navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ផេតសារាជ រតនាវង្សា: បម្រើការរដ្ឋាភិបាល៖ ១៩១៤-១៩៤១

បម្រើការរដ្ឋាភិបាល៖ ១៩១៤-១៩៤១ 
នៅឆ្នាំ 1914 គាត់បានក្លាយជាស្មៀននៅការិយាល័យអភិបាលបារាំងនៅ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ។ ពីរ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក គាត់​ត្រូវ​បាន​ដំឡើង​ឋានៈ​ជា​ជំនួយការ​លេខា​អភិបាល​បារាំង។ នៅឆ្នាំ 1919 ព្រះអង្គបានទទួលគោរម្យងារជា សម្ដេចចៅ រតនៈភគិណយ ដែលជាឋានន្តរស័ក្តិរបស់បិតាព្រះអង្គ និងជាឋានៈខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងប្រទេស។ នៅ​ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ លោក​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​នាយក​កិច្ចការ​ជនជាតិ​ដើម​ភាគតិច​នៃ​ប្រទេស​ឡាវ ដែល​ប្រតិបត្តិការ​ក្រោម ​អភិបាល​បារាំង​នៅ​ប្រទេស​ឡាវ ។

ក្នុងនាមជា ឧបរាជ ចុងក្រោយរបស់ប្រទេស គាត់បានក្លាយជាឥស្សរជនឈានមុខគេនៃប្រទេសឡាវសម័យទំនើប។ ទ្រង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធឋានន្តរស័ក្តិ និងឋានន្តរស័ក្តិនៃមុខងារស៊ីវិល ផែនការដំឡើងឋានៈ និងប្រាក់សោធននិវត្តន៍ ហើយបានបង្កើតសភាប្រឹក្សាឡាវ រៀបចំក្រុមប្រឹក្សាប្រឹក្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រឡើងវិញ។ គាត់បាន​រៀបចំ​ប្រព័ន្ធ​រដ្ឋបាល​របស់​បព្វជិត​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ឡើងវិញ ហើយ​បាន​បង្កើត​ប្រព័ន្ធ​សាលា​សម្រាប់​អប់រំ​ព្រះសង្ឃ​ជា ​ភាសាបាលី ។ ព្រះអង្គបានបង្កើតវិទ្យាស្ថានច្បាប់ និងរដ្ឋបាល ដើម្បីបណ្ដុះបណ្ដាលមន្ត្រីកម្រិតបឋមសិក្សា (សាមៀន) ដែលនឹងឡើងជណ្ដើរដូចជា ភឿង វៃ ចៅមឿង និងចៅខឿងជាបន្តបន្ទាប់។ គាត់បានបង្កើតច្បាប់ដើម្បីផ្តល់រង្វាន់ ចាត់តាំងឡើងវិញ និងលើកកម្ពស់មន្ត្រីរាជការដែលសក្តិសម ហើយបានបង្កើតប្រព័ន្ធតុលាការ រួមមានក្រមរដ្ឋប្បវេណី និងក្រមព្រហ្មទណ្ឌ។
ផេតសារាជ រតនាវង្សា: ការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន និងឡាវឥស្សរៈ: 1941-1957

ការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន និងឡាវឥស្សរៈ: 1941-1957 
រូបភាពតូច| មន្តស្នេហ៍របស់ព្រះអង្គម្ចាស់ ភេតសារ៉ាត់ ដែលជនជាតិឡាវជាច្រើនជឿថាមានអំណាចវេទមន្ត ត្រូវបានលក់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅប្រទេសឡាវសព្វថ្ងៃនេះ
គាត់ បានដើរតួយ៉ាងលេចធ្លោក្នុងនយោបាយឡាវ មុន និងក្រោយការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន។ គាត់គឺជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃហ្លួងប្រាបាង ដែលចាប់ផ្តើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ 1941   ឡើងយ៉ាងលេចធ្លោក្រោមការសន្យាសម្រាប់អំណាចពីប្រទេសជប៉ុន។ ពីឆ្នាំ 1941 ដល់ 1945 គាត់បានព្យាយាមដាក់ជំនួសមន្ត្រីនៅប្រទេសឡាវ និងវៀតណាម ប៉ុន្តែនៅក្នុងតំបន់នៃប្រទេសវៀតណាម ការតស៊ូពី បុព្វបុរស ក្នុងស្រុកគឺខ្លាំងពេក។ 

នៅខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៤៥ ជប៉ុនបានផ្តួលរំលំការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង នៅ ឥណ្ឌូចិន ទាំងអស់ រួមទាំងឡាវផងដែរ។ នៅថ្ងៃទី 8 ខែមេសា ឆ្នាំ 1945 ព្រះបាទ ស្រីស្វាងវង្ស បានប្រកាស - ក្រោមសម្ពាធរបស់ជប៉ុន និងតាមការជំរុញរបស់ គាត់ - ថានគររបស់គាត់មិនមែនជាអាណាព្យាបាលរបស់បារាំងទៀតទេ។ មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយមក នៅថ្ងៃទី 28 ខែសីហា ឆ្នាំ 1945 ជប៉ុនបានចុះចាញ់ ។

នៅ​ក្នុង​អំណាច​បន្តបន្ទាប់​ទៀត ភេតសារ៉ាត់​បាន​ផ្លាស់​ទៅ​បង្រួបបង្រួម​ខេត្ត​ភាគ​ខាង​ត្បូង​នៃ​ប្រទេស​លាវ​ជាមួយ​នឹង​ហ្លួងព្រះបាង។ ប្រការនេះធ្វើឱ្យគាត់មានគំនិតផ្ទុយពីស្តេចស្រីស្វាងវង្សដែលគាំទ្របារាំងដែលបានយល់ព្រមជាមួយបារាំងថាគាត់មានបំណងចង់ឱ្យប្រទេសនេះត្រឡប់ទៅជាអតីតអាណានិគមបារាំងវិញ។ គាត់ បានផ្ញើទូរលេខមួយទៅកាន់អភិបាលខេត្តឡាវទាំងអស់ដោយជូនដំណឹងដល់ពួកគេថា ការចុះចាញ់របស់ជប៉ុនមិនប៉ះពាល់ដល់ឋានៈប្រទេសឡាវជាឯករាជ្យទេ ហើយព្រមានពួកគេឱ្យទប់ទល់នឹងអន្តរាគមន៍ពីបរទេសណាមួយ។ នៅថ្ងៃទី ១៥ ខែកញ្ញា គាត់បានប្រកាសជាអាណាចក្រលាវឯកភាព ដែលនាំឱ្យព្រះមហាក្សត្រទម្លាក់ព្រះអង្គចេញពីតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅថ្ងៃទី ១០ ខែតុលា។

