤចរិយោ អន្តេវាសិនោ ន អន្តេវាសី ឤចរិយស្ស កម្មេន គច្ឆតិ។