មុទ្រា: រូបតំណាងព្រះពុទ្ធសាសនា

រូបតំណាងព្រះពុទ្ធសាសនា 
រូបព្រះពុទ្ធអាចមានភក់ធម្មតាមួយ រួមផ្សំជាមួយអាសាណាផ្សេងៗគ្នា។ មុទ្រ សំខាន់ៗដែលប្រើតំណាងឱ្យពេលវេលាជាក់លាក់ក្នុងជីវិតរបស់ ព្រះពុទ្ធ ហើយជាការពិពណ៌នាខ្លីៗអំពីទាំងនេះ។

 អភយមុទ្រ 
រូបភាពតូច|សម័យក្រោយអង្គរ
រូបភាពតូច|អង្គរវត្ត
អភយមុទ្រ "កាយវិការនៃភាពគ្មានការភ័យខ្លាច"  តំណាងឱ្យការការពារ សន្តិភាព សេចក្តីសប្បុរស និងការបំបាត់ការភ័យខ្លាច។ នៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ជាធម្មតាគេធ្វើនៅពេលឈរដោយដៃស្តាំកោង ហើយលើកដៃឡើងលើកម្ពស់ បាតដៃបែរមុខទៅខាងមុខ ម្រាមដៃបិទជិត ចង្អុលត្រង់ និងដៃឆ្វេងសម្រាកដោយចំហៀង។ នៅប្រទេសថៃ និងឡាវ ភក់នេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹង ព្រះពុទ្ធដើរ ដោយពេលខ្លះក៏បានបង្ហាញផងដែរនូវដៃទាំងពីរបង្កើត អភយមុទ្រ  ពីរដែលជាឯកសណ្ឋាន។

នៅក្នុង ពុទ្ធសាសនាមហាយាន ជារឿយៗអាទិទេពត្រូវបានសម្តែងថាជាគូ អភយមុទ្រ ជាមួយនឹង មុទ្រ មួយទៀតដោយប្រើដៃម្ខាងទៀត។

 ភូមិស្បស៌មុទ្រា 
រូបភាពតូច|ព្រះកែវមរកត
ភូមិស្បស៌មុទ្រា ឬ "សាក្សីផែនដី" មុទ្រ នៃ ព្រះពុទ្ធ គោត្ដម គឺជារូបភាពមួយក្នុងចំណោមរូបតំណាងទូទៅបំផុតនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ ឈ្មោះផ្សេងទៀតរួមមាន "ព្រះពុទ្ធហៅផែនដីធ្វើជាសាក្សី" និង "ការប៉ះផែនដី" ។ វាពិពណ៌នាអំពីដំណើររឿងពីរឿងព្រេងព្រះពុទ្ធសាសនានៃគ្រាដែលព្រះពុទ្ធបានត្រាស់ ដឹង ពេញលេញ ដោយព្រះពុទ្ធទ្រង់គង់ក្នុងសមាធិដោយដៃឆ្វេង បាតដៃត្រង់ លើភ្លៅ និងដៃស្តាំរបស់ព្រះអង្គប៉ះផែនដី។ នៅក្នុងរឿងព្រេងនិទានព្រះពុទ្ធត្រូវបានជំទាស់ដោយ មារ ដែលប្រកែកដើម្បីសាក្សីដើម្បីបញ្ជាក់សិទ្ធិរបស់គាត់ដើម្បីសម្រេចបាន។ ឆ្លើយតបនឹងមារ ព្រះពុទ្ធបានពាល់ដី ហើយ ព្រះធរណី ដែលជាព្រះនៃផែនដី បានបង្ហាញខ្លួនជាសាក្សីសម្រាប់ការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះពុទ្ធ។  Vessantara, Meeting the Buddhas: A Guide to Buddhas, Bodhisattvas, and Tantric Deities, pp. 74-76, 1993, Windhorse Publications, , 9780904766530, google books

