navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ទិព្វសោត

ទិព្វសោត 
បុ        តើបុគ្គលណាហ្វឹកហាត់ទិព្វសោត? តើទិព្វសោតចម្រើនបានដោយរបៀបណា?

វិ        គឺបុគ្គលណាដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ព្រមទាំងមានវសី(ភាពស្ទាត់ជំនាញ) នៅក្នុងកសិណទាំង៨ ហើយ និង កសិណទាំង២ ដែលធេិឲ្វីក្យើតនូវទិព្វសោតបានដោយឤស្រ័យកាយសរីរាង្គសម្រាប់ស្តាប់។

បុ        តើរូបធាតុរបស់ចតុត្ថជ្ឈានមានឥស្សរភាពដោយរបៀបណា?

វិ        គឺកើតឡើងនៅក្នុងខណ:នោះឯង[xxi]។

           តើទិព្វសោតចម្រើនបានដោយរបៀបណា? យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី គប្បីចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤យ៉ាង និងគ្រប់គ្រង ចិត្តរបស់ខ្លួន។ យោគីនោះចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន បន្ទាប់មកក៏ចេញពីឈាននោះយ៉ាងស្ងប់ ហើយដោយឤស្រ័យកាយសរីរាង្គ សំរាប់ស្តាប់ឮរបស់ខ្លួន យោគីក៏បានដល់នូវសទ្ទនិមិត្ត។ ពេលបានឮសម្លេងពី កន្លែងដែលនៅឆ្ងាយ ឬបានឮសម្លេងដែល នៅទីជិត យោគីក៏បានដល់នូវសទ្ទនិមិត្ត។ ពេលបានឮសម្លេងដែល ខ្ទ័រខ្ទារ និងបានឮសម្លេងដែលល្អិតឆ្មារ យោគីក៏បានដល់ នូវសទ្ទនិមិត្ត។ ពេលបានឮសម្លេងចេញពីទិសខាងកើត និងទិសដទៃៗទៀត យោគីក៏បានដល់នូវសទ្ទសញ្ញា។ ដោយការ ចម្រើនសេចក្តីបរិសុទ្ធិរបស់ចិត្ត និងការជំរះ សោតធាតុឲ្យបរិសុទ្ធិ យោគីនោះក៏ធ្វើសង្ខារឲ្យរឹងប៉ឹងឡើង។ យោគីនោះបាន ឮសម្លេងដែលមិនឤចឮបានដោយ ត្រចៀកមនុស្សធម្មតា ដោយឤស្រ័យទិព្វសោតដ៏បរិសុទ្ធិ។ យោគីនោះបានឮសម្លេង ទាំង២ប្រភេទ គឺសម្លេង ទេវតានិងសម្លេងមនុស្សលោក រួមទាំងសម្លេងដែលនៅឆ្ងាយនិងសម្លេងដែលនៅជិត[xxii]។

           ម៉្យាងទៀត បូរាណាចារ្យលោកបានពោលទុកថា “ជាដំបូង យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនឹងបានឮសម្លេង របស់សត្វ ទាំងឡាយនៅខាងក្នុងខ្លួន បន្ទាប់មកទើបបានឮសម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយនៅខាងក្រៅខ្លួន។ បន្ទាប់ពី នោះ យោគីក៏បាន ឮសម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយដែលនៅកន្លែងផ្សេងៗ។ យោគីធ្វើសេចក្តីតាំងចិត្តឲ្យរឹងប៉ឹងជា លំដាប់ ដោយប្រការដូច្នេះ”។ ន័យមួយទៀតលោកពោលថា៖ “ជាដំបូង យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីមិនឤចបានឮ សម្លេងរបស់សត្វទាំងឡាយដែលនៅ ខាងក្នុងខ្លួនទេ ព្រោះថាយោគីនោះមិនឤចបានឮសម្លេងដែលល្អិតឆ្មារបាន ទេ។ យោគីថ្មីមិនឤចចូលដល់វិស័យនៃសម្លេង ទាំងនេះបានដោយសរីរ:ត្រចៀកមនុស្សទេ តែឤចបានឮសម្លេង របស់ស័ង្ខ ស្គរ ហើយនិងសម្លេងដទៃៗទៀត ដែលមាន លក្ខណ:ដូចគ្នានេះ ដោយសរីរ:ត្រចៀកមនុស្សបាន”។

           សម្លេងតូចឆ្មារ និងសម្លេងខ្ទ័រខ្ទារ សម្លេងពីទីឆ្ងាយនិងសម្លេងពីទីជិត ឤចឮបានដោយទិព្វសោត។ យោគីដែលទើប បដិបត្តិថ្មី មិនគប្បីយកចិត្តទុកដាក់នឹងសម្លេងដែលគួរឲ្យខ្លាចរន្ធត់ទេ ពីព្រោះនឹងធ្វើឲ្យ(យោគីនោះ ងាកទៅរកសម្លេងដែល ផ្ទុយពីសម្លេងខ្លាចរន្ធត់នោះវិញ) យោគីនោះជាប់ចិត្តទៅនឹងសម្លេងដ៏ពីរោះទាំងឡាយ ហើយពីព្រោះសម្លេងដែលគួរឲ្យខ្លាច រន្ធត់នោះ នឹងធ្វើឲ្យចិត្តយោគីរញ្ផួយភ័យខ្លាចបាន។

           ទិព្វសោតញាណ មានដំណើរក្នុងឤរម្មណ៍៣យ៉ាង គឺឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ ឤរម្មណ៍បច្ចុប្បន្ន និង ឤរម្មណ៍ ខាងក្រៅ។ បើបុគ្គលបាត់បង់នូវការបានឮសម្លេងតាមត្រចៀក បុគ្គលនោះក៏នឹងបាត់បង់នូវទិព្វសោតផង ដែរ។ ក្នុងព្រះ សាសនានេះ ព្រះសាវ័កដែលបាននូវវសី(ក្នុងការបដិបត្តិ) ឤចឮសម្លេងបាននៅក្នុងរាប់ពាន់លោក ធាតុ។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ រមែងឤចឮបានច្រើនជាងនេះ។ ឯចំណែកព្រះតថាគតវិញ មិនមានព្រំដែននៃការបានឮទេ។

ចប់ ទិព្វសោត
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ចេតោបរិយញាណ

ចេតោបរិយញាណ 
បុ        តើបុគ្គលណាហ្វឹកហាត់ចេតោបរិយញាណ? តើចេតោបរិយញាណចម្រើនបានដោយរបៀបណា?

