ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ: ចុងបញ្ចប់នៃរាជ្យរបស់ពួកទ្រិញ

ចុងបញ្ចប់នៃរាជ្យរបស់ពួកទ្រិញ 
ទ្រិញ តុង ជាកូនច្បងនៃទ្រិញ សាម មានការភ័យខ្លាចថាអំណាចនឹងធ្លាក់ក្នុងដៃប្អូនរបស់ខ្លួនគឺ ទ្រិញ កាន់ ដែលជាកូនសំណព្វចិត្តរបស់ឳពុក។ នៅឆ្នាំ១៧៨០ ទ្រិញ សាម បានធ្លាក់ខ្លួនឈឺ ហើយទ្រិញ តុង ក៍បានប្រើឱកាសនេះដើម្បីធ្វើរដ្ឋប្រហារ។ ផែនការនេះត្រូវបានគេដឹង ធ្វើឲ្យមន្រ្តីថ្នាក់ខ្ពស់ជាច្រើនដែលគាំទ្រទ្រិញ តុង ត្រូវបានយកទៅប្រហារជីវិត ហើយទ្រិញ តុង ត្រូវបានឃុំខ្លួន។

នៅឆ្នាំ១៧៨២ ទ្រិញ សាម បានទទួលមរណភាពហើយផ្ទេរអំណាចឲ្យទ្រិញ កាន៊។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កាលនោះ ទ្រិញ កាន់ មានអាយុត្រឹមតែប្រាំឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ អ្នកគ្រប់គ្រងពិតប្រាកដគឺ ហ័ង ងូភុក ដែលជាកូនចិញ្ចឹមរបស់ ហ័ង ឌិញបាវ ដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយទ្រិញ សាម ជាជំនួយការរបស់ទ្រិញ កាន់។ ប៉ុន្មាន​សប្តាហ៍​បន្ទាប់​ពី ​ទ្រិញ កាន់​ ឡើង​គ្រង​រាជ្យ ទ្រិញ ​តុង​បាន​ឃុបឃិត​ជាមួយ​កង​ទ័ព​ខេត្ត​ទាំង​បី ( ) ដើម្បីសម្លាប់ ហ័ង ឌិញបាវ ហើយទម្លាក់ទ្រិញ កាន់ ពីដំណែង។ ទោះយ៉ាងណាក្តី ដោយសារតែទ្រិញ តុង ជាប់ជំពាក់គុណកងទ័ព គាត់មិនអាចគ្រប់គ្រងលើពួកគេបានទេ។ កងទ័ពបានដោះលែង ឡេ ឌុយគី ជាបុត្រនៃព្រះអង្គម្ចាស់ឡេ ឌុយវី ដែលត្រូវបានទ្រិញ សាម ធ្វើគត់នៅឆ្នាំ១៧៧១ ហើយបានបង្ខំអធិរាជ ឡេ ហៀនតុង ឲ្យតែងតាំងគី ជាអ្នកស្នងរាជ្យ។

បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់ហ័ង ឌិញបាវ មន្ត្រីក្រោមឱវាទរបស់គាត់នៅ ខេត្ត ងេអាន គឺ ង្វៀន ហ៊ូឈិញ បានចុះចូលជាមួយពួកតៃសឺន។ គាត់ត្រូវបានស្វាគមន៍ដោយស្តេចនៃពួកតៃសឺន ហើយបានក្លាយជាមេទ័ពនៅក្នុងជួរកងទ័ពរបស់ពួកគេ។ នៅរដូវក្តៅឆ្នាំ១៧៨៦ ង្វៀន ញ៉ាក់ ដែលចង់ដណ្តើមយកទឹកដីរបស់ពួកង្វៀងមកវិញដែលបាត់បង់ទៅពួកទ្រិញកាលពីឆ្នាំ១៧៧៥ បានបញ្ជាឱ្យប្អូនប្រុសរបស់គាត់ ង្វៀន ហ៊្វូវ និង ង្វៀន ហ៊ូឈិញ ឲ្យវាយលុកស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ ប៉ុន្តែបានព្រមានពួកគេកុំឱ្យឆ្ពោះទៅភាគខាងជើង។ បន្ទាប់ពីដណ្តើមបាន ភូសួន ង្វៀន ហ៊ូឈិញ បានបញ្ចុះបញ្ចូល ង្វៀន ហ៊្វូវ ឱ្យផ្តួលរំលំពួកស្តេចត្រាញ៉ទ្រិញ ក្រោមបដា "បំផ្លាញទ្រិញ និងជួយឡេ ( ) ដែលនឹងទទួលបានការគាំទ្រពីប្រជាជននៅភាគខាងជើង។ កងទ័ពទ្រិញ និងទ័ពខេត្តទាំងបី ត្រូវទទួលបរាជ័យយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ទ្រិញ តុង បានធ្វើអត្តឃាត។ អធិរាជកាញ់ ហុង បានចូលទីវង្គតដោយព្រះជន្មចាស់ជរានៅពេលបន្តិចក្រោយមក ហើយឡេ ឌុយគី (អធិរាជឆៀវ ថុង) បានឡើងស្នងរាជ្យបន្ត។

