navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ហរិហរ

រូបភាពតូច|ព្រះហរិហរមកពីប្រាសាទអាស្រមមហាឬស្សី,រចនាបថភ្នំដា, បច្ចុប្បន្ននៅ musée Guimet
ហរិហរ ( សំស្រ្កឹត : हरिहर) គឺជាតំណាងពីរនៃ អាទិទេពហិណ្ឌូ ព្រះវិស្ណុ (ហរិ) និង សិវ (ហរ) ។ ហរិហរ ត្រូវបានគេស្គាល់ថា សន្ករនរាយណ៍ ("សន្ករ" គឺ សិវ និង "នរាយណ៍" គឺ វិស្ណុ) ។

ហរិហរ ពេលខ្លះក៏ត្រូវបានគេប្រើជាពាក្យទស្សនវិជ្ជាដើម្បីបង្ហាញពីការរួបរួមរបស់ព្រះវិស្ណុ និងព្រះសិវៈថាជាទិដ្ឋភាពផ្សេងគ្នានៃ Ultimate Reality ដូចគ្នា ដែលគេស្គាល់ថាជា ព្រាហ្មណ៍ ។ គោលគំនិតនៃភាពស្មើគ្នានៃព្រះផ្សេងៗដែលជាគោលការណ៍តែមួយ និង "ភាពតែមួយនៃអត្ថិភាពទាំងអស់" ត្រូវបានពិភាក្សាជា ហរិហរ នៅក្នុងអត្ថបទនៃសាលា Advaita Vedanta នៃ ទស្សនវិជ្ជាហិណ្ឌូ ។ David Leeming (2001), A Dictionary of Asian Mythology, Oxford University Press, , page 67

រូបចម្លាក់ដំបូងបំផុតមួយចំនួនរបស់ ហរិហរ ដែលមានពាក់កណ្តាលនៃរូបភាពជាព្រះវិស្ណុ និងពាក់កណ្តាលទៀតជាព្រះសិវៈ ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រាសាទរូងភ្នំដែលនៅមាននៅរបស់ប្រទេសឥណ្ឌា ដូចជានៅក្នុងល្អាងទី 1 និងល្អាងទី 3 នៃ ប្រាសាទល្អាង Badami សតវត្សទី 6 ។ Alice Boner (1990), Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period, Motilal Banarsidass, , pages 89-95, 115-124, 174-184 TA Gopinatha Rao (1993), Elements of Hindu iconography, Vol 2, Motilal Banarsidass, , pages 334-335
ហរិហរ: គំនិត

គំនិត 
ភាពចម្រុះនៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ លើកទឹកចិត្តឱ្យមានជំនឿ និងទំនៀមទំលាប់ជាច្រើន ដែលក្នុងនោះ ទំនៀមទំលាប់សំខាន់ និងធំពីរត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងព្រះវិស្ណុ និងព្រះសិវៈ។ សាលាខ្លះផ្តោតលើព្រះវិស្ណុ (រួមទាំង រូបតំណាង របស់គាត់ដូចជារាម និងព្រះគ្រឹស្នា) ជាព្រះកំពូល និងខ្លះទៀតលើព្រះសិវៈ (រួមទាំងរូបអវតារផ្សេងៗគ្នាដូចជា មហាទេវ និង Pashupata) ។ Puranas និងប្រពៃណីហិណ្ឌូផ្សេងៗចាត់ទុកទាំងព្រះសិវៈ និងព្រះវិស្ណុថាជាទិដ្ឋភាពផ្សេងគ្នានៃ ព្រាហ្មណ៍ តែមួយ។ ហរិហរ គឺជានិមិត្តរូបនៃគំនិតនេះ។ គំនិតស្រដៀងគ្នាដែលហៅថា អធ៌នរិស្វរ ឬ នរនរិ  រួមបញ្ចូលគ្នារវាងអាទិទេពបុរស និងស្ត្រីជាតំណាងមួយ និងសមមូលនៅក្នុងសាសនាហិណ្ឌូ។ Ellen Goldberg (2002), The Lord who is half woman: Ardhanārīśvara in Indian and feminist perspective, SUNY Press, , pages 1-4

អាស្រ័យលើបទគម្ពីរណាមួយ (និងការបកប្រែ) ត្រូវបានដកស្រង់ ភ័ស្តុតាងគឺអាចរកបានដើម្បីគាំទ្រអំណះអំណាងផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុងករណីភាគច្រើន ទោះបីជាបុគ្គលិកលក្ខណៈមួយត្រូវបានគេចាត់ទុកជាឧត្តមជាងម្នាក់ទៀតក៏ដោយ ក៏ការគោរពជាច្រើននៅតែត្រូវបានផ្តល់ជូនដល់ទាំងព្រះវិស្ណុ និងព្រះសិវៈដោយអ្នកគោរពបូជារបស់អ្នកដទៃ (ឧទាហរណ៍ៈ ព្រះសិវៈនៅតែត្រូវបានចាត់ទុកថាខ្ពស់ជាងកម្រិតនៃ jiva ធម្មតា និង "អស្ចារ្យបំផុត" ។ នៃ Vaishnavas' ដោយ Vaishnavas ដែលគោរពបូជាតែព្រះវិស្ណុ) ។ "Lord Sambhu [Siva] the greatest of Vaishnavas and vice versa" from Bhag-Purana 12.13.16 

Swaminarayan យល់ថា ព្រះវិស្ណុ និងព្រះសិវៈ គឺជាទិដ្ឋភាពផ្សេងគ្នានៃព្រះតែមួយ។  Swaminarayan Satsang – Scriptures
ហរិហរ: រឿងព្រេងនិទាន

រឿងព្រេងនិទាន 
ការលើកឡើងដំបូងបំផុតនៃ ហរិហរ ទំនងជាត្រូវបានគេសង្កេតឃើញនៅក្នុងព្រះវិស្ណុ Parva នៃ <i id="mwQw">ហរិវង្ស</i> ដែលជាកន្លែងដែល Markandeya ពិភាក្សាអំពីសត្វនេះ។ 

