navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ទេព វង្ស: ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិ 
Biography

thumb|Venerable Hing Moa with venerable Tep Vong at Reachbo  pagoda Siem Reap province 1957.

សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ទេពវង្ស ទ្រង់ប្រសូតនៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៣២ ត្រូវនិង ឆ្នាំវក ព.សករាជ ២៤៧៦ នៅឯភូមិត្រពាំងឈូក ឃុំជ្រាវ ស្រុកប្រាសាទបាគង ខេត្តសៀមរាប ។ ក្នុងវ័យ ១៥ឆ្នាំ ត្រូវនិង ឆ្នាំកុរ នព្វស័ក ព.ស ២៤៩១ គ.សករាជ ១៩៤៧ លោកបានបួសជាសាមណេរក្នុងសំណាក់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ព្រះសមុហ៍គណ: ហ៊ីង ម៉ៅ និង ជាព្រះចៅអធិការ វត្តរាជបូព៌ ខេត្តសៀមរាប ។ ការបួសជាសាមណេរនេះ បានត្រឹមតែ ៩ ខែប៉ុនណោះ លោកក៏សូមលាចាកសិក្ខាបទមករកស៊ីចិញ្ចឹមឪពុកម្ដាយវិញ ដែលឪពុកលោកមានឈ្មោះថា "ទេព ឈិត" និងម្ដាយនាម "ប៉ិច អាត់" ។ ក្នុងវ័យ ២១ឆ្នាំ ត្រូវនិង ឆ្នាំរោង ចត្វាស័ក ព.ស ២៤៩៦ ត្រូវ នឹងថ្ងៃទី១០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥២ លោកបានបំពេញឧបសម្បទាជាភិក្ខុក្នុងសំណាក់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ព្រះសមុហ៍គណៈ ហ៊ីង ម៉ៅ នាម្បញ្ញត្តិពុទ្ធសរក្នុងព័ទ្ធសីមា វត្តរាជបូព៌ ដោយមានព្រះគ្រូសូត្រស្ដាំ តន់ លុយ ពុទ្ធត្ថេរ ជាកម្មវាចា និង លោកគ្រូសូត្រឆ្វេង ថាត់ បិត ឥន្ទជាតិ ជាអនុសុវណ្ណាចារ្យ និង ឧបសម្បទាកម្មជាតិភិក្ខុភាវៈ ខេត្តសៀមរាប ។ ព្រះជន្ម​បាន ២៥ឆ្នាំ នៅ​ឆ្នាំវក ព​.​ស​.២៥០១ គ​.​ស​.១៩៥៧ ព្រះគ្រូ​សមុហ៍​គណៈ ហ៊ីង ម៉ៅ បានតែងតាំង​ភិក្ខុ ទេព វង្ស ឱ្យធ្វើជា​គ្រូសូត្រ​ជំនួយការ ។ ​ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ ១៩៧៩ នៅ​ក្នុងសម័យ​ខ្មែរក្រហម លោក​ត្រូវបាន​គេ​បង្ខំ​ឱ្យសឹក និង ត្រូវបាន​គេ​ធ្វើ​ទារុណកម្ម​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ​ដូច​ ប្រជាជន​ស្លូតត្រង់​ខ្មែរ​ដទៃទៀត​ដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ក្រោយពេលដួលរលំរបបខ្មែរក្រហម លោកបានមកបួសម្ដងទៀត ដែលត្រូវនិង​ថ្ងៃ ​១៣​រោច ខែ​ភទ្របទ ឆ្នាំមមែ ឯកស័ក ព​.​ស ២៥២៣ ត្រូវ​និង​ថ្ងៃទី​១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​១៩៧៩ ក្នុងជន្មាយុ ៤៧ឆ្នាំ លោក​បាន​បំពេញ​ឧបសម្បទា​ឡើងវិញ​ជា​លើក​ទី​ពីរ ក្នុង​សំណាក់​ព្រះ​ឧបជ្ឈាយ៍​ព្រះនាម ឋិត សី​លោ ដែលជាព្រះសង្ឃមកកម្ពុជាក្រោម ដែលលោកបានស្នាក់នៅក្នុង​ពុទ្ធ​សីមា វត្ត​ឧណ្ណាលោម ក្រុងភ្នំពេញ ។ នៅពេល​បួស​រួច ព្រះ​ឧបជ្ឈាយ៍បាន ប្រកាស​នៅក្នុង​ជំនុំ​សង្ឃ​ថាភិក្ខុ ទេព វង្ស ឱ្យឡើង​ឋា​នៈនុ​ក្រម មាន​ឋានន្តរស័ក្ដិ​ជា​ព្រះគ្រូ​វិន័យធរ ​។ក្នុងពេលនោះហើយ ដែលសម្ដេច ទេព វង្ស ក្លាយជាព្រះវិន័យធរ នៅវត្តឧណ្ណាលោម និងជាព្រះឧបជ្ឈាហ៍ទូទាំងប្រទេស ដែលទ្រង់ជាព្រះឧបជ្ឈាហ៍ធំជាងគេដែលបានបំបួសរាល់ព្រះថេរចាស់ៗសម័យមុន និងចាប់ផ្ដើមប្រមូល កសាងធនធានព្រះសង្ឃនៅកម្ពុជាឡើងវិញ ។ Economist Intelligence Unit (Great Britain) (1992) Country Report: Indochina, Vietnam, Laos, Cambodia, Publisher: The Unit, Original from the University of California   Ian Charles Harris (2007) Buddhism Under Pol Pot, Publisher: Documentation Centre of Cambodia, Original from the University of Michigan p.304 ISBN: 9995060140, 9789995060145
ទេព វង្ស: ព្រះអច្ឆរិយ

ព្រះអច្ឆរិយ 
•  ព្រះអង្គ​ទ្រង់​បាន​សិក្សា​អក្សរសាស្ត្រ និង​គណិតវិទ្យា​

•​    ​ព្រះអង្គ​បានបញ្ចប់​ការសិក្សា​ធម្ម​វិន័យ​ទាំងបី​កម្រិត គឺ​ថ្នាក់​ត្រី​ទោ​ឯក​

•​    ​ព្រះអង្គ​ចេះ​សូធ្យ​វិន័យ​បាដិមោក្ខ​យ៉ាង​ស្ទាត់ជំនាញ​

•​    ​ព្រះអង្គ​មាន​ជំនាញ​ខាង​បង្ហាត់​វិបស្សនាធុរៈ និនិងសមថកម្មដ្ឋាន
ទេព វង្ស: តួនាទី

តួនាទី 
•​    ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៥៧ ព្រះអង្គ​ត្រូវបានតែងតាំង​ជា​គ្រូសូត្រឆ្វេង​នៅ​វត្ត​រាជ​បូព៌ ខេត្តសៀមរាប​

•​    ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៩ បន្ទាប់ពី​ព្រះអង្គ​ឧបសម្បទា​ជាថ្មី សម្ដេច​ត្រូវបានតែងតាំង​ជា​ព្រះប្រធាន​សង្ឃ​កម្ពុជា ធ្វើជា​ព្រះ​ឧបជ្ឈាយ៍ និង​ជា​ព្រះ​វិន័យធរ ក្នុង​រដ្ឋ​កម្ពុជា​