រូបគាត់ និង​អ្នក​ជាតិនិយម​ឡាវ​ដទៃទៀត​បន្ទាប់មក​បាន​បង្កើត​ចលនា ​ឡាវ​ឥស្សរៈ ( ​ឡាវ​សេរី ​) ហើយ​បាន​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស​។ សភាបណ្ដោះអាសន្នរបស់ឡាវឥស្សរៈ ក្រោមឈ្មោះ ភេតសារ៉ាត់ បានប្រកាសតែងតាំងព្រះមហាក្សត្រ និងតែងតាំង ភេតសារ៉ាត់ ជា "ប្រមុខរដ្ឋ"។ នៅពេលបារាំងបានកាន់កាប់ឡាវវិញ ភេតសារ៉ាត់បានភៀសខ្លួននៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៤៦ ទៅកាន់ ប្រទេសថៃ ជាកន្លែងដែលគាត់បានដឹកនាំរដ្ឋាភិបាលឡាវឥស្សរាដែលកំពុងនិរទេសខ្លួន។ ក្រុមនេះត្រូវបានរំលាយនៅឆ្នាំ 1949 ហើយអតីតសមាជិករបស់ខ្លួនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យត្រឡប់ទៅប្រទេសឡាវវិញក្រោមការលើកលែងទោស។
ផេតសារាជ រតនាវង្សា: ត្រឡប់មកវិញ៖ ១៩៥៧-១៩៥៩

ត្រឡប់មកវិញ៖ ១៩៥៧-១៩៥៩ 
នៅខែមីនា ឆ្នាំ 1957 គាត់បានត្រឡប់ទៅ ទីក្រុងវៀងច័ន្ទ វិញ ជាកន្លែងដែលគាត់ទទួលបានការស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅ។ នៅថ្ងៃទី 10 ខែមេសា ឆ្នាំ 1957 គាត់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ ទីក្រុងហ្លួងព្រះបាង ដោយរថយន្ត ហើយត្រូវបានទទួលដោយហ្វូងមនុស្សយ៉ាងច្រើនកុះករពីប្រជាពលរដ្ឋ មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល និងសមាជិកប៉ូលីស និងកងទ័ព។ នៅថ្ងៃទី ១៦ ខែមេសា ព្រះអង្គបានចូលគាល់ព្រះមហាក្សត្រ ស្រីសា្វងវង្ស ហើយត្រូវបានប្រគល់ងារចាស់របស់ព្រះអង្គជា ឧបរាជ នៃ ព្រះរាជាណាចក្រលាវ ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ 1957 គាត់បានទៅលេង សំនៀង និង ផុងសាលី ជាកន្លែងដែល សុភានុវង្ស ជានិមិត្តរូបនៃការប្រគល់ខេត្តទាំងពីររបស់ ប៉ៈថេតឡាវ មកវិញ ទៅកាន់ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ។

គាត់ត្រូវបានផ្តល់ជូនលំនៅដ្ឋានផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ប៉ុន្តែគាត់ចូលចិត្តស្នាក់នៅក្នុងវីឡារបស់គាត់ឈ្មោះ សេង កែវ ក្នុង ទីក្រុងហ្លួងព្រះបាង ជាមួយមហេសីថៃរបស់គាត់គឺ ម៉ម អាភីផន ។ នៅដើមខែតុលា ឆ្នាំ 1959 រដ្ឋាភិបាល ភូយ សាណានិកន បានសម្រេចចិត្តប្រើប្រាស់លំនៅដ្ឋានផ្លូវការរបស់ ព្រះអង្គម្ចាស់ភេតសារ៉ាត់រតនាវង្សា នៅ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ ជាការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី។ ពួក​គេ​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​អគារ​នេះ ហើយ​បាន​ដឹក​ជញ្ជូន​របស់​របរ​ផ្ទាល់​ខ្លួន​តាម​ទូក​ទៅ​ក្រុង ​ហ្លួងព្រះបាង ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​លោក​ខក​ចិត្ត​យ៉ាង​ខ្លាំង។ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៤ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៥៩ ព្រះអង្គម្ចាស់ភេតសារ៉ាត់រតនាវង្សា បាន​ធ្លាក់​ខ្លួន​ឈឺ​ទៅ​មន្ទីរពេទ្យ ដោយ​មាន​ជំងឺ ​ដាច់​សរសៃឈាម​ខួរក្បាល​ធ្ងន់ធ្ងរ ។ វេជ្ជបណ្ឌិតជនជាតិបារាំងម្នាក់បានវះកាត់លើគាត់ ប៉ុន្តែវាយឺតពេលទៅហើយ។ គាត់មិនដែលដឹងខ្លួនឡើងវិញទេ ហើយគាត់បានស្លាប់នៅអាយុ 69 ឆ្នាំ។

មួយផ្នែកដោយសារតែប្រជាប្រិយភាពរបស់គាត់ និងមួយផ្នែកដោយសារតែអំណាច សក្តិ/ សិវៈ របស់គាត់ ប្រជាជនឡាវជាច្រើន ព្យួររូបភាពរបស់គាត់នៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ។
ផេនស៊ីលវ៉ានៀ

ពលរដ្ឋផេនស៊ីលវ៉ានៀ () ជារដ្ឋដែលស្ថិតនៅខាងកើតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក រដ្ឋនេះគឺជារដ្ឋដែលជាប់ទាក់ទងបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដោយជាកន្លែងដែលប្រកាសឯករាជ្យជាតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដោយមានភីឡាដេលផ្យាជារដ្ឋធានីបណ្ដោះអាសន្នមុនការបង្កើតវ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី
ផែនការក៥

thumb|430px|ជួរភ្នំតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ ភាគខាងជើងនៃផ្លូវរវាងក្រុងសិរីសោភ័ណនិងអារ៉ានយ៉ាប្រាថេត។ វាគឺជាតំបន់លាក់ខ្លួនមួយរបស់ពួកខ្មែរក្រហមនៅកំឡុងរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា។

ផែនការក៥ ឬអាចហៅបានថាវាំងននឫស្សី (ភាសាអង់គ្លេស៖ Bamboo Curtain)Kelvin Rowley, Second Life, Second Death: The Khmer Rouge After 1978, Swinburne University of Technology  គឺជាកិច្ចប្រឹងប្រែងរបស់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាដែលចាប់អនុវត្តឡើងពីឆ្នាំ១៩៨៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨៩ ក្នុងគោលបំណងចង់បិតច្រកផ្លូវគ្រប់ប្រភេទនៅភាគខាងជើងប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីរារាំងកុំឱ្យពួកខ្មែរក្រហមវាយលុកចូល។ ផែនការក៥ បានបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងធនធានមនុស្សនិងធនធានធម្មជាតិនៅប្រទេសកម្ពុជាដោយសារការប្រើពលរដ្ឋខ្លួនឯងឱ្យធ្វើកិច្ចការពលកម្មធ្ងន់ៗច្រើន ការដាក់គ្រាប់មីន ការជីកលេណដ្ឋានប្រយុទ្ធ និងការកាប់ព្រៃឈើជាដើម។Margaret Slocomb, The People's Republic of Kampuchea, 1979-1989: The revolution after Pol Pot
ផែនការក៥: ផ្ទៃរឿង

