ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ: ការពង្រីកភូមិសាស្ត្រ

ការពង្រីកភូមិសាស្ត្រ 
បូជនីយដ្ឋាន​ខ្មែរ​ត្រូវ​បាន​គេ​សាងសង់​ពាសពេញ​អាណាចក្រ ( កម្ពុជា ​បច្ចុប្បន្ន ឡាវ ថៃ ​ភាគ​ខាង​ត្បូង និង ​វៀតណាម ) ដោយ​មាន​ការ​ប្រមូល​ផ្តុំ​ពិសេស​នៅ​តំបន់​ខាង​ជើង​បឹង ​ទន្លេសាប ។ ក្នុងពេលដំណាលគ្នាជាមួយនឹងអគារទាំងនេះ អំណាចខ្មែរបានបង្កើតផ្លូវថ្នល់ បណ្តាញធារាសាស្ត្រស្មុគ្រស្មាញ មានប្រឡាយ (មានប្រយោជន៍ជាផ្លូវទឹកផងដែរ) បារាយណ៍ និងស្ពាន ដើម្បីអភិវឌ្ឍកសិកម្ម (ស្របតាមការប្រតិបត្តិសាសនា) ជំរុញពាណិជ្ជកម្ម និងគ្រប់គ្រងអាណាចក្ររបស់គាត់ឱ្យកាន់តែប្រសើរ  ការងារធារាសាស្ត្រសំខាន់ៗត្រូវបានអនុវត្តនៅដើមឆ្នាំក្រោមព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័ន (៨៧៧-៨៨៩) ក្នុងសម័យអង្គរថ្មី ដោយមានអាងស្តុកទឹកឥន្ទ្រាតា បារាយណ៍ រលួស ។

 នៅកម្ពុជា 
ការ​ជ្រើស​រើស​ខាង​ក្រោម​នេះ​រក្សា​ទុក​តែ​បូជនីយដ្ឋាន​ខ្មែរ​ល្បីៗ​បំផុត​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា  ។

 តំបន់ អង្គរ អតីតរាជធានីនៃ អាណាចក្រខ្មែរ ចុះបញ្ជីជា បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដោយ អង្គការយូណេស្កូ
 ទីតាំងនៃ យសោធរបុរៈ ហៅអង្គរ នៅជិត ខេត្តសៀមរាប ជាមួយ ប្រែរូប

 អង្គរកណ្តាល :
 ប្រាសាទអង្គរវត្ត : តាព្រហ្ម ភ្នំបាខែង ( យសោធរគិរី) បក្សីចាំក្រុង ប្រាសាទបី ប្រាសាទថ្មបាយក្អែក 
 អង្គរធំ : បាពួន, បាយ័ន, ភិមានអាកា, ជណ្ដើរដំរី, ជណ្ដើរ ដំរី, ទេពប្រណម , ព្រះប៉ាលីឡៃ, ព្រះពិទូ, ប្រាសាទនាងទាំងដប់ពីរ, មង្គលា, ឃ្លាំង
 អង្គរខាងកើត :
 ធម្មនន្ទ, ចៅសាយទេវដា, ស្ពានថ្ម, តានី, តាកែវ, តាព្រហ្ម ( រាជវិហារ), កុដិស្វរ បន្ទាយក្ដី ស្រះស្រង់, ប្រាសាទក្រវ៉ាន់, បាតជុំ
 បារាយណ៍ខាងកើត : ប្រែរូប, មេបុណ្យខាងកើត, បន្ទាយសំរែ
 អង្គរឦសាន :
 ព្រះខ័ន នាគព័ន្ធ ក្រោលគោ តាសោម
 បារាយណ៍ខាងលិច : មេបុណ្យខាងលិច, អកយំ, ភ្នំក្រោម
 រលួស ( ហរិហារល័យ ) និង 10   ទៅភាគអាគ្នេយ៍ ៖ បាគង លលៃ និង ព្រះគោ

 នៅ​លើ​ទីតាំង​ឥស្វរ​បុ​រៈ ចម្ងាយ 20   ​ទៅ​ទិស​ខាងជើង​ឆៀង​ខាងកើត ៖ បន្ទាយ​ស្រី

 ខាងជើង បឹងទន្លេសាប
 បន្ទាយឆ្មា ១ បេងមាលា កោះកេរ ព្រះវិហារ ១ ប្រាសាទក្រវ៉ាន់
 ទន្លេសាបខាងកើត
 ព្រះខ័នកំពង់ស្វាយ សំបូរព្រៃ គុក វត្តនគរ
 ខាងលិចទន្លេសាប
 វត្តបាណន់ ,
 ខាងត្បូងបឹងទន្លេសាប
 ទន្លេបាទី ភ្នំជីសូរ អង្គរបូរី និងភ្នំដា

