វិបត្តិ​ បារាំង-សៀម 1893: ជម្លោះ

ជម្លោះ 
នៅពេលដែលសៀមបដិសេធការទាមទាររបស់បារាំង បារាំង​ក៏​បានបញ្ជូន​យោធាចំនួនបី​ច្រក​ចូលទៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ ដើម្បីអះអាង​ពី​មហិច្ឆិតា​ក្នុង​ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនៅខែមេសាឆ្នាំ១៨៩៣។ យោធភូមិតូចៗ​ចំនួនប្រាំបីរបស់សៀមនៅខាងលិចទន្លេមេគង្គបានដកទ័ពថយ នៅពេលកងពលធំផ្នែក​​កណ្តាលបាន​មក​ដល់​ និង​បានប្រឈមមុខដាក់គ្នា​។​ នៅភាគខាងជើង បារាំងបានចូលឡោមព័ទ្ធលើកោះឃួង និង​ចាប់​បានមន្ត្រីសៀម​ម្នាក់​។ នៅភាគខាងត្បូងការកាន់កាប់​របស់​បារាំង​​បានដំណើរការយ៉ាងរលូនរហូតដល់ការវាយឆ្មក់ដោយសៀមនៅលើភូមិកេងកេត បណ្តាលឱ្យមានការសម្លាប់អធិការប៉ូលីសបារាំង លោក ហ្គ្រោសហ្គូរិន ។

 ការសម្លាប់អធិការ Grosgurin 
អធិការ ហ្គ្រោសហ្គូរិន គឺជាអធិការបារាំង និងជាមេបញ្ជាការកងជីវពលវៀតណាមនៅប្រទេសឡាវ។ ដូចលោក Auguste Pavie ដែរ គាត់ធ្លាប់បានចូលរួមក្នុងបេសកកម្មរុករកជាច្រើននៅក្នុងតំបន់។ គាត់គឺជាសមាជិកនៃជួរកងទ័ពបារាំងមួយដែលត្រូវបានបញ្ជូននៅខែមេសា ឆ្នាំ១៨៩៣ ដោយ Lassenan ចូល​មក​អាណ្ណាម និង​ហួស​មក​កាន់​​ឡាវ​ ក្នុង​ខេត្ត​ខំាមួន​ (បច្ចុប្បន្ន​ ខេត្ត​ថាខេត​) ដើម្បីកាន់កាប់ទឹកដីដែលមានជម្លោះ។ កងទ័ព​​ដំបូង​ទទួល​បាន​ជោគជ័យ​ក្នុង​ការ​បណ្ដេញ​ស្នងការ​សៀម​នៅ​ខាំមួន​ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី ២៥ ខែ​ឧសភា។

ប៉ុន្តែ​នៅថ្ងៃទី៥​ ខែមិថុនា ទាហ៊ាន​សៀមបានរៀបចំការវាយឆ្មក់ដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលមួយនៅលើជំងឺ​គ្រុនចាញ់​។ ការ​វាយ​ឆ្មក់​នេះ​បាន​បណ្តាល​ឱ្យ​មាន​ការដុត​​បំផ្លាញ​ភូមិ និង​សម្លាប់​លោក ហ្គ្រោសហ្គូរិន និង​ជនជាតិ​វៀតណាម ១៧​នាក់​ផ្សេងទៀត​​។

ឧបទ្ទវហេតុនិងការស្លាប់របស់លោក ហ្គ្រោសហ្គូរិន ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ​វិបត្តិ​របស់ខេត្ត​ខាំមួន (ខៀនខេត្ត​) ហើយទីបំផុតត្រូវបានគេប្រើជាលេសសម្រាប់ការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់បារាំងយ៉ាងខ្លាំង​ចំពោះ​សៀម​។

យ៉ាងណា​ក៏ដោយ ក្នុង​ប្រតិបត្តិការណ័វាយឆ្មក់ និងសម្លាប់​អធិការបារាំង​រូប​នេះ ត្រូវ​បាន​សៀម​ទទួលខុសត្រូវ និង​បាន​ដាក់​ទោស​មន្ត្រី​ស្រុក​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ ប្រាយុទ្ធ ឲ្យជាប់​ពន្ធនាគារ២០ឆ្នាំ​ ប៉ុន្តែ​គាត់ត្រូវ​បានដោះលែង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៩៤ ក្រោម​កិច្ច​ការពារ​ក្តី​ដោយ​មេធាវី ស៊ីលូនេ វីលៀម​ អាល់ហ្វ្រេត ទីលីកេ​ និង​បានស្លាប់នៅ២ឆ្នាំក្រោយ ដោយសារជម្ងឺ​។

