គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក

ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក 
                       ម៉្យាងទៀត យោគីនោះសម្លឹងឃើញកន្លែងនៅរបស់អនាគារិកនៅក្នុងព្រៃចាំព្រះវស្សាដ៏ស្អាត ជា កន្លែងដែលផ្ការីកស្គុះស្គាយចោលក្លិនក្រអូបសាយ បក្សាបក្សីច្រៀងរងុំ និងសត្វព្រៃទាំងឡាយស្រែកយំអឺងកង។ ក្នុងទឹកដីដ៏រុងរឿងដែលជាកន្លែងសប្បុរសនៅចំរើនកម្មដ្ឋាននេះ ជាទីមានម្លប់ត្រជាក់របស់ដើមឈើ មានសួននិង ទឹកដែល ធ្វើឲ្យជនទាំងឡាយចាប់ចិត្ត មានផ្ទៃដីរាបស្មើនិងស្អាតល្អ ពោលគឺពុំមានអ្វីដែលមិនរាបស្មើឡើយ[lix]។ កាលបើឃើញដូច្នេះ ជនទាំងឡាយក៏កោតសរសើរដល់អ្នកដែលពុំមានផ្ទះទាំងនោះដោយសេចក្តីគោរព។ នាទី ស្ថាននេះ ពុំមានការឈ្លោះទាស់ទែង និងសម្លេងមករុកកួនឡើយ។ កន្លែងដែលអនាគារិកជនហ្វឹកហ្វឺនខ្លួន ដើម្បី ត្រាស់ដឹងនេះ ហាក់បីដូចជាកន្លែងប្រថាប់នៅរបស់ព្រះព្រហ្ម[lx] យ៉ាងដូច្នោះដែរ។ ក្នុងុទីស្ថានយ៉ាងដូច្នេះ ចិត្ដនឹង មិនមាន កិលេសមករួបរឹតឡើយ ហើយអនាគារិកនោះ ដោយការស្វាធ្យាយ(នូវធម៌)និងចំរើនសមាធិជានិច្ចនោះ ក៏មានចិត្ត ត្រេកអររីករាយនឹងការបដិបត្ដិកុសលកម្ម”។ លោកចាំបាច់ត្រូវចាកចេញពីទីស្ថាននេះ ដើម្បីទៅស្វែងរក ឤហារ ក្នុងទីត្រជាក់និងក្ដៅ កន្លែងមានខ្យល់និងធូលី កន្លែងដែលមានភក់ល្បាប់និងភ្លៀង។ លោកធ្វើដំណើរ កាត់ច្រាំងភ្នំខ្ពស់ៗ។ ដោយមានបាត្រនៅក្នុងដៃ លោកត្រូវសុំនូវឤហារ ហើយត្រូវចូលទៅកាន់ផ្ទះទាំងឡាយរបស់ ជនដទៃ[lxi]  ដើម្បីសុំនូវឤហារទាំងនោះ។ យោគីកាលបើសម្លឹងឃើញដូច្នេះហើយ ក៏ដាស់នូវការគិតដែលទាក់ទង ទៅនឹងទោស(របស់ការស្វែងរកឤហារ) ឡើងក្នុងចិត្ដរបស់ខ្លួនដូចនេះថា៖ “គ្រឿងផឹកនិងឤហារទាំងនេះជារបស់ មិនស្អាត ហូរចេញមកក្នុងរូបភាពជាលាមកនិងទឹកមូត្រ។ ព្រោះហេតុនេះទើបអនាគារិកចេញទៅដើម្បីស្វែងរក ឤហារ”។ យោគីគប្បីស្វែងរកនូវបរមសុខដោយការលះយ៉ាងនេះចុះ។

           ម៉្យាងទៀត យោគីគប្បីសម្លឹងឃើញការបដិបត្ដិរបស់អនាគារិកយ៉ាងដូច្នេះ៖ កាលបើអនាគារិកនោះត្រូវ ទៅបិណ្ឌបាត្រ[lxii]លោកត្រូវដើរកាត់ទីកន្លែងដែលមានសេះនិងសត្វផ្សេងៗទៀតដែលកាចសាហាវឤស្រ័យនៅរួមគ្នា និងជាកន្លែងដែលសុនខនិងជ្រូកឤស្រ័យនៅ។ លោកត្រូវដើរកាត់កន្លែងដែលជនឤក្រក់ឤស្រ័យនៅ ត្រូវដើរ កាត់ភក់ជ្រាំឬវត្ថុស្មោកគ្រោកនាកន្លែងដែលមិនស្អាត។ លោកត្រូវឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះរបស់បុគ្គលដទៃយ៉ាងស្ងប់ ស្ងាត់មួយរយ:។ លោកត្រូវបិទបាំងរាងកាយដោយកំណាត់សំពត់។ មួយទៀតលោកមានការសង្ស័យក្នុងការ ទទួលបិណ្ឌបាត្រ ។ យោគីគប្បីគិតថា៖“ឤហាររបស់បុរសនេះដូចជាឤហាររបស់សុនខអញ្ចឹង” ហើយធ្វើឲ្យការ គិតចំពោះឤហារថាជាវត្ថុដែលមិនគួរឲ្យចូលចិត្ដ ឲ្យកើតឡើងដូច្នេះថា៖ “ការស្វែងរកឤហារនេះជាការគួរឲ្យស្អប់ ខ្ពើមជាទីបំផុត តើឤត្មាអញនឹងបរិភោគឤហារនេះបានយ៉ាងដូចម្តេចទៅហ្ន៎? ដូច្នេះ ឤត្មាអញគ្រាន់តែសុំឲ្យតែ បានពីបុគ្គលដទៃតែប៉ុណ្ណោះ”។ យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញា ដោយការស្វែងរកឤហារនោះ យ៉ាងនេះឯង។

