អំពីព្រះនិវាណ ឬ និព្វាន

ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា គោល​ចារឹក​ដែល​ពុទ្ធសាសនិកជន ជា​អនេក​សំដៅ​យក​ដោយ​ខំ​ធ្វើ​សីល ធ្វើ​ទាន​និង​ខំភាវនា នោះ​គឺ​ដើម្បី​ឲ្យ​បាន​ជាតិ​កំណើត​ល្អ​ទៅ​អនាគត​កាល ឯ​ចំណែក​អ្នក​បួស ដែល​ខំ​កសាង​តាំង​ពី​ច្រើន​ជាតិ​មក សំដៅ​យក​ថ្នាក់​ខ្ពស់​ជាង​នោះ​ទៅ​ទៀត គឺ​ព្រះ​និព្វាន​ហើយ​ក៏​ខំ​ប្រតិបត្តិ​តាម​គោល​ចរឹក តាម​ផ្លូវ​ដែល​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​សម្ដែង​ទុក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ម្នាក់​ឈ្មោះ សំឃភទ្រ​បាន​ចារឹក​ទុក​ថា ដែល​ចេញ​ចាក​វដ្ដ​សង្សារ​ទៅ​បំពេញ​ផ្នួស​ជា​បព្វជិត​នោះ គឺ​ព្រោះ​តែ​ប្រាថ្នា​ឲ្យ​បាន​ដល់​ព្រះ​និព្វាន ១ មុខ​ប៉ុណ្ណោះ ។

	ឯ​ចំណែក​ខាង​អ្នក​ដែល​ជា​ឃរាវាស​នោះ ក៏​មាន​ប្រាថ្នា​យក​ទី​នេះ​ដែរ ប៉ុន្តែ​នឹង​មាន​ជាតិ​ណា ១ ទៅ​ខាង​មុខ នឹង​ចូល​បំពេញ​ផ្នួស​ខំចម្រើន​ភាវានា​យក​ថ្នាក់​ខ្ពស់​នេះ ។
	គម្ពីរ​សំយុត្ត​និកាយ​មាន​សំម្ដែង​ថា ក្នុង​រូប​បុគ្គល​ដែល​រួច​ចាក​ទុក គឺ​បុគ្គល​ដែល​បាន​ច្បាស់​នូវ អរិយសច្ច ទាំង ៤ ប្រការ​នោះ មាន​កើត​ប្រាជ្ញា​ជា​គ្រឿង​ផុត​ទុក្ខ គឺ​គ្មាន​ពូជ​ធារ​នឹង​កើត​វិញ ព្រោះ​បាន​ធ្វើ​បំពេញ​កិច្ច​គ្រប់​ស្ថាន ហើយ​គ្មាន​ត្រឡប់​មក​ក្នុង​លោក​នេះ​វិញ​ទេ នេះ​ហើយ​ដែល​ហៅ​ថា​ចេះ ។

	គម្ពីរ​មហា​វគ្គ​សម្ដែង​ថា មាន​ផ្លូវ ២ យ៉ាង​ដែល​អ្នក​បួស​ត្រូវ​ជៀស​វាង​ចេញ ផ្លូវ​ទី ១ គឺ​ដែល​បណ្ដោយ​ខ្លួន​ឲ្យ​លុះ​ក្នុង​អំណាច​កាម​គុណ ដែល​ហៅ​ថា កាមសុលិកានុយោគ ផ្លូវ​នេះ​ជា​ផ្លូវ​អាក្រក់​គ្រោត​គ្រាត​ហើយ​ឥត​ប្រយោជន៍ ផ្លូវ ១ ទៀត​គឺ​ដែល​ធ្វើ​ខ្លួន​ឲ្យ​នឿយ​ឥត​អំពើ​ដែល​ហៅ​ថា អត្តកិលម ថានុយោគ ផ្លូវ​នេះ​ជា​ផ្លូវ​ពិបាក ហើយ​ឥត​ប្រយោជន៍ តថាគត​បាន​ជៀស​វាង​លះ​បង់​ផ្លូវ​ទាំង ២ យ៉ាង​នេះ​ចោល​ចេញ ហើយ​ដោយ​អំណាច​លះ​បង់​នេះ តថាគត​បាន​រក​ឃើញ​ផ្លូវ​កណ្ដាល​ដែល​ហៅ​ថា មជ្ឈិមបដិបត្តិ ជា​ផ្លូវ​នាំ​ទៅ​កាន់​ពន្លឺ នាំ​ទៅ​កាន់​ប្រាជ្ញា ទៅ​កាន់​ទី​សុខ ទៅ​កាន់​ទី​ចេះ នាំ​ទៅ​កាន់​ទី​វិជ្ជា​ពិត​ប្រាកដ ទៅ​កាន់​ព្រះនិព្វាន ។

	គម្ពីរ​មជ្ឈិមនិកាយ​មាន​សម្ដែង​យ៉ាង​លះ ហើយ​មាន​បែប​ផែន​ជាក់​ជាង​ខាង​លើ​ទៅ​ទៀត គឺ​ថា​ដូច្នេះ ព្រះ​និព្វាន​នោះ​ជា​កន្លែង​ដែល​ព្រះ​អរហន្ត​ទាំង​ឡាយ លោក​រំលត់​ជាតិ​លោក ព្រះ​និព្វាន​ជា​គោល​របស់​ព្រះ​អរហន្ត​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​បំផុត​របស់​ព្រះ​អរហន្ត ។

	ឯ​សេច​ក្ដី​ទាំង ៣ បទ ដែល​ស្រង់​យក​មក​ពី​គម្ពីរ ៣ ផ្សេង​ពី​គ្នា​នេះ ព្រម​ទាំង​សេច​ក្ដី​ឯ​ទៀត​ផ្សេង​ៗ ដែល​មាន​ជា​ច្រើន​ធ្វើ​ឲ្យ​ឃើញ​ថា​គោល​ចារឹក ឬ​ទី​បំផុត​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា គឺ​សេច​ក្ដី​ឃើញ​ច្បាស់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ក្រៅ​ពី​នោះ​សុទ្ធ​តែ​ជា​កិច្ច​ដែល​ធ្វើ​ដើម្បី​ឲ្យ​បាន​ដល់​ទៅ​ទី​នោះ ឯ៝អរិយមគ្គ ឬ​ផ្លូវ​ដ៏​ប្រសើរ​នោះ ជា​ផ្លូវ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​រក​ឃើញ វិជ្ជា​បំផុត គឺ​ព្រះ​និព្វាន​​នេះ​ឯង ។
	ពិត​មែន​តែ​ន័យ​ផ្សេង​ៗ ដែល​សម្ដែង​អំពី មដ្ឋង្គិកមគ្គ នោះ​ស្រណុក​និង​យល់​ដល់​យើង​រាល់​គ្នា ទោះ​ជាតិ​ក្នុង​មច្ឆិម​ប្រទេស​ក្ដី តែ​ឯ​ចំណែក​ព្រះ​និព្វាន​នោះ មិន​មែន​យល់​ងាយ​ដូច្នោះ​ឡើយ ។

	តាម​សេច​ក្ដី​ដែល​សិក្សា​មក​ឃើញ​ថា ធម៌​អាថ៌​ទាំង​ឡាយ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ប្រហែល​ជា​គ្មាន​គោល​ត្រង់​ណា​ផ្សេង​ទៀត ដែល​នាំ​ឲ្យ​មាន​សេច​ក្ដី​ជជែក​ប្រកែក​គ្នា ដូច​ត្រង់​កន្លែង​ព្រះ​និព្វាន​នេះ​ឡើយ បាន​ជា​ថា​ដូច្នេះ​ព្រោះ​ស្ថាន​ត្រង់​នេះ ជា​គោល​បំផុត សម្រេច​របស់​អ្នក​ដែល​សំដៅ​យក ហើយ​ដើម្បី​ឲ្យ​បាន​ព្រះ​និព្វាន​នេះ​ពុទ្ធ​បរិសទ្យ​បាន​ត​យុទ្ធ​មក​ច្រើន​ជាតិ និង​គណនា​ត្រា​រាប់​មិន​បាន ដូច្នេះ​យើង​ត្រូវ​ខំ​រក​ន័យ​ផ្សេង​ៗ ដែល​ព្រះ​គន្ថរចនា​ចារ្យ​ទាំង​ឡាយ លោក​បាន​ចារឹក​ទុក​ក្នុង​គម្ពីរ​នានា​ដើម្បី​នឹង​បាន​ជួយ​ដល់​យើង​ឲ្យ​កើត​ជា​គំនិត ១ ឬ​ជា​សេច​ក្ដី​យល់​ឃើញ ១ ឡើង​ប្រសិន​បើ​ជា​យើង​ធ្វើ​បាន​នោះ ឃើញ​ថា​ជា​ការ​ស្រួល​ល្អ​ណាស់ ។

