navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
លន់ នល់: សាធារណរដ្ឋខ្មែរនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង

សាធារណរដ្ឋខ្មែរនិងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង 
រូបភាពតូច|ទង់សាធារណរដ្ឋខ្មែរ

សាធារណរដ្ឋខ្មែរ(១៩៧០-១៩៧៥)ថ្មីនេះបានលះបង់នូវគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតភាពរបស់សីហនុចោល, ជាពិសេសជាមួយនឹងពួកយួន។ របបថ្មីនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជារបបពោរពេញទៅដោយភាពអន្តរាយទាំងផ្នែកយោធានិងនយោបាយ។ សុខភាពរបស់លន់ នល់បានចាប់ផ្តើមចុះខ្សោយបន្តិចម្តងៗបន្ទាប់ពីលោកបានទទួលរងនូវជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១។ របៀបគ្រប់គ្រងជាតិរបស់លោកកាន់តែមានលក្ខណៈខុសប្រក្រតីនិងបែបផ្តាច់ការ: នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧១, លោកបានតែងតាងខ្លួនឯងជាសេនាប្រមុខ(ជាតំណែងមិនដែលធ្លាប់មានពីមុនមកទេក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តនយោបាយប្រទេសកម្ពុជា)ហើយនៅខែតុលាលោកបានព្យួររដ្ឋសភាចោល(បញ្ឈប់លែងឱ្យដំណើរការជាបណ្តោះអាសន្ន)ដោយបាននិយាយថា"លោកលែងលេងល្បែងបែបប្រជាធិបតេយ្យនិងសេរីនិយមទៀតហើយ"ដោយសារតែប្រទេសកំពុងតែស្ថិតនៅក្នុងសម័យសង្គ្រាម។Cady, The History of Postwar Southeast Asia, 1974, p.672 ដោយមានការគាំទ្រពីប្អូនប្រុសរបស់លោក, គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍លន់ ណុន, លោកលន់ នល់អាចកាត់បន្ថយនូវឥទ្ធិពលរបស់សិរិមតៈ, លោកអ៊ិន តាំនិងគ្នីគ្នាដៃគូរដ្ឋប្រហារផ្សេងៗទៀតបានពីរបបថ្មីនេះ។ លោកថែមទាំងបានទទូចទាមទារចង់ដឹកនាំកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិខ្មែរ (បារាំង: Forces Armées Nationales Khmères – FANK)ដោយខ្លួនលោកផ្ទាល់ទៀតផង។

យូរៗទៅ, របបលន់ នល់ក៏ត្រូវពឹងផ្អែកលើជំនួយពីអាមេរិកទាំងស្រុងរហូតដល់ពេលចុងបញ្ចប់គឺនៅពេលដែលអាមេរិកបានឈប់ផ្តល់ជំនួយទាំងខាងនយោបាយនិងយោធាដែលជាលទ្ធផលសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវរងជាទម្ងន់រហូតទាន់តែត្រូវផ្តួលរលំដោយពួកខ្មែរក្រហម។David P. Chandler, A history of Cambodia, Westview Press; Allen & Unwin, Boulder, Sydney, 1992 មិនយូរប៉ុន្មាន, សាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់ដែនដីបន្តិចម្តងៗទៅពួកខ្មែរក្រហមហើយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិខ្មែរត្រូវបាត់បង់រាល់គ្រាប់រំសេវទាំងប៉ុន្មានដែលអាមេរិកបានឱ្យទៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយខ្មែរក្រហម។ សុខភាពលោកលន់ នល់បានកាន់តែទ្រត់ទ្រោមឡើងៗរហូតដល់ថ្នាក់លោកទៅពឹងលើគ្រូទាយគ្រូបាអាចារ្យនិងដំបូន្មានរបស់ព្រះពុទ្ធដើម្បីរម្ងាប់កំហឹងនិងភាពតានតឹងក្នុងចិត្តរបស់លោក: នៅគ្រាមួយពេលដែលខ្មែរក្រហមកំពុងតែវាយលុកចូលទីក្រុងភ្នំពេញ, គេបានឃើញលោកលន់ នល់កំពុងពង្រាយដីខ្សាច់ឱ្យចេញជារាងរង្វង់(ប្រហែលទៅតាមជំនឿព្រះពុទ្ធសាសនា)ដើម្បីការពារទីក្រុងពីពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរក្រហម។ ទីបំផុតនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា, លោកបានដាក់ពាក្យលាលែងពីតំណែងហើយក៏បាននិរទេសខ្លួនទៅក្រៅប្រទេស, ដោយដឹងថាខ្លួនលោកជាបុគ្គលទីមួយនៅក្នុងចំណោមមនុស្សដែលខ្មែរក្រហមប៉ិនប៉ងរកសម្លាប់។
លន់ នល់: ការនិរទេសនិងការទទួលអនិច្ចកម្ម

ការនិរទេសនិងការទទួលអនិច្ចកម្ម 
អទិភាពដំបូងរបស់ពួកខ្មែរក្រហមបន្ទាប់ពីបានសម្រេចនូវការគ្រប់គ្រងលើប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលហើយគឺពួកគេត្រូវប្រហារជីវិតរាល់មេដឹកនាំនិងមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ក្នុងរបបសាធារណរដ្ឋចោលទាំងអស់ដោយគ្មានពន្យាឫប្រណីនរណាទេ, ជាវាសនាដែលលន់ នល់រត់គេចខ្លួនរួច។

លោកបានភៀសខ្លួនទៅប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីសិន, មុនពេលធ្វើដំណើរបន្តទៅសហរដ្ឋអាមេរិក, ដោយដំបូងលោកបានស្នាក់នៅរដ្ឋហាវ៉ៃមុនពេលផ្លាស់ប្តូរលំនៅដ្ឋានទៅរស់នៅក្នុងរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩។ លោកបានរស់នៅជាមួយប្រពន្ធចុងរបស់លោកឈ្មោះថាសុវណ្ណា លុនជាមួយនឹងកូនរបស់គាត់រហូតដល់ថ្ងៃមរណភាពគាត់គឺនៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៥, ដោយសារបញ្ហាបេះដូង។
លន់ នល់: ទស្សន:នយោបាយ