បុ        យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយ “ការទំពារស៊ី”យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        យោគីនោះឃើញបុគ្គលម្នាក់បន្ទាប់ពីស្វែងរកឤហារនឹងគ្រឿងផឹកបានហើយក៏អង្គុយចុះនៅពីមុខឤហារ និងគ្រឿងផឹកទាំងនោះ។ បុគ្គលនោះច្របាច់ឤហារដែលរឹងនោះឲ្យជ្រាយ លាយចូលគ្នានឹងទឹកជ្រលក់ យកដៃទៅច្របល់ដាក់ទៅក្នុងមាត់ហើយទំពាររក្សាទុកក្នុងមាត់ដោយបបូរមាត់ទាំងលើក្រោមទំពារលំអិត ដោយធ្មេញ គ្រលៀវត្រឡប់ទៅមកដោយអណ្ដាត ប្រមូលឲ្យជុំដោយទឹកមាត់។ វិការដ្ឋាននេះគួរឲ្យខ្ពើម រអើមនិងមិនគួរឲ្យមើលឡើយ គឺដូចជាកំអួតរបស់ឆ្កែអញ្ចឹង។ យោគីនោះចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញា ដោយ “ការទំពារស៊ី” យ៉ាងនេះឯង។

បុ        យោគីគួរចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយ“ភាជន:” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        ឤហារទាំងឡាយដែលបុគ្គលលេបនេះ ចូលទៅកាន់ក្រពះឤហារ លាយឡំនឹងវត្ថុដែលមិនស្អាត ហើយក៏ ស្ថិតនៅក្នុងក្រពះនោះ។ បន្ទាប់មក ឤហារទាំងនោះក៏ទៅកាន់ពោះវៀនធំ ត្រូវក្រុមដង្កូវរាប់រយប្រភេទ ចោះស៊ី។ កាលបើត្រូវកំដៅដុត ឤហារទាំងនោះក៏រលាយក្លាយទៅជាវត្ថុដែលគួរឲ្យស្អប់ខ្ពើមជាទីបំផុត ដូចគ្នា នឹងកំអួតរបស់បុគ្គលដែលបោះចោលក្នុងភាជន:ដែលមិនស្អាត ដូច្នោះដែរ។ យោគីចំរើនឤហារេ បដិកូល សញ្ញាដោយ“ភាជន:” យ៉ាងនេះឯង។

បុ        យោគីគប្បីពិចារណាឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយ“ការជ្រាបលេច” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        ឤហារទាំងនេះត្រូវរំលាយដោយកម្ដៅ ហើយលាយឡំនឹងរបស់ដែលមិនស្អាតទាំងថ្មីទាំងចាស់។ ឤហារ ទាំងនេះហូរទៅពាសពេញរាងកាយដូចជាសុរាដែលផ្អាប់ទុក ហើយលេចជ្រាបចេញពីឆ្នាំងធ្លុះឥចឹងដែរ គឺ ជ្រាបទៅតាមសរសៃឈាម ស្បែក ផ្ទៃមុខ គ្រាប់ភ្នែក ជ្រាបតាមរន្ធទាំង៩ និងរណ្តៅរោមទាំង ៩៩,០០០ រណ្តៅ។ ឤហារទាំងអស់នោះចែកចេញជា៥ចំណែកគឺ មួយចំណែកត្រូវពួកក្រុមដង្កូវចោះស៊ី មួយ ចំណែកទៀតត្រូវប្ដូរទៅជាកម្ដៅ មួយចំណែកទៀតចិញ្ចម្ចឹរាងកាយ មួយចំណែកទៀតក្លាយជាទឹកមូត្រ ហើយមួយចំណែកទៀតរួមចូលគ្នាជាមួយរាងកាយ។ យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញា ដោយ“ការជ្រាប លេច” យ៉ាងនេះឯង។

បុ        យោគីគប្បីពិចារណាឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយការ “ការរួមផ្គុំគ្នា” យ៉ាងដូចម្ដេច?

វិ        គ្រឿងផឹកនិងឤហារដែលហូរទាំងនេះ ក៏ក្លាយទៅជាសក់លើក្បាលនិងរោមតាមរាងកាយ ក្លាយទៅជា ក្រចកនិងផ្នែកផ្សេងៗទៀត គឺគ្រឿងផឹកនិងឤហារនេះធ្វើឲ្យកើតទៅជាចំណែកផ្សំរបស់រាងកាយចំនួន ១០១ចំណែក។បើគ្រឿងផឹកនិងឤហារទាំងនេះមិនហូរចេញក្រៅទេ ក៏នឹងធ្វើឲ្យកើតរោគចំនួន១០១ជំពូក ដែរ។ យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញាដោយ“ការរួមផ្គុំគ្នា” យ៉ាងនេះឯង។

           យោគីចំរើនឤហារេបដិកូលសញ្ញាឲ្យកើតឡើងដោយវិធីទាំងឡាយនេះ ដោយសកម្មភាពទាំងឡាយ នេះ ឯង។ ដោយការមិនចូលចិត្ដ ចិត្ដរបស់យោគីនោះក៏មានឥស្សរ:និងមិនមានការរវើរវាយ។ កាលបើចិត្ដមិន រវើរវាយ ហើយ យោគីក៏កំចាត់នូវនីវរណ:ទាំងឡាយបាន ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង និងឤស្រ័យនៅក្នុងឧបចារឈាន។

ចប់ឤហារេបដិកូលសញ្ញា

           សំរាប់ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:នោះ បានសំដែងទុករួចមកហើយក្នុងប្រការ ដែល ពោលពីកសិណក្នុងវគ្គខាងដើម។ ក្នុងទីនេះមានគាថាពោលទុកថា៖

