navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ព្រះច័ន្ទ

រូបភាពតូច|ស្តាំ|ព្រះច័ន្ទthumb|right|ពណ៌ក្រហមនិងទឹកក្រូចពពកភ្លឺដែលបានមើលឃើញពីផែនដីក្នុងអំឡុងពេលចន្ទគ្រីដែលជាកន្លែងដែលផែនដីស្ថិតនៅរវាងព្រះច័ន្ទនិងព្រះអាទិត្យthumb|right|រូបភាពរបស់កែវពង្រីក "ហាបល"​ នៃរណ្តៅរញ្ជួយដី "កូពេរនីកូស" ដែលមានប្រហែល 93 គីឡូម៉ែត្រ។
ព្រះចន្ទ (និមិត្តសញ្ញា៖ 16px|☾)
គឺជាផ្កាយរណបធម្មជាតិតែមួយគត់នៃផែនដីនិងជាព្រះច័ន្ទធំបំផុតទីប្រាំនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ 
ចម្ងាយជាមធ្យមរវាងព្រះច័ន្ទនិងផែនដីគឺ 384,402 គីឡូម៉ែត្រ ព្រះចន្ទគឺជាផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេទី ២ នៅផ្កាយរណបផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេទី ២ និងនៅក្នុងផ្កាយរណបដែលមានដង់ស៊ីតេច្រើនបំផុត។
"How far away is the moon? :: NASA Space Place". Archived from the original on 6 October 2016.Scott, Elaine. Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion. Houghton Mifflin Harcourt (2016) ISBN 9780544750586. page 7.
ព្រះចន្ទត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងប្រហែល 4,51 ពាន់លានឆ្នាំមុនមិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីផែនដី។ ការពន្យល់ដែលទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតគឺថាព្រះច័ន្ទបានបង្កើតឡើងពីកំទេចកំទីដែលបន្សល់ទុកបន្ទាប់ពីមានឥទ្ធិពលដ៏ធំមួយរវាងភពផែនដីនិងអង្គធាតុព្រះអាទិត្យដែលមានឈ្មោះថាថាធា។
ព្រះច័ន្ទ: '''ប្រវត្តិព្រះចន្ទ'''

ប្រវត្តិព្រះចន្ទ 
ព្រះច័ន្ទត្រូវបានរកឃើញជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៩ ដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើកនៃកម្មវិធីលូណារបស់សហភាពសូវៀត។ កម្មវិធី (ណាហ្សា អាល់ប៊ូឡូ) របស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានសម្រេចនូវបេសកកម្មដែលមានមនុស្សតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្នដោយចាប់ផ្តើមដោយបេសកកម្មផ្កាយរណបដែលត្រូវបានគេបង្កើតឡើងដំបូងដោយអាប៉ូឡូ ៨ នៅឆ្នាំ ១៩៦៨Conn, David (2007); Lednorf's Dilemma, AuthorHouse, Bloomington (IN) និងការចុះចតចំនួន ៦ ដងនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧២ ដោយដំបូងគឺអាប៉ូឡូ ១១ ។ បេសកកម្មទាំងនេះបានត្រឡប់ទៅវិញដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីអភិវឌ្ឍការយល់ដឹងនៃប្រភពដើមព្រះច័ន្ទរចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុងនិងប្រវត្ដិសាស្ដ្រនៅពេលក្រោយមក។ ចាប់តាំងពីបេសកកម្ម អាប៉ូឡូ ១៧ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ ព្រះចន្ទត្រូវបានទស្សនាដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើក។Scott, Elaine. Our Moon: New Discoveries About Earth's Closest Companion. Houghton Mifflin Harcourt (2016) . page 7. 

ទាំងភាពលេចធ្លោធម្មជាតិរបស់ព្រះច័ន្ទនៅលើមេឃនិងវដ្តទៀងទាត់របស់វាដែលបានមើលឃើញពីផែនដីបានផ្តល់នូវសេចក្តីយោងនិងឥទ្ធិវប្បធម៌សម្រាប់សង្គមនិងវប្បធម៌មនុស្សតាំងពីយូរយារមកហើយ។ ឥទ្ធិពលវប្បធម៌បែបនេះអាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងភាសាប្រព័ន្ធប្រតិទិនដែលមានមូលដ្ឋាននៅតាមច័ន្ទគតិសិល្បៈនិងទេវកថា។
ព្រះច័ន្ទ: '''លក្ខណៈរូបរាង'''

លក្ខណៈរូបរាង 
ព្រះចន្ទគឺជារូបរាងប្លែកៗគ្នា: វាមានរូបរាងខុសៗគ្នាតាមភូមិសាស្ត្រ។ ព្រះច័ន្ទមានស្នូលខាងក្នុងសម្បូរដោយជាតិដែកដែលមានកាំតូចៗប្រហែល ២៤០ គីឡូមែត្រ (១៥០ មីលីម៉ែត្រ) និងរន្ធខាងក្រៅដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយជាតិដែករាវដែលមានកាំប្រហែល ៣០០ គីឡូម៉ែត្រ (១៩០ មីលីម៉ែត្រ) ។ នៅជុំវិញស្នូលគឺជាស្រទាប់ព្រំលាយដោយផ្នែកមួយដែលមានកាំប្រហែល ៥០០ គីឡូម៉ែត្រ (៣១០ ម៉ាយ) ។ រចនាសម្ព័ន្ធនេះត្រូវបានគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈគ្រីស្តាល់ប្រភាគនៃសមុទ្រម៉មម៉ាញ៉ុកទូទាំងពិភពលោកបន្ទាប់ពីការបង្កើតរបស់ព្រះចន្ទកាលពី ៤,៥ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ការធ្វើឱ្យគ្រីស្តាល់ម៉្យាងនេះបង្កើតបានជារបាំងម៉េម៉ីពីទឹកភ្លៀងនិងការលិចអំបិលរ៉ែអូលីវីនថ្នាំគីរីកូហ្សែននិងអរតូត្រូសែន។ ប្រហែលបីភាគបួននៃសមុទ្រម៉ាម៉ាមបានស្រោបហើយក្រាសដែលមានដង់ស៊ីតេក្រាសហើយទាបអាចបង្កើតនិងអណ្តែតលើសំបកឈើ។ វត្ថុរាវចុងក្រោយដែលត្រូវបានគេប្រមូលផ្តុំគ្នានឹងត្រូវបានគេកាត់ផ្តាច់នៅចន្លោះសំបកដែលមានធាតុផ្សំដែលមិនមានប្រសិទ្ធភាពនិងមានកំដៅ។  ស្របតាមទស្សនវិស័យនេះការគូសផែនទីភូមិសាស្ត្រដែលបង្កើតឡើងពីគន្លងបង្ហាញថាសំបករបស់ភាគច្រើនត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់។
ព្រះច័ន្ទ: '''តារាសាស្ត្រនៃព្រះច័ន្ទ'''

