navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ស្ថានភាពពិសេសរបស់រុស្ស៊ី

ស្ថានភាពពិសេសរបស់រុស្ស៊ី 
មិនដូចបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចផ្សេងទៀត ដែលត្រូវប្រឈមនឹងរាជការឆេងក្នុងបញ្ហាឋានៈជារដ្ឋអធិបតេយ្យស្មើមុខស្មើមាត់គ្នា ទំនាក់ទំនងចិន-រុស្ស៊ី ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយស្ថាប័នរដ្ឋបាល ក្រុមប្រឹក្សាកិច្ចការបរទេសរបស់ មហាឆេង (លីហ្វាន់ យន់) និងព្រឹទ្ធសភារុស្ស៊ី (ស៊ីណាត)។ មិនដូចប្រទេសហូឡង់ និងព័រទុយហ្គាល់ក្នុងសតវត្សទី ១៨ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធសួយសារអាករ  ប្រទេសរុស្ស៊ីអាចធ្វើពាណិជ្ជកម្មដោយផ្ទាល់ជាមួយទីក្រុងប៉េកាំង ហើយទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេស្ថិតនៅក្រោមយុត្តាធិការរបស់មន្ត្រីព្រំដែនម៉ុងហ្គោលី និងម៉ាន់ជូ។  ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបង្កើតបេសកកម្មគ្រិស្តអ័រតូដក់នៅទីក្រុងប៉េកាំងនៅដើមសតវត្សទី ១៨​ ហើយអាចគេចផុតពីការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញប្រឆាំងនឹងពួកគ្រិស្តសាសនានៃរាជវង្សឆេង ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: សង្គ្រាមរុស្ស៊ី - ជប៉ុន

សង្គ្រាមរុស្ស៊ី - ជប៉ុន 
ពួកចោរចិន Honghuzi គឺជាក្រុមដែលដើរពនេចរមកពីប្រទេសចិនទៅ  ម៉ាន់ជូរី និងព្រំដែនរុស្ស៊ី ចិន និងវាយឆ្មក់អ្នកតាំងលំនៅរុស្ស៊ីពីឆ្នាំ ១៨៧០ដល់ឆ្នាំ ១៩២០។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: បដិវត្តន៍

បដិវត្តន៍ 
ប្រទេសទាំងពីរបានឃើញរាជាធិបតេយ្យរបស់ពួកគេត្រូវបានលុបចោលក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ១៩១០ រាជវង្សឆេងរបស់ចិននៅឆ្នាំ ១៩១២បន្ទាប់ពី បដិវត្តស៊ីនហៃ និង រាជវង្ស រ៉ូម៉ាណូវ របស់រុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ ១៩១៧បន្ទាប់ពី បដិវត្តខែកុម្ភៈ ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី និងម៉ុងហ្គោលី

សង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី និងម៉ុងហ្គោលី 
រដ្ឋាភិបាល Beiyang នៅ ភាគខាងជើងប្រទេសចិន បានចូលរួម អន្តរាគមន៍របស់សម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលរុស្ស៊ី ។ វាបានបញ្ជូនកងទ័ពចំនួន ២៣០០ នាក់នៅ ស៊ីបេរី និង រុស្ស៊ីខាងជើង ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៨ បន្ទាប់ពីការស្នើសុំរបស់សហគមន៍ចិននៅក្នុងតំបន់នោះ។ 

ម៉ុងហ្គោលី និង ទូវ៉ា បានក្លាយជាដែនដីប្រកួតប្រជែង។ បន្ទាប់ពីត្រូវបាន កាន់កាប់ ដោយឧត្តមសេនីយ៍ចិន ស៊ូ ស៊ុយចេង នៅឆ្នាំ ១៩១៩ ហើយបន្ទាប់មកដោយឧត្តមសេនីយ៍ពួករុស្ស៊ីស ដែលបានប្រែក្លាយជាមេទ័ពឯករាជ្យ Ungern von Sternberg នៅឆ្នាំ ១៩២០ កងទ័ពសូវៀត ដោយមានការគាំទ្រពី ទ័ពព្រៃ ម៉ុងហ្គោលី ដឹកនាំដោយ ដាំឌីន ស៊ូកខាបាតា បានកម្ចាត់ពួករុស្ស៊ីស។ រដ្ឋចំណុះ ម៉ុងហ្គោលីគាំទ្រសូវៀតថ្មី។ នៅឆ្នាំ 1924 វាបានក្លាយជា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតម៉ុងហ្គោលី ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: KMT, CCP និងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន

KMT, CCP និងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន 
រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសូវៀត ហ្គកជី ឈីឈែរីន បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្កើតទំនាក់ទំនងផ្លូវការជាមួយប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ ១៩២៤ និងក្នុងការរៀបចំគោលនយោបាយចិនរបស់វិមានក្រឹមឡាំង។ គាត់បានផ្តោតលើផ្លូវដែកចិនខាងកើត ម៉ាន់ជូរី និងបញ្ហាម៉ុងហ្គោលី។ Anastasiya Kartunova, "Georgy Chicherin's Role in the Chinese Policy of Soviet Russia." Far Eastern Affairs (2014) 42#4 pp. 92–119. Louis Fischer, Russia's Road from Peace to War: Soviet Foreign Relations 1917–1941 (1969) pp. 67–74 Tianfang Cheng, A history of Sino–Russian relations (1957) pp. 114–116. នៅឆ្នាំ ១៩២១ សហភាពសូវៀតបានចាប់ផ្តើមគាំទ្រ បក្ស គូមីនតាំង ហើយនៅឆ្នាំ ១៩២៣កុំអាំងទែន ណែនាំឱ្យ បក្សកុម្មុយនិស្តចិន ចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាយោធាជាមួយ KMT ។ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩២៦ មេដឹកនាំ KMT លោក ឈៀង កៃសៀក បានបណ្តេញទីប្រឹក្សាសូវៀតភ្លាមៗ ហើយបានដាក់កំហិតលើការចូលរួមរបស់ CCP នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំ ១៩២៧ នៅពេលដែល បេសកកម្មភាគខាងជើង ត្រូវបានបញ្ចប់ ឈៀងបានកម្ទេចពួក CCP ចេញពីសម្ព័ន្ធភាព KMT-CCP ដែលជាលទ្ធផលនៅក្នុង សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន ដែលនឹងបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៥០ ពីរបីខែបន្ទាប់ពី សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ដឹកនាំដោយ ម៉ៅ សេទុង ត្រូវបានប្រកាស។ ក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាម ការគាំទ្ររបស់សូវៀតមួយចំនួនត្រូវបានផ្តល់ទៅឱ្យ CCP ដែលក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៤ ត្រូវបានរងការវាយប្រហារយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលដែល KMT បានបញ្ចប់ទៅឱ្យ សាធារណរដ្ឋសូវៀតចិន ដោយចាប់ផ្តើម CCP's Long March ទៅ សានស៊ី ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២

សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ 
រូបភាពតូច| វិមានសម្រាប់ អាកាសយានិកសូវៀត នៅ ទីក្រុង Wuhan
នៅឆ្នាំ ១៩៣១ ចក្រភពជប៉ុន បានលុកលុយ ម៉ាន់ជូរី ហើយបានបង្កើត រដ្ឋអាយ៉ង ម៉ានឈូគួ (១៩៣២) ដែលជាសញ្ញានៃការចាប់ផ្តើមនៃ សង្រ្គាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរ ។ នៅឆ្នាំ ១៩៣៧ មួយខែបន្ទាប់ពី ឧប្បត្តិហេតុស្ពាន ម៉ាកូប៉ូឡូ សហភាពសូវៀតបានបង្កើត កតិកាសញ្ញាមិនឈ្លានពាន ជាមួយសាធារណរដ្ឋចិន។ ក្នុងកំឡុង សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រទេសទាំងពីរបានទទួលរងការខាតបង់ច្រើនជាងប្រទេសដទៃទៀត ដោយប្រទេសចិន (ក្នុង សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២ ) បានបាត់បង់មនុស្សជាង ៣៥លាននាក់ និងសហភាពសូវៀត ២៧លាននាក់។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ជ័យជំនះរួមគ្នាលើចក្រភពជប៉ុន

ជ័យជំនះរួមគ្នាលើចក្រភពជប៉ុន 
នៅថ្ងៃទី ៨ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤៥ បីខែបន្ទាប់ពី ណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ បានចុះចាញ់ ហើយនៅសប្តាហ៍នៃការ ទម្លាក់គ្រាប់បែកបរិមាណូរបស់ អាមេរិក លើទីក្រុងហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងណាហ្គាសាគី (ថ្ងៃទី ៦ និងទី ៩ខែសីហា) សហភាពសូវៀតបានចាប់ផ្តើម ការលុកលុយរបស់សូវៀតលើម៉ាន់ជូរី ដែលជាប្រតិបត្តិការយោធាដ៏ធំដែលប្រមូលផ្តុំមនុស្ស ១,៥ លាននាក់។ ទាហានប្រឆាំងនឹង កងទ័ព ក្វានទុង មួយលាននាក់ ដែលជា វត្តមានយោធាចុងក្រោយរបស់ជប៉ុន ដែលនៅសេសសល់។ កងកម្លាំងសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះយ៉ាងដាច់អហង្ការ ខណៈពេលដែល ពួកក្វានទុង បានទទួលរងរបួសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយមាន ៧០០ ០០០ នាក់បានចុះចាញ់។ សហភាពសូវៀតបានចែកចាយអាវុធមួយចំនួនរបស់កងទ័ព ក្វានទុង ដែលត្រូវបានចាប់ខ្លួនទៅ CCP ដែលនឹងបន្តប្រយុទ្ធជាមួយ KMT នៅក្នុងសង្គ្រាមស៊ីវិលចិន។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ឯករាជ្យនៃម៉ុងហ្គោលី

ឯករាជ្យនៃម៉ុងហ្គោលី 
ចិន សហភាពសូវៀត៖ សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព និងសម្ព័ន្ធភាព ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយ សហភាពសូវៀត និង សាធារណរដ្ឋចិន ។ វាបាននិយាយថា ឯករាជ្យភាពម៉ុងហ្គោលី ដែលអាចមានជាថ្នូរនឹងការបរាជ័យរបស់សូវៀតក្នុងការគាំទ្រពួកកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសចិន។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: សង្គ្រាមរំដោះជាតិ និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន

សង្គ្រាមរំដោះជាតិ និងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន 
នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៤៦ និង ១៩៥០ CCP កាន់តែទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងច្រើនពីប្រជាជនចិននៅក្នុង "សង្គ្រាមរំដោះ" និងអនុវត្ត សង្រ្គាមប្រជាជន ប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែ KMT កាន់តែឯកោកាន់តែខ្លាំងឡើង ហើយបានត្រឹមតែព្យាយាមយ៉ាងយឺតពេលដើម្បីទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយ និងណែនាំកំណែទម្រង់ពេញនិយម។ នៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនត្រូវបានប្រកាសដោយម៉ៅ សេទុង ហើយនៅខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៥០ សង្រ្គាមស៊ីវិលត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ សមរភូមិ គូនីនទូ ដែល KMT ត្រូវបានបណ្តេញចេញពី ចិនដីគោក ប៉ុន្តែនៅតែគ្រប់គ្រងលើ កោះតៃវ៉ាន់ ។ . ជាមួយនឹងការបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន អំណាចនយោបាយកំពូលក្នុងប្រទេសទាំងពីរបានផ្តោតនៅក្នុងគណបក្សកុម្មុយនិស្តពីរ ដែលទាំងពីរបានប្រកាន់យកនូវមនោគមវិជ្ជា ម៉ាក្សនិយម-លេនីននិយម បដិវត្តន៍៖ បក្សកុម្មុយនិស្តចិន និង បក្សកុម្មុយនិស្តនៃសហភាពសូវៀត ។

នៅឆ្នាំ ១៩៥១ ឧត្តមសេនីយ៍មូស្លីមចិន បៃ ឆុងស៊ី បានធ្វើសុន្ទរកថានៅតៃវ៉ាន់ទៅកាន់ ពិភពមូស្លីម ទាំងមូល ដែលបានអំពាវនាវឱ្យមានសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹងសូវៀត និងការជៀសវាងនៃនាយករដ្ឋមន្ត្រីឥណ្ឌា Jawaharlal Nehru ដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ថាជាមនុស្សខ្វាក់ចំពោះ ចក្រពត្តិនិយមសូវៀត ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: សម័យក្រោយ ម៉ៅ និងទំនាក់ទំនងស្ថិរភាព