ផ្ទៃរឿង
បន្ទាប់ពីរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានផ្តួលរំលំនៅក្នុងunhinged ឆ្នាំ១៩៧៩ ពួកខ្មែរក្រហមក៏នាំគ្នារត់គេចទៅoo you y Iក្បែរyព្រំដែនប្រទេសថៃ។ ដោយមានជំនួយពីប្រទេសថៃ និងមហាអំណាចលាក់មុខមួយចំនួនទៀត ប៉ុល ពតក៏អាចប្រមូលកងជីវពលខ្លួនប្រមាណពី ៣០,០០០ year uuityjទៅ ៣៥,០០០ នាក់jឡើងវិញឱ្យជុំគ្នានៅតំបន់ព្រៃភ្នំនៃព្រំដែនកម្ពុជាiibillion iand uifew –ថៃ។ នៅកំឡុងដើមទស្សវត្ត ១៩៨០ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមក៏ចាប់រីកjoy ឡើងទាំងចំនួននិងកម្លាំងហើយបានទទួលគ្រឿងសព្វាវុធជាច្រើនពីបរទេស។ គ្រឿងសព្វាវុធភាគច្រើនគឺបានមកពីចិននិងអាមេរិកដោយបញ្ជូនតាមប្រទេសថៃមក ហើយម៉្យាងវិញទៀតនោះ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមក៏ទទួលបានជំនួយខ្លះៗដែរពីកងយោធពលភូមិន្ទថៃ។Puangthong Rungswasdisab, Thailand's Response to the Cambodian Genocide

ពីមូលដ្ឋានទ័ពសម្ងាត់នៅក្នុងព្រៃភ្នំតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ កងទ័ពខ្មែរក្រហមបានបើកយុទ្ធនាការយោធាប្រយុទ្ធប្រឆាំងឥតឈប់ឥតឈរទៅនឹងសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (សបក)។ សត្រូវខ្មែរក្រហមមិនមែនមានតែកងទ័ពបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជារបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាតែមួយនោះទេ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាមក៏ត្រូវជាសត្រូវបង្ហូរឈាមជាមួយនឹងខ្មែរក្រហមផងដែរ។

បរិយាកាសនៃសង្គ្រាមតាមព្រំដែនគឺដើរទៅតាមរដូវនៃប្រទេសកម្ពុជាគឺមានរដូវប្រាំង និងរដូវវស្សា។ ជាទូទៅ កងកម្លាំងវៀតណាមច្រើនធ្វើប្រតិបត្តិការវាយលុកនៅរដូវប្រាំង ចំណែកឯខ្មែរក្រហមវិញបានវាយតបវិញនៅរដូវវស្សា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ ពួកវៀតណាមបានផ្តើមការវាយលុកដ៏ធំមួយមកលើមូលដ្ឋានទ័ពខ្មែរក្រហមមួយនៅភ្នំម៉ាឡៃនៃជួរភ្នំក្រវាញ តែពុំបានទទួលជោគជ័យ។ 

សង្គ្រាមតាមព្រំដែននេះបានផ្តល់ផលវិបាកយ៉ាងខ្លាំងសម្រាប់ សបក ក្នុងការកសាងប្រទេសជាតិឡើងវិញ និងការបង្រួបបង្រួមតំបន់រដ្ឋបាលខ្លួន។ ការកាន់កាប់របស់ សបក នៅតាមខេត្តជាប់នឹងព្រំដែនប្រទេសថៃគឺមានលក្ខណៈធូរស្រាលមែនទែន ដោយសារតែមានវត្តមានក្រុមខ្មែរក្រហមនៅទីនោះ។
ផែនការក៥: ប្រតិបត្តិការ

ប្រតិបត្តិការ

ស្ថាបត្យករនៃផែនការក៥ គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមម្នាក់ឈ្មោះឡេ ឌឹកអាញ់ដែលកាលនុះត្រូវជាមេបញ្ជាការកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ លោកបានលើកយកចំណុចចំនួន ៥ ដែលអាច"ការពារ"ប្រទេសកម្ពុជាពីខ្មែរក្រហមបាន។ ចំណុច ៥ ទាំងនោះគឺបានមកពីពាក្យ៖ កេណ្ឌ កម្លាំង កាប់ព្រៃ ការពារ និងកម្ពុជា។ កម្មករខ្មែរស្ទើរទាំងអស់ដែលបានចូលរួមក្នុងប្រតិបត្តិការនេះគឺមិនបានដឹងពាក្យថា"ក៥"ហ្នឹងគឺតំណាងឱ្យអ្វីឡើយ។Esmeralda Luciolli, Le mur de bambou, ou le Cambodge après Pol Pot. 

ផែនការក៥ បានចាប់ផ្តើមដំណើរការឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៤។ ប្រជាជនខ្មែរប្រុសៗពេញកម្លាំងត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលហើយនិងពួកវៀតណាមកេណ្ឌយកទៅធ្វើជាឈ្នាន់ជាន់ដើម្បីឱ្យផែនការនេះដំណើរការទៅមុខ។ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរជាច្រើននាក់ត្រូវបានបញ្ជាឱ្យកាប់ព្រៃព្រឹក្សានៅជុំវិញខេត្តភាគខាងជើងប្រទេសកម្ពុជា។ គោលបំណងរបស់រដ្ឋាភិបាល សបក និងយួនគឺចង់ឱ្យដីនៅតំបន់នោះក្លាយជាវាលលំហដ៏ធំមួយដែលអាចធ្វើឱ្យពួកគេងាយស្រួលក្នុងការសង្កេតមើលទាហានខ្មែរក្រហមនិងមិនចាំបាច់ត្រូវប្រយុទ្ធតតាំងនៅក្នុងព្រៃដ៏ក្រាស់។

របងការពារក៥ ប្រមាណ ៥០០ គីឡូម៉ែត្រត្រូវបានដាក់ព័ទ្ធទៅតាមបណ្តោយខ្សែនៃវាលនោះ។ មីនគ្រប់ប្រភេទត្រូវបានកប់ពង្រាយនៅតំបន់ទាំងនោះ គេបានប៉ាន់ស្មានថាក្នុងដីមួយគីឡូម៉ែត្រគឺមានមីនប្រមាណដល់ទៅ ៣,០០០ គ្រាប់ឯណោះ។Landmine Monitor Report 2005
ផែនការក៥: លទ្ធផល

លទ្ធផល

ចំនួនភាគរយនៃធនធានធម្មជាតិនៅប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែប្រតិបត្តិការនៃផែនការក៥ នេះឯង។ សកម្មភាពបំផ្លាញធនធានធម្មជាតិទាំងនោះបានបណ្តាលឱ្យប្រទេសកម្ពុជាមានចំនួនព្រៃឈើនៅសល់យ៉ាងតិចតួចបំផុត អស់ជម្រកសម្រាប់សត្វព្រៃ និងបានបន្សល់ទុកនូវដីដែលមានលក្ខណៈខូចខាតច្រើន។ កន្លែងដែលដាច់ស្រយាលជាច្រើនដូចជាតំបន់ជួរភ្នំក្រវាញដែលពីដើមឡើយពុំសូវមានមនុស្សណាមកបោះជំហានលើឡើយ ក៏ត្រូវបានក្លាយជាបន្ទាយនិងមូលដ្ឋានទ័ពរបស់ខ្មែរក្រហមនៅក្នុងទស្សវត្ត ១៩៨០។ ជួរភ្នំនេះបានទទួលផលប៉ះពាល់ខ្លះៗដែរពីសង្គ្រាម តែបច្ចុប្បន្នវាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាតំបន់ដែលសម្បូរជីវៈចម្រុះបំផុតនៅកម្ពុជា។