នៅអាស៊ីបូព៌ា មុទ្រនេះ (ហៅម្យ៉ាងទៀតថា ឥរិយាបទមារវិជ័យ ) អាចបង្ហាញម្រាមដៃរបស់ព្រះពុទ្ធមិនដល់ដី ដូចធម្មតាក្នុងរូបភូមា ឬឥណ្ឌា។

 ពោធ្យន្គិមុទ្រា 
ពោធ្យន្គិមុទ្រា, "មុទ្រ នៃធាតុទាំងប្រាំមួយ" ឬ "កណ្តាប់ដៃនៃប្រាជ្ញា"  គឺជាកាយវិការមួយដែលរួមបញ្ចូលម្រាមដៃចង្អុលដៃឆ្វេងត្រូវបានចាប់ដោយដៃស្តាំ។ វាត្រូវបានគេមើលឃើញជាទូទៅនៅលើរូបចម្លាក់របស់ព្រះពុទ្ធ វៃរោចន ។

 ធម៌ចក្រប្រាវត៌ិបមុទ្រា 
រូបភាពតូច|ខេត្តបាត់ដំបង
ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានសំដែងធម្មទេសនាលើកដំបូងបន្ទាប់ពីការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គនៅសួនសត្វ ក្នុង ក្រុងសារនាថ ។ ព្រះធម៌ចក្រ ឬ "បង្វិលកង់"  មុទ្រ តំណាងឱ្យគ្រានោះ។ ជាទូទៅមានតែព្រះពុទ្ធ  ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានបង្ហាញថាធ្វើ មុទ្រ នេះលើកលែងតែ មៃ​ត្រី ជាអ្នកចែកចាយនៃច្បាប់។ ធម្មចក្រមុទ្រា គឺ​ជា​ដៃ​ពីរ​នៅ​ជិត​គ្នា​នៅ​ពី​មុខ​ទ្រូង​ក្នុង វិត៌ក ដោយ​មាន​បាត​ដៃ​ស្តាំ​ទៅ​មុខ​និង​បាត​ដៃ​ឆ្វេង​ឡើង​លើ​, ជួនកាល​បែរ​មុខ​ទៅ​ទ្រូង​។ មានបំរែបំរួលជាច្រើនដូចជានៅក្នុងផ្ទាំងគំនូរ Ajanta Caves ដែលដៃទាំងពីរត្រូវបានបំបែកចេញពីគ្នា ហើយម្រាមដៃមិនប៉ះ។ នៅក្នុង រចនាប័ទ្មឥណ្ឌូ - ក្រិក នៃ គន្ធរ កណ្តាប់ដៃស្តាំហាក់ដូចជាហួសពីម្រាមដៃដែលភ្ជាប់ទៅមេដៃនៅខាងឆ្វេងដៃ។ នៅក្នុងរូបភាពនៃ Hōryū-ji នៅប្រទេសជប៉ុន ដៃស្តាំត្រូវបានដាក់ពីលើនៅខាងឆ្វេង។ តួរលេខមួយចំនួនរបស់ អមិតាភ ត្រូវបានគេឃើញប្រើ មុទ្រ នេះមុនសតវត្សទី 9 នៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។