វិ        បុគ្គលដែលចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ដោយមានឤលោកកសិណជាឤរម្មណ៍ ហើយបាននូវវសីក្នុងឈាននោះ ក៏បាន ទទួលនូវទិព្វចក្ខុ នឹងឤចធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវញាណដែលឤចដឹងពីចិត្តរបស់អ្នកដទៃបាន។

           តើចេតោបរិយញាណនោះចម្រើនបានដូចម្តេច? យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនិងដែលបាននូវឥទ្ធិបាទ និង គ្រប់គ្រង ចិត្តបានយ៉ាងល្អប្រសើរហើយនោះ គប្បីចូលកាន់ឤលោកកសិណដែលបរិសុទ្ធ និងមិនកម្រើក។ ពេល កំពុងចេញដោយ ស្ងប់ពីចតុត្ថជ្ឈាននោះ ជាដំបូងយោគីនោះធ្វើកាយរបស់ខ្លួនឲ្យពេញទៅដោយពន្លឺ។ យោគី ឃើញពណ៌របស់បេះដូងខ្លួន ឯងដោយទិព្វចក្ខុ។ ដោយឤស្រ័យពណ៌នេះ យោគីឤចដឹងបាននូវសភាវ:ចិត្ត របស់ខ្លួន ហើយដោយឤស្រ័យការផ្លាស់ប្តូរ របស់ពណ៌នោះ យោគីក៏ឤចដឹងបាននូវការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងចិត្ត របស់ខ្លួនបានដែរ: “ពណ៌នេះកើតមកពីសោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ពណ៌នេះកើតមកពីទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ពណ៌នេះកើតមកពី ឧបេក្ខិន្ទ្រីយ៍” ជាដើម។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយសោមនស្សកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ដូចពណ៌ របស់ទឺកដោះដែលទុកឲ្យរង។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយទោមនស្សកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ស្វាយ។ បើសិនជាចិត្ត ប្រកបដោយឧបេក្ខាកើតឡើង បេះដូងក៏នឹងមានពណ៌ដូចពណ៌ទឹកឃ្មុំ។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយ កាមឆន្ទ:កើតឡើង បេះដូងក៏នឹងមានពណ៌លឿង។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយសេចក្តីក្រោធកើតឡើង បេះដូង នោះក៏នឹងមានពណ៌ខ្មៅ។ បើសិនជាចិត្តប្រកបដោយអវិជ្ជាកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌ដូចភក់។ បើសិនជាចិត្តប្រកប ដោយសទ្ធានិងបញ្ញាកើតឡើង បេះដូងនោះក៏នឹងមានពណ៌បរិសុទ្ធ។ យោគីនោះយល់ ពីការផ្លាស់ប្តូររបស់ពណ៌បេះដូង ដោយឤស្រ័យនូវសភាពផ្លាស់ប្តូរខាងក្នុងខ្លួនរបស់យោគី ដោយប្រការដូច្នេះ។

           ក្នុងខណ:នេះឯងដែលយោគីផ្សាយដល់កាយដទៃទៀតដោយពន្លឺ ហើយឃើញនូវពណ៌របស់បេះដូង អ្នកដទៃ ទៀតនោះដោយទិព្វចក្ខុ។ យោគីយល់ពីពណ៌ដែលផ្លាស់ប្តូរទាំងឡាយនោះដោយឤស្រ័យការផ្លាស់ប្តូរនៅ ក្នុងបេះដូងអ្នកទាំងនោះ និងយល់ពីការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងចិត្តអ្នកទាំងនោះដោយឤស្រ័យពណ៌ដែលផ្លាស់ប្តូរទាំង នោះដែរ[xxiii]។ ដោយការយល់ដូច្នេះ យោគីនោះក៏ធ្វើចេតោបរិយញាណឲ្យកើតឡើង។ ដោយការធ្វើ ចេតោបរិយញាណឲ្យកើតឡើងហើយ យោគីនោះក៏លះនូវការយកចិត្តទុកដាក់ដល់ការផ្លាស់ប្តូររបស់ពណ៌ ហើយក៏ប្រកាន់ខ្ជាប់ នៅក្នុងចិត្តនោះក្នុងឋាន:គ្រាន់តែជា ឤរម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ យោគីនោះបដិបត្តិដោយប្រការដូច្នេះ ឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបចិត្តរបស់យោគីបរិសុទ្ធិ។

           បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមានចិត្តប្រកបដោយមេត្តា យោគីនោះក៏រមែងដឹងថាបុគ្គលនោះមានចិត្តដែល ប្រកប ដោយសេចក្តីមេត្តា។ បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមានចិត្តដែលប្រកបដោយទោស: យោគីនោះក៏រមែងដឹង ថាបុគ្គលនោះមាន ចិត្តប្រកបដោយទោស:។ បើសិនជាបុគ្គលណាមួយមិនមានចិត្តប្រកបដោយទោស:ទេ យោគី នោះក៏រមែងដឹងថាបុគ្គលនោះ មិនមានចិត្តដែលប្រកបដោយទោស:ទេ[xxiv]។ យោគីរមែងដឹងចិត្តទាំងអស់ ដោយ ប្រការយ៉ាងនេះឯង។

           ចេតោបរិយញាណរមែងដំណើរការទៅក្នុងឤរម្មណ៍ទាំង៨គឺ ឤរម្មណ៍ដែលមានកំណត់ ឤរម្មណ៍ ដែល ខ្ពង់ខ្ពស់ ឤរម្មណ៍ដែលជាមគ្គ ឤរម្មណ៍ដែលរកប្រមាណមិនបាន ឤរម្មណ៍ដែលនៅក្នុងអតីត ឤរម្មណ៍ ដែលនៅ ក្នុងអនាគត ឤរម្មណ៍នៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហើយនិងឤរម្មណ៍ខាងក្រៅ[xxv]។ ការដឹងនូវចិត្តរបស់សត្វនៃព្រះ ខីណាស្រព មិនស្ថិតនៅក្នុងអំណាចនៃការដឹងរបស់បុថុជ្ជនបានឡើយ។  ចិត្តរបស់សត្វដែលនៅក្នុងអរូបភព មាន តែព្រះសម្មា សម្ពុទ្ធ ប៉ុណ្ណោះដែលទ្រង់ឤចជ្រាបបាន។ បើសិនជាព្រះសាវ័កបានដល់នូវវិមុត្តិ លោករមែងឤចដឹង នូវចិត្តរបស់ សត្វទាំងឡាយ បាននៅក្នុងមួយពាន់លោកធាតុ។ ចំណែកព្រះបច្ចេកពុទ្ធលោកដឹងច្រើនជាងនេះ។ ឯ ព្រះតថាគត វិញ ពុំមានដែនកំណត់ ក្នុងការដឹងទេ។

ចប់ ចេតោបរិយញាណ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បរិច្ឆេទទី១០៖ បញ្ញាបរិច្ឆេទ

បរិច្ឆេទទី១០៖ បញ្ញាបរិច្ឆេទ 

បុ       អ្វីគឺបញ្ញា? អ្វីជាលក្ខណ:? អ្វីជារស? អ្វីជាបច្ចុបដ្ឋាន? អ្វីជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ បញ្ញា? តើសេចក្តីល្អអ្វីខ្លះដែលធ្វើឲ្យកើតបញ្ញា? បញ្ញាមានប៉ុន្មានប្រភេទ?