ចំណែកឯលទ្ធផលខាងផ្នែកយោធានៃផែនការក៥ វិញគឺត្រូវបានទទួលបរាជ័យទាំងស្រុងដោយគេឃើញថាពួកខ្មែរក្រហមចេះតែរកឃើញផ្លូវថ្មីចូលមកវាយលុកជានិច្ច ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យមានភាពពិបាកដល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាក្នុងការរក្សាស្ថេរភាពនៅភាគខាងជើងប្រទេស។Soizick Crochet, Le Cambodge, Karthala, Paris 1997, 

ផែនការក៥ នេះមានលក្ខណៈផ្ទុយស្រឡះពីអ្វីដែល សបក បានមើលឃើញ។ រដ្ឋាភិបាល សបក បានមើលឃើញថាផែនការនេះនឹងជួយឱ្យប្រទេសកម្ពុជាគេចផុតពីកណ្តាប់ដៃរបស់ពួកខ្មែរក្រហម។ ការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់រដ្ឋាភិបាល សបក គឺត្រូវទទួលបរាជ័យ ហើយផលចំណេញត្រូវបានទៅលើសត្រូវរបស់ខ្លួនទៅវិញ។ កសិករខ្មែររាប់ពាន់នាក់ដែលធ្លាប់ស្វាគមន៍នូវការមកដល់របស់កងយោធាវៀតណាមដោយគិតថាពួកគេបានរំដោះខ្លួនឱ្យគេចផុតពីរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ បានចាប់កើតការមិនពេញចិត្តជាខ្លាំងជាមួយនឹងផែនការក៥។ ពួកគេនីមួយៗត្រូវបានបែកបាក់ចេញពីគ្រួសារជាលើកទីពីរដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលនៃរបបថ្មីនោះបានចាត់បញ្ជាឱ្យពួកគេទៅកាប់ព្រៃព្រឹក្សានៅឯតំបន់ដាច់ស្រយាល។ ម៉្យាងវិញទៀតនោះ ពួកគេបាននាំគ្នាគិតថា ការកាប់ព្រៃនោះនឹងមិនផ្តល់ផលចំណេញអ្វីឱ្យពួកគេនិងរដ្ឋាភិបាល សបក ឡើយ។ ការមិនពេញចិត្តរបស់កម្មករនិងកសិករខ្មែរទាំងនោះក៏កាន់តែកើនឡើងខ្ពស់បន្ថែមនៅពេលដែលពួកគេបានយល់ដឹងថា កិច្ចការដែលរដ្ឋាភិបាល សបក បានចាត់ឱ្យពួកគេធ្វើនោះគឺមិនមានអ្វីខុសប្លែកពីរបបខ្មែរក្រហមនោះទេ។Margaret Slocomb, "The K5 Gamble: National Defence and Nation Building under the People's Republic of Kampuchea",  Journal of Southeast Asian Studies (2001), 32 : 195-210 Cambridge University Press អ្នកទាំងនោះត្រូវបង្ខំចិត្តធ្វើកិច្ចការនៅក្នុងបរិស្ថានដែលកខ្វក់គ្មានអនាម័យ សម្បូរទៅដោយសត្វមូស និងខ្វះស្បៀងអាហារលើកកម្លាំងជាដើម។ ជាលទ្ធផល កម្មករខ្មែរជាច្រើនត្រូវស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនចាញ់ ការធ្វើពលកម្មហួសកំណត់ និងពុំមានចំណីអាហារគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីសងកម្លាំងពលកម្ម។Craig Etcheson, After the killing fields: lessons from the Cambodian genocide, 

ដោយសារផែនការក៥ នេះហើយបានជាប្រទេសកម្ពុជាសព្វថ្ងៃត្រូវប្រឈមមុខជាមួយនឹងបញ្ហាគ្រាប់មីន ជាពិសេសគឺនៅតំបន់ក៥ នឹងឯង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ គេបានប៉ាន់ស្មានថាជនជាតិខ្មែរប្រមាណ ៦,០០០ នាក់ត្រូវធ្លាក់ខ្លួនក្លាយជាជនពិការជើងដោយសារតែគ្រាប់មីនដែលបន្សល់ទុកពីសង្គ្រាម។NewScientist - "The killing minefields of Cambodia"
ផែនការក៥: តំណភ្ជាប់ក្រៅ

តំណភ្ជាប់ក្រៅ
Comment on Esmeralda Luciolli, Le mur de bambou, ou le Cambodge après Pol Pot. (ជាភាសាបារាំង)
Sok Udom Deth, The Geopolitics of Cambodia During the Cold War Period, Ohio University (ជាភាសាអង់គ្លេស)

ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រំដែនកម្ពុជា–ថៃ
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះមហន្តរាយបរិស្ថាននៅអាស៊ី
ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ហ៊ុន សែន
ផែនការប្លន់លុយ

Money Heist () គឺជារឿងភាគទូរទស្សន៍រឿងឧក្រិដ្ឋកម្មលួចលាក់របស់អេស្ប៉ាញដែលបង្កើតឡើងដោយ Álex Pina ។
ផែនការប្លន់លុយ: តួសម្ដែង

តួសម្ដែង 

 Úrsula Corberó - Silene Oliveira
 Álvaro Morte - Sergio Marquina (The Professor) / Salvador "Salva" Martín
 Itziar Ituño - Raquel Murillo
 Pedro Alonso - Andrés de Fonollosa
 Paco Tous - Agustín Ramos
 Alba Flores - Ágata Jiménez
 Miguel Herrán - Aníbal Cortés
 Jaime Lorente - Ricardo / Daniel Ramos
 Esther Acebo - Mónica Gaztambide
 Enrique Arce - Arturo Román
 María Pedraza - Alison Parker
 Darko Perić - Mirko Dragic
 Kiti Mánver - Mariví Fuentes
 Hovik Keuchkerian - Santiago Lopez
 Luka Peroš - Jakov
 Belén Cuesta - Julia Martinez
 Fernando Cayo - Colonel Luis Tamayo
 Rodrigo de la Serna - Martín Berrote
 Najwa Nimri - Alicia Sierra
 Roberto García Ruiz - Dimitri Mostovói / Radko Dragić
 Fernando Soto - Ángel Rubio
 Juan Fernández - Colonel Luis Prieto
 Anna Gras - Mercedes Colmenar
 Fran Morcillo - Pablo Ruiz
 Clara Alvarado - Ariadna Cascales
 Mario de la Rosa - Suárez
 Miquel García Borda - Alberto Vicuña
 Naia Guz - Paula Vicuña Murillo
 José Manuel Poga - César Gandía
 Antonio Romero - Benito Antoñanzas
 Diana Gómez - Tatiana
 Pep Munné - Mario Urbaneja
 Olalla Hernández - Amanda
 Mari Carmen Sánchez - Paquita
 Carlos Suárez - Miguel Fernández
 Ahikar Azcona - Matías Caño
 Ramón Agirre - Benjamín Martinez
 Antonio García Ferreras - himself
 José Manuel Seda - Sagasta
 Patrick Criado - Rafael
 Alberto Amarilla - Ramiro
 Jennifer Miranda - Arteche
 Ajay Jethi - Shakir
 Suraj Beera - Raj
ផែនដី

