navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
វប្បធម៌កម្ពុជា: ស្ថាបត្យកម្ម និងលំនៅដ្ឋាន

ស្ថាបត្យកម្ម និងលំនៅដ្ឋាន 
រូបភាពតូច|250x250ភីកសែល| ផ្ទះខ្មែរនៅជនបទ
ស្ថាបត្យករ និង ជាងចម្លាក់ សម័យអង្គរបានបង្កើតប្រាសាទដែលគូសផែនទីពិភពលោហធាតុដោយថ្ម។ ការតុបតែងរបស់ខ្មែរទាក់ទាញការបំផុសគំនិតពីសាសនា ហើយសត្វទេវកថាមកពី ព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានឆ្លាក់នៅលើជញ្ជាំងនៃប្រាសាទ។ ប្រាសាទនានាត្រូវបានសាងសង់ឡើងស្របតាមច្បាប់នៃ ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណ  ដែលកំណត់ប្លង់ប្រាសាទជាមូលដ្ឋានរួមមានទីសក្ការៈកណ្តាល ទីធ្លា កំពែងព័ទ្ធជុំវិញ និងកសិណ។ គំនូរខ្មែរប្រើរូបសត្វជាច្រើនពីទេវកថាពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូ ដូចជា ព្រះបរមរាជវាំង នៅ ទីក្រុងភ្នំពេញ ប្រើគំនូរដូចជា គ្រុឌ ដែលជាសត្វស្លាបទេវកថាក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា។

ស្ថាបត្យកម្មនៃប្រទេសកម្ពុជាបានអភិវឌ្ឍជាដំណាក់កាលក្រោម អាណាចក្រខ្មែរ ពីសតវត្សទី ៩ ដល់សតវត្សទី ១៥ ដែលត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្នុងអគារជាច្រើននៃ ប្រាសាទអង្គរ ។ សំណល់នៃស្ថាបត្យកម្មលោកិយពីសម័យនេះគឺកម្រណាស់ ព្រោះមានតែអគារសាសនាប៉ុណ្ណោះដែលធ្វើពីថ្ម។ ស្ថាបត្យកម្មនៃសម័យអង្គរបានប្រើប្រាស់លក្ខណៈរចនាសម្ព័ន្ធជាក់លាក់ និងរចនាបថដែលជាវិធីសាស្រ្តសំខាន់មួយដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននៃប្រាសាទ រួមជាមួយនឹងសិលាចារឹក។

នៅតាមជនបទសម័យបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសកម្ពុជា គ្រួសារអ្នកមានជាធម្មតារស់នៅ ក្នុងផ្ទះ រាងចតុកោណ ដែលអាចប្រែប្រួលក្នុងទំហំចាប់ពីបួនគុណប្រាំមួយម៉ែត្រទៅប្រាំមួយគុណដប់ម៉ែត្រ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​សាង​សង់​ពី​ឈើ​ប្រក់​ដំបូល​ប្រក់​ស័ង្កសី និង​ជញ្ជាំង​ធ្វើពី​ឫស្សី​ត្បាញ។ ផ្ទះ​ខ្មែរ ​ជាធម្មតា​ត្រូវ​លើក​កំពស់​ដល់​ទៅ​៣​ម៉ែត្រ​លើ​បង្គោល​សម្រាប់​ការពារ​ទឹកជំនន់​ប្រចាំឆ្នាំ​។ ជណ្ដើរ ​ពីរ​ឬ ​ជណ្ដើរឈើ ​​ផ្តល់​ការ​ចូល​ទៅ​កាន់​ផ្ទះ​។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Housing". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. 

ដំបូល​ប្រក់​ស័ង្កសី​ជាន់​លើ​ជញ្ជាំង​ផ្ទះ​ការពារ ​ផ្នែក​ខាងក្នុង ​ពី​ភ្លៀង។ ជាធម្មតាផ្ទះមួយមានបន្ទប់បីដែលបំបែកដោយភាគថាសធ្វើពីឫស្សីត្បាញ។ បន្ទប់ខាងមុខជាបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវដែលប្រើសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវ បន្ទប់បន្ទាប់ជាបន្ទប់គេងឪពុកម្តាយ និងបន្ទប់ទីបីសម្រាប់កូនស្រីមិនទាន់រៀបការ។ កូនប្រុសគេងគ្រប់ទីកន្លែងដែលពួកគេអាចរកកន្លែងទំនេរបាន។ សមាជិក​គ្រួសារ និង​អ្នក​ជិត​ខាង​រួម​គ្នា​សាងសង់​ផ្ទះ ហើយ​ពិធី​រៃអង្គាស​ប្រាក់​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ឡើង​នៅ​ពេល​សាងសង់​រួច។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Housing". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. 

ផ្ទះ​របស់​ជន​ក្រីក្រ​អាច​មាន​តែ​បន្ទប់​ធំ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ។ អាហារត្រូវបានរៀបចំនៅក្នុង ផ្ទះបាយ ដាច់ដោយឡែកដែលមានទីតាំងនៅជិតផ្ទះ ប៉ុន្តែជាធម្មតានៅពីក្រោយវា។ គ្រឿងបរិក្ខារបង្គន់មានរណ្តៅធម្មតានៅក្នុងដី ដែល ស្ថិតនៅ ឆ្ងាយពីផ្ទះ ដែលត្រូវបានគ្របដណ្ដប់នៅពេលបំពេញ។ សត្វចិញ្ចឹមណាមួយត្រូវបានរក្សាទុកនៅក្រោមផ្ទះ។ ផ្ទះជនជាតិចិន និងវៀតណាម នៅតាមទីប្រជុំជន និងភូមិនានាក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជាធម្មតាត្រូវបានសាងសង់ដោយផ្ទាល់នៅលើដី និងមានកម្រាលឥដ្ឋ ស៊ីម៉ងត៍ ឬក្បឿង អាស្រ័យលើស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចរបស់ម្ចាស់។ លំនៅដ្ឋានក្នុងទីក្រុង និងអគារពាណិជ្ជកម្មអាចធ្វើពីឥដ្ឋ កំបោរ ឬឈើ។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Housing". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987.
វប្បធម៌កម្ពុជា: ពិធីកំណើតនិងមរណភាព