វិ        ការដែលចិត្តឃើញនូវឤរម្មណ៍ទាំងឡាយទៅតាមសេចក្តីពិតនៃឤរម្មណ៍នោះ ហៅថាបញ្ញា[1]។ ម៉្យាង ទៀតការពិចារណាឃើញនូវអ្វីដែលជាប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍ និងអ្វីដែលវិសេសបំផុត នោះ ហៅថា បញ្ញា។ នេះជាអត្ថន័យទៅតាមន័យរបស់ព្រះអភិធម្ម។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: និយាមអត្ថន័យរបស់បញ្ញា

និយាមអត្ថន័យរបស់បញ្ញា 
           អ្វីគឺបញ្ញា? បញ្ញាគឺការយល់ដឹង គឺញាណ គឺការពិនិត្យពិច័យធម៌ ការវែកញែក[2] ការកំណត់សេចក្តី[3] ។ ការពិនិត្យពិច័យនោះមានលក្ខណ:ជាការសិក្សាជ្រៅជ្រះ ជាជំនាញដែលឆ្លាតនិងស្ថិតនៅក្នុងការពិចារណា ដែល ជាការឃើញច្បាស់និងទាញនាំមកនូវញាណ(?)[4]។ បញ្ញាគឺគុណ បញ្ញាគឺឥន្ទ្រីយ៍ បញ្ញាគឺអំណាច បញ្ញាគឺដាវ បញ្ញាគឺ ប៉មបន្ទាយ បញ្ញាគឺពន្លឺ បញ្ញាគឺភាពរុងរោចន៍ បញ្ញាគឺចង្កៀង ហើយបញ្ញាគឺជារតន:វត្ថុ។ សេចក្តីមិនវង្វេង ការពិនិត្យពិច័យធម៌ ការយល់ត្រូវទាំងឡាយ–ទាំងអស់នេះហៅថាបញ្ញា[5]។ ការបានសម្រេចនូវសច្ច:គឺជា លក្ខណ:។ ការពិនិត្យពិច័យគឺជារស។ ការមិនវង្វេងគឺជាបច្ចុបដ្ឋាន។ សច្ច:ទាំង៤គឺជាបទដ្ឋាន។ ម៉្យាងទៀត ការយល់ច្បាស់គឺ ជាលក្ខណ:។ ការចូលទៅដល់សច្ចធម៌គឺជារស។ ការកំចាត់ចោលនូវភាពងងឹតនៃអវិជ្ជាគឺជា បច្ចុបដ្ឋាន។ បដិសម្ភិទា ទាំង៤គឺជាបទដ្ឋានរបស់បញ្ញា។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា

ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា 
           អ្វីជាឤនិសង្សរបស់បញ្ញា? ឤនិសង្សរបស់បញ្ញាមិនឤចប្រមាណក្នុងការរាប់បានទេ។ ឤនិសង្សរបស់ បញ្ញាដោយសង្ខេប មានដូចតទៅ៖

សេចក្តីល្អទាំងពួងមានពន្លឺភ្លឺកើតឡើងមកបានព្រោះបញ្ញា

បញ្ញា២ពួក នាំទៅដល់ឈានថ្នាក់ខ្ពស់

បុគ្គលឈានចូលដល់អរិយមគ្គបានដោយបញ្ញា

ហើយឃើញនូវផលដ៏ឧត្តមនៃសន្តិ

បញ្ញាជាធម៌ដ៏ឧត្តមប្រសើរ ជាកែវភ្នែកនៃវត្ថុទាំងពួង

ភាពសាបសូន្យនៃបញ្ញា គឺសេចក្តីមិនបរិសុទ្ធិ

ការចម្រើននៃបញ្ញា មិនមានអ្វីប្រៀបស្មើបានទេ

បុគ្គលលះមិច្ឆាទិដ្ឋិ ទាំងពួងបានព្រោះបញ្ញា

ជនពាលធ្វើសេចក្តីឤក្រក់ព្រោះតណ្ហា

ជនមានបញ្ញាមិនត្រូវតណ្ហាអូសទាញទៅបានទេ ដូច្នោះទើបជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេ

ជាអ្នករស់នៅដោយត្រឹមត្រូវ ហើយនិងចង្អុលបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ទាំង២យ៉ាង 

ពោលគឺប្រយោជន៍នៅក្នុងលោកនេះ និងប្រយោជន៍នៅលោកខាងមុខ

ពួកគេជាអ្នករស់នៅយ៉ាងសេរីនិងរឹងប៉ឹង បានឃើញទាំងទុក្ខនិងទាំងសុខច្រើនបែបយ៉ាង

និងដឹងពីបច្ច័យ ហេតុ ចិត្ត កាយ ទំនៀមទម្លាប់

បញ្ញានេះជាសច្ចធម៌ ជាវាលនៃសេចក្តីល្អ

ព្រោះបញ្ញា ទើបបុគ្គលបានសម្រេចនូវធម៌ដ៏ប្រសើរ

ព្រោះបញ្ញា បុគ្គលឤចដកនូវឫសកែវរបស់សេចក្តីឤក្រក់

ពោលគឺលោភ: ទោស: មោហ: កំណើត មរណ: និងសភាវ:ឤក្រក់ដទៃទៀត

ដែលមិនមាននរណាឤចធ្វើបានពីមុនមក។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: អត្ថន័យរបស់បញ្ញា

អត្ថន័យរបស់បញ្ញា 
បុ        តើអ្វីជាអត្ថន័យរបស់បញ្ញា?

វិ        បញ្ញា បានដល់“ញាណ” ហើយបានន័យថា “ការដកខ្លួនចេញផុតដ៏ប្រសើរ”។

បុ        សេចក្តីល្អជំពូកណាខ្លះ ដែលនាំឲ្យកើតបញ្ញា?

វិ        បញ្ញាកើតឡើងព្រោះសេចក្តីល្អ១១យ៉ាងនេះគឺ (១)ការសិក្សាអត្ថន័យរបស់គម្ពីរ (២) ការធ្វើអំពើល្អ ផ្សេងៗ (៣)ការមានសីលបរិសុទ្ធិ (៤)សមថ:និងវិបស្សនា (៥)អរិយសច្ច:៤ (៦)សិល្ប:សាស្ត្រ (៧)ការធ្វើ ចិត្តឲ្យ ស្ងប់ (៨)ការស្ថិតនៅក្នុងឈានគ្រប់ពេល (៩)ធ្វើចិត្តឲ្យប្រាសចាកពីនីវរណធម៌ (១០)ការមិនសេពគប់ ជនពាល និង(១១)ការសេពគប់បណ្ឌិត។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា២ប្រភេទ

បញ្ញា២ប្រភេទ 
បុ        តើបញ្ញាមានប៉ុន្មានប្រភេទ?

