ល្ខោនខោល: ឥទ្ធិពលនៃល្ខោនខោលខ្មែរ

ឥទ្ធិពលនៃល្ខោនខោលខ្មែរ 
រូបភាពតូច|ក្រុមរបាំព្រះរាជទ្រព្យខ្មែរនាទសវត្សទី២០ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទ ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ ថតនៅមុខប្រាសាទអង្គរវត្ត ។
រូបភាពតូច|ដំណើរជីវិតរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនាសតវត្សទី១៨ ផ្នែកខាងក្រោមបង្ហាញពីតួអង្គយក្សឈររេរាំងផ្លូវ ផ្នែកខាងកណ្ដាលបង្ហាញពីតន្ត្រីភ្លេងខ្មែរ(ពិណពាទ្យ) ផ្នែកខាងលើបង្ហាញពីពួកអ្នករាំរបាំព្រះរាជទ្រព្យ (ស្ត្រីពាក់ស្បៃធំ) ។
ភាពរីកចម្រើនរុងរឿងនាសម័យអង្គរ បានជំរុញឲ្យសិល្បៈនានាមានការរីកចម្រើនផងដែរ តួយ៉ាងដូចជាល្ខោនខោល ដែលជាល្ខោនពាក់របាំងមុខរបស់កម្ពុជា ដែលមានដើមកំណើតនៃការ សម្តែងក្នុងអំឡុងស.វទី១០ ក្នុងរាជព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៥ (គ.ស ៩៦៨-១០០១)។ ដោយផ្អែកលើតាមជញ្ជាំងប្រាសាទអង្គរជាសក្ខីភាពនៃភាពរុងរឿងនៃល្ខោនខោលខ្មែរ ដែលត្រូវបានរីករាលដាលដល់អាណាចក្រល្វោ ហើយបានបន្តទៅសាយភាយឥទ្ធិពលរបស់ខ្មែរទៅពួកសៀម និង ឡាវ ដែលពួកនេះទទួលនិងត្រូវបានកែលម្អវាឱ្យស្របតាមទៅតាមចរិតលក្ខណៈរបស់ជាតិសាសន៍ពួកគេនីមួយៗផង។ តួយ៉ាងដូចជា តួអង្គក្រុងរាពណ៍ ដែលមានមុខដប់របស់ថៃមាន១០មុខ ដែលជាឥទ្ធិពលពីកម្ពុជា ហើយតួអង្គផ្សេងៗដូចជា រាម ហនុមាន និងតួអង្គផ្សេងៗ នេះបើយោងតាមភស្ដុតាងដែលរកឃើញនៅក្នុងជញ្ជាំងប្រាសាទបុរាណខ្មែរនានា។ ល្ខោនខោលខ្មែរ និងល្ខោនខោនថៃ មានលក្ខណៈចម្រូងចម្រាស់នឹងគ្នារវាងទំនាក់ទំនង និងប្រវត្តិសាស្ត្រពីសំណាក់អ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ សៀម និងបរទេស មនុស្សមួយចំនួនតែងតែភ្ជាប់របាំខ្មែរទៅនឹងរបាំអង្គរ ឯមនុស្សមួយចំនួនទៀតតែងតែនិយាយថា របាំខ្មែរត្រូវបានចូលរួមយ៉ាងសំខាន់ពីក្បាច់រាំសៀមមួយចំនួន បន្ទាប់ពីជោគជ័យរបស់សៀមលើក្រុងអង្គរមក ឯកសារខ្មែរជាច្រើននិយាយពីការឆក់ប្លន់ និង រឹតអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិខ្មែរជាច្រើនសន្ធឹកសន្ថាប់ ព្រមទាំងធនធានមនុស្សថែមទៀមផង ពួកអ្នករបាំ និងតន្ត្រីករខ្មែរភាគច្រើនត្រូវបង្ខំទៅសៀម ដែលជាកន្លែងបកប្រែរឿងខ្មែរ។ ក្រោយពីបែកក្រុងអង្គរទម្រង់ល្ខោនក្បាច់បុរាណនេះក៏មានការវិវឌ្ឍរីកចម្រើន ឬ ស្រុតចុះ នៅក្រោយរាជ្យព្រះបាទពញាយ៉ាត បើយើងយោងតាមឯកសារមហាបុរសខ្មែរយើងអាចដឹងពីបានថា ទម្រង់សិល្បៈរបាំ ឬ ល្ខោនព្រះរាជ្យទ្រព្យនេះត្រូវបានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គចន្ទទី១ ឬ ព្រះបាទអង្គចន្ទរាជា (គ.