សម័យក្រោយ ម៉ៅ និងទំនាក់ទំនងស្ថិរភាព 
នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៦ ម៉ៅបានស្លាប់។ មួយខែក្រោយមក ក្រុម កាងទាំងបួន ត្រូវបានផ្ដួលរំលំដោយអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់គឺប្រធាន ហួ គួយហ្វេង ដោយមានការគាំទ្រពី តេង ស៊ាវពីង ដែលនឹងអនុវត្ត កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច ដែលគាំទ្រទីផ្សារក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ។ ជាមួយនឹង PRC លែងប្រើសញ្ញាណ ប្រឆាំងការសើរើឡើងវិញ អំពី ភាពផ្ទុយគ្នា រវាងវណ្ណៈ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរបានក្លាយជាធម្មតាបន្តិចម្តងៗ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ PRC បានចាប់ផ្តើម សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម ។ ការឈ្លានពានរបស់ វៀតណាម ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តសូវៀត គឺដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម និងការកាន់កាប់ ប្រទេសកម្ពុជា ជាបន្តបន្ទាប់ ដែលបានផ្តួលរំលំ ខ្មែរក្រហម ដែលគាំទ្រដោយចិនពីអំណាច។ ទោះបីជាមេដឹកនាំសូវៀតលោក មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ បានបន្តរិះគន់ CCP ក្រោយម៉ៅនិយមចំពោះការអនុញ្ញាតឱ្យមហាសេដ្ឋី PRC ឲ្យដើរវង្វេងផ្លូវ សង្គមនិយម ជាមួយនឹងការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ និងដើមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ រុស្ស៊ីខ្លួនឯងបានងាកទៅ រកការធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្ម ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ការរំលាយសហភាពសូវៀត

ការរំលាយសហភាពសូវៀត 
មិនដូចនៅ PRC ទេ ទម្រង់ ឯកជនភាវូបនីយកម្ម ដែលមិនមានការគ្រប់គ្រងខ្លាំងជាងនេះ បានកើតឡើងកំឡុងពេល លោក បូរីស យែលសិន កាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ដែលបណ្តាលឱ្យមានការចាប់យកទ្រព្យសម្បត្តិដោយជនជាតិរុស្សីក្នុងទម្រង់ដែលមិនមានការគ្រប់គ្រងខ្លាំង និងនៅក្នុងវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចសង្គមយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងការដួលរលំនៃ សេដ្ឋកិច្ចក៏ដូចជាស្ថាប័នរុស្ស៊ីផ្សេងៗ។ ដូច្នេះហើយ បន្ទាប់ពី សង្គ្រាមត្រជាក់ PRC បានលេចឡើងក្នុងស្ថានភាពហិរញ្ញវត្ថុដ៏អំណោយផល និងមានស្ថេរភាពជាងមុន។ PRC បច្ចុប្បន្នកំពុងមើលឃើញអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៃសេដ្ឋកិច្ចធំណាមួយ ដែលមានភាគរយជាច្រើនខ្ពស់ជាងប្រទេសរុស្ស៊ី ដែលបាននិងកំពុងកើនឡើងក្នុងអត្រាប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ៥-៦%។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់រុស្ស៊ី នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ ២០០០ ភាគច្រើនត្រូវបានជំរុញដោយតម្រូវការសម្រាប់ការនាំចេញធនធានធម្មជាតិទៅកាន់អឺរ៉ុប និងអាស៊ី ជាមួយនឹងការផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗនូវខ្សែសង្វាក់តម្លៃបន្ថែម ខណៈដែលរោងម៉ាស៊ីនអាលុយមីញ៉ូម និងដែករបស់រុស្ស៊ីបានដំឡើងកម្រិតស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សាររីកចម្រើន ហើយជាមួយនឹងបំពង់បង្ហូរប្រេង ESPO រុស្ស៊ីនឹងបន្តធ្វើពិពិធកម្មការនាំចេញថាមពលឆ្ងាយពីអឺរ៉ុប និងឆ្ពោះទៅអាស៊ី។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ប្រទេសចិន និងសហព័ន្ធរុស្ស៊ី

ប្រទេសចិន និងសហព័ន្ធរុស្ស៊ី 
ប្រទេសចិន និងរុស្ស៊ីមានព្រំដែនគោកមួយដែលត្រូវបាន បោះបង្គោលនៅឆ្នាំ ១៩៩១ ហើយពួកគេបានចុះហត្ថលេខាលើ សន្ធិសញ្ញានៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអ្នកជិតខាងល្អ និងមិត្តភាព ក្នុងឆ្នាំ ២០០១ ដែលត្រូវបានបន្តនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២១ សម្រាប់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំទៀត។  នៅមុនថ្ងៃនៃ ដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋ ឆ្នាំ ២០១៣ ទៅកាន់ ទីក្រុងមូស្គូ របស់ អគ្គលេខាបក្សកុម្មុយនិស្តចិន ស៊ី ជីនពីង និង ប្រធានសហព័ន្ធរុស្ស៊ី លោក វ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន បានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសទាំងពីរកំពុងបង្កើត ទំនាក់ទំនងពិសេស ។  ប្រទេសទាំងពីរបានរីករាយនឹងទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធផ្នែកយោធា សេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ ខណៈពេលដែលមានការជួយគ្នាទៅវិញទៅមកលើបញ្ហាពិភពលោកផ្សេងៗ។   

នៅឆ្នាំ ២០២២ រុស្ស៊ីបានបញ្ចូលតៃវ៉ាន់ទៅក្នុង បញ្ជីរដ្ឋបរទេស និងដែនដី ដែលប្រព្រឹត្ត "សកម្មភាពមិនរាក់ទាក់" ប្រឆាំងនឹង ការឈ្លានពានយោធារបស់ខ្លួនលើអ៊ុយក្រែន  ទោះបីជារុស្ស៊ីទទួលស្គាល់ តៃវ៉ាន់ថាជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិន ក៏ដោយ។
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: សូម​មើល​ផង​ដែរ

សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 ព្រំដែនចិន-រុស្ស៊ី
 ផ្លូវដែកចិនខាងកើត
 សន្ធិសញ្ញា Li-Lobanov ឆ្នាំ ១៨៩៦ រវាងរុស្ស៊ី និងចិន
 ពាណិជ្ជកម្ម Kyakhta
 ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃមហាអំណាច (១៨១៤-១៩១៩)
 ជនជាតិចិននៅរុស្ស៊ី
 ជនជាតិរុស្ស៊ីនៅក្នុងប្រទេសចិន
 BRICS សម្រាប់ទំនាក់ទំនងសតវត្សទី 21 នៃប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា ចិន និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង
ប្រវត្តិនៃទំនាក់ទំនង ចិន-រុស្ស៊ី: ប្រភពបឋម

ប្រភពបឋម 

 Radchenko, Sergey, និង David Wolff, "ទៅកាន់កិច្ចប្រជុំកំពូលតាមរយៈ Proxy-Summits: ភស្តុតាងថ្មីពីបណ្ណសារសូវៀត និងចិននៅលើ Long March របស់ Mao ទៅ Moscow, 1949," CWIHPB, no. 16 (រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ 2007–Winter 2008), 105–82 ។
 Westad, Odd Arne ។ "ការប្រយុទ្ធដើម្បីមិត្តភាព៖ ម៉ៅ ស្តាលីន និងសន្ធិសញ្ញាចិន-សូវៀត ឆ្នាំ ១៩៥០" CWIHPB លេខ ១១ ៨–៩ (រដូវរងា ឆ្នាំ ១៩៩៦–៩៧), ២២៤–៣៦
 គំនិតផ្តួចផ្តើមឌីជីថលជាច្រើនរបស់ CWIHP មាននៅ លើអ៊ីនធឺណិត ។
ប្រវត្តិនៃបំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង

ប្រវត្តិនៃបំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង យើងនិងធ្វើការសិក្សាដោយត្រួសៗ ពីប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ដើម្បីស្វែង យល់អំពីរបបរដ្ឋបាល ខ្មែរតាំងពីជំនាន់ដើម (សម័យមុនបារាំងចូលស្រុក )រហូតមកដល់សម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ។ សម័យមុនអាណានិគមបារាំងគឺជារបបរាជានិយម ដែលព្រះមហាក្សត្រក្តោបអំណាចទាំងអស់ ដោយផ្ទាល់តែមួយអង្គឯង ជាពិសេស អំណាចនយោបាយ និងអំណាចរដ្ឋបាល។ ព្រះមហាក្សត្រមិនធ្វើច្បាប់ដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គទេ គឺទ្រង់យកច្បាប់ដែលចេញពីគម្ពីរវេទ និងទំនៀមទំលាប់ មកប្រតិបត្តិតែម្តង។ ព្រះមហាក្សត្រចេញ ក្រឹត្យបញ្ជាតែក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល និងក្នុងនីតិវិធីតុលាការខ្លះតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើសាវនាការ កិច្ចការរដ្ឋបាលកាលសម័យយុគកណ្តាលពីរដងក្នុងមួយថ្ងៃ បើតាមកំណត់ហេតុអ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ ចិនម្នាក់ ឈ្មោះ ជីវតាក្វាន់ ក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦។ ព្រះអង្គក៏ជឿចៅក្រមផងដែរ។
កាលសម័យនោះ មហាក្សត្រត្រូវតែដឹកនាំចំបាំង ដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គទើបសមជាមហាក្សត្រ ពីព្រោះ
ព្រះអង្គត្រូវធ្វើគំរូដល់មេទ័ពឯទៀតៗ ដែលលោកជាមេបញ្ជាការកំពូលនោះ។
ប្រវត្តិនៃបំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង: មុនបារាំងចូលមក

មុនបារាំងចូលមក
ស្តេចដែលត្រូវកាន់កាប់ “ដី” នោះគេហៅថា “ស្តេចត្រាញ់”
ដែលមានអំណាចតែងតាំង ឬ ដេញ ចោលមន្ត្រីទាំងអស់ដែលនៅក្នុង “ដី ” នោះ ។ ស្តេចត្រាញ់មានស្វ័យភាពរដ្ឋបាល និង ហិរញ្ញវត្តុ ។
ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី ១៩ មក ព្រះបាទអង្គឌួង (សោយរាជ្យ ១៨៤៥ ដល់ ១៨៦០) បាន
លុបចោលស្តេចក្រាញ់ជាបន្តបន្ទាប់មក លើការកាន់កាប់ “ដី” ទាំងនោះ
និងដកអំណាចអស់ពីស្តេច ត្រាញ់ឱ្យអោយនៅសល់តែងារប៉ុណ្ណោះ ។ នៅឆ្នាំ ១៨៧៥ ពេលបារាំងចូលមករៀបចំ គេឃើញថា “ ដី ” ចំនួន ៥
ដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចមហាក្សត្រ (អំណាចកណ្តាល) ទាំងអស់។ បារាំងបានសរសេរលើផែនទីថា grande provice (ខេត្តធំ រឺ មហាខេត្ត)
“ មឿង ” គឺជាការបែងចែករដ្ឋបាលដែន “ ដី ” ។ (បើគិតត្រឹមសម័យបារាំងគឺស្មើខេត្តតែក្រោយមកក្លាយជាស្រុក បើគិតដល់សម័យរាជាណាចក្រទី២ស្មើស្រុក ចៅហ្វាយស្រុកគឺសំដៅលើចៅហ្វាយខេត្តនៃខេត្តទំហំប៉ុនមឿងនឹងហើយ)
មន្ត្រីដែលគ្រប់គ្រងកាន់កាប់ មឿងក្នុង ព្រះនាមនៃព្រះមហាក្សត្រ គេហៅថា “ចៅមឿង” ។ ព្រះបាទអង្គឌួង ក្រោយមក ព្រះអង្គមិនចង់ឱ្យ មានេឈ្មាះ “មឿង” ដែលជាឈ្មាះសៀម ព្រះអង្គក៏ឱ្យផ្លាស់ឈ្មាះ ហើយហៅថា “ ខេត្ត ” ទៅវិញ ។ ដូច្នេះ ឈ្មោះ “ខេត្ត” កើតពីសម័យព្រះអង្គឌួង
ហើយនៅជាប់រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ នៅឆ្នាំ ១៨៨៤ មាន ៥៧ ខេត្ត ។ 
“ ស្រុក ” ជាឈ្មាះមួយដែលខ្មែរទូទៅហៅ សំរាប់សម្គាល់ភូមិកំណើតរបស់ខ្លួន កាលសម័យមុនបារាំងចូលមក។ គឺមិនមែនជា មណ្ឌលរដ្ឋបាលឡើយ ។ “ស្រុក” នេះជា “ភូមិ” ឥឡូវយើងហៅថា “ឃុំ” កើតឡើងពីគ្រួសារមួយ ឬ ពីរ ហេតុដូច្នេះបានជាជួនកាល គេឱ្យឈ្មោះភូមិ “ស្រុក” នោះមនុស្សដែលជា មេគ្រួសារក៏មាន។ (ប្រៀបធៀបទៅនឹងរដ្ឋបាលនៃរាជាណាចក្រទី២ គឺស្មើឃុំ)
កាលសម័យនោះ កាលណារាស្ត្រនិយាយថា “ ចៅហ្វាយស្រុក ” គឺគាត់ចង់និយាយ “ចៅហ្វាយខេត្ត ” វិញទេ ។ ពួកចាស់ៗក្នុង “ ស្រុក ” ជំនុំគ្នាជាក្រុមជំនុំ ហើយចាត់ក្នុងចំណោមជនដែលមាន មានវ័យនៅក្មេងជាងគាត់ ហើយដែលមានបញ្ញាឆ្លាតវាងវៃ ឱ្យធ្វើការឱ្យ “ស្រុក ” ខ្លួន។ គេហៅថា “មេស្រុក” ។ ដូច្នេះ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ “ មេស្រុក ” (ក្នុងន័យនេះគាត់គ្រាន់តែជាជំនួយការរបស់អភិបាលខេត្ត បើប្រៀបធៀននឹងសម័យរាជាណាចក្រទី២)
គឺជាអ្នកជំនួយការតែប៉ុណ្ណោះ។ ចាស់ៗនោះ ដល់ក្រោយមក ក៏បញ្ជូលក្នុងក្រុមជំនុំរបស់ “ ស្រុក ” នូវអតីតមន្ត្រី អាចារ្យវត្ត ឬ
អ្នកប្រាជ្ញអក្សរសាស្ត្រដើម្បីជួយគិតការងារ។ គេឱ្យឈ្នោះក្រុមនោះថា “ក្រុមពញ្ញា” ។ ពួកនេះធ្វើការ ឥតបៀវត្សអ្វីទេ ។ “ក្រុមពញ្ញាជា” (ស្រដៀងក្រុមប្រឹក្សាស្រុកសព្វថ្ងៃនេះ)
នេះបានបង្កើតភ្នាក់ងារជំនួយ “មេស្រុក” ដែលគេហៅថា “ជំទប់” ។ ហើយ “ ជំទប់ ” ក៏អាចរកស្មៀនឱ្យជួយសរសេរ ឬ ធ្វើការងារផ្សេងៗបាន។ គេទាំងអស់គ្នាធ្វើការ គ្មានប្រាក់ខែទេពីព្រោះ ពុំទាន់មានការបង្តើត “ លុយ ” ចាយនៅឡើយ ។ គេទទួលតែអំណោយជា រង្វាន់ ដូចជាអង្ករ ត្រី ៘ ព្រះបាទអង្គឌួងទ្រង់បានបង្កើត “ប្រាក់” ឱ្យចាយនៅក្នុងពាក់កណ្តាល សត្សវតទី ១៩។
ជាសរុបមកមុនបារាំងចូលស្រុក គឺ ខេត្ត/ដី (ចៅហ្វាយស្រុកខេត្ត) បែងចែកជា មឿង/ខេត្ត (ចៅមឿង/ចៅហ្វាយស្រុក) ហើយមឿង បែងជា ស្រុក/ភូមិ/បាន (ចៅបាន) (ជាប្រភេទរដ្ឋបាលមិនច្បាស់លាស់ តែប្រហាក់ប្រហែលនឹងឃុំសព្វថ្ងៃ)
ប្រវត្តិនៃបំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង: សម័យអាណានិគមបារាំង