           ឤរម្មណ៍កម្មដ្ឋានមាននៅទីនេះ

           លោកបានសំដែងទុកដល់ព្រះយោគីដោយសង្ខេបហើយ

           ឧបមាដូចជាបុគ្គលដែលគេបង្ហាញផ្លូវទៅក្រុងបាដលីបុត្រដូច្នោះដែរ

           អ្វីដែលបានសំដែងទុកមកយ៉ាងខ្លីនោះ យោគីលោកឤចដឹងបានដោយពិស្តារ

           លោកសម្លឹងឃើញនូវអ្វីដែលស្ថិតនៅពីមុខនិងពីក្រោយ

           និងយល់ពីសច្ច:ដែលខុសពីអសច្ច:ដោយបញ្ញាចក្ខុ

           តាមការពិតដោយឤស្រ័យវត្ថុដែលលោកបានសំដែងទុកដោយពិស្ដារក្នុងទីនេះ       ពោលគឺនិមិត្ដិនិងអំពើល្អដែលបរិបូណ៌

           ដែលបុគ្គលគប្បីដឹងអំពីព្រំដែននៃវិមុត្តិមគ្គ។

កម្មដ្ឋាន ៣៨ ចប់ដោយបរិបូណ៌

ចប់ វគ្តទី៨ កម្មដ្ឋានបរិច្ឆេទ
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង 

[i] A. V. 342; Pts. II, 130: មេត្ដាយ ភិក្ខវេ ចេត្ដោវិមុត្ដិយា ឤសេវិតាយ ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានិកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ ឯកាទសានិសំសា បាដិកង្ខា។ កតមេ ឯកាទស? សុខំ សុបតិ សុខំ បដិពុជ្ឈតិ ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ ទេវតា រក្ខន្ដិ នាស្ស អគ្គិ វា វិសំ វា សត្ថំ វា កមតិ តុវដំ ចិត្ដំ សមាធិយតិ មុខវណ្ណោ វិប្បសីទតិ អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ ឧត្ដរឹ អប្បដិវិជ្ឈន្ដោ ព្រហ្មលោកូបគោ ហោតិ។

[ii] (a) Th. 445: ឧប្បជ្ជតេ សចេ កោធោ ឤវជ្ជ កកចូបនំ

  (b) M. I, 129, 186, 189: ឧភតោទណ្ឌកេន ចេ បិ ភិក្ខវេ កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្ដេយ្យុំ តត្រ បិ យោ មនោ បទោសេយ្យ ន មេសោ តេន សាសនករោ តិ។

[iii] (a) Dh. 339: ខន្ដិពលំ ពលាណីកំ

  (b) Pts. II, 171: ព្យាបាទស្ស ពហិនត្ដា អព្យាបាទោ ខន្ដីតិ ខន្ដិពលំ។

[iv] Cp. Ps. I, 79:  ឤវុសោ បព្វជិតោ នាម អធិវាសនសីលោ ហោតី តិ។

[v] Th. 961: សុរត្ដំ អរហទ្ធជំ។

[vi] Cp. Ud. 45: សុត្វាន វាក្យំ ផរុសំ ឧទីរិតំ អធិវាសយេ ភិក្ខុ អទុដ្ឋចិត្ដោ តិ។

[vii] A. II, 15; IV, 462: ឥមេសំ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ចន្នំ សិក្ខាទុព្វល្យានំ បហានាយ ចត្តារោ សម្មប្បធានា ភាវេតព្វា។ កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ....អនុប្បន្នា នំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ..... ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ចន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។

[viii] A. III, 187-8: សេយ្យថា បិ ឤវុសោ បោក្ខរណី សេវាលបណកបរិយោនទ្ធា អថ បុរិសោ ឤគច្ឆេយ្យ ឃម្មាភិតត្តោ ឃម្មបរេតោ កិលន្តោ តសិតោ បិបាសិតោ សោ តំ បោក្ខរណឹ អគាហេត្វា ឧភោហិ ហត្ថេតិ ឥតិ ចិតិ ច សេវាលបណកំ អបវិយូហិត្វា អញ្ជលិនា បិវិត្វា បក្កមេយ្យ ឯវំ ឯវ ខោ ឤវុសោ វ្យាយំ បុគ្គលោ អបរិសុទ្ធវចីសមាចារោ បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ យស្ស អបរិសុទ្ធវចីសមាចារតា ន សាស្ស តស្មឹ សមយេ មនសិកាតព្វា យា ច ខ្វាស្ស បរិសុទ្ធកាយសមាចារតា សាស្ស តស្មឹ សមយេ មនសិកាតព្វា។ ឯវំ តស្មឹ បុគ្គលេ ឤឃាតោ បដិវិនេតព្វោ។

[ix] Ibid. 189: សេយ្យថា បិ ឤវុសោ បុរិសោ ឤពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ តស្ស បុរតោ បិស្ស ទូរេ គាមោ បច្ឆតោ បិស្ស ទូរេ គាមោ សោ ន លភេយ្យ សប្បាយានិ ភោជនានិ ន លភេយ្យ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ ន លភេយ្យ បដិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ ន លភេយ្យ គាមន្តនាយកំ តំ ឯនំ អញ្ញតរោ បុរិសោ បស្សេយ្យ អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោ សោ តស្មឹ បុរិសេ ការុញ្ញំ យេវ ឧបដ្ឋាបេយ្យ អនុទយំ យេវ ឧបដ្ឋាបេយ្យ អនុកម្បំ យេវ ឧបដ្ឋាបេយ្យ អហោ វតាយំ បុរិសោ លភេយ្យ សប្បាយានិ ភោជនានិ លភេយ្យ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ លភេយ្យ បដិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ លភេយ្យ គាមន្តនាយកំ។ តំ កិស្ស ហេតុ? មាយំ បុរិសោ ឥទ្ធេវ អនយវ្យសនំ ឤបជ្ជតី តិ។ ឯវំ ឯវ ខោ ឤវុសោ វ្យាយំ បុគ្គលោ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារោ អបរិសុទ្ធវចីសមាចារោ ន ច លភតិ កាលេន កាលំ ចេតសោ វិវរំ ចេតសោ បសាទំ ឯវរូបេ ឤវុសោ បុគ្គលេ ការុញ្ញំ យេវ ឧបដ្ឋាបេតព្វំ អនុទយា យេវ ឧបដ្ឋាបេតព្វា អនុកម្បា យេវ ឧបដ្ឋា បេតព្វា អនុកម្បា យេវ ឧបដ្ឋា បេតព្វា អហោ វត អយំ ឤយស្មា កាយាទុច្ចរិតំ បហាយ កាយសុចរិតំ ភាវេយ្យ វចីទុច្ចរិតំ បហាយ វចីសុចរិតំ ភាវេយ្យ មនោទុច្ចរិតំ បហាយ មនោសុចរិតំ ភាវេយ្យ។ តំ កិស្ស ហេតុ? មាយំ ឤយស្មា កាយស្ស ភេទា បរម្មរណា អបាយំ ទុគ្គតឹ វិនិបាតំ និរយំ ឧប្បជ្ជតី តិ។ ឯវំ តស្មឹ បុគ្គលេ ឤឃាតោ បដិវិនេតព្វោ។