	ជា​ដំបូង​យើង​ត្រូវ​និយាយ​ថា ពាក្យ​ដែល​ថា និព្វាន មាន​តាំង​ពី​មុន​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ទៅ​ទៀត ហើយ​ក្នុង​ជាន់​នោះ ពាក្យ​នេះ​មាន​ន័យ​ដូច្នេះ​ទៅ​ហើយ គឺ​ភ័ព្វ​សំណាង​ខ្ពស់​បំផុត និង​សេច​ក្ដី​រលត់​ជាតិ​កំណើត​ក្នុង​លោក​នេះ ។

	គម្ពីរ សំយុត្តសុត្ត សម្ដែង​ថា មាន​ពុទ្ធបរិសទ្យ​ជា​ច្រើន​សួរ​ព្រះ​សារីបុត្ត​ត្ថេរ​ថា "និព្វាន, និព្វាន​នោះ​តើ​ជា​អ្វី" ព្រះ​សារី​បុត្ត​ត្ថេរ តប​វិញ​ថា ដែល​ហៅ​ថា​និព្វាន​នោះ គឺ​ជា​សេច​ក្ដី​រលត់​នូវ លោភទោស និង មោហ ។ 

	យើង​បាន​ឃើញ​សេច​ក្ដី ១ ក្នុង​គម្ពីរ​ធម្មបទ សម្ដែង​ថា​ដូច្នេះ ៖

	បើ​កាល​ណា​កំចាត់​បង់​សង្ខារ​បាន​ហើយ និង​បាន​ច្បាស់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន ។

	គម្ពីរ សុត្តនិបាទ សម្ដែង​ថា​កន្លែង​ណា​ដែល​គ្មាន​អ្វី​សោះ ដែល​គ្មាន​ជំពាក់​អ្វី​សោះ ដែល​មិន​មែន​ជា​ធម្មតា កន្លែង​នោះ​ហើយ​ដែល​ហៅ​និព្វាន ដែល​ហៅ​ថា​ផុត​ចាស់ ផុត​ស្លាប់ សេច​ក្ដី​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នេះ​នាំ​ឲ្យ​យើង​យល់​ថា​និព្វាន​នេះ​បាន​ដោយ​មនុស្ស​ម្នាក់​កំចាត់​បង់​នូវ លោភ ទោស និង សង្ខារ គឺ ​សេច​ក្ដី​តាក់​តែង​ព្រម​ទាំង​អំពើ​ដែល​ធ្វើ​មក​ពី​ជាតិ​មុន​ៗ ចេញ ។
	គម្ពីរធម្មបទ សម្ដែង​ថា​ដូច្នេះ ៖ អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​រត់​រួច​ផុត​អំពី​វដ្ដសង្សារ អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​បាន​ឆ្លង​ផុត​ទៅ​ត្រើយ​នាយ ហើយ​បាន​ឡើង​លើ​ច្រាំង គឺ​ដែល​បាន​សំឡឹង​ពិចារណា​ច្រើន មិន​ដុន​ដាប​ខ្សាប​ខ្សោយ​ឥត​សេច​ក្ដី​លោភៈ អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​បាន​លះ​បង់​វត្ថុ​ដែល​អាស្រ័យ​នៅ​លើ​ដី​ចោល ហើយ​បាន​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​អ្នក​នោះ​ហើយ​ត​ថា​គត​ហៅ​ថា​ជា​ព្រាហ្មណ៍​ពិត​ៗ ។
	គម្ពីរ សុត្តនិបាត សម្ដែង​ថា​ដូច្នេះ ៖ ក្នុង​លោក​នេះ​ដែល​បាន​ឃើញ បាន​ឮ បាន​គិត ជា​ច្រើន​រាប់​មិន​អស់ ឯ​កិរិយា​ដែល​កំចាត់​បង់​នូវ​សេច​ក្ដី​ប្រាថ្នា​ក្នុង​វត្ថុ​ដែល​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​នោះ​ហើយ ជា​អមត​និព្វាន អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​បាន​យល់​ច្បាស់​សេច​ក្ដី​ទាំង​នេះ អ្នក​នោះ​ឯង​ជា​មនុស្ស​មាន​គំនិត​ជា​មនុស្ស​មិន​ច្រឡោត​ដោយ​លោក​ធម៌​ឡើយ ព្រោះ​បាន​ឃើញ​ធម៌​ច្បាស់​ប្រាកដ​ណាស់ អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​បាន​រួច​ចាក​ពី​សេច​ក្ដី​ប្រាថ្នា​ក្នុង​លោក អ្នក​នោះ​បាន​សេច​ក្ដី​រីក​រាយ​សុខ​សាន្ត ។

	គម្ពីរ អកង្ខេយ្យសុត្ត មាន​សម្ដែង​ថា ៖ បើ​ពុទ្ធ​បរិស័ទ​ណា ១ ដែល​បាន​កាច់​បំបាក់​នូវ​កាម​គុណ​អស់​ហើយ បាន​កាច់​បំបាក់​នូវ​សេច​ក្ដី​ជឿ​ខុស​ថា របស់​ទាំង​ឡាយ​ក្នុង​លោក​នេះ​ទៀង បាន​ហើយ បាន​បំបាក់​នូវ​សេច​ក្ដី​ល្ងង់​ហើយ​ៗ មាន​សេច​ក្ដី​ប្រាថ្នា​ឲ្យ​បាន​ស្គាល់ ឲ្យ​បាន​ដល់​បែប​ផែន​នៃ​អរហត្ត ឬ​ឲ្យ​បាន​ដល់​សេច​ក្ដី​ទំនេរ​ចិត្ត​និង​គំនិត នោះ​ត្រូវ​ឲ្យ​តាំង​នៅ​ក្នុង​សេច​ក្ដី​ត្រង់​ដោយ​ពេញ​ទី ត្រូវ​ឲ្យ​ស្លូត​ត្រង់​និង​សេច​ក្ដី​ស្ងប់​ស្ងាត់​របស់​ចិត្ត​ដែល​ភ្លឺ​មក​ពី​ខាង​ក្នុង ត្រូវ​ឲ្យ​ពិចារណា​មើល​របស់​ទាំង​ឡាយ​ត្រូវ​ឲ្យ​នៅ​ស្ងាត់​តែ​ម្នាក់​ឯង ។
	យើង​ត្រូវ​បន្ថែម​សេច​ក្ដី​ទាំង ២ ខាង​ក្រោម​នេះ​ទៀត ដែល​បាន​សម្ដែង​ក្នុង​គម្ពីរ អភិធម្មកោស សេច​ក្ដី​ទី ១ មាន​សម្ដែង​ថា​សេច​ក្ដី​លះ​បង់​ជា​ស្រឡះ សេច​ក្ដី​ដែល​បរិសុទ្ធ សេច​ក្ដី​ដែល​ស្វិត​ស្រពោន សេច​ក្ដី​ស្ងប់​ស្ងាត់ សេច​ក្ដី​ដែល​កំចាត់​បំបាត់​បង់ សេចក្ដី​ដែល​រលាយ​រលត់​សេច​ក្ដី​ដែល​ផុត​ចាក​ទុក្ខ​ទាំង​អស់​ជា​ស្រឡះ សេច​ក្ដី​ដែល​មិន​កើត​ទៀត សេចក្ដី​ដែល​មិន​លុះ​អំណាច​អវិជ្ជា សេច​ក្ដី​ដែល​ទុក្ខ​មិន​បង្កើត​ឡើង​នោះ​ហើយ​ជា​សេច​ក្ដី​ស្វិត​ស្រពោន សេច​ក្ដី​ដ៏​ឧត្ដម​ដែល​ត្រូវ​ដឹង​ថា​សេច​ក្ដី​លះ​បង់​ចោល​នូវ​ឧបាទិ​ចេញ ជា​សេចក្ដី​រំងាប់​នូវ​តណ្ហា ជា​សេចក្ដី​ស្ងប់​ស្ងាត់ ជា​សេចក្ដី​បំបាក់​បំបាត់​បង់, ជា​ព្រះនិព្វាន ។