frameless|right

ផែនដី () គឺ​ជា​ភពទី​៣ ពី​ព្រះអាទិត្យ​ ហើយ​ក៏​ជា​ភព​ណែន​បំផុត និង ធំបំផុត​ទី៥ ក្នុង​ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ វា​ក៏​ជា​ភព​ដី​មួយ​ ក្នុង​ចំណោម​ភព​ដី​ទាំង៤ របស់​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ។ 

ផែនដី​ គឺ​ជាទី​តាំង របស់​វត្ថុ​មាន​ជីវិត​ជា​ច្រើន​អំបូរ​ផង​ដែរ ដោយ​រាប់​ទាំង​មនុស្ស​ផង។ វា​ជា​អង្គ​តារាសាស្រ្ត​​តែ​មួយគត់ ដែល​គេ​រក​ឃើញ​មាន​ជីវិត​ស្ថិត​នៅ។​​ http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-science_241_4872_1441-25 ផែន​ដី​បាន​កើត​ឡើង​ ៤,៥៧ ពាន់លាន​ឆ្នាំ​មុន ហើយ​ជីវិត​បាន​កកើត​ឡើង ក្នុង​កំឡុង​ប៉ុន្មាន​ពាន់លានឆ្នាំ​មក​នេះ។ http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-age_earth1-26 ស្រទាប់​​ជីវិត​របស់​ផែនដី(Biosphere) បាន​កែប្រែ​បរិយាកាស​ និង លក្ខខណ្ឌ​អជីវិត​ផ្សេងទៀត របស់​ភព​នេះ អោយ​ទៅមាន​ការ​សាយ​កូន នៃ​សរីរាង្គ​រស់​នៅ​ត្រូវ​ការ​ខ្យល់ ក៏​ដូច​ជា​ការ​បង្កើត​នូវ​ស្រទាប់​អូសូន ដែល​រួម​គ្នា​ក្លាយ​ជា​ ដែន​ម៉ាញ៉េទិច​ផែនដី សំរាប់​ទប់​នូវ​ចំណាំង​ព្រះអាទិត្យ​គ្រោះថ្នាក់ ហើយ​អនុញ្ញាត​អោយ​មាន​ការ​កកើត​ជីវិត​នៅ​លើដី។http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-Harrison_2002-27 លក្ខណៈ​មុខងារធម្មតា​របស់ផែន​ដី ក៏ដូច​ជា​ប្រវត្តិ​ភូមិសាស្រ្ត និង គន្លង​របស់​វា បាន​ផ្ដល់​អោយ​ជីវិត​ស្ថិត​ស្ថេរ​បាន​នៅ​ក្នុង​កំឡុង​ពេល​នេះ។ ភពផែន​ដី​ ត្រូវ​បាន​គេ​ប៉ាន់​ប្រមាណ​ថា​ នឹងទ្រទ្រង់​ជីវិត​ យ៉ាង​តិច​ណាស់​ក៏​សំរាប់​រយះពេល ៥០០ លាន​ឆ្នាំ​ទៀត​ដែរ។http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-britt2000-28http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-carrington-29គេ​ចែក ស្រទាប់​ខាង​ក្រៅ​របស់​ផែន​ដី​ ជា​ ចំណែក​រឹង​ជា​ច្រើន,​ រឺ​ក៏​ហៅ​ថា ស្រទាប់​តិចតូនិច(Tectonic Plate) ដែល​ធ្វើ​ចលនាឆ្លង​កាត់​ផ្ទៃ​ផែនដី អស់រយះ​កាល​រាប់​លាន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ។ ប្រហែល​ ៧១%​ របស់​ផ្ទៃ​ផែន​ដី ត្រូវ​គ្របដណ្ដប់​ដោយ​ ទឹក​សមុទ្រ​ប្រៃ ហើយ​ក្រៅ​ពីនេះ​គឺជា ទ្វីប​ និង​ កោះ ដែល​វា​ទាំង​ពីរ​មាន បឹង និង ធនធានទឹក​ផ្សេង​ទៀត ក្នុង​ការ​ចូលរួម​បង្កើត​ជា​ ស្រទាប់​ទឹក(Hydrosphere)។ ទឹក​រាវ ដែល​មាន​សារៈសំខាន់​សំរាប់​គ្រប់​ជីវិត​ដែល​គេ​ដឹង​ទាំង​អស់ គឺ​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ ក្នុង​ចំនួន​សមតា ណាមួយ​ទេ​ នៅ​លើ​ផ្ទៃ​ភព​ដទៃ​ទៀត។http://en.wikipedia.org/wiki/Earth#cite_note-water_vapor-30 ប៉ូល​របស់ផែនដី សឹង​តែ​ត្រូវ​បាន​គ្រប​ដណ្ដប់​ទាំង​ស្រុង​ដោយ​ទឹកកករឹង (ផ្ទាំង​ទឹក​កក​ អង់តាកទិច) រឺ ទឹកសមុទ្រ​កក (គំរបទឹកកក អាចទិច)។ ផ្ទៃ​ខាង​ក្នុង​ផែនដី នៅ​តែមានសកម្មភាព ដែល​មានសំបក​រឹង​មធ្យម, ស្នូល​ខាង​ក្រៅ​រាវ ដែល​បង្កើត​ជា​ដែន​ម៉ាញ៉េទិច​ផែនដី និង ស្នូល​ដែក​ខាង​ក្នុង​រឹង។

ផែនដីគឺជាភពដំបូងបំផុតដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាមានទឹករាវនៅលើផ្ទៃរបស់វា ហើយក៏ជាទីកន្លែងតែមួយគត់នៅក្នុងចក្រវាឡដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទីសំចតនៃជីវិត។ ផែនដីមានដែនម៉ាញេទិក​​​, រួមនឹងបឋមស្រទាប់ខ្យល់នីត្រូ-អុកស៊ីហ្សែន, ការពារផ្ទៃផុតពីចំនះថាមពល(ការជះថាមពលដែលបង្ថឡើងក្រោមរូបភាពរលកឬបំណែកតូចៗ ក្នុងលំហ)ដែលមានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិតរស់នៅ។ ស្រទាប់ខ្យល់ ក៏បំរើជាខែលមួយបង្កនូវអាកាសភូត(meteors)តូចៗវិញ ដើម្បីដុតកំទេចមុននឹងចំនះថាមពលទាំងនោះសំរុកទៅលើផ្ទៃផែនដី។ 