ពិធីកំណើតនិងមរណភាព 
កំណើតនៃកូនគឺជាព្រឹត្តិការណ៍រីករាយសម្រាប់គ្រួសារ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី តាមជំនឿប្រពៃណី ការបង្ខាំង និងការសម្រាលកូនធ្វើឱ្យគ្រួសារ និងជាពិសេសម្តាយ និងកូនត្រូវរងគ្រោះថ្នាក់ពីពិភពវិញ្ញាណ។ ស្ត្រី​ម្នាក់​ដែល​ស្លាប់​ពេល​សម្រាល​កូន​ឆ្លង​ទន្លេ  ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជឿ​ថា​ក្លាយ​ជា​វិញ្ញាណ​អាក្រក់។ នៅក្នុងសង្គមខ្មែរប្រពៃណី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះគោរពច្បាប់ហាមឃាត់អាហារមួយចំនួន និងជៀសវាងស្ថានភាពមួយចំនួន។ ទំនៀមទំលាប់ទាំងនេះនៅតែអនុវត្តនៅក្នុងជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែវាបានក្លាយទៅជាទន់ខ្សោយនៅក្នុងតំបន់ទីក្រុង។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Families". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

ការស្លាប់មិនត្រូវបានគេមើលឃើញជាមួយនឹងការហូរចេញដ៏អស្ចារ្យនៃទុក្ខព្រួយទូទៅចំពោះសង្គមលោកខាងលិច។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​ការ​បញ្ចប់​នៃ​ជីវិត​មួយ និង​ជា​ការ​ចាប់​ផ្តើ​ម​នៃ​ជីវិត​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​សង្ឃឹម​ថា​នឹង​ល្អ​ប្រសើរ​ជាង​មុន​។ ពុទ្ធសាសនិកខ្មែរតែងតែបូជាសព ហើយផេះរបស់ពួកវាត្រូវតម្កល់ក្នុងចេតិយក្នុងបរិវេណប្រាសាទ។ សាកសពត្រូវបានបោកគក់ ស្លៀកពាក់ និងដាក់ក្នុងមឈូស ដែលអាចត្រូវបានតុបតែងដោយផ្កា និងជាមួយរូបថតរបស់អ្នកស្លាប់។ ទង់​ពណ៌​ស​ដែល​មាន​រាង​ជា​ប៉ាន ដែល​គេ​ហៅ​ថា "ទង់​ក្រពើ​ពណ៌​ស" នៅ​ខាង​ក្រៅ​ផ្ទះ​បង្ហាញ​ថា​អ្នក​ណា​ម្នាក់​ក្នុង​ផ្ទះ​នោះ​បាន​ស្លាប់។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Families". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

ក្បួនដង្ហែសពមាន អាចារ្យ ព្រះសង្ឃ សមាជិកគ្រួសារ និងអ្នកកាន់មឈូសផ្សេងទៀត អមមឈូសទៅបូជា។ ប្តីប្រពន្ធ និងកូនៗបង្ហាញការកាន់ទុក្ខដោយកោរសក់ និងស្លៀកពាក់ស។ វត្ថុបុរាណដូចជាធ្មេញ ឬបំណែកឆ្អឹងត្រូវបានផ្តល់ដោយជាវត្ថុអ្នករស់រានមានជីវិត ហើយពួកគេត្រូវបានពាក់នៅលើខ្សែកមាសជាគ្រឿងលម្អ។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Families". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
វប្បធម៌កម្ពុជា: កុមារភាព និងវ័យជំទង់

កុមារភាព និងវ័យជំទង់ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច| សិស្សសាលាបឋមសិក្សា ខេត្តកំពត ។
កុមារកម្ពុជាអាចត្រូវបំបៅកូនរហូតដល់អាយុពី ២ ទៅ ៤ ឆ្នាំ។ រហូតដល់អាយុ ៣ ឬ ៤ ឆ្នាំ កុមារត្រូវបានផ្តល់ការស្រលាញ់ខាងរាងកាយ និងសេរីភាពយ៉ាងច្រើន។ កុមារដែលមានអាយុប្រហែល ៥ ឆ្នាំក៏អាចត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងជួយមើលថែទាំប្អូនស្រីតូចៗផងដែរ។ ល្បែងកុមារសង្កត់ធ្ងន់លើសង្គមនិយម ឬជំនាញជាជាងឈ្នះ និងចាញ់។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Families". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

ជាធម្មតាកុមារចាប់ផ្តើមចូលរៀននៅពេលពួកគេឈានដល់អាយុ ៦ ឆ្នាំ។ លុះឈានចូលដល់អាយុនេះ ពួកគេបានស្គាល់ពីបទដ្ឋានសង្គមនៃសុជីវធម៌ ការគោរពប្រតិបត្តិ និងការគោរពចំពោះចាស់ទុំ និងចំពោះព្រះសង្ឃ។ ឪពុកនៅពេលនេះចាប់ផ្តើមការដកថយជាអចិន្ត្រៃយ៍របស់គាត់ទៅជាតួនាទីផ្តាច់ការ។ នៅអាយុដប់ឆ្នាំ ក្មេងស្រីម្នាក់ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងជួយម្តាយរបស់នាងក្នុងកិច្ចការផ្ទះជាមូលដ្ឋាន។ ក្មេងប្រុសម្នាក់ដឹងពីរបៀបថែទាំបសុសត្វរបស់គ្រួសារ ហើយអាចធ្វើការងារកសិកម្មក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បុរសចំណាស់បាន។ ក្មេងជំទង់ជាធម្មតាលេងជាមួយសមាជិកនៃភេទដូចគ្នា។ ក្នុងវ័យជំទង់ ក្មេងប្រុសម្នាក់អាចក្លាយជាអ្នកបម្រើព្រះវិហារ ហើយទៅបួសជាព្រះសង្ឃថ្មីថ្មោង ដែលជាកិត្តិយសដ៏អស្ចារ្យសម្រាប់ឪពុកម្តាយ។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Families". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

នៅសម័យមុនកុម្មុយនិស្ត ឪពុកម្តាយបានប្រើសិទ្ធិអំណាចពេញលេញលើកូនរបស់ពួកគេរហូតដល់កូនៗរៀបការ ហើយឪពុកម្តាយបន្តរក្សាការគ្រប់គ្រងបានល្អខ្លះទៅក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ភាពខុសគ្នានៃអាយុត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងតឹងរ៉ឹងជាមួយនឹងវាក្យសព្ទគួរសម និងពាក្យជំនាន់ពិសេសសម្រាប់ "អ្នក" ។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Families". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
វប្បធម៌កម្ពុជា: អង្គការសង្គម