	សេចក្ដី ១ ទៀត​សម្ដែង​ថា​ដូច្នេះ សច្ចទី ៣ ឬ ព្រះនិព្វាន​នោះ គឺ​ជា​សេចក្ដី​បំបាត់​បង់​នូវ​ទុក្ខ​នោះ​ឯង ដែល​ត្រូវ​យល់​ថា​ជា​សេចក្ដី​កំចាត់​បង់​នូវ​តណ្ហា សេចក្ដី​ដែល​ធ្វើ​នូវ​តណ្ហា​ឲ្យ​ស្ងប់​ស្ងាត់ សេចក្ដី​ដែល​បោះ​បង់​ចោល​នូវ​តណ្ហា សេចក្ដី​ដែល​រួច​ខ្លួន​ពី​តណ្ហា ។

	ន័យ​ក្នុង​គម្ពីរ​ទាំង​ប៉ុន្មាន ដូច​បាន​ពោល​មក​ខាង​លើ​នេះ ពិត​មែន​តែ​មាន​បែប​តែ​ម្យ៉ាង ប៉ុន្តែ​បាន​សេច​ក្ដី​ផ្សេង​ពី​គ្នា​ខ្លះ​ដែល​យើង​ត្រូវ​តែ​ចាំ​ក្នុង​វេលា​នេះ គឺ​ន័យ​ខ្លះ​ថា​ដូច្នេះ សេចក្ដី​រលត់​នូវ លោភ ទោស និង មោហ ហើយ​សេចក្ដី ១ ទៀត និយាយ​ពី​ផុត​ពូជ​មិន​កើត​ទៀត មាន​ន័យ ២ ដែល​សម្ដែង​ថា​ព្រះនិព្វាន នោះ​គេ​អាច​និង​បាន​តាំង​ពី​កាល​មាន​រូប​រស់​នៅ ន័យ ១ ទៀត​ថា អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​បាន​ដល់​ព្រះនិព្វាន​នោះ ជា​អ្នក​បរិបូណ៌​ដោយ​សេចក្ដី​សម្លឹង​ច្រើន ហើយ​ឯ​គម្ពីរ សុត្តនិបាទ សម្ដែង​ថា​អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​បាន​ដល់​ព្រះនិព្វាន​នោះ​ជា​មនុស្ស​ពិចារណា​ច្រើន​ហើយ​ស្លូត ហើយ​ខាង​ក្រោយ​នេះ​គាថា​ទី ១ សម្ដែង​ថា អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​បាន​ដល់​ព្រះនិព្វាន​នោះ​បាន​ស្គាល់​នូវ​សេចក្ដី​ដែល​ផុត​ចាក​ទុក្ខ ។

	តាម​ដែល​បាន​សង្កេត​ពិនិត្យ​មើល​សេចក្ដី​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដូច​បាន​ពោល​មក​ខាង​លើ​មិន​ឃើញ​មាន​ន័យ​ណា ១ សម្ដែង​អំពី​ព្រះនិព្វាន ថា​ជា​សូន្យ​ទទេ​ថា​ជា​ផុត​អ្វី​ៗ ទាំង​អស់​ដូច​យ៉ាង​អ្នក​ដែល​កាន់​ពុទ្ធ​សាសនា​គណៈ​ខ្លះ​និង​ជាតិ​យូរុប​ខ្លះ ដែល​គេ​ធ្លាប់​ជឿ​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ឡើយ ។

	គម្ពីរ សំយុត្តនិកាយ បាន​សម្ដែង​ដោយ​ច្បាស់​ប្រាកដ អំពី​យកមកភិក្ខុ​ដែល​មាន​ចិត្ត​រវើរវាយ ដោយ​យល់​ថា​ភិក្ខុ ១ អង្គ​ដែល​គ្មាន​ប្រព្រឹត្ត​លើ្មស​អ្វី​សោះ​វេលា​ដែល​បាន​ទម្ងាយ​ខន្ធ​ទៅ នោះ​រលត់​ទាំង​អស់ គឺ​គ្មាន​នៅ​សល់​អ្វី​ជា​ក្រោយ​ដែល​ស្លាប់ ហើយ​វេលា​នោះ​ព្រះសារីបុត្ត បាន​កែ​តម្រង់​យមកភិក្ខុ​ពី​គំនិត​ខុស​នោះ​បាន​ឡើង​វិញ ។

	មាន​និទាន ១ សម្ដែង​អំពី​ពុទ្ធបរិស័ទ ១ អង្គ​នោះ​ឈ្មោះ​ថា​ទ័ព​ដែល​បាន​ហោះ​ទៅ​កណ្ដាល​អាកាស​ពី​ចិត្ត​ឯង នៅ​ចំពោះ​មុខ​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហើយ​ចូល​និព្វាន​ក្នុង​វេលា​នោះ ឥត​មាន​សល់​អ្វី​ជា​រាងកាយ​បន្តិច​សោះ​ហើយ​ព្រះពុទ្ធ​អង្គ​មាន​បន្ទូល​ថា ឯ​អណ្ដាត​ភ្លើង​ដែល​ថយ​បន្តិច​ម្ដង​ៗ ហើយ​រលត់​ទៅ គេ​មិន​អាច​និង​ដឹង​ថា​អណ្ដាត​ភ្លើង​នោះ​ទៅ​ឯ​ណា មាន​ប្រការ​ដូច​ម្ដេច​មិញ​រី​ឯ​ព្រះអរហន្ត​ដែល​លោក​រួច​ខ្លួន​ស្រឡះ​ពី​រដ្ឋ​សង្សារ ដែល​លោក​បាន​ឆ្លង​កាត់​នូវ​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា ហើយ​ដែល​លោក​បាន​ដល់​ទី​សុខ​ឥត​ប្រែ​ប្រួល នោះ​វេលា​ដែល​លោក​ទំលាយ​ខន្ធ​ទៅ គេ​ក៏​មិន​អាច​នឹង​ដឹង​បាន​មាន​ប្រការ​ដូច្នោះ​ឯង សេចក្ដី​ត្រង់​នេះ​មាន​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជាតិ​បារាំង​សែស​ម្នាក់​ឈ្មោះ ល្វីដឺឡាវាឡេព្វស្សាំង កត់​សម្គាល់​ថា ឧទាន​នេះ​និយាយ​ច្បាស់​ប្រាកដ​ណាស់ គឺ​ភ្លើង​ក៏​មិន​សូន្យ ព្រះ អរហន្ត ក៏​មិន​សូន្យ ឯ​ព្រះ អរហន្ត ដែល​លោក​បាន​ដល់​នៅ​ព្រះនិព្វាន​នោះ មិន​មែន​ជា​មនុស្ស​មាន​ជីវិត មិន​មែន​ជា​អត្តភាព មិន​មែន​ជា​រូប​សោយ​អារម្មណ៍ មិន​មែន​ជា​រូប​ដែល​មាន​ចិត្ត​ត្រេច​ទៅ ដូច​កាល​ពី​ដើម​នោះ​ឡើយ ។

	គម្ពីរ នេត្តិបករណ មាន​សម្ដែង​សេចក្ដី​ពីរ​បទ ដូច​មាន​ខាង​ក្រោយ បទ​ទី ១ សម្ដែង​ថា​ដូច្នេះ អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​គិត​ថា​គេ​អាច​និង​ចេញ​ពី​ជាតិ​ដោយ​ឥត​ជាតិ​បាន អ្នក​នោះ​ឯង​មិន​របូត​រួច​ពី​ជាតិ​ឡើយ ។

	បទ ១ ទៀត​សម្ដែង​ថា​ដូច្នេះ ព្រះ អរហន្ត ដែល​លោក​បាន​ដល់​ព្រះនិព្វាន​នោះ​ជ្រៅ​ពន់​ប្រមាណ​ណាស់ មិន​អាច​និង​វាស់ មិន​អាច​នឹង​គណនា លោក​ថា​ដែល​បាន​ដល់​នូវ​ព្រះនិព្វាន​នោះ គឺ​ព្រោះ​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា​សេចក្ដី​ស្អប់​ខ្ពើម​គុំ​គួន​និង​សេចក្ដី​ល្ងង់​នោះ​កំចាត់​បំបាត់​បាន​អស់​ហើយ ។

