កម្ពុជាសម័យសង្គ្រាមលោកទាំងពីរ: សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចខ្មែរក្នុងរាជ្យ[[ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ]](១៩០៤ - ១៩២៧)

សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចខ្មែរក្នុងរាជ្យព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ(១៩០៤ - ១៩២៧)
ស្ថានភាពសង្គម
ការងាររដ្ឋបាល ឬការងារគ្រប់គ្រងប្រទេស
[[ព្រះបាទនរោត្ដមទ្រង់បានសោយទិវង្គតនៅថ្ងៃទី ២៤ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩០៤ វេលាម៉ោង៣ល្ងាច។ ព្រះអង្គទ្រង់មានមរណនាមថា សុវណ្ណកោដ្ឋ ។ នៅថ្ងៃដដែលនោះ វេលាម៉ោង៣ និង២០នាទីល្ងាច ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កបានបើកសម័យប្រជុំក្រោមអធិបតីភាពនៃលោករេស៊ីដង់ស៊ុបប៉េរីយ័រ ដើម្បីជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រថ្មីទៅតាមប្រពៃណីខ្មែរ។ ដោយព្រះបាទនរោត្ដមពុំសូវស្និទ្ធស្នាលនឹងបារាំង ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គពុំត្រូវបានជ្រើសរើសឲ្យឡើងសោយរាជ្យស្នងបិតាទេ។ ពេលនោះ ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កដែលមានរេស៊ីដង់ស៊ុបប៉េរីយ័រជាអធិបតីនោះ បានសម្រេចជ្រើសរើសព្រះមហាឧបរាជស៊ីសុវត្ថិជាព្រះអនុជព្រះបាទនរោត្ដមឲ្យឡើងសោយរាជ្យ។

លុះបានឡើងសោយរាជ្យភ្លាម ព្រះអង្គបានប្រកាសឲ្យប្រើព្រះរាជបញ្ញត្តិ ថ្ងៃទី២១ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៩០៤ ដែលបញ្ជាឲ្យលុបចោលការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើរាងកាយនៃជនមានទោស និងជនជាប់ចោទ។

នៅឆ្នាំក្រោយ ព្រះអង្គទ្រង់បានបញ្ញត្តិឲ្យលុបចោលនូវកំនាន់ខេត្ត(ទទួលបន្ទុកខេត្ត) និងសេនា(រដ្ឋមន្ត្រីទី១) រួចត្រូវដាក់ជូនទៅលោករេស៊ីដង់ពិនិត្យទៀត(រាជបញ្ញត្តិថ្ងៃទី ៥ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ១៩០៥)។ គួរគប្បីជ្រាបថា នៅមុននេះទឹកដីប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលត្រូវបែងចែកជាមណ្ឌលរដ្ឋបាលធំៗប្រាំ តាមចំនួនរដ្ឋមន្ត្រីទាំងប្រាំ ដែលត្រូវគ្រប់គ្រងមណ្ឌលនីមួយៗ ហើយមានងារជាកំនាន់ខេត្ត។

ចំពោះទឹកដីដែលត្រូវបាត់បង់ទៅក្នុងដៃសៀមនោះ គេដឹងថាក្នុងឆ្នាំ១៩០៤ ប៉ុន្មានខែក្រោយដែលព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិបានឡើងសោយរាជ្យ ប្រទេសសៀមបានបង្វិលទៅឲ្យបារាំង ហើយបារាំងព្រះអង្គវិញនូវខេត្តត្រាត កោះកុង ម្លូព្រៃ និងទន្លេរពៅ។ នៅពេលជាមួយគ្នានោះ ខេត្តស្ទឹងត្រែង និងស្រុកសៀមប៉ាងក៏ត្រូវហូតពីប្រទេសឡាវ ហើយប្រគល់មកឲ្យព្រះរាជាខ្មែរវិញដែរ។

តាមសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ២៣ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ១៩០៧ រដ្ឋាភិបាលសៀមបានប្រគល់ឲ្យបារាំងវិញនូវខេត្តបាត់ដំបង ខេត្តសៀមរាប និងស៊ីសូផុន។ ប៉ុន្តែបារាំងត្រូវឲ្យជាថ្នូរទៅវិញនូវដែនដីដាន់សៃ(Dan – sai) និងត្រាត។ ខេត្តទាំងបីខាងលើ បារាំងប្រគល់មកឲ្យខ្មែរវិញ។ ទាំងនេះជាជោគជ័យមួយនៃនយោបាយបារាំងនៅប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានចារឹកទុកជាអនុស្សាវរីយ៍នៅត្រង់ភាគខាងត្បូងវត្តភ្នំដូនពេញសព្វថ្ងៃ។
ផ្នែកអប់រំសិក្សា និងវប្បធម៌
នៅឆ្នាំដដែលនោះ មានបង្កើតគណៈកម្មការពីរ សម្រាប់ចងក្រងរាជពង្សាវតារខ្មែរ គណៈកម្មការទី១មានលោកឧកញ៉ាវាំងជួនជាប្រធាន គណៈកម្មការទី២ មានលោកឧកញ៉ាវង្សាឌុចជាប្រធាន។