សម័យអាណានិគមបារាំង
យើងដឹងហើយថា បារាំងបានធ្វើសន្ធិសញ្ញាមួយនៅឆ្នាំ ១៨៦៣
ដាក់ប្រទេសកម្ពុជាឱ្យនៅក្រោម
អាណាព្យាបាលរបស់ប្រទេសបារាំង ។
ម្ភៃឆ្នាំក្រោយសន្ធិសញ្ញា ឆ្នាំ ១៨៦៣ គឺនៅថ្ងៃ ទី ១៧ មិថុនា ១៨៨៤ សន្ធិសញ្ញាមួយទៀតដែលបារាំង បានបង្ខំឱ្យព្រះបាទនរោត្តម ចុះព្រះហស្ថលេខា ទាំងក្តៅក្រហាយនោះបាន ធ្វើឱ្យប្រទេសខ្មែរក្លាយទៅជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមបារាំង ថ្វីបើគេសរសេរជាផ្លូវការថា { protectora } ក៏ដោយ ពីព្រោះបារាំងបានដកអំណាចពិតប្រាកដទាំងអស់ចេញពីមហាក្សត្រខ្មែរ ដោយបានផ្ទេរទៅឱ្យលោក រេស៊ីដង់ស៊ុបពែរីយែ (ឯកាធិបតី) បារាំងវិញ ។ សេនាបតី សភាត្រូវប្រជុំក្រោមអធិបតី របស់លោក រេស៊ីដង់ស៊ុបពែរីយែ។
កិច្ចប្រជុំលែងនៅក្រោមព្រះរាជាធិបតីរបស់មហាក្សត្រខ្មែរដូចកាលពីដើមទៀតឡើយ ។ ក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល បារាំងបានយកគំរូ រចនាសម្ព័ន្ធរបស់បារាំដែលបានអនុវត្តនៅប្រទេសយួន យក
មកចម្លងដាក់ទាំងស្រុងនៅប្រទេសខ្មែរ។ នៅត្រួតពីលើចៅហ្វាយខេត្តខ្មែរ មានលោករេស៊ីដង់បារាំងម្នាក់នៅគ្រប់ខេត្ត។ រេស៊ីដង់នេះ
មានអំណាចខ្លាំងណាស់លើមន្ត្រីទាំងអស់ លើចៅហ្វាយខេត្តខ្មែរទៀត ។
ក្នុងខេត្តនីមួយៗមាន ចែកជា arrondissements (និគម)
ដែលយើងហៅរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះថា “ស្រុក” ប និងជា Communes (ដែលយើង ហៅថា “ឃុំ ”)។

បារាំងបានកាន់កាប់ប្រទេសខ្មែរជាង ៩០ ឆ្នាំទើបសុខចិត្តប្រគល់ឱ្យខ្មែរនូវឯករាជ្យភាពជាតិវិញនៅ ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដោយសារស្នាព្រះហស្តព្រះបាទ នរោន្តម សីហនុ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ និង ដោយសារការរួមសាមគ្គីរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរប្រកបដោយសេចក្តីប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំ ។ បារាំងដកចេញទៅមែន តែអ្វីៗដែលបារាំងបានបង្កើតហើយក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល ទាំងរចនាសម្ព័ន្ធ ទាំងរបៀប ធ្វើការ ក៏នៅបនជ្តាប់ជានិច្ចក្នុងរបបរាស្ត្រនិយម (រាជាណាចក្រទី១) ក៏ដូចក្នុងរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ លន់ ណុល ដែរ ។ លិខិតស្នាមផ្លូវការ ច្រើនសរសេរជាភាសាបារាំង របៀបធ្វើការ និង ច្បាប់ទាំងឡាយ ក៏នៅតែទៅតាមបារាំងទាំងអស់ ពីព្រោះពួកជំនាញការច្រើនតែពួកបារាំង។ នៅលើក្រដាស មានច្បាប់ដែលឱ្យសិទ្ធិទៅរាស្ត្រតាមឃុំ ខេត្ត
គ្រប់គ្រងផ្ទាល់កិច្ចការទាំងឡាយ ជា ប្រយោជន៍ដល់ ឃុំ ខេត្ត។ ប៉ុន្តែតាមប្រតិបត្តិជាក់ស្តែង អំណាចចៅហ្វាយខេត្ត (អភិបាលខេត្ត) ចៅហ្វាយក្រុង (អភិបាលក្រុង) និង ចៅហ្វាយស្រុក (អភិបាលស្រុក) ដែលជាតំណាងកណ្តាលនោះ នៅ តែខ្លាំងដូចជាជំនាន់មុនដដែល។