តារាសាស្ត្រនៃព្រះច័ន្ទ 
អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំព្រះច័ន្ទត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាកន្លែងដ៏ល្អឥតខ្ចោះសម្រាប់អ្នកដែលបានមើលតាមរយះកែវយឹត។ការមើលឃើញតារាសាស្រ្តមិនមែនជាការព្រួយបារម្ភនោះទេ]]។ រណ្តៅខ្លះនៅក្បែរបង្គោលមានភាពងងឹតនិងត្រជាក់ជាអចិន្ត្រៃយ៍ហើយជាពិសេសវាមានប្រយោជន៍សម្រាប់កែវពង្រីកអ៊ីនហ្វ្រារ៉េដ។ដីខ្សាច់ទោះបីជាវាបង្កឱ្យមានបញ្ហាសម្រាប់ផ្នែកផ្លាស់ទីនៃកែវពង្រីកក៏ដោយក៏អាចលាយបញ្ចូលគ្នាជាមួយកាបូនណាណូនិងកាបូអ៊ីសនិងប្រើប្រាស់ក្នុងការសាងសង់កញ្ចក់ដែលមានអង្កត់ផ្ចិតរហូតដល់ ៥០ ម៉ែត្រ។នៅខែមេសាឆ្នាំ ១៩៧២ បេសកកម្មអាប៉ូឡូ 16 បានកត់ត្រានូវរូបភាពតារាសាស្ត្រជាច្រើននិងកាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូអេយជាមួយកាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូអេលកាមេរ៉ា។រូបភាពតូច|ស្តាំ|ស្ថានភាពរបស់ព្រះច័ន្ទ
ព្រះច័ន្ទ: '''ស្ថានភាព'''

ស្ថានភាព 
ស្ថានភាពរបស់ព្រះច័ន្ទត្រូវបានប្រទេសរុស្ស៊ីនិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញាអវកាសខាងក្រៅឆ្នាំ 1994  ដែលកំណត់ព្រះច័ន្ទហើយគ្រប់អាកាសខាងក្រៅជា "ខេត្តនៃមនុស្សទាំងអស់" ។ព្រះច័ន្ទចំពោះគោលបំណងសន្តិភាពដោយហាមឃាត់ការដំឡើងយោធានិងអាវុធនៃការបំផ្លិចបំផ្លាញដ៏ធំ។ កិច្ចព្រមព្រៀងព្រះចន្ទឆ្នាំ ១៩៧៩ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីរឹតបន្តឹងការទាញយកធនធានរ៉ែរបស់ព្រះច័ន្ទដោយប្រទេសណាមួយប៉ុន្តែនៅខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 2016 វាត្រូវបានចុះហត្ថលេខានិងផ្តល់សច្ចាប័នដោយមានតែ ១៨ ប្រទេសដែលគ្មានការចូលរួមនៅក្នុងការរុករកអវកាសមនុស្សដោយខ្លួនឯងឬមានផែនការ ដើម្បីធ្វើដូច្នេះ។ទោះបីជាបុគ្គលជាច្រើនបានអះអាងថាព្រះច័ន្ទទាំងមូលឬមួយផ្នែកក៏ដោយក៏គ្មានអ្វីដែលត្រូវចាត់ទុកថាគួរឱ្យទុកចិត្តនោះទេ។
រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំនាក់ទំនងព្រះច័ន្ទនិងផែនដី
រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំហំដែលទាក់ទង
ព្រះច័ន្ទ: '''ទំនាក់ទំនងជាមួយផែនដី'''

ទំនាក់ទំនងជាមួយផែនដី 
ផែនដីមានភាពលំអៀងអ័ក្សបញ្ចេញសម្លេង។ 
គន្លងរបស់ព្រះច័ន្ទគឺមិនកែងទៅនឹងអ័ក្សរបស់ផែនដីទេប៉ុន្តែវាស្ថិតនៅជិតផែនដីគន្លងរបស់ផែនដី។
ប្រព័ន្ធផែនដី - ព្រះចន្ទ (គ្រោងឆ្អឹង)ផ្កាយរណបមើលឃើញព្រះច័ន្ទឆ្លងកាត់នៅពីមុខផែនដី
ព្រះច័ន្ទបង្កើតគន្លងគោចរជុំវិញផែនដីដោយប្រើផ្កាយថេរប្រហែលជា ២៧,៣ ថ្ងៃម្តង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយដោយសារផែនដីកំពុងធ្វើដំណើរក្នុងគន្លងរបស់វានៅជុំវិញព្រះអាទិត្យក្នុងពេលតែមួយវាត្រូវការពេលវេលាយូរជាងមុនសម្រាប់ព្រះច័ន្ទបង្ហាញដំណាក់កាលដូចគ្នាទៅនឹងផែនដីដែលមានប្រហែល ២៩,៥ ថ្ងៃ [ម៉ោង] ។មិនដូចផ្កាយរណបរបស់ភពផ្សេងៗទៀតនោះព្រះច័ន្ទវិលជុំវិញភពអេកូស៊ីកជាងយន្តហោះអេក្វាទ័រ។ គន្លងរបស់ព្រះច័ន្ទត្រូវបានរំខានដោយព្រះអាទិត្យនិងផែនដីនៅក្នុងវិធីតូចៗស្មុគស្មាញនិងទំនាក់ទំនងគ្នា។ ឧទាហរណ៏, ប្លង់នៃគន្លងរបស់ព្រះច័ន្ទវិលម្តងបន្តិចម្តងក្នុងមួយ ១៨.៦១ ឆ្នាំ, ដែលប៉ះពាល់ដល់ទិដ្ឋភាពផ្សេងទៀតនៃចលនាព្រះច័ន្ទគតិ។ ផលប៉ះពាល់បន្តបន្ទាប់ទាំងនេះត្រូវបានពណ៌នាតាមបែបគណិតវិទ្យាដោយច្បាប់របស់កាស៊ីនី។ព្រះច័ន្ទមានទំហំធំគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដែលទាក់ទងទៅនឹងផែនដី: អង្កត់ផ្ចិតរបស់វាគឺ ១/៤ និងម៉ាស់គឺ ១/៨១ នៃផែនដី។ វាគឺជាព្រះចន្ទធំជាងគេបំផុតនៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យដែលទាក់ទងទៅនឹងទំហំនៃភពផែនដីរបស់វាបើទោះបីជាលោក ឆារ៉ូន មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងភពព្រះពន្លាដ៏តូចតាច ផ្លូតូ នៅ ១/៩ ប្លាទីូម៉ាស់។ ផែនដីនិងព្រះច័ន្ទមរតក ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏ធំរបស់វាគឺមានចំងាយ ១.៧០០ គីឡូម៉ែត្រ (១.១០០ ម៉ាយ) (ប្រហែលមួយភាគបួននៃកាំផែនដី) នៅក្រោមផ្ទៃផែនដី។ភពផែនដីវិលជុំគ្នាជុំវិញរង្វង់ផែនដីព្រះច័ន្ទនៅពេលមួយខែពិតប្រាកដជាមួយ ១/៨១ ល្បឿនរបស់ព្រះច័ន្ទឬប្រហែល ១២,៥ ម៉ែត្រ (៤១ ហ្វីត) ក្នុងមួយវិនាទី។ ចលនានេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលនៅលើបដិវត្តធំជាងមុននៃផែនដីនៅជុំវិញព្រះអាទិត្យក្នុងល្បឿនប្រហែល ៣០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី។
រូបភាពតូច|ស្តាំ|ឈ្មោះនិងនិមិត្តសញ្ញា
ព្រះច័ន្ទ: '''ឈ្មោះនិងនិមិត្តសញ្ញា'''

