នរោត្តម រណឫទ្ធិ: សហនាយករដ្ឋមន្រ្តី (១៩៩៣–១៩៩៧)

សហនាយករដ្ឋមន្រ្តី (១៩៩៣–១៩៩៧)
កិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយ គបក
250px|left|thumb|ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិដែលកំពុងផ្តល់សន្និសីទកាសែតដល់អ្នកសារព័ត៌មាននាឆ្នាំ១៩៩៣

លោកបិននី វីតយ៉ូណូ, ដែលជាតំណាងអគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជាពីឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៧Widyono (2008), p. xxvii បានសង្កេតឃើញថាទោះបីរណឫទ្ធិមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ជាងលោកហ៊ុន សែនក៏ដោយក៏ព្រះអង្គនៅតែមានអំណាចប្រតិបត្តិតិចជាងដែរ។Widyono (2008), p. 166  រណឫទ្ធិដំបូងឡើយមានការសង្ស័យយ៉ាងខ្ពស់មកលើលោកហ៊ុន សែន,Widyono (2008), p. 130 ប៉ុន្តែក្រោយៗមក ពួកគេទាំងពីរក៏បានបង្កើតទំនាក់ទំនងការងារយ៉ាងជិតស្និទ្ធិPeou (2000), p. 243ដោយឯកភាពគ្នាលើសេចក្តីសម្រេចគោលនយោបាយភាគច្រើនដែលបានធ្វើ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ១៩៩៦។Widyono (2008), pp. 214–15 នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៣ ក្នុងពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន, រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន-សែនបានដាក់ពាក្យស្នើសុំឱ្យកម្ពុជាក្លាយសមាជិកនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនៃភាសាបារាំង។ ការសម្រេចចិត្តចូលរួមក្នុងអង្គការភាសាបារាំងនោះ (Francophonie) បានធ្វើឱ្យមានការជជែកវែកញែកពិភាក្សានៅក្នុងចំណោមនិស្សិតនៅតាមវិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សា, ជាពិសេស គឺនិស្សិតមកពីវិទ្យាស្ថានបច្ចេកវិទ្យាកម្ពុជាដែលបានអំពាវនាវឱ្យប្រើភាសាបារាំងជំនួសឱ្យភាសាអង់គ្លេសវិញ។ ជាការឆ្លើយតប រណឫទ្ធិបានជម្រុញដល់និស្សិតទូទាំងប្រទេសឱ្យរៀនភាសាអង់គ្លេសរួមជាមួយនឹងភាសាបារាំង។

នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៥ រណឫទ្ធិបានសម្តែងការកោតសរសើរចំពោះប្រព័ន្ធនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ចនៅប្រទេសសឹង្ហបូរី ម៉ាឡេស៊ី និងឥណ្ឌូនេស៊ី។ ដូចដែលព្រះអង្គបានឃើញថា ប្រទេសទាំងនេះមានលក្ខណៈជារបបកូនកាត់ មានការធ្វើអន្តរាគមន៍សេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងសកម្ម និងសេរីភាពសារព័ត៌មានការកំណត់ ទាំងនេះអាចជាគំរូដ៏ល្អដើម្បីជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចសង្គមរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ ព្រះអង្គរណឫទ្ធិបានលើកឡើងនូវទស្សនៈមួយថា ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចគួរតែមានអាទិភាពជាងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងសិទ្ធិមនុស្ស។Widyono (2008), p. 192–93 នៅប៉ុន្មានខែដំបូងនៃការដឹកនាំ ព្រះអង្គបានធ្វើពិធីយ៉ាងសកម្មជាមួយមេដឹកនាំនយោបាយមកពីបណ្តាប្រទេសនានាក្នុងតំបន់រួមមានឥណ្ឌូណេស៊ីNorodom (2014), p. 17 សិង្ហបុរី និងម៉ាឡេស៊ី, ដើម្បីជំរុញការវិនិយោគនៅកម្ពុជា។ នៅដើមឆ្នាំ១៩៩៤ រណឬទ្ធិបានបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា (CDC–Cambodian Development Council) ដើម្បីជំរុញដល់ការវិនិយោគបរទេសនៅកម្ពុជា, ព្រះអង្គក៏បានក្លាយជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សានេះផ្ទាល់។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីម៉ាឡេស៊ី លោកមហាធឺ ម៉ូហាម៉ាដ បានគាំទ្រផែនការរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ និងបានជំរុញពាណិជ្ជករម៉ាឡេស៊ីឱ្យធ្វើការវិនិយោគនិងជួយក្នុងការអភិវឌ្ឍវិស័យទេសចរណ៍ ការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងឧស្សាហកម្មទូរគមនាគមន៍នៅប្រទេសកម្ពុជា។