យោងទៅតាមរឿងព្រេងមួយ នៅពេលដែលព្រះវិស្ណុបានលេចមុខជាមហាទេព មោហិនិ នៅចំពោះមុខព្រះសិវៈ ក្រោយមកទៀតបានចាប់ចិត្តនឹងនាង ហើយព្យាយាមឱបនាង។ នៅពេលនេះ មោហិរិ បានត្រឡប់មកទម្រង់ពិតនៃព្រះវិស្ណុ ត្រង់ចំណុចនោះ អាទិទេពទាំងពីរបានបញ្ចូលគ្នាជាអង្គតែមួយ គឺហរិហរ។ 

យោងទៅតាម Skanda Purana អ្នកកាន់សាសនារបស់ព្រះសិវៈបានចូលរួមក្នុងជម្លោះជាមួយអ្នកកាន់សាសនារបស់ព្រះវិស្ណុទាក់ទងនឹងឧត្តមភាពនៃអាទិទេពរបស់ពួកគេ។ ដើម្បី​បញ្ចប់​បញ្ហា​នេះ ព្រះ​សិវៈ និង​ព្រះ​វិស្ណុ​បាន​រួម​បញ្ចូល​គ្នា​ជា​ព្រះ​ហរិហរៈ។
ហរិហរ: ការពណ៌នា

ការពណ៌នា 
ហរិហរ ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​ក្នុង​សិល្បៈ​ថា​ជា​ការ​បំបែក​កណ្តាល មួយ​ពាក់​ក​ណ្តា​ល​តំណាង​ឱ្យ​ព្រះ​សិវៈ, ពាក់​ក​ណ្តា​ល​ទៀត​តំណាង​ឱ្យ​ព្រះ​វិស្ណុ​។  ពាក់កណ្តាលព្រះសិវៈ នឹងមានសោររបស់គ្រូយោគមួយដាក់ខ្ពស់នៅលើក្បាលរបស់គាត់ ហើយពេលខ្លះនឹងពាក់ស្បែកខ្លា ទុកសម្រាប់ជាអ្នកបួសជាទីគោរពបំផុត។ ស្បែកស្លេករបស់ព្រះសិវៈអាចត្រូវបានអានថាជាផេះគ្របដណ្តប់នៅក្នុងតួនាទីរបស់គាត់ជា ascetic ។ ពាក់កណ្តាលព្រះវិស្ណុនឹងពាក់ មកុដ ខ្ពស់ និង គ្រឿងអលង្ការ ផ្សេងទៀត ដែលតំណាងឱ្យការទទួលខុសត្រូវរបស់គាត់ក្នុងការរក្សាសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោក។ ស្បែកខ្មៅរបស់ព្រះវិស្ណុតំណាងឱ្យភាពបរិសុទ្ធ។ ជាទូទៅ ភាពខុសគ្នាទាំងនេះបម្រើឱ្យតំណាងឱ្យភាពស្មើគ្នានៃឥទ្ធិពលសាសនាដ៏រាបទាបនៅក្នុងអំណាចខាងសាសនា និងសិទ្ធិអំណាចនៅក្នុងស្តេច ឬម្ចាស់ផ្ទះ។  ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅក្នុងទិដ្ឋភាពផ្សេងទៀត ព្រះសិវៈក៏ប្រកាន់យកនូវមុខតំណែងដ៏មានអំណាចនៃម្ចាស់ផ្ទះ ដែលជាមុខតំណែងដែល ផ្ទុយ នឹងមុខតំណែង ascetic ដែលបានបង្ហាញនៅក្នុងការបង្ហាញ ហរិហរ របស់គាត់។ [ ត្រូវការដកស្រង់ ]

ហរិហរ គឺជាផ្នែកមួយនៃរូបតំណាងប្រាសាទនៅទូទាំងអាស៊ីខាងត្បូង និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាមួយនឹងរូបភាពមួយចំនួនដែលបានរាយក្នុងតារាងខាងក្រោម។ នៅក្នុងរដ្ឋមួយចំនួន គំនិតនៃ ហរិហរ លេចឡើងតាមរយៈឈ្មោះជំនួស និងពូជរបស់វា។
រូបភាពតូច|បដិមាខ្មែរនៅសតវត្សទី៧, បច្ចុប្បន្ននៅ metmuseum
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទេវៈនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា
ហរិហរាល័យ