ខេត្ត នេះស្មើនឹង មឿង សម័យមុនបារាំងចូលមក ហើយ ខេត្តមកដល់សម័យបារាំងបង្រួញមកសល់ត្រឹម ១៤ ខេត្តៗ ដែល ខេត្ត៥៧ មកក្លាយជាស្រុកនៅសម័យថ្មីនេះវិញ។
ប្រវត្តិនៃភូមិសាស្រ្ត

420px|thomb|right|ផែនដីនៃពិភពលោក
           អត្ថបទបកប្រែពី(simple wikipedia)
ភូមិវិទ្យា (គឺជាពាក្យអង់គ្លេសប្រែថាGeography ដែលគួបផ្សំដោយបណ្តាពាក្យក្រិក Geo (γη) ឬ Gaea​ (γαια) មានន័យថា "ផែនដី"; និងពាក្យ​graphein​(γραφειν) មានន័យថា "បរិយាយ" ឬ "សរសេរ" ឬ "គូរផែនទី")គឺជាវិទ្យាសាស្រ្តដែលសិក្សា​អំពីដី លក្ខណៈពិសេស អ្នកស្រុក និងទំហំនៃផែនដី។ បើនិយាយអោយចំទៅនោះគួរតែ"ការពណ័នា ឬសរសេរអំពីផែនដី។ មនុស្សដំបូងគេ​ដែល​បានប្រើ​ពាក្យ​"ភូមិសាស្រ្ត"មាន​ឈ្មោះថា អីរ៉ាគូសដែនស៏(Eratosthenes ២៧៦-៧៩៤មុនសតវត្ស)។​ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃប្រពៃណីក្នុងភូមិសាស្រ្ត​មានបួនគឺជា​លំហរអាណាលីសីសនៃធម្មជាតិនិងភាពធំសម្បើមនៃមនុស្ស​(ភូមិវិទ្យាក៏​ដូចជាការសិក្សា​អំពី​ការបែងចែកដែរ)​តំបន់​នៃការសិក្សា​(ទីក្លែង​និង​សាសនា) សិក្សាអំពីទំនាក់ទំនងភាពដើមនៃទ្វីប​ហើយនិងស្រាវជ្រាវនៅក្នុងវិទ្យាសាស្រ្តផែនដី។​យ៉ាងណាក៏ដោយ​ភូមិសាស្រ្ត​សម័យ​ទំនើប​គឺជា​របៀប​នៃ​ការវិលជុំវិញ​មួយទាំងមូល​ដែលស្វែងរកពីភាពដំបូងគេ​សំរាប់​ធ្វើការស្វែងយល់​ពីផែនដី​និង​អ្វីៗទាំងអស់​ចាំពិសេស​ដើមកំណើតមនុស្ស និង​ធម្មជាតិ​។ អ្វីដែលមិនលំបាកនោះ​គឺគេគ្រាន់តែដឹងអំពីគោលដៅ​ថ្ងៃអនាគត​ ប៉ុន្តែ​តើពួកគេបានផ្លាស់ប្ដូរ និងប្រែក្លាយមកដូចបច្ចុប្បន្នដោយរបៀបណានោះវាពិត​ជាលំបាក​នឹងយល់​ណាស់។ ភូមិសាស្រ្ត​ត្រូវបានគេ​ហៅថាពិភពលោកដ៏ធំទូលា និងជាស្ពានចម្លង​រវាង​ដើមកំណើតមនុស្ស​និង​ការអភិវឌ្ឍន៏ភូមិសាស្រ្ត។ ភូមិសាស្រ្ត​ត្រូវបានបែងចែកជាពីរសំខាន់ៗគឺ៖ភូមិសាស្រ្តនៃមនុស្សលោក​និង​ការអភិវឌ្ឍន៏នៃភពផែនដី។
ប្រវត្តិនៃភូមិសាស្រ្ត: ចំណែករបស់សិក្សានេះ

ចំណែករបស់សិក្សានេះ 
thumb|185px|right|លោក Alexander Von Humbolt, អ្នកត្រួសត្រាយភូមិវិទ្យាម្នាក់ដំបូងគេ
មានពីរចំណែក:

 ភូមិសាស្ត្ររបស់ផែនដី 

ផែនដីមាន:
 (lithosphere)
 ជលាដែន
 បរិយកាស
 (pedosphere)
 ជីវគោល។

ភូមិសាស្រ្តរបស់ផែនដីមានដែរ

 ជីវភូមិសាស្រ្ត។
 អាកាសធាតុសាស្រ្ត។
 សិក្សានៃសមុទ្រ។
 ដែលច្រណែន។
 ប្រជពីវិភាគ។
 ភូមិសណ្ធានវិឡា។
 ជលកកវិឡា។

 ភូមិសាស្រ្តរបស់ប្រជាជន 
ប្រជាជននៅដីមួយ។
ប្រវត្តិនៃភូមិសាស្រ្ត: ភូមិសាស្ត្ររបស់ផែនដី

ភូមិសាស្ត្ររបស់ផែនដី 

ផែនដីមាន:
 (lithosphere)
 ជលាដែន
 បរិយកាស
 (pedosphere)
 ជីវគោល។

ភូមិសាស្រ្តរបស់ផែនដីមានដែរ

 ជីវភូមិសាស្រ្ត។
 អាកាសធាតុសាស្រ្ត។
 សិក្សានៃសមុទ្រ។
 ដែលច្រណែន។
 ប្រជពីវិភាគ។
 ភូមិសណ្ធានវិឡា។
 ជលកកវិឡា។
ប្រវត្តិនៃរបបខ្មែរក្រហម