	ក្នុង​បទ​ទី ១ នោះ យើង​ឃើញ​សេចក្ដី​ថា គេ​មិន​អាច​នឹង​ចេញ​ផុត​ពី​ជាតិ​ដោយ​សូន្យ​ទទេ​ឡើយ​ព្រោះ​សេចក្ដី​ដែល​ថា​ឥត​ជាតិ​នោះ គឺ​សូន្យ​ទទេ​នោះ​ឯង ហើយ​ក្នុង​បទ​ទី ២ សម្ដែង​អំពី​សេចក្ដី​កំចាត់​បំបាត់ ប៉ុន្តែ​កំចាត់​បំបាត់​នោះ គឺ​កំចាត់​បំបាត់​នូវ​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា នូវ​សេចក្ដី​ស្អប់​ខ្ពើម​គុំ​គួន​នូវ​សេចក្ដី​ល្ងង់​មិន​មែន​ជា​កំចាត់​បំបាត់​អ្វី​ទាំង​អស់​ឡើយ ។
	ចំណែក​ខាង​ជាតិ​ដែល​នៅ​ក្នុង​​បច្ឆិម​ប្រទេស ដែល​យល់​ថា​ព្រះនិព្វាន​ជា​ទទេ​សូន្យ​នោះ គឺ​មិន​បាន​ព្យាយាម​រិះ​រក​ន័យ​ឲ្យ​បាន​ជ្រៅ​ទូលាយ ហើយ​ចំណែក​ខាង​ជាតិ​ក្នុង​បូព៌ា​ប្រទេស​វិញ ពាក្យ​ទទេ​សូន្យ​នេះ​គ្មាន​ទាក់​ទិន​ទៅ​លើ​សេចក្ដី​អ្វី ១ សោះ អ្វី​ៗ មិន​ដែល​មក​ពី​ទទេ ហើយ​មិន​ដែល​ត្រឡប់​ទៅ​រក​ទទេ​វិញ​ឡើយ ជា​ក្រោយ​សេចក្ដី​មរណៈ ដែល​ជា​ធម្មតា​របស់​សត្វ​នោះ​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ ដែល​ផ្សំ​ផ្គុំ​គ្នា​បាន​ជា​រូប​សត្វ បែក​ធ្លាយ​រលាយ​រលែក​ចាក​គ្នា ចេញ​តាម​ភាព​សណ្ឋាន​ទីទៃ​ពី​គ្នា សេចក្ដី​នេះ​ឃើញ​ច្បាស់​ណាស់​គ្មាន​អ្វី​ឲ្យ​ច្បាស់​ជាង​នេះ​ទៅ​ទៀត​ឡើយ ប៉ុន្តែ​ក្នុង​ធាតុ​នីមួយ​ៗ ទាំង​នេះ ឬ​ក្នុង​អនុធាតុ ទាំង​ឡាយ​របស់​ធាតុ​ទាំង​នេះ ឥត​មាន​ធាតុ​ណា ១ សោះ​សូន្យ​ឡើយ​គឺ​និង​ទៅ​ប្រជុំ​ផ្គុំ​គ្នា​ជា​ថ្មី​កកើត​ជា​រូប​ខន្ធ​បណ្ដោះ​អាសន្ន​ទៀត​ទៅ​ខាង​មុខ តាម​សេចក្ដី​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដែល​បាន​ពណ៌នា រៀប​រាប​មក​ខាង​លើ​នេះ ឃើញ​ថា​តាម​ដោយ​យោបល់​របស់​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​នោះ ព្រះនិព្វាន​ហាក់​ដូច​ជា​មិន​មែន​រលត់​សោះ​សូន្យ​ជា​ស្រឡះ​ឡើយ ។
	សេចក្ដី​ដែល​អធិប្បាយ​មក​ទាំង​ប៉ុន្មាន ដែល​ទើប​និង​អធិប្បាយ​ហើយ​អម្បាញ​មិញ​នេះ គឺ​និយាយ​តែ​ពី​ព្រះនិព្វាន​ដែល​នៅ​ក្នុង​លោក ឬ​ដែល​ពាក្យ​បាលី​ហៅ​ថា សឧបាទិសេសនិព្វាន នោះ គម្ពីរ ឥតិវុត្តក អធិប្បាយ​ថា សេចក្ដី​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដែល​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​បាន​សម្ដែង​នោះ​ពិត​ប្រាកដ​ណាស់ ពុទ្ធបរិស័ទ​ឯ​ណា​ដែល​បាន​រលាស់​ខ្លួន ឲ្យ​រួច​ចាក​ផុត​ពី​សេចក្ដី​ជំពាក់​ក្នុង​លោក ផុត​ពី​សេចក្ដី​វង្វែង ដោយ​អំណាច​បាន​ចម្រើន​មេត្តា​ភាវនា ដោយ​អំណាច​បាន​ហាត់​ហ្វឹក​ហ្វឺន​ចិត្ត ហើយ​បាន​ដល់​នូវ​ព្រះអរហត្ត ដោយ​អំណាច​ផល​បុណ្យ​ជា​ឧបនិស្ស័យ​ពី​ជាតិ​មុន​ៗ មក​នោះ​បាន​ដល់​ទី​ដែល​មាន​ភាព​សណ្ឋាន ស្ទើរ​តែ​មិន​មែន​ធម្មតា​របស់​លោក​ខាង​អាយ​នេះ ពុទ្ធ​បរិស័ទ​នោះ ក៏​អាច​​និង​ស្គាល់​នូវ​រស​ព្រះនិព្វាន​បាន ពុទ្ធបរិស័ទ​ឯ​ណា​ដែល​បាន​ដល់​ទី​នេះ​ហើយ បាន​នាម​ថា​ជា​ព្រះអរហន្ត​វិសេស ពិត​តែ​មាន​រូប​នៅ​រស​មែន តែ​ឯ​ចិត្ត​នោះ​នៅ​ដដែល ដូច​គ្នា​និង​ចិត្ត​ដែល​មាន​ខន្ធ​ធ្លាយ​ទៅ ព្រះអរហន្ត​លោក​មាន​រូប​រស់​នៅ​តទៅ ដូច​ជា​បុថុជ្ជន​ធម្មតា​ដែរ ខ្លួន​លោក​ក៏​ត្រូវ​ការ​ប្រាស្រ័យ​និង​អាហារ ហើយ​ដោយ​អំណាច​អាហារ​នេះ​ក៏​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ ដូច​យ៉ាង​គំនិត កម្លាំង ប្រាជ្ញា ស្មារតី ក៏​គង់​នៅ​មាន​ជានិច្ច ទាំង​វេទនា សញ្ញា សង្ខារ ក៏​នៅ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​តាម​មុខ​ក្រសួង​តែ​រៀង​ខ្លួន ឯ​សង្ខារ​ខន្ធ​គង់​នៅ​ទាំង​វិញ្ញាណ​ខន្ធ​ក៏​គង់​នៅ​ដែរ ប៉ុន្តែ​វិញ្ញាណ​បរិសុទ្ធ​ណាស់ ព្រោះ​សេចក្ដី​វង្វែង សេចក្ដី​ប្រាថ្នា សេចក្ដី​ដែល​ជាប់​ជំពាក់​និង​ភព សេចក្ដី​ស្អប់​ខ្ពើ់ម​គុំ​គួន នោះ​បាន​កំចាត់​បោះ​បង់​ចោល​ជា​ស្រឡះ ដោយ​អំណាច​សេចក្ដី​ព្យាយាម​ពី​ជាតិ​មុន​ៗ មក​និង​ដោយ​អំណាច​សេចក្ដី​ចម្រើន មេត្តា​ភាវនា​ក្នុង​ជាតិ​នេះ កាល​ណា​ព្រះអរហន្ត​លោក​ទម្លាយ​ខន្ធ​ទៅ​នោះ ឥត​មាន​ប្រែប្រួល​ភាព​អ្វី​សណ្ឋាន​ឡើយ ព្រោះ​កាល​ដែល​រូប​លោក​នៅ​រស់​នោះ លោក​បាន​ដល់​ទៅ​មាត់​ទ្វារ​ព្រះនិព្វាន​ទៅ​ហើយ ។