ទស្សន:នយោបាយ 
ទោះបីជាលោកលន់ នល់បានទម្លាក់ព្រះអង្គសីហនុចេញពីតំណែងមែន, ប៉ុន្តែលោកជាអ្នកមានជំនឿខ្លាំងលើប្រពៃណីប្រទេសកម្ពុជា: ក្រោយពីព្រះអង្គសីហនុត្រូវបានលោកដកហូតសឹទ្ធអំណាច, លន់ នល់បានទៅសំពះក្រាបថ្វាយបង្គំសម្តេចម៉ែដើម្បីសុំការអភ័យទោសពីទ្រង់។ លន់ នល់បាននិយាយពីមនោគមវិជ្ជារបស់លោកថាជាការបូកបញ្ចូលគ្នារវាងជាតិនិយមនិងវចនាធិប្បាយនិយមហើយចេញជា"ជាតិខ្មែរនិយម-ថ្មី"។ លោកបានបង្ហាញនូវមហិច្ឆិតារបស់លោកនៃការបង្រួបបង្រួមជនជាតិខ្មែរពីដើមឱ្យរស់នៅរួមគ្នាវិញដូចជាជនជាតិខ្មែរក្រោមនៃដែនដីសណ្តរទន្លេមេគង្គជាមួយនឹងជនជាតិខ្មែរសុរិន្ទនៃប្រទេសថៃហើយគ្រងទុកថារដ្ឋថ្មីរបស់លោក(បើអាចបង្រួបបង្រួមរួចនោះ)នឹងមានជនជាតិខ្មែររហូតទៅដល់"៣០លាននាក់"ក្នុងឆ្នាំ២០២០។ លោកបានស្នើសុំអ្នកដែលគាំទ្រលោកឱ្យប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រពៃណីខ្មែរដែលលោកបានសំដៅទោថាយុទ្ធសិល្ប៍មន-ខ្មែរ, លោកក៏បានស្នើសុំឱ្យពួកគេហៅលោកថា"ខ្មែរស្រអែម"ដែលជារហសនាមមួយដែលលោកចាត់ទុកថាជាសញ្ញានៃជាតិខ្មែរ"ពិតប្រាកដ"។Becker, E. When the War Was Over, 1986, p.134
លន់ នល់: អំពីគ្រួសារ

អំពីគ្រួសារ
ប្អូនប្រុសរបស់លោកឈ្មោះលន់ និលត្រូវបានសម្លាប់ដោយអ្នកគាំទ្រសីហនុនៅក្នុងរដ្ឋប្រហារកម្ពុជានៃឆ្នាំ១៩៧០។ ប្អូនប្រុសម្នាក់ទៀតរបស់លោកឈ្មោះលន់ ណុនគឺជារដ្ឋមន្រ្តីនៃក្រសួងមហាផ្ទៃនិងជាឯកអង្គរដ្ឋទូតឱ្យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ, ហើយត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមបន្ទាប់ពីពួកគេបានចូលគ្រប់គ្រងទីក្រុងភ្នំពេញ។

កូនប្រុសរបស់លន់ នល់គឺលោកលន់ រឹទ្ធបានបង្កើតគណបក្សខ្មែរសាធារណរដ្ឋក្នុងឆ្នាំ២០០៦។
លន់ និល

លន់ និល (ទទួលមរណភាព ២៨ មីនា ១៩៧០) ជាប្អូនប្រុសរបស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា សេនាប្រមុខ លន់ នល់ និងជាជនរងគ្រោះនៃរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ១៩៧០ ។

លន់ និល ជា​កូន​ពៅ​របស់​លោក លន់ ហ៊ិន ជា​អភិបាល​ស្រុក​ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម​បារាំង។ ដូចបងប្រុសរបស់គាត់ លន់ នល់ គាត់បានទទួលការអប់រំនៅវិទ្យាល័យឆាលសែសឡូប-ឡូបោត (Lycée Chasseloup-Laubat) ក្នុងទីក្រុងព្រៃនគរ ហើយដូចជាក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ផ្សេងទៀតបានធ្វើការនៅក្នុងបរិធានសន្តិសុខរដ្ឋ។ នៅ​ទី​បំផុត លោក​បាន​ក្លាយ​ជា​ស្នងការ​នគរបាល​ ​ស្រុកមេមត់ ខេត្ត​កំពង់ចាម ។

ពេលដែលសម្ដេច នរោត្តម សីហនុ យាងទៅក្រៅប្រទេសនៅ ទីក្រុងប៉េកាំង ប្រទេសចិន នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះអង្គម្ចាស់ សិរិមតៈ បានជួយ លន់ នល់ ក្នុងការរៀបចំការបោះឆ្នោតសភា ដើម្បីទម្លាក់ព្រះសីហនុជាប្រមុខរដ្ឋ ដោយប្រគល់អំណាចក្នុងគ្រាអាសន្ន។

នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២៣ ខែ​មីនា ព្រះសីហនុ​បាន​ធ្វើ​ការ​អំពាវនាវ​ជា​សាធារណៈ​នៅ​ប្រទេស​ចិន​ឲ្យ​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​រដ្ឋាភិបាល។ មាន​កុបកម្ម​នៅ ​ខេត្ត​កំពង់ចាម កាល​ពី​ថ្ងៃ​ទី​២៦ ខែ​មីនា ដែលសាលាអភិបាល​ក្រុង​ត្រូវ​បាន​វាយ​ប្រហារ ហើយ​មន្ត្រី​ជា​ច្រើន​នាក់​ត្រូវ​បាន​សម្លាប់​ដោយ​ហ្វូង​មនុស្ស ជាពិសេស​តំណាងរាស្ត្រ​ពីរ​រូប គឺ​លោក គឹម ផុន និង​លោក សុះ ស៊ូន។ លន់ នល់ បានបញ្ជូនប្អូនប្រុសរបស់គាត់ទៅខេត្តកំពង់ចាម ដើម្បីតាមដានស្ថានការណ៍នៅទីនោះ។ លោក លន់ និល ​ត្រូវ​បាន​គេ​ជ្រើសរើស​មួយ​ផ្នែក​ដោយសារ​គាត់​មាន​ចម្ការ​កៅស៊ូ​នៅ​តំបន់​នោះ ហើយ​ក៏​ស្គាល់​វា​ដែរ។ នៅ ​ទន្លេ​បិទ និល​ត្រូវ​បាន​ក្រុម​កម្មករ​គាំទ្រ​ព្រះសីហនុ​មួយ​ក្រុម​មក​ពី​ចម្ការ​ជប់ (ចម្ការ​កៅស៊ូ​បារាំង  ) ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​វាយ​សម្លាប់​នៅ​ផ្សារ​ក្រុង។ Corfield, J. Khmers Stand Up! A History of the Cambodian Government, 1970-1975, Monash Asia Institute, 1994, p.91

មាន​ពាក្យ​ចចាមអារ៉ាម​ជា​បន្តបន្ទាប់​ថា សមាជិក​ក្នុង​ហ្វូង​មនុស្ស​បាន​កាត់​ថ្លើម​ពី​សព​លោក លន់ និល បន្ទាប់មក វាត្រូវបានយកទៅដាក់ក្នុងភោជនីយដ្ឋានចិន ដែលម្ចាស់ត្រូវបានបញ្ជាឱ្យចម្អិន និងកាត់វា។ បន្ទាប់មកវាត្រូវបានបម្រើដល់ប្រជាជនក្នុងតំបន់ភ្លាមៗ។  (ថ្វីត្បិតតែការស៊ីថ្លើមរបស់សត្រូវត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការសងសឹកប្រពៃណីក្នុងវប្បធម៌ខ្មែរក៏ដោយ ក៏វាមិនមែនជារឿងធម្មតាដែរ ទោះបីជាវាក្លាយជាឧបករណ៍ឃោសនាធម្មតាក៏ដោយ ព្រោះភាគីទាំងពីរនៅក្នុង សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា ជាបន្តបន្ទាប់តែងតែចោទប្រកាន់កងទ័ពរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកជាប្រចាំ) ។ ពលរដ្ឋ​ម្នាក់​នៅ​ខេត្ត​កំពង់ចាម​បាន​ថ្លែង​ក្រោយ​មក​ថា ហ្វូង​មនុស្ស​បាន​ធ្វើ​បែប​នេះ​យ៉ាង​ពិសេស​ដើម្បី​បង្ហាញ​ការ​ខឹង​សម្បារ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​លោក លន់ នល់។ Hinton, A. L. Anthropologies of the Khmer Rouge, Part II, Yale Centre for Genocide Studies, 1998, p.6

