navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
សង្គ្រាមលោកលើកទី១

សង្គ្រាមលោកលើកទី១ គឺជាជម្លោះជាអន្តរជាតិរវាងប្រទេសជាច្រើនក្នុងពិភពលោក ដែលចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃទី ២៨ កក្កដា ១៩១៤ និងបញ្ចប់វិញនៅថ្ងៃទី ១១ វិច្ឆិកា ១៩១៨។ សង្គ្រាមនេះមានការចូលរួមពីប្រទេសភាគច្រើននៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងប្រទេសមួយចំនួនទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិកជាដើម ហើយក៏មានឆាកប្រយុទ្ធនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា អាហ្វ្រិក និងផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីផងដែរ។ វាគឺជាសង្គ្រាមមួយដែលមានផលវិបាកខ្លាំងបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលមានទាហានប្រមាណ ៩ លាននាក់ស្លាប់ក្នុងការប្រយុទ្ធ និងមានជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥ លាននាក់ទៀតបានស្លាប់ដោយសារការសម្លាប់ដោយទាហានសត្រូវ ការទម្លាក់គ្រាប់បែក ជំងឺ និងការអត់ឃ្លានជាដើម។ អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ដែលប្រព្រឹត្តឡើងដោយពួកអូតូម៉ង់ និងជំងឺផ្ដាសាយអេស្ប៉ាញក្នុងឆ្នាំ ១៩១៨ ដែលរីករាលដាលកាន់តែខ្លាំងដោយសារការធ្វើបម្លាស់ទីរបស់កងទ័ព បានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនលាននាក់លើពិភពលោកបានបាត់បង់ជីវិតថែមទៀត។

មុនឆ្នាំ ១៩១៤ ប្រទេសមហាអំណាចអឺរ៉ុប ត្រូវបានបែងចែកជាពីរគឺ ទ្រីបអង់តង់មានបារាំង រុស្សី និងអង់គ្លេសជាសមាជិក និង ទ្រីបលីសមានសមាជិកអាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីស-ហុងគ្រី និង អ៊ីតាលី។ នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩១៤ រជ្ជទាយាទនៃអូទ្រីស-ហុងគ្រីហ្វ្រង់ស្វ័រ ហ្វែឌីណង់ ត្រូវបានធ្វើឃាតដោយជនជាតិស៊ែប៊ីម្នាក់ឈ្មោះហ្កាវ្រីឡូ ព្រីនស៊ីប។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបង្កឱ្យមានភាពតានតឹងយ៉ាងខ្លាំងនៅតំបន់បាល់កង់។ នៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩១៤ អូទ្រីស-ហុងគ្រីបានប្រកាសសង្គ្រាមលើស៊ែប៊ី ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់រុស្ស៊ី។ ត្រឹមថ្ងៃទី ៤ ខែកក្កដា ប្រទេស អាល្លឺម៉ង់ បារាំង និង អង់គ្លេស បានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាម។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩១៤ ចក្រភពអូតូម៉ង់ អាល្លឺម៉ង់ និង អូទ្រីស-ហុងគ្រី បានបង្កើតជាកម្លាំងកណ្ដាល ហើយនៅថ្ងៃទី ២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩១៥ អ៊ីតាលី បានចូលរួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង រុស្ស៊ី និងស៊ែប៊ីបង្កើតជាកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ១។
សង្គ្រាមលោកលើកទី១: បុព្វហេតុ​នៃ​សង្គ្រាម

បុព្វហេតុ​នៃ​សង្គ្រាម

ព្រឹត្តិការណ៍ ដែល​គេ​សន្មត​ថា​ជា​បុព្វហេតុ​នាំឲ្យ​ផ្ទុះ​សង្គ្រាមលោក​លើកទី១ គឺ​ការ​ធ្វើឃាត​លើ​ព្រះអង្គម្ចាស់​ហ្វ្រង់ ហ្វែរឌីណង់ រជ្ជទាយាទ នៃ​ចក្រភព​អូទ្រីស-ហុងគ្រី ដោយ​និស្សិត​ស៊ែប៊ីបូស្នី ហ្កាវរីឡូ ព្រីនស៊ីប (Gavrilo Princip) មកពី​ក្រុម Young Bosnia កាលពី​ថ្ងៃទី​២៨ ខែ​មិថុនា ឆ្នាំ​១៩១៤ នៅ​តាម​ដងវិថី​មួយ​នៃ​ទីក្រុងសារាយេវ៉ូ​។ ជាប្រតិកម្ម​តប​នឹង​ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ នៅ​ថ្ងៃទី ២៣ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៩១៤ ប្រទេស​អូទ្រីស-ហុងគ្រី បាន​ដាក់​ឱសានវាទ បង្ខំ​ឲ្យ​រាជាណាចក្រ​ស៊ែប៊ី ចាប់​ឃាតករ​ឲ្យបាន ប្រសិនបើ​មិនដូច្នេះទេ សង្គ្រាម​នឹង​ផ្ទុំឡើង​។ 

ទីបំផុត​ទៅ ប្រទេស​អូទ្រីស-ហុងគ្រី បាន​ប្រកាសសង្គ្រាម​ជាមួយ​ស៊ែបី នៅ​ថ្ងៃទី​២៨ ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៩១៤​។ ចក្រភពរុស្ស៊ី បាន​ប្រកាស​ការពារ​ស៊ែប៊ី​ទល់នឹង​អូទ្រីស-ហុងគ្រី​។ ជាការឆ្លើយតបវិញ ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់​បាន​ប្រកាសសង្គ្រាម​ជាមួយ​រុស្ស៊ី នៅ​ថ្ងៃទី​០១ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​១៩១៤ និង ថ្ងៃទី​០៣ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​១៩១៤ ជាមួយ​បារាំង ហើយ​កងទ័ព​អាល្លឺម៉ង់​បាន​ចាប់ផ្ដើម​វាយលុកចូល​ប្រទេស​បារាំង​ដោយ​ឆ្លងកាត់​ប្រទេស​អព្យាក្រឹត​បែលហ្សិក​។ ចក្រភពអង់គ្លេស បាន​ទាមទារឲ្យ​អាល្លឺម៉ង់​គោរព​អព្យាក្រឹតភាព​បែលហ្សិក តែ​មិន​បាន​ទទួល​ចម្លើយ ចក្រភពអង់គ្លេស​ក៏​ប្រកាសសង្គ្រាម​ជាមួយ​អាល្លឺម៉ង់ នៅ​ថ្ងៃទី​០៤ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​១៩១៤​។ 