វិ        បញ្ញាមាន២ប្រភេទ មាន៣ប្រភេទ មាន៤ប្រភេទ។

បុ        តើបញ្ញា២ប្រភេទ មានអ្វីខ្លះ?

វិ        គឺលោកិយបញ្ញា និងលោកុត្តរបញ្ញា។ ក្នុងទីនេះ បញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយអរិយមគ្គអរិយផលគឺជា លោកុត្តរបញ្ញា ចំណែកឯបញ្ញាដទៃៗទៀតគឺជាលោកិយបញ្ញា។ លោកិយបញ្ញា ជាបញ្ញាដែលប្រកប ដោយ ឤសវ: សំយោជន៍ គន្ថ: ឱឃ: យោគ: ផស្ស: សំសារវដ្ត និងកិលេស[6] ។ ចំណែកឯលោកុត្តរបញ្ញា គឺជា បញ្ញាដែលប្រាសចាកពីឤសវ: មិនមានសំយោជន៍ មិនមានគន្ថ: មិនមានឱឃ: មិនមាននីវរណ: មិនមាន សំសារវដ្ត និងមិនមានកិលេស។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី១

បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី១ 
           បញ្ញា៣ប្រភេទគឺ ចិន្តាមយបញ្ញា១ សុតមយបញ្ញា១ និងភាវនាមយបញ្ញា១[7] ។ បញ្ញាដែលបុគ្គលបាន  មកដោយមិនបានរៀនពីអ្នកដទៃ បញ្ញាដែលដែលកើតមកពីកម្មជារបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ឬបញ្ញាដែលត្រូវទៅតាម សភាវ:ពិតដែលជាចំណេះដឹងចំពោះមុខនាទី ការងារ ឬសាស្ត្រ ហៅថាចិន្តាមយបញ្ញា។ បញ្ញាដែលបានមក ដោយ ការរៀនសូត្រមកពីអ្នកដទៃ ហៅថាសុតមយបញ្ញា។ បុគ្គលពេលបំពេញសមាធិហើយធ្វើឲ្យបញ្ញាកើត ឡើង ហៅថា ភាវនាមយបញ្ញា។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី២

បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី២ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៣ប្រភេទគឺ ឤយកោសល១ អបាយកោសល១ និងឧបាយកោសល១[8]។ ក្នុងទីនេះ កាលបើបុគ្គលកំពុងបំពេញនូវធម៌ អកុសលធម៌ទាំងឡាយរមែងកំចាត់ទៅ កុសលធម៌ទាំងឡាយរមែង កើតឡើង។ បញ្ញានេះហៅថាឤយកោសល។  មួយទៀត កាលបើបុគ្គលកំពុងបំពេញនូវធម៌ អកុសលធម៌ទាំង ឡាយរមែងកើតឡើង កុសលធម៌ទាំងឡាយរមែងសាបសូន្យ។ បញ្ញានេះហៅថាអបាយកោសល។ សេចក្តីឆ្លាត ក្នុងឧបាយទាំងពួងដែលនឹងនាំឆ្ពោះទៅរកសេចក្តីសម្រេច ហៅថាឧបាយកោសល[9]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី៣

បញ្ញា៣ប្រភេទ ពួកទី៣ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៣ប្រភេទគឺ បញ្ញាដែលសន្សំប្រមូល(ឤចយគាមិនីបញ្ញា) បញ្ញាដែលមិន សន្សំប្រមូល(អបចយគាមិនីបញ្ញា) និងបញ្ញាដែលសន្សំប្រមូលក៏មិនមែននិងមិនសន្សំប្រមូលក៏មិនមែន(នេវា ចយគាមិនីនប្បចយគាមិនីបញ្ញា)។ បញ្ញាដែលដឹងនូវមគ្គទាំង៤ ហៅថាអបចយគាមិនីបញ្ញា[10] ។ បញ្ញាដែលដឹង នូវផល ទាំង៤និងឤរម្មណ៍ទាំង៣ ដែលឤចអធិប្បាយបានក៏មិនមែននិងមិនឤចអធិប្បាយបានក៏មិនមែន ហៅថា នេវា ចយគាមិនីនប្បចយគាមិនីបញ្ញា[11]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១ 
           បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ កម្មស្សកតាញាណ១ សច្ចានុលោមិកញាណ១ មគ្គសមង្គិញាណ១ ផលសមង្គិ ញាណ១។ ក្នុងទីនេះ សម្មាទិដ្ឋិគឺការយល់ឃើញត្រូវដែលទាក់ទងនឹងកថាវត្ថុ១០ ហៅថាកម្មស្សកតាញាណ។ សេចក្តីយល់ទៅតាមសភាវ:ពិតថាខន្ធនេះមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ហៅថាសច្ចានុលោមិកញាណ។ បញ្ញាដែល ដឹងអំពីមគ្គទាំង៤ ហៅថាមគ្គសមង្គិញាណ។ បញ្ញាដែលដឹងអំពីផលទាំង៤ ហៅថាផលសមង្គិញាណ[12]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី២

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី២ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ កាមាវចរបញ្ញា១ រូបាវចរបញ្ញា១ អរូបាវចរបញ្ញា១ អបរិយាបន្ន បញ្ញា១។ ក្នុងទីនេះ កុសលបញ្ញាដែលទាក់ទងដោយកាមាវចរធាតុ ដែលឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែន និង មិនឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែន ចាត់ជាកាមាវចរបញ្ញា។ កុសលបញ្ញាដែលទាក់ទងដោយរូបាវចរបញ្ញា ដែលឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែននិងមិនឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែន ចាត់ជារូបាវចរបញ្ញា។ កុសល បញ្ញាដែលទាក់ទងដោយអរូបាវចរបញ្ញា ដែលឤចកំណត់លក្ខណ:បានក៏មិនមែន និងមិនឤចកំណត់លក្ខណ: បាន ក៏មិនមែន ចាត់ជាអរូបាវចរបញ្ញា។  បញ្ញាដែលដឹងទាក់ទងទៅនឹងមគ្គ៤ ផល៤ ហៅថាអបរិយាបន្នបញ្ញា[13]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៣