ប្រវត្តិនៃរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំនៃរបបខ្មែរក្រហម (១៩៧៥ដល់១៩៧៩)មានរយៈពេល៣ឆ្នាំ៨ខែ២០ថ្ងៃ៦ម៉ោងដែលបានយកតាមច្បាប់របស់ប៉ុលពត ហើយនិងផ្នែកនយោបាយនៃរបបខ្មែរក្រហមនៅប្រទេសកម្ពុជា ដែលបានស្គាល់នៅពេលនោះគឺប្រើកម្ពុជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ(ខ្មែរ:កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ).នៅក្នុងរបបនោះផងដែរគេបានដឺងថាមានមនុស្សត្រូវបានស្លាប់ប្រមាណ
ជាង១,៧លាននាក់ដែលជាជនជាតិខ្មែរដែលបានឆ្លងកាត់លទ្ធផលនៃការបែងចែក មានការប្រហារជីវិតការធ្វើទារុណកម្មដោយការបង្អត់បាយជាពិសេសលើបង្ខំអោយធ្វើការងារខ្លាំងហួសកំលាំងហើយព្រមទាំងមិនមានការបរិភោគអាហារគ្រប់គ្រាន់ឡើយ។
ក្នុងអំលុងពេលនៃរបបខ្មែរក្រហមត្រូវបានបញ្ចប់ដោយការចូលវាយប្រហាររបស់ជនជាតិខ្មែរជាមួយអ្នកជិតខាងហើយនិងការចងសម្ព័នភាព​ ប្រទេសវៀតណាមនៅក្នុងសង្រ្គាមរួបរួមរវាងកម្ពុជាវៀតណាមដែលប្រទេសកម្ពុជាបានចាកផុតពីការស្ថិតក្រោមការកាន់កាប់របស់ជនជាតិវៀតណាមសំរាប់មួយទស្សវត្ស៏រ។
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ឬ ប្រទេសកម្ពុជា ជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មានប្រជាជនប្រមាណជាង ១៣លាននាក់ បន្តពីអាណាចក្រខ្មែរ ដែលមានឥទ្ធិពល យ៉ាងខ្លាំងក្លា គ្រប់គ្រងស្ទើរតែពាសពេញ ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន ចន្លោះសតវត្សទី១១​ និង១៤។ ប្រជាជនភាគច្រើន ជាជនជាតិខ្មែរ កាន់សាសនាព្រះពុទ្ធហីនយាន​ ហើយក៏មានលាយឡំ ផងដែរនូវ ជនជាតិចាម (ខ្មែរឥស្លាម) និង​ ជនជាតិភាគតិចដទៃ ច្រើនទៀតរស់នៅតាម តំបន់ភ្នំដាច់ស្រយាល។ប្រទេសកម្ពុជាមានផ្ទៃដី ១៨១.០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ មានព្រំដែនជាប់ ប្រទេសថៃនៅខាងលិច និងពាយ័ព្យ (៨០០គ.ម)​ ជាប់ប្រទេសឡាវ (៥៤១គ.ម) ខាងជើង និងជាប់ប្រទេសវៀតណាម (១.២២៨គ.ម) ប៉ែកខាងកើត និងអាគ្នេយ៍។ ឈូងសមុទ្រថៃស្ថិតនៅ ភាគខាងនិរតីនៃប្រទេស។ ព្រំប្រទល់ទឹក លាតសន្ធឹង ប្រវែង ៤៤៣គ.ម តាមបណ្តោយ ឈូងសមុទ្រថៃ។ ទន្លេមេគង្គដែលមានប្រភពមកពីខ្ពង់រាបទីបេ ជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់ហូរកាត់ខេត្តស្ទឹងត្រែង ខេត្តក្រចេះ ខេត្តកំពង់ចាម ខេត្តកណ្តាល និង ខេត្តព្រៃវែង មកបំពេញ ទន្លេសាប និង បឹងទន្លេសាប ដែលជាប្រភព មច្ឆាជាតិមិនចេះរីងស្ងួតរបស់កម្ពុជា។
ប្រវត្តិនៃរបបខ្មែរក្រហម: តាមសំដីរបស់អ្នកដែលបានឆ្លងកាត់របបនោះ

តាមសំដីរបស់អ្នកដែលបានឆ្លងកាត់របបនោះ

លោក ជុំ ម៉ាញ បានមានប្រសាសន៍ថា ៖ ដំបូងហ្នឹង វាឱ្យប្រមូលសម្ភារៈ ។ ដល់ប្រមូលសម្ភារៈ បានគ្រប់គ្រាន់ អស់ហើយ វាថា ឥឡូវ អង្គការ ដាក់ទិសឱ្យជួសជុល ម៉ាស៊ីនដេរវិញ ។ ប្រមូលម៉ាស៊ីនដេរទាំងអស់ មួយភ្នំពេញហ្នឹង ប្រមូលមកទាំងអស់ ។នៅភាគខាងត្បូង និងខាងលិចរដ្ឋធានីភ្នំពេញ ពួកយោធា ខ្មែរក្រហម បានរុះរើ ទីក្រុងខ្ទម ដែលកាលពី ពេលថ្មីៗនោះ ធ្លាប់ជាជម្រក របស់ជនភៀសខ្លួន រាប់សែននាក់ ដែលភៀសខ្លួន ចេញពី ការទម្លាក់គ្រាប់បែក និងការវាយប្រយុទ្ធគ្នា រវាង កងទ័ពខ្មែរក្រហម និងទាហាន របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ នៅតាមតំបន់ ជុំវិញរដ្ឋធានីភ្នំពេញនេះ ។លោក ម៉ី សុវណ្ណារ៉ា អ្នករស់នៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ រហូត ដល់ថ្ងៃខ្មែរក្រហម បណ្តេញចេញ នៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ បានបញ្ជាក់ឱ្យដឹងថា ៖ ជនភៀសខ្លួន មានតាំងពីមុន ១៩៧៣ មានខ្លះ រត់មកពីស្រុក ស្រែស្រុកអីហ្នឹងហើយ ។ ខ្ញុំមានបងប្អូន ដែលរត់ពីខាងកំពង់ស្ពឺ ស្រុកកណ្តាលស្ទឹង ដើម្បីគេចពី ការវាយប្រយុទ្ធគ្នា នៅតាមជនបទនោះ ព្រោះខ្មែរក្រហម មកកៀកៗ មែនទែនហើយ តំបន់អស់ហ្នឹង ។ រដ្ឋាភិបាល លន់ នល់ ពេលហ្នឹង គេរៀបចំ តំបន់មួយ សម្រាប់ឱ្យ ជនភៀសខ្លួនហ្នឹងនៅ ដូចជា នៅខាងអូរបែកក្អមនេះ ម្តុំត្រឹម ពេទ្យលោកសង្ឃនេះ ។ គឺថាមួយវាល ធំហ្នឹង គេសម្រាប់ដាក់ ជនភៀសខ្លួនហើយ ។ គឺធ្វើផ្ទះស្លឹក ផ្ទះអីអ៊ីចឹងទៅ ។ អ្នកខ្លះ គេមានថវិកា គេទិញឈើ វ៉ៃជញ្ជាំងឈើទៅ ។ អ្នកខ្លះគ្នាអត់ គ្នាយកជញ្ជាំងស្លឹក យកមកកៀបអ៊¥ចឹងទៅ ។ មានគេរៀបចំសាលា អីអ៊ីចឹងដែរ សាលាធ្វើ អំពីឫស្សីឈើអីតិចតួច ធ្វើម៉េចឱ្យក្មេងៗ បានរៀន បានសូត្រអីអ៊ីចឹងទៅ ។ស័ង្កសីដែលជាដំបូល របស់ខ្ទមទាំងនោះ ត្រូវបានគេ យកទៅប្រើប្រាស់ ធ្វើជារបងហ៊ុមព័ទ្ធ ទីតាំងសំខាន់ៗនានា។
ប្រវត្តិនៃរបបខ្មែរក្រហម: ភាពក្រលំបាក