ដំបូងឡើយ សង្គ្រាម​នេះ​មាន​លក្ខណៈ​ជា​សង្គ្រាម​នៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប​ប៉ុណ្ណោះ តែ​ក្រោយមក​មាន​ប្រទេស​ជាច្រើន​ទៀត​បាន​ចូលរួម​ក្នុង​សង្គ្រាម​ជាបន្តបន្ទាប់ ហេតុ​នេះ​ហើយ​សង្គ្រាម​នេះ​បាន​រាលដាល​ពី​សង្គ្រាម​ទ្វីបអឺរ៉ុប ទៅជា​សង្គ្រាមលោក​តែម្ដង​។
សង្គ្រាមលោកលើកទី១: ទិសដៅ​នៃ​ការចូលរួម​សង្គ្រាម

ទិសដៅ​នៃ​ការចូលរួម​សង្គ្រាម
 ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់ ប៉ុនប៉ង​បញ្ចប់​ការគ្រប់គ្រង​របស់​ចក្រភពអង់គ្លេស​លើ​ផ្ទៃ​មហាសមុទ្រ និង​ធ្វើ​យ៉ាងណា​ដើម្បី​ធ្វើឲ្យ​អង់គ្លេស​ចុះខ្សោយ​នៅក្នុង​ការប្រកួតប្រជែង នៅលើ​ទីផ្សារ​អន្តរជាតិ និង​ដើម្បី​ធ្វើការបែងចែក​ពិភពលោក​សាជាថ្មី​។ ជាពិសេស អាល្លឺម៉ង់​ចង់​ដណ្ដើមយក​តំបន់​ឧស្សាហកម្ម​នៅ​ប៉ែក​ឦសាន​ប្រទេស​បារាំង កាត់ផ្ដាច់​ប្រទេស​តំបន់​បាលទិក​ពី​ចក្រភពរុស្ស៊ី កាន់កាប់​តំបន់​ដុនបាស គ្រីម តំបន់​អាសូវ និង​កាវកាស​។ 
 ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី មាន​ទិសដៅ​ឈ្លានពាន​ស៊ែប៊ី ដើម្បី​បង្កើត​អំណាច​របស់ខ្លួន​នៅ​តំបន់​បាល់កង់ និង​ដណ្ដើម​ទឹកដី​ប៉ូឡូញ​មួយផ្នែក ប៉ូដុល និង​វ៉ូលិញ​ពី​ចក្រភពរុស្ស៊ី​។ 
 ចក្រភពអូតូម៉ង់ (ចក្រភពទួរគី) បាន​ចូលរួម​ក្នុង​សង្គ្រាម​ភាគី​ខាង​អាល្លឺម៉ង់​នៅ​រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ ឆ្នាំ​១៩១៤ មាន​ទិសដៅ​ឈ្លានពាន​តំបន់ភ្នំកាវកាស​របស់​ចក្រភពរុស្ស៊ី និង​បង្កើត​ការគ្រប់គ្រង​របស់ខ្លួន​នៅ​លើ​តំបន់​បាល់កង់​។ 
 ចក្រភពអង់គ្លេស មាន​ទិសដៅ​ចង់​ថែរក្សា​នូវ​អាណានិគម​របស់ខ្លួន និង​អំណាច​គ្រប់គ្រង​របស់ខ្លួន​លើ​ដែនសមុទ្រ​។ លើសពីនេះ អង់គ្លេស​ក៏​មានបំណង​ដណ្ដើម​កាន់កាប់​តំបន់​សម្បូរ​ប្រេងកាត​មេសូប៉ូតាមី និង​ផ្នែកមួយ​នៃ​ឧបទ្វីបអារ៉ាប់​ពី​ចក្រភពអូតូម៉ង់​។ 
 បារាំង មាន​ទិសដៅ​ទាមទារ​តំបន់​អាលសាស និង​ឡូរ៉ែន​ពី​ចក្រភពអាល្លឺម៉ង់​មកវិញ ដែល​ខ្លួន​បាន​បាត់បង់​ទៅឲ្យ​អាល្លឺម៉ង់​កាលពី​បរាជ័យ​របស់​ណាប៉ូលេអុងទី៣ ក្នុង​សង្គ្រាម​បារាំង-ព្រុស ឆ្នាំ​១៨៧០ និង​ដណ្ដើមយក​តំបន់​សម្បូរ​ធ្យូងថ្ម​សាអារ ព្រមទាំង​ភ្ជាប់​តំបន់​ខាងឆ្វេង​ទន្លេរ៉ែន​មក​ប្រទេស​បារាំង​។ 
 ចក្រភពរុស្ស៊ី មាន​ទិសដៅ​ចង់​ថែរក្សា​ឥទ្ធិពល​របស់ខ្លួន​នៅ​តំបន់​បាល់កង់ គ្រប់គ្រង​តំបន់​ហ្កាលីស៊ី តំបន់​ណរម៉ាន់​ភាគខាងក្រោម គ្រប់គ្រង​ច្រក​ចេញពី​សមុទ្រខ្មៅ បូស្ទ័រ និង​ដាដាណេស​។ 
 ជប៉ុន បាន​ប្រកាសសង្គ្រាម​ជាមួយ​អាល្លឺម៉ង់ នៅ​ថ្ងៃទី​២៣ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​១៩១៤ មាន​ទិសដៅ​ចូល​ឈ្លានពាន​តំបន់​ទឹកដី​ដែល​ចិន​បាន​ជួល​ឲ្យ​អាល្លឺម៉ង់ និង​តំបន់​កោះ​មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក​។