ឈ្មោះនិងនិមិត្តសញ្ញា 
ឈ្មោះធម្មតាសំរាប់ភាសាអង់គ្លេសរបស់ផ្កាយរណបធម្មជាតិរបស់ផែនដីគឺ "ព្រះចន្ទ" ដែលក្នុងអត្ថបទដែលគ្មានការយល់ដឹងជាទូទៅមិនត្រូវបានគេសរសេរជាអក្សរធំឡើយ ព្រះច័ន្ទត្រូវបានគេយកមកពីភាសាអង់គ្លេសបុរាណដែលមានន័យថាដូចគ្នានឹងអក្សរសិល្ប៍អាល្លឺម៉ង់ទាំងអស់ដែលមកពីភាសាអាលហ្សេឡែន * ម៉នណូដែលបានមកពីភពព្រះចន្ទ "មៈ" របស់ខែមិថុនា - អ៊ុរ៉ុបដែលបានមកពីទំរង់ រូបភាព- ឫសឥណ្ឌូ - អ៊ឺរ៉ុប  "ដើម្បីវាស់", ខែដែលជាឯកតាសម័យកាលដែលវាស់ដោយព្រះច័ន្ទ។  ម្ដងម្កាលគេប្រើឈ្មោះ "ឡូណា" ។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ជាពិសេសការប្រឌិតវិទ្យាសាស្រ្ត "ឡូណា" ត្រូវបានប្រើដើម្បីសម្គាល់វាពីព្រះច័ន្ទផ្សេងទៀតខណៈពេលដែលនៅក្នុងកំណាព្យឈ្មោះនេះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីបញ្ជាក់មនុស្សម្នាក់នៃព្រះច័ន្ទរបស់យើង។
គុណនាមវិសេសភាសាអង់គ្លេសសម័យទំនើបដែលទាក់ទង់នឹងព្រះច័ន្ទគឺតាមច័ន្ទគតិដែលកើតចេញពីពាក្យឡាតាំងសម្រាប់ព្រះច័ន្ទ ឡូណាOxford English Dictionary,  "luna", Oxford University Press (Oxford), 2009. ។ សារធាតុ សេលែននិច្ច (ជាទូទៅត្រូវបានប្រើដើម្បីសំដៅទៅលើសារធាតុសេលេញ៉ូមធាតុគីមី) គឺកម្រប្រើដើម្បីយោងទៅលើព្រះច័ន្ទថាអត្ថន័យនេះមិនត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងវចនានុក្រមសំខាន់ៗភាគច្រើនទេ។ វាត្រូវបានគេយកមកពីពាក្យក្រិចបុរាណសម្រាប់ព្រះចន្ទσελήνη (សេលែននិច្ច) ដែលពីមុនមកក៏មានបុព្វបទ "សេលែននូ" ដូចជានៅក្នុង ហ្សិនលែននូក្រាហ្វី សិក្សាអំពីលក្ខណៈរូបរាងនៃព្រះច័ន្ទក៏ដូចជាឈ្មោះធាតុ ហ្សិលែស្យូម ។ទាំងស្តេចក្រិកសេឡេន សេលែន និងព្រះនាងដាយអាណាដែលជាព្រះនាងរ៉ូម៉ាំងត្រូវបានគេហៅថាស៊ីធ្យាCollins English Dictionary។ ឈ្មោះ ឡូណា, ស៊ីឌីក និង សេលែនី ត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងក្នុងវាក្យស័ព្ទសម្រាប់គន្លងព្រះចន្ទនៅក្នុងពាក្យដូចជា អាប់ប៉ូលេនី, ផឺរីស៊ីហ្សឹន និង ស៊ីលេណូសិនត្រីក ។ ឈ្មោះដាយណាមកពីឌីវ៉ុយ៉ូ - ដុយវ៉ូដែលមានឈ្មោះថា "ស្ថានសួគ៌" ដែលមកពីដាប់ប៊ែរដូសរបស់ ភីអាយអឺ "ដើម្បីបញ្ចាំងពន្លឺ" ដែលមាននៅក្នុងឧបករណ៍និស្សន្ទវត្ថុជាច្រើនមានន័យថា "មេឃស្ថានសួគ៌និងព្រះ" ។ ដើមកំណើតឡាតាំង "ថ្ងៃ" ។
រូបភាពតូច|ស្តាំ|ទំនាក់ទំនងទឹកនិងព្រះច័ន្ទ
ព្រះច័ន្ទ: '''វត្តមាននៃទឹក'''

វត្តមាននៃទឹក 
ត្រចៀកល្មូនគឺជាលក្ខណៈពិសេសដ៏ចម្លែកដែលត្រូវបានរកឃើញនៅលើផ្ទៃរបស់ព្រះច័ន្ទ។ ពួកវាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយសារធាតុ អាល់បេដូ ខ្ពស់ដែលលេចឡើងជាលក្ខណៈអុបទិចអុបទិច (ឧទាហរណ៍លក្ខណៈអុបទិកនៃរូបរាងរបស់ក្មេងវ័យក្មេង) និងជាញឹកញាប់មានរាងស្រឡូន។ រូបរាងរបស់វាត្រូវបានគេសង្កត់ធ្ងន់ដោយតំបន់អាល់បឺតូដែលមានកម្រិតទាបបំផុតរវាងខ្យល់បក់ភ្លឺ។
វត្តមាននៃទឹក
អត្ថបទដើមចម្បង: ទឹកច័ន្ទ
ទឹករាវមិនអាចបន្តនៅលើផ្ទៃព្រះចន្ទបានទេ។ នៅពេលដែលបានប៉ះពាល់ទៅនឹងកាំរស្មីពន្លឺព្រះអាទិត្យទឹកភ្លាមៗនឹងរលាយតាមរយៈដំណើរការដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា photodissociation ហើយត្រូវបានបាត់បង់ទៅអវកាស។ ទោះយ៉ាងណាតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៦០ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានសន្មតថាទឹកកកទឹកអាចនឹងត្រូវបានរក្សាទុកដោយប៉ះពាល់ដល់ផ្កាយដុះកន្ទុយរឺក៏អាចបង្កើតឡើងដោយប្រតិកម្មនៃថ្មព្រះច័ន្ទដែលសម្បូរដោយអុកស៊ីសែននិងអ៊ីដ្រូសែនពីខ្យល់ព្រះអាទិត្យដែលបន្សល់ទុកនូវទឹកដែលអាចនឹងស្ថិតនៅក្នុងត្រជាក់ជារៀងរហូត។ រណ្តៅរណ្ដៅនៅលើបង្គោលនៅលើភពព្រះច័ន្ទ។ ការពិសោធន៏កុំព្យូទ័របានបង្ហាញថាផ្ទៃខាងលើរហូតដល់ទៅ ១៤.០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ទំហំ ៥.៤០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) ប្រហែលជាមានស្រមោលអចិន្រ្តៃយ៍។ វត្តមាននៃបរិមាណទឹកដែលអាចប្រើប្រាស់បាននៅលើព្រះច័ន្ទគឺជាកត្តាដ៏សំខាន់មួយក្នុងការបង្ហាញលំនៅដ្ឋានតាមច័ន្ទគតិដែលជាផែនការណ៍ដែលមានប្រសិទ្ធិភាពចំណាយ។ ជម្រើសនៃការដឹកជញ្ជូនទឹកពីផែនដីនឹងត្រូវបានគេហាមឃាត់។រូបភាពតូច|ស្តាំ|អាប៉ូឡូ

ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំតាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកការចុះហត្ថលេខាលើទឹកត្រូវបានគេរកឃើញនៅលើផ្ទៃមេឃ។  នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ ការពិសោធន៍រ៉ាដាដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅលើយានអវកាស.  ស្លេមែនទីន បានបង្ហាញពីអត្ថិភាពនៃហោប៉ៅទឹកកកតូចៗដែលនៅជិតដី។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយការស្រាវជ្រាវរ៉ាដានៅពេលក្រោយដោយ អាល់បេដូ បានបង្ហាញថាការរកឃើញទាំងនេះអាចជាថ្មដែលត្រូវបានគេបោះចោលពីរណ្តៅដីកំបោរ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ បរិមាណនឺត្រុងនៅលើយានអវកាស Lunar Prospector បានបង្ហាញថាកំហាប់ខ្ពស់នៃអ៊ីដ្រូសែនមានវត្តមាននៅជម្រៅទី ១ នៃជម្រៅនៅជិត រីជីលេស នៅជិតតំបន់ប៉ូល។ ខ្សែក្រវាត់ធូលីភ្នំភ្លើងដែលត្រលប់មកផែនដីនៅលើអាប៉ូឡូ ១៥ បានបង្ហាញថាមានបរិមាណទឹកតិចតួចនៅក្នុងផ្ទៃខាងក្នុងរបស់ពួកគេ។ 