 ធ្យានមុទ្រា 
រូបភាពតូច|បដិមារខ្មែរ, នៅ Met Museum 
រូបភាពតូច|ប្រក់នាគ, នៅ Asian Arts Museum
រូបភាពតូច|ព្រះពុទ្ធស្ដេចថ្នាំខ្មែរ, នៅសារមន្ទីបាងកក
ធ្យានមុទ្រា នៃសមាធិ គឺជាកាយវិការនៃសមាធិ ការប្រមូលផ្តុំនៃច្បាប់ល្អ និង ព្រះសង្ឃ ។ ដៃទាំងពីរត្រូវបានដាក់នៅលើភ្លៅ, ដៃស្តាំនៅខាងឆ្វេងដោយម្រាមដៃលាតសន្ធឹងយ៉ាងពេញលេញ (ម្រាមដៃបួនដាក់នៅលើគ្នាទៅវិញទៅមកនិងមេដៃបែរមុខទៅម្ខាងទៀតតាមអង្កត់ទ្រូង) បាតដៃបែរមុខទៅខាងលើ; ក្នុង​លក្ខណៈ​នេះ ដៃ និង​ម្រាម​ដៃ​បង្កើត​ជា​រាង​ត្រីកោណ ដែល​ជា​និមិត្ត​រូប​នៃ​ភ្លើង​ខាង​វិញ្ញាណ ឬ ​គ្រឿងអលង្ការ​ទាំង​បី ។ មុទ្រ នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ជា​តំណាង​របស់ គោត្តម និង អមិតាភ ។ ពេលខ្លះ ធ្យានមុទ្រា ត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងការតំណាងជាក់លាក់នៃ ភៃសជ្យគុរុ ជា "ព្រះពុទ្ធឱសថ" ជាមួយនឹងចានថ្នាំដាក់នៅលើដៃ។ វា​មាន​ដើម​កំណើត​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ទំនង​ជា​នៅ គន្ធារ និង​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន​ក្នុង​អំឡុង​ពេល ​ភាគ​ខាង​ជើង Wei ។

 វរទមុទ្រា 
រូបភាពតូច|អវលោកេស្វរ,រចនាបថបាយ័ន
"កាយវិការសប្បុរសធម៌" របស់ វរទមុទ្រា តំណាងឱ្យការថ្វាយ ការស្វាគមន៍ សប្បុរសធម៌ ការផ្តល់ឱ្យ មេត្តា និងដោយស្មោះ។ វាត្រូវបានបង្ហាញស្ទើរតែជានិច្ចថាធ្វើឡើងដោយដៃឆ្វេងដោយតួរអង្គជាទីគោរព ឧទ្ទិសដល់ការសង្គ្រោះមនុស្សពីភាពលោភលន់ កំហឹង និងការវង្វេង។ វា​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​ដោយ​ដៃ​កោង ហើយ​បាតដៃ​ដាក់​ឡើង​បន្តិច ឬ​ក្នុង​ករណី​ដៃ​បែរ​មុខ​ចុះ​មក​ក្រោម បង្ហាញ​ដោយ​ម្រាមដៃ​បញ្ឈរ ឬ​ពត់​បន្តិច។ វរទមុទ្រា កម្រត្រូវបានគេឃើញដោយគ្មាន មុទ្រ ផ្សេងទៀតដែលប្រើដោយដៃស្តាំជាធម្មតា អភយមុទ្រា។ វាត្រូវបានច្រឡំជាញឹកញាប់ជាមួយ វិត៌កមុទ្រា ដែលវាប្រហាក់ប្រហែលនឹង។ នៅក្នុងប្រទេសចិន និងជប៉ុនក្នុងអំឡុងយុគសម័យ Wei ខាងជើង និង Asuka រៀងគ្នា ម្រាមដៃគឺរឹង ហើយបន្ទាប់មកចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្តិចម្តងៗ នៅពេលដែលវាវិវត្តន៍ទៅតាមពេលវេលា ដែលនៅទីបំផុតនាំទៅដល់ស្តង់ដារ រាជវង្សថាង ដែលម្រាមដៃកោងតាមធម្មជាតិ។

នៅ ប្រទេសឥណ្ឌា វរទមុទ្រា ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយទាំងរូបអង្គុយ និងឈរ នៃព្រះពុទ្ធ និងព្រះពោធិសត្វ និងរូបផ្សេងទៀត ហើយនៅក្នុងសិល្បៈហិណ្ឌូត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាពិសេសជាមួយនឹង ព្រះវិស្ណុ ។ វាត្រូវបានគេប្រើនៅក្នុងរូបភាពនៃ អវលោកេស្វរ ពី សិល្បៈ Gupta (សតវត្សទី 4 និងទី 5) បន្ត។ វរទមុទ្រា ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​នៅ​ក្នុង​រូបសំណាក ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។