អង្គការសង្គម 
វប្បធម៌ខ្មែរមាន ឋានានុក្រម ណាស់។ អាយុរបស់មនុស្សកាន់តែច្រើន កម្រិតនៃការគោរពដែលត្រូវតែផ្តល់ឱ្យពួកគេកាន់តែធំ។ ប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវបានចាត់ចែងដោយឋានានុក្រម ដែលត្រូវនឹងអតីតភាពរបស់ពួកគេនៅចំពោះមុខឈ្មោះ។ នៅពេលគូស្វាមីភរិយាចាស់ពេកមិនអាចចិញ្ចឹមខ្លួនឯងបាន ពួកគេអាចអញ្ជើញគ្រួសាររបស់កូនពៅឱ្យផ្លាស់ទៅរស់នៅ និងគ្រប់គ្រងគ្រួសារ។ នៅដំណាក់កាលនេះក្នុងជីវិតរបស់ពួកគេពួកគេរីករាយនឹងឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Families". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

ខ្មែរម្នាក់ៗត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយរង្វង់ខាងក្នុងតូចមួយនៃគ្រួសារ និងមិត្តភ័ក្តិដែលបង្កើតជាសហការីជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់ អ្នកដែលគាត់នឹងចូលទៅជួយមុនគេ។ ក្រុម​គ្គ្រួសារអ្នកមានដែល​មាន​ប្ដី​ប្រពន្ធ និង​កូន​ដែល​មិន​ទាន់​រៀបការ​ជា​ក្រុម​ញាតិ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត។ នៅក្នុងអង្គភាពនេះគឺជាទំនាក់ទំនងផ្លូវចិត្តដ៏រឹងមាំបំផុត ការធានានៃជំនួយក្នុងករណីមានបញ្ហា កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចក្នុងការងារ ការចែករំលែកផលិតផល និងប្រាក់ចំណូល និងការរួមចំណែកជាអង្គភាពមួយចំពោះកាតព្វកិច្ចក្នុងពិធី។ នៅ​ក្នុង​សហគមន៍​ជន​បទ អ្នក​ជិត​ខាង—ដែល​ជា​រឿយៗ​ក៏​ជា​សាច់​ញាតិ—ក៏​ប្រហែល​ជា​សំខាន់​ដែរ។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Household and Family Structure". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

ទំនាក់ទំនងរវាងឪពុកម្តាយ បងប្អូនបង្កើត និងមិត្តស្និទ្ធស្នាល ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងផុតព្រំដែននៃញាតិមិត្ត និងបម្រើដល់ការពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងបុគ្គល និងអន្តរគ្រួសារ។ ក្រៅ​ពី​រង្វង់​ជិត​ស្និទ្ធ​នេះ មាន​សាច់​ញាតិ​ឆ្ងាយ និង​មិត្ត​ធម្មតា​ជាង។ នៅតាមជនបទនៃប្រទេសកម្ពុជា ទំនាក់ទំនងដ៏រឹងមាំបំផុតដែលខ្មែរអាចអភិវឌ្ឍ ក្រៅតែពីគ្រួសារនុយក្លេអ៊ែរ និងមិត្តជិតស្និទ្ធ - នោះគឺចំពោះសមាជិកដទៃទៀតនៃសហគមន៍មូលដ្ឋាន។ អារម្មណ៍នៃមោទនភាព-សម្រាប់ភូមិ សម្រាប់ស្រុក និងខេត្ត-ជាធម្មតាកំណត់លក្ខណៈជីវិតសហគមន៍ខ្មែរ។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Household and Family Structure". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

តាម​ផ្លូវច្បាប់ ប្តី​ជា​មេ​គ្រួសារ​ខ្មែរ ប៉ុន្តែ​ប្រពន្ធ​មាន​សិទ្ធិអំណាច​ច្រើន ជាពិសេស​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច​គ្រួសារ​។ ប្តីទទួលខុសត្រូវក្នុងការផ្តល់ទីជម្រកនិងអាហារសម្រាប់គ្រួសាររបស់គាត់; ជាទូទៅភរិយាជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើថវិកាគ្រួសារ ហើយនាងដើរតួជាគំរូសីលធម៌ និងសាសនាដ៏សំខាន់សម្រាប់កូនៗ ជាពិសេសកូនស្រី។ ទាំង​ប្ដី​ទាំង​ប្រពន្ធ​ត្រូវ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​លើ​កិច្ចការ​សេដ្ឋកិច្ច​ក្នុង​ស្រុក។ Federal Research Division. Russell R. Ross, ed. "Household and Family Structure". Cambodia: A Country Study. Research completed December 1987. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
វប្បធម៌កម្ពុជា: ការគោរព

ការគោរព 
រូបភាពតូច| ការសំពះ (ស្វាគមន៍ខ្មែរ)
ក្នុង​វប្បធម៌​ខ្មែរ​គេ​ជឿ​ថា ក្បាល ​មនុស្ស​មាន ​ព្រលឹង ដូច្នេះ​ហើយ​ទើប​ធ្វើ​ឱ្យ​វា ​ហាម​មិន ​ឱ្យ​ប៉ះ ឬ​ចង្អុល​ជើង​ទៅ​លើ​វា ។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការមិនគោរពយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ ក្នុងការប្រើជើងចង្អុលមនុស្ស ឬអង្គុយ ឬដេកដោយយកបាតជើងចង្អុលទៅមនុស្ស ព្រោះជើងគឺជាផ្នែកទាបបំផុតនៃរាងកាយ ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនបរិសុទ្ធ។ 

នៅ​ពេល​ស្វាគមន៍​ប្រជាជន ឬ​ដើម្បី​បង្ហាញ​ការ​គោរព​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា ប្រជាជន​ធ្វើ ​កាយវិការ "សំពះ" ដូច​គ្នា​នឹង​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា ស្វាគមន៍! និង Thai wai ។