	សេចក្ដី​ប្លែក​គ្នា​ត្រង់​ដែល​ព្រះអរហន្ត លោក​ចេញ​ពី​និព្វាន មាន​រូប​ចូល​ក្នុង​និព្វាន​ឥត​រូប នោះ​ដូច​មាន​សេចក្ដី​ដែល​នឹង​ពណ៌នា​ទៅ​នេះ គឺ​និព្វាន​ដែល​បាន​ក្នុង​កាល​រូប​រស់​នៅ​នោះ ព្រះអរហន្ត​លោក​នៅ​មាន​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ ដែល​មាន​រូប​ឬ​ឥត​របប​ដែល​ផ្សំ​គ្នា​ឡើង​ជា​អត្តភាព របស់​មនុស្ស​នៅ​ឡើយ គឺ​ស្ថាន​ត្រង់​​នេះ​ហើយ​ដែល​យើង​ហៅ​ថា​និព្វាន មាន ឧបាទិ ឬ​ថា សឧបាទិសេសនិព្វាន គឺ​ថា​មាន​ខន្ធ​ទាំង​អស់​គង់​នៅ​ដូច​យ៉ាង រូបក្ខន្ធវេទនាខន្ធសញ្ញាខន្ធសំខារ និង វិញ្ញាណខន្ធ លុះ​វេលា​ដែល​សេចក្ដី​មរណៈ​មក​ដល់​ក៏ ឧបាទិ ទាំង​ប៉ុន្មាន ដែល​គង់​នៅ​រលាយ​ប្រាស​ចាក​គ្នា​ទី​ទៃ​ចេញ​លែង​ប្រមូល​ផ្គុំ​គ្នា​ជា​ថ្មី​ទៀត​ហើយ​ព្រះអរហន្ត​ក៏​ចូល​ទៅ​ក្នុង​និព្វាន​ដែល​គ្មាន ឧទាទិ ឬ អនុបាទិសេស-និព្វាន គេ​អាច​នឹង​ថា​ដូច្នេះ​បាន ឯ​សេចក្ដី​ដែល​លះ​បង់​នូវ លោភ ទោស មោហ ចេញ​នោះ​ជា​ទី អរហន្ត ឬ​ជា​និព្វាន​មាន​ហើយ​សេចក្ដី​ដែល​ផុត​ទុក្ខ​ផុត​ជាតិ​កំណើត​នោះ ជា​ទី​ព្រះនិព្វាន​គ្មាន ឧបាទិ 
	គម្ពីរ ទីឃនិកាយ សម្ដែង​ថា​ដូច្នេះ​រូប​អង្គ​តថាគត​នូវ​ប្រព្រិត្ត​ត​ទៅ​ជា​ធម្មតា​ពិត​មែន​តែ​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា​ក្នុង​ភព​ថ្មី​នោះ បាន​កាច់​បំបាក់​ចោល​ជា​ស្រឡះ រូបអង្គ​តថាគត​នៅ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ដរាប​ណា មនុស្ស​និង​ទេវតា​ទាំង​ឡាយ​ក៏​នៅ​ឃើញ​តថាគត ដរាប​នោះ​វេលា​ណា​តែ​រូបអង្គ​តថាគត​ប្រែ​ក្លាយ​ទៅ​ហើយ​ទាំង​មនុស្ស ទាំង​ទេវតា លែង​បាន​ឃើញ​សោះ ។
	មុន​និង​យោបល់​បញ្ចប់​សេចក្ដី​នោះ យើង​ត្រូវ​សាត្រឡប់​មក​និយាយ​អំពី​និព្វាន ដែល​បាន​តាំង​ពី​កាល​រូប​រស់​នៅ​ជា​មុន​និព្វាន​នេះ​វិញ គឺ​ថា​ក្នុង​និព្វាន​ដែល​សល់​នូវ​ខន្ធ​នេះ ព្រះអរហន្ត លោក​សោ្យ​សុខ​ក្នុង​ព្រះនិព្វាន​ដែល​លោក​បាន​ដល់​នោះ ប៉ុន្តែ​គឺ​សោយ​តែ​ពេល​ដែល​លោក​កំពុង​ធ្វើ​ឈាន​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ នៅ​វេលា​ដែល​លោក ចេញ​ពី​ឈាន​សម្មាបត្តិ​មក​វិំញ​នោះ លោក​ក៏​នៅ​ចាំ​ទាំង​អស់ អំពី​ដែល​លោក​បាន​ប្រទះ​ឃើញ​ក្នុង​វេលា​កំពុង​ធ្វើ​ឈាន ប៉ុន្តែ​ឯ​សេចក្ដី​ដែល​ប្រទះ​ឃើញ ឬ​ដែល​បាន​ប៉ះ​ពាល់​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នោះ នឹង​យក​មក​ប្រែ​ស្រាយ​ជា​ភាសា​សម្រាប់​មនុស្ស​ថា​ដូច្នេះ ដូច្នោះ​មិន​កើត ព្រោះ​គ្មាន​ពាក្យ​សម្រាប់​មនុស្ស​លោក​​នឹង​ថា​ឲ្យ​ចំ ។ មាន​ពាក្យ​បុច្ឆា​ក្នុង​គម្ពីរ ទិដ្ឋធម្មនិព្វាន ថា​ដើម្បី​នឹង​ឲ្យ​បាន​ដល់​និព្វាន​នោះ តើ​ត្រូវ​ធ្វើ​ដូច​​ម្ដេច វិសជ្ជនា ថា​ដើម្​បី​ឲ្យ​បាន​ព្រះនិព្វាន​នោះ​ត្រូវ​ចម្រើន​​រូប​ឈាន ៤ និង​អរូប​ឈាន ៤ ដែល​ហៅ​ថា សម្មាបត្តិ ទាំង ៨ ប្រការ​និង ឈាន​ថ្នាក់​បំផុត ១ ទៀត​ដែល​ហៅ​ថា សញ្ញាវេទិយតនិរោធ ហើយ​ដែល​ជា​ឈាន​​ផ្ទាល់​នឹង​តួ​ព្រះនិព្វាន កាល​ដែល​បាន​ធ្វើ​ឈាន​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នេះ​ហើយ អ្នក​ដែល​ធ្វើ​ឈាន​ក៏​បាន​ដល់​នូវ​ព្រះអរហត្ត ហើយ​ក៏​បាន​ទី​ជា​ព្រះអរហន្ត ក្នុង​វេលា​នោះ ។
	ឯ​ឈាន​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នេះ បែប​ដូច​ជា​សេចក្ដី​ហាត់​តម្រង់​នូវ​សន្ទុះ ឬ​កម្លាំង​ចិត្ត​របស់​មនុស្ស ឯ​កម្លាំង​សន្ទុះ​របស់​ចិត្ត​នោះ អាច​នឹង​ក្លា​ឡើង​បាន ឬ​និង​ថយ​ទៅ​វិញ​បាន​តាម​ដោយ​ព្យាយាម​ហាត់​ឬ​ដោយ​ធ្វេស​បោះ​បង់​ចោល មាន​គណនា​ដូច​ជា​គេ​ហាត់ យក​កម្លាំង​ពលំ​ធម្មតា​របស់​ខ្លួន​មនុស្ស​ដោយ​ក្បួន​ខ្នាត​ជា​បែប​ហាត់​ដូច្នោះ​ដែរ​គឺ​ថា​បើ​ព្យាយាម​ហាត់​រាល់​ៗ ថ្ងៃ​ទៅ​នោះ​នឹង​មាន​កម្លាំង​ពលំ​ច្រើន​ឡើង ហើយ​បើ​ធ្វេស​បោះ​បង់​ចោល​ទៅ​វិញ​នោះ​កម្លាំង​ក៏ដុន​ថយ​ទៅ​វិញ ។