ហរិ​ហ​រា​ល័យជាទី​ក្រុង​បុរាណ​របស់​ខ្មែរ ដែល​កសាងឡើង​នៅក្រោយ​ពេលដែល ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ទ្រង់​យាង​ត្រឡប់​មកពី ប្រទេស​ជ្វា​ចូល​កម្ពុជទេស​វិញ និង​រំដោះប្រទេស​ខ្មែរ​ចេញពី​នឹម​ត្រួតត្រា​របស់​ពួក​ជ្វា នៅ​ខាងដើម​សតវត្ស​ទី៩នៃ​គ្រិស្តសករាជ។ បច្ចុប្បន្ននេះ​រាជធានី​ហរិ​ហ​រា​ល័យ​ត្រូវបាន​គេ​ហៅថា តំបន់រលួស ដែលមាន​ក្រុម​ប្រាសាទ៣នៅ​ទីនោះ គឺ​ប្រាសាទព្រះគោជា​ស្នា​ព្រះ​ហ​ស្ថ​របស់ ព្រះបាទឥន្រ្ទវរ្ម័នទី១ ឧទ្ទិស​ថ្វាយ​ដល់​ព្រះ​ឥសូរ និង​បុព្វការី​ជន​របស់​ទ្រង់ រួមជាមួយ​ ព្រះបាទឥន្រ្ទវរ្ម័នទី១ស្ថាបនិក​ហរិ​ហ​រា​ល័យ​ផងដែរ។ ប្រាសាទ​មួយទៀត​ឋិត​នៅ​ខាងត្បូង​ប្រាសាទព្រះគោ កសាង​ក្រោយ​ប្រាសាទ​ព្រះ​គោ​ប្រមាណ២ឆ្នាំ​ដោយព្រះបាទឥន្រ្ទវរ្ម័នទី១ដូចគ្នា គឺ​ប្រាសាទបាគង​ដែលជា​ប្រភេទ​ប្រាសាទភ្នំ​ទីមួយ​ដែលមាន​រូបរាង​ច្បាស់លាស់ សាង​ឡើងលើ​ខឿន៣ជាន់ និង​មាន៥ជាន់។ ប្រាសាទ​មួយទៀត​សាង​ឡើង​នៅ​កណ្ដាល​បារាយណ៍​ឥន្ទ្រ​ត​ដាក​គឺ​ប្រាសាទលលៃ ដែលជា​ស្នា​ព្រះ​ហ​ស្ថ​របស់​ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១សាង​ឡើងជា​ប្រាសាទភ្នំ សម្រាប់​តម្កល់​សិវលិង្គ។  បារាយណ៍​ឥន្ទ្រ​ត​ដាក​នេះ​ក៏​ជា​ស្នា​ព្រះ​ហ​ស្ថ​របស់​ព្រះបាទ​ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ផងដែរ​នៅក្នុង​តំបន់​រលួស មាន​ទំហំ៣០០០ម៉ែត្រ និង​ទទឹង៨០០ម៉ែត្រ​អាច​ផ្ទុក​ទឹកបាន​ប្រមាណ៦លាន​ម៉ែត្រគូបសៀវភៅប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ ដោយត្រឹង ងា សម្រាប់​ស្រោចស្រព​ដំណាំ​របស់​ប្រជាកសិករ​ខ្មែរ ប៉ុន្តែ​បច្ចុប្បន្ននេះ​បារាយណ៍​នេះ​បាន​រីងស្ងួត​អស់​ទៅហើយ។

ពាក្យ​ហរិ​ហ​រា​ល័យ ក្លាយ​មកពី​ពាក្យ​ហរិ​ហរៈ ដែល​ជាការ​ផ្សំគ្នា​រវាង​ពាក្យ​ហរិ គឺ​សំដៅ​ដល់​ព្រះវិស្ណុ និង​ហរៈ​គឺព្រះឥសូរ(ហរិ+ហរៈ)។ ហរិ​ហរៈ​គឺមាន​តាំងពី​សម័យមុន​អង្គរ​មកម្ល៉េះ ជាការ​ផ្សំ​និកាយ​ពីរ​របស់​សាសនា​ហិណ្ឌូ។ អាចនិយាយបាន​ថា​ពាក្យ​ហរិ​ហរៈ​នេះ​ជា​សក្ខីភាព​មួយ នៃ​ការ​បង្រួម​បង្រួម​សាសនា​ហិណ្ឌូ​ឱ្យមាន​ឯកភាពគ្នា​ក្នុង​ទឹកដី​របស់ ខ្មែរ​សម័យ​នោះ មានន័យថា​ដើម្បី​ទប់ស្កាត់​វិបត្តិ​សាសនា​រវាង​ពួក​អ្នក​គោរព​លើ​ព្រះ វិស្ណុ និង​អ្នក​គោរព​ព្រះ​សិវៈ។ ភស្ដុតាង​នៃ​ការរួម​ផ្សំ​និកាយ​ទាំងពីរ​នេះ​មាន​នៅលើ​រូបសំណាក ដែល​គេ​ហៅថា​ជា​រូប​ព្រះ​ហរិ​ហរៈ គឺមាន​រូប​ព្រះ​វិស្ណុ​ម្ខាង និង​រូប​ព្រះ​សិវ​ម្ខាង​នៅលើ​រូប​តែមួយ។ គេ​សម្គាល់​បាន​ថា​ជា​ព្រះ​វិស្ណុ និង​ព្រះ​សិវ​តាមរយៈ​គ្រឿង​តុបតែង​ខ្លួន និង​សស្ត្រា វុ​ធ ដែលមាន​លក្ខណ​ប្លែក​គ្នា​រវាង​ទេវៈ​ទាំងពីរ​នេះ។

ទីក្រុង​នេះ​គេ​ពុំទាន់​កំណត់​កាលបរិច្ឆេទ​បាន​នៅឡើយ​ទេ​ថា​បង្កើតឡើង​នៅ ឆ្នាំ​ណា​ឱ្យ​ពិតប្រាកដ ប៉ុន្តែ​គេ​បានដឹងថា​ជា​សមិទ្ធផល​របស់​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី២ក្នុង​សតវត្ស ទី៩ ហើយ​បញ្ចប់​ទៅវិញ​នៅក្នុង​សតវត្ស​ទី៩ដដែល​ក្នុង​រាជ​ព្រះបាទ​យ​សោ​វរ្ម័នទី១ ដោយ​ទ្រង់​ផ្លាស់​ទៅរក​ទីតាំង​ថ្មី​ដើម្បី​កសាង​រាជធានី នៅត្រង់​ទីក្រុង​អង្គរ​សព្វថ្ងៃ​ដោយមាន​ភ្នំ​បាខែង​ឬ​ភ្នំ​កណ្ដាល​ជា​ផ្ចិត នៃ​រាជធានី​ថ្មី​នោះ។ ដូចនេះ​ការតាំង​រាជធានី​នៅក្នុង​តំបន់​រលួស​នេះ​គឺ​ប្រមាណ​ជិត១សតវត្ស ប៉ុណ្ណោះ ត្រូវបាន​ព្រះរាជា​ខ្មែរ​បោះបង់ចោល រួច​ទៅរក​ទីតាំង​ថ្មី​ជំនួស​កន្លែង​នេះ​ទៅវិញ។
ហឝ៌វម៌្ម (ទ្វារវតី)