ការបង្រៀនតាមទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរត្រូវបានដាក់ចេញជាទម្រង់ខនៅក្នុងស្នាដៃដ៏វែងពីសតវត្សទី 14 ដល់ទី 18 ដែលហៅថា ឆបប ("ច្បាប់" ឬ "ក្រម")។  ទាំងនេះត្រូវបានរៀនតាមទម្លាប់។ ការងារដូចជា Chhbap Pros ("Boy's Code"), Chhbap Srey ("Girl's Code") និង Chhbap Peak Chas ("Code of Ancient Words") បានផ្តល់ដំបូន្មានដូចជា៖ បុគ្គលដែលមិនភ្ញាក់ពីដំណេកមុនពេលថ្ងៃរះគឺខ្ជិល; កុមារត្រូវប្រាប់ឪពុកម្តាយ ឬមនុស្សចាស់ថាពួកគេទៅណា ហើយពួកគេនឹងត្រឡប់មកផ្ទះវិញនៅពេលណា។ បិទទ្វារដោយថ្នមៗ បើមិនដូច្នេះទេ អារម្មណ៍មិនល្អនឹងកើតឡើង។ អង្គុយលើកៅអីដោយជើងត្រង់ ហើយមិនឆ្លងកាត់ (ការកាត់ជើងគឺជាសញ្ញាសម្គាល់របស់មនុស្សមិនសមរម្យ); ហើយតែងតែឱ្យអ្នកដ៏ទៃនិយាយបន្ថែមទៀត។

នៅ​កម្ពុជា​មិន​គួរ​សម​ទេ​ក្នុង​ការ​បើក​ភ្នែក​មើល​អ្នក​ដែល​មាន​វ័យ​ចំណាស់ ឬ​អ្នក​ដែល​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​អ្នក​ពូកែ។
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វប្បធម៌ខ្មែរ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations
វប្បធម៌ខ្មែរ: = វប្បធម៌

= វប្បធម៌

 អត្ថបទកូនចំណងជើង 
alt=និពន្ខរៀង|រូបភាពតូច|ខ្ញុំបាទឈ្មោះ ទីម៉ា
 ====
វប្បធម៌ដុងសឺន

រូបភាពតូច| ពូថៅដុងសឺន
ស្តាំ|រូបភាពតូច| ស្គរដុងសឺន មកពី សុងដា, មឿងឡាយ ប្រទេសវៀតណាម។ វប្បធម៌ដុងសឺនទី២។ ពាក់កណ្តាលសហវត្សទី ១ មុនគ.ស។សំរិទ្ធ។
វប្បធម៌ដុងសឺន ឬវប្បធម៌ ឡាក់វៀត (ដាក់ឈ្មោះតាមភូមិសម័យទំនើបដុងសឺន ជាភូមិមួយនៅថាញ់ហ្វា ប្រទេសវៀតណាម ) គឺជាវប្បធម៌សម័យសំរិទ្ធក្នុងប្រទេសវៀតណាមបុរាណ ដែលផ្តោតលងជ្រលងទន្លេក្រហម នៃភាគខាងជើងវៀតណាម ពីឆ្នាំ ១០០០ មុនគ.ស រហូតដល់សតវត្សទី១នៃគ.ស។ Higham, C., 2014, Early Mainland Southeast Asia, Bangkok: River Books Co., Ltd.,  ប្រវតិ្តសាស្រ្តវៀតណាមបានចាត់ទុកវប្បធម៌ជារដ្ឋរបស់ វ៉ាន់ឡាំង និង អូឡាក់ ។ ឥទ្ធិពលរបស់វាបានសាយភាយទៅផ្នែកផ្សេងទៀតនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ រួមទាំងសមុទ្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ផងដែរ ចាប់ពីប្រហែលឆ្នាំ ១០០០ មុនគ.ស ដល់ ១ មុនគ.ស។ Vietnam Tours  Nola Cooke, Tana Li, James Anderson - The Tongking Gulf Through History - Page 46 2011 -"Nishimura actually suggested the Đông Sơn phase belonged in the late metal age, and some other Japanese scholars argued that, contrary to the conventional belief that the Han invasion ended Đông Sơn culture, Đông Sơn artifacts, ..." Vietnam Fine Arts Museum 2000 "... the bronze cylindrical jars, drums, Weapons and tools which were sophistically carved and belonged to the World famous Đông Sơn culture dating from thousands of years; the Sculptures in the round, the ornamental architectural Sculptures...."

ប្រជាជនដុងសឺន មានជំនាញក្នុងការដាំដុះស្រូវ រក្សាក្របី និង ជ្រូក នេសាទ និងជិះទូកតាម ទូកជីក វែង។ ពួកគេ​ក៏​ជា​អ្នក​វាយ​សំរឹទ្ធ​ដ៏ប៉ិនប្រសប់ ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ដោយ ​ស្គរដុងសឺន ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​វៀតណាម​ភាគ​ខាង​ជើង និង ​ខាង​ត្បូង ។ 

នៅភាគខាងត្បូងនៃវប្បធម៌ដុងសឺន គឺជាវប្បធម៌សាហ្វុីញ របស់ ជនជាតិចាម្ប៍ ។
វប្បធម៌ថៃ

វប្បធម៍នៃប្រទេសថៃ បានវិវឌ្ឍយ៉ាងច្រើនលើស ពីភាពឯកោរបស់ខ្លួននៅក្នុងអំឡុងពេលមានទំនាក់ទំនង សុខោទ័យ សម័យ, សម័យទំនើបបន្ថែមទៀតរបស់ខ្លួនទៅឱ្យ សម័យអយុធ្យា ដែលបានស្រូបយកឥទ្ធិពលពីទូទាំង តំបន់អាស៊ី ។ លីមីតធីត ឥណ្ឌា , ប្រទេសចិន , ភូមា , ខ្មែរ និងផ្សេងទៀត នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ឥទ្ធិពលនៅតែមានប្រពៃណីវប្បធម៍ថៃនៅ។  ព្រះពុទ្ធសាសនា , វិញ្ញាណនិយម និង លោកខាងលិច ផងដែរដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសម្រួចវប្បទំនើប។  

វប្បធម៍ជាតិថៃត្រូវបានកំណត់ខុសគ្នានៅទូទាំងតំបន់ក្នុងប្រទេសថៃដែលជាកន្លែងដែលវាបានរួមបញ្ចូលប្រទេសក្នុងតំបន់ផ្សេងគ្នាដូចជា ឡាន , ឥសាន ដែលរួមទាំង ប្រភពដើមនៅប្រទេសចិន , ប្រភពដើមព័រទុយហ្គាល់  [ ទី ] , ប្រភពដើមពែក្ស និងក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះបាទ ចុល្លាង្ករ នៅសតវត្សទី 19 ចុង, និន្នាការជាតិនិយមអ៊ឺរ៉ុបបានចាប់ផ្តើមបញ្ចូលឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំងទៅក្នុងវប្បធម៌ថៃ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការលើកកម្ពស់វប្បធម៌ពលរដ្ឋបានឈានដល់កម្រិតកំពូលបន្ទាប់ពី បដិវត្តន៍សៀមឆ្នាំ 1932 ដែលរបបផ្តាច់ការជាបន្តបន្ទាប់បានចាប់ផ្តើមបញ្ចូលការគ្រប់គ្រងកាន់តែខ្លាំងលើវប្បធម៌ និងរបៀបរស់នៅរបស់មនុស្ស ជាពិសេសនៅក្រោមរបបរបស់សេនាប្រមុខ។ផ្លាកភីប៊ុនសុង ។ 