សរុបទៅ សង្គ្រាម​នេះ​គឺជា​សង្គ្រាមចក្រពត្តិ ប្រកបដោយ​ភាពអយុត្តិធម៌​ទាំងសងខាង​។ មានតែ ប្រទេស​ស៊ែប៊ី និង​បែលហ្សិក​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ប្រយុទ្ធតស៊ូ ដើម្បី​ការពារជាតិ​។ អ្នកទទួលខុសត្រូវ​នៅក្នុង​សង្គ្រាម​នេះ​គឺ​ភាគី​ទាំងសងខាង តែ​មេភ្លើង​គឺ​ចេញពី​ចក្រភព​អាល្លឺម៉ង់ និង អូទ្រីស-ហុងគ្រី​។
សង្គ្រាមលោកលើកទី២

សង្គ្រាមលោកលើកទី២ 
 250pxWar World IIកាលបរិច្ឆេតចាប់ផ្ដើម០១ កញ្ញា ១៩៣៩រយៈពេលសង្គ្រាម ៦ ឆ្នាំ ប្រទេសចូលរួម ៧០ ប្រទេសប្រជាជាតិក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាម ១២៧.២ លាននាក់ ប្រជាជនស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម ៥០ ទៅ ៥៥ លាននាក់យោធាស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម ២០ ទៅ ២៥ លាននាក់ចំនួនស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាម ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់កាលបរិច្ឆេតបញ្ចប់០២ កញ្ញា ១៩៤៥

សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២ (អង់គ្លេស:  World War II) អក្សរកាត់ (WW2) គឺជាសង្គ្រាមពិភពលោកដែលចាប់ផ្ដើមលើកទី២ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមពិភពលោកលើកទី១ ត្រូវបានបញ្ចប់ ។ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានកើតឡើងរវាងក្រុមប្រទេសមហាអំណាចខាងយោធា មានទំនាស់និងគ្នាក្នុងការប្រកួតប្រជែង ផ្នែកយោធា សេដ្ឋកិច្ច និង ភូមិសាស្ត្រនយោបាយប្រកាន់បក្សពួក ហើយការប្រកួតប្រជែងដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងគ្នាបែបនេះបានរីករាលដាលក្លាយជាទំនាស់សកល និង បានឈានទៅរកការបង្កើតគូបក្សដិបក្សនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាប្រឆាំងគ្នាចំនួនពីរគឺ ក្រុម​សម្ព័ន្ធមិត្ត (Allies) និង​​​ ក្រុមអ័ក្សុីស (Axis) ដែលបានបង្កើតសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលជាសង្គ្រាម​ធំ​បំផុត​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលមានប្រជាជាតិប្រមាណជា ១២៧.២ លាននាក់ មកពី ៧០ប្រទេស បានចូលរួមផ្ទាល់ក្នុងបុព្វហេតុសង្គ្រាមនេះ ដែលបណ្ដាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណពី ៧០ ទៅ ៨៥ លាននាក់ ហើយនេះជាជម្លោះយោធា​ដ៏​សាហាវ​បំផុត​នៅក្នុង​ប្រវត្តិ​​សាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលបានឆក់យកជីវិតជនសុីវិលរាប់លាននាក់ រាប់ចាប់ពី ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះ ទារក កុមារ រហូតដល់ មនុស្សចាស់ ដែលរងនូវការសម្លាប់រង្គាលនៃការប្រល័យពូជសាសន៍ ការស្លាប់ដោយអត់ឃ្លាន ការស្លាប់ដោយជំងឺរាតត្បាតផ្សេងៗ ។ Christopher Hodapp, Alice Von Kannon (2008) Conspiracy Theories and Secret Societies For Dummies, Publisher: Wiley, or John Wiley & Sons, Inc., is a multinational publishing company that specializes in academic and instructional materials, p.384 ISBN:9780470184080, 0470184086
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: មូលហេតុនៃសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ

មូលហេតុនៃសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ  
The causes of World War II

ក្រោយពេល អាល្លឺម៉ង់ ចាញ់សង្គ្រាមលោកលើកទី១ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពវែរសៃ (Treaty of Versailles) នាទីក្រុងប៉ារីស ប្រទេសបារាំង ដែលបានចុះនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ១៩១៩ លក្ខខណ្ឌនៃសន្ធិសញ្ញាតម្រូវឱ្យប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ធ្វើរួមមាន៖ 

 ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានតម្រូវឱ្យបង់សំណងហិរញ្ញវត្ថុដល់សម្ព័ន្ធមិត្តសម្រាប់សង្គ្រាម ។ ចំនួនទឹកប្រាក់នេះត្រូវបានកំណត់ដោយគណៈកម្មការអន្តរសម្ព័ន្ធក្នុងឆ្នាំ ១៩២១ ហើយមានចំនួន ៣២ ពាន់លានដុល្លារ បន្ថែមពីលើការទូទាត់ដំបូងចំនួន ៥ ពាន់លានដុល្លារ ។ 
 ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានបង្ខំឱ្យបោះបង់ចោលប្រហែល ១០% នៃទឹកដីអ៊ឺរ៉ុបមុនសង្គ្រាមរបស់ខ្លួន រួមទាំងទីក្រុង សារឡេន (Saarland) ដែលសម្បូរដោយធ្យូងថ្ម និង ទីក្រុងកំពង់ផែ ដានហ្សុីង (Danzig) ។ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ក៏បានបាត់បង់អាណានិគមក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួនទាំងអស់ផងដែរ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសម្ព័ន្ធប្រជាជាតិជា "ទឹកដីមានកាតព្វកិច្ច"។
 សមត្ថភាព​យោធា​របស់​អាល្លឺម៉ង់​ត្រូវ​បាន​រឹតត្បិត​យ៉ាង​ខ្លាំង ដោយកំណត់មិនឱ្យមានការពង្រីកកងទ័ពលើសពី ១សែននាក់ ។
 សន្ធិសញ្ញានេះផងដែរបានប្រកាសឡើងពីការបង្កើត ក្រុមសម្ព័នប្រជាជាតិ (The League of Nations) ដើម្បីនាំខ្លួនមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អាល្លឺម៉ង់ផ្សេងៗទៀត ដែលនឹងត្រូវកាត់ទោសជាឧក្រិដ្ឋជនសង្គ្រាម ។