ស១៥១៦-១៥៦៦) ព្រះមហាក្សត្រដែលកសាងបន្ទាយលង្វែកដ៏រឹងមាំ និងព្រះមហាក្សត្រខ្លាំងពូកែក្រោយសម័យអង្គរ ទ្រង់បានខិតខំស្ដារប្រទេសឱ្យមានការរីកចម្រើនលើគ្រប់វិស័យ ទាំងវិស័យវប្បធម៌ សាសនា សេដ្ឋកិច្ចឱ្យមានសភាពខ្លាំងក្លាណាស់ដែរ ។ ឯកសារមួយចំនួនបានរៀបរាប់ថា ព្រះអង្គទ្រង់យកព្រះទ័យទុកដាក់សម្អិតសម្អាងសិល្បៈមហោស្រព របាំតន្ត្រី ទម្រង់ល្ខោនប្រុសល្ខោនស្រី ដើម្បីទុកជាតុរង្វាន់សម្ដែងក្នុងពិធីការ ជូនជាកត្តិយសចំពោះមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ទាំងឡាយ ដែលទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបម្រើជាតិមាតុភូមិរបស់ខ្លួន ។ ក្រោយពីស្ដេចអង្គចន្ទ និងបរមរាជាមក ស្ដេចដែលសោយរាជ្យបន្តមកអសមត្ថភាពរបស់ខ្លួន ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងការឈ្លានពានពីសំណាក់ពួកសៀមទៀតផងនោះធ្វើឱ្យបន្ទាយលង្វែកត្រូវបានបែកនៅឆ្នាំ១៥៩៣ ឯកសារកម្ពុជាបាននិយាយពីការឆ្លក់ប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិ កេតនភណ្ឌ របស់មានតម្លៃខ្មែរមួយចំនួន ជាពិសេសពួករបាំខ្មែរមួយភាគធំ និងប្រជាជនខ្មែរ ដែលជាធនធានដ៏មានតម្លៃត្រូវបានពួកសៀមកៀរយកស្រុកសៀមសឹងតែទាំងអស់ មុនពេលបែកបន្ទាយលង្វែកអរិយធម៌ខ្មែរមានលក្ខណៈខ្ពស់ត្រដែតជាងសៀមឆ្ងាយណាស់ តែក្រោយបន្ទាយលង្វែកមកអរិយធម៌ខ្មែរមានការថយចុះ ទោះជាយ៉ាងក៏ដោយក្រោយសម័យលង្វែកនាសតវត្សទី១៧ សិល្បៈព្រះរាជ្យទ្រព្យនេះនៅតែបន្តមានវត្តមានជានិច្ចក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នៅពេលដែលព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ ព្រះអង្គបានបោះបង់ទំនៀមទម្លាប់របស់សៀមដែលបានបង្ខិតបង្ខំឱ្យខ្មែរប្រើប្រាស់តាំងពីរាជ្យរបស់ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌មកម្ល៉េះ ដោយមកជំនួសនូវវប្បធម៌ខ្មែរឡើងវិញប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគទី២ ដោយលោក ត្រឹង ងា រហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទរាជសម្ភារ ឬ ចៅពញាតូ ដែលជាមហាក្សត្រនិងជាកវីដ៏ឆ្នើមមួយរូប(គ.ស១៦២៩-១៦៣៤) គង់នៅឧត្ដុង្គមានវិបត្តិស្នេហាជាមួយព្រះបិតុលា គឺជា ព្រះឧទ័យ ទ្រង់បានផ្លាស់មកគង់នៅរាជវាំងកោះឃ្លោក ដោយប្រហែលនាំមកនូវក្រុមសិល្បៈព្រះរាជ្យទ្រព្យមួយក្រុមមកផងដែរ ព្រោះក្រោយពីការសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីទម្រង់ល្ខោនខ្មែរ យើងឃើញថាទំនងជាមានគ្រូដែលសេសសល់ពីកោះឃ្លោក បានទៅបង្រៀនល្ខោនខ្មែរនៅម្ដុំកៀនស្វាយកោះស្លាកែត ស្ថិតខាងត្បូងឈៀងខាងកើតរាជធានីភ្នំពេញ។ យើងអាចសង្កេតបានពីរបាំបុរាណសៀមដែលមានលំនាំស្ទើរតែប្រហាក់ប្រហែលគ្នាជាមួយនឹងរបាំខ្មែរ ដែលមានប្រភពជាសិល្បៈទេវៈនៅគ្រប់ប្រាសាទទេវស្ថានខ្មែរ ហើយភាគច្រើននៃគឺពាក្យខ្មែរ ឬឈ្មោះសៀមដែលបកប្រែពីឈ្មោះដើមរបស់ខ្មែរទៅ ដូចជាបទភ្លេង របាំ ល្ខោនជាដើម។ ល្ខោនខោលខ្មែរ អាចជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅលើល្ខោនខោនថៃ នាសម័យអយុធ្យា ចំណែកឯភ្លេងមួយចំនួនដូចជា ភ្លេទពិណពាទ្យ ភ្លេទមហោរី ដែលសៀមមានសព្វថ្ងៃគឺជារបស់កម្ពុជាដែលសៀមបានចម្លងរក្សាទុក ក្នុងសំណេររបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ដាំរ៉ង់សៀមទទួលស្គាល់ថាភ្លេងទាំងនោះមានប្រភពមកពីកម្ពុជា(សូមមើលផងនឹង