សព្វថ្ងៃនេះប្រទេសថៃមានវប្បធម៌មួយដែលរួមបញ្ចូលគ្នារវាងពិធីសាសនាក្នុងស្រុកផ្សេងៗពីតំបន់ផ្សេងៗគ្នានៃប្រទេស រួមជាមួយនឹង តម្លៃ ព្រះពុទ្ធសាសនា និងនិន្នាការទិសបូព៌ាដូចជានៅតំបន់ជាច្រើននៃអាស៊ី។ រាជាធិបតេយ្យ និងស្ថាប័ន រាជវង្សចក្រី នៅតែគោរពយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់តាមវប្បធម៌សៀមដើម ចំណែកតម្លៃសង្គមក្នុងប្រទេសថៃមាននិន្នាការជាសមូហភាព និងសាសនានិយមជាងវប្បធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ផ្សេងទៀត ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលពីអាណានិគមលោកខាងលិច។  

ដកស្រង់ចេញពីវីគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស
វប្បធម៌ប្រទេសបារាំង

thumb|700
វប្បធម៌របស់ប្រទេសបារាំង​ និង ប្រជាជននៅប្រទេសបារាំង និងសណ្ឋានដីនៅបារាំងដែលពោ
ពេញទៅដោយប្រវត្តសាស្រ្ត
វប្បធម៍បារាំង: វប្បធម៍បារាំង

វប្បធម៍បារាំង
សារះសំខាន់ចំនពោះប្រទេសប៉ារាំងវប្បធម៍នោះក៍បានរីកលូតលាស់ធំលើងៗៗលើប្រទេសប៉ារាំង ។
និយាយពីវប្បធម៍ប៉ារាំងសព្វថ្ងៃនេះវិញ បានកត់សំគាល់ទាំងពីគឺ​​  ការបង្កើតសាសនា និង​​  សេដ្ឋកិច្ចសង្គម​ខុសគ្នា
បើនិយាយពីវប្បធម៍វិញ​​   ថាតើមានការខុសប្លែកពីគ្នាទេចំបឲពោះប្រទេសប៉ារាំង និង ប្រទេសអឺរ៉ុប
ការនិយាយអំពីវប្បធម៍   ដែលមានប្រតិកម្មនិងសង្គម  រវាង មនុស្សក្នុងសង្គម  ការមានឥទ្ធិពលពីមនុស្សដែលមានជំនឿផ្ទាល់ខ្លួន។
វប្បធម៍ជាការបង្កើតនូវជំនឿ  ការវាយតំលៃ  ធម្មនិយម  ​ទំនិញដែលជាវត្ថុធាតុដើមដែលចែកចាយដោយក្រុមសមាជិក។
វប្បធម៍រួមមានអ្វីៗទាំងអស់ដែលយើងដឹងតាំងពីទារកភាព ​រហូតមកដល់អាយុចាស់។ការចាប់កំនើត របស់វប្បធម៍ 
របស់ប្រទេសប៉ារាំង​  ពិតជាបានបង្ហាញនូវការជឿទុកជាមុនយ៉ាងលំបាកដែលស្តីអំពីអ្វីដែលជាក់លាក់  ការបង្ហាញ
ដែលប៉ារាំងចង់មានអត្ថន័យ។រីឯវប្បធម៍អាមេរិចវិញក៍បានទស្សន៍ទាយទុកជាមុនអំពីជាតិ  ដូចជាការរលាយដែលចែកដាច់ពីគ្នានៃវប្បធម៍
វប្បធម៍ប៉ារាំង ។ដូចដែលបាននិយាយអញ្ចឹង ប្រទេសបារាំង  ដែលរូមទាំង​ ​ផ្នែកបរទេសរបស់វា  ឬ ​ក៍និយាយអំពីប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គម  ភាសារ  សាសនា  និង​  ភូមិសាស្រ្ត។
ទោះបីជាយ៉ាងណាក៍ដោយវាពិតជាមានភាពស្មុគស្មាញ។
វប្បធម៍បារាំង: ភាសារ