[x] A. V. 88: កម្មស្សកោម្ហិ កម្មទាយាទោ។ M.I,390: ឯវំ បហំ បុណ្ណ: កម្មទាយាទា សត្តា តិ វទាមិ។

[xi] S, II, 189-90: ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន មាតាភូតបុព្វោ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា។ តំ កិស្ស ហេតុ? អនមតគ្គាយំ ភិក្ខវេ សំសារោ បុព្វោកាតិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសារតំ។

ឯវំ ទីឃរតំ ខោ ភិក្ខវេ ទុក្ខំ បច្ចនុភូតំ តិព្វំ បច្ចនុភូតំ តិព្វំ បច្ចនុភូតំ វ្យាសនំ បច្ចនុភូតំ កដសិ វទ្ធិតា យាវញ្ចិទំ ភិក្ខវេ អលំ ឯវ សព្វសង្ខារេសុ និព្វិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុំ អលំ វិមុច្ចិតុន្តិ។

               ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន បិតាភូតបុព្វោ......

               ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន ភាតាភូតបុព្វោ......

               ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន ភគិនីភូតបុព្វោ......

               ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន បុត្តោភូតបុព្វោ......

[xii] Ud. 12:                                គាមេ អរញ្ញោ សុខទុក្ខបុដ្ឋោ           នេវត្តតោ នោ បរតោ ទហេថា

                               ផុស្សន្តិ ផស្សា ឧបធឹ បដិច្ច             និរុបធឹ កេន ផុស្សេយ្យុំ ផស្សា តិ។.  

[xiii] D. II, 186: D. III, 223-4: ឥធ ឤវុសោ ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ។ ឥតិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយំ សព្វធិ សព្វត្តតាយ សព្វាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមានេន អវេរេន អវ្យាបជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ

[xiv] កឹ មូលំ? កឺ បច្ចុបដ្ឋានំ? កា សម្បត្តិ? កា វិបត្តិ? កឹ ឤរម្មណំ? 

[xv]  ក្នុងច្បាប់ភាសាអង់គ្លេសដែលប្រែនេះ ប្រើពាក្យថា willing  ដែលប្រែថា ចេតនា តែក្នុងសៀវភៅរបស់សាស្ត្រចារ្យ B.Phat លោកប្រើពាក្យថា រាគ: ដែលប្រែជាភាសាអង់គ្លេសថា lust ទៅវិញទើបត្រូវ។

[xvi]  អលោភ: អទោស: អមោហ: រាគ: សម្មាមនសិការ:។

[xvii]  សត្ដារម្មណ។-Cp. Mp. II, 41: ឥមេ បន ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា វដ្តា ហោន្តិ វដ្ដបាទា ហោន្តិ វិបស្សនាបាទា ហោន្តិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា ហោន្តិ អភិញ្ញាបាទា វា និរោធបាទា វា លោកុត្តរា បន នា ហោន្តិ។ កស្មា? សត្តារម្មណត្តា តិ។.

[xviii] Cp. Sv. II, 428:អថ មហាសត្តោ ...... បញ្ចមហាវិលោកនំ នាម វិលោកេសិ។

[xix] Ud.-a. 128: យថា វា តេ ភគវន្តោ ទានបារមឹ បូរេត្វា សីល-នេក្ខម-បញ្ញា-វិរិយ-ខន្តិ-សច្ច-អធិដ្ឋាន-មេត្តា-ឧបេក្ខា-បារមី តិ ឥមា ទស បារមិយោ ទសឧបបារមិយោ ទសបរមត្ថបារមិយោ តិ សមតឹស បារមិយោ បូរេត្វា បញ្ច មហាបរិច្ចាគ្គេ បរិច្ចជិត្វា បុព្វយោគបុព្វចរិយាធម្មក្ខានញាតត្ថចរិយាទយោ បូរេត្វា ពុទ្ធិចរិយាយ កោតឹ បត្វា ឤគតា តថា អយំ បិ ភគវា ឤគតោ។

[xx] Abhaya.-Cp. A. IV, 246: ឥធ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ។ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ អបរិមាណានំ សត្តានំ អភយំ ទេតិ អវេរំ ទេតិ អវ្យាបជ្ឈំ ទេតិ អបរិមាណានំ សត្តានំ អភយំ ទត្វា អវេរំ ទត្វា អវ្យាបជ្ឈំ ទត្វា អបរិមាណស្ស អភយស្ស អវេរស្ស អវ្យាបជ្ឈស្ស ភាគី ហោតិ។ ឥទំ ភិក្ខវេ បឋមំ ទានំ មហាទានំ អគ្គញ្ញំ រត្តញ្ញំ វំសញ្ញំ បោរាណំ អសំកិណ្ណំ អសំកិណ្ណបុព្វំ ន សំកីយាតិ ន សំកីយិស្សតិ អប្បដិកុដ្ឋំ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ ......