យានអវកាស ចាន់ដ្រាយ៉ាន ១ ឆ្នាំ ២០០៨ បានបញ្ជាក់ពីអត្ថិភាពនៃទឹកកកទឹកលើផ្ទៃទឹកដោយប្រើអង្កត់ផ្ចិត ម៉ូនមែននឺឡូជី មេប ។ បរិមាណចំហាយវិទ្យុសកម្មបានកត់សម្គាល់ឃើញថាស្រទាប់ស្រូបយកសារធាតុ អ៊ីដ្រូសែន ដែលត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងដោយពន្លឺព្រះអាទិត្យផ្តល់នូវភស្តុតាងនៃបរិមាណទឹកកកទឹកធំ ៗ នៅលើផ្ទៃព្រះចន្ទ។ យានអវកាសបានបង្ហាញថាកំហាប់អាចមានកម្រិតខ្ពស់រហូតដល់ ១០០០ppm ។ នៅឆ្នាំ ២០០៩ ឡាក្រោះ បានបញ្ជូនអំបិលផោនរហូតដល់ ២.៣០០ គីឡូក្រាមចូលទៅក្នុងរណ្តៅប៉ូល polar ដែលមានអាយុកាលជាអចិន្ត្រៃហើយបានរកឃើញទឹកយ៉ាងហោចណាស់ ១០០គីឡូក្រាមក្នុងគំនរសម្ភារៈដែលបានច្រានចេញ។ ការពិនិត្យមួយទៀតនៃទិន្នន័យ ឡាក្រោះ បានបង្ហាញថាបរិមាណទឹកដែលត្រូវបានរកឃើញជិតដល់ ១៥៥ ± ១២ គីឡូក្រាម (៣៤២ ± ១២ អេលប៊ី) ។
ក្នុងខែឧសភាឆ្នាំ ២០០ មានទឹកចំនួន ៦១៥-១៤១០ មែត្រក្នុងការរលាយបញ្ចូលគ្នានៅក្នុងគំរូចារកម្ម ៧៤២២០ ដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាជាវិទ្យុសកម្មដែលមានឈ្មោះថា "ទឹកក្រូចពោធិ៍សាត់" ដែលត្រូវបានប្រមូលក្នុងអំឡុងពេលបេសកកម្ម អាប៉ូឡូ ១៧ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ ។ ការបញ្ចូលត្រូវបានបង្កើតឡើងកំឡុងពេលផ្ទុះ ការផ្ទុះនៅលើព្រះច័ន្ទមានប្រមាណជា ៣,៧ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ការប្រមូលផ្តុំនេះគឺអាចប្រៀបធៀបជាមួយនឹងម៉ាញ៉េនៅលើអាវធំខាងលើរបស់ផែនដី។ ទោះបីជាមានចំណាប់អារម្មណ៍ខាងសរីនវិទ្យាយ៉ាងណាក៏ដោយការប្រកាសនេះផ្តល់នូវភាពកក់ក្តៅបន្តិចបន្តួចចំពោះពួកអាណានិគមលូទឹកនិយម - គំរូនេះមានប្រភពដើមជាច្រើនគីឡូម៉ែត្រនៅក្រោមផ្ទៃដីហើយការរួមបញ្ចូលមានការពិបាកក្នុងការចូលប្រើវាហើយវាត្រូវចំណាយពេល ៣៩ ឆ្នាំដើម្បីស្វែងរកវាជាមួយនឹងស្ថានភាពនៃរដ្ឋឧបករណ៍អុបទិក អាយអន
ព្រះច័ន្ទទរប្រភាពោធិសត្វ

200x250px|thumb|ទេវរូបព្រះច័ន្ទទរប្រភាពោធិសត្វ សិល្បៈចិន.

ព្រះច័ន្ទទរប្រភាពោធិសត្វ  (; Pinyin: Yuèguāng Púsà; , ទីបេ: ཟླ་འོད་) ជាព្រះពោធិសត្វរក្សាព្រះច័ន្ទ របស់ចិននៃព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយមហាយាន - និកាយវជរយាន.,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ចិន,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​វៀតណាម,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ជប៉ុន,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​កូរ៉េ ,ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ,ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន៕៚ .
ព្រះច័ន្ទទរប្រភាពោធិសត្វ: អនុភាពផ្កាយព្រះច័ន្ទទរប្រភាពោធិសត្វ

អនុភាពផ្កាយព្រះច័ន្ទទរប្រភាពោធិសត្វ
១. ព្រះច័ន្ទរះហើយស្រស់ប្លែកធម្មតា​ សែនសោភាចែងចាំងរស្មីពណ្ណរាយ គូគាប់ទ្វេហាចរចាសំនៀងឆ្លងឆ្លើយ បានយល់ច័ន្ទហើយ ចិត្តស្បើយណាយអស់កង្វល់។

២. ផ្កាយរះត្រចះអមដួងចន្ទ្រា ឯនភាបញ្ចេញរង្សីនិមល ភ្លឺផ្លេកហាក់ប្រស់នូវជ័យមង្គល ដល់គូនិមល អោយយល់នូវម្លប់សុខា។

៣. សូមផ្កាយព្រះច័ន្ទរឿងរះគ្រប់កាល យើងត្រអាលរស្មីដ៏សែនមនោរម្យ ពេលបានយល់អ្នក ចិត្តយើងពិតសែនសុខុម ស្រើបស្រាលអារម្មណ៍​ ហាក់ឋិតនាឋានសួគ៌ា។
ព្រះជាយារបស់ព្រះគណេស

​​​ ព្រះជាយារបស់ព្រះគណេស(សក្តិព្រះគណេស)250pxសាសនា  ហិណ្ឌូសាសនាព្រហ្មញ្ញ សាសនាព្រះស្វាមីព្រះគណេសយាន្តជំនិះ កណ្តុរក្ងោកសត្វដំរី 

រូបភាពតូច| ទេវរូបព្រះម៉ែសិទ្ធិ  - ព្រះគណេស ព្រះម៉ែពុទ្ធិសក្តិរបស់ព្រះអង្គ.
​​ ព្រះជាយារបស់ព្រះគណេស () នៅព្រហ្មញ្ញ សាសនា ហិណ្ឌូសាសនា  ព្រះគណេសមាន ទេពជាយាពីរអង្គគឺ ពុទ្ធិ និងសិទ្ធិ ហើយមានឱរសឈ្មោះ ក្សេម និងលាភ ដែលរាប់ជាមង្គលទាំងព្រម។. និងសក្តិរបស់ព្រះអង្គ គឺ ព្រះវិងគនេសះវារី.។ ៚For a review of associations with Buddhi, Siddhi, Riddhi, and other figures, and the statement "In short the spouses of  are the personifications of his powers, manifesting his functional features ...", see: .
ព្រះជាយារបស់ព្រះគណេស: ព័ត៌មានលម្អិត

ព័ត៌មានលម្អិត  
 សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖  ឈូក
 យាន្តជំនិះ ៖ កណ្តុរក្ងោកសត្វដំរី
ព្រះញ៉ាអភ័យភូបែត (ចេគ)