ភាសារ 
សូម្បីតែនៅចុងក្រោយស.វទី១៩   ​ប្រទេសប៉ារាំងដែលមានលក្ខណះជារាជធានីក៍មានលក្ខណះជា​​ ​បំនះចំពោះវប្បធម៍ក្នុងស្រុក និង ​តំបន់ខុសគ្នាដែលមិនមានលក្ខណះ
ច្បាស់លាស់ចំពោះរបបដែលមានតាំងពីបុរាណ  ហើយការធ្វើបដិវត្តន៍របស់ប្រទេសប៉ារាំងបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងដើម្បីប្រឆាំង។
ហើយរហូតមកដល់ថ្ងៃនេះប៉ារាំងនៅតែមានវប្បធម៍បរទេសកើតក្នុងស្រុកច្រើន។ការបង្កើត 
ប្រភេទនៃវប្បធម៍ប៉ារាំង  ឬ ​ក៍ការចែករំលែកនៃវប្បធម៍បារាំង   ការលេចឡើងនូវភិនភាគវប្បធម៍  តែទោះបីជាយ៉ាងណាក៍ដោយការរីករាលដាលនៃ
វប្បធម៍នេះវាក៦ជាលទ្ធផលមួយសំរាប់ជាតិដូចជា  ប្រពន្ធអប់រំប្រទេសប៉ារាំង  ​សេវាយោធា  ភាសាររដ្ឋ     នយោបាយវប្បធម៍​  និងតាមរយះហេតុការណ៍
ដែលមានតាំងពីប្រវត្តិសាស្រ្តតាំងពីយូយារណាស់មកហើយ ​ដែលលមានដូចជា  សង្រ្គាម  ភ្រូសៀន  និងសង្រ្កាមលោកលើកទីពីរ។
ដែលមាននៅលើភិនភិនភាគជាតិប្រមាណ២០០ឆ្នាំមកហើយើ។
ភាសារបារាំងបាន ​បង្កើតឡើងតាមស្តង់ដារបស់ភាសារដ៍ពិតៗ តែទោះបីជាយ៉ាងណាក៍ដោយ  ស្តង់ដានេះ ​វាមិនចាំបាច់ ​ជាពេលដ៍វិសេស សំរាប់
ការធ្វើពុតរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល ។  តួយ៉ាង  ចំពោះរដ្ឋាភិបាលបាន ​ដាក់កំហិតយ៉ាងខ្លាំងលើ  ឈ្មោះតួនាទីលើ សស្រ្តីភេទ ។
 រីឯសកម្មភាពមួយចំនួនវិញត្រូវបាននាំយកដោយរាជរដ្ឋាភិបាលដើម្បី​ ធ្វើការផ្សព្វផ្សាយលើវប្បធម៍បារាំង  និង​  ភាសារបារាំង ។
ហើយវា  រួមមានប្រពន្ធ័ផ្តល់ប្រាក់កម្ចីសំរាប់គាំទ្រ ​ភាពយន្តបារាំង
ចំពោះច្បាប់ ​តូ បូន  លេចចេញមកពីវប្បធម៍ដែលគេបានផ្សព្វផ្សាយ ដែលធ្វើអោយវាមានភាពចាំបាច់ក្នុងការប្រើប្រាស់  ភាសារបារាំង  ក្នុងការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម
ដែលឆ្ពោះទៅជាសាធារះរដ្ឋ។
ចូរសំគាល់ថា  ចំពោះការបដិសេដចំពោះការយល់ខុស ពេលខ្លះ ​បានជួបប្រទះនៅក្នុង ​មធ្យោបាយផ្សេងៗ  
រីឯរដ្ឋាភិបាលបារាំង ​មានតួនាទីធ្វើអោយ ​ភាសារដែលមានលក្ខណះអោយរៀបរយជាលក្ខណះផ្ទាល់ខ្លួន ចំពោះការយល់ខុសមួយចំនួន ​។
បារាំង​មានភាសារជាច្រើន​ ហើយភាគខ្លះនៃពួកវា  មានការខុសប្លែកគ្នា​ ពី  ស្តង់ដា នៃភាសារបារាំង​​ដូចជា   ប្រីតស្តុន  និង​​ អាសាស្តៀន.
ហើយតំបន់តាមភូមិភាគមួយចំនួន គឺ  រ៉ូមែន  បារាំង​ ។
ភាសារគឺពិតជា  មិនទាក់ទង​  និង​​​  បារាំង​ ​​ហើយតាមពិតទៅ  មានភាសារច្រើនណាស់ក្នុងពីភពលោក  ហើយតំបន់របស់វា​ នៅជាប់ព្រំដែន​ រ​វាង ​ខាងលិចនិងខាងត្បូង​បារាំង
និង  ខាងជើង  នៃអេស្ប៉ាញ ។ ហើយភាសារនោះមានការសារទរខ្លាំង និង  ជួយគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំង តែ ​ទោះបីជាយ៉ាងណាក៍ដោយ អ្វីដែលសំខាន់ពិតនោះ  សំរាប់ភាសារ
ក្នុងស្រុក​​​  នៅតែមាន ប្រធានបទសំរាប់ពីភាក្សាដ៍ដែល ។
ក្នុងខែ មេសា  ឆ្នាំ២០០១  ។​​​  ក្រសួងអប់រំ​  ចែកលៀង  ដែលជា ​អតីត ​ដែលមាន តាំងពី​ ២ស​.វ ​(ចំនួប១០០ឆ្នាំ)  ឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលបារាំង​ 
បានគូសបញ្ចាក់អោយដឹងពីភាសារតាមតំបន់  និង ប្រកាស  ជាលក្ខណះ ​ទ្វីបភាសារ  ជាលើកតំបូង​  ហើយក៍ត្រូវបាន  គេស្គាល់និង​​​ ​សមាជិកគ្រូគភាគច្រើន
បានចុះឈ្មោះ​ក្នុងសាលារដ្ឋក្នុងប្រទេសបារាំង។
វប្បធម៍បារាំង: សាសនា

សាសនា
បារាំងជាប្រទេសមួយ ដែល​  មាន[សេរីភាព] ​និងគុណធម៍នៃសេចក្តីថ្លែងការណ៍  ដែលស្តីអំពី  សិទ្ធបុរស​ និង​ ប្រជាជន។
សាធារណះរដ្ឋគឺពឹងផ្អែកទៅលើ​​​ គំនិតនៃផ្លូវលោក  របស់សង្គម ​ដែលជាសេរីភាពនៃសាសនា(រួមមាន  ការមិនជឿលើៀព្រះអាទិទេព​ និង  លទ្ធិបដិសេធអាទិទេព0.
ដែលប្រតិបត្តិដោយ  យូលេ​ ហ្វឺរី ​​ច្បាប់  ហើយនិង  ១៩០៥ ​ច្បាប់ ដែលមានការញែកជា ​រដ្ឋ និង  ព្រះវិហារ។
ដែលចាប់អនុវត្តន៍ ​នៅពេលចាប់ផ្តើម នៃ​ រដ្ឋលើកទី​​ ​បី ​(1871-1940) .
នៅឆ្នាំ២០០៧  នៃខែ​ មករា  ដែលបានរកឃើញ  ​នូវការកើនឡើងចំនួយប្រជាជនបារាំង ៥១ភាគរយ​ ហើយពាក់កណ្តាលនៃពួកគេ ​ជឿថា  គេជឿលើព្រះជាម្វាស់។
វប្បធម៍បារាំង: អ្នកកាន់សាសនាកាតុលិក