            បុន ច បរំ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ...... បេ ...... កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ ...... បេ ...... មុសាវាទានំ បហាយ មុសាវាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ...... បេ ...... សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ។ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ អបរិមាណានំ សត្តានំ អភយំ ទេតិ ...... បេ ...... អវ្យាបជ្ឈស្ស ភាគី ហោតិ។ ឥទំ ភិក្ខវេ បញ្ចមំ ទានំ មហាទានំ អគ្គញ្ញំ ...... បេ ......

[xxi] Nearly always this is partially transliterated. Cp. M. I, 246: ន ខោ បនាហំ ឥមាយ កដុកាយ ទុក្ករការិកាយ អធិគច្ឆាមិ ឧត្តរឹ មនុស្សទ្ធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយាតិ។ តស្ស មយ្ហំ អគ្គិវេស្សន ឯតទហោសិ: អភិជានាមិ ខោ បនាហំ បិតុ សក្កស្ស កម្មន្តេ សីតាយ ជម្ពុច្ឆាយាយ និសិន្នោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតា សិយា នុ ខោ ឯសោ មគ្គោ ពោធាយាតិ។ តស្ស មយ្ហំ អគ្គិវេស្សន សតានុសារិ វិញ្ញាណំ អហោសិ: ឯសោ វ មគ្គោ ពោធាយាតិ។

[xxii] ការរៀបលំដាប់របស់ពាក្យ មានការខុសគ្នាពី D. III. 229: ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ។ បញ្ញាអធិដ្ឋានំ សច្ចាធិដ្ឋានំ ចាគាធិដ្ឋានំ ឧបសមាធិដ្ឋានំ។

[xxiii] អហឹសា អវិហឹសា (a) A. I, 151: សព្ភិ ទានំ ឧបញ្ញត្តំ អហឹង្សាសញ្ញោមា ទមោ(=អហឹង្សា តិ ករុណា ចេវ ករុណាបុព្វភាគោ ច - Mp. II,250)

(b) Sv. III, 982: អវិហឹង្សា តិ ករុណា ករុណាបុព្វភាគោបិ។ វុត្តំ បិ ចេតំ: តត្ថ កតមា អវិហឹង្សា? យា សត្តេសុ ករុណា ករុណាយនា ករុណាយិតត្តំ ករុណាចេតោវិមុត្តិ អយំ វុច្ចតិ អវិហឹង្សា តិ។

(c) Dh. 300: យេសំ ទិវា ច រត្តោ ច អហឹង្សាយ រតោ មនោ (=អហឹង្សាយ រតោ តិ សោ ករុណាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតីតិ ឯវំ វុត្តាយ ករុណាភាវនាយ រតោ—Dh.-a. III, 459)

[xxiv] Cp. (a) Pts. I, 128: ជរាយ អនុសហគតោ លោកសន្និវាសោតិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កាមតិ......ព្យាទីហិ អភិភូតោ លោកសន្និវាសោតិ ......តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោ លោកសន្និវាសោតិ .....

(b) S. I, 40: តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោ លោកោ ជរាយ បរិវារិតោ។

[xxv] Pts. I, 128-9: មហាពន្ធនពន្ធោ លោកសន្និវាសោ..... មោហពន្ធនេន..... កិលេសពន្ធនេន..... តស្សនត្ថញ្ញោ កោចិ ពន្ធំ មោចេតា អញ្ញត្រ មយាតិ; .....តីហិ ទុច្ចរិតេហិ វិប្បដិបន្នោ លោកសន្និវាសោ តិ បស្សន្តានំ..........

[xxvi] Ibid. 129-30:បញ្ចហិ កាមគុណេហិ រជ្ជតិ លោកសន្និវាសោ តិ.....អដ្ឋហិ មិច្ឆត្តេហិ និយតោ លោកសន្និវាសោ តិ..........

[xxvii] ចូលចិត្តក៏មិនមែន មិនចូលចិត្តក៏មិនមែន

[xxviii] បន្ទាប់ពីត្រង់នេះទៅ ច្បាប់ភាសាចិនមើលមិនយល់

[xxix] ក្នុងបកិណ្ណកថានេះ មានកន្លែងជាច្រើនដែលមិនឤចយល់បានដូចជានៅទីនេះជាដើម។ ផ្នែកនេះមិនមាននៅក្នុងច្បាប់ភាសាចិន ដែលសរសេរ នៅក្នុងរជ្ជកាលស៊ុង (គស ១២៣៩) រជ្ជកាលយន់ (គស ១២៩០) និងរជ្ជកាលមិង (គស១៦០១) ទេ សូម្បីតែ នៅក្នុងច្បាប់សរសេរចាស់មុនគេ គឺរវាងឆ្នាំ ១១០៤-១១៤៨ ដែលស្ថិតនៅក្នុងបណ្ណាល័យព្រះចៅអធិរាជជប៉ុន ក៏មិនមានឃើញ ដែរ។

[xxx] Cp. Sv. III, 1008:អប្បមញ្ញា តិ បមាណំ អគហេត្វា អនវសេសផរណវសេន អប្បមញ្ញា។ 

[xxxi] Lit. without sustained application of thought (vicàra) with only initial application of thought (vitakka) which is evidntly an error

Cp. (a) S. IV, 360: កតមោ ច ភិក្ខវេ អសង្ខតគាមិ មគ្គោ សវិតក្កោ សវិចារោ សមាធិ អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ។ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ អសង្ខតគាមិ មគ្គោ។

(b) D. III, 219: តយោ សមាធិ។ សវិតក្កោ សវិចារោ សមាធិ។ អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ។ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ (=សមាធិសុ បឋមជ្ឈានសមាធិ សវិតក្កសវិចារោ។ បញ្ចកនយេន ទុតិយជ្ឈានសមាធិ អវិតក្កវិចារមត្តោ សេសោ អវិតក្កោ អវិចារោ--- Sv. III, 1003)