•​   ​នៅពេល​ទ្រង់មាន​ព្រះជន្ម​បាន​៦០​វស្សា នៅ​ថ្ងៃ​សុក្រ ២​កើត ខែ​ក​ក្ដិ​ក ឆ្នាំមមែ ត្រី​ស័ក ព​.​ស​.២៥៣៥ ត្រូវ​នឹង​ថ្ងៃទី​០៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៩១ សម្ដេច​ត្រូវបាន​ថ្វាយ​ងារ​ជា ព្រះមហា​សុមេធាធិបតី និង​ជា​សង្ឃនាយក ដោយ​សម្ដេច ជា ស៊ីម ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ​កម្ពុជា​

•​   ​នៅក្នុង​ព្រះ​ជន្មាយុ​៦០​វស្សា​នេះ​ដដែល នៅ​ថ្ងៃ​សុក្រ ៩​កើត ខែ​ក​ត្ដិក ឆ្នាំមមែ ត្រី​ស័ក ព​.​ស​.២៥៣៥ ត្រូវ​នឹង​ថ្ងៃទី​១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៩១ ព្រះមហា​សុមេធាធិបតី ទេព វង្ស ត្រូវបានតែងតាំង​ជា​សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ គណៈមហានិកាយ​នៃ​កម្ពុជា ដោយ​ព្រះរាជក្រឹត្យ​ព្រះករុណា ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះ ន​រោ​ត្ដម សីហនុ ជា​ព្រះប្រមុខរដ្ឋ និង​ជា​ព្រះប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​ជាតិ​ជាន់ខ្ពស់​

•​    ​នៅ​ថ្ងៃទី​២៩ ខែមេសា ឆ្នាំ​២០០៦ សម្ដេច​ត្រូវបានតែងតាំង​ជា សម្ដេចព្រះ​អគ្គ​មហា​សង្ឃ​រាជាធិបតី សម្ដេច​មហាសង្ឃរាជ នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ដោយ​ព្រះករុណា​ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះ​បរមនាថ ន​រោ​ត្ដម សីហមុនី និង​បានទទួល​ព្រះ​រាជានុញ្ញាត​ពី​សំណាក់​ព្រះករុណា​ព្រះបាទ​សម្ដេចព្រះ ន​រោ​ត្ដម សីហមុនី ឲ្យ​ប្រើ​រាជ​ស័ព្ទ និង​ផ្លិត​យស​ពិសេស
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា

រូបភាពតូច| មណ្ឌល ដ៏អស្ចារ្យនៃ ប្រាសាទ Tôji imperial នៅក្យូតូ
ព្រះពុទ្ធសាសនារួមបញ្ចូល ទេព ដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ដែលគោរពបូជាក្នុងពិធីសាសនាផ្សេងៗ និងបរិបទពេញនិយម។ ដំបូងឡើយ ពួកគេរាប់បញ្ចូលទាំងឥស្សរជនឥណ្ឌាជាចម្បង ដូចជា ទេវ, អសុរ និង យក្ស ប៉ុន្តែក្រោយមកបានរួមបញ្ចូលវិញ្ញាណអាស៊ីផ្សេងទៀត និងព្រះក្នុងស្រុក (ដូចជា <i id="mwEw">នាត</i> ភូមា និង កាមី ជប៉ុន )។ ពួកវាមានចាប់ពី ព្រះពុទ្ធ ដែលបានត្រាស់ដឹង រហូតដល់វិញ្ញាណក្នុងតំបន់ ដែលពុទ្ធសាសនិកទទួលយក ឬប្រតិបត្តិតាមគែមនៃសាសនា។

ក្រោយមកពុទ្ធសាសនិកក៏បានចូលមកបញ្ចូលទិដ្ឋភាពពីប្រទេសដែលវាផ្សព្វផ្សាយ។ ដូចនេះ វារួមបញ្ចូលទិដ្ឋភាពជាច្រើនដែលយកចេញពីទេវកថាផ្សេងទៀតនៃវប្បធម៌ទាំងនោះ។
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា: ព្រះពុទ្ធ

ព្រះពុទ្ធ 
រូបភាពតូច| រូបសំណាក មណ្ឌល ដែលមានព្រះពុទ្ធរូបទាំងប្រាំអង្គនីមួយៗ ប្រឈមមុខនឹងទិសដៅជាក់លាក់របស់ព្រះអង្គនៅវត្ត Treasures ទីក្រុង Renge-in Tanjō-ji ប្រទេសជប៉ុន
ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ជាអ្នក ត្រាស់ដឹង ច្បាស់ ដឹងច្បាស់នូវ អរិយសច្ច ៤ ។ នៅក្នុងទំនៀមទំលាប់ ថេរវាទ ខណៈពេលដែលមានបញ្ជីនៃព្រះពុទ្ធដែលបានទទួលស្គាល់កាលពីអតីតកាល ព្រះពុទ្ធ សក្យមុនី ជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺជាព្រះពុទ្ធតែមួយគត់នៃយុគសម័យបច្ចុប្បន្នរបស់យើង ហើយជាទូទៅមិនត្រូវបានគេមើលឃើញថាអាចចូលទៅដល់បាន ។ អក្សរសិល្ប៍បាលី នៃទំនៀមទំលាប់ ថេរវាទ រួមមានរឿងនិទានរបស់ ព្រះពុទ្ធចំនួនម្ភៃប្រាំបួនអង្គ ដែលជា ព្រះសក្យមុនី និងព្រះពុទ្ធចំនួនម្ភៃប្រាំបីអង្គ ដែលមុនព្រះអង្គ។

ពុទ្ធសាសនិក មហាយាន គោរពបូជាព្រះពុទ្ធច្រើនអង្គ លើសពីទំនៀមទំលាប់ថេរវាទ រួមទាំង មេត្រេយ្យនិង អមិតាភ ដែលត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាអ្នកមានប្រាជ្ញា និងអំណាចដ៏អស្ចារ្យ ដែលគ្រប់គ្រងលើ ទឹកដីដ៏បរិសុទ្ធ ដែលអាចធ្វើដំណើរទៅកាន់សេចក្ដីស្លាប់។ ប្រពៃណី មហាយាន និង វជ្រយាន ក៏ទទួលស្គាល់ ព្រះពុទ្ធបឋមចំនួនប្រាំ ៖

 វៃរិចណ ("អ្នកបំភ្លឺ") ដែលជាតួអង្គសំខាន់នៅក្នុង អវតម្សកសូត្រ និង វៃរោចនាភិសំពោធិសូត្រ ។ ព្រះអង្គជាព្រះពុទ្ធកណ្តាលក្នុងពុទ្ធសាសនា Huayan ព្រះពុទ្ធសាសនា Esoteric ចិន និង Shingon ។ ដីបរិសុទ្ធរបស់ទ្រង់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា បទ្មគភ៌លោកភាតុ (ពិភពរតនាគារផ្កាឈូក) និងជា " អកណិស្ថ" ( Ghanavyūhakaniṣṭha ) ។
 អក្សោភ្យ ("The Imperturbable"), វាលព្រះពុទ្ធរបស់ទ្រង់គឺ អភិរតិ (ភ្លឺ"The Joyous") ។
 អមិតាភ (អមិទពុទ្ធ, "Infinite Light") ដែលជាព្រះពុទ្ធដ៏សំខាន់នៃ ព្រះពុទ្ធសាសនាដែនដីបរិសុទ្ធ ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រាស់​ថា សក្ខវតី (សុខ)។
 អមោឃសិទ្ធិ ("ជោគជ័យដែលមិនអាចកាត់ថ្លៃបាន")
 រតនសម្ភវ ("កើតរតនៈ")