ព្រះញ៉ាអភ័យភូបែត (ចេគ) គឺជាអភិបាលខេត្តបាត់ដំបងទី៤ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៨២៧-១៨៣៤។ លោកចេគ ត្រូវបានតែងតាំងជាអភិបាលខេត្តបាត់ដំបង នៅឆ្នាំ១៨២៧។ នៅក្នុងសង្គ្រាមសៀម-យួនលើកទី១ ពីឆ្នាំ១៨៣៣-១៨៣៤ នៅពេលចៅបឌិនតេជោ បានដឹកនាំទ័ពឆ្លងកាត់បាត់ដំបង។លោកគឺជាអ្នកទទួលបន្ទុកកងទ័ព ផ្តល់ស្បៀងអាហារដល់កងទ័ព។ លោកបានធ្លាក់ខ្លួនឈឺរហូតដល់លោកបានស្លាប់នៅឆ្នាំ១៨៣៤ ។ តំណែងក្រោយរបស់លោកត្រូវបានជំនួសដោយអង្គឥម ។ ដកស្រង់និងកែសម្រួលចេញពីវេយផ្សាយវីគីភីឌាថៃគឺ พระยาอภัยภูเบศร (เชด)
ព្រះត្រីមូរតិ

​​​ ព្រះត្រីមូរតិ(ព្រះទ្រីមូរ៉ាទិ)250pxសាសនា  សាសនានៅប្រទេសកម្ពុជាព្រហ្មញ្ញ សាសនាហិណ្ឌូសាសនាសាសនាប្រជាប្រិយខ្មែរវិញ្ញាណនិយមទេពជាយាព្រះត្រីសក្តិយាន្តជំនិះ 	​ហង្សសត្វគ្រុឌ គោនិន្ទ

​ ព្រះត្រីមូរតិ (trimūrti, "three forms" or "trinity") គឺ ​អវតារតំណាងឱ្យអាទិទេពទាំងបីនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា -  ហិណ្ឌូសាសនា ( ព្រះព្រហ្ម ទេពបង្កើតលោក ~ព្រះវិស្ណុ ទេពការពារ និងថែរក្សាលោក ~ព្រះសិវ ទេពបំផ្លាញលោក និងបង្កើតលោកឡើងវិញ) នេះជាទស្សនវិជ្ជាក្នុងការបង្រួបបង្រួមឡើងវិញ .។ ៚ "Trimurti" . Random House Webster's Unabridged Dictionary.
ព្រះត្រីមូរតិ: ព័ត៌មានលម្អិត

ព័ត៌មានលម្អិត  
 សាស្ត្រាវុធក្នុងព្រះហត្ថ ៖  កងចក្រ ត្រីសូល៍  ខ្សែផ្គាំ ដំបង
 យាន្តជំនិះ ៖ ​​ហង្ស ( ព្រះព្រហ្ម)  *សត្វគ្រុឌ ( ព្រះវិស្ណុ ) *គោនិន្ទ (ព្រះឥសូរ)
ព្រះត្រីឯក

រូបភាពតូច| រូបតំណាងជនជាតិរុស្ស៊ីនៃព្រះត្រីឯកគម្ពីរសញ្ញាចាស់ ចន្លោះឆ្នាំ ១៤០៨​ និង ១៤២៥

គោលលទ្ធិគ្រីស្ទាន នៃ ព្រះត្រីឯក (  )  គឺជា  គោលលទ្ធិដែលចែងនូវអត្ថិភាពព្រះជាអាទិទេពតែមួយស្ថិតក្នុងអង្គទាំងបី គឺព្រះវរបិតា ព្រះរាជបុត្រា និងព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ។    

យោងតាមគោលលទ្ធិរបស់គ្រិស្តបរិស័ទ បើ​សិន​ជា​យើង​ថា​ព្រះរាជបុត្រា​មិន​មែន​ជា​ព្រះ​នេះ​ខុស ប្រសិន​ជា​​យើង​ថា ព្រះ​វិញ្ញាណបរិសុទ្ធ​មិន​មែន​ជា​ព្រះ​នោះ​យើង​ខុស​ពី​ព្រះ​បន្ទូល​របស់​ព្រះ​អង្គ​ដែរ។

គោលលទ្ធិនេះត្រូវបានគេហៅថា ព្រះត្រីឯកនិយម ។ នៅក្នុងគ្រីសាសនាទាំងអស់មាននិកាយមួយចំនួនដែលបដិសេធទទួលស្គាល់ថា ព្រះជាម្ចាស់ពិតជាព្រះត្រៃឯកដូចជានីកាយឯកនិយម។ ។
ព្រះត្រៃបិដក

ព្រះត្រៃបិដក ប្រែថា កញ្រ្ចែង ឬ ល្អី​ ៣ សម្រាប់ផ្ទុកពាក្យពេចន៍របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធគឺ ៖ 
 ព្រះវិន័យ​  ​ឬហៅថា​ វិនយបិដក (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​ភាគ១ ដល់​​ភាគ១៣)
 ព្រះសូត្រ​ ​ឬហៅថា សុត្តន្តបិដក​ (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​ភាគ១៤ ដល់​ ភាគ៧៧)
 ព្រះអភិធម្ម​ ឬហៅ​ថា​ អភិធម្មបិដក (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​ភាគ៧៨ ដល់​ ភាគ១១០)
ព្រះត្រៃបិដក: [[វិនយបិដក]]

វិនយបិដក

វិនយបិដក គឺជាគម្ពីរខាងព្រះពុទ្ធសាសនាដែលបានចារិកទុកនូវពុទ្ធប្បញ្ញត្តិ និងពុទ្ធានុញាត។ ក្នុង​វិនយបិដក​ដែល​បាន​ចែក​ចេញជា ៥ គម្ពីរ គឺ អា., បា., ម., ចុ., ប. ៖

មហាវិភង្គ 

គម្ពីរ​មហាវិភង្គ (សៀវភៅ​ភាគ១, ភាគ២, ភាគ៣ និង ភាគ៤) ដែល​ជា​គម្ពីរ​មួយ​រៀបរាប់​អំពី​វិន័យ​របស់​ព្រះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំង​ ២២៧ សិក្ខា ។

ភិក្ខុនីវិភង្គ 

គម្ពីរភិក្ខុនីវិភង្គ (សៀវភៅ​ភាគ៥) ដែលអធិប្បាយនូវវិន័យទាំង ៣១១ សិក្ខាបទរបស់ភិក្ខុនី។

មហាវគ្គ 

គម្ពីរ​​មហាវគ្គ (សៀវភៅ​​ភាគ៦, ភាគ៧ និង​ ភាគ៨) ជា​​គម្ពីរ​​ដែល​​​ពណ៌នា​​​អំពី​​របៀប​​​ធ្វើ​សង្ឃកម្ម​​ផ្សេងៗ​​របស់​​ពួក​​ពុទ្ធបរិស័ទ ។ ក្នុង​​គម្ពីរ​​នេះ​​មាន ១០ ខន្ធកៈ ​នៃ ២២ ខន្ធកៈ ដែល​​នៅ​​សល់​ ១២​ ខន្ធកៈ​ ទៀត​​មាន​​ប្រាកដ​​ក្នុង​​គម្ពីរ​​ចុល្លវគ្គ ។

ចុល្លវគ្គ 

គម្ពីរ​ចុល្លវគ្គ (សៀវភៅ​​ភាគ៩, ភាគ១០ និង ភាគ១១) ជា​គម្ពីរ​មាន​ភាព​ប្រហាក់​ប្រហែល​នឹង​គម្ពីរ​មហាវគ្គ​ផ្សេង​តែ​យក ១២ ខន្ធកៈ ​ក្រៅ​ផ្សេង​ពី ១០ ខន្ធកៈ ក្នុង​គម្ពីរ​មហាវគ្គ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ។

