ធម្មនុញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា: ព្រះ​ពុទ្ធ

ព្រះ​ពុទ្ធ

១-ឆាក​ជីវិត​និង​កាយ​វិការ​ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ

មុន​និង​សិក្សា​ធម្មនុញ្ញ (គោល​ច្បាប់) នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា យើង​គួរ​ស្គាល់​តួ​អង្គ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សិន ។ មាន​លក្ខណៈ​ ២ ​យ៉ាង​សំរាប់​សម្គាល់​គឺៈ

ក- ឆាក​ជីវិត​ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ
ទោះបី​យើង​ពុំ​បាន​រស់​នៅ​ក្នុង​សម័យ​ពុទ្ធកាល ប៉ុន្តែ​យើង​អាច​ស្គាល់​ឆាក​ជីវិត​ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ​ដោយ​រូប​ចម្លាក់ និង​គំនូរ​ផ្សេង​ៗ ដែល​គេ​ឆ្លាក់ ឬ​គូរ​ផែ្នក​ណា​ដែល​សំខាន់​ដូច​ជា​៖
- ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ​ប្រសូត្រ
- ការ​ជួប​ប្រទះ​នឹង​ទេវទូត (ភេទ) ទាំង​៤​គឺ មនុស្ស​ចាស់​ជរា ឈឺ ស្លាប់ និង​អ្នក​បួស,
- ការ​យាង​ចេញ​សាង​ព្រះ​ផ្នួស
- ការ​ធ្វើ​ទុក្ខ​កិរិយា
- ការ​ជួប​ប្រទះ​និង​ពួក​មារ
- ការ​សំរេច​ព្រះ​សម្ពោធិញ្ញាណ
- ការ​ចូល​បរិនិព្វាន,

ខ- កាយ​វិការ​ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ ឬ​មុទ្រៈ

សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ គេ​បាន​ស្រាវជ្រាវ​រក​ឃើញ​នូវ​រូប​ចម្លាក់​ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ​ច្រើន​បែប ប្រកប​ដោយ​ព្រះ​កាយ​វិការ​ប្លែក​ៗ​គឺ

-ឈានមុទ្រៈ ឬ​កាយ​វិការ​សមាធិ,
-ភូមិស្បសិមុទ្រៈ ឬ​កាយ​វិការ​យក​ព្រះ​ធរណី​ធ្វើ​ជា​សាក្សី,
-អភយមុទ្រៈ ឬ​កាយ​វិការ​អប់រំ​កុំ​ឲ្យ​ភ័យ​ខ្លាច​អ្វី​ៗ​ដែល​ពុំ​ទាន​បាន​ពិចារណា 
-ធម្មចក្កមុទ្រៈ ឬ​កាយ​វិការ​កំពុង​ធ្វើ​អត្ថាធិប្បាយ​អំពី​អរិយ​សច្ចៈ បង្វិល​ដំណើរ​សេចក្ដី​ ដូច​ជា​កង​រទេះ,
-វរមុទ្រៈ ឬ​កាយ​វិការ​អប់រំ​ឲ្យ​មាន​ចិត្ត​សប្បុរស,
-វិតកមុទ្រៈ ឬ​កាយ​វិការ​កំពុង​ពិចារណា​រក​ខុស​ត្រូវ។

សង្កេតៈ លក្ខណៈ​ពិសេស​នៃ​ព្រះ​កាយ​វិការ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​អង្គ គួរ​កត់​សំគាល់​គឺ ទឹក​ព្រះ​ភក្ត្រ​ញញឹម​ជា​ដរាប ដូច​ជា​រក​ឃើញ​នូវ​អាថ៌កំបាំង​អ្វី​មួយ ដ៏​ដែន​ជ្រៅ ។