ង្វៀន ញ៉ាក់ បន្ទាប់ពីបានឮពីការមិនស្តាប់បង្គាប់របស់ ង្វៀន ហ៊្វៀន បានប្រញាប់នាំទ័ពទៅកាន់ថាំងឡុង ហើយបញ្ជាឱ្យកងទ័ពតៃ សឺន ទាំងអស់ដកខ្លួនចេញ។ ពួកគេមានចេតនាទុក ង្វៀន ហ៊ូឈិញ ពីក្រោយ។ ឈិញ​បាន​ដេញ​តាម​ពួក​គេពីក្រោយ ហើយ​បន្ទាប់​មក​ស្នាក់​នៅ​ស្រុក​កំណើតគាត់នៅ​ខេត្ត ងេអាន ។

ការលុកលុយរបស់ពួកតៃសឺន និងការដកខ្លួនភ្លាមៗបានបណ្តាលឱ្យមានការខ្វះអំណាចដ៏ធំមួយនៅភាគខាងជើង។ ទ្រិញ ឡេ ជាប្អូនប្រុសរបស់ទ្រិញ សាម ដោយមានការគាំទ្រពី ដួង ត្រុងតេ បានលើកទ័ពចូលទៅក្នុងថាំងឡុង ហើយបង្ខំអធិរាជឆៀវ ថុង ឱ្យតែងតាំងគាត់ជាឧបរាជ ដែលនឹងធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជាស្តេចត្រាញ់ទ្រិញ ។ ព្រះចៅអធិរាជឆៀវ ថុង មិនចង់ដំឡើងអំណាចស្តេចត្រាញ់ទ្រិញឡើងវិញទេ ដូច្នេះទ្រង់បានបដិសេធសំណើរបស់ឡេ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានោះ ទ្រិញ បុង កូនប្រុសរបស់ ទ្រិញ យ៉ាង ក៏លើកទ័ពចូលក្រុងថាំងឡុង។ ដួង ត្រុងតេ គិតថា ទ្រិញ ឡេជាមនុស្សគ្មានប្រជាប្រិយភាព ហើយបានចុះចូលនឹងភាគីរបស់បុង និងបានជួយគាត់កម្ចាត់ទ្រិញ ឡេ។ មេទព័ល្បីឈ្មោះ ហ័ង ផុងកូ និងឌិញ តិចញួង ក៏បានចូលរួមជាមួយបក្សពួករបស់ទ្រិញ បុង ហើយបានគាបសង្កត់ព្រះចៅអធិរាជ ឱ្យប្រគល់ងារជាព្រះអង្គម្ចាស់ទៅគាត់ ទីបំផុតអធិរាជបានយល់ព្រមដោយស្ទាក់ស្ទើរ។ បន្ទាប់មក ទ្រង់បានផ្ញើសំណើទៅ ង្វៀន ហ៊ូឈិញ ដែលបានលើកទ័ពយ៉ាងច្រើននៅក្នុងស្រុករបស់គាត់ ឱ្យមកជួយអធិរាជម្តងទៀត។ ង្វៀន ហ៊ូឈិញ  ស្តាប់បង្គាប់ហើយ​ធ្វើដំណើរទៅ​ទិស​ខាង​ជើង វាយ​ឈ្នះ​កងទ័ព​ទ្រិញ​ក្នុង ​ខេត្តថាញ់ហោ ។ ទ្រិញ បុង បានឮដំណឹងនេះ ក៏ដកទ័ពទៅ ស្រុកយ៉ាឡាម ជាមួយ ដួង ត្រុងតេ ឌិញ តិចញួង និងហ័ង ផុងកូ បានដកថយទៅ ហាយឌឿង និង សឺនថាយ រៀងៗខ្លួន។ អធិរាជឆៀវ ថុង បានដុតបំផ្លាញរាជវាំងរបស់ពួកទ្រិញ។