សន្ធិសញ្ញាវែរសៃ បានធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ដួលរលំសេដ្ឋកិច្ចទាំងស្រុង ហើយធ្លាក់ចូលក្នុងសភាពដុនដាបជាខ្លាំង ដែលធ្វើឱប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ទាំងមូលមានវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ ដែលនាំឱ្យប្រជាជនចេញមកធ្វើបាតុកម្ម រហូតពួកគេទទួលបានមេដឹកនាំថ្មីគឺលោក អាដុល ហ៊ីត្លែរ (Adolf Hitler) ដែលជាមេគំនិតជាតិនិយម នៃលទ្ធិណាហ្សុី (Nazi) ដែល និង នាំឱ្យមានសង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតនោះគឺ សង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។
ក្រោមការដឹកនាំរបស់ អាដុល ហ៊ីត្លែរ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បានពង្រីកកងទ័ពយ៉ាងច្រើនសម្បើម ដែលបង្ហាញពីសក្ដានុពលរបស់ខ្លួននៅចំពោះមុខគូសត្រូវរបស់ខ្លួននោះគឺ បារាំង និង ចក្រភពអង់គ្លេស ។ ការពង្រីកវិសាលភាពកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានបង្ហាញពីមហិច្ឆតារបស់លោកអាដុល ហ៊ីត្លែរ ផងដែរក្នុងការវាតទីចូលទៅកាន់កាប់ទឹកដីនៃបណ្ដាលប្រទេសក្នុងទ្វីបអុឺរ៉ុបក្នុងពេលខាងមុខ ។ ចក្រភពអង់គ្លេស ក្រោយមើលឃើញពីវិសាលភាព នៃការពង្រីកកងទ័ពដ៏ច្រើនសម្បើមរបស់ អាល្លឺម៉ង់ ចក្រភពអង់គ្លេស បានផ្ដួចផ្ដើមចុះនូវសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយនិង ប្រទេសប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃ ២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ នាទីក្រុងឡុងដ៍ (London) ដែលសន្ធិសញ្ញានេះមានឈ្មោះថា អង់គ្លូ-ប៉ូលីស (Anglo-Polish) ប៉ុន្តែមួយសប្តាហ៍ក្រោយមកប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលធ្វើឱ្យ ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង ដាក់ឱសានវាទ ឱ្យអាល្លឺម៉ង់ដាច់ខាតត្រូវដកទ័ពចេញពីប៉ូឡូញ ប៉ុន្តែអាល្លឺម៉ង់ មិនធ្វើតាមនោះទេ ដូចនេះពីរថ្ងៃក្រោយមក ចក្រភពអង់គ្លេស និង បារាំង បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយនេះជារបត់សង្គ្រាមពិភពលោកថ្មីមួយទៀតដែលគេកំណត់យកថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ជាការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលក្នុងថ្ងៃដដែលនោះប្រទេស អូស្ត្រាលី នូវែលហ្សេឡង់ ឥណ្ឌា តុងហ្គា ចូដង់ ម៉ារុក ទុយណេហ្ស៊ី ក៏ប្រកាសសង្គ្រាមទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ដែលប្រទេសទាំងនេះស្ថិតក្រោមអណានិគមរបស់ ចក្រភពអង់គ្លេស ។ Stewart Ross (2003) Causes and Consequences of the Second World War, Publisher: Evans Publishing Group UK, p.80 ISBN: 9780237525699, 0237525690
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: ការរីករាលដាលនៃសង្គ្រាម

ការរីករាលដាលនៃសង្គ្រាម  
Widespread War
thumb|German invasion Poland September 1939, The Fall of Warsaw.

នៅថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១.៥លាននាក់ រថក្រោះ ២,៧០០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ២,៣១៥គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៩,០០០ដើម ចូលទៅឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ ។ ហើយប្រទេសប៉ូឡូញពេលនោះបានកេណ្ឌកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនចំនួន ១លាននាក់ រថក្រោះ ៨៨០គ្រឿង យន្តហោះចម្បាំង ៤០០គ្រឿង និង កាំភ្លើងធំ ៤,៣០០ដើម ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់ពួកណាហ្សុីអាល្លឺម៉ង់ ។ ឧត្តមភាពរបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលមានការគាំទ្រដោយកងរថក្រោះ និង យន្តហោះចម្បាំងដ៏ច្រើនសម្បើម បានអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេវាយលុកប្រព័ន្ធការពាររបស់ប៉ូឡូញបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ក្នុងរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ កងទ័ពអាល្លឺម៉ង់បានទៅដល់ខ្សែរត្រៀមរបស់ប៉ូឡូញ ហើយវាយចូលកាន់កាប់ទីក្រុង វើរ-ស (Warsaw) នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ រីឯ ចក្រភពរុស្ស៊ី ដែលរបបរាជានិយមបានដួលរលំហើយប្ដូរឈ្មោះទៅជា សហភាពសូវៀត (Soviet Union) បានផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាជាមួយអាល្លឺម៉ង់ ដែលមានឈ្មោះថា ម៉ូឡូទូវ (Molotov-Ribbentrop Pact) ដែលចុះនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ដែលជាកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា ។ អំឡុងពេលដែលពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា សហភាពសូវៀត បានវាយប្រហារប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ដែលធ្វើឱ្យស្ថានភាពរបស់ប៉ូឡូញកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ នៅទីបំផុតកងទ័ព​អាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតបាន​ចូលទៅកាន់កាប់ប្រទេស​ប៉ូឡូញ​ទាំងស្រុង​នៅ​ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ С. П Иванов (1986) The Initial Period of War A Soviet View, Publisher: U.S. Government Printing Office, Original from University of Illinois at Urbana-Champaign, p.311   Dianne Stine Thomas (1995) WWII Time-Life History of the Second World War, Publisher: Barnes & Noble Books, Original from the University of Michigan p.496 ISBN: 9781566199841, 1566199840   I. Joseph Vizulis (1990) The Molotov-Ribbentrop Pact of 1939 The Baltic Case, Publisher: Bloomsbury Academic, Original from the University of Michigan p.176 ISBN: 9780275934569, 027593456X
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: ការផ្ដើមសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក

ការផ្ដើមសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក  
Battle of the Atlantic begins

បេសកកម្មដំបូងរបស់ ចក្រភពអង់គ្លេស ដែលបានបើកការវាយប្រហារទៅលើអាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ តាមរយៈកងទ័ពជើងអាកាសរបស់ខ្លួន "Royal Air Force" ហៅកាត់ថា (RAF) ដែលមានយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួន ១៦គ្រឿង បានបើកប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើនាវាកងទ័ពជើងទឹកអាល្លឺម៉ង់នៅកំពង់ផែ "វេលហាមសាវិន" (Wilhelmshaven) ដែលបានកំទេចនាវាចម្បាំង ០៥គ្រឿង របស់អាល្លឺម៉ង់ ។ អាល្លឺម៉ង់បានធ្វើការតបតមកវិញដោយបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក របស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់ចំនួន ០៧គ្រឿងផងដែរ បន្ទាប់មកអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងនាវាចម្បាំង និង នាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចេញទៅតតាំងនិងចក្រភពអង់គ្លេសវិញនៅឯ សមុទ្រអាត្លង់ទិក ហើយនេះជាការចាប់ផ្ដើមនៃសង្គ្រាមអាត្លង់ទិក ។ អង់គ្លេស​បាន​ចាប់ផ្តើម​យុទ្ធនាការ​កងទ័ពជើងទឹក​របស់ខ្លួនដើម្បី​ប្រយុទ្ធ​នឹង​នាវាមុជទឹករបស់​អាល្លឺម៉ង់​ដែល​កំពុង​គំរាមកំហែងដល់​ការដឹកជញ្ជូនរបស់អង់គ្លេស តាមមធ្យោបាយផ្លូវទឹកដែលឆ្លងកាត់សមុទ្រអាត្លង់ទិក ។ សង្គ្រាមអាត្លង់ទិក រវាងចក្រភពអង់គ្លេស និង ពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់ បានក្លាយទៅជាយុទ្ធនាការដ៏វែងបំផុតនៃសង្គ្រាម ។  Donald G. F. W. Macintyre (1961) The Battle of the Atlantic, Publisher: B. T. Batsford, Original from the University of Michigan p.208  

 អាល្លឺម៉ង់បើកឆាកប្រយុទ្ធនៅព្រំដែនបារាំង  
Germany launches offensive on French border

thumb|French border Maginot Line.

ចក្រភពអង់គ្លេស បន្ទាប់ពីបើកការវាយប្រហារទៅលើ អាល្លឺម៉ង់ តាមទ័ពអាកាសនៅវេលាព្រឹកហើយនោះ គឺនៅវេលាម៉ោង ១១ព្រឹក ថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ២.៧លាននាក់ ចែកចេញជា ៧៥កងពល បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែនបារាំង ។ នៅរយៈពេល ៦ម៉ោងក្រោយមក ពោលគឺនៅម៉ោង៥ល្ងាច អាល្លឺម៉ង់បានបើកការឈ្លានពានបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) គឺជាខ្សែរបន្ទាត់នៃបន្ទាយដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងប្រទេសបារាំងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០ ដើម្បីការពារព្រំដែនភាគខាងកើតរបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ ខ្សែរបន្ទាត់នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​លោក "អង់ដ្រេ មេហ្សុីនូ" (André Maginot) ដែលជារដ្ឋមន្ត្រី​ការ​ពារជាតិបារាំង​នៅ​ពេល​នោះ។ ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ គឺជាប្រព័ន្ធការពារដ៏ស្មុគស្មាញដែលរួមមាន បន្ទាយបេតុង លួសបន្លារ កាំភ្លើងធំ និង បង្គោលកាំភ្លើងយន្ត ។ នៅតាមខ្សែរបន្ទាត់មានបន្ទាយធំៗ ដែលស្ថិតនៅជម្រៅក្រោមដី ដែលរួមបញ្ចូល មន្ទីរពេទ្យ រថភ្លើង និង ឃ្លាំងសម្រាប់ដាក់គ្រាប់ ខ្សែរបន្ទាត់នេះផងដែរត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីបន្ថយការវាយប្រហាររបស់សត្រូវ និង ផ្តល់ពេលវេលាដល់កងទ័ពបារាំងដើម្បីធ្វើរការចល័តទ័ព ។ អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពានបារាំង នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញាដដែល ប្រទេសចំនួន២ទៀតគឺ នេប៉ាល់ និង អេហ្ស៊ីប បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាទ្រង់ទ្រាយធំរវាងកងទ័ព អាល្លឺម៉ង់ និង កងទ័ពបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ បានធ្វើឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស បញ្ជូនកងកម្លាំងបេសកកម្មរបស់ខ្លួន "British Expeditionary Force" ហៅកាត់ថា (BEF) ប្រមាណជា ១៥២,០០០ (ជាង១៥មុឺននាក់) ចូលទៅអន្តរាគមន៍ជួយការពារបារាំងពីការវាយលុករបស់អាល្លឺម៉ង់ផង និង បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែន ប្រទេសបែលហ្ស៊ិក ផងដែរ ។ Stephen Wentworth Roskill (1954) The War at Sea, 1939-1945: The defensive.- v.2. The period of balance.- v.3. The offensive, Publisher: H.M. Stationery Office
Original from the University of Wisconsin - Madison p.667
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: អាល្លឺម៉ង់បើកឆាកប្រយុទ្ធនៅព្រំដែនបារាំង

អាល្លឺម៉ង់បើកឆាកប្រយុទ្ធនៅព្រំដែនបារាំង  
Germany launches offensive on French border

thumb|French border Maginot Line.