កងទ័ពរបស់ លន់ នល់ អាចបង្ក្រាបបាតុកម្មជាបន្តបន្ទាប់ បណ្តាលឲ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ទៀតស្លាប់។
លលិតាសន

រូបភាពតូច| សិវៈ, ចូឡាសំរឹទ្ធ, សតវត្សទី 12
រូបភាពតូច| គង់អ៊ីម ឈើរបស់ចិននៅក្នុង "រាជភាពងាយស្រួល" រាជវង្សសុង
លលិតាសន គឺជា pose ឬ មុទ្រ នៅក្នុង សិល្បៈឥណ្ឌា និងសិល្បៈនៃ សាសនា ធម៌ នៅក្នុងប្រទេសផ្សេងទៀត។ ជារឿយៗវាត្រូវបានគេហៅថា "ឋានៈរាជវង្ស" ឬ " ភាពងាយស្រួលរាជវង្ស " ជាភាសាអង់គ្លេស ហើយជាការអង្គុយធម្មតានៅក្នុងរូបភាពរាជវង្ស និងរូបចម្លាក់សាសនាដែលគុណលក្ខណៈ "ស្តេច" ។ រូប​នេះ​អង្គុយ​លើ​បល្ល័ង្ក​ដោយ​ជើង​ម្ខាង​ដាក់​ចូល​លើ​កៅអី ហើយ​ម្ខាង​ទៀត​សម្យុង​ចុះ​ក្រោម ("ប៉ោល") ដើម្បី​ប៉ះ​ដី ឬ​​លើ​ជើង​ទ្រ (ច្រើន​តែ​ជា ​បល្ល័ង្ក​ផ្កាឈូក )។ ជាធម្មតាវាគឺជាជើងស្តាំ ត្រឹមត្រូវ ដែល dangs ប៉ុន្តែរូបភាពបញ្ច្រាសអាចត្រូវបានរកឃើញ។ ជើងទទេគឺធម្មតាអង្គុយ អាសន ជាពាក្យទូទៅសម្រាប់អង្គុយអង្គុយ មកពី សំស្ក្រឹត āsana “អង្គុយចុះ” (ពី आस អាស “អង្គុយចុះ”) ឥរិយាបថអង្គុយ, កៅអីមួយ។  

ប្រភពខ្លះបែងចែករវាងឥរិយាបថ លលិតាសន ដូចដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ និង "រាជានិយម" ( មហារាជលលិតាសន ឬ រាជាលលិតាសន ) ដែលជើងខាងស្តាំ (ជាធម្មតា) ពត់ ហើយជើងស្ថិតនៅកម្រិតដូចគ្នាទៅនឹងរាងកាយអង្គុយ ហើយលាតសន្ធឹង។ ដៃត្រូវបានដាក់នៅលើជង្គង់ដែលបានលើកឡើង។  ជាមួយនឹងបំរែបំរួលទាំងអស់ ឃ្លាបច្ចេកទេសពិពណ៌នាអំពីតួរលេខមួយថាជា "នៅក្នុង" ទីតាំង: "អង្គុយក្នុង លលិតាសន " ។  ប្រភព​ផ្សេង​ទៀត​ចាត់​ទុក​អ្នក​ទាំង​ពីរ​ដូច​គ្នា​។ 

ក្បាច់ដាក់ដៃលើជង្គង់លើកត្រូវបានគេឃើញជាពិសេសនៅក្នុងសិល្បៈព្រះពុទ្ធសាសនាចិន សម្រាប់រូបភាព ព្រះពោធិសត្វ  ប៉ុន្តែត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងសិល្បៈឥណ្ឌាយ៉ាងហោចណាស់សតវត្សទី ៨  ជាមួយនឹងឧទាហរណ៍ដ៏ល្បីល្បាញមួយពី គុហា Ajanta ( ស្តេចនាគដែលបានបង្ហាញខាងក្រោម) ប្រហែលជាមានអាយុកាលប្រហែលឆ្នាំ ៤៧៨។  វាត្រូវបានភ្ជាប់នៅក្នុងប្រទេសចិនជាមួយ គង់អ៊ីម ពីចុងសតវត្សទី ៩ ។  ក្នុង​ក្បាច់ លលិតាសន ​របស់​ចិន​ជា​ច្រើន ជាពិសេស​សម្រាប់ ​មៃត្រេយ ជើង​ជាប់​នឹង​ភ្លៅ​ម្ខាង​ទៀត ដែល​ជាទូទៅ​មិន​មាន​ឃើញ​ក្នុង​សិល្បៈ​ឥណ្ឌា​ទេ។
លលិតាសន: តួលេខបង្ហាញជាទូទៅនៅក្នុង ''លលិតាសន''

តួលេខបង្ហាញជាទូទៅនៅក្នុង លលិតាសន 

 ពុទ្ធសាសនិក 
ក្នុងសម័យក្រោយៗមក រូបបដិមាគឺជារឿងធម្មតាណាស់សម្រាប់រូបព្រះពោធិសត្វ និងអាទិទេពដូចជា តារា ប៉ុន្តែកម្រមានសម្រាប់ព្រះពុទ្ធអង្គឯង លើកលែងតែ "ព្រះពុទ្ធអនាគត" មៃត្រេយ ។  វាត្រូវបានគេមើលឃើញជាញឹកញាប់ពណ៌នាអំពីព្រះនៃទ្រព្យសម្បត្តិ, ជម្ជល នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា និង កុពេរ ទៅហិណ្ឌូ។

 ព្រហ្មញ្ញសាសនា 
ក្បាច់គឺជារឿងធម្មតាសម្រាប់ ព្រហ្ម,  ព្រះវិស្ណុ, ព្រះសិវៈ និងមហេសីរបស់ពួកគេ ចាប់ពីសម័យគម្ពីតមក។ ផងដែរ មត្រិក ដែលជាធម្មតាត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយអ្នកគាំទ្រសត្វផ្សេងគ្នារបស់ពួកគេ និងតួលេខជាច្រើនទៀត។ ជាលក្ខណៈពិសេសក្នុងតំបន់ ប្រាសាទនៅក្នុង Odisha ក្នុង រចនាប័ទ្មស្ថាបត្យកម្ម Kaḷinga បុរាណជាញឹកញាប់មានរូបរបស់ Gajalaxmi នៅក្នុង លលិតាសន ជា លលិតាពិប ឬរូបភាពការពារកណ្តាលនៅមាត់ទ្វារទៅកាន់ប្រាសាទ ឬទីសក្ការៈមួយ។ 
រូបភាពតូច|ប្រាសាទបន្ទាយស្រី
លលិតាសន: ពុទ្ធសាសនិក