បរិវារៈ 

គម្ពីរបរិវារៈ (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​ភាគ១២ និង ភាគ១៣) ជាគម្ពីរចុងក្រោយដែលបានធ្វើជាសំណួរ​ចម្លើយ ចោទឆ្លើយអំពីបញ្ហាមានក្នុងគម្ពីរទាំង ៤ ខាងលើ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[មហាវិភង្គ]]

មហាវិភង្គ 

គម្ពីរ​មហាវិភង្គ (សៀវភៅ​ភាគ១, ភាគ២, ភាគ៣ និង ភាគ៤) ដែល​ជា​គម្ពីរ​មួយ​រៀបរាប់​អំពី​វិន័យ​របស់​ព្រះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំង​ ២២៧ សិក្ខា ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[ភិក្ខុនីវិភង្គ]]

ភិក្ខុនីវិភង្គ 

គម្ពីរភិក្ខុនីវិភង្គ (សៀវភៅ​ភាគ៥) ដែលអធិប្បាយនូវវិន័យទាំង ៣១១ សិក្ខាបទរបស់ភិក្ខុនី។
ព្រះត្រៃបិដក: មហាវគ្គ

មហាវគ្គ 

គម្ពីរ​​មហាវគ្គ (សៀវភៅ​​ភាគ៦, ភាគ៧ និង​ ភាគ៨) ជា​​គម្ពីរ​​ដែល​​​ពណ៌នា​​​អំពី​​របៀប​​​ធ្វើ​សង្ឃកម្ម​​ផ្សេងៗ​​របស់​​ពួក​​ពុទ្ធបរិស័ទ ។ ក្នុង​​គម្ពីរ​​នេះ​​មាន ១០ ខន្ធកៈ ​នៃ ២២ ខន្ធកៈ ដែល​​នៅ​​សល់​ ១២​ ខន្ធកៈ​ ទៀត​​មាន​​ប្រាកដ​​ក្នុង​​គម្ពីរ​​ចុល្លវគ្គ ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[ចុល្លវគ្គ]]

ចុល្លវគ្គ 

គម្ពីរ​ចុល្លវគ្គ (សៀវភៅ​​ភាគ៩, ភាគ១០ និង ភាគ១១) ជា​គម្ពីរ​មាន​ភាព​ប្រហាក់​ប្រហែល​នឹង​គម្ពីរ​មហាវគ្គ​ផ្សេង​តែ​យក ១២ ខន្ធកៈ ​ក្រៅ​ផ្សេង​ពី ១០ ខន្ធកៈ ក្នុង​គម្ពីរ​មហាវគ្គ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[បរិវារៈ]]

បរិវារៈ 

គម្ពីរបរិវារៈ (ចាប់​ពី​សៀវភៅ​ភាគ១២ និង ភាគ១៣) ជាគម្ពីរចុងក្រោយដែលបានធ្វើជាសំណួរ​ចម្លើយ ចោទឆ្លើយអំពីបញ្ហាមានក្នុងគម្ពីរទាំង ៤ ខាងលើ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[ទីឃនិកាយ]]

ទីឃនិកាយ 

គម្ពីរទីឃនិកាយ មានចំណុះព្រះសូត្រដែលមានខ្នាតវែង ៣៤ ព្រះសូត្រ ហើយបែងចែកជា ៣ វគ្គធំៗ គឺ សីលក្ខន្ធវគ្គមាន ១៣ ព្រះសូត្រ មហាវគ្គមាន ១០ ព្រះសូត្រនិងបាដិកវគ្គមាន ១១ ព្រះសូត្រ ។ ​សៀវភៅ​ភាគ១៤, ភាគ១៥, ភាគ១៦, ភាគ១៧​, ភាគ១៨ និង ភាគ១៩ ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[មជ្ឈិមនិកាយ]]

មជ្ឈិមនិកាយ 

គម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ មានចំណុះព្រះសូត្រដែលមានខ្នាតកណ្តាលមិនវែងពេកមិនខ្លីពេក ១៥២ ព្រះសូត្រដែលបែងចែកជា ៣បណ្ណាសកៈ មានមូលបណ្ណាសកៈ, មជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ និងឧបរិបណ្ណាសកៈ ហើយក្នុងបណ្ណាសកៈនីមួយៗមាន ៥វគ្គតូចៗទៀត ហើយវគ្គតូចៗនីមួយៗមាន ១០ព្រះសូត្រវៀរតែវគ្គទី ១៤ គឺ វិភង្គវគ្គមាន ១២ ព្រះសូត្រ ។ សៀវភៅ​ភាគ២០, ភាគ២១, ភាគ២២, ភាគ២៣, ភាគ២៤, ភាគ២៥, ភាគ២៦, ភាគ២៧, និង ភាគ២៨ ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[សំយុត្តនិកាយ]]

សំយុត្តនិកាយ

សំយុត្តនិកាយ បានប្រមូលរួបរួមកងធម៌តាមប្រភេទ ។ សំយុត្តនិកាយ​ត្រូវ​បាន​​បែង​ចែក​ជា ៥ វគ្គ គឺ​​  (១)  ​សគាថវគ្គ​ដែល​រៀបរាប់​​អំពីព្រះសូត្រចំនួន ២៧១ ព្រះសូត្រ,  (២)  និទានវគ្គ មាន​ព្រះសូត្រដែល​រៀបរាប់​អំពីហេតុ​ ឬឫសគល់នៃសភាវធម៌ទាំងឡាយ,  (៣)  ខន្ធវារវគ្គ មាន​ព្រះ​សូត្រ​ដែល​រៀបរាប់​​អំពី​ខន្ធ​,  (៤)  សឡាយតនវគ្គ មាន​ព្រះសូត្រដែល​រៀបរាប់​អំពីអាយតនៈ, និង  (៥)  មហាវារវគ្គ មាន​ព្រះសូត្រដែល​រៀបរាប់​អំពីពួកធម៌​ដូចជាមគ្គ ៨, ពោជ្ឈង្គ៧ និង ឥន្រ្ទិយ ២២ ។ សំយុត្តនិកាយ ជាគម្ពីរដែលរៀបរៀង​ធម៌ជាក្រុមៗ ហៅថា សំយុត្ត​មួយ ។ សំយុត្តនិកាយ​​​មាន ​៥៦ សំយុត្តនិង​មាន ៧៧៦២ ព្រះសូត្រ ។ សំយុត​្តនិកាយ ត្រូវបានដាក់តម្រៀបនៅក្នុងព្រះត្រៃបិដកខ្មែរនៅក្នុងសៀវភៅ​ភាគ២៩ ភាគ៣០ ភាគ៣១ ភាគ៣២ ភាគ៣៣ ភាគ៣៤ ភាគ៣៥ ភាគ៣៦ ភាគ៣៧ ភាគ៣៨ និង ភាគ៣៩ ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[អង្គុត្តរនិកាយ]]