 ឧប្បត្តិហេតុ Paknam 

ជាលទ្ធផល បារាំងបាន​ទាមទារសំណង និង​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​ភាពតានតឹងជាមួយអង់គ្លេសលើការគ្រប់គ្រងសៀម។ អង់គ្លេសបានបញ្ជូននាវាកងទ័ពជើងទឹកចំនួនបីទៅកាន់មាត់ទន្លេចៅប្រាយ៉ា ដើម្បីត្រៀម​ជម្លៀសពលរដ្ឋអង់គ្លេសក្នុងករណីចាំបាច់​។ ក្រោយមក បារាំងបានឈានទៅមុខមួយជំហានទៀតក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៣ ដោយបញ្ជាកប៉ាល់ពីររបស់ពួកគេគឺ ស្លូប អ៊ីនខនសិន និង កាណូត កូមតេ ទៅ​ទន្លេចៅប្រាយ៉ា​ក្រវែង​ក្រុង​បាងកក ដោយគ្មានការអនុញ្ញាតពីសៀម។ ពួកគេបានរងការបាញ់ប្រហារពីបន្ទាយនៅ Paknam នៅថ្ងៃទី ១៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៩៣។ បារាំងបានបាញ់​តប​ត្រលប់ទៅ​វិញ ហើយបានបង្ខំធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងបាងកក។

ជាមួយនឹងកាំភ្លើងដែលបានដាក់បញ្ឈរ​នៅ​លើ​ មហាវិមាន ហ្គេនផាលេស​ ក្នុងទីក្រុងបាងកក បារាំងបានដាក់ឱសានវាទដល់សៀមនៅ​ត្រឹម​ថ្ងៃទី ២០ ខែកក្កដា ដើម្បីប្រគល់ទឹកដីភាគខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គ និងដកទ័ពរបស់ពួកគេនៅទីនោះឲ្យ​អស់​ និង​សងសំណងចំនួនបីលានហ្វ្រង់ជាសំណងសម្រាប់ការប្រយុទ្ធនៅ Paknam និងដើម្បីដាក់ទោសអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការសម្លាប់នៅក្នុងទឹកដីមានជម្លោះ។ នៅពេលដែលសៀមមិនព្រមធ្វើតាមឱសានវាទភ្លាមៗ បារាំងក៏​បានបិទច្រក​សមុទ្ធ​សៀមភ្លាម​។ 

នៅទីបញ្ចប់ សៀមបានយល់​ព្រម​តាម​លក្ខខណ្ឌទាំងស្រុងរបស់​​បារាំង បន្ទាប់ពីមិនមាន​​ការអន្តរាគមន៍​ពីអង់គ្លេស ដែលខ្លួន​បាន​ស្នើ​សុំ​។ លើសពីនេះ បារាំងបានទាមទារជាធានាការកាន់កាប់បណ្តោះអាសន្ននៃ ខេត្ត​ចន្ទបុរី និងតាម​បណ្តោយ​ព្រំដែននៃ​ ខេត្ត​បាត់ដំបង សៀមរាប និងតំបន់ទទឹង ២៥ គីឡូម៉ែត្រ នៅត្រើយខាងលិចនៃទន្លេមេគង្គ។ 

ជម្លោះ​បាន​ឈាន​ដល់​ការ​ចុះ​ហត្ថលេខា​នៃ​សន្ធិសញ្ញា​បារាំង-សៀម នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៣ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៨៩៣។

 ការសាកល្បងបារាំង-សៀម 
បន្ទាប់ពីការសម្លាប់ Grosgurin ស្នងការស្រុក Khammuan លោក Phra Yot ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលរបស់គាត់ថាជាអ្នកទទួលខុសត្រូវ ទោះបីជាគាត់ត្រូវបានដោះលែងពីការធ្វើខុសដំបូងនៅក្នុងការកាត់ក្តីក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1894 ក៏ដោយ។ The Peoples and Politics of the Far East (1895) by Sir Henry Norman, p.480-481   "តុលាការចម្រុះបារាំង-សៀម" ត្រូវបានកោះប្រជុំជាបន្តបន្ទាប់នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ 1894។  តុលាការបានកំណត់ថា ប្រាយ៉ុត បាននាំកម្លាំងបន្ថែមទៅឡោមព័ទ្ធផ្ទះនៅគៀនខេត ដែលកាន់កាប់ដោយ ហ្គ្រេសហ្គូរិន ដែលមានជម្ងឺ លើសពីកងជីវពលវៀតណាមតូចរបស់គាត់។ ថា Grosgurin និងជនជាតិវៀតណាមដែលរត់គេចមិនរួចនោះត្រូវបានសម្លាប់ ហើយផ្ទះត្រូវបានដុតជាបន្តបន្ទាប់តាមបញ្ជារបស់ Phra Yot ។  

ក្នុង​កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​រួម​រវាង​សៀម​និង​បារាំង ប្រាយ៉ុត​ត្រូវ​បាន​ផ្ដន្ទាទោស​ឱ្យ​ជាប់​ទោស​២០​ឆ្នាំ។ The Peoples and Politics of the Far East (1895) by Sir Henry Norman, p.480-481  មេធាវីការពារក្តីគឺ លោក William Alfred Tilleke មេធាវី ជនជាតិ Ceylonese ដែលក្រោយមកត្រូវបានតែងតាំងជា អគ្គមេធាវី នៃប្រទេសសៀម ហើយត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រផ្តល់សិទ្ធិឱ្យធ្វើជាសាក្សី។    កងទ័ព​ភូមិន្ទ​ថៃ​វាយ​បន្ទាយ Phra Yot Muang Khwan ក្នុង ​ខេត្ត Nakhon Phanom ជាប់​ព្រំដែន​ថៃ និង​ឡាវ ប្រារព្ធ​ពិធី​រំលឹក​វិញ្ញាណក្ខន្ធ Phra Yot។