ពុទ្ធសាសនិក 
ក្នុងសម័យក្រោយៗមក រូបបដិមាគឺជារឿងធម្មតាណាស់សម្រាប់រូបព្រះពោធិសត្វ និងអាទិទេពដូចជា តារា ប៉ុន្តែកម្រមានសម្រាប់ព្រះពុទ្ធអង្គឯង លើកលែងតែ "ព្រះពុទ្ធអនាគត" មៃត្រេយ ។  វាត្រូវបានគេមើលឃើញជាញឹកញាប់ពណ៌នាអំពីព្រះនៃទ្រព្យសម្បត្តិ, ជម្ជល នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា និង កុពេរ ទៅហិណ្ឌូ។
លលិតាសន: ព្រហ្មញ្ញសាសនា

ព្រហ្មញ្ញសាសនា 
ក្បាច់គឺជារឿងធម្មតាសម្រាប់ ព្រហ្ម,  ព្រះវិស្ណុ, ព្រះសិវៈ និងមហេសីរបស់ពួកគេ ចាប់ពីសម័យគម្ពីតមក។ ផងដែរ មត្រិក ដែលជាធម្មតាត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណដោយអ្នកគាំទ្រសត្វផ្សេងគ្នារបស់ពួកគេ និងតួលេខជាច្រើនទៀត។ ជាលក្ខណៈពិសេសក្នុងតំបន់ ប្រាសាទនៅក្នុង Odisha ក្នុង រចនាប័ទ្មស្ថាបត្យកម្ម Kaḷinga បុរាណជាញឹកញាប់មានរូបរបស់ Gajalaxmi នៅក្នុង លលិតាសន ជា លលិតាពិប ឬរូបភាពការពារកណ្តាលនៅមាត់ទ្វារទៅកាន់ប្រាសាទ ឬទីសក្ការៈមួយ។ 
រូបភាពតូច|ប្រាសាទបន្ទាយស្រី
លាង ហ័បអាន: ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិ 

លោក លាង ហ័បអាន កើតនៅថ្ងៃទី២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៣៤ នៅសង្កាត់លេខ៣ ក្រុងភ្នំពេញ។ បិតាលោកមាននាម ប៉ូច និងមាតាលោកមាននាម គិច លុន។
លាង ហ័បអាន: ស្នាដៃសំខាន់

ស្នាដៃសំខាន់ 

 រឿង នវកថា ចុះក្នុងទស្សានវដ្តីរាត្រីថ្ងៃសៅរ៍
 អត្ថាធិប្បាយអក្សរសាស្រ្ត
 ល្បងសិក្សាប្រវត្តិអក្សរសាស្រ្ត
 អត្ថាធិប្បាយរឿងទាំងឡាយក្នុងកម្មវិធីសិក្សា មធ្យមសិក្សា និងឧត្តមសិក្សា
លាង ហ័បអាន: បទពិសោធន៍

បទពិសោធន៍ 
​
អ្នកបង្កើតសមាគម និងបានជាប់ឆ្នោតជាសមាជិកក្រុមអភិបាលសមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរអស់រយៈកាល១៤លើក
ក្រោយលោកជានាយកវិជ្ជាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ ក្រសួងធម្មការ។

category:អ្នកនិពន្ធខ្មែរ
លានគាំដែង

លានគាំដែង (   ១៣៧៥–១៤២៨) គឺជា​ព្រះមហាក្សត្រទី៣នៃប្រទេសលាវ នៃ ព្រះរាជាណាចក្រឡានសាង ។ ព្រះអង្គជាបុត្រាច្បងរបស់ស្តេចសាមសែនថៃ ។ 

ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ អធិរាជរាជវង្សហ៊រនៅ ប្រទេសវៀតណាម បានស្នើសុំឱ្យលានគាំដែង បញ្ជូនកងទ័ពមួយចំនួនទៅជួយអាណ្ណាមប្រយុទ្ធនឹង ជនជាតិចិន ដែលកំពុងវាយលុកពួកគេក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមមីង-ហ៊រ ។ លានគាំដែង បានបញ្ជូនទ័ពឡាវរាប់ពាន់នាក់ទៅជួយយួន ប៉ុន្តែដោយហេតុផលខ្លះ កងទ័ពរបស់ឡានសាងបានងាកមកលើយួន ហើយបានប្រយុទ្ធជាមួយភាគីចិន ។

នៅទីបំផុត ពួកអាណ្ណាមបានយកឈ្នះចិន។ នៅពេលនោះ ទំនាក់ទំនងរបស់ឡានសាងជាមួយអាណ្ណាមកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺន ហើយសង្រ្គាមសរុបបានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗ។ សង្រ្គាមជាមួយអាណ្ណាមបានបង្កភាពចលាចលនៅឡានសាង បន្តដោយការប៉ុនប៉ងជាច្រើនដោយរាជវង្សដើម្បីដណ្តើមរាជបល្ល័ង្ក។

លានគាំដែង បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៤២៨  ក្នុងអាយុ៥៣ ឆ្នាំ។ គាត់បានគ្រប់គ្រងអស់រយៈពេល ១២ឆ្នាំ។
លានជល់ដំរី

លានជល់ដំរីស្ថិតនៅខាងមុខនៃគោបុរៈខាងកើតនៃកំពែងព្រះបរមរាជវាំង។ លានជល់ដំរីនេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ នៃគ្រិស្តសករាជ ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ នៅទីនេះមានរូបចំលាស់ដំរី និងហ្មរជាច្រើន។ រូបនោះបង្ហាញពីដំរីដែលប្រើប្រាស់ប្រមោយដើម្បីប្រមាញ់ និងប្រយុទ្ធជាមួយនឹងខ្លា។ លាននេះមានប្រវែងប្រហែល ៣៥០ម៉ែត្រ ចាប់ពីប្រាសាទបាពួន ដល់លានស្តេចគំលង់។ លាននេះមានរានហាលចំនួនបី និងមានពីរជាន់។ ជណ្ដើរឡើងខាងត្បូង​អមសងខាងដោយដំរីក្បាល៣កាន់ផ្កាឈូកនៅប្រមោយរបស់វា។ ជណ្ដើរឡើងកណ្ដាល​លំអដោយផ្ទាំងចំលាក់សិង្ហនិងគ្រុឌឈរទ្រជណ្ដើរ។ លាននេះត្រូវបាន​ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧​ប្រើប្រាស់ជាវេទិកា​ពីការវិញត្រលប់នៃកងទ័ពរបស់​ព្រះអង្គ​ដែលបានទទួលជ័យជំនះពីសង្គ្រាម។
លានជល់ដំរី: សេះក្បាល៥