ផែនដីបានកកើតកន្លងមកខ្ទង់ 4.57 [ពាន់កោដិ]ឆ្នាំ ហើយរណបភព​(ចក្រវាឡរណប=satellite)​របស់វាគឺព្រះច័ន្ទបានវិលជុំវិញផែនដីកន្លងមកប្រមាណ 4.53 ពាន់កោដិឆ្នាំ។ បច្ចុប្បន្ន ផែនដីវិលជុំវិញ ព្រះអាទិត្យមួយដងក្នុងរាល់366.26ដងវិលជុំវិញអាក្សខ្លួនឯង(ស្មើនឹង 365.26 ទិវាសុរិយៈ), ដំណាក់កាលមួយត្រូវបានស្គាល់ថាជាទំព័រពិតនៃឆ្នាំ។ ទំរេត 23.4° នៃអ័ក្សធ្វើអោយមានបំរែបំរួល រដូវនានាលើផ្ទៃនៃផែនដី។
ផែនដី: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ 
ផែនដីនិងភពផ្សេងទៀតបានកើតឡើងពី 4.6 - 4,8 ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ពួកគេត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយឧស្ម័នដែលនៅសល់ពីកញ្ចក់ដែលបង្កើតព្រះអាទិត្យ។ ព្រះចន្ទប្រហែលជាត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងភពផែនដីនិងភពតូចជាង (ជួនកាលគេហៅថាថាយ៉ា)  អ្នកវិទ្យាសាស្ដ្រជឿថាផ្នែកខ្លះនៃភពទាំងពីរបានបែកបាក់ - ក្លាយទៅជាទំនាញផែនដី។ 

ផែនដី និងភពដទៃទៀតបានកកើតឡើងតាំងពីជាង 4.6 - 4.8 ពាន់លានឆ្នាំមុនមកម៉្លេះ ។ ចំហាយទឹកដំបៅផ្កាយដុះកន្ទុយនិងអាចម៍ផ្កាយប៉ះនឹងផែនដីបានធ្វើឱ្យមហាសមុទ្រ ក្នុងរយៈពេលមួយពាន់លានឆ្នាំ (ប្រហែល 3,8 ពាន់លានឆ្នាំមុន) ជីវិតដំបូងបានវិវត្តនៅក្នុងសម័យអាកធៀន។ បាក់តេរីខ្លះបង្កើតការសំយោគរស្មីសំយោគដែលអនុញ្ញាតឱ្យរុក្ខជាតិធ្វើម្ហូបអាហារពីពន្លឺព្រះអាទិត្យនិងទឹក។ នេះបានបញ្ចេញឧស្ម័នអុកស៊ីសែនជាច្រើនចូលទៅក្នុងបរិយាកាសឬខ្យល់ធ្វើឱ្យផ្ទៃផែនដីសមស្របសម្រាប់ជីវិត។ អុកស៊ីសែននេះក៏បានបង្កើតស្រទាប់អូហ្សូនដែលការពារផែនដីពីវិទ្យុសកម្មអ៊ុលត្រាវីយូអាក្រក់ពីព្រះអាទិត្យ។ ការការពារនេះបានធ្វើឱ្យអ្វីៗអាចផ្លាស់ទីពីមហាសមុទ្រជ្រៅទៅផ្ទៃខាងលើ។ តាំងពីយូរយារមកហើយដីស្ទើរតែទាំងអស់នៅកន្លែងតែមួយ។ នេះហៅថាមហាទ្វីប។ មហាទ្វីបដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដំបូងបំផុតត្រូវបានគេហៅថា Rodina ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ដ្រជឿថាមិនយូរប៉ុន្មានទេមានពេលមួយ (Cryogenian) នៅពេលដែលផែនដីស្ទើរតែគ្របដណ្ដប់ដោយផ្ទាំងទឹកកកក្រាស់Fundamentals of physical geography - the greenhouse effect"។ Physical Geography។ បានយកមក 2009-08-06។នេះត្រូវបានគេហៅថាទ្រឹស្ដីផែនដីព្រិល
ផែនដី: ទម្រង់រូបរាង

ទម្រង់រូបរាង 
រូបរាងរបស់ផែនដីគឺជា oblate sphroid  នេះមានន័យថាវាមានរាងជាស្វ៊ែរតែវានៅជុំវិញកណ្តាល បរិវេណនៃផែនដីគឺប្រហែល 40.000 គីឡូម៉ែត្រ​​ទំហំមធ្យមនៃផែនដីគឺប្រហែល 12,700 គីឡូម៉ែត្រចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើផែនដីគឺជាកំពូលភ្នំអេវឺរ៉េសដែលមានកម្ពស់ 8,848 ម៉ែត្រពីលើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រចំណុចធម្មជាតិទាបបំផុតគឺក្រោមបាតសមុទ្រម៉ារៀនៀនដែលមានកម្ពស់ត្រឹមតែ 10.911 ម៉ែត្រក្រោមកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ដោយសារតែពំនូកដីនៅកណ្តាលឬអេក្វាទ័រចំណុចខ្ពស់បំផុតពីមជ្ឈមណ្ឌលរបស់ផែនដីគឺនៅលើកំពូលភ្នំគីមបូរ៉ាហ្សូនៅអេក្វាឌ័រ។ 

thumb|right|A diagram of the inside of the Earth, showing the different layers.
ផែនដី: រចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុង

រចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុង 

នៅខាងក្នុងផែនដីគឺស្រដៀងនឹងភពដីគោកដទៃទៀត វាមានស្រទាប់ថ្មខាងក្រៅដែលហៅថាសំបក អ្វីគ្រប់យ៉ាងដែលរស់នៅលើផែនដីគឺនៅលើកំពូលនៃសំបកនេះ ខាងក្រោមនេះគឺជាស្រទាប់ថ្មក្រាស់ដែលត្រូវបានគេហៅថាអាវធំ នៅក្រោមនោះគឺស្រទាប់រាវស្តើងដែលហៅថាស្នូលខាងក្រៅហើយបន្ទាប់មកស្នូលដែកខាងក្នុងរឹង កម្រាស់នៃការផ្លាស់ប្តូរថ្មកែវ នៅលើដីមានកម្រិតជាមធ្យមពី 30-50 គីឡូម៉ែត្រ។ ក្រោមមហាសមុទ្រនៅកន្លែងខ្លះវាមានកម្ពស់ត្រឹមតែ 6 គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ។  នៅខាងក្នុងនៃផែនដីមានកម្តៅខ្លាំងកំដៅនៃស្នូលខាងក្រៅអាចខ្ពស់ដល់ 7000 ° C (12630 ° F) ។
ផែនដី: ផ្លាកទិចតូនិក