ភាពក្រលំបាក

ហើយឈើត្រូវគេយកទៅសង់រោងហូបបាយរួមនៅក្នុងទីក្រុង។ផ្ទុយទៅនឹងពាក្យចចាមឤរ៉ាមដែលបានលេចឮក្រោយមកនោះខ្មែរក្រហមមិនបានលួចឬក៏បំផ្លាញព្រះបរមរាជវាំង និង សារមន្ទីរជាតិទេ ។ វត្តព្រះពុទ្ធសាសនា ទាំងឡាយ នៅក្នុង ទីក្រុងភ្នំពេញ នៅតែឈរជង្គ្រឹងដដែល បើទោះជាត្រូវបិទទ្វារ ក៏ដោយ ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី នៅចុងឆ្នាំ ១៩៧៥ មហាវិហារកាតូលិក ត្រូវបានរុះរើ ហើយ វិហារកាតូលិក ផ្សេងៗទៀត ត្រូវគេបំផ្លាញចោល ។ការបំផ្លាញនេះ ឤចមកពីហេតុផលថា វិហារទាំងនេះ ជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹង អ្នកគោរពបូជា ជាពួកបស្ចិមប្រទេស និងវៀតណាម ហើយមិនមានអ្វី ដែលពាក់ព័ន្ធនឹង ជនជាតិខ្មែរទេ ។ ការឆក់លួចផ្សេងៗ ដែលកើតមានក្រោយពី ជ័យជម្នះ របស់ខ្មែរក្រហម នាប៉ុន្មានថ្ងៃដំបូងនោះ ត្រូវបានបញ្ឈប់ លែងឱ្យមាន ។ក្រោយមកបន្តិច នៅឆ្នាំ ១៩៧៥ ដដែល កម្មកររោងចក្រ រាប់រយនាក់ ដែលគេបានជម្លៀស ចេញពី ក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហម អំពាវនាវ និងប្រមូលមកឱ្យធ្វើការ នៅតាម រោងចក្រក្នុងទីក្រុងវិញ ។អ្នកស្រី ឯម ប៉ិច អតីតកម្មកររោងចក្រកៅស៊ូកង់ បាននិយាយថា អ្នកស្រី ត្រូវបានអង្គការ ខ្មែរក្រហម យកមកឱ្យធ្វើការ នៅរោងចក្រឯភ្នំពេញវិញ មិនយូរប៉ុន្មាន ក្រោយពីអ្នកស្រី បានជម្លៀស ទៅដល់ខេត្តកណ្តាល ។អ្នកស្រី ឯម ប៉ិច បានមានប្រសាសន៍ថា ៖ កងទ័ពគេហ្នឹង ក៏ហៅឱ្យ អ្នកណាធ្វើការ នៅរោងចក្រណា គេយកមកដាក់ រោងចក្រហ្នឹង ។ បានប្រហែលជា មួយឤទិត្យ បានគេ ប្រមូលយកមក យកខ្ញុំមកដាក់នៅរោង ចក្រកៅស៊ូកង់ទីពីរ ហៅរោងចក្រ គឹម ឆៃហាង ក្បាលថ្នល់ហ្នឹង ។ គេជ្រើសរើស ព្រោះខ្ញុំ ពីសង្គមចាស់ ខ្ញុំធ្វើកម្មករ រោងចក្រកៅស៊ូកង់ ។ ដល់ពេលហ្នឹង ខ្ញុំចេះខាងហ្នឹង ក៏គេយកមក ធ្វើការ ។ គេឱ្យខ្ញុំ មកនៅក្បាលថ្នល់ ទល់មុខ ពេទ្យការងារ តាមអ្នកមានគ្រួសារ នៅតាមគ្រួសារ អ្នកណាអត់មានគ្រួសារ នៅដោយឡែក តាមនារី ដែលអត់មានគ្រួសារ ។ គេដាក់ម្តុំអ៊ីចឹង ចែកគ្នា នៅអ៊ីចឹងទៅ ។អ្នកស្រី លុយ ហ៊ី ក៏ដូចអ្នកស្រី ឯម ប៉ិច ដែរ អ្នកស្រី បានវិលមកធ្វើការ នៅឯភ្នំពេញវិញ ដោយសារតែ ប្តីរបស់អ្នកស្រី អតីតជាកម្មកររោងចក្រ ធ្វើថ្មពិល ៖ ៧៥ ហ្នឹង ខ្ញុំទៅដល់វត្ត និរោធ យប់តែម្តង ដេកនៅហ្នឹង ។ ដល់ឤពត គេចូលមក គេប្រកាសថា មានបងប្អូន កម្មករណា ចេះធ្វើកម្មករថ្មពិល ចូលទៅវិញ ។ ដល់ហើយគ្រួសារខ្ញុំ គាត់ផ្ទះនៅទីហ្នឹង ទល់មុខ សុកម៉ិក គាត់ចេះធ្វើថ្មពិល គាត់ថា “ខ្ញុំចេះ ធ្វើថ្មពិល” ហើយខ្ញុំឆ្លើយថា “ខ្ញុំអត់ចេះទេ” ។ គាត់ថា “មិនអីទេ… ខ្ញុំចេះធ្វើហើយ ។ គាត់ ឯងទៅ រៀបថ្មដាក់ឡូ” ។ គាត់ប្រាប់ថា ឱ្យខ្ញុំទៅរៀបថ្ម ដាក់ឡូឱ្យគេ ។ ក៏ឆ្លើយមក បានបកមកវិញ មក... រើសកម្មករហ្នឹង ដឹកមកវិញ ។ ដឹកមកវិញ ខ្ញុំចូលនៅម្តុំឡឥដ្ឋភូមិ ១ នេះ គេឱ្យមួយគ្រួសារ នៅផ្ទះមួយ ។ កាលណា ផ្ទះធំ គេឱ្យគ្រួសារច្រើន នៅទៅ ។កងកម្លាំងយោធា ក៏ត្រូវបានដាក់ពង្រាយ ក្នុងក្រុងដែរ ដើម្បីផ្តល់សន្តិសុខ សម្រាប់ថ្នាក់ដឹកនាំ ។