នីមួយៗ​ត្រូវ​បាន​ភ្ជាប់​ជា​មួយ​នឹង​ការ​រួម​គ្នា​ផ្សេង​គ្នា ទិសដៅ សរុប (ឬ​ទិដ្ឋភាព​នៃ​បុគ្គលិក​លក្ខណៈ) អារម្មណ៍ ធាតុ ពណ៌ និមិត្តសញ្ញា និង​ការ​ម៉ោន។  ក្រោយមកទៀត ជាពិសេសប្រភព tantric ព្រះពុទ្ធបុរសនីមួយៗត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងព្រះពុទ្ធស្រីជាក់លាក់មួយ (ទោះបីជាឈ្មោះ និងលក្ខណៈរបស់ពួកគេខុសគ្នាតាមប្រភពពុទ្ធសាសនាផ្សេងៗក៏ដោយ)។ នេះគឺជាបញ្ជីទូទៅមួយនៃព្រះពុទ្ធស្រីទាំងប្រាំ (ហៅម្យ៉ាងទៀតថា ប្រាជ្ញ ឬ វិទ្យ): Vessantara (2014), Female Deities in Buddhism. Windhorse Publications. 

 អាកាសធាត្វីស្វរី ("ព្រះនាងម្ចាស់នៃលំហនៃលំហគ្មានកំណត់"), ប្រាជា្ញនៃ វៃរោចណ
 លោចនា, ប្រាជា្ញរបស់ អក្សោភ្យ
 មាមកី ("អ្នក​ធ្វើ​រ៉ែ") ប្រាជា្ញរបស់ រតនសំភវ
 បណ្ឌារវាសិនី ("អាវ​ស​មួយ​"​) ប្រាជា្ញរបស់ អមិតភ
 តារា ('តារា") ពេលខ្លះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង អមោឃសិទ្ធិ, ពេលខ្លះ អមិតភ

នៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ ព្រះពុទ្ធស្រីមួយចំនួនក៏ត្រូវបានទទួលស្គាល់ផងដែរ ដូចជា តារា ដែលជាព្រះពុទ្ធស្រីដ៏ពេញនិយមបំផុតនៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ ដែលមានច្រើនទម្រង់ និងច្រើនពណ៌។ រូប​ព្រះពុទ្ធ​ស្រី​ផ្សេង​ទៀត​រួម​មាន វជ្រយោគិនិ, នៃរតម្យ, និង កុរុកុល្លា ។

ព្រះពុទ្ធ​អង្គ​ផ្សេង​ទៀត​ក្រៅ​ពី​ទាំង​ប្រាំ​នេះ​រួម​មាន ភៃសជ្យគុរុ (ព្រះពុទ្ធ​នៃ​ឱសថ​) និង នាគស្វររាជ (ស្ដេច​នៃ នាគ ​) ។
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា: ព្រះពោធិសត្វ

ព្រះពោធិសត្វ 
រូបភាពតូច| រូបសំណាករបស់ ក្វានយីន ដែលមានក្បាលដប់មួយ និងអាវុធមួយពាន់ ( Shíyīmiàn Guānyīn ) ជាមួយនឹង ទេវតា អាណាព្យាបាលទាំង 28 រូបដែលទាក់ទងនឹងការសម្ដែងនេះនៅខាងនាង។ ទីតាំងនៅទីសក្ការៈបូជា ក្វាងយីន នៅលើ ភ្នំ Putuo Guanyin Dharma Realm ក្នុង ខេត្ត Zhejiang ប្រទេសចិន
រូបភាពតូច| ព្រះពុទ្ធដែលមានអ្នកការពារ វជ្របាណិ ក្នុងរចនាប័ទ្មក្រិកស្រដៀងទៅនឹង Heracles ឬ Zeus សតវត្សទីពីរ
រូបភាពតូច| រូបភាពជនជាតិនេប៉ាល់អំពី មញ្ជុស្រី
នៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ព្រះពោធិសត្វ គឺជាពាក្យដែលប្រើជាចម្បងសម្រាប់ព្រះពុទ្ធសក្យមុនី មុនពេលទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ គេជឿជាទូទៅថា អនាគតព្រះពុទ្ធ ព្រះនាម មេត្រយ្យ (បាលី: មេត្តេយ) បច្ចុប្បន្នគង់នៅក្នុងឋានសួគ៌ ទុសិត ហើយរូបនេះគឺជាព្រះពោធិសត្វមួយអង្គក្នុងចំណោមព្រះពោធិសត្វមួយចំនួនដែលមានទីតាំងលេចធ្លោក្នុងថេរវាទ។  

នៅក្នុងពុទ្ធសាសនាមហាយាន ព្រះពោធិសត្វ គឺជាសត្វណាដែលដាស់ ព្រះពោធិសត្វ (ស្មារតីភ្ញាក់រឭក) ដូច្នេះហើយ ទើបធ្វើការឆ្ពោះទៅកាន់ ពុទ្ធសាសនា ពេញលេញ។ ព្រះពោធិសត្វ​ដែល​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​អ្នក​មាន​ឫទ្ធិ​ខ្លាំង​ពូកែ​មាន​ការ​គោរព​យ៉ាង​ខ្លាំង​ក្នុង​ប្រពៃណី​នេះ។

នៅប្រទេសឥណ្ឌា បញ្ជីឈ្មោះដែលហៅថា "បុត្រាទាំងប្រាំបី" (សំស្ក្រឹត. អស្តឧតបុត្រ ) បានក្លាយជាសំណុំសំខាន់នៃព្រះពោធិសត្វនៃព្រះសក្យមុនីដែលជាបួសរបស់ព្រះពុទ្ធគឺ៖ Dalai Lama XIV Bstan-ʼdzin-rgya-mtsho, Dalai Lama XIV, Dalai Lama, Santideva (1994). A Flash of Lightning in the Dark of Night: A Guide to the Bodhisattva's Way of Life, pp. 128-129, note 23. Shambhala. Wang, Michelle C. (2017) Maṇḍalas in the Making: The Visual Culture of Esoteric Buddhism at Dunhuang, p. 158. BRILL.