 វជ្រមុទ្រា 
កាយវិការផ្គរលាន់ របស់ វជ្រ មុទ្រ គឺជាកាយវិការនៃចំណេះដឹង។ 

 វិតក៌មុទ្រា 
រូបភាពតូច|ប្រតិមា​នេះ​សព្វថ្ងៃ​ទុក​នៅ​សារមន្ទីរ​ហ្គីម៉េត៍ ប្រភពមក​ពី​ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ
រូបភាពតូច
រូបភាពតូច|មៃ​ត្រី
វិតក៌មុទ្រា "មុទ្រា នៃការពិភាក្សា" គឺជាកាយវិការនៃការពិភាក្សានិងការបញ្ជូននៃការបង្រៀនព្រះពុទ្ធសាសនា។ វា​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​ដោយ​ការ​ភ្ជាប់​មេដៃ និង​លិបិក្រម​ចូល​គ្នា ហើយ​រក្សា​ម្រាម​ដៃ​ម្ខាង​ទៀត​ឱ្យ​ត្រង់​ដូច​ជា អភយ និង វរទមុទ្រា ប៉ុន្តែ​ដោយ​មេដៃ​ប៉ះ​ម្រាមដៃ​ចង្អុល។ មុទ្រ នេះមានបំរែបំរួលជាច្រើននៅក្នុង ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ។ នៅក្នុង ពុទ្ធសាសនាទីបេ វាគឺជាកាយវិការអាថ៌កំបាំងរបស់ តារា និង ព្រះពោធិសត្វ ដែលមានភាពខុសគ្នាខ្លះដោយអាទិទេពនៅក្នុង យ៉ាបយ៉ុម ។ វរទមុទ្រា ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា វ្យាខ្យានមុទ្រា("មុទ្រា នៃការពន្យល់") ។ នេះត្រូវបានគេហៅផងដែរថាជា ចិន-មុទ្រា ។ 

 ជ្ញានមុទ្រា 
ជ្ញានមុទ្រា ("mudra of wisdom") ធ្វើឡើងដោយការប៉ះមេដៃ និងលិបិក្រមជាមួយគ្នា បង្កើតជារង្វង់ ហើយដៃត្រូវកាន់ដោយដូងខាងក្នុងឆ្ពោះទៅបេះដូង។  មុទ្រា តំណាងឱ្យ ការត្រាស់ដឹងខាងវិញ្ញាណ នៅក្នុង សាសនាដើមកំណើតឥណ្ឌា ។ ពេលខ្លះ សធុស បានជ្រើសរើសដើម្បីកប់ទាំងរស់នៅក្នុងទីតាំង សមាធិ នេះ។ គ្រោងឆ្អឹងចាស់ 2700 ត្រូវបានរៀបចំដូចនេះ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅ Balathal ក្នុងរដ្ឋ Rajasthan ដោយបង្ហាញថា អ្វីមួយដូចជាយូហ្គាប្រហែលជាមាននៅពេលនោះ។ 

 ករនមុទ្រា 
ករនមុទ្រា គឺជា មុទ្រា ដែលបណ្តេញអារក្ស និងបំបាត់ឧបសគ្គដូចជាជំងឺ ឬគំនិតអវិជ្ជមាន។ វា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ការ​លើក​លិបិក្រម និង​ម្រាមដៃ​តូច ហើយ​បត់​ម្រាមដៃ​ម្ខាង​ទៀត។ វាស្ទើរតែដូចគ្នានឹង " សញ្ញានៃស្នែង " របស់លោកខាងលិច ភាពខុសគ្នាគឺថានៅក្នុង ករនមុទ្រា មេដៃមិនសង្កត់កណ្តាល និងម្រាមដៃរោទ៍ទេ។ មុទ្រា នេះត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា តរ្ជនីមុទ្រា។

 វិចិត្រសាល