	ក្នុង មហាទស្សនសុត្ត មាន​សម្ដែង​អំពី​ឈាន​ទាំង ៤ ថ្នាក់​ខាង​ដើម គឺ​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់​សម្ដែង​ប្រារព្ធ​នឹង​ព្រះមហាអាន្ទន​ថា​ដូច្នេះ ដើម្បី​និង​ឲ្យ​បាន​ដល់​បឋមជ្ឈាន ឬ ឈាន​ថ្នាក់​ទី ១ នោះ​ត្រូវ​តាំង​សមាធិ លះ​បង់​នូវ​ចិត្ត​អាក្រក់ គឺ និវរណ ទាំង ៥ ចោល​ទាំង​អស់​ហើយ​ចម្រើន​នូវ សម្មាសតិ គឺ​សេចក្ដី​រលឹក​ដ៏​ប្រពៃ ឬ គំនិត​ត្រង់​ដូច​មាន​សម្ដែង​ក្នុង អដ្ឋង្គិកមគ្គ ឬ​ផ្លូវ​ដែល​មាន​មែក ៨ នោះ​ឯង ធ្វើ​ដូច្នេះ​ហើយ​និង​បាន​ដល់​នូវ​បឋមជ្ឈាន គឺ​ជា​សេចក្ដី​ស្រួល​កាយ​ស្រួល​ចិត្ត​ឬ​សុខ និង សេចក្ដី​ឆ្អែត​កាយ ឆ្អែត​ចិត្ត ឬ​បីតិ​ដែល​កើត​ឡើង​ដោយ​បាន​តាំង​ចិត្ត​ក្នុង​អារម្មណ៍​តែ ១ ឬ ឯកគ្គតា ហើយ​និង​សេចក្ដី​រំពឹង ឬ វិតក្ក​និង​សេចក្ដី​ដែល​ញ៉ាំង​ឲ្យ​នៅ​ជាប់​ក្នុង​អារម្មណ៍ ឬ វិចារ ។
	ចម្រើន​អំពី​នេះ​ទៅ​ទៀត​ដោយ​លះ​បង់​នូវ​សេចក្ដី​រំពឹង (វិតក្ក) និង​សេចក្ដី​ដែល​ញ៉ាំង​ចិត្ត​ឲ្យ​នៅ​ក្នុង​អារម្មណ៍ (វិចារ) ចេញ​នោះ​នឹង​បាន​ដល់​ទៅ ទុតិយជ្ឈាន គឺ​ជា​សេចក្ដី​ស្រួល​កាយ​ស្រួល​ចិត្ត (សុខ) និង​សេចក្ដី​ឆ្អែត​កាយ​ឆ្អែត​ចិត្ត (បីតិ) ដែល​កើត​ឡើង​ដោយ​សេចក្ដី​ភ្លឺ​ច្បាស់ គឺ​ជា​សេចក្ដី​មូល​អារម្មណ៍​និង​សេចក្ដី​ដែល​មាន​ចិត្ត​រីក​ឡើង​ឬ​ស្ទុះ​ខ្ពស់​ឡើង ។
	លះ​បង់​នូវ​សេចក្ដី​ត្រេក​ក្នុង​បីតិ ឬ​សេចក្ដី​ឆ្អែត​កាយ​ឆ្អែត​ចិត្ត​នេះ ចេញ​ព្រះយោគាវចរ​ក៏​តាំង​នៅ​ក្នុង​សេចក្ដី​ព្រងើយ​កន្តើយ​សោយ​អារម្មណ៍​ជា​សុខ​ធ្វើ​ជា​ម្ចាស់​ចិត្ត​បាន ហើយ​ក៏​ដល់​នៅ​ថ្នាក់​ឈាន​ទី ៣ ឬ តតិយជ្ឈាន គឺ​ជា​សេចក្ដី​ដែល​ពេញ​ចិត្ត​រីករាយ​ឥត​រង្គៀស ។

	លុះ​វៀរ​ចាក​នូវ​សេចក្ដី​ស្រួល​ចិត្ត​គឺ​សុខ​ចេញ ហើយ​លុះ​បង់​នូវ​សេចក្ដី​ឈឺ​ចាប់​គឺ​ទុក្ខ​ចោល មិន​ត្រេក​អរ​និង​សុខ មិន​ទោមនស្ស​នឹង​ទុក្ខ នោះ​ព្រះយោគាវចរ​ក៏​បាន​ដល់​ទៅ​ឈាន​ថ្នាក់​ទី ៤ ឬ​ចតុជ្ឈាន គឺ​ជា​សេចក្ដី​ដែល​ឈ្នះ​ចិត្ត​ឬ​ជា​ម្ចាស់​ចិត្ត​របស់​ខ្លួន​ដោយ​ពិត​ប្រាកដ នឹង​ជា​សេចក្ដី​ដែល​ភ្លឺ​ច្បាស់​ពិត​ប្រាកដ ។
	អារម្មណ៍​ទាំង​ប៉ុន្មាន ដែល​ជាប់​ជូន​ទៅ​ជា​មួយ​នឹង​ឈាន​ទាំង ៤ ថ្នាក់​ខាង​ដើម​ដែល​ព្រះ​យោគាវចរ​បាន​ចម្រើន​នោះ បាន​ឈ្មោះ​ហៅ​ថា​អារម្មណ៍ ៤ គ្មាន​ទី​បំផុត ឬ អប្បមាណារម្មណ៍ អារម្មណ៍​ទាំង​នេះ​ជា​ឥស្សរភាព ក្នុង​កិរិយា​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ជា​ប្រក្រតី​របស់​ព្រះ​យោគាវចរ​ដែល​ទៅ​កាន់​​ព្រះ​និព្វាន ។

	ឯ​សម្មាសមាធិ ឬ​ភាវនា​ដ៏​ប្រពៃ​នោះ គឺ​មែក​ទី ៨ នៃ អដ្ឋង្គិកមគ្គ ឬ​ផ្លូវ​ដែល​បែក​មែក ៨ នោះ​ឯង ។

	ឯ​ថ្នាក់​ឈាន​ដែល​ត​ពី​នេះ​ទៅ​ទៀត​នោះ នាំ​ព្រះ​យោគាវចរ​ដែល​ធ្វើ​ឈាន​ឲ្យ​បាន​ដល់​ទៅ​អរូបភព ឈាន​នោះ​ត្រូវ​ចម្រើន​នូវ​អាកាស​ទទេ​មិន​ចេះ​ផុត​គឺ អាកាសនញ្ចាយតន ចិត្ត​មិន​ចេះ​ផុត វិញ្ញាណញ្ចាយតន នឹង​សេចក្ដី​ដែល​មិន​មាន​នៅ​សល់​អ្វី​ទាំង​អស់ គឺ អកិញ្ចញ្ញាយតន ដើម្បី​នឹង​បាន​ដល់​ទៅ​សភាព​ដែល​មាន​វិញ្ញាណ​ជា​កណ្ដាល​នៃ​សេចក្ដី​កត់​សម្គាល់​ដែល​ហៅ​ថា នេវសញ្ញានា- សញ្ញាយតន ឯ​ថ្នាក់​ចុង​បំផុត​នោះ​គឺ​សមាធិ​បំបាត់​នូវ​សញ្ញា​និង​វេទនា គឺ​ថា​រំលត់​នូវ​សេចក្ដី​ដែល​ដឹង ក្នុង​វេលា​នោះ​ហើយ​ដែល​ព្រះ​យោគាវចរ​បាន​ដល់​នូវ​ព្រះ​អរហត្ត គឺ​បាន​សម្រេច​នូវ​និព្វាន ។

	ត្រូវ​តែ​សម្គាល់​ថា​ឯ​កិរិយា ដែល​ហាត់​ធ្វើ​ឈាន​ថ្នាក់​ដំបូង​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នោះ មិន​មែន​ជា​ហាត់​បាន​ហើយ នាំ​ឲ្យ​បាន​ឈាន​ទី​ថ្នាក់​បំផុត​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នោះ​ទៀត​ឡើយ គម្ពីរ​ព្រះ អភិធម្ម មាន​សម្ដែង​ដោយ​ជាក់​ច្បាស់​ណាស់​អំពី​រឿង​នេះ គឺ​ថា​កិរិយា​ដែល​នឹង​ធ្វើ​ឈាន​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ខាង​ក្រោយ​នោះ មាន​តែ​អ្នក​បួស​ប៉ុណ្ណោះ​ទើប​អាច​នឹង​ធ្វើ​បាន ឯ​ជន​ដែល​ជាឃរាវាស​ទោះ​បី​បាន​ហាត់​ធ្វើ​ឈាន​ថ្នាក់​ខាង​ដើម​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ឲ្យ​ស្ទាត់​ដូច​ម្ដេច​ក្ដី ក៏​គង់​តែ​នឹង​ចម្រើន​នូវ អាកាសានញ្ចយតន ឬ វិញ្ញាណញ្ចយតន ។ល។ មិន​បាន ។
	គួរ​យើង​ចាំ​ទុក​ថា ឯ​ព្រះ​អរហន្ត​ដែល​ចូល​ឈាន​នោះ មិន​មែន​ជា​កិរិយា​ដែល​ខ្លួន​នៅ​នឹង​ស្ដូក​ឥត​វិញ្ញាណ ឥត​ស្មាតី ដូច​យ៉ាង ដែល​អ្នក​តែង​សៀវភៅ​រឿង​ពុទ្ធ​សាសនា​ជាតិ​យូរុប គេ​ធ្លាប់​ជឿ​មក​នោះ​ឡើយ ព្រោះ​គម្ពីរ​ព្រះ​អភិធម្ម​មាន​សម្ដែង​ថា ព្រះ​អរហន្ត​មាន​ញ្ញាណ​​យ៉ាង​ខ្ពស់ ១ ដោយ​អំណាច​កិរិយា​ដែល​បាន​ឃើញ​ច្បាស់​ឥត​ទើស​ទាស់ ដែល​ដែល​ហៅ​ថា វិបស្សនាញាណ  នោះ​ឯង ។