អ្នកកាន់សាសនាកាតុលិក
ការមានជំនឿ  លើកាតុលិករ៉ូមាំងគឺវាមិនត្រូវបានគេពិចារណាទៀតទេលើសាសនា   ​គឺវាដូចជាពេលមុនអញ្ចឹង  នៅឆ្នាំ ១៧៨៩   ដែលមានលក្ខណះខុសៗគ្នា។
របបផ្តាច់ការរបស់បារាំង  ក្នុងស.វទី ​១៩ ​( ​មានការធ្វើអោយដូចដើមវិញ  ដែលមានលក្ខណះ ​ប្រជាធិបតេយ្យ ​និង ​ចក្រភពទី២)។
ព្រះវិហារជារបស់រដ្ឋាភិបាលនិង ​ជាផ្លូវការដែលបានកើតឡើង នៅឆ្នាំ១៩០៥​​  ហើយអ្វីដែលសខាន់ត្រូវបានគេធ្វើឡើងវិញនិង​ បញ្ចាក់ ។
មុនពេលចាប់ផ្តើមនៃស.វទី​ ​២៩បារាំង ​គឺជា  ប្រទេសដែល  ជនបទ ធំទូលាយ  និងសំំបូរដោយប្រជាជន ជាមួយ និង​ ការថែរក្សាសាសនាកាតុលិក​ តែ​ ក្រោយពី ​អស់រយះពេលជាយូរឆ្នាំក្រោយមក  ជនបទបានក្លាយជា  មិនមានប្រជាជន ​ហើយកំនើនប្រជាជនមានការកើនឡើង ​យ៉ាងខ្លាំង  ។
នៅខែ​ វិច្ឆិការ  នាឆ្នាំ២០០៦​ បានបោះឆ្នោតដោយ ​លោក  ហារីស​ ហើយបានបោះពុម្ព  នៅក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ ។   ហើយបានរកឃើញថា  មានចំនួន៣២ភាគរយ
នៃប្រជាជនបារាំង ​ដែលមិនមានជំនឿលើព្រះអាទីទេព​​​​​​ ។
វរទមុទ្រ

រូបភាពតូច| រូបសំណាក តារា ប្រទេសស្រីលង្កា សតវត្ស ទី ៨ គ.ស. ដោយដៃស្តាំរបស់នាង ព្រះពោធិសត្វធ្វើព្រះវរទមុទ្រ ជាកាយវិការនៃសេចក្តីសប្បុរស ឬការផ្តល់អំណោយ ចំណែកដៃឆ្វេងរបស់នាង ដើមឡើយអាចកាន់ផ្កាឈូក។
រូបភាពតូច| ព្រះពោធិសត្វ ​ធ្វើ​វរទមុទ្រ។ សម័យ ប៉ាឡា សតវត្សទី១២។
រូបភាពតូច|កម្ពុជាឬវៀតណាម, សតវត្សទី៧, បច្ចុប្បន្ននៅ metmuseum
វរទមុទ្រ (      ) ឬ Abheeshta Mudra គឺជា មុទ្រ ដែលជាកាយវិការនិមិត្តសញ្ញាដែលមាននៅក្នុងរូបតំណាងនៃ សាសនាឥណ្ឌា ។ វាបង្ហាញពីកាយវិការដោយដៃ និងជានិមិត្តរូបនៃការចែកចាយអំណោយ។  វាត្រូវបានតំណាងដោយបាតដៃដែលលើកទៅខាងក្រៅ ដោយម្រាមដៃលាតសន្ធឹង និងចង្អុលចុះក្រោម។ ពេលខ្លះមេដៃ និងម្រាមដៃចង្អុលជួបគ្នា បង្កើតជារង្វង់។ 

វរទមុទ្រ និង អភយមុទ្រ គឺជារឿងធម្មតាបំផុតក្នុងចំណោម មុទ្រ ផ្សេងទៀតជាច្រើនដែលឃើញនៅលើរូបព្រះនៅក្នុងសិល្បៈនៃ សាសនាឥណ្ឌា ។[ ត្រូវការដកស្រង់ ]
វរ្ម័ន

តាំងពីដើមមក ប្រទេសកម្ពុជាបានស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌តាមិល។ ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ព្រះ​នាម​ក្សត្រិយ៍​ខ្មែរ​ទាំង​អស់​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ជា​ភាសា​តាមីល។ ឈ្មោះមានភាពពិសិដ្ឋព្រោះមិនត្រឹមតែនាំមកនូវសុភមង្គល ភាពជោគជ័យ និងអំណាចដល់រាជវង្សក្នុងន័យបុរាណប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែពួកគេក៏តំណាងឱ្យភាពបរិសុទ្ធផងដែរ។ នោះហើយជាមូលហេតុដែលយើងរកឃើញនៅក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រដែលឈ្មោះនៃអតីតស្តេចទាំងអស់បញ្ចប់ដោយពាក្យដូចជា រដ្ធវរ្ម័ន ស្រ៊ុតវរ្ម័ន សូរ្យវរ្ម័ន ជ័យវរ្ម័ន ជាដើម។ ដូច្នេះ​តើ​ពាក្យ «​វរ្ម័ន​» មានន័យ​ដូចម្តេច​? ឧទាហរណ៍មុនសម័យអង្គរ រួមមាន សិលាចារឹក K 968 ដែលចារឹកដោយព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័ន ក្នុងសតវត្សទី៦នៃគ.ស។ វចនានុក្រមតាមីល-អង់គ្លេស ផ្តល់អត្ថន័យនៃពាក្យ “វរ្ម័ន” ជា “គ្រឿងសឹក ឬខែលការពារសត្រូវ” “ជ័យ” ជាជ័យ ឬជ័យ” ហេតុនេះ “ជ័យវរ្ម័ន = ខែលនៃជ័យជំនះ ឬខែលនៃជ័យជំនះ” ឬជ័យជំនះ ឬសុភមង្គលដល់ the dynasty. "វរ្ម័ន" ចំណុចសំខាន់មួយទៀតដែលលោកសាស្ត្រាចារ្យ បុលវរ័ លើកឡើងទាក់ទងនឹងប្រភពដើមនៃពាក្យនេះ គឺវាជាមូលដ្ឋានសមហេតុផល ដែលពាក្យនេះមកពីរាជវង្សឥណ្ឌាខាងត្បូង ជាពិសេសជនជាតិតាមីល។​ ម្យ៉ាងវិញទៀតនៅក្នុងឯកសារចិនរបស់ សតវត្សទី ៣ នៃគ.ស វាត្រូវបានសរសេរជាពាក្យថា "ហ្វាន" ឬ "ច័ន្ទ" ដូច្នេះ "ពាក្យ "វរ្ម័ន" ត្រូវបានកំណត់យ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ សិលាចារឹករបស់ព្រះបាទមហេន្ទ្រវរ្ម័ន ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងខេត្តឧប៊ុនរាជថានី ប្រទេសថៃ សព្វថ្ងៃមានព្រះនាមរបស់ស្តេចខ្មែរពីរអង្គ គឺព្រះបាទសូរវរ្ម័ន និងស្រីភវវរ្ម័ន។នៅទីនេះ វរ្ម័ន "ந" មិនមែន "ந" a គាត់សរសេរនៅចុងបញ្ចប់ដោយអក្សរ n ។ សូមរំលឹកថា មហេន្ទ្រវរ្ម័ន គឺជាព្រះរាជបិតារបស់ព្រះបាទឥសានវរ្ម័ន ដែលបានកសាងរាជធានីមុន ឥសានពោធិ៍ (បូរ) ឬ សំបូរព្រៃគុកអង្គរ ក្នុងខេត្តកំពង់ធំសព្វថ្ងៃ។ តើ​ខ្មែរ​សម័យ​អង្គរ​និង​អង្គរ​យើង​បញ្ចេញ​ពាក្យ​នេះ​ដោយ​របៀប​ណា? តើ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ត្រូវ​ហៅ​ថា “វរ្ម័ន” ឬ​យ៉ាង​ណា? នៅសម័យបុរាណ ពាក្យ "វរ្ម័ន" ត្រូវបានអានឱ្យឮៗជាមួយពាក្យ "មួយ" ដូចជា អាតាប ពណ៌ ជាសំនៀងរបស់ប្រជាជនខេត្តសៀមរាប និងសុរិន្ទ ពោលគឺមិនមែនសូរសំឡេងដូចសព្វថ្ងៃនេះទេ។ ដែល​ជា​កំណត់​ត្រា​របស់​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បារាំង​ដោយ​ផ្អែក​លើ​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​មុន​សម័យ​អង្គរ​ថា “វរ្ម័ន”។ ក្នុងករណីនេះ ព្រះនាម "ស្រីសុរិយោពណ៌" អាចបង្ហាញឱ្យឃើញពីការបន្តនៃពាក្យដែលស្ដេចខ្មែរប្រើក្នុងសម័យក្រោយអង្គរ ដូច្នេះពាក្យ "ពណ៌" មានតាំងពីសតវត្សទី 17 ។ វា​មិន​មែន​ជា​នាម​សម្រាប់​ពណ៌​ទេ ប៉ុន្តែ​ជា​ពាក្យ​ដែល​ចេញ​មក​ពី​ពាក្យ "វម៌្ម"។ ដូច្នេះហើយ នៅសម័យមុនអង្គរ “វរ្ម័ន” មានអក្សរ “ន” នៅខាងចុង ខុសពីសម័យអង្គរ ដែលមិនមានអក្សរ “ន” នៅខាងចុង។ នេះជាការកែទម្រង់ធម្មតាក្នុងវិស័យអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ព្រោះពាក្យ “វ” និង “បូ” អាចផ្លាស់ប្តូរគ្នាជាពាក្យដូចជា “លាវបូរី ឌូ ឡូពួរី/ ទេវដា ឌិបតា/ ណាវ៉ាសិលា ឌូ ណុបសិលា” ជាដើម។ ផ្អែកលើការស្រាវជ្រាវតាមវេយ្យាករណ៍ ពាក្យ "វរ្ម័ន" សព្វថ្ងៃនេះ ទោះបីជាអានខ្លាំងៗជាភាសាសំស្រ្កឹតក៏ដោយ ក៏ប្តូរទម្រង់សម័យអង្គរពី "វរ្ម័ន" ទៅជា "វរ្ម័ន" ដូចដែលយើងអានឮៗជាភាសាខ្មែរ។ ព្រះធម៌"។
វាបី បុស្បាករ