ក្នុងឋានៈជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍កម្ពុជា រណឫទ្ធិបានផ្តល់ការយល់ព្រមដល់កិច្ចសន្យាអាជីវកម្មចំនួន ១៧ ដែលស្នើដោយពាណិជ្ជករម៉ាឡេស៊ីរវាងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៥។ គម្រោងភាគច្រើនគឺផ្តោតទៅលើការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ រួមមាន ការសាងសង់ផ្លូវប្រណាំង (សម្រាប់ម៉ូតូ ឫកង់) រោងចក្រថាមពល និងស្ថានីយ៍ប្រេងឥន្ធនៈ។Widyono (2008), pp. 199–200 នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៤ CDC បានបើកការដេញថ្លៃដើម្បីសាងសង់កាស៊ីណូមួយនៅជិតក្រុងព្រះសីហនុ ហើយមានសំណើរដែលបានដាក់ដោយក្រុមហ៊ុនចំនួន ៣ គឺ៖ អារ៉ីស្តុន បឺហាត មកពីប្រទេសម៉ាឡេ, យូនីសិនត្រល ខបប៉ូរេសិន មកពីសិង្ហបុរី និងក្រុមហ៊ុនអន្តរជាតិហ៊ីយ៉ាត មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ សំណើរបស់អារីស្តុនមានតម្លៃប្រមាណ ១,៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក និងរួមទាំងការនាំយកនាវាទេសចរណ៍ប្រណីតជាមួយកាស៊ីណូមកកម្ពុជា សម្រាប់ប្រើប្រាស់ផ្ទុកភ្ញៀវទេសចរ រហូតដល់រមណីយដ្ឋានក្រុងព្រះសីហនុត្រូវបានសាងសង់រួច។ មុនពេលការដេញថ្លៃត្រូវបានបញ្ចប់ នាវាទេសចរណ៍របស់អារីស្តុនក៏ត្រូវបានគេនាំមកដល់ទីក្រុងភ្នំពេញនៅដើមខែធ្នូ។ លោកវេង សិរីវុឌ្ឍ ដែលជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងទេសចរណ៍ បានមានការសង្ស័យថាប្រកត់ជាមានការចរចាគ្នាអ្វីមួយនៅពីក្រោយរវាង CDC និងអារីស្តុន, ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា លោកនូវតែប្រគល់កុងត្រាទៅឱ្យរណឫទ្ធិចុះនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៥។