 មញ្ជុស្រី("សិរីល្អ") កុមារភុត ("ព្រះអង្គម្ចាស់វ័យក្មេង") ដែលជាព្រះពោធិសត្វដ៏សំខាន់នៃប្រាជ្ញា
 អវលោកេស្វរ("ព្រះអម្ចាស់ដែលក្រឡេកមើលពិភពលោក") ដែលជាព្រះពោធិសត្វសង្គ្រោះនៃមេត្តាករុណាដ៏អស្ចារ្យ
 វជ្របាណិ ("ព្រះមានវជ្រនៅក្នុងដៃ") ព្រះពោធិសត្វនៃការការពារ, ជាអ្នកការពាររបស់ព្រះពុទ្ធ (នៅក្នុងប្រភពអាស៊ីបូព៌ា, ត្រូវបានយកដោយ មហាស្ថាម ប្រាប្ត, ទោះបីជា វជ្របាណិត្រូវបានរកឃើញផងដែរនៅក្នុងប្រពៃណីទាំងនេះ)
 ព្រះមៃត្រេយ ("មិត្តភាព") នឹងក្លាយជាព្រះពុទ្ធនៃពិភពលោករបស់យើងនាពេលអនាគត
 ក្សិតិគភ៌ ("ប្រភពផែនដី") ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកសង្គ្រោះនៃសត្វពីនរក
 អាកាសគភ៌ ("ប្រភពអវកាស") ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា គគនគញ្ជ ដែលត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងធាតុអវកាស ។
 សវ៌និវារណវិស្កម្ភិន ("ព្រះអង្គដែលរារាំងឧបសគ្គ")
 សមន្តភទ្រ ("សក្តិសមជាសកល" ឬ "ល្អទាំងអស់") ដែលភ្ជាប់ជាមួយពាក្យសច្ចា

នៅក្នុងពុទ្ធសាសនាទីបេ ដែលជា ប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនា វជ្រយាន ព្រះពោធិសត្វសំខាន់ៗគឺ "ព្រះពោធិសត្វដ៏អស្ចារ្យទាំងប្រាំបី" ។ 

 ព្រះធម៌ទេសនា ម្ភៃបួន 
នៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន មានបញ្ជីនៃ អាទិទេពការពារម្ភៃបួន ( ចិន : 二十諸天; pinyin : Èrshísì Zhūtiān )។ ធម៌ ​ទាំង​នេះ (អ្នក​ការពារ​ធម៌) ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​អ្នក​ការពារ​ព្រះពុទ្ធសាសនា និង​ជា​អ្នក​ការពារ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើ​អាក្រក់ ឬ​គ្រោះ​អាក្រក់។ ពួកគេ​គឺ:

 មហេស្វរ(ព្រះសិវៈ)
 ព្រហ្ម
 ឥន្ទ្រា
 លក្ស្មី
 សារស្វតិ
 វៃស្រវណ
 វីរូធក
 Dhrtarastra
 វិរូបាក្ស
 សុរិយា
 ចន្ទ្រា
 គុហ្យបាទ
 បញ្ចិក
 ស្កាន្ដា
 ប្ឬថ្វី
 វិញ្ញាណនៃដើមពោធិ៍
 ហារីតី
 មារីចិ
 សាគរ
 យម
 កិន្នរ
 អធិរាជ Zi Wei
 អធិរាជ Dongyue
 ផ្គរលាន់ព្រះ
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា: ព្រះធម៌ទេសនា ម្ភៃបួន

ព្រះធម៌ទេសនា ម្ភៃបួន 
នៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន មានបញ្ជីនៃ អាទិទេពការពារម្ភៃបួន ( ចិន : 二十諸天; pinyin : Èrshísì Zhūtiān )។ ធម៌ ​ទាំង​នេះ (អ្នក​ការពារ​ធម៌) ត្រូវ​បាន​គេ​មើល​ឃើញ​ថា​ជា​អ្នក​ការពារ​ព្រះពុទ្ធសាសនា និង​ជា​អ្នក​ការពារ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើ​អាក្រក់ ឬ​គ្រោះ​អាក្រក់។ ពួកគេ​គឺ:

 មហេស្វរ(ព្រះសិវៈ)
 ព្រហ្ម
 ឥន្ទ្រា
 លក្ស្មី
 សារស្វតិ
 វៃស្រវណ
 វីរូធក
 Dhrtarastra
 វិរូបាក្ស
 សុរិយា
 ចន្ទ្រា
 គុហ្យបាទ
 បញ្ចិក
 ស្កាន្ដា
 ប្ឬថ្វី
 វិញ្ញាណនៃដើមពោធិ៍
 ហារីតី
 មារីចិ
 សាគរ
 យម
 កិន្នរ
 អធិរាជ Zi Wei
 អធិរាជ Dongyue
 ផ្គរលាន់ព្រះ
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា: ទេវ

ទេវ 
រូបភាពតូច| ដំណើរ​ព្រះ​ឥន្ទ្រ និង​ព្រាហ្មណ៍​ទៅ​កាន់​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា Sanchi Stupa No. ១
រូបភាពតូច| រូបសំណាកព្រះព្រហ្ម ដែលពុទ្ធសាសនិកថៃ នៅតែគោរពបូជាថា ព្រះព្រហ្ម ជាអាទិទេពនៃលាភសំណាង និងការការពារ។
រូបភាពតូច| វៃស្រវណ ( Tamonten-Bishamonten ) នៅ Tōdai-ji ប្រទេសជប៉ុន

 Dhṛtarāṣṭra - អាណាព្យាបាលនៃបូព៌ា។ មេដឹកនាំនៃ gandharvas និង piśācas ។
 Virūḍhaka - អាណាព្យាបាលខាងត្បូង។ មេដឹកនាំនៃ kumbhāṇḍas និង pretas ។
 Virūpākṣa - អាណាព្យាបាលនៃលោកខាងលិច។ អ្នកដឹកនាំ ណាហ្កា និង ពុទ្ធាណាស ។
 Vaiśravaṇa - អាណាព្យាបាលខាងជើង។ មេដឹកនាំនៃ យ៉ាកុប និង រាក់សិកា ។
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា: សត្វផ្សេងៗ

សត្វផ្សេងៗ 

 អសុរា 
Asuras ជួនកាលត្រូវបានបកប្រែថាជា Titans ឬ Demigods ជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាសត្រូវរបស់ Devas ហើយប្រយុទ្ធនឹងពួកគេក្នុងសង្គ្រាម។ គេ​និយាយ​ថា​ចាញ់​ដោយ​ទេវៈ ដែល​ដឹកនាំ​ដោយ​សាក្រា ជា​ស្តេច​នៃ​ទេវៈ។  ជារឿយៗពួកគេត្រូវបានគេមើលឃើញថាត្រូវបានដឹកនាំដោយតណ្ហាខ្លាំង ដូចជាការស្អប់ និងការលោភលន់ជាដើម។

 មារ 

 យក្សា 

 វិញ្ញាណផ្សេងទៀត។ 
មាន​វិញ្ញាណ​លោកិយ និង​សត្វ​ព្រេងនិទាន​ជា​ច្រើន​ដែល​មាន​ក្នុង ​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា និង ​ទេវកថា​ពុទ្ធសាសនា ។ ទាំងនេះជាច្រើនត្រូវបានចែករំលែកជាមួយ ទេវកថាហិណ្ឌូ ។ ទាំងនេះ​រួម​បញ្ចូល​ទាំង:

 នាគ ជាអាទិទេព serpentine ឬពូជសាសន៍នៅក្នុងប្រពៃណីហិណ្ឌូ ពុទ្ធសាសនា និងចេន
 គ្រុឌ, ឥន្ទ្រីដូចជាសត្វ
 អប្សរា ទឹកអប្សរ
 គន្ធវ៌ តន្ត្រីករសេឡេស្ទាល។
 កិន្នរ
 មហោរគ
 កុម្ភម្ត
 បជេន្យ
 មណីមេខលា
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា: អសុរា