វាបី បុស្បាករ (    ; ២៥ មិថុនា ១៨៩១ – ១៥ ធ្នូ ១៩៨២) ជាព្រះនាងសៀម (ក្រោយប្រទេសថៃ )។ នាងគឺជាសមាជិកនៃរាជវង្សសៀម ។ ព្រះ​នាង​ជា​បុត្រី​របស់ស្តេចចុល្លាង្ករណ៍ (រាមា​ទី​៥)។ ព្រះ​នាង​ជា​បុគ្គល​មួយ​អង្គ​ដែល​មាន​អាយុ​វែង​បំផុត​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ថៃ ស្ថិត​នៅ​ពី​ក្រោយ​ព្រះរាជ​បុត្រ​ទាំង​បី​របស់​ព្រះបាទមង្កុដ (រាមា​ទី​៤); ព្រះអង្គម្ចាស់នភាពរ ប្រភា ដែលសោយទិវង្គតក្នុងព្រះជន្ម ៩៤ព្រះវស្សា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨ ព្រះនាងប្រាដិថាសារី ដែលសោយទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦២ ក្នុងព្រះជន្ម ៩៦ ព្រះវស្សា និងព្រះអង្គម្ចាស់ស្រីដាភីហ៊ីហាន់ ដែលសោយទិវង្គតក្នុងព្រះជន្ម ៩៧ព្រះវស្សា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២។
វាលក្រឡ

វាលក្រឡ គឺជាដុំថ្ម​ក្រឡ​នៅក្នុង​តំបន់​ភ្នំ​នោះ​មាន​៣០០០​ដុំ​ហើយ​មាន​ចំនួន​៩០ កន្លែង​ទូទាំងខ្វែងជើងខ្វែង។ ថ្មក្រឡ​មួយ​ដុំ​អាច​មាន​កម្ពស់​ដល់​ទៅ​បី​ម៉ែត្រ ដុះ​នៅ​រាយប៉ាយ​លើ​ដី​វាល​តែ​ម្តង​ខណៈ​គេ​បាន​ហៅ​ឈ្មោះ​ថា​ចម្ការ​ ថ្មក្រឡ ដោយ​គេ​សន្និដ្ឋាន​វា​មាន​អាយុកាល​ប្រមាណ​ជា​២០០០​ឆ្នាំ​មក​ហើយ។ ហើយត្រូវបានគេរកឃើញ វាលថ្មក្រឡ​នេះ​នា​អំឡុង​ឆ្នាំ​១៩៣០​ដោយ​អ្នក​បុរាណវិទ្យា​ជាតិ​បារាំង​។ ព្រោះ​តែ​សង្គ្រាម​និង​រឿង​នយោបាយ​បាន​បិទបាំង​តំបន់​នេះ​រហូត​ឆ្នាំ​១៩៩៤ ទើប​មាន​ការ​សិក្សា​វិភាគ​ស៊ីជម្រៅ​។ សម័យ​សង្គ្រាម​វៀតណាម​ថ្មក្រឡ​ភាគច្រើន​នៅ​ទី​នេះ​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ​ដោយ ការ​បំផ្ទុះ​គ្រាប់បែក​របស់​កងទ័ព​អាមេរិក៕ វាលថ្មក្រឡ ជាបេតិកភណ្ឌរបស់ ប្រទេសឡាវ ទី៣ បន្ទាប់ពី ហ្លួងព្រះបាំង និង ប្រាសាទវត្តភូ ។