អង្គុត្តរនិកាយ 

អង្គុត្តរនិកាយ (Aṅguttara Nikāya, Collections of Numbered/Numerical Discourses) ជា​សៀវភៅ​ទី ៤​ នៅ​ក្នុង​សុត្តន្តបិដក ដែល​នៅ​​ក្នុង​សៀវភៅ​នេះ​ត្រូវបាន​គេ​បែងចែក​ជា​ ១១​ សៀវភៅ​តូចៗ​បន្ត​ទៀត​ស្របតាម​ចំនួន​ធម៌​នៃ​ក្រុម​នីមួយៗ (និបាត​) ។ ន័យ​ដើម​របស់​សៀវភៅ​នេះ​គឺ​ ការ​ប្រមូលផ្ដុំ​ពួក​ធម៌​ដែល​កើន​ចំនួន​ម្ដង​មួយៗ ។ ឧទាហរណ៍ ​ឯកនិបាត​សម្តែង​អំពី​ពួក​ធម៌​មានអង្គ១, ទុកនិបាតមាន​អង្គ​២, តិកនិបាតមានអង្គ៣, ចតុក្កនិបាតមានអង្គ៤, បញ្ចកនិបាតមានអង្គ៥, ឆក្កតិកនិបាតមានអង្គ៦, សត្តកនិបាតមានអង្គ៧, អដ្ឋកនិបាតមានអង្គ៨, នវកនិបាតមានអង្គ៩, ទសកនិបាតមានអង្គ១០, ឯកាទសកនិបាតមានអង្គ ១១ ។ ក្នុងអង្គុត្តរនិកាយមាន​ព្រះ​​សូត្រ​សរុប​ទាំង​អស់ ៩៥៥៧ ព្រះសូត្រ ។ អ្នករៀបរៀង​ព្រះត្រៃបិដក​ខ្មែរ​បាន​បោះពុម្ព​និកាយ​នេះ​នៅ​ក្នុងសៀវភៅ​ភាគ៤០ ភាគ៤១ ភាគ៤២ ភាគ៤៣ ភាគ៤៤ ភាគ៤៥ ភាគ៤៦ ភាគ៤៧ ភាគ៤៨ ភាគ៤៩ ភាគ៥០ និង ភាគ៥១ ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[ខុទ្ទកនិកាយ]]

ខុទ្ទកនិកាយ 

ខុទ្ទកនិកាយ  (Khuddaka Nikāya) ប្រែថា គម្ពីរដែលមានធម៌បន្តិចបន្តួច សេសសល់ ឬ ក្រៅពី ៤ គម្ពីរខាងលើ​ ។ យោងតាមឯកសាររបស់ប្រទេសស្រីលង្កា ថៃ និងខ្មែរ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​នេះ​មាន​សូត្រ​ទាំងអស់ ១៥ សូត្រ ប៉ុន្តែឯកសាររបស់ប្រទេសភូមា មានសូត្រសរុបទាំងអស់ ១៨ សូត្រ នៅក្នុង​និកាយ​នេះ ។ ចំណុចនេះបង្ហាញ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា ទោះបីមាន​សង្គាយនាច្រើនលើកមកហើយក៏ដោយ ក៏​ប្រទេសដែលកាន់ពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទទាំងឡាយ​មិន​បាន​ចុះសម្រុងគ្នា​ទាំងស្រុងថា គួរ​ចាត់ឯកសារណា​ទៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដកដែរ ។ សៀវភៅ​ភាគ៥២ ភាគ៥៣ ភាគ៥៤ ភាគ៥៥ ភាគ៥៦ ភាគ៥៧ ភាគ៥៨ ភាគ៥៩ ភាគ៦០ ភាគ៦១ ភាគ៦២ ភាគ៦៣ ភាគ៦៤ ភាគ៦៥ ភាគ៦៦ ភាគ៦៧ ភាគ៦៨ ភាគ៦៩ ភាគ៧០ ភាគ៧១ ភាគ៧២ ភាគ៧៣ ភាគ៧៤ ភាគ៧៥ ភាគ៧៦ និង ភាគ៧៧ ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[អភិធម្មបិដក]]

អភិធម្មបិដក

អភិធម្មបិដក​មាន​ ៧ គម្ពីរ​ដែល​មាន​អក្សរ​កាត់​តំណាង​ថា សំ, វិ, ធា, បុ, ក,​ យ, និង ប​  ។ សំ តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ​​សង្គណី ឬ​ធម្មសង្គណី, វិ តាង​​ឲ្យ​គម្ពី វិភង្គ, ធា តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ ធាតុកថា, បុ តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ បុគ្គលបញ្ញត្តិ, ក តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ កថាវត្ថុ, យ​ តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ យមកៈ និង ប តាង​ឲ្យ​គម្ពីរ​ បដ្ឋានៈ ។ សៀវភៅ​ភាគ៧៨ ភាគ៧៩ ភាគ៨០ ភាគ៨១ ភាគ៨២ ភាគ៨៣ ភាគ៨៤ ភាគ៨៥ ភាគ៨៦ ភាគ៨៧ ភាគ៨៨ ភាគ៨៩ ភាគ៩០ ភាគ៩១ ភាគ៩២ ភាគ៩៣ ភាគ៩៤ ភាគ៩៥ ភាគ៩៦ ភាគ៩៧ ភាគ៩៨ ភាគ៩៩ ភាគ១០០ ភាគ១០១ ភាគ១០២ ភាគ១០៣ ភាគ១០៤ ភាគ១០៥ ភាគ១០៦ ភាគ១០៧ ភាគ១០៨ ភាគ១០៩ និង ភាគ១១០ ។ 

សង្គណី

វិភង្គ

ធាតុកថា

បុគ្គលប្បញ្ញត្តិ

កថាវត្ថុ

យមកៈ

បដ្ឋានៈ
ព្រះត្រៃបិដក: គម្ពីរ និង ដីកា​ ផ្សេង​ ៗ​ទៀត

គម្ពីរ និង ដីកា​ ផ្សេង​ ៗ​ទៀត

អដ្ឋកថា

អដ្ឋកថា (atthakatha) គឺជា​គម្ពីរ​​ទាំង​ឡាយ​ដែល​និពន្ធ​ដោយ​ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ (Buddhaghosa) ក្នុង​គោល​បំណង​ពន្យល់​បន្ថែម​(explanation or commentary) លើ​អត្ថបទ​ភាសា​បាលី​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក ។ ដោយ​សារ​ព្រះត្រៃបិដកខ្មែរ​បាន​តម្រៀប​គម្ពីរ​នានា​ជា ១១០​ ក្បាល​ដាច់​ពីគ្នា ទើប​នៅ​ក្នុង អដ្ឋកថា មាន​ចំនួន​សរុប​ទាំង​អស់ ១១០​ ក្បាល​ដែរ ដើម្បី​ផ្តល់​ភាព​ងាយ​ស្រួល​ដល់​អ្នក​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​ក្នុង​ការ​ស្វែង​រក​ និង ធ្វើ​លេខ​យោង ។ មាន​រឿង​និទាន​ប្រៀបធៀប​​ជា​ច្រើន​ដែល​ប្រតិដ្ឋ​ឡើង​ដោយ​ព្រះ​ពុទ្ធឃោសាចារ្យ​សម្រាប់​ធ្វើ​ជា​ឧបមានវិធី​ក្នុង​ការ​ពន្យល់​ក្រម​សីលធម៌​ទាំង​ឡាយ​ ឧទាហរណ៍​ នៅ​ក្នុង​អដ្ឋកថា នៃ​ធម្មបទគាថា ។

មូលដីកា

ដីកា

ដីកា (tika, commentary)គឺ​ជា គម្ពីរ​កែ​ខៃ បញ្ជាក់​អត្ថន័យ​របស់​បាលី (បិដក) ខ្លះ, របស់​អដ្ឋកថា​នៃ​បាលី​ខ្លះ, របស់​ដីកា​មុន​ៗ​ខ្លះ, អាង​ដល់​អត្ថន័យ​របស់​គម្ពីរ​ឯទៀត​ខ្លះ​ក៏​មាន គម្ពីរ សារត្ថទីបនី ជា មូល​ដីកា (ដីកា​ដើម) ។  