 ចាក់ផ្សាយនៅប្រទេសថៃ 

 ប្រាសាទធំ ៗ និងវិមានផ្សេងទៀត។ 
ខ្មែរ​បាន​កសាង​ផ្លូវ​មួយ​ចំនួន​ដើម្បី​តភ្ជាប់​អង្គរ​ទៅ​ផ្នែក​ផ្សេងៗ​នៃ​អាណាចក្រ។ ផ្លូវមួយក្នុងចំនោមផ្លូវទាំងនេះតភ្ជាប់ពីអង្គរទៅ ភីម៉ៃ នៅភាគឦសាននៃប្រទេសថៃដែលមានចម្ងាយប្រហែល 250 គីឡូម៉ែត្រ។ ប្រាសាទខ្មែរដែលត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ អាចរកបាននៅតាមផ្លូវនេះ។

នៅលើផ្លូវក្នុង ខេត្ត បុរីរម្យ មានប្រាសាទខ្មែរដ៏អស្ចារ្យពីរដែលមានចម្ងាយតែប៉ុន្មានគីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ។ ប្រាសាទភ្នំរុង ដែលសាងសង់នៅលើកំពូលភ្នំ និង ប្រាសាទមឿងតាំ នៅជើងភ្នំត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងបញ្ជីបណ្តោះអាសន្នសម្រាប់ការចុះបញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់អង្គការយូណេស្កូនៅឆ្នាំ ២០១៩ . ។ ប្រាសាទហិនភីម៉ៃ នៅចុងផ្លូវចាស់ គឺជាប្រាសាទខ្មែរដ៏ធំបំផុតរបស់ប្រទេសថៃ . ។ វា​ជា​ប្រាសាទ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា ​មហាយាន ​ដែល​មាន​អាយុកាល​តាំង​ពី សតវត្សទី11 ។

តាម​ផ្លូវ​ដ៏​អស្ចារ្យ​នេះ ខ្មែរ​បាន​សង់​កន្លែង​សម្រាក និង​មន្ទីរពេទ្យ ដែល​ខ្លះ​បាន​រក​ឃើញ។

ថ្វីត្បិតតែប្រាសាទខ្មែរធំជាងគេ និងល្បីបំផុតត្រូវបានរកឃើញនៅភាគឦសាននៃប្រទេសថៃក៏ដោយ បូជនីយដ្ឋានខ្មែរផ្សេងទៀតក៏ត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅកន្លែងផ្សេងទៀតផងដែរ។

ទីក្រុង លពបុរី ភាគខាងជើងទីក្រុងបាងកក គឺជារាជធានីខេត្តនៃអាណាចក្រខ្មែរ។ វត្តមាន​ខ្មែរ​នៅ​តែ​ឃើញ​មាន​នៅ​ទី​នោះ​សព្វ​ថ្ងៃ។ ដូច្នេះ ប្រាង្គសំយ៉ុត ប្រាង្គ ថ្មធំៗចំនួនបី មានអាយុកាលតាំងពី   សតវត្ស ទី១៣និង​ប្រាសាទ ​ព្រះ​ស្រី​រតនា​មហាថាត ដែល​ចាស់​ជាង​បន្តិច។

ឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច អាណាចក្រខ្មែរបានលាតសន្ធឹងជិតដល់ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ប្រាសាទខ្មែរភាគខាងលិចបំផុតគឺ ប្រាសាទមឿងសិង្ហក្នុង ខេត្ត កញ្ជនបុរី ដែលមានចម្ងាយប្រហែល 30 គីឡូម៉ែត្រភាគខាងកើតនៃព្រំដែនប្រទេសថៃជាមួយប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ ទីក្រុង​ដ៏​ស្មុគស្មាញ​នេះ​ទំនង​ជា​បម្រើ​ជា​មូលដ្ឋាន​យោធា​ការពារ​ព្រំដែន​ភាគ​ខាងលិច​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ។

ភាគខាងត្បូងនៃ ខេត្ត ពេជ្របុរី គឺ វត្ត កំពែងលែង ដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុង សតវត្ស ទី 12  ​ជា​ប្រាសាទ​មួយ​ទៅ​ព្រះ​សិវៈ ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មក​ត្រូវ​បាន​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​ទៅ​ជា​ប្រាសាទ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​។