(c) A. IV, 300: មេត្តា មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ភវិស្សតិ ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា តិ។ ឯវំ ហិ តេ ភិក្ខុ សិក្ខិតព្វំ។ យតោ ខោ តេ ភិក្ខុ អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ ពហុលិកតោ តតោ ត្វំ ភិក្ខុ ឥមំ សមាធឹ សវិតក្កំ បិ សវិចារំ ភាវេយ្យាសិ អវិតក្កំ បិ វិចារមត្តំ ភាវេយ្យាសិ អវិតក្កំ បិ អវិចារំ ភាវេយ្យាសិ សប្បីតិកំ បិ ភាវេយ្យាសិ និប្បីតិកំ បិ ភាវេយ្យាសិ សាតសហគតំ បិ ភាវេយ្យាសិ ឧបេក្ខាសហគតំ បិ ភាវេយ្យាសិ។ យតោ ខោ តេ ភិក្ខុ អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ សុភាវិតោ តតោ តេ ភិក្ខុ ឯវំ សិក្ខិតព្វំ:--

ករុណា មេ ចេតោវិមុត្តិ .....  មុទិតា មេ ចេតោវិមុត្តិ ... ឧបេក្ខា មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា....  អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា តិ។

[xxxii] S.V.119-21: កថំ ភាវិតា ច ភិក្ខវេ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ កឹគតិកា ហោតិ កឹបរមា កឹផលា កឹបរិយោសានា?

ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ មេត្តាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ ...... មេត្តាសហគតំ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេក វិរាគ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមឹ។ សោ សចេ ឤកង្ខតិ អប្បដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ  ឤកង្ខតិ បដិក្កូលេ អប្បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ អប្បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ ឤកង្ខតិ អប្បដិក្កូលេ ច បដិក្កូលេ ច បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ  ឤកង្ខតិ បដិក្កូលេ ច អប្បដិក្កូលេ ច អប្បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ អប្បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ  ឤកង្ខតិ អប្បដិក្កូលញ្ច បដិក្កូលញ្ច តទុភយំ អភិនិវជ្ផេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរេយ្យំ សតោ សម្បជានោ តិ ឧបេក្ខកោ តត្ថ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ។ សុភំ វា ខោ បន វិមោក្ខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ សុភបរមាហំ (= កស្មា បនេតាសំ មេត្តាទីនំ សុភបរមទិតា វុត្តា ភគវតា តិ? សភាគវសេន តស្ស តស្ស ឧបនិស្សយតា។ មេត្តាវិហារិស្ស ហិ សត្តា អប្បដិក្កូលា ហោន្តិ។ អត្ថស្ស អប្បដិក្កូលាបរិចយា អប្បដិក្កូលេសុ បរិសុទ្ធវណ្ណេសុ នីលាទីសុ ចិត្តញ្ញុបសំហរតោ អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ។ ឥតិ មេត្តា សុភវិមោក្ខស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិ ន តតោ បរំ។ តស្មា សុភបរមា តិ វុត្តា ---SpK. III, 172-3) ភិក្ខវេ មេត្តាចេតោវិមុត្តឹ វទាមិ ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តរឹ វិមុត្តឹ អប្បដិវិជ្ឈតោ។

កថំ ភាវិតា ច ភិក្ខវេ ករុណាចេតោវិមុត្តិ កឹគតិកា ហោតិ កឹបរមា កឹផលា កឹ បរិយោសានា?

ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ករុណាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ .....បេ.... ករុណាសហគតំ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ ...... វោស្សគ្គបរិណាមឹ។ សោ សចេ ឤកង្ខតិ អប្បដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ........  ឤកាសនញ្ចាយតនបរមាហំ  ភិក្ខវេ ករុណាចេតោវិមុត្តឹ វទាមិ។ ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តរឹ វិមុត្តឹ អប្បដិវិជ្ឈតោ។

កថំ ភាវិតា ច ភិក្ខវេ មុទិតាចេតោវិមុត្តឹ កឹគតិកា ហោតិ កឹបរមា កឹផលា កឹ បរិយោសានា?

ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ មុទិតាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ .....បេ.... មុទិតាសហគតំ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ ...... សព្វសោ វា បន ឤកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម អនន្តំ វិញ្ញានំ តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។ វិញ្ញាណញ្ចាយតនបរមាហំ  ភិក្ខវេ មុទិតាចេតោវិមុត្តឹ វទាមិ។ ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តរឹ វិមុត្តឹ អប្បដិវិជ្ឈតោ។

កថំ ភាវិតា ច ភិក្ខវេ មុទិតាចេតោវិមុត្តឹ កឹគតិកា ហោតិ កឹបរមា កឹផលា កឹ បរិយោសានា?

ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ ឧបេក្ខាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ .....បេ.... សព្វសោ វា បន វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម នត្ថិ កិញ្ចិតិ ឤកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ។  ឤកិញ្ចញ្ញាយតនបរមាហំ  ភិក្ខវេ ឧបេក្ខាចេតោវិមុត្តឹ វទាមិ។ ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តរឹ វិមុត្តឹ អប្បដិវិជ្ឈតោ។

[xxxiii] សូមមើល Comy. (Spk. III, 172-3) passage marked * included in note 1 under mettà, page 195

[xxxiv] ករុណាវិហារិស្ស ទណ្ឌាភិឃាតាទិរូបនិមិត្តំ សត្តទុក្ខំ សមនុបស្សន្តស្ស ករុណាយ បវត្តិសម្ភវតោ រូបេ ឤទីនវោ សុបរិវិទិតោ ហោតិ។ អត្ថស្ស សុបរិវិទិត រូបាទីនវត្តា បឋវី កសិណាទីសុ អញ្ញតរំ ឧគ្ឃាទេត្វា រូបានិស្សរណេ ឤកាសេ ចិត្តំ ឧបសំហរតោ អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ។ ឥតិ ករុណា ឤកាសានញ្ចាយតនស្ស ឧបនិស្សយោហោតិ ន តតោ បរំ។ តស្មា ឤកាសានញ្ចាយតនបរមា តិ វុត្តា។ Spk. III, 173