មហោរី) សូម្បីតែមូលដ្ឋានក្បច់រាំរបស់សៀមសព្វថ្ងៃក៏មានមូលដ្ឋានចេញពីក្បាច់រាំរបស់កម្ពុជា ដែលយើងអាចមើលឃើញតាមរយៈប្រាសាទនានារបស់កម្ពុជា រីឯសម្លៀកបំពាក់វិញក៏មានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងកម្ពុជាយើងអាចមើលឃើញពី គ្រឿងលង្កា កងដៃ កងជើង ម្កុដ ស្រង់ក អាក់ប៉ាក់ របាំងមុខ សុទ្ធតែចេញពីប្រភពដើមកម្ពុជា។ នៅពាក់កណ្ដាលសតវត្សទី១៩ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទ អង្គឌួង វប្បធម៌ខ្មែរចាប់ផ្ដើមធ្វើអន្តរកម្មជាមួយនឹងប្រទេសជិតខាង និងស្ថិតនៅក្រោមអំណាចឥទ្ធិពលសៀម និងយួន ការធ្វើអន្តរកម្មនេះធ្វើឱ្យវប្បធម៌បរទេសជ្រៀតចូលយ៉ាងខ្លាំងលើវប្បធម៌ខ្មែរ នៅពេលដែលព្រះអង្គឌួង ឡើងសោយរាជ្យសៀមបានគាំទ្រព្រះអង្គ រីឯបុត្រទាំងពីរទៀតគឺ ព្រះបាទ នរោត្តម (១៨៦០-១៩០៤) និង ព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ (១៩០៤-១៩២៧)បុត្រទាំងពីររបស់ព្រះអង្គត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ពីរាជវាំងក្រុងបាងកក ។ ក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទ នរោត្តម នៅក្នុងវាំងមានក្រុមល្ខោនសៀមដែលបានចាត់ចែងឡើង ហើយឧបត្ថម្ភពេញបន្ទុប ដោយឱ្យប្រាក់រង្វាន់ពួកកូនរាំ និងរើសគ្រូមកពីស្រុកសៀម គ្រូទាំងនោះអាចក្លាយជា ឃុន ឬម៉ម ផង ដែលសម្ដែងរឿងជា ភាសាខ្មែរ និងសៀម ទំនងចាប់តាំងពីពេលនោះមករឿងសៀមអាចមានឥទ្ធិពលមកលើខ្មែរដូចជារឿង ក្រៃថោងក្រពើឆារ៉ាវ៉ាន់ អ៊ីណាវ (រឿងថៃបកប្រែពីរឿងប៉ាន់ជីជ្វា ឬ ម៉ាឡេ) រឿងទាំងនេះប្រហែលមិនមែនជារឿងដែលមាននៅសម័យអង្គរឡើយ។ នៅក្នុងរាជ្យ ព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ ពួកសៀមទាំងនោះត្រូវបានដកចេញពីកម្ពុជា ដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលសៀម។ខ្មែរប្រឈមមុខនឹងវប្បធម៌,រៃយំ,ទំព័រទី៩២កម្ពុជាសុរិយា,ឆ្នាំទី៤៣ ព.ស២៥១៥ គ.ស១៩៧១,លោក លី ធាមតេង នៅទសវត្សទី៣០ លោករដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រសួងព្រះបរមរាជវាំងជួន លោកបានសរសេរសៀវភៅរបស់គាត់បានពិពណ៌នាអំពីរបាំអង្គរ ។ ចំណែកឯប្រទេសលាវវិញ ឯកសារមួយចំនួនបានរៀបរាប់ពីទំនាក់ទំនងផង និងសាច់សារលោកហិតផង សំណល់វប្បធម៍ប្រទេសទាំងពីរ លាវ និង កម្ពុជា មានទំនាក់ទំនងតាំងពីសម័យអង្គរ ដែលព្រះចៅហ្វាង៉ុម ព្រះរាជាដំបូងនៃអាណាចក្រលានជាង និងជាកូនប្រសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជានាសម័យអង្គរ បានរៀបអភិសេកជាជាមួយនិងព្រះនាងកែវឡតហ្វា ។ ព្រះអង្គបាននាំទំនៀមទម្លាប់ និងសាសនាផងទៅប្រទេសលាវ យើងអាចពិនិត្យមើលរបាំបុរាណរបស់លាវមានទម្រង់ប្រហាក់ប្រហែលនឹងរបាំខ្មែរបុរាណ រួមទាំងតន្ត្រីផងដែរ ដូចជារបាំណាងកែវ ឬ នាងកែវ ដែលឃើញមានសព្វថ្ងៃនេះ។ ឈ្មោះកែវនេះ អាចជាភស្ដុតាងពីឥទ្ធិពលនិងទំនាក់ទំនងរវាងទម្រង់សិល្បៈរបាំ ឬ ល្ខោនក្បាច់បុរាណលាវទៅនឹងសិល្បៈរបស់ខ្មែរដែរ ។តន្ត្រី របាំ និងល្ខោនរបស់ ពេជ្រ ទុំក្រវិល