ព្រះបាទហឝ៌វម៌្ម (គ.ស ប្រ.សតវត្សទី៧-ដើមសតវត្សទី៨) អក្សរចារឹករិក្តស្ពាន់ដ៏ល្បីល្បាញមកពីឧទង (K.៩៦៤) ដែលវែកញែកស្ដេចមួយអង្គនាម ហឝ៌វម៌្ម ជាព្រះនត្តានៃព្រះបាទឦឝានវម៌្មដែលគេបានរំលឹកដល់ព្រះកិត្តិនាមរបស់ព្រះអង្គ វាពិតជាសំខាន់ណាស់ដើម្បីកត់សំគាល់នៅទីនេះដោយលោកហ្សាក់ថាព្រះបានហឝ៌វម៌្មគឺជាជាតិខ្មែរម្នាក់។
ហឝ៌វម៌្ម (ទ្វារវតី): ប្រវត្តិតាមអក្សរចារឹករិក្តស្ពាន់

ប្រវត្តិតាមអក្សរចារឹករិក្តស្ពាន់
មួយក្នុងចំណោមបុរាណវត្ថុដ៏សំខាន់ៗដែលបានរកឃើញនៅឧទងគឺជារិក្តស្ពាន់ដែលគេបានចារិក (លោកសឺដេស ១៩៥៨)។ បុរាណវត្ថុនេះផ្ដល់ឱ្យយើងនូវចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងជ្រៅចូលទៅក្នុងបរិយាកាសសង្គមនយោបាយនៅឧទងនៅរង្វង់សតវត្សទី៧ និង ទី៨ នៃគ.ស។ ការចារលើស្ពាន់ត្រូវបានគេអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយនៅពេលនោះនៅឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង ប៉ុន្តែវាក៏ត្រូវគេបានរកឃើញដូចគ្នាដោយចៃដន្យនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកដែរ។ អក្សរចារឹកដើមដំបូងបំផុតនៅអាងចៅព្រះញាត្រូវបានសរសេរជាភាសាបល្លវ ប៉ុន្តែរិក្តស្ពាន់នៅឧទងត្រូវបានសរសេរដោយរចនាបទផ្សេងប្លែកពីភាសាបល្លវ។ វាត្រូវបានធ្វើអោយក្លាយជាតួអក្សរល្អស្អាតបំផុតជាង អក្សរសម័យក្រោយបល្លវ គឺជារចនាបថមួយដែលត្រូវបានកែប្រែសម្រួលដោយអ្នកស្រុកក្នុងតំបន់ (ធិទ ១៩៩៩, ៩៩)។

រិក្តស្ពាន់កត់ត្រានូវវិភាគទាននៃលិង្គមួយដោយព្រះបានឝ្រីហឝ៌វម៌្ម ដែលតាមរយៈអក្សរចារឹកនេះ ទ្រង់គឺជាព្រះនត្តានៃព្រះបានឝ្រីឦឝានវម៌្មទី១។ ការប្រើប្រាស់ព្រះនាមក្សតមានបច្ច័យបទ  -វម៌្ម គឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ដ៏ខ្លាំងមួយ និងហាក់ដូចជាបង្ហាញនូវវត្តមាននៃបណ្ដាក្សត្រព្រហ្មញ្ញសាសនានៅឧទង។ កាន់តែសំខាន់ជាងនេះក្នុងទិដ្ឋភាពខ្លះគឺវាអាចទៅរួចដែលថាក្សត្រអង្គទាំងនោះក៏មានព្រះនាមដូចគ្នាដូចក្សត្រដែលសោយរាជ្យនៅចេនឡាដ៏ឆ្ងាយ (កម្ពុជា) និងវៀតណាមតាមឆ្នេរសមុទ្រ។ មានបញ្ហាខ្លះក្នុងការកំណត់អត្តសញ្ញាណហឝ៌វម៌្មជាមួយចេនឡា ក៏ដូចជាបណ្ដាក្សត្រដែលមានព្រះនាមដូចនេះដែលបានគ្រងរាជ្យនៅកម្ពុជាអញ្ជឹងដែរ ក្រោយកាលបរិច្ឆេទបានកំណត់លើអក្សរចារឹកនេះ (លោកប្រោន ១៩៩៦, ៤៩)។ យ៉ាងណាក៏ដោយវាអាចទៅរួចដែលថាព្រះបានឦឝានវម៌្មដែលត្រូវបានវែកញែកគឺជាក្សត្រដែលបានសោយរាជ្យនៅឦឝានបុរ (សម្បូរព្រៃគុហ៍) កំឡុងសតវត្សទី៧។ វាបានឱ្យយើងដឹងថាព្រះបាទឦឝានវម៌្មមានបុត្រមួយអង្គព្រះនាមឝិវទត្ត ដែលត្រូវបានគេគិតថាបានគ្រប់គ្រងនៅជ្យេស្ថបុរ ទីក្រុងមួយដែលនៅកៀកនឹងឧទង។ លោកហ្សាក់ (១៩៨៦) បានស្នើថាហឝ៌វម៌្មក្នុងអក្សរចារឹកគឺជាបុត្រារបស់ឝិវទត្ត។ មានការបកប្រែដែលអាចទៅរួចមួយចំនួនអំពីអក្សរចារឹកនេះ។ ហឝ៌វម៌្មប្រហែលជាក្សត្រអង្គមុនដែលគេមិនស្គាល់នៅចេនឡាកាលពីសតវត្សទី៧ រឺ ព្រះអង្គប្រហែលជាព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គដែលត្រូវបានគេតែងតាំងជាស្វាមិននៃប៉ែក រឺ ក៏ស្វាមិននៃអាងទន្លេចៅព្រះញា។ ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះអង្គអាចមិនមានទំនាក់ទំនងទៅនឹងចេនឡា ហើយទ្រង់គឺជាក្សត្រជនជាតិដើមនៃទ្វារវតីនេះតែម្ដងក៏មិនដឹង។ ជាចុងក្រោយពិតជាសមរម្យណាស់ ដែលលោកវិតលី (១៩៨៣) បានបង្ហាញ ដែលបដិសេធចំពោះការពន្យល់ថាមានរាជបញ្ជាដ៏ឆ្ងាយពីចេនឡាឱ្យចារិកអក្សរលើវត្ថុធាតុដែលគេកម្រប្រើប្រាស់ក្នុងរដ្ឋនោះណាស់។ ឥទ្ធិពលមន អក្សរ សម័យក្រោយបល្លវ នាំឱ្យគេលើកឡើងថារិក្តស្ពាន់នេះត្រូវបានចារិកនៅស៊ីទូ (លោកសឺដេស ១៩៥៨)។ 