ធ្វេង|រូបភាពតូច| អំពាវនាវឱ្យដាក់ទណ្ឌកម្ម ង្វៀន ហ៊ូឈិញ ដែលជាបញ្ជាការ [លោកឌុច] ប៊ិញ ដោយ ឡេ ហ៊ុយដាវ ដែលជាអ្នកស្មោះស្ម័គ្រ របស់ទ្រិញ បុង
ប៉ុន្មានខែបន្ទាប់មក ង្វៀន ហ៊ូឈិញ បានវាយប្រហារទ្រិញ បុង និងបក្សពួកជាច្រើនលើកជាច្រើនសារ។ គាត់បានចាប់ និងប្រហារជីវិត ដួង ត្រុងតេ និង ហ័ង ផុងកូ។ ទ្រិញ បុង បន្ទាប់មកបានជ្រកកោននៅជំរុំរបស់ ឌិញ តិចញួង។ ង្វៀន ហ៊ូឈិញ បានរៀបចំការវាយលុកដ៏ធំមួយ ហើយបានកម្ចាត់ ទ្រិញ បុង ទាំងស្រុងនៅរដូវស្លឹកឈើជ្រុះឆ្នាំ១៧៨៧។ ឌិញ តិចញួង និងទ្រិញ បុង បានរត់ភៀសខ្លួន ហើយបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនូវការគ្រប់គ្រងរបស់ស្តេចត្រាញ់ទ្រិញជាង ២០០នាក់។

ក្រោយមក នៅពេលដែល កងទ័ពឆេង បានកាន់កាប់ថាំងឡុង ទ្រិញ បុង បានប្រគល់ខ្លួនឲ្យអធិរាជឆៀវ ថុង។ គាត់​ត្រូវ​បាន​​លើក​លែង​ទោស ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​បាន​គេ​ទម្លាក់​ឋានៈ​ទៅ​ជា ​លោកឌុចនៃ វេ ឌិច ( Huệ Địch công )។ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ពួកឆេង នៅដើមឆ្នាំ១៧៨៩ ទ្រិញ បុង បានភៀសខ្លួនទៅកាន់តំបន់ភាគខាងលិចនៃប្រទេស ដោយបានប្រកាសខ្លួនឯងថាជាស្តេចត្រាញ់ ហើយបានរៀបចំកងទ័ពតស៊ូប្រឆាំងនឹងពួកតៃសឺន។ គាត់បានស្លាប់នៅដើមឆ្នាំ១៧៩១។ Hoàng Xuân Hãn, Phe chống đảng Tây Sơn ở Bắc với tập "Lữ Trung Ngâm" (The anti-Tây Sơn factions in the north and the "Lữ Trung Ngâm" collection), Tập san Sử Địa, 1971–1972.

បន្ទាប់ពីអធិរាជ យ៉ាឡុង បានបង្កើត រាជវង្សង្វៀន នៅឆ្នាំ១៨០២ ព្រះអង្គបានលើកលែងទោសដល់ត្រកូលទ្រិញ និងអនុញ្ញាតឱ្យកូនចៅរបស់ពួកគេគោរពបូជាបុព្វបុរសរបស់ពួកគេ។