សេះក្បាល៥ 
នៅចុងខាងជើង​នៃរានហាល នៅពីក្រោយជញ្ជាំងខាងក្រៅ គេឃើញមានរូបចំលាក់សេះក្បាល៥ធំមួយ​នៅផ្នែកខាងក្រោមនៅជញ្ជាំងក្នុងនេះ។ រូបចំលាក់នេះខុសប្លែកពីរូបចំលាក់ដទៃ ដោយវាមានភាពរស់រវើក​និងត្រូវបានឆ្លាក់យ៉ាងល្អ។ ដោយសារវាមានស្វេតឆ័ត្រនៅពីលើ គេសន្និដ្ឋានថាវាជា​សេះរបស់ព្រះរាជា។ រូបនេះហ៊ុំព័ទ្ធដោយអប្សរា​និងយក្សកាន់ដំបង​ក្នុងចំនោមមនុស្សកំពុងភិតភ័យជាច្រើន។ អ្នកប្រាជ្ញបារាំងមួយចំនួនជឿថាសេះនេះតំនាងអោយ អវលោកេស្វរៈ ពេលព្រះអង្គមានកំនើតជាសេះបាឡាហៈ។
លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជា

លិខិតឆ្លងដែន ត្រូវ​បាន​ចេញ​ជូន​ពលរដ្ឋកម្ពុជា ​សម្រាប់​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅបរទេសនិងអន្តរជាតិ។
រូបភាពតូច|ពុម្ពទំព័រមុខនៃលិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជា
ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់លិខិតឆ្លងដែនជីវមាត្រថ្មី ដែលឥឡូវនេះមានសុពលភាពរយៈពេល១០ឆ្នាំ។
លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជា: ថ្លៃសេវា

ថ្លៃសេវា 
តម្លៃនៃការស្នើសុំលិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជាគឺខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសអាស៊ីទាំងអស់ និងជាតម្លៃខ្ពស់បំផុតមួយក្នុងពិភពលោក។ ចាប់តាំងពីការដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់លិខិតឆ្លងដែនជីវមាត្រថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ តម្លៃនៃការដាក់ពាក្យសុំត្រូវបានបញ្ចុះមកត្រឹម១០០ដុល្លារ សម្រាប់លិខិតឆ្លងដែនរយៈពេល១០ឆ្នាំ និង ៨០ដុល្លារសម្រាប់លិខិតឆ្លងដែនរយៈពេល ៥ឆ្នាំ (ចេញសម្រាប់តែកុមារដែលមានអាយុ ៥ឆ្នាំឡើងទៅប៉ុណ្ណោះ) ។ 

ពីមុន លិខិតឆ្លងដែនដែលអាចអានបានដោយម៉ាស៊ីនមានតម្លៃ ១៣៥ដុល្លារដែលមានសុពលភាពត្រឹមតែ៣ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ (អាចបន្តបានពីរដងរៀងរាល់ ២ឆ្នាំ) ហើយរយៈពេលដំណើរការមានចាប់ពី៥៥ថ្ងៃទៅជាង២ខែ។ ជាការប្រៀបធៀបលិខិតឆ្លងដែនវៀតណាម ដែលមានសុពលភាព១០ឆ្នាំមានតម្លៃត្រឹមតែ ១៥ដុល្លារប៉ុណ្ណោះ ហើយពេលវេលាដំណើរការគឺត្រឹមតែពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយថ្លៃដំណើរការបច្ចុប្បន្នសម្រាប់លិខិតឆ្លងដែនរយៈពេល១០ឆ្នាំបានថយចុះ ៦៥ភាគរយបើប្រៀបធៀបទៅនឹងលិខិតឆ្លងដែនដែលអាចអានដោយម៉ាស៊ីនចាស់។
លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជា: ឯកសារចាំបាច់

ឯកសារចាំបាច់ 
ដំណើរការធ្វើលិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជាតម្រូវឱ្យអ្នកដាក់ពាក្យសុំផលិតឯកសារចំនួន២ផ្សេងទៀតជាភស្តុតាងនៃសញ្ជាតិ ក៏ដូចជាការស្នាក់នៅ។

ខាង​ក្រោម​នេះ​ជា​តម្រូវ​ការ​ចំនួន ២៖

 អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណសញ្ជាតិខ្មែរដែលមានសុពលភាព។
 ភស្តុតាងនៃការស្នាក់នៅ (ណាមួយខាងក្រោម)៖ ក. សៀវភៅកំណត់ត្រាគ្រួសារ ឬ ខ. សៀវភៅស្នាក់នៅ ឬ គ. លិខិតបញ្ជាក់ទីលំនៅ។

ជាការកត់សម្គាល់ ភស្តុតាងនៃលិខិតស្នាក់នៅអាចត្រូវបានផលិតដោយមន្ត្រីសង្កាត់ជុំវិញតំបន់អ្នកដាក់ពាក្យ ដរាបណាពួកគេអាចផ្តល់ភស្តុតាងគ្រប់គ្រាន់នៃការស្នាក់នៅរបស់ពួកគេ។
លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជា: រូបរាង

រូបរាង 
រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមចេញលិខិតឆ្លងដែនជីវមាត្រថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។  ការរចនានៃលិខិតឆ្លងដែនបានទទួលការផ្លាស់ប្តូរមួយចំនួន។ លិខិត​ឆ្លង​ដែន​មាន​គម្រប​ពណ៌​ត្នោត​មានព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជានៅខាងមុខ។ នៅពីលើព្រះរាជសង្ហារមានសិលាចារឹក "ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា" ជាភាសាខ្មែរ អង់គ្លេស និង បារាំង ។ នៅក្រោមអាវធំមានសិលាចារឹក "PASSPORT" ជាបីភាសា។

លិខិតឆ្លងដែនត្រូវបានបោះពុម្ពជាបីភាសា៖ ខ្មែរ អង់គ្លេស និងបារាំង។

 ទំព័រកំណត់អត្តសញ្ញាណ 

 រូបភាពអ្នកកាន់លិខិតឆ្លងដែន (ទទឹង ៤០មម កម្ពស់ ៦០មម កំពស់ក្បាល (រហូតដល់កំពូលសក់): ៣៦មម ចំងាយពីផ្នែកខាងលើនៃរូបថតដល់កំពូលចុង: ៦មម ផ្ទៃខាងក្រោយស)
 ប្រភេទ ("P" សម្រាប់លិខិតឆ្លងដែន)
 លេខ​កូដ​ប្រទេស
 លេខស៊េរីលិខិតឆ្លងដែន
 នាមត្រកូល និងនាមខ្លួនរបស់អ្នកកាន់លិខិតឆ្លងដែន
 សញ្ជាតិ
 ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត (DD.MM. YYYY)
 ភេទ (M សម្រាប់បុរស ឬ F សម្រាប់ស្ត្រី)
 ស្រុកកំណើត
 កាលបរិច្ឆេទចេញផ្សាយ (DD.MM. YYYY)
 ហត្ថលេខារបស់អ្នកកាន់លិខិតឆ្លងដែន
 កាលបរិច្ឆេទផុតកំណត់ (DD.MM. YYYY)
លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជា: ទំព័រកំណត់អត្តសញ្ញាណ