នៅឆ្នាំ១៩៩២ រដ្ឋបាលអ៊ុនតាក់បានហាមឃាត់ការកាប់ឈើនិងនាំចេញឈើដែលជាឧស្សាហកម្មធំនិងជាប្រភពចំណូលបរទេស។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩៣ រណឫទ្ធិបានចេញបទបញ្ជាឱ្យដកបម្រាមនេះចេញជាបណ្តោះអាសន្នដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យនាំចេញនូវដើមឈើដែលត្រូវបានគេកាប់រួចហើយ ឫដួលរលំដោយខ្លួនឯង។Kiernan and Hughes (2007), p. 97 ក្រុមខ្មែរក្រហមដែលពេលនោះកំពុងគ្រប់គ្រងលើដីព្រៃជាច្រើននៅក្នុងតំបន់ភាគខាងលិចនិងខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសថៃ,Kiernan and Hughes (2007), p. 82 ហើយដើម្បីបន្តធ្វើប្រតិបត្តិការ ខ្មែរក្រហាមបានកាប់ឈើក្នុងតំបន់ខ្លួនហើយលក់ឈើទាំងនោះទៅឱ្យក្រុមហ៊ុនព្រៃឈើថៃ។ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាមិនអាចអនុវត្តឆន្ទៈរបស់ខ្លួននៅក្នុងទឹកដីខ្មែរក្រហមបានទេប៉ុន្តែកម្ពុជាត្រូវការប្រមូលចំណូលពីការកាប់ឈើ។Kiernan and Hughes (2007), p. 77 នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៤ រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន-សែនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីជាមួយនាយករដ្ឋមន្រ្តីថៃឈ្មោះឈួន លីកផៃ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានចែងថា ដើមឈើដែលត្រូវបានកាប់រួច ឫដួលរលំដោយខ្លួនឯងនឹងត្រូវនាំចេញទៅប្រទេសថៃ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះក៏បានរៀបចំឱ្យមានតំបន់គយពិសេសនៅក្នុងទឹកដីថៃ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមន្រ្តីគយកម្ពុជាធ្វើការត្រួតពិនិត្យកំណត់ហេតុនិងប្រមូលពន្ធនាំចេញ។Kiernan and Hughes (2007), p. 78

ការហាមឃាត់កាប់ព្រៃឈើបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ ប៉ុន្តែដើមឈើនៅតែបន្តដួលរលំហើយកន្លែងស្តុកឈើថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើង។ រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន-សែនបានផ្តល់សេចក្តីអនុញ្ញាតពិសេសមួយសម្រាប់ឈើដែលត្រូវនាំចេញទៅប្រទេសកូរ៉េខាងជើង។Kiernan and Hughes (2007), p. 79 ពួកគេបាននឹងបន្តអនុវត្តការហាមឃាត់នៃការនាំចេញជាទៀងទាត់និងផ្តល់ការអនុញ្ញាតិពិសេសដើម្បីឃ្លាស្តុកឈើដែលដួលរលំទាំងនៅនឹងកន្លែងរហូតដល់ការដកអំណាចរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិនៅឆ្នាំ១៩៩៧។ យោងតាមភូគព្ភវិទូជនជាតិកាណាដាម្នាក់ឈ្មោះហ្វីលីព ឡេ ប៊ីលឡន បានឱ្យដឹងថា រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន-សែនបានគាំទ្រសកម្មភាពកាប់ឈើរបស់ខ្មែរក្រហមជាបន្តបន្ទាប់ព្រោះវាបានផ្តល់ប្រភពចំណូលក្រៅស្រុក ដើម្បីទ្រទ្រង់សកម្មភាពនយោបាយរបស់អ្នកទាំងពីរ។ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលរបស់រណឫទ្ធិ ក្រុមហ៊ុនសាមលីង ប៊ឺហាតរបស់ម៉ាឡេស៊ីនិងម៉ាក្រូ-ផានីនរបស់ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី គឺជាអ្នកទទួលផលធំបំផុតពីកិច្ចសន្យារបស់រដ្ឋាភិបាលព្រោះនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤-១៩៩៥ ក្រុមហ៊ុនឈើទាំងពីរនេះទទួលបានសិទ្ធិក្នុងការកាប់ឈើ ៨០៥,០០០ ហិកតានិងដីព្រៃចំនួន ១,៤ លានហិកតារៀងៗខ្លួន។Summers (2003), p. 248

ជម្លោះនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល
200px|right|thumb|រូបភាពផ្លូវការរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម រណឬទ្ធិដែលត្រូវបានប្រើនៅពេលដែលព្រះអង្គជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទីមួយ

នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩៤ រណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន សែនបានទម្លាក់លោកសម រង្ស៊ីចេញពីតំណែងជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុនៅអំឡុងពេលដែលនាយករដ្ឋមន្រ្តីទាំងពីរបានកំពុងរើរៀបចំគណៈរដ្ឋមន្រ្តីឡើងវិញ។Peou (2000), p. 192 លោកសម រង្ស៊ីត្រូវបានតែងតាំងតំណែងដោយរណឫទ្ធិនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ប៉ុន្តែនាយករដ្ឋមន្រ្តីទាំងពីរមានអារម្មណ៍មិនស្រួលពេលធ្វើការងារជាមួយលោកសម រង្ស៊ីព្រោះថាលោកសម រង្ស៊ីបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលថាបានប្រព្រឹត្តិអំពើពុករលួយ។Peou (2000), p. 191 ការបណ្តេញចេញរបស់លោកសម រង្ស៊ីបានធ្វើឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម សិរីវុឌ្ឍមានការមិនពេញចិត្តនឹងរដ្ឋាភិបាលហើយមួយខែក្រោយមកក៏បានលាលែងចេញពីតំណែងរបស់ព្រះអង្គជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងការបរទេស។Mehta (2001), p. 107 នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៥ នៅក្នុងវេទិកាសិក្សាស្តីពីអំពើពុករលួយនៅកម្ពុជា លោកសម រង្ស៊ីបានសាកសួររណឫទ្ធិជាសាធារណៈអំពីការទទួលយកយន្ដហោះហ្វុកឃឺ ២៨ និងថវិកាចំនួន ១០៨ លានដុល្លារពីអារីស្តុន ប៊ឺហាត។ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យរណឫទ្ធិខឹងយ៉ាងខ្លាំងរហូតបានបណ្តេញលោកសម រង្ស៊ីចេញពីគណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៥។ នៅខែបន្ទាប់ រណឫទ្ធិបានណែនាំចលនាសភាដើម្បីដកតំណែងលោកសម រង្ស៊ីចេញជាសមាជិកសភា។Widyono (2008), p. 180

នៅឆ្នាំ១៩៩៥, រណឫទ្ធិបានធ្វើការអំពាវនាវឱ្យមានទោសប្រហារជីវិត, ឃាតករនិងអ្នកជួញដូរគ្រឿងញៀនណាដែលចាប់បាននឹងត្រូវយកទៅកាត់ទោសប្រហារជីវិតដោយរដ្ឋ។https://www.phnompenhpost.com/national/why-capital-punishment-bad-idea-cambodia

ចាប់ពីខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៦ តមក ទំនាក់ទំនងរវាងរណឫទ្ធិជាមួយនិងហ៊ុន សែនបានចាប់ផ្តើមមានភាពតានតឹងឡើងៗ។ ហ៊ុន សែនបានដាក់សារាចររបស់រដ្ឋាភិបាលដើម្បីកំណត់ថ្ងៃ៧ មករា ជាថ្ងៃឈប់សម្រាកជាតិ, ជាខួបនៃការរំដោះទីក្រុងភ្នំពេញពីពួកខ្មែរក្រហមដោយកងកម្លាំងវៀតណាម។ រណឫទ្ធិបានព្រមចុះហត្ថលេខារបស់ព្រះអង្គទៅនឹងសារាចរ សកម្មភាពនេះបានធ្វើឱ្យសម្តេចសីហនុនិងមេដឹកនាំហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចមួយចំនួនផ្ទុះកំហឹង។  ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក បន្ទាប់ពីការមិនពេញចិត្តពីសមាជិកបក្សបានធូរបន្តិច,Widyono (2008), p. 212 រណឫទ្ធិបានចោទប្រកាន់ជាសាធារណៈថាកងទ័ពវៀតណាមបានទន្ទ្រានកាន់កាប់ទឹកដីនៃខេត្តចំនួន ៤ របស់ប្រទេសកម្ពុជាដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងវា។ បើយោងតាមលោកវីតយ៉ូណូបានឱ្យដឹងថា រណឫទ្ធិចង់សាកល្បងមើលការឆ្លើយតបរបស់ហ៊ុន សែនចំពោះការចោទប្រកាន់របស់ព្រះអង្គ ក៏ប៉ុន្តែលោកហ៊ុន សែនបានសម្ងំនិងមិនអើពើចំពោះការចោទប្រកាន់របស់ព្រះអង្គសោះ។Widyono (2008), p. 213 ក្នុងអំឡុងពេលប្រជុំលាក់ការរបស់គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចនៅចុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៦ សមាជិកគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចបានរិះគន់លោកហ៊ុន សែននិងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាពីបទធ្វើអាជីវកម្មផ្តាច់មុខអំណាចរដ្ឋាភិបាលហើយក៏បានស្តីបន្ទោសព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិចំពោះការចុះចូលជាមួយលោកហ៊ុន សែនផងដែរ។

នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩៦ រណឫទ្ធិបានសម្តែងការព្រួយបារម្ភចំពោះការពន្យាពេលម្តងហើយម្តងទៀតនៅក្នុងការសាងសង់រមណីយដ្ឋានកាស៊ីណូនៅក្រុងព្រះសីហនុដែលលោកបានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយអារីស្តុនកាលពីខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៥ មក។ អារីស្តុនបានបន្ទោសកង្វះអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលក្នុងក្រុងព្រះសីហនុចំពោះការពន្យាពេល។ នៅចុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩៦ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានបង្កើតអាជ្ញាធរអភិវឌ្ឍន៏ក្រុងព្រះសីហនុ (SDA) ដើម្បីត្រួតពិនិត្យកិច្ចការបទបញ្ញត្តិនិងសម្រួលដល់ការអភិវឌ្ឍន៍។ នៅក្នុងសន្និសីទមួយនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៦ រណឬទ្ធិបានចោទប្រកាន់ថាក្រសួងដែលគ្រប់គ្រងដោយសមាជិកគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាកំពុងពន្យាពេលឯកសារដែលត្រូវការដើម្បីបំពេញការយល់ព្រមនៃគម្រោងអារីស្តុនដោយចេតនា។ យោងតាមលោកស្រីជូឡុង សូមូរ៉ាដែលជាអតីតអភិបាលរងនៃធនាគារកណ្តាលកម្ពុជា (ជាមួយនិងភរិយារបស់លោកសម រង្ស៊ី) បានឱ្យដឹងថា ការពន្យារពេលគឺជាផ្នែកមួយនៃយុទ្ធសាស្ត្ររបស់លោកហ៊ុន សែនក្នុងការបំផ្លាញគម្រោងនានារបស់រណឫទ្ធិ។ ដើម្បីជាការសងសឹក រណឫទ្ធិបានណែនាំសហរដ្ធមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃរបស់ហ៊្វុនស៊ីនប៉ិចគឺលោកយូ ហុកគ្រីឱ្យបិទកាស៊ីណូទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសដោយលើកឡើងពីអវត្តមាននៃការអនុញ្ញាតច្បាប់។Widyono (2008), p. 201 រណឫទ្ធិក៏បានស្នើឱ្យលុបចោលនូវកិច្ចសន្យាជាមួយអារីស្តុនដោយសារតែការពន្យារពេលយូរ។ លោកហ៊ុន សែនបានធ្វើការឆ្លើយតបដោយជួបជាមួយលោកមហាធឺហើយបានធានាគាត់ថាកិច្ចព្រមព្រៀងដែលរណឫទ្ធិបានយល់ព្រមពីមុននឹងត្រូវទទួលយក។

នៅឯសមាជគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៦ រណឫទ្ធិបានសម្តែងភាពមិនសប្បាយចិត្តចំពោះទំនាក់ទំនងរបស់ព្រះអង្គជាមួយឯកឧត្តមហ៊ុន-សែននិងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។ ព្រះអង្គបានប្រៀបធៀបតួនាទីរបស់ទ្រង់ដែលជានាយករដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋមន្រ្តីគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចទៅនឹង"អាយ៉ង"។ ព្រះអង្គក៏បានសាកសួរគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាជុំវិញការពន្យាពេលក្នុងការតែងតាំងមន្រ្តីមូលដ្ឋានរបស់គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចជាមេឃុំ។ រណឫទ្ធិបានគំរាមថានឹងរំលាយរដ្ឋសភាមុនដំណាច់ឆ្នាំ១៩៩៦ ប្រសិនបើកង្វលរបស់គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចនៅតែមិនទាន់ដោះស្រាយ។ សមាជិកសភាគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចមួយចំនួនដូចជាលោកឡយ ស៊ីមឈាង និងលោកអះម៉ាត់ យ៉ះយ៉ាបានអំពាវនាវឲ្យរណឫទ្ធិផ្សះផ្សាជាមួយលោកសម រង្ស៊ីនិងធ្វើការជាមួយគណបក្សខ្មែររួបរួមជាតិដែលទើបបង្កើតថ្មីក្នុងការបោះឆ្នោតសកលខាងមុខនេះ។ នៅថ្ងៃ២៧ ខែមេសា រណឫទ្ធិខណៈពេលកំពុងធ្វើវិស្សមកាលនៅប៉ារីសបានចូលរួមប្រជុំជាមួយសម្តេចសីហនុ លោកសម រង្ស៊ី ព្រះអង្គម្ចាស់ចក្រពង្សនិងសិរីវុឌ្ឍ។ ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក សម្តេចសីហនុបានចេញសេចក្ដីជូនដំណឹងសរសើរលោកហ៊ុន សែននិងគណបក្សប្រជាជនស្របពេលដែលបញ្ជាក់ថាគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចគ្មានចេតនាចាកចេញពីរដ្ឋាភិបាលចម្រុះនោះទេ។ យោងទៅតាមវីតយ៉ូណូ៖ សេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់សីហនុគឺជាការប៉ុនប៉ងដើម្បីបំបាត់ភាពតានតឹងរវាងរណឫទ្ធិនិងហ៊ុន សែន។Widyono (2008), pp. 222–23 ហ៊ុន សែនបានបដិសេធការផ្សះផ្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រហើយបានឆ្លើយតទៅព្រះអង្គវិញដោយការផ្សព្វផ្សាយលិខិតសាធារណៈជាច្រើនរិះគុណទ្រង់ រណឫទ្ធិ និងគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចទាំងមូល។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជានៅថ្ងៃទី២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩៦ លោកហ៊ុន សែនបានស្តីបន្ទោសព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិដោយមិនបានប្រព្រឹត្តិតាមសេចក្តីគំរាមគំហែងរបស់ព្រះអង្គថានឹងចាកចេញពីរដ្ឋាភិបាលចម្រុះហើយឯកឧត្តមថែមទាំងហៅព្រះអង្គថា"ពិតជាសត្វឆ្កែមែន"។ ជាមួយគ្នានេះដែរ លោកហ៊ុន សែនបានហាមអភិបាលខេត្តគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាមិនឱ្យចូលរួមនៅក្នុងប្រជុំជាមួយរណឫទ្ធិ។

ការកើនឡើងនៃជម្លោះនិងការប៉ះទង្គិចយោធា

នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៦ មេដឹកនាំខ្មែរក្រហមគឺប៉ុល-ពតនិងអៀង សារីបានចែកផ្លូវគ្នាជាសាធារណៈ ហើយត្រូវបានផ្សាយតាមវិទ្យុ។ អៀង សារីបានផ្តាច់ខ្លួនចេញពីខ្មែរក្រហមហើយបន្តទៅបង្កើតគណបក្សនយោបាយផ្ទាល់ខ្លួនគឺចលនាសហភាពជាតិប្រជាធិបតេយ្យ។Summers (2003), p. 236 ប្រការនេះបានជំរុញឱ្យរណឫទ្ធិនិងលោកហ៊ុន សែនបញ្ឈប់ជម្លោះឈ្លោះគ្នាបានមួយរយៈខ្លីដើម្បីរួមគ្នាស្វែងរកការលើកលែងទោសពីព្រះមហាក្សត្រចំពោះអៀង សារីPeou (2000), p. 294 ដែលត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (សបក) កាត់ទោសរកប្រហារជីវិតកាលពីឆ្នាំ១៩៧៩។ បន្ទាប់មក នៅខែតុលា និងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៦ ទាំងរណឫទ្ធិនិងហ៊ុន សែនបានប្រកួតប្រជែងគ្នាដើម្បីដណ្តើមទំនុកចិត្តពីអៀង សារី (ពោលគឺចង់ឱ្យសារីចុះចូលបក្សរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន) ដោយបានណាត់ការជួបជាមួយលោកសារីនៅឯខេត្តប៉ៃលិន។ លោកហ៊ុន សែនក៏ក្លាយជាអ្នកនាំមុខនៅពេលលោកបានបញ្ចុះបញ្ចូលទាហានខ្មែរក្រហមដែលនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកអៀង សារីឱ្យចូលរួមជាមួយគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។ រណឫទ្ធិបានលុបចោលដំណើរទៅកាន់សំឡូតដែលជាក្រុងតូចមួយនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អៀង សារី នៅពេលដែលទាហានរបស់សារីប្រកាសគំរាមថានឹងបាញ់ទម្លាក់ឧទ្ធម្ភាគចក្ររបស់រណឫទ្ធិប្រសិនបើគាត់ទៅទីនោះ។Peou (2000), p. 295

នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៦ ក្រុមហ៊ុនអារីស្តុនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងចំនួន ៣ ជានឹងឯកឧត្តមសុខ អាន (រដ្ឋមន្រ្តីគបក) ដោយមិនបានឱ្យរណឫទ្ធិឬរដ្ឋមន្រ្តីគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចផ្សេងទៀតដឹងឡើយ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានផ្តល់ដីសម្រាប់ជួលឱ្យអារីស្តុនអភិវឌ្ឍន៍ទីលានវាយកូនហ្គោល កន្លែងសំរាកលំហែ និងព្រលានយន្តហោះក្នុងខេត្តព្រះសីហនុ។ សកម្មភាពទាំងនេះបានធ្វើអោយរណឫទ្ធិខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំងហើយបានបញ្ជូនលិខិតមួយនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩៧ ផ្ញើរជូនលោកជិន លីបគាំងដែលជាប្រធានអារីស្តុនថាកិច្ចព្រមព្រៀងព្រះអង្គជាមួយអារីស្តុនគឺទុកជាមោឃៈ។ ក្រោយមកអារីស្តុនបានអះអាងថាពួកគេបានព្យាយាមទាក់ទងមន្រ្តីគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចក្នុងគោលបំណងឱ្យមានការចុះហត្ថលេខារួមគ្នា។ លោកហ៊ុន សែនក៏បានអាក់អន់ចិត្តដោយសារសកម្មភាពរបស់រណឫទ្ធិហើយនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩៧ ឯកឧត្តមបានសរសេរសារទៅលោកម៉ាហាធឺថានឹងធានានូវសុពលភាពនៃកិច្ចព្រមព្រៀង។

រណឫទ្ធិក៏បានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពនយោបាយមួយតាមរយៈការបង្រួបង្រួមហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចចូលជាមួយគណបក្សរួបរួមជាតិ គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យសេរីនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា និងគណបក្សខ្មែរអព្យាក្រឹត។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៧ គណបក្សនយោបាយទាំង ៤ បានបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពរបស់ពួកគេជាផ្លូវការដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា"រណសិរ្សរួបរួមជាតិ" (ររជ) ។Peou (2000), p. 293 រណឫទ្ធិក៏ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធាន ររជ ហើយមានងារដឹកនាំសម្ព័ន្ធភាពនយោបាយមួយនេះទៅតតាំងនឹងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជានៅក្នុងការបោះឆ្នោតទូទៅដែលគ្រោងនឹងធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩៨។Widyono (2008), p. 239 គបក បានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើត ររជ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏បានទៅបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពគូប្រជែងមួយដែលរួមមានគណបក្សនយោបាយដែលប្រកាន់និន្នាការស្រដៀងនឹងសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។Widyono (2008), p. 240