[xxxv] មុទិតាវិហារិស្ស បន តេន តេន បមោជ្ជ ករុណេន អប្បន្នបមោជ្ជសត្តានំ វិញ្ញាណំ សមនុបស្សន្តស្ស មុទិតាយ បវត្តិសម្ភវតោ វិញ្ញាណគ្គហនបរិចិត្តំ ចិត្តំ ហោតិ។ អត្ថស្ស អនុក្កមាធិគតំ ឤកាសានញ្ចាយតនំ អតិក្កម្ម ឤកាសានិមិត្តាគោចរេ វិញ្ញាណេ ចិត្តំ ឧបសំហរតោ អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ។ ឥតិ មុទិតា វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស ឧបនិស្សយោហោតិ ន តតោ បរំ។ តស្មា វិញ្ញាណញ្ចាយតនបរមាតិ វុត្តា។

[xxxvi] តាមន័យគឺ ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:

[xxxvii] ឧបេក្ខាវិហារិស្ស បន សត្តា សុខិតា វា ហោន្តុ ទុក្ខតោ វា វិមុច្ចន្តុ សម្បត្តសុខតោ វា មា វិគច្ឆន្តូ តិ អភោគាភាវតោ សុខទុក្ខាទីហិ បរមត្ថគ្គាហវិមុខសម្ភវតោ អវិជ្ជមានគ្គហណទុក្ខំ ចិត្តំ ហោតិ។ អត្ថស្ស បរមត្ថគ្គាហតោ វិមុខភាវបរិចិតចិត្តស្ស បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានគ្គហណទុក្ខចិត្តស្ស ច អនុក្កមាធិគតំ វិញ្ញាណាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កមសភាវតោ អវិជ្ជមានេ បរមត្ថភូតស្ស វិញ្ញាណស្ស អភាវេ ចិត្តំ ឧបសំហរតោ អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ។ ឥតិ ឧបេក្ខា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស ឧបនិស្សយោហោតិ ន តតោ បរំ។ តស្មា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនបរមា តិ វុត្តា តិ។ Spk. III, 173-4

[xxxviii] Vis. XI, 117:   ដូចគ្នានឹងវិសុទ្ធិមគ្គដែរ ខុសគ្នាតែត្រង់ទី៤ ដែលក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គប្រើ ឡមិគយក្ខរក្ខសាទិវិកប្បំ ឯវិមុត្តិមគ្គប្រើ ឥត្ថិបុរិសវិកប្បំ ជហតិ

[xxxix] Vbh.-a. 5: វាតា តិ កុច្ឆិវាតាបិដ្ឋិវាតាទិវសេន វេទិតព្វា។

[xl] កតមេហិ ឆហិ ឤការេហិ វាយោទាតុំ វិត្ថារេន បរិគណ្ហាតិ? ឧទ្ធំគមា វាតា អធោគមា វាតា កុច្ឆិសយា វាតា កោដ្ឋាសយា វាតា អង្គមង្គានុសារិនោ វាតា អស្សាសោ បស្សាសោ។

[xli] ក្នុងទីនេះប្រែថា ដោយឤរម្មណ៍ តែក្នុង B. Phat (៤៣ ខាងក្រោម) ប្រែថា ដោយកិច្ច ទៅវិញ

[xlii] ក្នុងទីនេះប្រែថា ដោយខ័ន្ធ តែក្នុង B. Phat (៤៣ ខាងក្រោម) ប្រែថា ដោយកាល ទៅវិញ

[xliii] B. Phat វចនត្ថតោ កិច្ចោ កាលបតោ ចុណ្ណតោ អវិនិព្ភោគតោ បច្ចយតោ លក្ខណតោ សភាគវិសភាគគតោ នានត្តេកត្តតោ

[xliv] maturing= fully developed= ripen: ត្រង់នេះមានន័យថា មុខងាររបស់តេជោធាតុមួយក្នុងចំណោមមុខងារដទៃទៀត គឺធ្វើឲ្យការ រួមគ្នារបស់ធាតុ ដទៃទៀតពេញបរិបូណ៌បាន។

[xlv] Cp. Ps. I, 260-61: តស្សេវំ អភិក្កមតោ ឯកេកបាទុទ្ធរណេ បឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ។ តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនេសុ។ តត្ថ ឧទ្ធរណេ បវត្តា រូបារូបធម្មា អតិហរណំ ន បាបុណន្តិ។ តថា អតិហរណេ បវត្តា វីតិហរណំ វីតិហរណេ បវត្តា វោស្សជ្ជនំ វោស្សជ្ជនេ បវត្តា សន្និក្ខេបនំ សន្និក្ខេបនេ បវត្តា សន្និរុម្ភនំ ន បាបុណន្តិ។ តត្ថ តត្ថេវ បព្វបព្វំ សន្ធិសន្ធឹ ឱធិឱធឹ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ តឋតឋាយន្តា ភិជ្ជន្តិ។

[xlvi] Cp. A. III, 940-41: អថ ខោ ឤយស្មា សារិបុត្តោ..............អញ្ញតរស្មឹ បទេសេ មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ ទិស្វា ភិក្ខូ ឤមន្តេសិ:--បស្សថ នោ តុម្ហេ ឤវុសោ អមុំ មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ តិ? ឯវំ ឤវុសោ តិ។

            ឤកង្ខមានោ ឤវុសោ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អមុំ ទារុក្ខន្ធំ បឋវី ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ។ តំ កិស្ស ហេតុ? អត្ថិ ឤវុសោ អមុស្មឹ ទារុក្ខន្ធេ បឋវីធាតុ យំ និស្សាយ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ........ បេ ........បឋវី ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ។ ឤកង្ខមានោ ឤវុសោ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អមុំ ទារុក្ខន្ធំ ឤបោ ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ....... បេ .... តេជោ ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ ........   វាយោ ត្វេវ អធិមុច្ចេយ្យ ........