ទំព័រកំណត់អត្តសញ្ញាណ 

 រូបភាពអ្នកកាន់លិខិតឆ្លងដែន (ទទឹង ៤០មម កម្ពស់ ៦០មម កំពស់ក្បាល (រហូតដល់កំពូលសក់): ៣៦មម ចំងាយពីផ្នែកខាងលើនៃរូបថតដល់កំពូលចុង: ៦មម ផ្ទៃខាងក្រោយស)
 ប្រភេទ ("P" សម្រាប់លិខិតឆ្លងដែន)
 លេខ​កូដ​ប្រទេស
 លេខស៊េរីលិខិតឆ្លងដែន
 នាមត្រកូល និងនាមខ្លួនរបស់អ្នកកាន់លិខិតឆ្លងដែន
 សញ្ជាតិ
 ថ្ងៃខែឆ្នាំកំណើត (DD.MM. YYYY)
 ភេទ (M សម្រាប់បុរស ឬ F សម្រាប់ស្ត្រី)
 ស្រុកកំណើត
 កាលបរិច្ឆេទចេញផ្សាយ (DD.MM. YYYY)
 ហត្ថលេខារបស់អ្នកកាន់លិខិតឆ្លងដែន
 កាលបរិច្ឆេទផុតកំណត់ (DD.MM. YYYY)
លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជា: តម្រូវការទិដ្ឋាការ

តម្រូវការទិដ្ឋាការ 
ស្តាំ|រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល| ប្រទេស និងដែនដីដែលមានទិដ្ឋាការចូល ឬទិដ្ឋាការពេលមកដល់សម្រាប់អ្នកកាន់លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជាធម្មតា
នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៩ ប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាទទួលបានទិដ្ឋាការដោយគ្មានទិដ្ឋាការ ឬទិដ្ឋាការពេលចូលមកដល់ចំនួន ៥៣ប្រទេស និងដែនដី ដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជាលេខ៨៨ លើពិភពលោក យោងតាមសន្ទស្សន៍ការរឹតត្បិតទិដ្ឋាការ ។
លិខិតឆ្លងដែនកម្ពុជា: សូម​មើល​ផង​ដែរ

សូម​មើល​ផង​ដែរ 

 តម្រូវការទិដ្ឋាការសម្រាប់ពលរដ្ឋកម្ពុជា
 បញ្ជីលិខិតឆ្លងដែន
លិង្គ

រូបភាពតូច|  លិង្គ.

លិង្គ ឬ ពងក្ដ (  ,  ,  )  គឺជាអវយវៈរបស់​មនុស្ស​ភេទ​បុរសនិង​សត្វ​ឈ្មោល​ខ្លះ និងគឺជាអង្គ​ទឹក​មុត្រ​របស់ថនិកសត្វ អវយវៈលិង្គគឺជាសទិសះ​ឆ្ដេញ​ភេទ​ស្ត្រីឬញី។
លិច: កិរិយាសព្ទ

កិរិយាសព្ទ 
លិបចុះបាត់ទៅ, ចូលកប់បាត់ទៅ ក្នុងទឹកជាដើម

ទូកលិច, សម្ទូងលិចទឹក, បន្លាមុតលិច ។

អស្ដង្គត

ព្រះអាទិត្យលិច ( ថ្ងៃលិច ) ។

ព. ប្រ. វិនាស, ខូច, អន្តរាយ; បាត់ឈ្មោះ; លង់គំនិត

លិចលែងងើបរួច វិនាសរើខ្លួនលែងរួច; លិចខ្លួន ខូចខ្លួនឬបាត់ឈ្មោះ ។
លិច: គុណសព្ទ

គុណសព្ទ 
ដែលធ្ងន់មិនអណ្ដែតទឹក

ឈើមួយកំណាត់នេះលិចទឹក, មួយកំណាត់នុ៎ះអណ្ដែត ។

ដែលទាបឬជ្រៅតែងតែលិចទឹក

ដីលិចទឹក, ព្រៃទឹកលិច ។

លិចកញ្ជង់ ដែលចេះតែហិនហោចវិនាសទ្រព្យសម្បត្តិជានិច្ច មនុស្សលិចកញ្ជង់ ។

លិចកញ្ជង់លង់កញ្ជើ (ព. សា.)ហិនហោចវិនាសដូចគេលិចលង់ក្នុងទឹកទាំងកញ្ជើដាក់អីវ៉ាន់ ។ លិចកណ្ដេងដី វិនាសដូចជាកប់បាត់ទៅក្នុងដីកណ្ដេង ។ លិចក្បាលទ្រទូងដៃ ដែលលិចក្បាលបាត់ទៅឃើញតែដៃទាំងពីរលើកជ្រោងឡើង : ទឹកជ្រៅលិចក្បាលទ្រទូងដៃ ។ លិចក្រជាំ វិនាសទ្រព្យធន់អាប់កេរ្ដិ៍ឈ្មោះ ។ លិចតែម្ដង! ខូចតែម្ដង; ! លិចទៅ! ខូចទៅ! (ពាក្យឧទាន) ។ លិចលង់ វិនាសអន្តរាយដូចជាលិចលង់ក្នុងទឹក ។ លិចលង់ផុងកៃ (ព. សា.) វិនាសអន្តរាយផុងលង់រើខ្លួនពុំរួច ។ លិចអណ្ដែត ឬ លិចៗអណ្ដែតៗឬក៏ លិចអណ្ដែតៗលិច ខាតហើយចំណេញៗហើយខាតទៅវិញ ឬបង់ហើយបានៗហើយបង់ទៅវិញ។ អាលិច! អាខូច! (ពាក្យជេរលេង) ។ ល ។
លិច: នាមសព្ទ

នាមសព្ទ 
ឈ្មោះទិសដែលព្រះអាទិត្យអស្ដង្គត, ទិសបស្ចិម; និយាយបានតែមានពាក្យ ខាង ឬ ឯ ផ្សំពីខាងដើម

ទិសខាងលិច, ស្រុកឯលិច, ទៅឯលិច ។

ល្ងង់មិនដឹងឯលិចឯកើត ល្ងង់ដូចជាមនុស្សវង្វេងទិស ឬល្ងង់មិនស្គាល់ទិស (សរសេរក្លាយជា ឡិច តាមសំនៀងនិយាយ ក៏មាន) ។
លិចតិនស្តាញ

លិចតិនស្តាញ ឈ្មោះផ្លូវការ ក្សត្របុរីលិចតិនស្តាញ  (ភាសាអាល្លឺម៉ង់៖) ជាប្រទេសអឺរ៉ុបកណ្ដាលមួយ នៅតំបន់ភ្នំអាល់។ ប្រទេសនេះគ្មានឆ្នេរសមុទ្រទេ ដោយមានព្រំដែនខាងលិច និងត្បូងជាប់ប្រទេសស្វីស និងកើតនិងជើងជាប់ប្រទេសអូទ្រីស។ ប្រទេសនេះមានផ្ទៃដី ១៦០ គីឡូម៉ែត្រការេ និងមានប្រជាជនប្រមាណជា ៣៨០០០ នាក់។ រាជធានីនៃប្រទេសនេះមានឈ្មោះថា វ៉ាឌូស។ 