ផ្លាកទិចតូនិក 
thumb|right|A map showing the Earth's major tectonic plates.
ផែនដី គឺជាភពដីគោកតែមួយគត់ដែលមានចលនាចាន។  ដោយសារតែផ្ទាំងកញ្ចក់ទ្វារសំបកផែនដីគឺអណ្ដែតលើថ្មរាវក្រាស់នៃសំបកខាងក្រោម។ សំបកត្រូវបានចែកចេញជាផ្នែកដែលហៅថាចាន។ ចានទាំងនេះធ្វើអន្តរកម្មនៅពេលពួកគេធ្វើចលនាបណ្តាលឱ្យមានការរញ្ជួយដីនិងការបង្កើតភ្នំភ្លើងនិងជួរភ្នំ។ កន្លែងដែលចានជួបប្រជុំត្រូវបានគេហៅថាព្រំដែន។ វាមានបីប្រភេទនៃបន្ទាត់ចាន: ស្ថាបនា, បំផ្លិចបំផ្លាញនិងបំលែង។ 

នៅចានចានដែលមានភាពខុសប្លែកគ្នាពីរបន្ទះផ្លាស់ទីពីគ្នាទៅវិញទៅមកហើយម៉ាញ៉េក្តៅ (ថ្មរាវ) ត្រូវបានរុញទៅមុខតាមរយៈស្នាមប្រេះ។ ប្រភេទនៃព្រំដែនទាំងនេះធ្វើឱ្យបែកបាក់ពីមហាសមុទ្រភ្នំភ្លើងឬភ្នំ។ ឧទាហរណ៍: ជួរភ្នំពាក់កណ្តាលសមុទ្រ; ជ្រលងភ្នំដ៏ធំ។ 

នៅឯព្រំដែនចានមួយដែលបង្រួបបង្រួម (ចំនុចបំផ្លិចបំផ្លាញ) បន្ទះពីររុញទៅមុខគ្នា។ កោះនេះបង្កើតជាកោះភ្នំភ្លើងភ្នំភ្លើងនិងជួរភ្នំខ្ពស់។ ឧទាហរណ៏: ភ្នំហិម៉ាឡៃ; អាន់ដេស; ធ្នូកោះជប៉ុន។

នៅឯព្រំប្រហោងប្លាស្ទិកមានបន្ទះពីររុញគ្នាទៅវិញទៅមក។ នៅពេលដែលពួកវារំកិលគ្នាទៅវិញទៅមក។ ប្រភេទនៃព្រំដែនចាននេះបណ្តាលឱ្យមានការរញ្ជួយដី។ ឧទាហរណ៍: San Andreas Fault ។
ផែនដី: ផ្ទៃដីខាងក្រៅ

ផ្ទៃដីខាងក្រៅ 

ផែនដីផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយ។ ផ្ទៃខាងលើជាង 70% ត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយទឹក។  ផ្ទៃទឹកនៅក្រោមទឹកមានលក្ខណៈដូចៗគ្នាជាច្រើនដូចជាទឹកសមុទ្រខាងលើដែលមានភ្នំភ្លើងភ្នំនិងត្រែឬអន្លង់។ 30% មិនគ្របដណ្តប់ដោយទឹកគឺភាគច្រើនព្រៃឈើវាលខ្សាច់វាលទំនាបភ្នំនិងខ្ពង់រាប។ អរិយធម៌របស់មនុស្សបាននាំឱ្យមានកំណើននគរូបនីយកម្ម - កំណើនទីក្រុង។

រឿងជាច្រើនអាចផ្លាស់ប្តូរផ្ទៃផែនដី។ ការប៉ះទង្គិចចានគឺជាមូលហេតុចម្បងនៃការផ្លាស់ប្តូរប៉ុន្តែមានមួយចំនួនផ្សេងទៀតដូចជាសំណឹកពីខ្យល់និងភ្លៀងសំណឹកដោយមហាសមុទ្រឬផលប៉ះពាល់ពីផ្កាយព្រះគ្រោះ។ មានដុំថ្មសំខាន់ៗបីប្រភេទដែលបង្កើតបានជាផ្ទៃផែនដី:

ថ្មអុកស៊ីសែនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលម៉ាម៉ាឬធូលីធ្យូងថ្មលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃហើយត្រជាក់។ នៅពេលដែលវាត្រជាក់វាប្រែទៅជាថ្មឬរឹងមាំ។

សិលាសិលាត្រូវបានផលិតចេញពីដីល្បាប់ដូចជាខ្សាច់ឬថ្មតូចៗផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានកំទេចនិងរុំព័ទ្ធយ៉ាងជិតគ្នា។

ថ្មមេដែកដែលត្រូវបានធ្វើឡើងនៅពេលដែលទាំងពីរប្រភេទផ្សេងទៀតត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរដោយសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ឬទាបនិងសម្ពាធ។
ផែនដី: Hydrosphere

Hydrosphere 

ទឹកទាំងអស់នៅលើផែនដីនៅលើដីឬនៅក្នុងបរិយាកាសគឺជាផ្នែកមួយនៃ hydrosphere ប្រហែល 97,5% នៃទឹកទាំងអស់គឺជាទឹកប្រៃ។ប្រហែលពាក់កណ្តាលកសាបបច្ចុប្បន្ននេះមទឹកកក។ [12]មហាសមុទ្រស្រូបយកឬស្រូបយកកាបូនឌីអុកស៊ីត ឧស្ម័នដែលបន្ថែមឥទ្ធិពលផ្ទះកញ្ចក់និងកំដៅផែនដី។  ទឹកនៅលើភពផែនដីមិនហួតដូចភពអង្គារទេ ព្រោះភពផែនដីមានម៉ាសធំនិងមានCO2
ផែនដី: បរិយាកាស