អសុរា 
Asuras ជួនកាលត្រូវបានបកប្រែថាជា Titans ឬ Demigods ជារឿយៗត្រូវបានពិពណ៌នាថាជាសត្រូវរបស់ Devas ហើយប្រយុទ្ធនឹងពួកគេក្នុងសង្គ្រាម។ គេ​និយាយ​ថា​ចាញ់​ដោយ​ទេវៈ ដែល​ដឹកនាំ​ដោយ​សាក្រា ជា​ស្តេច​នៃ​ទេវៈ។  ជារឿយៗពួកគេត្រូវបានគេមើលឃើញថាត្រូវបានដឹកនាំដោយតណ្ហាខ្លាំង ដូចជាការស្អប់ និងការលោភលន់ជាដើម។
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា: វិញ្ញាណផ្សេងទៀត។

វិញ្ញាណផ្សេងទៀត។ 
មាន​វិញ្ញាណ​លោកិយ និង​សត្វ​ព្រេងនិទាន​ជា​ច្រើន​ដែល​មាន​ក្នុង ​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា និង ​ទេវកថា​ពុទ្ធសាសនា ។ ទាំងនេះជាច្រើនត្រូវបានចែករំលែកជាមួយ ទេវកថាហិណ្ឌូ ។ ទាំងនេះ​រួម​បញ្ចូល​ទាំង:

 នាគ ជាអាទិទេព serpentine ឬពូជសាសន៍នៅក្នុងប្រពៃណីហិណ្ឌូ ពុទ្ធសាសនា និងចេន
 គ្រុឌ, ឥន្ទ្រីដូចជាសត្វ
 អប្សរា ទឹកអប្សរ
 គន្ធវ៌ តន្ត្រីករសេឡេស្ទាល។
 កិន្នរ
 មហោរគ
 កុម្ភម្ត
 បជេន្យ
 មណីមេខលា
ទេពក្នុងពុទ្ធសាសនា: សូម​មើល​ផង​ដែរ

សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 ពុទ្ធសាសនា
 ព្រះចិននិងអមតៈ
 អាទិទេពហិណ្ឌូ
 pantheon ព្រះពុទ្ធសាសនាជប៉ុន
 កម៌ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា
 សាសនានៅអាស៊ី
ទេពធីតាព្កុលមាស

រូបភាពតូច| ដើមឈើព្កុល.
ទេពធីតាព្កុលមាស ឬ ព្រះនាងព្កុលមាស ( ,  ,  ) គឺ  អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរបុរាណ។.https://www.sac.or.th/databases/thailitdir/detail.php?meta_id=389https://thanapornsriphu.blogspot.com/2019/04/9.html
ទេពធីតាព្កុលមាស: តួអង្គនៅក្នុងរឿងទេពធីតាព្កុលមាស

តួអង្គនៅក្នុងរឿងទេពធីតាព្កុលមាស  

 ឈ្មោះតួអង្គ តួអង្គត្រូវជាព្រះនាងព្កុលមាសព្រះនាងព្កុលមាស ឬ ទេពធីតាព្កុលមាស.ព្រះពិជ័យមកុដព្រះម៉ែជំនាងទូកព្រះឥន្ទព្រះអគ្គីទេវី(ម៉ែព្រះភ្លើង)ព្រះម៉ែធរណី
ទេពនិករការពារទិសទាំង៨

ទេពនិករការពារទិសទាំង៨ <b>​​ 250px  ទេវរូបទេពនិករការពារទិសទាំង៨សិល្បៈឥណ្ឌាព្រះនាមព្រះឥន្ទព្រះវិរុណព្រះយមព្រះកុវេរៈព្រះអគ្និព្រះនិ្ឫត្តិព្រះវាយុព្រះឥសានទេពជាយា(ព្រះមហេសី)ព្រះម៉ែសចី ( ព្រះឥន្រ្ទរាណី )ព្រះម៉ែវារុណីព្រះម៉ែធូមោរៈណាព្រះនាងចារវី​ព្រះម៉ែសវាហា​ព្រះ​និ្ឫត្តិទេវីព្រះម៉ែសវាសះតី​ព្រះឥសានវៈរី​  ទេវតានៅក្នុងសាសនា  ព្រហ្មញ្ញសាសនាវេទៈ សាសនាហិណ្ឌូសាសនា

ប្រវត្តិទេពនិករការពារទិសទាំង៨ ()
ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម

ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម 250px ឈ្មោះ ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេមឆ្នាំកំណើត​​ប្រហែល ១៨៨០ ឈ្មោះរាជ្យប្រទាន ក្រសេម គន្ធៈបណ្ឌិតមុខងារ ​​​ប្រធានក្រុម ស្រាវជ្រាវ វប្បធម៌ ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា  
 ប្រធានក្រុម នៃក្រុមជំនុំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ  
 ស្ថាបនិក ទស្សនាវដ្តី កម្ពុជាសុរិយា ១៩២៦កាងារ និងស្នាដៃ 
 ស្ថាបនិក បណ្ណាល័យជាតិកម្ពុជា ១៩២៤  
 ស្ថាបនិក វិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ១៩៣០  
 មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ក្រុមជុំនំុទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ ពុទ្ធសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា ១៩៤៨  
 ទីប្រឹក្សាផ្ទាល់ ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា នរោត្ដមសីហនុ  

ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម (អង់គ្លេស: Tep Pitur Chhim Krasem) ឈ្មោះផ្សេងទៀតដែលជា រាជប្រទានពីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ក្រសេម គន្ធៈបណ្ឌិត (Krasem Kuntha Bondit) ឆ្នាំកំណើត ប្រហែល ១៨៨០ លោក គឺជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់កម្ពុជាមួយរួបដែលទទួលបន្ទុក ស្រាវជ្រាវ និង ចងក្រងទៅលើ វប្បធម៌ ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា ដែលលោកធ្វើការបកប្រែពីភាសាថៃ ភាសាបាលី និង ភាសាបារាំង ។ ការចងក្រង​ដំបូង​បង្អស់​ស្តី​ពី​អក្សរសាស្ត្រ វប្បធម៌ ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ នៅលើទស្សនាវដ្តី កម្ពុជាសុរិយា វាជាមគ្គុទ្ទេសដ៏ទូលំទូលាយមួយដែលបានរៀបចំតាមអក្ខរក្រមរបស់អ្នកនិពន្ធ ជាមួយនឹងពត៌មានលម្អិតទាំងអស់ដែលលោកបានស្រាវជ្រាវ និង ចងក្រងទុកជាឯកសារជាតិកម្ពុជា ។ Judith M. Jacob, Formerly Lecturer in Cambodian School of Oriental and African Studies Judith M Jacob (1996) The Traditional Literature of Cambodia: A Preliminary Guide, Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.282 ISBN: 0197136125, 9780197136126
ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម: ស្ថាបនិក បណ្ណាល័យជាតិកម្ពុជា ១៩២៤

ស្ថាបនិក បណ្ណាល័យជាតិកម្ពុជា ១៩២៤  
Founder of the National Library of Cambodia 1924