ប្រទេសនេះជារបបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ​​​​​​​​​​​ ដោយមានប្រមុខរដ្ឋជាព្រះអង្គម្ចាស់​​​ (ភាសាអាល្លឺម៉ង់៖​ Fürst)។
លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស

alt=World map|រូបភាពតូច|400x400ភីកសែល|ផែនទីពិភពលោកនៃប្រទេស និងដែនដីដោយពិន្ទុសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស ក្នុងការបង្កើនចំនួន ០.០៥០ (ផ្អែកលើទិន្នន័យឆ្នាំ២០២០ បោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ២០២៤) 
សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (ហៅកាត់ខ្លីថា: HDI ) គឺជាសន្ទស្សន៍សមាសធាតុស្ថិតិនៃ អាយុសង្ឃឹមរស់ ការអប់រំ (មធ្យមឆ្នាំនៃការសិក្សាបានបញ្ចប់ និងឆ្នាំដែលរំពឹងទុកនៃការចូលរៀននៅពេលចូលប្រព័ន្ធអប់រំ ) និងសូចនាករប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីចាត់ថ្នាក់ប្រទេសជាបួនកម្រិត។ នៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស។ ប្រទេសមួយទទួលបានកម្រិតសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់ជាងនៅពេលដែលអាយុសង្ឃឹមរស់កាន់តែខ្ពស់ កម្រិតការអប់រំកាន់តែខ្ពស់ ហើយប្រាក់ចំណូលជាតិសរុប ជីនី(ភីភីភី)សម្រាប់មនុស្សម្នាក់គឺខ្ពស់ជាង។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសេដ្ឋវិទូប៉ាគីស្ថាន ម៉ាប៊ុប យូល-ហាប់ (Mahbub ul-Haq) ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់បន្ថែមទៀតដើម្បីវាស់ស្ទង់ការអភិវឌ្ឍន៍របស់ប្រទេសមួយដោយការិយាល័យរបាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ( កម្មវិធិអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ )។   

របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០១០ បានណែនាំសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សដែលត្រូវបានកែតម្រូវដោយវិសមភាព(IHDI)។ ខណៈពេលដែលសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស សាមញ្ញនៅតែមានប្រយោជន៍ វាបាននិយាយថា "សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សដែលបានកែតម្រូវការដោយវិសមភាព គឺជាកម្រិតពិតប្រាកដនៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (គណនេយ្យសម្រាប់វិសមភាព) ខណៈពេលដែលសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស  អាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសន្ទស្សន៍នៃ "សក្តានុពល" នៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស (ឬកម្រិតអតិបរមានៃសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស) ដែល អាច​សម្រេច​បាន​ប្រសិន​បើ​មិន​មាន​វិសមភាព»។ 

លិបិក្រមនេះគឺផ្អែកលើវិធីសាស្រ្តអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស ដែលបង្កើតឡើងដោយលោក ម៉ាប៊ុប យូល-ហាប់ ដែលបានបោះយុថ្កានៅក្នុងការងាររបស់លោក អាម៉ាត់យ៉ា សែន ស្តីពីសមត្ថភាពរបស់មនុស្ស ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេកំណត់ក្នុងលក្ខខណ្ឌថាតើមនុស្សអាច "ក្លាយជា" និង "ធ្វើ" អ្វីដែលគួរអោយចង់បាននៅក្នុងជីវិតដែរឬទេ។ . ឧទហរណ៍រួមមាន – ត្រូវបានគេ៖ អាហារល្អ ទីជំរក និងមានសុខភាពល្អ។ ការធ្វើ៖ ការងារ ការអប់រំ ការបោះឆ្នោត ការចូលរួមក្នុងជីវិតសហគមន៍។ សេរីភាពនៃការជ្រើសរើសគឺជាចំណុចកណ្តាល – នរណាម្នាក់ជ្រើសរើសការស្រេកឃ្លាន (ឧទាហរណ៍នៅពេល តមអាហារ ដោយហេតុផលសាសនា) គឺខុសគ្នាខ្លាំងពីអ្នកដែលស្រេកឃ្លាន ដោយសារតែពួកគេមិនមានលទ្ធភាពទិញអាហារ ឬដោយសារតែប្រទេសនេះស្ថិតក្នុងភាពអត់ឃ្លាន ។ 

សន្ទស្សន៍មិនគិតពីកត្តាជាច្រើនដូចជា ទ្រព្យសម្បត្តិសុទ្ធក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ឬ គុណភាពទាក់ទងនៃទំនិញ នៅក្នុងប្រទេសមួយ។ ស្ថានភាព​នេះ​មាន​ទំនោរ​ទម្លាក់​ចំណាត់​ថ្នាក់​នៃប្រទេស​អភិវឌ្ឍន៍​បំផុត​មួយ​ចំនួន​ដូច​ជា​សមាជិកក្រុមប្រទេសទាងប្រាំពីរ និង​ប្រទេស​ផ្សេង​ទៀត។
លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស: ប្រភពដើម

ប្រភពដើម 
ប្រភពដើមនៃសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស ត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងរបាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សប្រចាំឆ្នាំដែលផលិតដោយការិយាល័យរបាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សនៃកម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNDP)។ របាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំទាំងនេះត្រូវបានរៀបចំ និងដាក់ឱ្យដំណើរការដោយសេដ្ឋវិទូប៉ាគីស្ថាន ម៉ាប៊ុប យូល-ហាប់ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ ហើយមានគោលបំណងច្បាស់លាស់ "ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរការផ្តោតអារម្មណ៍នៃសេដ្ឋកិច្ចអភិវឌ្ឍន៍ពីគណនេយ្យ ចំណូលជាតិ ទៅជា គោលនយោបាយផ្តោតលើប្រជាជន "។ លោកជឿជាក់ថា វិធានការរួមសាមញ្ញនៃការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សគឺចាំបាច់ដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលសាធារណជន អ្នកសិក្សា និងអ្នកនយោបាយថា ពួកគេអាច និងគួរវាយតម្លៃការអភិវឌ្ឍន៍មិនត្រឹមតែដោយសារការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងធ្វើឲ្យប្រសើរឡើងនូវសុខុមាលភាពរបស់មនុស្សផងដែរ។
កណ្តាល|រូបភាពតូច| គោលការណ៍ជាមូលដ្ឋាននៅពីក្រោយសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស Nations, United (2017). "What is Human Development". UNDP. Archived from the original on 27 October 2017. Retrieved 27 October 2017. ... human development approach, developed by the economist Mahbub Ul Haq ...'
លី កាវតុង