 ប្រាង្គ នៅប្រទេសថៃ 
ជាមួយនឹងដើមកំណើតរបស់ជនជាតិថៃនៅលើអង្គរក្នុង សតវត្ស ទី 13  ទីឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិនបានផ្លាស់ប្តូរទៅជាវប្បធម៌ថៃ។ ស្ថាបត្យកម្មដែលនៅរស់រានមានជីវិតពីសម័យនេះ គឺត្រូវបានឧទ្ទិសទាំងស្រុងចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនា ថេរវាទ ។ វាផ្តល់នូវផ្នែកបន្ថែមដល់ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ ដែលវាទាក់ទាញការបំផុសគំនិត ប៉ុន្តែដូចគ្នានឹងសិល្បៈនៃ ទ្វាវតី ដែរ ដែលតែងតែច្នៃប្រឌិតនៅ ហរិបញ្ច័យ ។

ប្រាសាទថៃសំខាន់ តាំងពីសម័យ សុខោទ័យ (រាជធានីបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១២៣៨) បង្ហាញពីលក្ខណៈស្ថាបត្យកម្មនៃសម័យ អយុធ្យា (១៣៥០-១៧៦៧) និង នគររតនៈកូស៊ីន (១៧៨២-១៩៣២)។

វាត្រូវបានសាងសង់ពី ថ្មបាយក្រៀម ឬឥដ្ឋ . វា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ពី​ព្រះ ​ពន្លា ​មួយ​ដែល​រួម​មាន​ប្រាង្គ​បរិសុទ្ធ​នៃ​ប្រាសាទ​ថៃ​ដែល​មាន​ផ្ទុក​សារីរិកធាតុ (ដូច​ជា ​ចេតិយ ​) នៅ​ក្នុង​មូលដ្ឋាន​របស់​វា។ ប្រាង្គ ​នេះ​នៅ​ពី​មុខ​ដោយ ​មណ្ឌប ​ដែល​មាន​សសរ​ឥដ្ឋ និង​ដំបូល​ប្រក់​ក្បឿង ដែល​ជា​ញឹក​ញាប់​មាន​រូបសំណាក​ព្រះពុទ្ធ​ដ៏​ធំ​សម្បើម។ ប្រាង្គ ​កើត​ចេញ​ពី​ប្រាសាទ​បុរាណ​ខ្មែរ ប្រាសាទ : ប៉មទីសក្ការៈរាងការ៉េគ្របដណ្ដប់ដោយដំបូលជណ្តើរខ្ពស់។ នៅទីនេះ ថ្នាក់បង្ហាញជំហានជាច្រើន  ដែលជារឿយៗលេចធ្លោខ្លាំង។ ប្រាង្គ ពីដើម សតវត្ស ទី 10 ទី  និងចុងបញ្ចប់នៃ សតវត្ស ទី 12 មួយ  ​បាន​ទទួល​មរតក​ពី​ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្មែរ​នៃ​ប្រាសាទ​ធំៗ​នៃ​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត និង​អង្គរធំ។  ។

តាមរយៈជណ្តើរដ៏វែង និងចោតខ្លាំងដែលឆ្លងកាត់មូលដ្ឋានសាជីជ្រុងខ្ពស់ យើងចូលទៅកាន់បន្ទប់គូប។ ខាង​លើ​ឡើង​លើ​ប្រាង្គ​កណ្ដាល គឺ ​ប្រាង្គ ។ គម្របរបស់វាមានរាងជាគុម្ពោត - បំផុសគំនិតដោយភ្នំលោហធាតុគឺ ភ្នំព្រះសុមេរុ - ហើយជារឿយៗត្រូវបានគ្រងរាជ្យដោយ monolyth រាងជាផ្កាឈូក។ ប្រាង្គ ​ខ្មែរ​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀង​នឹង​ប្រាសាទ ​សិខរ និង ​រេខ (ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​) នៃ​ប្រាសាទ​ឥណ្ឌា​ខាង​ជើង។ នៅពេលដែលវាឈានដល់ទំហំធំខ្លាំងណាស់ មណ្ឌប អាចបម្រើជាបន្ទប់ប្រជុំសម្រាប់ព្រះសង្ឃ ដូចជា វិហារ នៅប្រទេសឥណ្ឌា . ។