ចក្រភពអង់គ្លេស បន្ទាប់ពីបើកការវាយប្រហារទៅលើ អាល្លឺម៉ង់ តាមទ័ពអាកាសនៅវេលាព្រឹកហើយនោះ គឺនៅវេលាម៉ោង ១១ព្រឹក ថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ អាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ២.៧លាននាក់ ចែកចេញជា ៧៥កងពល បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែនបារាំង ។ នៅរយៈពេល ៦ម៉ោងក្រោយមក ពោលគឺនៅម៉ោង៥ល្ងាច អាល្លឺម៉ង់បានបើកការឈ្លានពានបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) គឺជាខ្សែរបន្ទាត់នៃបន្ទាយដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងប្រទេសបារាំងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០ ដើម្បីការពារព្រំដែនភាគខាងកើតរបស់ខ្លួនពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ ខ្សែរបន្ទាត់នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​លោក "អង់ដ្រេ មេហ្សុីនូ" (André Maginot) ដែលជារដ្ឋមន្ត្រី​ការ​ពារជាតិបារាំង​នៅ​ពេល​នោះ។ ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ គឺជាប្រព័ន្ធការពារដ៏ស្មុគស្មាញដែលរួមមាន បន្ទាយបេតុង លួសបន្លារ កាំភ្លើងធំ និង បង្គោលកាំភ្លើងយន្ត ។ នៅតាមខ្សែរបន្ទាត់មានបន្ទាយធំៗ ដែលស្ថិតនៅជម្រៅក្រោមដី ដែលរួមបញ្ចូល មន្ទីរពេទ្យ រថភ្លើង និង ឃ្លាំងសម្រាប់ដាក់គ្រាប់ ខ្សែរបន្ទាត់នេះផងដែរត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីបន្ថយការវាយប្រហាររបស់សត្រូវ និង ផ្តល់ពេលវេលាដល់កងទ័ពបារាំងដើម្បីធ្វើរការចល័តទ័ព ។ អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ ឈ្លានពានបារាំង នៅថ្ងៃទី០៤ ខែកញ្ញាដដែល ប្រទេសចំនួន២ទៀតគឺ នេប៉ាល់ និង អេហ្ស៊ីប បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ផងដែរ ។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាទ្រង់ទ្រាយធំរវាងកងទ័ព អាល្លឺម៉ង់ និង កងទ័ពបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ បានធ្វើឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស បញ្ជូនកងកម្លាំងបេសកកម្មរបស់ខ្លួន "British Expeditionary Force" ហៅកាត់ថា (BEF) ប្រមាណជា ១៥២,០០០ (ជាង១៥មុឺននាក់) ចូលទៅអន្តរាគមន៍ជួយការពារបារាំងពីការវាយលុករបស់អាល្លឺម៉ង់ផង និង បានដាក់ពង្រាយនៅតាមព្រំដែន ប្រទេសបែលហ្ស៊ិក ផងដែរ ។ Stephen Wentworth Roskill (1954) The War at Sea, 1939-1945: The defensive.- v.2. The period of balance.- v.3. The offensive, Publisher: H.M. Stationery Office
Original from the University of Wisconsin - Madison p.667
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: ការប្រកាសអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក

ការប្រកាសអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក  
US Declaration of Neutrality

អំឡុងពេលដែលអាល្លឺម៉ង់កំពុងវាយប្រហារបារាំងនៅតាមព្រំដែន ខ្សែរបន្ទាត់មេហ្សុីនូ (Maginot Line) បារាំង បានដាក់ពង្រាយកងទ័ពរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ១.៨លាននាក់ ដើម្បីទប់ទល់ពីការឈ្លានពានរបស់អាល្លឺម៉ង់ ។ នៅថ្ងៃទី០៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកគឺលោក "រ៉ូសវែល" (Roosevelt) បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹតភាពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមរវាងប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ បារាំង និង ចក្រភពអង់គ្លេស ដោយអាមេរិកមិនលូកដៃចូលទៅក្នុងសង្គ្រាមនេះទេ ហើយលោក​ក៏​បាន​គាំទ្រ​ការ​ហាមប្រាមនៃ​ការ​នាំ​ចេញ​អាវុធ​របស់អាមេរិកទៅកាន់ប្រទេសមានជម្លោះទាំងនោះ ហើយកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកបានបង្កើតកងល្បាតអព្យាក្រឹត ដើម្បីតាមដានប្រតិបត្តិការយោធានៅអឌ្ឍគោលខាងលិចផងដែរ ។ ការមិនលូកដៃចូលក្នុងសង្គ្រាមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក បានធ្វើឱ្យប្រទេស អាហ្វ្រិកខាងត្បូង ប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពោលគឺប្រទេស កាណាដា បានប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទល់ និង អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី១០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ United States (1939) Supplement ... to the Code of the Laws of the United States of America Volume 5, Publisher: U.S. Government Printing Office
Original from the University of Wisconsin - Madison p.1317
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: សហភាពសូវៀតឈ្លានពានប៉ូឡូញ

សហភាពសូវៀតឈ្លានពានប៉ូឡូញ 
Soviet Union invasion of Poland

thumb|Line of demarcation between German and Soviet military forces after their joint invasion of Poland in September 1939