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៣ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ ១-ញាណដែលដឹងនូវធម៌(ធម្មញាណ) ២-ញាណដែលដឹងអំពី តំណ(អន្វយញាណ) ៣-ញាណដែលបែងចែក(បរិច្ចញាណ) ៤-ញាណដែលដឹងទូទៅ(សម្មុតិញាណ)។ ក្នុងទី នេះ បញ្ញាដែលដឹងនូវមគ្គ៤ ផល៤ ហៅថាធម្មញាណ។ យោគីនោះដឹងនូវអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នបាន ក៏ ដោយសារធម្មញាណ ហើយដោយសារធម្មញាណនេះផងដែរ យោគីដឹងនូវអតីតនិងអនាគតដ៏យូរវែងឆ្ងាយ បាន។ សេចក្តីដឹងក្នុងអរិយសច្ច:៤ ហៅថាអន្វយញាណ។ សេចក្តីកំណត់ដឹងចិត្តរបស់អ្នកដទៃបាន ហៅថា បរិច្ចញាណ។ សេចក្តីដឹងដទៃទៀតក្រៅអំពីបញ្ញាទាំង៣នេះ ហៅថាសម្មុតិញាណ[14]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៤

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៤ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ ១-បញ្ញាកើតពីការរួមនិងមិនកើតពីការមិនរួម ២-បញ្ញាកើតពីការ មិនរួមនិងមិនកើតពីការរួម ៣-បញ្ញាកើតពីការរួមនិងការមិនរួម ៤-បញ្ញាកើតមកពីការរួមក៏មិនមែននិងមិនរួមក៏ មិនមែន។ កុសលបញ្ញារបស់កាមាវចរធាតុ ហៅថាបញ្ញាកើតពីការរួមនិងមិនកើតពីការមិនរួម។ បញ្ញាដែលទាក់ ទង នឹងមគ្គ៤ ហៅថាបញ្ញាកើតពីការមិនរួមនិងមិនកើតពីការរួម។ រូបាវចរបញ្ញានិងអរូបាវចរបញ្ញា ហៅថាបញ្ញា កើតពី ការរួមនិងការមិនរួម។ បញ្ញាដែលកំណត់លក្ខណ:ផលក្នុងភូមិ៤និងឤរម្មណ៍ក្នុងភូមិ៣ ហៅថាបញ្ញាកើត ពីការរួម ក៏មិនមែននិងមិនរួមក៏មិនមែន[15]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៥

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៥ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ: ១-បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់មិនមែនដើម្បី សេចក្តីដឹងច្បាស់ ២-បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់មិនមែនដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ ៣-បញ្ញាដែល ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់និងដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ ៤-បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ក៏ មិន មែននិងដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់ក៏មិនមែន។ ក្នុងទីនេះ បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ហើយ មិនមែន ដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់នៃអភិញ្ញានិងសេចក្តីដឹងក្នុងអរិយសច្ច:៤ ហៅថាបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បី សេចក្តីធុញ ទ្រាន់មិនមែនដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់។ បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីអភិញ្ញា ចាត់ជាបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដើម្បី សេចក្តីដឹងច្បាស់មិនមែនដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់។ បញ្ញាក្នុងមគ្គ៤ ជាបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទាំងដើម្បីសេចក្តីធុញទ្រាន់ និងដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់។ បញ្ញាដទៃក្រៅពីនេះ ជាបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តី ធុញទ្រាន់ក៏មិនមែន និង ដើម្បីសេចក្តីដឹងច្បាស់ក៏មិនមែន[16]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៦

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៦ 
           ន័យមួយទៀត បញ្ញាមាន៤ប្រភេទគឺ: ១-ការវិភាគអត្ថន័យ(អត្ថប្បដិសម្ភិទា) ២-ការវិភាគព្រះធម៌ (ធម្មប្បដិសម្ភិទា) ៣-ការវិភាគការបកប្រែ(និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា) និង៤-ការវិភាគការជជែកគ្នា(បដិភាណប្បដិ សម្ភិទា)។ បញ្ញាយល់ដឹងនូវអត្ថន័យហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភទា។ បញ្ញាយល់ដឹងនូវពាក្យប្រៀនប្រដៅហៅថាធម្មប្បដិ សម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងនូវការបកប្រែខាងភាសាសាស្ត្រហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងនូវរឿងញាណ ហៅថា បដិភាណប្បដិសម្ភិទា[17]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៧

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៧ 
           បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងផលដែលបន្តពីហេតុហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភិទា។ សេចក្តីយល់ដឹងហេតុហៅថាធម្មប្បដិ សម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងការវិភាគធម៌ហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងញាណហៅថា បដិភាណប្បដិសម្ភិទា[18]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៨

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៨ 
           ម៉្យាងទៀត បញ្ញាដឹងនូវទុក្ខនិងសេចក្តីដឹងនូវការរលត់ទៅនៃទុក្ខហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាដឹងហេតុ នៃទុក្ខនិងមគ្គហៅថាធម្មប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាដឹងត្រឹមត្រូវនៅក្នុងការបកប្រែអត្ថន័យហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញា យល់ដឹងក្នុងញាណហៅថាបដិភាណប្បដិសម្ភិទា[19]។

បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៩

           ម៉្យាងទៀត បញ្ញាដឹងនូវធម៌ទាំងនេះគឺ សុត្ត: គេយ្យ: វេយ្យាករណ: គាថា ឧទាន ឥតិវុត្តក: ជាតក: អព្ភុតធម៌ វេបុល្ល:(វេទល្ល:) ហៅថាធម្មប្បដិសម្ភិទា។ បុគ្គលដឹងអត្ថន័យរបស់ពាក្យដែលនិយាយចេញទៅថា៖ “នេះជាអត្ថន័យរបស់រឿងដែលនិយាយ”នោះហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភទា។ បញ្ញាដឹងអត្ថន័យនូវអ្វីដែលបានទេសនា រួច ហើយហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងញាណហៅថាបដិភាណប្បដិសម្ភិទា[20]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: បរិច្ឆេទទី១១៖ បញ្ចឧបាយបរិច្ឆេទ ភាគទី១

បរិច្ឆេទទី១១៖ បញ្ចឧបាយបរិច្ឆេទ ភាគទី១ 

ក្នុងទីនេះ បើសិនជាយោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មីនៅក្នុងព្រះសាសនានេះ ប្រាថ្នាចង់ចេញឲ្យផុតពីជរានិង មរណ: ប្រាថ្នាដកចេញនូវហេតុនៃការកើតនិងការរលត់ ប្រាថ្នានឹងបណ្តេញចេញនូវភាពងងឹតរបស់អវិជ្ជា ប្រាថ្នា ដើម្បីកាត់ចំណងនៃតណ្ហា និងប្រាថ្នាដើម្បីបានចូលដល់អ់រិយបញ្ញានោះ យោគីនោះគប្បីចម្រើននូវឧបាយទាំង ឡាយនេះគឺ ខន្ធឧបាយ ឤយតនឧបាយ ធាតុឧបាយ បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ និងសច្ចឧបាយ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: និយាមមហាភូតរូប ៤

និយាមមហាភូតរូប ៤ 
បុ        តើមហាភូតរូប៤ ដូចម្តេច?