 បញ្ជីនៃបូជនីយដ្ឋានខ្មែរនៅប្រទេសថៃ 
ប្រសិន​បើ​យើង​បង្កើត​បញ្ជី​ពេញលេញ​នៃ​បូជនីយដ្ឋាន​នៅ​ប្រទេស​ថៃ​នៃ ​ខ្មែរ (  សតវត្សទី10-13 ) យើងអាចកត់សម្គាល់បានថា ខេត្តមួយចំនួនរបស់ប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន មានច្រើនណាស់។ ដូច្នេះ​ខេត្ត​ជាប់​ព្រំដែន​ជាមួយ​ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​រួម​មាន​បូជនីយដ្ឋាន​ភាគ​ច្រើន៖ ១២០ ក្នុង​ចំណោម ២០៦។ ភូមិភាគឦសាន្ត៖ ៧៣. តំបន់ភាគខាងជើង ៖ ៨ និង​តំបន់​កណ្តាល៖ ៥.
Les chiffres indiquent les « sites majeurs » (1), « sites d'intérêt considérable » (2), et « sites d'intérêt général » (3) .
 ខេត្ត  Sites បុរីរម្យ  Prasat Phnom Rung 1, Prasat Muang Tam 2, Prasat Hin Ku Suan Taeng, Prasat Nong Hong, Prasat Kok Ngiu, Prasat Bai Baek, Prasat Ban Bu, Kuti Reussi #1, Kuti Reussi #2, Prasat Dong Plong, Ban Muang Fai, Prasat Lalom Thom, Kuti Reussi Prang Ku, Prasat Nong Tha Pleng, Prasat Nong Plong, Prasat Pho Yoi, Prasat Nong Hong, Prasat Ta Khwai (Ta Krabey), Prasat Ban Kok Yang, Prasat Thong, Prasat Khao Kadong, Prasat Hua Wua, Prasat Hin Prai Bat, Prasat Wat Kok Prasat Nua (Prasat Ban Prasat), San Phu Chao (Kra Thong Miata), Prasat Suk Samran (Prasat Wat Prasat Tai), Prasat Nong Ta Si (Prasat Ta Dam), Prasat Ban Mai Thai Chrearn, Prasat Sra Takor, Prasat Ehor, Prasat Nong Kai Nam, Prasat Tung Si Suk, Kuti Reusi (Ban Nong Thong Lim), Kuti Reusi (Ban Nong Thao), Prasat Kra Chup Prong, Prasat Pra Jit, Prasat Dong Wai (Prasat Nong Yai Phim), Wat Rong Mantet, Taen Ban Lang, Prasat Kok Prasat (Prasat Nong Khong), Prasat Muang Suen, Prasat Ban Sam Rong, Prang Bu Hip, Prasat Yui Prasat, Prasat Tha Mo, Prasat Ban Kok Ngiu (Prasat Kok Prasat), Boran Satam Wat Po Yoei (Wat Ban Phakam), Prasat Nong Nam Khun (Prasat Bu Kluay), Prasat Bu Thong, Prasat Nong Bua, Prasat Khao Dum, Prasat Sra Si Riem (Prasat Ban Nong Tua Phaeb ou Prasat Nong Lang Ga), Prasat Sra Tako, Prasat Sra Si Riem (Prasat Tao Wan Piang), Prasat Wat Nong Bot  ជ័យភូមិ  Prang Ku (Nong Bua), Prang Ku (Nong Fak), Ku Ban Kut Yang (Ku Daeng), Prang Ban Than, Sop Nam Man កញ្ចនបុរី  Prasat Muang Sing ខនកែន   Ku Pueai Noi, Prasat Hin Thanon Hok, Ku Phra Pachai, Ku Kaew, Donchang (Ku Kew), Ku Ban Ton, Prang Ku លពបុរី  Phra Prang Sam Yod 3, Prang Khaek, Wat Phra Sri Ratana Mahathat 2 មហាសាខាម  Ku Santarat, Ku Ban Daeng, Ku Mahatat (Ku Ban Kwao), Ku Noi, Prang Ku (Ku Ban Khwao) នគររាជ  Prasat Hin Phimai 1, Prasat Phanom Wan 2, Prasat Mueang Kaek, Prasat Non Ku, Prasat Mueang Kao, Prasat Ban Prasat (Nakhon Ratchasima), Muang Sema, Si Khiu, Prasat Nang Rang, Prang Pha Kho, Prasat Khorn Buri, Ku Ban Prasat, Prasat Hin Ban Katin, Ku Pram Cham Sin, Kuti Reusi Noi, Prang Ban Sida, Prasat Ban Phutsa (Wat Prang Thong), Prang Ban Prang (Prasat Sra Noi), Prang Pol Song Kram, Ku Ban Ku (Prang Ban Ku), Prasat Hua Sa, Muang Phed, Prasat Sra