ក្រោមការផ្ដួចផ្ដើម របស់លោក ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម បានបង្កើតទីកន្លែងតម្កល់សៀវភៅមួយនៅភ្នំពេញ ដែលមានឈ្មោះថា "ខេមរៈបណ្ណាល័យ" ដែលបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ ក្នុងរាជ ព្រះបាទ សុីសុវត្ថិ ដែលអាចដាក់សៀវភៅបានជាង ៦០០ ក្បាល
ប៉ុនណោះ ដោយមានកិច្ចសហការ ជាមួយក្រុមរេសុីដង់បារាំងផងដែរនោះ ខេមរៈបណ្ណាល័យ ត្រូវបានកែប្រែជាបណ្ណាល័យជាតិកម្ពុជាផ្លូវការណ៍ ដែលមានឈ្មោះថា "ព្រះរាជបណ្ណាល័យ" ​តាម​ព្រះរាជប្រកាស​ចុះ​ថ្ងៃ​ទី២៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩២៤ ដែលត្រូវបាន​បង្កើតឡើង​ដើម្បី​ប្រមូល​ឯកសារ​ផ្សេងៗ​ដែល​ទាក់ទង​សំខាន់​ ទៅនឹងទំនៀមទម្លាប់ ប្រពៃណី​ខ្មែរ និង វិស័យ​ព្រះពុទ្ធសាសនា និងជា​តម្រូវការ​សិក្សា ​ខេមរៈជន ទាំង​ព្រះសង្ឃ និង គ្រហស្ថ ជា​បញ្ញវន្ត​ខ្មែរ និង អ្នកសិក្សា​មកពី​គ្រប់​មជ្ឈដ្ឋាន ។ គេ​ជឿ​ថា ព្រះ​រាជបណ្ណាល័យ កើតឡើង​ពី​ការ​ផ្ដុំ​នៃ​ចេតនា​ជាច្រើន ហើយព្រះបាទ​ ស៊ី​សុវត្ថិ ដែល​មាន​បំណង​កែទម្រង់​ផ្នែក​បណ្ដុះបញ្ញា ក្នុងពុទ្ធសាសនា ​គណៈមហានិកាយ ដឹកនាំ​ដោយ​ព្រះ​មហាវិមលធម្ម រ័ត្ន ថោង , ព្រះ​តេជគុណ ល្វី ឯម , អ៊ុម ស៊ូ , ជួន ណាត និង ហួត តាត ។ ព្រះករុណា ស៊ីសុវត្ថិ សព្វ​ព្រះ​ហឫទ័យ​ចំពោះ​ក្រុម​អ្នក​កែទម្រង់ ដែល​ចង់ឱ្យ​មាន​ការបោះពុម្ព​សៀវភៅផ្នែក​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ឱ្យបាន​ទូលំទូលាយផងដែរ ខណៈ​ដែល​រដ្ឋការ​អាណា​ព្យាបាល​បារាំង​ចង់​បង្កើត​មជ្ឈមណ្ឌល​សម្រាប់​សិក្សា​ នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា ដើម្បី​ប្រកួតប្រជែង និង ​ប្រទេស​សៀម ព្រះ​រាជបណ្ណាល័យ ត្រូវបាន​បង្កើតឡើង​ដើម្បី​ជួយ​ដល់​ការសិក្សា​របស់​ ព្រះសង្ឃ​ខាង​សាលា​បរិយត្តិ​ធម៌ ក្រៅពី​នេះ​ ព្រះរាជ​បណ្ណាល័យ​មាន​ភារៈ​ដូច​មាន​ក្នុង​សេចក្តីប្រកាស​ថា សម្រាប់ស្វែង​រក, ប្រមូល, រក្សា និង​បោះពុម្ព​ចេញ​ផ្សាយ ដើម្បីឱ្យ​អ្នក​ទាំងពួងបាន​មើល​អស់ នៃខ្លឹមសារក្នុងសៀវភៅសា​ស្ត្រា លិខិត​បោះពុម្ព ឬ ការសរសេរ​ដៃ​ជា​ភាសា​គ្រប់មុខ ដែលត្រូវ​យក​ភាសា​ខ្មែរ បាលី សំស្ក្រឹត​ជាដើម ដែល​មាន​ប្រយោជន៍​សម្រាប់​ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី ជាន់​បុរាណក្តី ឬ ជាន់​ឥឡូវ​ក្តី និងសាវតារ​ខាង​នយោបាយ ខាង​សាសនា ​ក្នុងស្រុក​ទាំង​ប៉ុន្មាន ដែល​កាន់​ព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា ​។ ​ Allen Kent (1987) 
Encyclopedia of Library and Information Science: Volume 42 - Supplement 7: The Albert I Royal Library to The United Nations Bibliographic Information System (UNBIS), Publisher: the Chemical Rubber Company, CRC Press p.440 ISBN: 0824720423, 9780824720421
ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម: ស្ថាបនិក ទស្សនាវដ្តីកម្ពុជាសុរិយា ១៩២៦

ស្ថាបនិក ទស្សនាវដ្តីកម្ពុជាសុរិយា ១៩២៦ 
Founder of Kambuja Soriya Magazine 1926

ដើម្បី​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​រាជការ ព្រះសង្ឃ និងអ្នក​ទាំងឡាយ​ដែល​នៅ​ទី​ឆ្ងាយ ពិបាក​ក្នុងការ​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​ព្រះរាជ​បណ្ណាល័យ​ដោយផ្ទាល់​នោះ ទើប​នៅ​ឆ្នាំ​១៩២៦ ព្រះរាជ​បណ្ណាល័យ​បាន​បង្កើតនូវ​ទស្ស​វនា​ដ្តី​មួយ​ដែល​មានឈ្មោះ​ថា "កម្ពុជា​សុរិយា" ក្រោមគំនិតនៃការផ្ដួចផ្ដើមរបស់លោក ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម ។ ទស្សនាវដ្ដី កម្ពុជាសុរិយា បានធ្វើការបោះពុម្ពជាប្រចាំខែដោយវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យកម្ពុជា នារាជធានីភ្នំពេញ ដែលបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០ និងបានចុះផ្សព្វផ្សាយ ពីវប្បធម៌ និង អរិយធម៌ខ្មែរ ក្នុង ទស្សនាវដ្ដី​នេះជាបន្តបន្ទាប់ ទស្សនាវដ្ដី កម្ពុជាសុរិយា មិន​ត្រឹមតែ​បោះពុម្ពផ្សាយ​អំពី​រឿងរ៉ាវ​ដែល​ទាក់ទង​នឹង ព្រះពុទ្ធសាសនា​ ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ហើយថែមទាំង​បាន​បោះពុម្ពផ្សាយ​អត្ថបទ​មួយ​ចំនួន​ផ្សេង​ទៀត​ដែល​និយាយ​អំពី ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ ប្រពៃណី ទំនៀមទម្លាប់ និង រឿងព្រេង​របស់​ខ្មែរ ព្រមទាំង ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង អក្សរសាស្ត្រ​នៃ​ប្រទេស​ដទៃ​ថែមទៀតផង ។ Cambodia. Ministère de l'information (1969) Études cambodgiennes, Volumes 3-19, Publisher: Service de presse., Original from the University of Wisconsin - Madison
ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម: វិចារណៈកថា ៖

វិចារណៈកថា ៖ 
ការហាមប្រាមរបស់លោក ទេពពិទូរ ឈឹមក្រសេម' 