វិ         មហាភូតរូប៤គឺធាតុដី(បឋវីធាតុ) ធាតុទឹក(ឤបោធាតុ) ធាតុភ្លើង(តេជោធាតុ) និងធាតុខ្យល់(វាយោធាតុ)

បុ        តើបឋវីធាតុដូចម្តេច?

វិ         គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជារឹងនិងធម្មជាតិជាតាន់ ហៅថាបឋវីធាតុ។

បុ        តើឤបោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាការហូរ និងធម្មជាតិជាឯកភាព ហៅថាឤបោធាតុ។

បុ        តើតេជោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាកម្តៅ និងធម្មជាតិធ្វើឲ្យរូបធាតុពេញបរិបូណ៌ ហៅថាតេជោធាតុ។

បុ        តើវាយោធាតុដូចម្តេច?

វិ        គឺសភាវ:ដែលមានធម្មជាតិជាចលនា និងធម្មជាតិជាការគាំទ្រ ហៅថាវាយោធាតុ[2]។

           យោគីដែលទើបបដិបត្តិថ្មី ឤចយកឈ្នះនូវសេចក្តីលំបាកទាំងឡាយបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយ ពិចារណាធាតុទាំងនោះដោយសង្ខេប និងដោយពិចារណាជាពិស្តារ។ បុគ្គលគប្បីយល់ពីមហាភូតរូបនេះ តាម សេចក្តីដែលអធិប្បាយរួចមកហើយដោយបរិបូណ៌នៅក្នុងចតុធាតុវវដ្ឋានចុះ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: វេទនាខន្ធ

វេទនាខន្ធ 
បុ        តើអ្វីជា វេទនាខន្ធ?

វិ        ដោយលក្ខណ: វេទនាមានតែមួយទេ ពោលគឺវេទនានេះជាធម្មជាតិដឹងសភាវ:តែតាមផ្លូវចិត្ត ប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឤយតន: វេទនាមាន២គឺ កាយិកវេទនានិងចេតសិកវេទនា។ ដោយសភាវធម៌ វេទនាមាន៣គឺ សុខ វេទនា ទុក្ខវេទនា អទុក្ខមសុខវេទនា[23] ។ បើនិយាយទៅតាមធម៌ វេទនាមាន៤គឺ កុសលវេទនា អកុសលវេទនា វិបាកវេទនា[24] និងកិរិយាវេទនា[25] ។ បើនិយាយដោយឥន្ទ្រីយ៍ វេទនាមាន៥គឺ សុខិន្ទ្រីយ៍ ទុក្ខិន្ទ្រីយ៍ សោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ ទោមនស្សិន្ទ្រីយ៍ និងឧបេក្ខិន្ទ្រីយ[26] ។ បើនិយាយដោយធម៌ជំពូកខ្មៅ និង ជំពូកស វេទនាមាន៦គឺ សុខវេទនាមានឤសវ: សុខវេទនាមិនមានឤសវ: ទុក្ខវេទនាមានឤសវ: ទុក្ខ វេទនាមិនមាន ឤសវ: ឧបេក្ខាមានឤសវ: ឧបេក្ខាមិនមានឤសវ:។ បើនិយាយដោយឧបាយ វេទនាមាន ៧គឺ ចក្ខុសម្ជស្សជាវេទនា សោតសម្ជស្សជាវេទនា ឃានសម្ជស្សជាវេទនា ជិវ្ហាសម្ជស្សជាវេទនា កាយ សម្ជស្សជាវេទនា មនោធាតុសម្ជស្សជាវេទនា និងមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ជស្សជាវេទនា។ បើនិយាយ ដោយ ពិស្តារវេទនាមាន១០៨ពោលគឺ វេទនា៦កើតពីតណ្ហា វេទនា៦កើតពីនេក្ខម្ម: វេទនា៦កើតពី តណ្ហាដែល មានទុក្ខ វេទនា៦កើតពីនេក្ខម្ម:ដែលមានទុក្ខ វេទនា៦កើតពីតណ្ហាដែលមានឧបេក្ខា និងវេទនា៦ ដែលកើតពីនេក្ខម្ម:ដែលមានឧបេក្ខា។ ៦គុណនឹង៦ ស្មើនឹង៣៦ ហើយនិងចែកចេញជា៣ កាល(អតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន) វេទនាទាំង៣៦នេះ គុណនឹង៣ ទើបបានជា១០៨។ នេះហៅ ថា “វេទនាខន្ធ”[27] ។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: សញ្ញាខន្ធ

សញ្ញាខន្ធ 
បុ        តើអ្វីគឺ “សញ្ញាខន្ធ”?

វិ        បើនិយាយដោយលក្ខណ: សញ្ញាមានតែមួយទេ ព្រោះមានតែចិត្តប៉ុណ្ណោះដែលចាប់ដឹងនូវឤរម្មណ៍។ បើ និយាយដោយធម៌ជំពូកខ្មៅនិងជំពូកស សញ្ញាមាន២គឺ សញ្ញាវិបល្លាសនិងសញ្ញាអវិបល្លាស។ បើ និយាយ ដោយអកុសល សញ្ញាមាន៣គឺ រាគសញ្ញា ព្យាបាទសញ្ញា និងវិហិង្សាសញ្ញា។ បើនិយាយ ដោយកុសល សញ្ញាមាន៣គឺ នេក្ខម្មសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា និងអវិហិង្សាសញ្ញា[28]។ បើនិយាយដោយ ការមិនដឹងអំពី ធម្មជាតិសំខាន់របស់ឤយតន: សញ្ញាមាន៤គឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុមិនស្អាតថាជាស្អាត សញ្ញាដែល ឃើញទុក្ខថាជាសុខ សញ្ញាដែលឃើញមិនទៀងថាជាទៀង និងសញ្ញាដែលយល់ថាជាខ្លួន នៅក្នុងវត្ថុដែល មិនមែនខ្លួន។ បើនិយាយដោយការដឹងអំពីធម្មជាតិសំខាន់របស់ឤយតន: សញ្ញាមាន៤ គឺ អសុភសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា អនិច្ចសញ្ញា និងអនត្តសញ្ញា[29] ។ បើនិយាយតាមព្រះវិន័យ សញ្ញាមាន៥គឺ សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុ មិនស្អាតថាជាស្អាត; សញ្ញាដែលឃើញវត្ថុមិនស្អាតថាជាវត្ថុមិនស្អាត; សញ្ញាដែល ឃើញវត្ថុស្អាតថាជា ស្អាត; និងសញ្ញាដែលជាវិចិកិច្ឆា[30] ។ បើនិយាយដោយឤរម្មណ៍ សញ្ញាមាន៦គឺ រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធ សញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្វសញ្ញា និងធម្មសញ្ញា[31] ។ បើនិយាយដោយទ្វារ សញ្ញា មាន៧គឺ ចក្ខុសម្ជស្សជា សញ្ញា សោតសម្ជស្សជាសញ្ញា ឃានសម្ជស្សជាសញ្ញា ជិវ្ហាសម្ជស្សជា សញ្ញា កាយសម្ជស្សជាសញ្ញា មនោ សម្ជស្សជាសញ្ញា និងមនោវិញ្ញាណសម្ជស្សជាសញ្ញា។ បុគ្គលគប្បី ឈ្វេងយល់ពីសញ្ញាដែលមានច្រើន ប្រភេទនេះ ដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“សញ្ញាខន្ធ” [32]។
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ធាតុឧបាយ

ធាតុឧបាយ 
បុ        តើធាតុឧបាយ ដូចម្តេច?