Hin, Ku Ka Sem (Prasat Bung Kham), Prasat Champa Tong, Prasat Hin Na Kae, Prasat Nong Hoi (Prasat Ban Non Luem ou Prasat Sra Pai Lom), Ku Sra Phang, Ku Sila, Prang Ban Prang (Huay Ta Laeng), Prasat Ban Lungtakian, Prang Sra Pleng, Prang Ban Prang (Chok Chai), Prasat Hin Nong Ku, Prasat Hin Sra Pleng, Prasat Bu Ban Yai (Prang Sila Laeng) ពេជ្របូរណ៍  Prang Song Phi Nong, Prang Si Thep, Prang Reussi ពេជ្របូរី  Wat Kamphaeng Laeng រយអេត  Ku Phra Kona, Prang Ku, Ku Phon Rakan, Ku Kat Kanam (Ku Ban Dan), Ku Pattana, Ku Pon Wit, Ku Ban Muang Bua, Ku Ban Kra Don, Ku Bung King (Ku Bung Jew), Ku Noi Ban Yang Ku, Ku Wat That Pan Khan, Ban Dong Muang, Prang Ban Hin Khong, Prasat Ku Ka Sing ស្រះកែវ  Prasat Sdok Kok Thom, Prasat Khao Noi, Prasat Ban Noi, Prasat Khao Lon, Prasat Muang Phai Sakhon Nakhon  Phra That Dum, Prasat Narai Cheng Weng, Prasat Prathat Phupek, Ku Kaew, Wat Phra That Choeng Chum Sisaket (et accès au Cambodge)  (au Cambodge, accès par la province de Si Saket : Temple de Preah Vihear (Khao Phra Viharn)), Prasat Sa Kamphaeng Yai 2, Prasat Ban Muang Chan, Prasat Ban Prasat, Prasat Sa Kamphaeng Noi, Prasat Prang Ku, Prasat Tam Nak Sai, Prasat Phu Fai, Prasat Ta Leng, Prasat Chong Don Tuan, Prasat Hin Ban Samo, Prasat Thap Than, Prasat Yer (ou Sathup Chedi Ban Prasat Yer), Prasat Lum Puk (Ta Leang), Ku Som Boon សុខោទ័យ  Sam Ta Pha Daeng, Wat Si Sawai 3, Wat Phra Pai Luang 2 Wat Chao Chan, Wat Mahathat (Si Satchanalai) 3 សុរិន្ទ  Prasat Sikhoraphum 2, Prasat Hin Chom Phra, Prasat Muang Thi, Prasat Ban Phluang 2, Prasat Ta Muen Thom  1, Prasat Ta Muen Toch, Prasat Ta Muen, Prasat Yai Ngao, Prasat Phum Pon, Prasat Tha Piang Tia, Prasat Sangkha, Prasat Ban Prasat (Surin), Prasat Muen Chai, Prasat Beng, Prasat Ban Phlai, Prasat Tao Thong, Prasat Ban Chang Pi, Prasat Ana (Prasat Ban Anan), Prasat Mon Charun, Prasat Sem, Prasat Thong, Prasat Pra Phud (Prasat Keao), Prasat Mun Sri Noi (Prasat Ban Kok Prasat), Prasat Ta Nong, Prasat Mee Chai, Prasat Sang Sin Chai (Prasat Ban Chang), Prasat Yai Ngao, Prasat Ban Kra Doot, Prasat Ban Sanom (Prasat Wat That), Prang Wat Pho Si That, Prang Wat Ban Nong Hin, Non Taen (Non Kok Ma), Prasat Nang Bua Toom, Prasat Tha Moi (Prasat Tha Mon), Prasat Ban Chaniang (Prasat Ban Prasat), Prasat Oraga ឧប្បលរាជធានី  Prasat Ban Ben, Prasat Nong Thong Lang, Lam Dom Yai, Phu Kok Yai, Phu Prasat, That Somdet Nang Phaya, Ub Mung, Wat Sa Kaew, Wat Supatanaram យសោធរ  Ku Ban Ngiu

 សារមន្ទីរសិល្បៈ និងស្ថាបត្យកម្មខ្មែរនៅប្រទេសថៃ 

 សារមន្ទីរជាតិបាងកក  - សារមន្ទីរ មហាវិរវង្ស,គោរាជ  - សារមន្ទីរជាតិ ភិម៉ៃ  - សារមន្ទីរជាតិ ព្រះជិនបុរិ  - សារមន្ទីរជាតិ ឧប្បល (និង Wat Supatanaram, Ubon)  - សារមន្ទីរជាតិ ខនកែន  សារមន្ទីរជាតិ Somdet Phra Narai  - Ramkhamhaeng National Museum, សុខោទ័យ 

 នៅប្រទេសឡាវ 

 ខេត្តចំប៉ាសាក់ ៖ វត្តភូ ១