តាមរាជបញ្ញត្តិថ្ងៃទី ១១ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩១២ ឪពុកម្ដាយត្រូវតែបញ្ជូនកូនប្រុសស្រី ឲ្យទៅកាន់សាលារៀន បើពុំដូចនោះទេ នឹងត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មយ៉ាងទម្ងន់។ នៅសម័យនោះ ក្រៅពីសាលាវត្ត រាជការបានបង្កើតសាលានៅតាមឃុំជាច្រើន ដើម្បីឲ្យក្មេងៗសិក្សាភាសាជាតិរបស់ខ្លួន។ ចំពោះសិស្សានុសិស្សចង់បន្តការសិក្សាបន្ថែមទៀត រដ្ឋការអាណាព្យាបាលបារាំងបានបង្កើតសាលាបឋមសិក្សាជាន់ដំបូងដែលនៅទីនោះគេផ្ដើមបង្រៀនជាភាសាបារាំង។ នៅពីលើសាលាទាំងនោះ នៅមានសាលាដែលមានកម្រិតវិជ្ជាខ្ពស់ជាង នៅតាមទីរួមខេត្ត ហើយដែលមានចាងហ្វាងជាបារាំង។

សម្រាប់មធ្យមសិក្សា គឺមានតែអនុវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិមួយគត់នៅរាជធានីភ្នំពេញ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង តាំងពីឆ្នាំ១៩០៤មកម្ល៉េះ។

ក្នុងវិស័យសិក្សាអប់រំ និងវប្បធម៌នេះ គេបានដឹងថា រាជបញ្ញត្តិថ្ងៃទី ៤ ខែ កញ្ញា ឆ្នាំ ១៩១៥ ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិទ្រង់បានបង្កើតគណៈកម្មការមួយដែលមាននាទីរៀបចំវចនានុក្រមខ្មែរជាលើកដំបូង។ នៅគ.ស.១៩២១ ព្រះអង្គទ្រង់បានសាងសាលាបាលីជាន់ខ្ពស់ និងរាជបណ្ណាល័យ។ ម្យ៉ាងទៀតនៅឆ្នាំ១៩១៨ លោកស៊កក្រូសលីយេ(Georges Groslier) បានបង្កើតសារមន្ទីរមួយនៅក្រុងភ្នំពេញដើម្បីប្រមែប្រមូលស្នាដៃខ្មែរ ដែលជាបុរាណវត្ថុយកមកថែរក្សាឲ្យបានគង់វង្សតទៅ។
តុលាការ
ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩១២ ព្រះរាជាទ្រង់បានប្រកាសឲ្យប្រើនូវក្រមព្រហ្មទណ្ឌថ្មី និងនៅឆ្នាំបន្ទាប់ក្រមស៊ើបអង្កេតបទឧក្រិដ្ឋ ហើយនៅឆ្នាំ១៩២០ក្រមរដ្ឋប្បវេណី ក៏ត្រូវបានប្រកាសឲ្យប្រើជាបន្ត។ ក្រោយមកទៀត រាជបញ្ញត្តិថ្ងៃទី ១៤ ខែ កញ្ញា ឆ្នាំ ១៩២២ បានបង្កើតឲ្យមានសាលាលហុ សាលាដំបូង សាលាឧទ្ទរណ៍ សាលាឧក្រិដ្ឋ និងសាលាវិនិច្ឆ័យ។ ប៉ុន្តែសាលាទាំងនោះ ឬវិស័យតុលាការទាំងមូលត្រូវស្ថិតនៅក្រោមអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់រាជការអាណាព្យាបាលបារាំង។
វិស័យហិរញ្ញវត្ថុ
គួររំឮកថា ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៨៩០មក បញ្ជីចំណូលចំណាយនៃប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវកាន់កាប់ដោយហិរញ្ញិកម្នាក់។ ម្យ៉ាងទៀត នៅរៀងរាល់ឆ្នាំ លោករេស៊ីដង់ស៊ុបប៉េរីយ័រ ត្រូវរៀបចំថវិកាសម្រាប់ឆ្នាំខាងមុខ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩១៤ គេបានគ្រោងក្នុងផ្នែកចំណាយ នូវមុខចំណាយដូចតទៅ៖
មុខចំណាយសម្រាប់រដ្ឋបាលទាំងខាងខ្មែរ ទាំងខាងបារាំង
មុខចំណាយសម្រាប់សន្តិសុខសាធារណៈ និងតុលាការ
មុខចំណាយសម្រាប់ហិរញ្ញវត្ថុ និងធនធានសាធារណៈ
មុខចំណាយសម្រាប់គិលានសង្គ្រោះ និងសិក្សាធិការ។