វិ        ធាតុមាន១៨ គឺចក្ខុធាតុ រូបធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ សោតធាតុ សទ្ទធាតុ សោតវិញ្ញាណធាតុ ឃានធាតុ គន្ធធាតុ ឃានវិញ្ញាណធាតុ ជិវ្ហាធាតុ រសធាតុ ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ កាយធាតុ ផោដ្ឋព្វធាតុ កាយវិញ្ញាណ ធាតុ មនោធាតុ ធម្មធាតុ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ[62]។ ក្នុងទីនេះ ចក្ខាយតន:ជាចក្ខុធាតុ រូបជារូបធាតុ ចក្ខុ វិញ្ញាណ ជាចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ។ សំរាប់ធាតុដទៃៗទៀត ក៏គប្បីយល់ដូចគ្នានេះចុះ។ មនោទ្វារាវជ្ជន:(មាន នាទី) បកប្រែ សេចក្តីរបស់ឤរម្មណ៍ ចំណែកឯមនោធាតុវិនិច្ឆ័យនូវវិបាក។

           មនោធាតុ គឺត្រឹមតែជាមនាយតន:ប៉ុណ្ណោះ។ វិញ្ញាណគ្រប់ជំពូក វៀរលែងតែធម្មធាតុនិងវិញ្ញាណធាតុ ៦ចេញ គឺសុទ្ធតែជាមនោវិញ្ញាណធាតុទាំងអស់។ ចំណែកឤយតន:ដែលនៅសល់ បានពិពណ៌នារួចមកហើយ ដោយពិស្តារនៅក្នុងឤយតន:។ ក្នុងទីនេះ ធាតុ១០សង្គ្រោះចូលនៅក្នុងរូបខន្ធ។ ធម្មធាតុ លើកលែងនិព្វានចេញ សង្គ្រោះចូលទៅក្នុងខន្ធ៤។ ធាតុ៧សង្គ្រោះចូលក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ ធាតុ១១សង្គ្រោះចូលក្នុងឤយតន:ខាងក្នុងនិង ខាងក្រៅ១១។ ធាតុ៧សង្គ្រោះចូលក្នុងមនាយតន:។ ធាតុ១១សង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:។ ធាតុ៥សង្គ្រោះចូលក្នុង ទុក្ខសច្ច:ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។ ធម្មធាតុសង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:៤ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងសច្ច:៤ក៏ បាន។ មនោវិញ្ញាណធាតុសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ឬមិនសង្គ្រោះចូលក្នុងទុក្ខសច្ច:ក៏បាន។

បុ        តើអ្វីជាដែនកំណត់របស់បច្ចុបដ្ឋាន?

វិ        ឤយតន:របស់ធម្មធាតុជាដែនកំណត់។ ការផ្គុំគ្នានៃលក្ខណ:ទាំងឡាយនៃធម៌ទាំងឡាយនេះហៅថា “ខន្ធ”។ លក្ខណ:នៃផ្លូវចូលហៅថា“ឤយតន:”។ លក្ខណ:របស់ស់ភាវធម៌ហៅថា“ធាតុ”។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មាន ព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដែងអំពីទុក្ខសច្ច:ដោយវិធីនៃខន្ធ ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នកដែលមាន បញ្ញាឆ្លាតវៃ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដែងទុក្ខសច្ច:ដោយវិធីនៃឤយតន: ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នកមាន បញ្ញាជាកណ្តាល។ ហើយព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដែងទុក្ខសច្ច:ដាយវិធីនៃធាតុ ទុកសម្រាប់ឲ្យបុគ្គលអ្នក មានបញ្ញាទាប។

           ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានអធិប្បាយអំពីរូបដោយសង្ខេប ដល់បុគ្គលដែលមានលក្ខណ: ប្រកាន់ខ្ជាប់នូវនាមនិងខន្ធដោយវិធីពិចារណានាម។ ព្រះអង្គអធិប្បាយអំពីនាមនិងឤយតន:ដោយសង្ខេប ដោយ ការកំណត់រូបដល់បុគ្គលដែលមានទំនោរទោរទន់ទៅរកឧបាទានក្នុងរូប។ ព្រះអង្គអធិប្បាយអំពីធាតុតាម រយ:ការ កំណត់ចិត្តនិងរូប ដល់បុគ្គលដែលមានទំនោរទោរទន់ទៅរកឧបាទានក្នុងចិត្តនិងរូប។

           ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់បានអធិប្បាយអំពីសភាវធម៌នៃឤយតន: ព្រះអង្គទ្រង់អធិប្បាយអំពីរឿងខន្ធ ព្រះអង្គទ្រង់អធិប្បាយអំពីរឿងឤយតន:ខាងក្នុងនិងឤរម្មណ៍ ហើយព្រះអង្គទ្រង់បានអធិប្បាយរឿងឤយតន:។ ព្រះអង្គទ្រង់បានត្រាស់ស់ដែំងអំពីការកើតឡើងនៃវិញ្ញាណនិងធាតុ តាមរយ:ឤយតន:ខាងក្នុងនិងឤរម្មណ៍។ បុគ្គលគប្បីដឹងសេចក្តីផ្សេងៗគ្នាក្នុងធាតុឧបាយដូច្នេះចុះ។ នេះហៅថា“ធាតុឧបាយ”។

ចប់ ធាតុឧបាយ
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ទុក្ខអរិយសច្ច:

ទុក្ខអរិយសច្ច: 
បុ        តើអ្វីគឺ “ទុក្ខអរិយសច្ច:”?