២-សិក្សា​ពុទ្ធប្បវត្តិ​សង្ខេប

- ព្រះ​សិទ្ធត្ថ គោតម ទ្រង់​ប្រសូត​នៅ​ថ្ងៃ​សុក្រ​ ១៥ កើត ខែ​វិសាខ​ឆ្នាំ​ច ក្រោម​ដើម​សាល​ព្រឹក្ស ក្នុង​ឧទ្យាន​លុម្ពិនី ក្បែរ​ក្នុង កបិលព័ស្ដុ និង​នគរ​ទេវទហៈ នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា មុន​ពុទ្ធ​សករាជ ៨០ ឆ្នាំ ។
- ព្រះ​បិតា​ព្រះ​នាម សុទ្ធោទនៈ ព្រះ​ចៅ​ក្រុង​កបិលព័ស្ដុ នៃ​ដែន​សក្យៈ, ព្រះ​មាតា​ព្រះ​នាម សិរីមហាមាយា (ក្សត្រីយ៍ នៃ​ក្រុង​ទេវទហៈ) ។
- បន្ទាប់​ពី​ប្រសូត​បាន ៧ ថ្ងៃ ព្រះ​មាតា​ក៏​ចូល​ទិវង្គត​ចោល ​សិទ្ធត្ថ​កុមារ​ ឲ្យ​នៅ​កំព្រា តែ​ព្រះ​រាជ​កុមារ​ត្រូវ​បាន​ទទួល​ការ​ចិញ្ចឹម​បី​បាច់​ថ្នាក់​ថ្នម​ពី​ព្រះ​បិតុច្ឆា (ម្ដាយ​មីង​ខាង​បិតា) របស់​ព្រះ​អង្គ​ព្រះ​នាម (មហាបជាបតិ​គោតមី រហូត​ដល់​ព្រះ​អង្គ​ធំ​ដឹង​ក្ដី ។
- ព្រះ​ជន្មាយុ​បាន​១៦ ព្រះ​វស្សា ព្រះ​សិទ្ធត្ថ ទ្រង់​ទទួល​រាជា​ភិសេក​ជា​ព្រះ​ចៅ​ក្រុង​កបិលព័ស្តុ ដោយ​មាន​ព្រះ​នាង យសោធរាពិម្ពាទេវី ជា​អគ្គមហេសី (ព្រះ​រាជ​ធីតា​របស់​ព្រះ​បាទ សុប្បពុទ្ធ និង​ព្រះ​នាង អមិតា ក្សត្រ​សោយ​រាជ្យ​នៅ​នគរ​ទេវទហៈ ជា​ កោលិយវង្ស) ហើយ​ទ្រង់​មាន​ព្រះ​រាជ​បុត្រ​មួយ​អង្គ ព្រះ​នាម ​រាហុលកុមារ ។
- ព្រះជនាយុ​បាន ២៩ ព្រះ​វស្សា ក្រោយ​ពេល​ដែល​ទ្រង់​ទត​យល់​នូវ​ទេវទូត ​ទាំង​៤ ជរា-ព្យាធិ មរណៈ អ្នក​បួស ព្រះ​សិទ្ធត្ថ​ទ្រង់​នឿយ​ណាយ​ក្នុង​ភេទ​ជា​ឃរាវាស ក៏​ទ្រង់​យាង​ចេញ​ចាក​ព្រះ​រាជ​វាំង​ទាំង​កណ្ដាល​អធ្រាត្រ ទៅ​បំពេញ​បព្វជ្ជា ស្វែង​រក​សម្ពោធិ ។ លុះ​ទៅ​ដល់​មាត់​ស្ទឹង អនោមា ជា​ព្រំ​ដែន​នៃ​រដ្ឋសក្យៈ​ និង ​រដ្ឋមល្លៈ ព្រះ​សិទ្ធត្ថ​ក៏​ចូល​ទៅ​សិក្សា​ក្នុង​សំណាក់​តាបស ២​រូប ឈ្មោះ​អាលារ​តាបស​កាលាម​គោត និង ឧទកតាបស​រាម​បុត្រ ដែល​ជា​គ្រូ​ល្បី​ល្បាញ​មាន​សិស្ស​គណ​ជា​ច្រើន ដោយ​ទ្រង់​យល់​ថា ការ​សិក្សា និង​វិធី​ប្រតិបត្តិ​តាម​តាបស​ទាំង​ ២ ​នាក់​នេះ អាច​កំនត់​នូវ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​បាន ។ តែ​ព្រះ​អង្គ​អស់​សង្ឃឹម ដោយ​ចំណេះ​ដឹង និង​វិធី​ប្រតិបត្តិ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ទទួល​ពី​តាបស​ទាំង ​២ នាក់​នោះ ពុំ​អាច​ឲ្យ​ព្រះ​អង្គ​ចេញ​ចាក​ពី​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ដែល​រូប​រឹត​ក្នុង​សន្តាន​ចិត្ត​ព្រះ​អង្គ​បាន​ឡើយ ។ ទី​បំផុត​ព្រះ​អង្គ​ក៏​យាង​ចេញ​ចាក​ពី​ទី​នោះ ហើយ​សំរេច​ព្រះ​ទ័យ​ថា នឹង​ស្វែង​រក​ពោធិញ្ញាណ​នោះ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ។ លុះ​ទៅ​ដល់​ដំបន់​មួយ​ឈ្មោះ ឧរុវេលាសេនានិគម ទ្រង់​បាន​ទត​ឃើញ​ថា ភូមិ​ប្រទេស​ទី​នេះ មាន​ព្រៃ​ខៀវ​ខ្ចី មាន​ទឹក​ស្ទឹង​នេរញ្ជារា​ថ្លា​ដូច​កញ្ចក់​ជា​ទី​ស្ងប់​ស្ងាត់​គួរ​ដល់​ការ​ប្រកប​ព្យាយាម ដើម្បី​ស្វែង​រក​មោក្ខធម៌ (ធម៌​សំរាប់​ធ្វើ​ខ្លួន​ឲ្យ​រួច​ផុត​ពី​សេចក្ដី​ទុក្ខ កើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់) ទើប​ទ្រង់​ជ្រើស​រើស​យក​ទី​នោះ ដើម្បី​បំពេញ​ភាវនា​ធម៌ ត​ទៅ ។

- ក្រោយ​បំពេញ​ភាវនា​ធម៌​ប្រកប​ដោយ​ព្យាយាម និង​ដោយ​ទុក្ករកម្ម​អស់​ពេល​៦ វស្សា ព្រះ​សមណ​សិទ្ធត្ថ​បាន​ទៅ​ដល់​គោល​ដៅ គឺ​យល់​ឃើញ​ច្បាស់​នូវ​សម្ពោធិញ្ញាណ​នោះ នៅលើ​រតន​បល្ល័ង្ក ក្រោម​ដើម​ពោធិព្រឹក្ស ក្បែរ​ឆ្នេរ​ស្ទឹង​នេរញ្ជរា ក្នុង​ដែន​មគធរដ្ឋ នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ក្នុង​វេលា​ព្រះ​អាទិត្យ​រះ​បំព្រាង​ៗ នៃ​ថ្ងៃ​ ១៥ ​កើត ខែ វិសាខ ឆ្នាំ រកា មុន​គ្រឹស្ដសករាជ ៥៨៨ ។ ព្រះ​សមណ​សិទ្ធត្ថ​ទ្រង់​បាន​ព្រះ​នាម​ហៅ​ថា "ព្រះ​ពុទ្ធ" ចាប់​ពី​ថ្ងៃ​នោះ​រហូត​មក ។