 ហាមធ្វើ មេនបូជាសពនៅមុខផ្ទះ ឬ ជាប់ដងផ្លូវសាធារណៈ ប៉ះពាល់ដល់សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ នៃប្រជាជាតិខ្មែរ 
 ហាមធ្វើបុណ្យសព មរណៈទុក្ខ បង្កើតជាបរិកាស រាំសើចសប្បាយ ផ្ទុយនិងក្រមសីលធម៌ ក្នុងបញ្ញត្តិពុទ្ធសាសនា 
 ហាមការ រាំសប្បាយនៅមុខព្រះវិហារវត្ត ព្រោះវត្តអារ៉ាម ជាទីនៃសេចក្ដីស្ងប់ ទីនៃសំណាក់ធម៌ 

សីលធម៌សង្គមបច្ចុប្បន្ននេះមានការធ្លាក់ចុះជាខ្លាំង អាជ្ញាធរ ដូចជាគ្មានអើពើទៅទៀត អនិច្ចាសង្គមបច្ចុប្បន្ន ប្រាសចាកនូវក្រមសីលធម៌ និង សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ ជាពន់ពេកណាស់ ។
ទេពមច្ឆាឆ្លងជាតិ

ទេពមច្ឆាឆ្លងជាតិ () គឺជាស៊េរីទូរទស្សន៍មួយរបស់កូរ៉េខាងត្បូង ។ វាបានចាក់ផ្សាយនៅលើប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍ SBS ជារៀងរាល់ថ្ងៃពុធនិងថ្ងៃព្រហស្បតិ៍នៅ 22:00 (KST) ដោយបានចាប់ផ្តើមពីថ្ងៃទី ១៦ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៦ រហូតដល់ថ្ងៃទី ២៥ មករា ឆ្នាំ ២០១៧ ។ រឿងនេះផងដែរ នឹងចាក់ផ្សាយក្នុងពេលឆាប់ៗនេះនៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ Hang Meas និង Rasmey Hang Meas HDTV ដោយមានបញ្ចូលសំឡេងជាភាសាខ្មែរ ។ទេពមច្ឆាឆ្លងជាតិ https://www.facebook.com/TheBlueSeaKH/videos/651559295032883/
ទេពសិរិន្ទ្រ

សម្តេច​ព្រះ​ទេព​សិរិន្ទ្រាបរមរាជិនី (, ឈ្មោះចាស់: ម៉ម​ចៅ រាំផឺយ (រំភើយ) (: ១៧ កក្កដា ១៨៣៤ - ៩ កញ្ញា ១៨៦១) គឺ​ជា​ព្រះមហេសី​ព្រះ​ឣង្គ​ទី ២ របស់​ព្រះ​បាទ​សម្ដេចព្រះ​បរមេន្ទ្រ​មហា​មង្កុដ ព្រះ​ចម​ក្លៅ​ចៅ​យូ​ហួ និង​ជា​ព្រះ​រាជមាតា​នៃ​ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​បរមិន្ទ្រម​ហា​​ចុឡាលង្ករណ៍ ព្រះ​ចុល្ល​ចម​ក្លៅ​ចៅ​យូ​ហួ។
ទេពសិរិន្ទ្រ: ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិ 
thumbnail|200px|left|King Mongkut and Queen Debsirindra
ម៉ម​ចៅ រំភើយ ប្រសូត​នា​ថ្ងៃ​ទី ១៨ កក្កដា ១៨៣៤ ជា​ព្រះ​រាជបុត្រា​បុត្រីលំដាប់​ទី ២  របស់​សម្តេច​ព្រះ​បរម​រាជមាតាម​ហយ្យកាធើ ព្រះអង្គចៅសិរិវង្ស ក្រុមម៉ឺនមាត្យាពិទក្ស (ព្រះរាជបុត្រនៃព្រះបាទសម្ដេចពព្រះណាង់ក្លៅចៅយូហួនិង​ចៅ​ចម​មាតា​សាប) និង​ម៉ម​ណយ​ (ស្ត្រី​ជាតិ​មន-សៀម) ។ នៅ​ពេល​ដែលឪពុក​របស់​ព្រះ​ឣង្គ​បាន​ស្លាប់​នៅតែ ២៧ ឆ្នាំ ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​​ណាំង​​ក្លៅ​​ចៅ​យូ​ហួ ជីតា​របស់​នាង បាន​​យក​​ព្រះ​នាង​និង​ព្រះ​​នាង​ពណ្ណរ៉ាយព្រះសម្ពន្ធវង្សធើ  ព្រះអង្គចៅពណ្ណរ៉ាយ ប្អូនស្រីរបស់នាង ទៅ​នឹង​ព្រះបរមមហារាជវាំង ហើយ​ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​គេ​និយាយ​ថា​ជា​ចៅ​សំណព្វ​របស់​លោក ។ 

នៅ​​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៥៣, ម៉ម​ចៅ រំភើយ រៀប​ការ​ជាមួយ​ទួតពូ​របស់​នាង គឺ​ព្រះ​មង្កុដ (ដែល​បង​នាង ៣០ ឆ្នាំ) ហើយ​ឡើង​ឋានៈ​ជា​ព្រះអង្គ​ចៅ (ឋានៈខ្ពស់​ជាង​គេ សម្រាប់ពួកព្រះ​នាង គឺ​ឋានៈ ជា​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់) ។ ក្នុងឆ្នាំដដែលនោះនាងបានផ្ដល់កំណើតដល់ព្រះអង្គម្ចាស់ជូឡាឡុង។ ក្រោយមកនាងបានក្លាយជា "ព្រះនាងធើ ព្រះអង្គចៅរាំផើយភមរាភិរម្យ"។

ព្រះនាងធើ ព្រះអង្គចៅរាំផើយភមរាភិរម្យ មានព្រះរាជបុត្រាបុត្រីជាមួយព្រះមហាក្សត្រមង្កុដ រួម ៤ ព្រះឣង្គ គឺ:
 សម្ដេចព្រះចៅលូកយ៉ាធើ ចៅហ្វាចុឡាលង្ករណ៍ (), ក្រោយមកគឺ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្ទ្រមហាចុឡាលង្ករណ៍ ព្រះចុលចមក្លៅចៅយូហួ (1853–1910)
 សម្ដេចព្រះចៅលូកធើ ចៅហ្វាចន្ទ្រមណ្ឌលសោភណភគវតី (), ក្រោយមកគឺ សម្ដេចព្រះចៅបរមវង្ធើ ចៅហ្វាចន្ទ្រមណ្ឌលសោភណភគវតី ក្រុមហ្លួងវិសុទ្ធិក្សត្រិយ (1855–1863)
 ព្រះចៅលូកយ៉ាធើ ចៅហ្វាចាតុរន្តរ័ស្មី (), ក្រោយមកគឺ សម្ដេចព្រះចៅបរមវង្ធើ ចៅហ្វាចាតុរន្តរ័ស្មី ក្រុមព្រះចក្កពត្តិពង្ស (1856–1900)
 ព្រះចៅលូកយ៉ាធើ ចៅហ្វាភាណុរង្សីសាវ៉ាងវង្ស (), ក្រោយមកគឺ សម្ដេចព្រះរាជបិតុលាបរមពង្សាភិមុខ ចៅហ្វាភាណុរង្សីសាវ៉ាងវង្ស ក្រុមពញាភាណុព័ន្ធវង្សវរតេជ (1859–1928)