អនុដីកា

អនុដីកា (subcommentary) ​ជា​ដីកា​បន្ទាប់​ដែល​ពន្យល់​បន្ថែម​ន័យ​លើ​ដីកា​ផ្សេង​ៗ ឧទាហរណ៍ វិមតិវិនោទនី ។

អន្វានុដីកា

វជិរ​ពុទ្ធិ ជា អន្វានុដីកា (ដីកា​បន្ទាប់​ពី​អនុដីកា​មក​ទៀត) នៃ​វិនយបិដក ។ 

នវដីកា

ឯ​ដីកា​ដែល​កើត​មាន​ថ្មី​ៗ ត​ៗ​មក​ទៀត​ហៅ​ថា នវ​ដីកា (ដីកា​ថ្មី) ។ 

កថាវត្ថុ

យមកប្បករណ៍

មហាបដ្ឋាន

 សមន្តប្បាសាទិកា : គឺ​ជា អដ្ឋកថាព្រះវិនយបិដក។ រចនាដោយព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ ។
 កង្ខាវិតរណី : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរបាតិមោក្ខ ។
 សុមង្គលវិលាសិនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរទីឃនិកាយ ។
 បបញ្ចសូទនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ ។
 សារត្ថប្បកាសិនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរសំយុត្តនិកាយ ។
 មនោរថបូរណី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរអង្គុត្តរនិកាយ ។
 អដ្ឋសាលិនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរធម្មសង្គណិ ។
 សម្មោហវិនោទនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរវិភង្គប្បករណ៍ ។
 បញ្ចប្បករណដ្ឋកថា  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរធាតុកថា, បុគ្គលប្បញ្ញត្តិ, កថាវត្ថុ, យមកប្បករណ៍ និង គម្ពីរមហាបដ្ឋាន។
 ធម្មបទដ្ឋកថា  : គឺ​ជាឈ្មោះបរមត្ថជោតិកា អដ្ឋកថាគាថាធម្មបទ, សុត្តនិបាត, និង ជាតកគាថា។ 
 បរមត្ថទីបនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាចរិយាបិដក និង បញ្ចប្បករណ៍ ។

ឯកសារ​ផ្សេង​ទៀត ទាក់ទង​នឹង​ពុទ្ធសាសនា

 កម្ពុជសុរិយា
 ធម្មបទ
 បរមត្ថមញ្ជុសា
 ពុទ្ធប្បវត្តិកថា ដោយឈឹម សុមន្ត
 ពន្លឺអាស៊ីទ្វីប
 មង្គលត្ថទីបនី
 មិលិន្ទប្បញ្ហា
 វិសុទ្ធិមគ្គ
 អភិធម្មត្ថសង្គហ
 អសីតិមហាសាវ័ក៨០អង្គ
 ឱវាទប្បាតិមោក្ខ
ព្រះត្រៃបិដក: [[អដ្ឋកថា]]

អដ្ឋកថា

អដ្ឋកថា (atthakatha) គឺជា​គម្ពីរ​​ទាំង​ឡាយ​ដែល​និពន្ធ​ដោយ​ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ (Buddhaghosa) ក្នុង​គោល​បំណង​ពន្យល់​បន្ថែម​(explanation or commentary) លើ​អត្ថបទ​ភាសា​បាលី​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក ។ ដោយ​សារ​ព្រះត្រៃបិដកខ្មែរ​បាន​តម្រៀប​គម្ពីរ​នានា​ជា ១១០​ ក្បាល​ដាច់​ពីគ្នា ទើប​នៅ​ក្នុង អដ្ឋកថា មាន​ចំនួន​សរុប​ទាំង​អស់ ១១០​ ក្បាល​ដែរ ដើម្បី​ផ្តល់​ភាព​ងាយ​ស្រួល​ដល់​អ្នក​សិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ​ក្នុង​ការ​ស្វែង​រក​ និង ធ្វើ​លេខ​យោង ។ មាន​រឿង​និទាន​ប្រៀបធៀប​​ជា​ច្រើន​ដែល​ប្រតិដ្ឋ​ឡើង​ដោយ​ព្រះ​ពុទ្ធឃោសាចារ្យ​សម្រាប់​ធ្វើ​ជា​ឧបមានវិធី​ក្នុង​ការ​ពន្យល់​ក្រម​សីលធម៌​ទាំង​ឡាយ​ ឧទាហរណ៍​ នៅ​ក្នុង​អដ្ឋកថា នៃ​ធម្មបទគាថា ។
ព្រះត្រៃបិដក: [[ដីកា]]

ដីកា

ដីកា (tika, commentary)គឺ​ជា គម្ពីរ​កែ​ខៃ បញ្ជាក់​អត្ថន័យ​របស់​បាលី (បិដក) ខ្លះ, របស់​អដ្ឋកថា​នៃ​បាលី​ខ្លះ, របស់​ដីកា​មុន​ៗ​ខ្លះ, អាង​ដល់​អត្ថន័យ​របស់​គម្ពីរ​ឯទៀត​ខ្លះ​ក៏​មាន គម្ពីរ សារត្ថទីបនី ជា មូល​ដីកា (ដីកា​ដើម) ។
ព្រះត្រៃបិដក: អនុដីកា

អនុដីកា

អនុដីកា (subcommentary) ​ជា​ដីកា​បន្ទាប់​ដែល​ពន្យល់​បន្ថែម​ន័យ​លើ​ដីកា​ផ្សេង​ៗ ឧទាហរណ៍ វិមតិវិនោទនី ។
ព្រះត្រៃបិដក: អន្វានុដីកា

អន្វានុដីកា

វជិរ​ពុទ្ធិ ជា អន្វានុដីកា (ដីកា​បន្ទាប់​ពី​អនុដីកា​មក​ទៀត) នៃ​វិនយបិដក ។
ព្រះត្រៃបិដក: នវដីកា

នវដីកា

ឯ​ដីកា​ដែល​កើត​មាន​ថ្មី​ៗ ត​ៗ​មក​ទៀត​ហៅ​ថា នវ​ដីកា (ដីកា​ថ្មី) ។
ព្រះត្រៃបិដក: មហាបដ្ឋាន

មហាបដ្ឋាន

 សមន្តប្បាសាទិកា : គឺ​ជា អដ្ឋកថាព្រះវិនយបិដក។ រចនាដោយព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ ។
 កង្ខាវិតរណី : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរបាតិមោក្ខ ។
 សុមង្គលវិលាសិនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរទីឃនិកាយ ។
 បបញ្ចសូទនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ ។
 សារត្ថប្បកាសិនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរសំយុត្តនិកាយ ។
 មនោរថបូរណី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរអង្គុត្តរនិកាយ ។
 អដ្ឋសាលិនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរធម្មសង្គណិ ។
 សម្មោហវិនោទនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរវិភង្គប្បករណ៍ ។
 បញ្ចប្បករណដ្ឋកថា  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាគម្ពីរធាតុកថា, បុគ្គលប្បញ្ញត្តិ, កថាវត្ថុ, យមកប្បករណ៍ និង គម្ពីរមហាបដ្ឋាន។
 ធម្មបទដ្ឋកថា  : គឺ​ជាឈ្មោះបរមត្ថជោតិកា អដ្ឋកថាគាថាធម្មបទ, សុត្តនិបាត, និង ជាតកគាថា។ 
 បរមត្ថទីបនី  : គឺ​ជា អដ្ឋកថាចរិយាបិដក និង បញ្ចប្បករណ៍ ។