	គម្ពីរ ន្យាតិលោក  មាន​សម្ដែង​ថា អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​បាន​លះ​បង់​នូវ និវរណធម៌ ចោល​បាន ឈ្មោះ​ថា​ជា​ត្រិះ​រិះ​ដ៏​ប្រពៃ ។

	ឯ​សេចក្ដី​ដែល​ឈ្នះ​នូវ​ចិត្ត​ដោយ​ដាច់​ខាត សេចក្ដី​ដែល​បាន​សម្រេច​ព្រះ​អរហត្ត នោះ​ហើយ​ជា​គោល​បំផុត​របស់​ឈាន ។

	សេចក្ដី​ត្រង់​នេះ​មាន​ពាក្យ​ចោទ​នេះ​បើ​ទោះ​ជា​មិន​មែន​រក​មិន​ឃើញ ក៏​លំបាក​នឹង​ឆ្លើយ​ឲ្យ​ចំ ដូច​ជា​ពាក្យ​ដែល​ថា​និព្វាន​នោះ​ដែរ ប៉ុន្តែ​សេចក្ដី​វិសជ្ជនា​ក្នុង​ស្ថាន​នេះ នាំ​ឲ្យ​ឃើញ​ផ្លូវ​ជាក់​ច្បាស់​ទៅ​ក្នុង​និព្វាន​ឯ​ពាក្យ​ចោទ​នោះ​ថា​ដូច្នេះ អ្វី​ដែល​ចូល​និព្វាន​នៅ​វេលា​ក្រោយ​ដែល​ទម្លាយ​ខន្ធ​ទៅ ។
	សេចក្ដី​ត្រង់​នេះ​យើង​មិន​អាច​នឹង​ហ៊ាន​ថា យើង​ឆ្លើយ​ត្រូវ​ឡើយ​ដោយ​ហេតុ​សេចក្ដី​នេះ មាន​ពាក្យ​ជជែក​មិន​ដាច់​ស្រេច តាំង​អំពី​កើត​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ម្ល៉េះ មាន​សេចក្ដី​ងឿង​ឆ្ងល់​នោះ​ក៏​ច្រើន ហើយ​មាន​សេចក្ដី​ដែល​គេ​បាន​វិនិច្ឆ័យ​ក៏​ច្រើន ឯ​ចំណែក​យើង​នោះ យើង​គ្រាន់​តែ​យក​សេចក្ដី​វិនិច្ឆ័យ ទាំង​នោះ​ខ្លះ​មក​ធៀប​គ្នា ហើយ​ស្រង់​យក​សេចក្ដី​ផ្សេង​ៗ ដោយ​អាង​ដល់​គម្ពីរ​ខ្លះ​ដែល​ត្រឹម​ត្រូវ​នោះ ឯ​ចំណែក​អ្នក​ទាំង​ឡាយ​រាល់​គ្នា​មាន​ឯក​ចិត្ត​រៀង​ខ្លួន​នឹង​ជឿ​ថា​ដូច​ម្ដេច​ៗ ហើយ​នឹង​បង្កើត​ជា​គំនិត​ថ្មី ១ បាន​តាម​ដែល​ខ្លួន​យល់​ឃើញ​ថា​គួរ ។
	ជំនុំ​ធាតុ​ទាំង​ឡាយ​ផ្សេង​ៗ ដែល​ជា​នាម​ធម៌​ដែល​គេ​បាន​ជឿ​មក​ថា​មាន​ដោយ​ពិត​និង​សេចក្ដី​ដែល​ផ្ទេរ​ជាតិ​ឬ ផ្លាស់​ជាតិ​ពី ១ ជាតិ​ទៅ ១ ជាតិ​ទៀត​ព្រម​ទាំង​ផ្លូវ​ដែល​ចូល​ទៅ​និព្វាន គឺ​ថា​ធាតុ​ដែល​សល់​នៅ​ជា​ក្រោយ​ដែល​ស្លាប់​នោះ ជា​ធាតុ​ដដែល ដែល​មាន​តាំង​អំពី​ដើម​រៀង​មក នោះ​មាន​ឈ្មោះ​ដូច​ខាង​ក្រោយ​នេះ គឺ ៖
	ពាក្យ​ថា "អាត្ម័ន" ខ្មែរ​ធ្លាប់​ហៅ អាត្មា នោះ​ជួន​កាល​គេ​ប្រែ​ហៅ​ព្រលឹង ប៉ុន្តែ​ក្នុង​វេលា​នេះ យើង​យក​សព្ទ​ដែល​សម្រាប់​ប្រើ​ក្នុង​សាសនា​ដូច​យ៉ាង​ដែល​គេ​ធ្លាប់​ប្រើ​ក្នុង​ប្រទេស​យូរុប​នោះ​មក​និយាយ ។