[xlvii] 1 Koku = 10 Sho

[xlviii] 10 Go = 1 Sho = 1.588 quart, 0.48 standard gallon, 1.804 litres

[xlix] គឺតេជោធាតុ យកសារ:របស់ខ្លួនដទៃទៀតមាន៖ ធម្មជាតិនៃកំដៅ ធម្មជាតិនៃការកក់ក្តៅ ធម្មជាតិនៃការចេញចំហាយ ធម្មជាតិនៃ ចំហេះ (ទំពារស៊ី) ធម្មជាតិនៃភាពតោងចាប់ដោយមាំ ទៅបំពេញឲ្យធាតុទាំង៣ទៀត និងធ្វើឲ្យធាតុទាំង៣ទៀតនោះ ពុំមានក្លិន បើខ្វះការបំពេញ របស់ ធាតុភ្លើងនេះ ធាតុទាំងអស់ នោះនឹងមិនបរិបូណ៌ឡើយ ហើយនឹងមានក្លិន។ (សេចក្តីយល់ របស់ខ្ញុំ ហេង មណីចិន្តា)។

[l] producing-condition

[li] kamma-condition

[lii] decisive-support-condition

[liii] (a) Sn. 193-94:   ចរំ វា យាទិ វា តិដ្ឋំ និសិន្នោ ឧទ វា សយំ                               សម្មិញ្ផោតិ បស្សរេតិ --ឯសា កាយស្ស ឥញ្ជនា

អដ្ឋិនហារុសំយុត្តោ តចមំសាវលេបនោ                 ឆវិយា កាយោ បដិច្ឆន្នោ យថាភូតំ ន ទិស្សតិ។

(b) Ps. I, 252:    “នាវា មាលុតវេគេន ជិយាវេគេន តេជនំ                  យថា យាតិ តថា កាយោ យាតិ វាតាហតោ អយំ

យន្តសុត្តវេសេនេវ ចិត្តសុត្តវសេនិទំ                      បយុត្តំ កាយយន្តំ បិ យាតិ ឋាតិ និសីទតិ

កោ នាម ឯត្ថ សោ សត្តោ យោ វិនា ហេតុបច្ចយេ    អត្តនោ ឤនុភាវេន តិដ្ឋេ វា យទិ វា វជេតិ។”

(c) Ps. I, 265; Sv, I, 197:  អព្ភន្តរេ អត្តា នាម កោចិ សម្មិញ្ផោន្តោ វ បស្សារេន្តោ វា នត្ថិ។ វុត្តប្បការចិត្តកិរិយវាយោធាតុវិប្ជារេន បន សុត្តាកទ្ធនវសេន ទារុយន្តស្ស ហត្ថបាទលាឡនំ វិយ សម្មិញ្ជនបសារណំ ហោតីតិ ឯវំ បជាននំ បនេត្ថា អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ វេទិតព្វំ។

[liv] S. II, 178; III, 149, 151: អនមតគ្គាយំ ភិក្ខវេ សំសារោ បុព្វោកាដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានិវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរាតំ។

[lv] ខជ្ជ: លេយ្យ: បេយ្យ: ភោជ:

[lvi] Cp. Th. 580: រសេសុ អនុគិទ្ធស្ស ឈានេ ន រមតី មនោ។

[lvii]  បរិយេសនតោ, បរិភោគតោ, និធានតោ និស្សន្ទតោ ផលតោ?

[lviii] in the text this precede the previous sentence.

[lix] Cp. Th. 540:             សុបុប្ជិតេ សីតវនេ សីតលេ គិរិកន្ទរេ                 គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ចង្កមិស្សាមិ ឯកកោ។

1103: កទា មយូរស្ស សិក្ខណ្ឌិនោ វនេ ទិជស្ស សុត្វា គិរិគព្ភរេ រុតំ           បច្ចុត្ថហិត្វា អមតស្ស បត្តិយា សង្ចិព្តោយ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ។

1135: វរាហឯណេយ្យវិគាឡ្ហាសេវិតេ បព្ភារកូដេ បកដេ វ សុន្ទរេ            នវម្ពុនា បាវុសសិត្តកាននេ តហឹ គុហាគេហគតោ រមិស្សសិ។

1136:សុនីលគីវា សុសិខា សុបេក្ខុនា សុចិត្តបត្តច្ឆទនា វិហង្គមា               សុមញ្ជុឃោសត្ថនិតាភិគជ្ជិនោ តេ តំ រមិស្សន្តិ វនម្ហិ ឈាយិនំ។

1137: វុដ្ឋាម្ហិ ទេវេ ចតុរង្គុលេ តិណេ សម្បុប្ជិតេ មេឃនិភម្ហិ កាននេ នគន្តរេ វិដបិសមោ សយិស្សំ តំ មេ មុទុ ហោហិតិ តូលសន្និភំ។.

[lx] Cp. Th. 245: យថា ព្រហ្មា តថា ឯកោ យថា ទេវោ តថា ទុវេ            យថា គាមោ តថា តយោ កោលាលលំ តតុត្តរិន្តិ។

[lxi] Cp. Th.1118: មុណ្ឌោ វិរូបោ អភិសាបមាគតោ កបាលហត្ថោ វ កុលេសុ ភិក្ខសុ      យុញ្ជស្សុ សត្ថុ វចនេ មហេសិនោ ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេនិយុញ្ជសិ។

[lxii] Cp. Sn. 711-12:   ន មុនិ គាមមាគម្ម កុលេសុ សហសា ចរេ                          ឃាសេសនំ ឆិន្នកថោ ន វាចម្បយុតំ ភណេ។

                               អលត្ថំ យទិទំ សាធុ នាលត្ថំ កុសលាមីតិ                            ឧភយេនេវ សោ តាទិ រុក្ខំ វ ឧបនិវត្តតិ។