ទន្ទឹមនឹងនេះ ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិបានបង្កើនការរិះគុណប្រឆាំងនឹងលោកហ៊ុន សែនដោយចោទប្រកាន់លោកថាកំពុងរៀបចំផែនការស្តាររបបកុម្មុយនិស្តឡើងវិញ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះដែរ រណឫទ្ធិក៏បានព្យាយាមបញ្ចុះបញ្ចូលមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមមួយចំនួនដូចជាខៀវ សំផននិង Tep Kunnal ឱ្យចូលរួមជាមួយ។ សំផនក៏បានទទួលយកសំណើររបស់រណឫទ្ធិហើយនៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៧ លោកក៏បានបញ្ចូលគណបក្សសាមគ្គីជាតិខ្មែរ (គសជខ) របស់លោកជាមួយ ររជ។ នៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៩៧ រណឫទ្ធិនិងខៀវ សំផនបានចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយដែលសន្យាគាំទ្រគ្នាទៅវិញទៅមក។Widyono (2008), p. 253 ៥ ថ្ងៃក្រោយមកមន្រ្តីគយខេត្តព្រះសីហនុបានរកឃើញថាមានការដឹកជញ្ជូនកាំជ្រួច ៣ តោន កាំភ្លើងវែងនិងកាំភ្លើងខ្លីដែលមានស្លាក"គ្រឿងបន្លាស់"ហើយរបស់ទាំងអស់នេះគឺត្រូវដឹកជញ្ជូនទៅដល់រណឫទ្ធិ។ គ្រាប់រ៉ុក្កែតត្រូវបានចាប់ដោយមន្រ្តីកងទ័ពអាកាសកម្ពុជាដែលស្និទទៅនឹងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាចំណែកមន្រ្តីកងយោធពលខេមរភូមិន្ទដែលតម្រឹមទៅហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យរក្សាអាវុធធុនស្រាល។Widyono (2008), pp. 244–45 នៅពាក់កណ្តាលខែមិថុនា វិទ្យុខ្មែរក្រហមដែលគ្រប់គ្រងដោយខៀវ សំផនបានផ្សាយសុន្ទរកថាមួយដោយកោតសរសើរសម្ព័ន្ធមិត្តរវាង គសជខ-ររជ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យមានការតស៊ូប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងនឹងហ៊ុន-សែន។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានផ្ទុះឡើងជាបន្តបន្ទាប់រវាងកងកម្លាំងរបស់រណឫទ្ធិនិងកងអង្គរក្សហ៊ុន សែន។

ជាការឆ្លើយតប លោកហ៊ុន សែនបានចេញឱសានវាទមួយដោយអំពាវនាវឱ្យរណឫទ្ធិធ្វើការជ្រើសរើសរវាងការចុះចូលជាមួយពួកខ្មែរក្រហម ឬជាមួយរដ្ឋាភិបាលចម្រុះ។ ដប់មួយថ្ងៃក្រោយមក ឯកឧត្តមហ៊ុន សែនក៏សម្រេចឈប់ធ្វើការជាមួយរណឫទ្ធិទាំងស្រុង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧ ពេលធ្វើដំណើរមកទីក្រុងភ្នំពេញ រណឫទ្ធិបានជួបនឹងកងទ័ពតម្រឹមទៅគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។ កងទ័ពទាំងនេះបានបញ្ចុះបញ្ចូលអង្គរក្សរបស់ព្រះអង្គឱ្យទម្លាក់អាវុធរបស់ពួកគេ ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យរណឫទ្ធិភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសកម្ពុជានៅថ្ងៃបន្ទាប់។Mehta (2001), p. 110 នៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា ការប្រយុទ្ធគ្នាបានផ្ទុះឡើងរវាងក្រុមកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ក្រុមទីមួយគឺជាក្រុមគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជានិងទីពីរគឺហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច ក្រោយពីឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានសម្ព័ន្ធភាពជាមួយគណបក្សប្រជាជនបានបរាជ័យក្នុងការធ្វើសមាហរណកម្មកងទ័ពបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចឱ្យប្រគល់អាវុធរបស់ពួកគេ។Peou (2000), p. 300 អង្គភាពគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចបានរងគ្រោះថ្នាក់ចាញ់ជាបន្តបន្ទាប់ហើយបន្ទាប់មកក៏បាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញទៅកាន់ក្រុងមួយនៅព្រំដែនគឺអូរស្មាច់នៅក្នុងខេត្តឧត្តរមានជ័យ។Mehta (2013), pp. 257–58Widyono (2008), p. 254