ព្រះនាងធើ ព្រះអង្គចៅរាំផើយភមរាភិរម្យ បានសុរគតក្នុងឆ្នាំ 1861។ ព្រះអង្គចៅពណ្ណរ៉ាយ ប្អូនស្រីរបស់នាង (ដែលជាប្រពន្ធង្កុផងដែរ) បានធ្វើជាអគ្គមហេសីង្កុសម្រាប់នៅសល់នៃរជ្ជកាលរបស់គាត់។ នៅពេល សម្ដេចព្រះចៅលូកយ៉ាធើ ចៅហ្វាមហាចុឡាលង្ករណ៍ បានគ្រងម្កុដក្នុងឆ្នាំ 1867 នាងត្រូវបានគេដែលបានផ្ដល់ឱ្យក្រោយស្លាប់នេះ "ក្រុមសម្តេចព្រះទេពសិរិន្ទ្រាមាត្យ" ព្រះមហាក្សត្រិយានីមាតា។ ចៅប្រុសរបស់នាង Vajiravudh (រាមាទី VI), បានផ្ដល់ឱ្យនាងឈ្មោះ "សម្តេចព្រះទេពសិរិន្ទ្រាបរមរាជិនី"។
ទេពសិរិន្ទ្រ: ព្រះឥស្សរិយយស

ព្រះឥស្សរិយយស 
 1834-1853: ម៉មថៅ រាំផើយ សិរិវង្ស (หม่อมเจ้ารำเพย ศิริวงศ์)
 1853-1861: ព្រះនាងធើ ព្រះអង្គចៅរាំផើយភមរាភិរម្យ (พระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์)
 ក្រុមសម្តេចព្រះទេពសិរិន្ទ្រាមាត្យ (กรมสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์)
 សម្តេចព្រះទេពសិរិន្ទ្រាបរមរាជិនី (สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี)

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រិយានីថៃ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សចក្រី
ទេព​អប្សរ​នៅ​ប្រាសាទ​អង្គរ​វត្ត​ មាន​រូប​រាង​ដូច​ស្រ្តី​ខ្មែរ​លើ

ចាប់តាំងពី ​សម័យ​ទំនើប​បាន​ឈាន​មកដល់ ទម្លាប់​ស្លៀក​ប៉ឹង​របស់​ជនជាតិ​ខ្មែរលើ ជាពិសេស​របស់​ស្ត្រី​ខ្មែរដែល​មានមក​តាំង តែ​ពី​សម័យ​បុ​រេ​អង្គរ និង​អង្គរ ក៏​ត្រូវបាន​បោះបង់ចោល​បន្តិចម្តងៗ ។ តែ​នៅសម័យអង្គរ​ សម្ព័ន្ធភាព​វប្បធម៌​រវាង​ខ្មែរ និង​កុលសម្ព័ន្ធ​ខ្មែរលើ​មាន​ភាពជិតស្និទ្ធ​នឹង​គ្នា​ជាទីបំផុត ។ អ្វីមួយ​ដែល​ចម្លាក់​បុរាណ​បានបង្ហាញ​បញ្ជាក់ប្រាប់ គឺ​ក្នុង​បរិបទ​សង្គម​វប្បធម៌​នេះហើយ​ដែល​ចម្លាក់​ស្រី​របាំ ឬ​ស្រី​ទេពអប្សរ​ចំនួន​ជាង ១៥០០ ត្រូវបាន​ឆ្លាក់​លម្អ​ជញ្ជាំង​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត​គួរឱ្យ​ចង់​គយគន់​ជា​អនេក ។ វត្តមាន​របស់​ស្រី​របាំ​ទាំងនោះ ពិតជា​ធ្វើឱ្យ​យើង​ស្គាល់​នូវ​បរិយាកាស​សង្គម​វប្បធម៌​ខ្មែរ​នា​សម័យ​មហានគរ ​កាលពី ១០០០ ឆ្នាំមុន ។
រហូតមកទល់ ​សព្វថ្ងៃ​នេះ ការស្រាវជ្រាវ​បាន​ផ្តោត​ជា​អាទិភាព​តែ​ទៅលើ​ផ្នែក​ស្ថាបត្យកម្ម​នៃ​ ប្រាសាទបុរាណតែប៉ុណ្ណោះ ។ នេះ​ជា​កង្វះខាត​មួយ​គប្បី​យើង​ត្រូវបំពេញ ។
ក្នុងន័យ ​នេះហើយ ការសិក្សា​អំពី​សម្លៀកបំពាក់​រវាង​ស្រី​ទេពអប្សរ និង​ជនជាតិ​ខ្មែរលើ ដោយឡែក​ជនជាតិបុ​ឌិះ​នៅ​ប្រទេស​វៀតណាម​ខាងត្បូង​បច្ចុប្បន្ន បានបង្ហាញ​ឱ្យដឹងថា ខេត្តសៀមរាប​អង្គរ​ក្នុង​អតីតកាល​ពិតជាមាន​ទំនាក់ទំនង​វប្បធម៌​យ៉ាង​ ជិតស្និទ្ធ​ជាមួយ​កុលសម្ព័ន្ធ​ខ្មែរលើ​ទាំងឡាយ​ដែល​រស់នៅក្នុង​ភូមិភាគ​ ឥណ្ឌូចិនយើង​នេះ ហើយ​ទំនាក់ទំនង​នេះ​ត្រូវបាន​លាតត្រដាង​តាម​លក្ខណៈ​នៃ​ប៉ឹង​ដែល​ស្រី​ ទេពអប្សរ​ស្លៀក​នា​ជំនាន់​នោះ ហើយ​ដែល​ត្រូវគេ​ឆ្លា​ក់លើ​ជញ្ជាំង​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត ។
ការដែល ​ស្រី​ទេពអប្សរ​មានតែ​ក្រណាត់​មួយ​ចំអាម​សម្រាប់​គ្រប​កេរ្តិ៍ខ្មាស់ និង​ទុក​ដើមទ្រូង​នៅ​ទទេ​ដោយគ្មាន​អាវ​ដណ្តប់​ខ្លួន​នោះ ធ្វើឱ្យ​យើង​យល់ថា នាង​គឺជា​ជនជាតិភាគតិច​កំពុង​រស់នៅក្នុង​ទីក្រុង​ដ៏​រុងរឿងថ្កើងថ្កាន​មួយ គឺ​រាជបុរី ឬ​ទីក្រុង​យ​សោធរ​បុ​រៈ ។ នេះ​ជា​សក្ខីភាព​មួយ​បង្ហាញឱ្យឃើញ​នូវ​ទំនាក់ទំនង​វប្បធម៌ និង ជាតិ​ពិ​ន្ធុ​វិទ្យា​រវាង​ខ្មែរ​កាន់​វប្បធម៌​ឥណ្ឌា និង​កុលសម្ព័ន្ធ​មន-ខ្មែរ​រស់នៅ ក្នុង​តំបន់​នៃខេត្តសៀមរាប​នា​សម័យ​នោះ (ម.ត្រា​ណេ) ។
ឯកសារ:Apsara.jpg
ឯកសារ:Khmer leu woman.jpg