ដើមកំណើតនៃរិក្តស្ពាន់នេះ និងអត្តសញ្ញាណនៃបណ្ដាព្រះមហាក្សត្រដែលបានវែកញែកវាពិតជាសំខាន់ណាស់សម្រាប់ការស្វែងយល់អំពីទ្វារវតីរបស់យើង។ គឺជារដ្ឋដែលទន់ខ្សោយនៅសតវត្សទី៧ បានដឹកនាំដោយបណ្ដាក្សត្រចេនឡា លោកប្រោន (១៩៩៦) ជឿជាក់ថា ហឝ៌វម៌្មមិនមែនក្សត្រចេនឡាឡើយ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ ទ្រង់ជាក្សត្រនៃឧទងទៅវិញ ដែលទ្រង់ជាប់សាច់សារលោហិតទៅនឹងក្សតចេនឡា។ លោកគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងលើការកត់សំគាល់នៃអង្គនយោបាយទាំងពីរក្នុងតំបន់នេះជាមួយទំនាក់ទំនងជំពាក់វាក់វិនរវាងវង្សត្រកូលក្សត្រនីមួយៗ ដោយលើកឡើងថារដ្ឋទាំងពីរនេះ គឺជាមណ្ឌលអន្តរទំនាក់ទំនង (លោកប្រោន ១៩៩៦, ៥០)។

រិក្តស្ពាន់ឧទងសង្កត់ទៅលើការបដិបត្តិព្រហ្មញ្ញសាសនាដោយគ្មានមន្ទិល និង រាជភាពគឺជាព្រហ្មញ្ញសាសនិកយ៉ាងជាក់ជាមិនខាន ដោយប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យបទនៃឈ្មោះថា -វម៌្ម រឺ អ្នកការពារ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រោយមកគេដឹងថាស្ថានីយ៍នេះ ឃើញថាមានការតាំងនៅនៃពុទ្ធសាសនិកដ៏ច្រើនកុះករទៅវិញ។ វាលេចឡើងនូវពេលកិត្យានុភាពរបស់ឧទងបានចុះដុនដាប និងប្រហែលវាបានធ្វើឱ្យ នគរបឋម លេចឡើងនៅកំឡុងពាក់កណ្ដាលនៃកន្លះសតវត្សទី៧ (លោកវេល ១៩៦៩)។
ហឝ៌វម៌្ម (ទ្វារវតី): ពង្សាវលី

ពង្សាវលី
ព្រះអយ្យកា គឺព្រះបាទឦឝានវម៌្មទី១ និងព្រះអយ្យកោព្រះនាម សករមន្ជរិ
ព្រះបិតាព្រះនាម ឝិវទត្ត
ហឝ៌វម៌្មទី១

វ្រះបាទហឝ៌វម៌្មទី១ រឺ ហស៌ពម៌ទី១ រជ្ជកាល (៩១០-៩២២) ព្រះនាមសោយរាជ្យ ទេវវ្រះបាទធូលិជេង អញឝ្រិហឝ៌វម៌្មទេវ (ទេពព្រះបាទធូលីជើង អញស្រីហស៌ពម៌ទេព) និងព្រះមរណនាម វ្រះបាទរុទ្រលោក (ព្រះបាទរុទ្ទលោក)។ 	ព្រះអង្គកសាងប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង និងចារឹកកំណាព្យសំស្ក្រឹត យ៉ាងវែងនៅលើស៊ុំទ្វារ ដែលពិពណ៌នាអំពីព្រះរាជវង្សានុវង្សព្រះឥសីកម្វុ-ទេពអប្សរមេរាជាក្សត្រខាងសូរ្យវង្ស និងព្រះកៅណ្ឌិន្យ-សោមាជាក្សត្រខាងសោមវង្ស។ រាជបុរោហិតនាម កុមារស្វាមិ ដែលត្រូវជាក្មួយកម្រងតេងឝិវាស្រម។ ក្រោយ​ពី​វ្រះបាទ​យឝោវម៌្មទី១ ទ្រង់​ចូល​ទិវង្គត​ទៅ ព្រះរាជ​បុត្រ​ច្បង​របស់​ព្រះអង្គ​ព្រះ​នាម ហឝ៌វម៌្មទី១ ទ្រង់​ឡើង​គ្រងរាជ្យ​បន្ត​ពី​ព្រះ​បិតា​នៅ​ឆ្នាំ​ ៩០០ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ។ តែ​ឯកសារ​ខ្លះ​ថា​នៅ​ឆ្នាំ​ ៩០៨ ឬ ៩១០ ទៅ​វិញ។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់​គង់​នៅ​រាជធានី​យឝោធបុរ គឺ​ក្រុង​អង្គរ​ដដែល ហើយ​ទ្រង់​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​ភ្នំ​តូច​មួយ គឺ​ប្រាសាទ​បក្សី​ចាំ​ក្រុង នៅ​ក្បែរ​ជើង​ភ្នំ​បាខែង ជា​ភ្នំ​កណ្ដាល​នៃ​រាជធានី។ គេ​មិន​បាន​ដឹង​ពិត​ប្រាកដ​ថា តើ​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ​ណា​ទេ គេ​គ្រាន់​តែ​ប៉ាន់ស្មាន​ថា ព្រះអង្គ​ប្រហែល​ជា​ចូល​ទិវង្គត​នៅ​ក្រោយ​ឆ្នាំ​ ៩២២ តែ​ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​ទ្រង់​បាន​ទទួល​ព្រះមរណនាម​ថា រុទ្រលោក។ ក្រោយ​ពី​វ្រះបាទ​ហឝ៌វម៌្មទី១ ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​ទៅ ព្រះអនុជ​របស់​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ឡើង​សោយរាជ្យ​ស្នង​នៅ​ឆ្នាំ​ ៩២៥ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ ដែល​មាន​ព្រះ​នាម​ក្នុង​រាជ្យ​ថា វ្រះបាទ​ឦឝានវម៌្មទី២។ 
បក្សីចាំក្រុង ប្រាសាទរបស់ហឝ៌វម៌្ម|130px|thumb
ទ្រង់ត្រូវបានវែកញែកដោយលោកដាវីដ-ផ.ឈែនដ្លឺរ ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញមួយរូបក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញលោកខាងលិចដំបូងគេបង្អស់ដែលសរសេរអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់កម្ពុជា។"Book Review: Voices from S-21" . The American Historical Review (October 2002).SBS French program . Special Broadcasting Service (December 10, 2007).
ហឝ៌វម៌្មទី១: ព្រះរាជវង្ស