ដើម្បីទប់ទល់នឹងមុខចំណាយទាំងប៉ុន្មានខាងលើនេះ គេបានបង្កើតនូវប្រភេទពន្ធផ្សេងៗមាន៖
ពន្ធលើខ្លួន ឬពន្ធមនុស្ស(បង់កាត) ម្នាក់២,៥០៛ ក្នុងមួយឆ្នាំ(ឆ្នាំ១៩២៨ ពន្ធនេះបានឡើងដល់៩,៤០៛)
ពន្ធលើការឲ្យខ្ចី(ឥណទាន)
ពន្ធលើដីធ្លី ដំណាំ ផ្ទះសម្បែង នេសាទ និងលើសត្វពាហនៈ
ពន្ធបាតង់
ពន្ធលើផលិតផលព្រៃឈើ លើផលិតផលដាក់ភាស៊ី លើផលិតផលអាជីវកម្ម ឧស្សាហកម្ម និងផលិតផលផ្សេងៗ។
ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ច
ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ ចំការកៅស៊ូត្រូវបានបង្កើតជាលើកដំបូងនៅជប់(១៩២១)។ ដោយការសាកល្បងនេះបានជោគជ័យ ពួកមូលធននិយមបារាំង បានបង្កើតចំការកៅស៊ូធំៗ ផ្សេងទៀតនៅត្រង់តំបន់ដីក្រហម ក្នុងខេត្តកំពង់ចាម និងខេត្តក្រចេះ។ ដប់ឆ្នាំក្រោយមក គឺនៅឆ្នាំ១៩៣១ ទំហំផ្ទៃដីដាំកៅស៊ូឡើងលើសពី២៥ ០០០ហិចតា។ ក្រៅពីកៅស៊ូ ពួកអាណានិគមក៏បានធ្វើអាជីវកម្មលើដំណាំពោត ស្រូវនិងម្រេចដែរ ក្នុងខេត្តបាត់ដំបង ខេត្តស្វាយរៀង និងខេត្តកំពត។

បារាំងបាននាំចេញពីកម្ពុជាក្នុងមួយឆ្នាំៗគឺ៖
កៅស៊ូ១៥០០០តោន ទៅ២០០០០តោន
ស្រូវ៣០០០០០តោន
ពោត ពី៣០០០០០តោន ទៅ៤០០០០០តោន
ម្រេច ពី៣២០០តោន ទៅ៣៥០០តោន ព្រមទាំងផលិតផលនេសាទ និងព្រៃឈើដ៏មានតម្លៃជាច្រើនទៀត។

ផ្នែកឧស្សាហកម្ម បារាំងបានស្ថាបនារោងឧស្សាហកម្មធុនស្រាលតិចតួចបំផុត សម្រាប់បំលែងផលិតផលកសិកម្ម ឬព្រៃឈើ។ គេឃើញមានឧស្សាហកម្មបិតស្រា ម៉ាស៊ីនកិនស្រូវ កម្មន្តសាលធ្វើបារី ម៉ាស៊ីនអារឈើ និងសិប្បកម្មធ្វើស្ករសមួយកន្លែង។ មានក្រុមហ៊ុនបារាំងមួយចំនួនបានចូលមកធ្វើអាជីវកម្មក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃធនាគារឥណ្ឌូចិន ដែលជាអ្នកប្រមូលយកចំណេញបានច្រើនបំផុត។

គួរកត់សម្គាល់ថា ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ រាស្ត្រខ្មែរបានក្រោកឡើងប្រឆាំងនឹងការរំលោភជិះជាន់របស់បារាំងពីរលើក។ យ៉ាងណាមិញ នៅឆ្នាំ១៩១៦ ដើម្បីជាការដឹងគុណចំពោះរដ្ឋការបារាំង ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិទ្រង់បានអនុញ្ញាតឲ្យពួកនេះ កែនរាស្ត្រខ្មែរធ្វើទាហានយកទៅច្បាំងនៅប្រទេសបារាំងក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១(១៩១៤ - ១៩១៨)។ ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន រាស្ត្រខ្មែរចំនួន១សែននាក់បានបះបោរឡើង ប្រឆាំងនឹងការរំលោភក្នុងកំនែននេះ និងការស្ថាបនាផ្លូវថ្នល់។ ជាកុសល ព្រះរាជាទ្រង់បានធ្វើអន្តរាគមន៍យ៉ាងសក្តិសិទ្ធិ ហើយប្រជារាស្ត្ររបស់ព្រះអង្គសុខចិត្ត ព្រមវិលទៅលំនៅស្ថានរៀងៗខ្លួនវិញ។

ក្រោយមក ដោយសារបារាំងត្រូវការលុយកាក់ នាំយកទៅស្រុកបារាំងដែលបានងើបពីចម្បាំងជាមួយអាល្លឺម៉ង់ បារាំងក៏បានតម្លើងពន្ធដារ ហើយបន្តឹងទារពីរាស្ត្រខ្មែរដែលមានជីវភាពដុនដាបស្រាប់ ឲ្យកាន់តែយ៉ាប់ទៅៗ។ ម្ល៉ោះហើយ ប្រជារាស្ត្រខ្មែរនៅកន្លែងខ្លះអត់ទ្រាំនឹងអំពើជិះជាន់នេះមិនបាន ក៏នាំគ្នាបះបោរឡើង រហូតដល់ហ៊ានសម្លាប់រេស៊ីដង់បារាំង ដូចករណីលោករេស៊ីដង់បាដេស(Bardez) នៅឃុំក្រាំងលាវ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង នៅថ្ងៃទី ១៨ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩២៥។