១៦ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីពួកណាហ្ស៊ីអាល្លឺម៉ង់បើកការឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងលិច សហភាពសូវៀតបានប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការណ៍ទល់និងប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៩ សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រមាណជា ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) រថក្រោះចំនួន ៤,៧០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៣,៣០០គ្រឿងចូលទៅឈ្លានពានប៉ូឡូញពីភាគខាងកើត ។ ការលុកលុយនេះគឺជាលទ្ធផលនៃកិច្ចព្រមព្រៀងមិនឈ្លានពានគ្នា "ម៉ូឡូតូវ" (Molotov) ដែលត្រូវបានចុះហត្ថលេខារវាងសហភាពសូវៀត និង សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ កតិកាសញ្ញានេះរួមមានការកណត់នៃការបែងចែកទឹកដីអឺរ៉ុបជាពីរផ្នែកគ្រប់គ្រង ដោយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងលិចត្រូវកាន់កាប់ដោយសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ហើយទឹកដីអុឺរ៉ុបខាងកើតត្រូវកាន់កាប់ដោយសហភាពសូវៀត ។ ជាចុងក្រោយ សហភាពសូវៀត និង អាល្លឺម៉ង់ បានទទួលការគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងលើប៉ូឡូញ នៅថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីការបរាជ័យរបស់ប៉ូឡូញនៅ សមរភូមិ "ឃក" (Kock) កងទ័ពប៉ូឡូញប្រមាណជា ៣២មុឺននាក់ បានធ្លាក់ខ្លួនជាឈ្លើយសឹករបស់សហភាពសូវៀត អំឡុងពេលអាល្លឺម៉ង់ និង សហភាពសូវៀតចូលឈ្លានពានប៉ូឡូញ កងកម្លាំងរបស់ប៉ូឡូញប្រមាណជា ២០មុឺននាក់ត្រូវបានស្លាប់ ហើយប្រជាជនប៉ូឡូញប្រមាណជា ៦៦,០០០ (ជាង៦មុឺននាក់) ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់ ដែលគិតពីការឈ្លានពានថ្ងៃដំបូង នៃថ្ងៃទី០១ ខែកញ្ញា ដល់ថ្ងៃទី០៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ។ B. Montanus (1944) Polish-Soviet Relations in the Light of International Law, Publisher: University publication
Original from University of Illinois at Urbana-Champaign p.54
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ

សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ 
Albert Einstein Letter
thumb|Albert Einstein during a lecture in Vienna in 1921

អាល់បឺត អាន់ស្តាញ លោកជាអ្នកទ្រឹស្ដីរូបវិទ្យាដែលកើតនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាអ្នកបង្កើតទ្រឹស្តីទំនាក់ទំនងនៃរូបវិទ្យាកង់ទិច រូបមន្តដ៏ល្បីល្បាញរបស់លោកគឺ សមមូលថាមពល E=mc2 ។ លោកអាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរសំបុត្រមួយច្បាប់ ដាក់ជូនប្រធានាធិបតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក គឺលោក រ៉ូសវែល (Roosevelt) ។ សំបុត្រនោះបានសរសេរអំពី ការព្រមានអំពីលទ្ធភាពដែលប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ អាចបង្កើតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាព លោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ បានសរសេរពីរូបមន្តក្នុងការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ជាភាសាអាល្លឺម៉ង់ ហើយលោក "ឡេអូ ហ្សីឡាត" (Leo Szilard) ដែលជាវិទូរូបវិទ្យាជនជាតិហុងគ្រី បានប្រែសម្រួលជាភាសាអង់គ្លេសដែលធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី០២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៩ ហើយសំបុត្រនោះបានផ្ញើរចេញតាមរយ:ស្ថានទូតបែលហ្សិក ។ សំបុត្រលោក អាល់បឺត អាន់ស្តាញ ត្រូវបានប្រគល់ជូនប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកដោយផ្ទាល់នៅថ្ងៃទី១១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ក្នុងអំឡុងការផ្ទុះឡើងនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។ លោក អេឡិចសេនដឺ សាច (Alexander Sachs) ដែលជាសេដ្ឋវិទូ បានជួបជាមួយលោក "រ៉ូសវែល" ដើម្បីពិភាក្សាអំពីសំបុត្រនោះ ហើយលោកស្នើថាសហរដ្ឋអាមេរិកគួរតែចាប់ផ្តើមកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ខ្លួន ។ កម្មវិធីនៃការផលិតគ្រាប់បែកដ៏មានអនុភាពនេះ ត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រធានាធិតីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ហើយនៅទីបំផុតបាននាំមកនៅគម្រោងម៉ាណហាធិន (Manhattan) ដែលផ្ដោតទៅលើការបង្កើតគ្រាប់បែកបរមាណូ ។ Francis George Gosling (1999) The Manhattan Project Making the Atomic Bomb, Publisher: U.S. Department of Energy p.66 ISBN: 9780788178801, 0788178806
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: អង់គ្លេស និង អាល្លឺម៉ង់ ក្នុងសង្គ្រាមផ្លូវអាកាស

អង់គ្លេស និង អាល្លឺម៉ង់ ក្នុងសង្គ្រាមផ្លូវអាកាស  
Britain - Germany (Air Raid)

ការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងកងកម្លាំងអាល្លឺម៉ង និង កងកម្លាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេស មិនទាន់ឈានដល់ទ្រង់ទ្រាយធំនោះទេ ដោយអាល្លឺម៉ង់បានបញ្ជូនក្រុមនាវាមុជទឹករបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា "យូបូត" (U-boats) ចូលទៅវាយប្រហារអង់គ្លេសជារឿយៗ ហើយកងនាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់បានបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំង និង នាវាដឹកអ្នកដំណើររបស់អង់គ្លេស ស្លាប់ និង ខូចខាតជាបន្តបន្ទាប់ ដូចនេះហើយកងទ័ពជើងទឹករបស់អង់គ្លេសបានបើកប្រតិបត្តិការក្នុងការទម្លាក់គ្រាប់មុីន (Mine Warfare) ចូលទៅក្នុងទឹកដើម្បីរារាំងប្រឆាំងនាវាមុជទឹករបស់កងទ័ពអាល្លឺម៉ង ។ កងនាវាមុជទឹករបស់អាល្លឺម៉ង់ ដែលបើកទៅប៉ះមីនប្រឆាំងនាមុជទឹក ដែលត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងចំនួន ៤មុឺនគ្រាប់ របស់អង់គ្លេស ត្រូវបានផ្ទុះលិចបាត់ទៅក្នុងទឹកជាបន្តបន្ទាប់ មានដូចជា÷ U-40, U-42, U-45, U-47 ។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ ប្រទេសអុីស្តូនី បានចុះហត្ថលេខាចូលជាសមាជិកភាពនៃបក្សសម្ព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពអាល្លឺម៉ង់អាចចល័តកងទ័ពទៅកាន់តំបន់បាល់ទិចនៃអុឺរ៉ុបខាងកើត ។ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩ កងទ័ពជើងអាកាសរបស់អាល្លឺម៉ង់បានប្រើប្រាសយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ (JU88s) ចំនួន ០៩គ្រឿង បើកការវាយឆ្មក់ជាលើកដំបូងតាមផ្លូវអាកាសទៅកាន់ចក្រភពអង់គ្លេសនាថ្ងៃរសៀល ។ កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ បានទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅ សោហ្សាំតុន (Southampton) និង អុីឌិនបឺក (Edinburgh) ហើយបានទម្លាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះនាវាចម្បាំងរបស់ចក្រភពអង់គ្លេសអស់មួយចំនួនផងដែរ ។ កងទ័ពអាកាសអង់គ្លេសបានចេញប្រតិបត្តិការក្នុងតាមប្រមាញ់កងទ័ពអាកាសអាល្លឺម៉ង់ ដោយយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាល្លឺម៉ង់ ចំនួន០៤គ្រឿង ត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ផងដែរ ។ Empire Air Forces Journal (1944) Royal Air Force Quarterly and Commonwealth Air Forces Journal, Volumes 16-17, Publisher: Original from the University of California p.108
សង្គ្រាមលោកលើកទី២: ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧

ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧ 
Battle of Shanghai 1937
thumb|Citizens of Shanghai fleeing into Shanghai International Settlement - Battle of Shanghai (1937)

នៅថ្ងៃទី០៩ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងទ័ពជើងទឹកជប៉ុនចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅខាងមុខក្រុងសៀងហៃ ជាមួយនិងកងនាវាចម្បាំងចំនួន ៣០គ្រឿង ។ នៅថ្ងៃ១៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៧ កងនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុនបើកការបាញ់ផ្លោងមកលើក្រុងសៀងហៃ ចិនបានដាក់ពង្រាយកងទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ដើម្បីការពារក្រុងសៀងហៃ មួយថ្ងៃបន្ទាប់ពីការវាយប្រហាររបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៤ មន្ត្រីទ័ពចិនមកពីគណបក្ស "គូមីនតាំង" (Kuomintang) ដឹកនាំដោយ "ជាំងកៃឆៀក" (Chiang Kai-shek) បានបញ្ជូនកងទ័ពអាកាសរបស់ខ្លួនចំនួន ៩១គ្រឿង ទៅកំទេចនាវាចម្បាំងរបស់ជប៉ុន នៅថ្ងៃទី១៦ កងទ័ពអាកាសជប៉ុនចំនួន ៨៥គ្រឿង បានចេញពីកោះតៃវ៉ាន់មកដល់ក្រុងសៀងហៃ ហើយធ្វើការទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅលើអាគារលំនៅដ្ឋានរបស់ប្រជាជន ។ ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃបានផ្ទុះឡើងក្រោមការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនអស់ជាច្រើនថ្ងៃ តែកងទ័ពជប៉ុននៅតែមិនអាចចូលកាន់កាប់ក្រុងសៀងហៃបានរហូតដល់ថ្ងៃទី២២ កងទ័ពចិនបានបញ្ជូនមកបន្ថែមទៀតដែលធ្វើឱ្យចំនួនទ័ពដែលមកការពារក្រុងសៀងហៃ មានចំនួន ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) ។ នៅថ្ងៃទី២៣ កងទ័ពធំជប៉ុនបានមកដល់ក្រុងសៀងហៃ ក្នុងចំនួន ៣០០,០០០ (៣០មុឺននាក់) ជាមួយ រថក្រោះ ៣០០គ្រឿង និង យន្តហោះចម្បាំងចំនួន ៤០០គ្រឿង ។  ជប៉ុនបានបញ្ជូនកងរថក្រោះ ដើម្បីវាយបើកមុខឱ្យកងទ័ពរបស់ខ្លួនរុលចូលទៅមុខដើម្បីកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃ នៅទីបំផុតកងទ័ពជប៉ុនដែលមានការគាំទ្រដោយកងទ័ពអាកាសយ៉ាងច្រើនលើសលប់បានយកឈ្នះទៅលើកងទ័ពបដិវត្តន៍ចិនហើយចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៀងហៃនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣៧ ។ Dick Wilson (1982) When Tigers Fight: The Story of the Sino-Japanese War, 1937-1945, Publisher: Hutchinson p.269 ISBN: 0091457106, 9780091457105 

ចម្បាំងក្រុងសៀងហៃ ១៩៣៧ ចិន  (China) ជប៉ុន  (Japan) មេបញ្ជារការ: ជាំងកៃឆៀក មេបញ្ជារការ: ហេសុគុិ កងទ័ព: ៦៨មុឺននាក់ កងទ័ព: ៣០មុឺននាក់ យន្តហោះ: ៩១គ្រឿង យន្តហោះ: ៤៨៥គ្រឿង រថក្រោះ: ១៦គ្រឿង រថក្រោះ: ៣០០គ្រឿង នាវាចម្បាំង: មិនមាន នាវាចម្បាំង: ១៣០គ្រឿង កងទ័ពពលី: ២៥មុឺននាក់ កងទ័ពពលី: ១៣មុឺននាក់