ព្រះរាជវង្ស 
ហឝ៌វម៌្មត្រូវជារាជបុត្រានៃវ្រះបាទយឝោវម៌្មទី១ និងព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់ ដែលត្រូវជាព្រះភិគនេយ្យមួយអង្គរបស់ជយវម៌្មទី៤។Higham, 2001: p.70

ព្រះអយ្យកោអយ្យការបស់វ្រះបាទហឝ៌វម៌្មគឺជាវ្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ និងព្រះមហេសីទ្រង់ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី។Bhattacharya, Kamaleswar (2009). A Selection of Sanskrit Inscriptions from Cambodia. In collaboration with Karl-Heinz Golzio. Center for Khmer Studies.Some Aspects of Asian History and Culture by Upendra Thakur. Page 37.

ហឝ៌វម៌្ម មានព្រះអនុជមួយអង្គ ព្រះនាមឦឝានវម៌្មទី២។

ព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់គឺព្រះនាងកម្វុជរាជលក្ឝ្មី។ ពួកទ្រង់គឺជាអយ្យកាអយ្យកោនៃជយវម៌្មទី៧។ Claude Jacques, “'Funan', 'Zhenla'. The reality concealed by these Chinese views of Indochina”, in R. B. Smith and W. Watson (eds.), Early South East Asia: Essays in Archaeology, History, and Historical Geography, New York, Oxford University Press, 1979, pp.371–9, pp.373, 375.

ព្រះនត្តារបស់ទ្រង់គឺយជ្ញវរាហ។ ទ្រង់គឺជាគ្រូមានវិជ្ជាជ្រៅជ្រះ។ មួយអង្គទៀតព្រះនាម វិឝ្ណុកុមារ នត្តាក្សត្រី ជហវីBriggs, The Ancient Khmer Empire, p. 134.
ហឝ៌វម៌្មទី១: ព្រះរាជជីវប្បវត្តិ

ព្រះរាជជីវប្បវត្តិ 
បន្តបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់យឝោវម៌្មទី១ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យបន្ត។  

រជ្ជកាលនៃហឝ៌វម៌្ម និងព្រះអនុជទ្រង់បានកត់សំគាល់ឱ្យដឹងនូវសម័យអស្ថេរភាពនៃកម្វុជទេឝ។ ព្រះភាតាទាំងពីរអង្គមានការពាក់ព័ន្ធគ្នាក្នុងការដណ្ដើមអំណាចគ្នា ជាមួយព្រះបិតុច្ឆារបស់ពួកទ្រង់ ជយវម៌្មទី៤ ការប៉ះទង្គិចគ្នាមួួយដែលបានបន្តពេញមួយរជ្ជកាលរបស់ហឝ៌វម៌្ម។ ជយវម៌្មត្រូវរុញច្រានឱ្យឃ្លាតចេញពីអង្គរ រួចហើយក៏បង្កើតឡើងរាជធានីផ្ទាល់របស់ទ្រង់ប្រហែលចំងាយ ១០០ គ.ម ពីរាជធានីកំឡុងរជ្ជកាលឦឝានវម៌្ម។Briggs, The Ancient Khmer Empire, page 115.

គ្មានអ្វីប្លែកដែលគេត្រូវបានដឹងពីហឝ៌វម៌្មឡើយក្រៅពីតែទ្រង់បានកសាងប្រាសាទភ្នំតូចមួយ បក្សីចាំក្រុងនៅជើងភ្នំបាខែង 

ព្រះអង្គបានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ៩២៣ និងត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយឦឝានវម៌្ម។The Khmers, Ian Mabbet and David P. Chandler, Silkworm Books, 1995, page 262.
ហឝ៌វម៌្មទី៣

វ្រះបាទហឝ៌វម៌្មទី៣ រជ្ជកាល (គ.ស ១០៦៦-១០៨០) ព្រះនាមពេលសោយរាជ្យ ធូលីវ្រះបាទ ធូលីជេងវ្រះកម្រតេង អញឝ្រីហឝ៌វម្ម៌ទេវ។ ព្រះអង្គជារាជបុត្រវ្រះបាទសូយ៌្យវម៌្មទី១។ ព្រាហ្មណ៍បុរោហិត យោគេឝ្វរបណ្ឌិត ឯកសារលោកត្រឹង-ងា ថារាជបុរោហិតព្រាហ្មណ៍ ទិវាករបណ្ឌិត។ ទ្រង់មានព្រះបរមមរណនាមថា វ្រះបាទសទាឝិវបទ។ វ្រះបាទន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២ មានជាប់សាច់ញាតិជាមួយ ឬអាចជាព្រះអនុជវ្រះបាទឧទយាទិត្យវម៌្មទី២ និងហឝ៌វម៌្មទី៣។ ទ្រង់បានសោយរាជបន្តពីព្រះជេដ្ឋាព្រះអង្គ ឧទយាទិត្យវម៌្មទី២ ហើយរាជធានីរបស់ទ្រង់ក៏អាចហៅថា យឝោធរបុរទីពីរ ក៏បានដែលមានមណ្ឌលនៅចំកណ្ដាលជាប្រាសាទបាពួន សាងឡើងដោយព្រះភាតារបស់ទ្រង់ និងបារាយណ៍ខាងលិចជាបារាយណ៍ធំ។

រជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ច្របូកច្របល់ដោយសារការរំជើបរំជួលផ្ទៃក្នុងដែលនៅទីបញ្ចប់ទ្រង់មិនអាចច្បាំងបញ្ចប់សង្គ្រាមបាន។ ដូច្នេះ ហឝ៌វម៌្មទី៣ ទ្រង់ជាក្សត្រចុងក្រោយនៃសន្តតិវង្សរបស់ទ្រង់។ ស្ដេចស្នងរាជ្យបន្តពីទ្រង់គឺ ជយវម៌្មទី៦ ជាក្សត្រជ្រែករាជ្យមកពីតំបន់វិមាយ នៅខ្ពង់រាបគោរាជ នៅក្នុងប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន។Higham, 2003, pp.107 ff ប្រហែលជាហឝ៌វម៌្មទ្រង់មិនទាន់បានសុគតនៅឡើយទេក្នុងឆ្នាំ ១០៨០ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញទ្រង់បានបោះបង់អង្គរចោលទៅវិញទេ និង បានភៀសព្រះកាយទៅខាងត្បូងវិញ ដែលជាកន្លែងពួកអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់បានបន្តការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជយវម៌្មទី៦។ 

ទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងផ្ទាំងសិលាចារឹក K.៩០៨ នៅប្រាសាទព្រះខ័ន ជាបុព្វការីជនខាងមាតារបស់វ្រះបាទជយវម៌្មទី៧ ហាក់បីដូចជាជំលោះយូរយារបានកើតឡើងដោយសារបញ្ហាដណ្ដើមរាជ្យនេះ។
ហឝ៌វម៌្មទី៣: ពង្សាវលី

ពង្សាវលី
ព្រះបិតាព្រះនាម សូយ៌្យវម៌្មទី១ ព្រះមាតា ព្រះនាម វីរលក្ឝ្មី
ព្រះបិតុច្ឆា បុរោហិត នាម ជយេន្ទ្របណ្ឌិត
ព្រះភាតាព្រះនាម ឧទយាទិត្យវម៌្មទី២
ព្រះរាជបុត្រី ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី
ព្រះនត្តា ជយវម៌្មទី៧
ហស៌វរ្ម័នទី១

ហស៌វរ្ម័នទី១ 250px Baksei Chamkrong (912 A.D)រជ្ជកាល ៩១០-៩២២ (ចក្រភពខ្មែរ)គ្រងរាជ​ ៩១០ព្រះនាមពេញ ព្រះបាទដែនដីខាងជើង អញស្រីហស៌វរ្ម័នទេវៈមរណៈនាម រុទ្រៈលោកកា​ 
(Rudraloka)ក្សត្រមុន យសោវរ្ម័នទី១រាជបន្ត ឥសានវរ្ម័នទី២សន្តិវង្ស កៅណ្ឌិន្យ (អំបូរខ្មែរជ្វា)ប្រសូត្រ មិនមានកំណត់ត្រា ចូលទីវង្គត់ ៩២៥ (ជន្មាយុ)
មិនមានកំណត់ត្រាជំនឿសាសនាហិណ្ឌូសាសនា លទ្ធិ ព្រះវិស្ណុ និយម និង 
ព្រះសិវៈនិយម 

ហស៌វរ្ម័នទី១ (អង់គ្លេស: Harshavarman I) (Kh-pronoun: Horsvaraman I) (ហស៌ = ញញឹម) ("ហស៌" » "Hors" mean of Cambodia royal word: Smile ) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩២៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩១០-៩២២) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា "វ្រះបាទធូលិជេងអញឝ្រិហឝ៌វម៌្មទេវ" ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង អញស្រីហស៌វរ្ម័នទេវៈ" ហស៌វរ្ម័ន ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ស្ដេចនៃស្នាមញញឹម ។  George B. Walker (1955) 
 Angkor Empire, Publisher: Signet Press, Original from the University of Michigan p.132  ព្រះបាទ ហស៌វរ្ម័នទី១ ត្រូវជាបុត្រាច្បងរបស់ព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី១ ដែលមានព្រះអៈនុជ របស់ទ្រង់ព្រះនាម ឥសានវរ្ម័នទី២ ដែលត្រូវបានគេសន្មតថា បានទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជបន្តពីបងប្រុសរបស់ខ្លួន ក្នុងឆ្នាំ ៩២២ នៃគ.សករាជ ។  Masayuki Nagashima (2002) 
 The Lost Heritage: The Reality of Artifact Smuggling in Southeast Asia, Publisher: Post Books, Original from the University of Michigan p.190 ISBN: 9742280223
ហស៌វរ្ម័នទី១: កំណត់ត្រា​សិលាចរឹក

កំណត់ត្រា​សិលាចរឹក 
នេះបើយោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក ប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង ដែលបានចរឹកជាកំណាព្យសំស្ក្រឹត នៅលើស៊ុំទ្វារនៃផ្ដែររបស់ប្រាសាទនេះ ដែលពណនាអំពីនិទានប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ក្នុងលក្ខណៈជាទេវៈកថា ដោយនិយាយថា ពូជខ្មែរនេះមានតំណមកពីឥសីមួយអង្គ ដែលកើតមកដោយឯងៗ ឈ្មោះថា "កម្វុ" ហើយដែលបានរួមរស់និងទេពអប្សរមួយអង្គឈ្មោះថា "មេរ៉ា" ។ តាមរយៈ​សិលាចរឹក ជាកំណាព្យសំស្ក្រឹតនេះ បានបញ្ចាក់ថា កម្ពុជាមានរឬសគល់ប្រវត្តិសាស្ត្រជារបស់ខ្លួនយូរលង់ណាស់មកហើយ ដែលធ្វើឱ្យអារ្យធម៌របស់ខ្លួនបន្តខ្ពង់ខ្ពស់រឹងមាំ នាសម័យកាល ចក្រភព​អង្គរ ដែលត្រូវបានគេសន្មតថាជាយុគ្គសម័យមាស ។  Āṃng Jūlān (1998) 
 Qaṅgar (qatīt - paccuppann - qanākat), Publisher: Rāja Raṭṭhābhipāl Kambujā, Original from the University of Michigan p.290
ហស៌វរ្ម័នទី១: ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង

ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង 
 ប្រាសាទបក្សីចាំក្រុង (912 A.D) ប្រាសាទមួយនេះឧទ្ទិសជូន ព្រះមាតាបិតា របស់អង្គ ប្រសាទមួយនេះត្រូវបានក្សត្រសោយរាជជាបន្តបន្ទាប់សាងបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ (948 A.D) ។  Helen Ibbitson Jessup, Sāramandīr Jāti Kambujā (2006) 
 Chefs d'œuvre du Musée national du Cambodge, Publisher: Friends of Khmer Culture p.112 ISBN: 9995083604 

 ប្រាសាទក្រវាន់ (921 A.D)
ហស៌វរ្ម័នទី១: សេចក្ដីជំរាប

សេចក្ដីជំរាប 

មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»?

ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។ Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12, Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from	the University of Michigan 

ដូចនេះ ៖ ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។  

បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។
ហស៌វរ្ម័នទី១: ចំណារពន្យល់

ចំណារពន្យល់  
សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។
ហស៌វរ្ម័នទី២

ហស៌វរ្ម័នទី២ 250px Cambodia, Koh Ker-Khleang style - Four-Armed Standing Tantric Male Divinity - 1997.18 - Cleveland Museum of Art.រជ្ជកាល ៩៤២-៩៤៤ (ចក្រភពខ្មែរ)គ្រងរាជ​ ៩៤២ព្រះនាមពេញ ស្រីហស៌វរ្ម័នទេវរាជមរណៈនាម មិនមានកំណត់ត្រាក្សត្រមុន ជ័យវរ្ម័នទី៤រាជបន្ត រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២សន្តិវង្ស កៅណ្ឌិន្យ (អំបូរខ្មែរជ្វា)ប្រសូត្រ មិនមានកំណត់ត្រា ចូលទីវង្គត់ ៩៤៤ (ជន្មាយុ)
មិនមានកំណត់ត្រាជំនឿសាសនាហិណ្ឌូសាសនា លទ្ធិ 
ព្រះវិស្ណុ  
ព្រះព្រហ្ម  
ព្រះសិវៈ និយម 

ហស៌វរ្ម័នទី២ (អង់គ្លេស: Harshavarman II) (Kh-pronoun: Horsvaraman I) (ហស៌ = ញញឹម) ("ហស៌" » "Hors" mean of Cambodia royal word: Smile ) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៤៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩៤២-៩៤៤) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា "វ្រះបាទធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញឝ្រីហឝ៌វម្ម៌ទេវរាជ" ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញស្រីហស៌វរ្ម័នទេវរាជ" ហស៌វរ្ម័នទី២ ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ស្ដេចនៃស្នាមញញឹមទី២ ដែលទ្រង់ត្រូវជារាជបុត្រច្បង របស់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៤ និង ត្រូវជាព្រះរាមរបស់ព្រះបាទ រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ។  Phanindra Nath Bose (1927) 
 The Hindu Colony of Cambodia (Asian Library.), Publisher: Theosophical Publishing House, Original from the University of Michigan p.410   Charles Higham (2002) 
  Early Cultures of Mainland Southeast Asia, Publisher: Art Media Resources p.375 ISBN: 1588860280
ហស៌វរ្ម័នទី២: ចម្បាំងនៅរាជធានី កោះកេរ្តិ៍

ចម្បាំងនៅរាជធានី កោះកេរ្តិ៍ 
ក្រោយពីព្រះបាទ "ហស៌វរ្ម័នទី២" ទើបតែសោយរាជបានពីរ ឆ្នាំ ក្នុងឆ្នាំ ៩៤៤ នៃគ.​សករាជ កងទ័ពនៃរាជវង្ស "សៃលេន្ត្រៈ" (អង់គ្លេស: Sailendra) នៅឯជ្រោយម៉ាឡាយូ នៃឧបទ្វីបម៉េឡេ (អង់គ្លេស: Malay Peninsula) បានលើកទ័ព​សំពៅបរបញ្ច្រាសទន្លេមេគង្គ វាយចូល រាជធានីកោះកេរ្តិ៍​ ហើយចាប់បានព្រះបាទ "ហស៌វរ្ម័នទី២" យកទ្រង់ទៅកាត់ក្បាលនៅក្រុង "ស្រីវិជ័យ" (អង់គ្លេស: Srivijaya) និងប្រកាសជាអាណាចក្រថ្មីគឺ "អាណាចក្រចូឡា" (អង់គ្លេស: Chola dynasty) និងបានគ្រប់គ្រងរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបព្រះបាទ រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២​ ដែលត្រូវជា​ព្រះអនុជរបស់ទ្រង់បណ្ដេញ ទ័ពចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញក្នុងឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ និងបានប្រកាសរាជសម្បត្តិគ្រងរាជក្នុងពេលនោះ ។  Jan M. Pluvier (1995) 
 Historical Atlas of South-East Asia , Publisher: E.J. Brill, Original from the University of Michigan p.147 ISBN: 9004102388
ហស៌វរ្ម័នទី២: កំណត់ត្រា

កំណត់ត្រា 
យោងតាមកំណត់ត្រា របស់ក្រុមប្រវត្តិវិទូរជាច្រើន សុទ្ធតែ​បានលើកឡើងដូចគ្នាថា ពួកគេមិនបានដឹងអ្វីច្រើនពីព្រះបាទ "ហស៌វរ្ម័នទី២" ឡើយ ហើយតាមការសង្កេតនៅរូបចម្លាក់មួយចំនួន ដែលប្រទះឃើញនៅឧបទ្វីប ម៉ាឡេ (អង់គ្លេស: Malay Peninsula) វាមានភាពដូចគ្នាទៅនិងរូបចម្លាក់នៃរចនាបថ នៅក្រុមប្រាសាទនា រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍ ។​