លី កាវតុង (៦ កក្កដា ១១៧៣ - ១៥ វិច្ឆិកា ១២១០) ឈ្មោះកំណើតឈ្មោះ លី ឡុងត្រាតឡុងត្រាត ព្រះនាម ឡុង កាន ជាអធិរាជទីប្រាំពីរនៃរាជវង្សលី គ្រប់គ្រង ដាយវៀត អស់រយៈពេល៣៥ ឆ្នាំ។ ព្រះអង្គ​បាន​កំណត់​អត្តសញ្ញាណ​ខ្លួន​ជា​មួយ​នឹង​ព្រះពុទ្ធ ស្រដៀង​នឹង ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ ​សម័យ​អង្គរ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៧ ។  អ្នក​ខ្លះ​ចាត់​ទុក​រជ្ជកាល​របស់​ទ្រង់​ដើម្បី​ចាប់​ផ្តើម​ការ​ធ្លាក់​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ភាព​ពុក​រល​នៃ ​រាជវង្សលី ដោយ​សារ​តែ​ការ​តាំង​ចិត្ត​ខុស​ឆ្គង​របស់​ទ្រង់។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ អ្នក​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ជា​ច្រើន​យល់​ស្រប​ថា​គាត់​មាន​ឥទ្ធិពល​សំខាន់​ក្នុង ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​វៀតណាម ។ A Brief Chronology of Vietnam's History Anh Thư Hà, Hồng Đức Trần – 2000 – Page 44 "with the will of the deceased emperor, brought the Crown Prince to the throne as emperor Lý Cao Tông. As he grew up, the new emperor indulged in debauchery and neglected his duty. As a consequence, famines repeatedly occurred while robbery and ..."
លី ក្វាន់យូ

300px|right
លោក លី-ក្វាន់យូ (អង់គ្លេស: Lee Kuan Yew, ចិន: 李光耀) កើតនៅថ្ងៃទី ១៦ កញ្ញា ១៩២៣។ លោកជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដំបូងបំផុតរបស់​សាធារណរដ្ឋសិង្ហបុរី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩០។ បន្ទាប់ពីលោកចុះពីតំណែងក៏ដោយ លោកនៅតែជាអ្នកនយោបាយដ៏មានឥទ្ឋិពលម្នាក់នៅសិង្ហបុរី។
លី ក្វាន់យូ: អំពីគ្រួសារ

អំពីគ្រួសារ 
លោក លី ក្វាន់យូ ជាកូនចៅជំនាន់ទី៤នៃគ្រួសារចិនសិង្ហបុរីមួយ។ លោកតាទួតរបស់លោកបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកពីខេត្តគ័ងដុងប្រទេសចិននៅឆ្នាំ ១៨៦២។
លោកជាកូនប្រុសច្បងរបស់លោក លី ជីនគូន (Lee Chin Koon) និងអ្នកស្រី ជួ ជីមនាវ (Chua Jim Neo)។ កាលពីកុមារភាព លោកទទួលឥទ្ឋិពល​ពី​វប្បធម៌អង់គ្លេសច្រើន ដោយសារជីតានិងឪពុករបស់លោកដែលបានរៀនសូត្រភាសាអង់គ្លេសបានជ្រៅជ្រះ។ ជីតារបស់លោកដាក់ឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេស មួយដល់លោកថា ហារី បន្ថែមពីលើឈ្មោះជាភាសាចិនរបស់លោកដែលឪពុកលោកដាក់អោយ។ ហេតុនេះលោកតែងត្រូវបានគេហៅថា ហារី ក្នុងចំនោម​មិត្តភក្ដិស្និទ្ឋស្នាល និងគ្រួសាររបស់លោក។

លោករៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយអ្នកស្រី ក្វា ហ្គ័កចូ (Kwa Geok Choo)នៅថ្ងៃទី៣០ កញ្ញា ១៩៥០។ លោកមានកូនប្រុស២នាក់និងកូនស្រីម្នាក់។ សមាជិក​គ្រួសារត្រកូលលី ជាច្រើនកាន់តំនែងសំខាន់ៗក្នុងសង្គមសិង្ហបុរី។ កូនប្រុសនិងកូនស្រីរបស់លោកកាន់តំនែងយ៉ាងខ្ពស់ក្នុងជូររដ្ឋាភិបាល។ កូនប្រុសច្បងរបស់លោក គឺលោក លី សៀនលូងដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍ម្នាក់ បានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងរដ្ឋមន្ត្រីហិរញ្ញវត្ថុតាំងពីឆ្នាំ២០០៤។ លោកក៏ជាប្រធានក្រុមហ៊ុនវិនិយោគទុនរបស់រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី (Government of Singapore Investment Company) ហើយកូនប្រុសរបស់លោកជាអនុប្រធាន។ កូនប្រុសពៅរបស់លោកឈ្មោះ លី សៀនយ៉ាង ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍ផងនោះ ជានាយកនិង​ប្រធានប្រតិបត្តិ​ក្រុមហ៊ុន SingTel (ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ដ៏ធំនួយនៅសិង្ហបុរី)។ កូនស្រីរបស់លោកឈ្មោះ លី វ៉ីលីង គ្រប់គ្រងវិទ្យាស្ថានវិទ្យាសាស្ត្រសសៃប្រសាទជាតិ (the National Neuroscience Institute)។
លី ក្វាន់យូ: ជីវិតកាលពីកុមារភាពនិងប្រវត្តិសិក្សា

ជីវិតកាលពីកុមារភាពនិងប្រវត្តិសិក្សា 

លោក លី ក្វាន់យូបានចូលសិក្សានៅសាលាបឋមសិក្សាតេឡុកគូរ៉ៅ(Telok Kurau Primary School), ស្ថាប័នរ៉ាហ្វល(Raffles Institution) និង​មហាវិទ្យាល័យរ៉ាហ្វល​(Raffles College)។ ការសិក្សានៅមហាវិទ្យាល័យរបស់លោកត្រូវបានពន្យាពេលដោយសារសង្គ្រាមលោកលើកទី២ និងការចូលមក​កាន់កាប់របស់ជប៉ុនពីឆ្នាំ ១៩៤២ដល់១៩៤៥។ ក្នុងរយៈពេលនេះ លោកបានរកស៊ីលក់កាវវិទ្យាសាស្ត្រឈ្មោះ Stikfas យ៉ាងជោគជ័យក្នុងផ្សារងងឹត។ ដោយសារលោកបានរៀនជាភាសាចិននិងជប៉ុនតាំងពីឆ្នាំ១៩៤២ លោកមានសមត្ថភាពក្នុងការបកប្រែសារទូរលេខរបស់ពួកសម្ព័ន្ឋមិត្តអោយពួកជប៉ុន។ លោកក៏បានធ្វើជាអ្នកនិពន្ឋផ្នែកភាសាអង់គ្លេសអោយមន្ទីរពត៌មានជប៉ុនហូដូប៊ុ(報道部)ផងដែរពីឆ្នាំ ១៩៤៣ដល់១៩៤៤។

បន្ទាប់ពីសម័យសង្គ្រាម លោកបានចូលសិក្សាផ្នែកច្បាប់នៅមហាវិទ្យាល័យហ្វីតវីលៀម,ខេមប៊្រីដ (Fitzwilliam College, Cambridge) នៅរាជាណាចក្ររួម។ លោកបានបញ្ចប់ការសិក្សាដោយបានទទួលសញ្ញាប័ត្រកិត្តិយសថ្នាក់ទី១ផ្កាយ២ (Double Starred First Class honours)។ បន្ទាប់មកលោកចូលរៀនច្បាប់នៅសាលាសេដ្ឋកិច្ចឡិនដិនផងដែរ។ លោកវិលត្រលប់មកសិង្ហបុរីវិញនៅឆ្នាំ ១៩៤៩ ដោយចាប់យកអាជីពជាមេធាវី។