បរិយាកាស 

បរិយាកាសរបស់ភពមួយគឺជាស្រទាប់នៃឧស្ម័នផ្សេងៗដែលនៅជុំវិញវា។ វាត្រូវបានរក្សាទុកនៅទីនោះតាមទំនាញផែនដី។ បរិយាកាសរបស់ផែនដីត្រូវបានបង្កើតឡើងពីអាសូត 78% 21% អុកស៊ីសែននិងបរិមាណតិចតួចនៃឧស្ម័នផ្សេងៗទៀត។ "What causes weather?"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។  ល្បាយនេះត្រូវបានគេហៅថាខ្យល់។ លើសពីនេះទៀតមានស្រទាប់ឧស្ម័នអូហ្សូនដែលហៅថាស្រទាប់អូហ្សូន។ អូហ្សូនស្រូបយកវិទ្យុសកម្មអ៊ុលត្រាវីយូឡេចេញពីព្រះអាទិត្យ។ កាំរស្មីអ៊ុលត្រាវីយូឡេនមានគ្រោះថ្នាក់ដល់មនុស្សដូច្នេះហើយបើគ្មានជីវិតស្រទាប់អូហ្សូននឹងមិនអាចទៅរួចទេ។ បរិយាកាសក៏ការពារផែនដីពីគ្រោះថ្នាក់ដោយឧបទ្ទវហេតុនិងអាចម៍ផ្កាយតូចៗ។ នេះគឺដោយសារតែពួកគេដុតឡើងដោយសារតែការកកិតទាំងអស់ខណៈដែលពួកគេបានហើរតាមរយៈវា។ វាក៏អាចជួយរក្សាកំដៅផែនដីផងដែរ។  Staff (2007-08-07)។ "Useful Constants"។ International Earth Rotation and Reference Systems Service។ បានយកមក 2008-09-23។ឧស្ម័នមួយចំនួនរួមទាំងកាបូនឌីអុកស៊ីតនិងមេតានសកម្មភាពដូចជាភួយនៅជុំវិញផែនដីពួកគេអន្ទាក់កំដៅនៅក្រោមវារក្សាភពផែនដីក្តៅ។ នេះត្រូវបានគេហៅថាឥទ្ធិពលផ្ទះកញ្ចក់ធម្មជាតិ។ នៅពេលមនុស្សបង្កើតរោងចក្រនិងរោងចក្រថាមពលដើម្បីធ្វើចរន្តអគ្គិសនីការដុតត្រូវបានជាប់ទាក់ទង។ ការបំភាយឧស្ម័នអនុញ្ញាតឱ្យបញ្ចេញកាបោនឌីអុកស៊ីតច្រើន។ កាបូនឌីអុកស៊ីតនេះឡើងចូលទៅក្នុងបរិយាកាសហើយអន្ទាក់ជាច្រើនមានកំដៅច្រើន។ នេះហៅថាការឡើងកម្តៅផែនដី។
ផែនដី: អាកាសធាតុ និងវដ្តនៃទឹក

អាកាសធាតុ និងវដ្តនៃទឹក 
ខ្យល់ក្តៅបានកើនឡើង។ នៅពេលវាឡើងវាកាន់តែត្រជាក់ម្តងទៀតហើយធ្លាក់។ នេះត្រូវបានគេហៅថាចរន្តវិលវល់។ "NASA- an Earth fact sheet"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។ នៅពេលដែលខ្យល់ក្តៅប៉ះនឹងខ្យល់អាកាសខ្យល់ខុសៗគ្នាកើតឡើង។ ចរន្តអគ្គីសនីគឺជាមូលហេតុនៃអាកាសធាតុស្ទើរតែទាំងអស់នៅលើផែនដី។ នៅពេលដែលវាក្តៅនៅលើផ្ទៃទឹកហួតហើយក្លាយជាចំហាយទឹកឬចំហាយទឹក។ ទឹកក្តៅនេះឡើងក្តៅ។ នៅពេលវាឡើងវាកាន់តែត្រជាក់។ នៅពេលដែលវាត្រជាក់វាត្រលប់ទៅទឹកម្តងទៀត។ នេះបណ្តាលឱ្យមានពពកនិងភ្លៀង។ វាត្រូវបានគេហៅថាវដ្តទឹក។  "Earth's location in the Milky Way"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។
ផែនដី: គន្លង និងបង្វិលជុំ

គន្លង និងបង្វិលជុំ 
ផែនដីត្រូវការរយៈពេល 24 ម៉ោងដើម្បីបញ្ចប់មួយថ្ងៃនិងប្រហែល 365 ថ្ងៃដើម្បីបញ្ចប់មួយឆ្នាំ។ តាមពិតផែនដីត្រូវការ 365.24 ថ្ងៃដើម្បីវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យ។  ដើម្បីធ្វើឱ្យគ្រប់ចំនួនថ្ងៃប្រចាំឆ្នាំ ជារៀងរាល់ឆ្នាំត្រូវបន្ថែមមួយថ្ងៃបន្ថែមរៀងរាល់បួនឆ្នាំម្តងធ្វើឱ្យឆ្នាំទីបួនមាន 366 ថ្ងៃ។ នេះគឺជាឆ្នាំបង្គ្រប់មួយ។ ផែនដីជាមធ្យមគឺចម្ងាយ 150 លានគីឡូម៉ែត្រពីព្រះអាទិត្យហើយធ្វើដំណើរក្នុងល្បឿន 30 ម៉ាយក្នុងមួយវិនាទីឬក៏ 108,000 ម៉ាយក្នុងមួយម៉ោង។  "NASA- an Earth fact sheet"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។

ព្រះច័ន្ទវិលជុំវិញភពផែនដីក្នុងចម្ងាយជាមធ្យម 250,000 ម៉ាយល៍។ វាត្រូវបានចាក់សោរជាប់ទៅនឹងផែនដីដែលមានន័យថាវាតែងតែមានផ្នែកដូចគ្នាដែលប្រឈមនឹងផែនដី។ វាត្រូវចំណាយពេលប្រហែលមួយខែដើម្បីបញ្ចប់គន្លងមួយ។

ផែនដី គឺជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យនិងវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យរួមជាមួយវត្ថុតូចៗរាប់ពាន់និងភពប្រាំបី។ ព្រះអាទិត្យនិងប្រព័ន្ធថាមពលព្រះអាទិត្យដែលបច្ចុប្បន្នកំពុងធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់រន្ធ Orion នៃ Galaxy Milky Way ហើយនឹងត្រូវចំណាយពេលប្រហែល 10,000 ឆ្នាំក្រោយ។ "Earth's location in the Milky Way"។ NASA។ បានយកមក 2009-08-06។
ផៃ ពង្សធរ

ផៃ ពង្សធរ ( អាន: ផៃ ផុងសាថន់ ១២ មិថុនា ១៩៨២ - ) គឺជាតារាឆ្នើមអ្នកចម្រៀងលូកធុងនិងហ្ម៉ឡាំថៃ
ផៃ ពង្សធរ: ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិ 
ឈ្មោះកំណើតរបស់គាត់គឺ ប្រយូរ ស៊ីច័ន្ទ្រ ( អាន: ប៉្រាយូន ស៊ីចាន់) កើត​នៅថ្ងៃទី ១២ មិថុនា ១៩៨២ នៅខេត្តយ្សូធរ នៅក្នុងគ្រួសារក្រីក្រមួយ គាត់មានបងប្អូនជីដូនមួយបួននាក់

គាត់បានតស៊ូដើម្បីជីវិតរបស់គាត់ ព្រោះគាត់កើតក្នុងគ្រួសារក្រីក្រខ្លាំងនិងឪពុករបស់គាត់បានស្លាប់ពេល​គាត់​នៅក្មេង គាត់បានធ្វើការដើម្បីប្រាក់របស់គាត់សម្រាប់ការអប់រំគាត់បានបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យ ៦ ហើយបានទៅបាងកក

លោកបានបញ្ចប់ការសិក្សាផ្នែកសញ្ញាបត្រលើកទី ៣ ពីសាកលវិទ្យាល័យរតនាបាណឌិត

គាត់បានឡើងឆាកក្នុងការកម្សាន្តចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៥ គាត់ជាអ្នកចំរៀងមកពីស្លាកតន្ត្រី GMM Grammy