វិ        កំណើតជាទុក្ខ ជរាជាទុក្ខ សេចក្តីស្លាប់ជាទុក្ខ សេចក្តីសោកជាទុក្ខ សេចក្តីខ្សឹកខ្សួលនិងសេចក្តីមិន សប្បាយកាយជាទុក្ខ សេចក្តីទោមនស្សនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តជាទុក្ខ ការជួបប្រទះនឹងវត្ថុដែលមិន ជាទីគាប់ចិត្តជាទុក្ខ ការបាត់បង់នូវវត្ថុដែលខ្លួនគាប់ចិត្តជាទុក្ខ ប្រាថ្នាវត្ថុណាមិនបានវត្ថុនោះជាទុក្ខ ដោយ សង្ខេប ឧបាទានខន្ធ៥ជាទុក្ខ[1]។

         ពាក្យថា“កំណើតជាទុក្ខ” នេះគឺការកើតឡើងនៃខន្ធរបស់សត្វទាំងឡាយ។ សង្ខារខន្ធទាំងអស់នេះជា កន្លែងរួមប្រជុំរបស់ទុក្ខ។ ពាក្យថា“ជរាជាទុក្ខ” គឺធាតុទាំងឡាយដែលបន្តឡើងពីជាតិក៏ដល់នូវចំណាស់ ហើយក៏ ចុះ ខ្សោយកម្លាំង បាត់បង់ពណ៌សម្បុរ ឥន្ទ្រីយ៍ចុះខ្សោយ ការចងចាំនិងសតិបញ្ញាក៏ធ្លាក់ចុះ។ ពាក្យថា“សេចក្តី ស្លាប់ជា ទុក្ខ” គឺភ័យខ្លាចនូវសេចក្តីស្លាប់។ ពាក្យថា“សេចក្តីសោកជាទុក្ខ” គឺពេលជួបប្រទះទុក្ខ សេចក្តីភ័យខ្លាច រមែងកើត ឡើង ហើយជាការឆេះរោលរាលខាងក្នុង។ ពាក្យថា“សេចក្តីខ្សឹកខ្សួលជាទុក្ខ” គឺសេចក្តីទុក្ខដែល សម្តែងចេញ តាមផ្លូវវាចា ហើយសេចក្តីទុក្ខនេះឆេះរោលរាលទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ពាក្យថា“សេចក្តីមិន សប្បាយកាយ ជាទុក្ខ” គឺជាសេចក្តីទុក្ខខាងផ្លូវកាយ ព្រោះសេចក្តីទុក្ខនេះបុគ្គលឤចយល់ដឹងឈឺចាប់តាម ផ្លូវកាយ។ នេះគឺជា អត្ថន័យ។ ពាក្យថា“សេចក្តីទោមនស្សនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តជាទុក្ខ” គឺសេចក្តីទុក្ខទាំង នេះជាសេចក្តីទុក្ខខាង ផ្លូវចិត្ត ព្រោះសេចក្តីទុក្ខនេះបុគ្គលដឹងឈឺចុកចាប់ក្នុងចិត្ត។ នេះគឺជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា “ការជួបប្រទះនូវវត្ថុមិនជា ទីគាប់ចិត្តជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គលជួបប្រសព្វជាមួយមនុស្សដែលខ្លួនមិន គាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា“ការព្រាត់ ប្រាស់ពីវត្ថុដែលខ្លួនស្រឡាញ់ជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គលព្រាត់ប្រាស់ពី មនុស្សដែលជាទីស្រឡាញ់របស់ ខ្លួន។ ពាក្យថា“ប្រាថ្នាវត្ថុអ្វីមិនបាននូវវត្ថុនោះជាទុក្ខ” នេះមានអត្ថន័យថា បុគ្គល អស់នូវសេចក្តីសុខព្រោះថាបុគ្គល នោះមិនឤចគេចឲ្យផុតពីមនុស្សដែលគេមិនពេញចិត្តបានឡើយ ហើយក៏មិន ឤចរស់នៅរួមជាមួយមនុស្សដែល ខ្លួនពេញចិត្តបានដែរ។ ការដែលមិនឤចធានានូវវត្ថុជាទីគាប់ចិត្តរបស់ខ្លួន បាននេះ បានន័យថាបុគ្គលនោះបាត់បង់ នូវសេចក្តីសុខ។ ពាក្យថា“ដោយសង្ខេបខន្ធ៥ជាទុក្ខ” មានអត្ថន័យថា បុគ្គលមិនឤចគេចខ្លួនឲ្យផុតពីឧបាទានខន្ធ៥ នេះបានឡើយ។ ព្រោះដូច្នេះ ឧបាទានខន្ធទាំង៥នេះ ឈ្មោះថាជា ទុក្ខ[2]។

ឧបាទានខន្ធ ៥

បុ        តើអ្វីគឺ “ឧបាទានខន្ធ៥”?

វិ        គឺឧបាទានក្នុងរូបខន្ធ ឧបាទានក្នុងវេទនាខន្ធ ឧបាទានក្នុងសញ្ញាខន្ធ ឧបាទានក្នុងសង្ខារខន្ធនិងឧបាទាន ក្នុងវិញ្ញាណខន្ធ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់នូវឧបាទានទាំងនេះ ទៅតាមសេចក្តីដែលបានអធិប្បាយរួចមក ដោយ ល្អិតហើយនៅក្នុងខន្ធឧបាយចុះ។

ទុក្ខ២ជំពូក

           ទុក្ខក្នុងទីនេះមាន២ជំពូកគឺ ទុក្ខនៃឤយតន: និងទុក្ខខាងក្នុង។ ទុក្ខព្រោះការកើត ទុក្ខព្រោះការស្លាប់ ទុក្ខព្រោះជួបប្រទះនូវវត្ថុដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ ទុក្ខព្រោះព្រាត់ប្រាស់វត្ថុដែលជាទីស្រឡាញ់ ទុក្ខព្រោះមិនបាន នូវវត្ថុដែលខ្លួនប្រាថ្នា ដោយសង្ខេបគឺទុក្ខរបស់ឧបាទានខន្ធ ហៅថាទុក្ខនៃឤយតន:។ ទុក្ខព្រោះសេចក្តីសោក ទុក្ខ ព្រោះសេចក្តីខ្សឹកខ្សួល និងទុក្ខព្រោះសេចក្តីទោមនស្សនិងចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ហៅថាទុក្ខខាងក្នុង។

ទុក្ខ ៣ ជំពូក

           ទុក្ខមាន៣ជំពូកគឺ ទុក្ខទុក្ខតា វិបរិណាមទុក្ខតា សង្ខារទុក្ខតា[3]។ សេចក្តីទុក្ខផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ឈ្មោះថា ទុក្ខទុក្ខតា។ សុខវេទនាដែលជាប់ទាក់ទងដោយឤសវកិលេស នឹងមានការកើតជាថ្មីវិញ ដូច្នេះហើយទើបហៅថា ទុក្ខព្រោះការប្រែប្រួល(វិបរិណាមទុក្ខតា)។ ឧបាទានក្នុងខន្ធ៥ហៅថាទុក្ខព្រោះ មានអត្ថិភាព(សង្ខារទុក្ខតា)។

           ទុក្ខអរិយសច្ច:នេះ គប្បីដឹងដូចបានពោលមកហើយនេះចុះ។