គម្ពីរ​ក្នុង​ពុទ្ធ​សាសនា​មិន​ទទួល​ស្គាល់ ឬ​មិន​ជឿ​ថា​មាន​អាត្ម័ន​ឡើយ ត្រង់​នេះ​មាន​បុច្ឆា​ថា ចុះ​ហេតុ​អ្វី​បាន​ជា​ព្រះ​សព្វញ្ញូពុទ្ធ​មិន​ព្រម​ទទួល​ឆ្លើយ​អំពី​ដែល​ថា​លោក​ទៀង ឬ​មិន​ទៀង ឬ ១ ក៏​គេ​សម្គាល់​ថា​លោក​នោះ​ហើយ​ជា​អាត្ម័ន ឬ​ជា​ខ្លួន​ប្រាណ ប្រសិន​បើ​ជា​ដូច្នេះ​នោះ​បើ​ជា​គ្មាន​អាត្ម័ន យើង​មិន​បាច់​និយាយ​អំពី​លោក​នោះ​ដែរ គឺ​ថា​លោក​នោះ​ក៏​គ្មាន​ដូច​គ្នា ។
	ពាក្យ​ថា​វិញ្ញាណ​ដែល​គេ​តែង​ប្រែ​ថា​សេចក្ដី​ដឹង ឬ​ប្រាជ្ញា​នោះ​តាម​ដោយ​គម្ពីរ​ផ្សេង​ៗ ក្នុង​ពុទ្ធ​សាសនា​ថា​វិញ្ញាណ​នោះ​ហើយ ជា​អគ្គនា​យក​នៃ​កិរិយា​ផ្លាស់​ជាតិ ១ ទៅ​ជាតិ ១ (សំយុត្តនិកាយ) ក្នុង
១ ជាតិ​ៗ របស់​មនុស្ស​នោះ វិញ្ញាណ​នេះ​ឯង​ជា​ខន្ធ ១ ដោយ​មាន​ធាតុ​ឯ​ទៀត​ផ្សេង​ៗ ចូល​ផង​គឺ រូបក្ខន្ធ វេទនាចន្ធ សញ្ញាខន្ធ សំខារខន្ធ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​យើង​ភាន់​ច្រឡំ​ថា​មាន​ខ្លួន​ប្រាណ​វិញ្ញាណ​នេះ បណ្ដាល​មក​ពី សញ្ញាខន្ធ ពី វេទនាខន្ធ ពី សំខារខន្ធ ដែល​វិញ្ញាណ​ឯង​បាន​ត្រួត​បញ្ជាក់​ម្ដង​ទៀត ដូច្នេះ​ឃើញ​ថា​ហាក់​ដូច​ជា​វិញ្ញាណ​នេះ​ជា​ឥស្សរភាព ក្នុង​ប្រជុំ​ធាតុ​ទាំង​ឡាយ​របស់​មនុស្ស រឿង ឃោធិកភិក្ខុ ដែល​មាន​សម្ដែង​ក្នុង​គម្ពីរ ទីឃនិកាយ មាន​សេចក្ដី​ថា​ដូច្នេះ ខ្លួន​ខ្ញុំ​ជា​រូប​ដែល​អាស្រ័យ​ដោយ​ប្រជុំ ៤ នៃ​ធាតុ កើត​ឡើង​ដោយ​បិតា​និង​មាត រស់​នៅ​ដោយ​អាហារ ហើយ​មាន​ធម្មតា​ឬ​មាន​ជាតិ​ត្រូវ​តែ​រលាយ​ទៅ​វិញ ឯ​វិញ្ញាណ​របស់​ខ្ញុំ​ដែល​មក​ជាប់​នៅ​ជា​មួយ​នោះ នៅ​ជាប់​និង​ខន្ធ​ទាំង​នោះ
	មាន​សេចក្ដី ១ ដែល​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​សម្ដែង​ប្រារព្ធ​នឹង​មហា អានន្ទ ក្នុង​គម្ពីរ ទីឃនិកាយ នោះ ច្បាស់​លាស់​គឺ​ទ្រង់​សួរ​មហា អានន្ទ ថា ម្នាល អានន្ទ  ចុះ​ប្រសិន​បើ​វិញ្ញាណ​មិន​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​គភ៌​នៃ​មាតា តើ​នាម​នឹង​រូប​អាច​តាក់​តែង​នៅ​ក្នុង​គភ៌​នៃ​មាតា​ដែរ​ឬ​អ្វី​ព្រះ​មហា អានន្ទ ឆ្លើយ​ថា​នាម​និង​រូប​មិន​អាច​តាក់​តែង​នៅ​បាន​ឡើយ ព្រះ​សព្វញ្ញូពុទ្ធ​ទ្រង់​សួរ​ទៀត​ថា ចុះ​ប្រសិន​បើ​វិញ្ញាណ​នោះ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ផ្ទៃ នោះ​ហើយ​តែ​លុះ​ក្រោយ​មក​ក៏​ចេញ​ចាក​បោះ​បង់​ទី​កន្លែង​នោះ​វិញ បើ​ដូច្នេះ​តើ​នាម​និង​រូប​អាច​កើត​ឡើង​បាន​ឬ​មិន​បាន មហា អានន្ទ ឆ្លើយ​ទូល​តប​វិញ​ថា​កើត​មិន​បាន​ទេ វេលា​នោះ​ព្រះ​បរម​គ្រូ​ទ្រង់​សួរ​តទៅ​ទៀត​ថា ចុះ​ប្រសិន​បើ​វិញ្ញាណ​ដែល​មាន​ក្នុង​កុមារា​ឬ​កុមារី​នោះ បោះ​បង់​ទី​កន្លែង​ចោល​ចេញ តើ​នាម​រូប​នោះ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​បាន​ឬ​ទេ មហា អានន្ទ ឆ្លើយ​តប​ទៀត​ថា​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​មិន​បាន​ទេ​ព្រះ​អង្គ ។

	គម្ពីរ​ដដែល​នេះ​សម្ដែង​ថា ឯវិញ្ញាណ នោះ​គឺ​ជា​ធម្មជាតិ​ដែល​គ្មាន​ចំនួន​ដែល​ទី​បំផុត ដែល​ជា​ពន្លឺ​ទូទៅ គឺ​ជា​ធម្មជាតិ​ដែល​មិន​មែន​ជា​ទឹក មិន​មែន​ជា​ដី មិន​មែន​ជា​ភ្លើង ​មិន​មែន​ជា​ខ្យល់ និង ថា​ជា​ធំ​ក៏​មិន​បាន​តូច​ក៏​មិន​បាន ខ្សោយ​ក៏​មិន​បាន ខ្លាំង​ក៏​មិន​បាន ល្អ​ក៏​មិន​បាន អាក្រក់​ក៏​មិន​បាន គឺ​ថា​ជា​ធម្មជាតិ​ដែល​កើត​រលត់​ជា​មួយ​គ្នា​នឹង​នាម​រូប ។
	ប៉ុន្តែ​បើ​នាម​នឹង​រូប​ប្រាស្រ័យ​និង​វិញ្ញាណ ឯវិញ្ញាណ​ក៏​ប្រាស្រ័យ​និង​នាម​រូប​ដែរ ។
	ព្រះ​បរមសាស្ដាចារ្យ​ទ្រង់​សួរ​មហា អានន្ទ ថា​ម្នាល អានន្ទ ចុះ​ប្រសិន​បើ​វិញ្ញាណ​លែង​ពឹង​ពាក់​អស្រ័យ​និង​នាម​រូប តើ​ជាតិ​ជរា​មរណ​ដែល​ជា​ដើម​ឫស​របស់​ទុក្ខ និង​នៅ​មាន​តទៅ​ទៀត​ដែរ​ឬ​អ្វី មហា អានន្ទ ឆ្លើយ​តប​វិញ​ថា ជរាព្យាធិ​និង​មរណ​មិន​មាន​ទៀត​ឡើយ បើ​ដូច្នេះ​ម្នាល អានន្ទ នេះ​ហើយ​ជា​ហេតុ​នេះ​ហើយ​ជា​តួ នេះ​ហើយ​ជា​ដើម​ឬស នេះ​ហើយ​ជា​គោល​របស់​វិញ្ញាណ​គឺ​នាម​និង​រូប​នេះ​ឯង​ហើយ ។

	មាន​ពុទ្ធបរិស័ទ្ធ ១ អង្គ​ឈ្មោះ សាតិ ជឿ​ថា​វិញ្ញាណ​របស់​មនុស្ស​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ជា​វិញ្ញាណ​ដែល​ជាប់​ត​គ្នា​មក​ពី​វិញ្ញាណ​កាល​ជាតិ​មុន​ៗ គម្ពីរ មជ្ឈិមនិកាយ​សម្ដែង​ថា​សេចក្ដី​ជឿ​នេះ​ជា​សេចក្ដី​ជឿ​ខុស ។

	មាន​គម្ពីរ​ខ្លះ​ក្នុង​ពុទ្ធ​សាសនា ដូច​យ៉ាង​គម្ពីរ មជ្ឈិមនិកាយ និង អភិធម្មកោស សម្ដែង​ថា​វិញ្ញាណ​នោះ បណ្ដាល​មក​អំពី គន្ធវូ ដែល​ជា​ធម្មជាតិ​ល្អិត​ក្រៃ​លែង​ចេញ​មក​ពី​ខ្លួន​មនុស្ស​ម្នាក់ ដែល​ទៅ​បដិសន្ធិ​ក្នុង​ភព​ថ្មី ប៉ុន្តែ​កន្លែង​ត្រង់​នេះ មិន​បាន​សម្ដែង​ឲ្យ​ច្បាស់​ឡើយ ។

	មាន​តែ​ធាតុ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ដែល​ហៅ​ថា សត្ត នោះ​ជួន​កាល​គេ​ហៅ​ថា​ជា​ធម្មជាតិ​ដែល​ទៀង​ជានិច្ច​របស់​អត្តភាព ប៉ុន្តែ​ឯ​សត្ត​នេះ ក៏​មិន​ប្លែក​ពី​អាត្ម័ន មិន​ប្លែក​ពី​ជីវ មិន​ប្លែក​ពី​បុគ្គល​ឡើយ គឺ​ថា​ឈ្មោះ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នេះ សំដៅ​ទៅ​លើ​អត្តភាព​តែ ១ ប៉ុណ្ណោះ​ប៉ុន្តែ​គម្ពីរ​ទាំង​អស់​មិន​បាន​សម្ដែង​ឲ្យ​ជា​ការ​ដាច់​ស្រេច​សោះ ។
	ក្នុង​គម្ពីរ អភិធម្មកោស សម្ដែង​ថា​ព្រះនាគសេន​លោក​ពោល​ថា ធម្មជាតិ​ដែល​រស់​នៅ​ឬ​ជីវ​នោះ​គ្មាន​ទេ ហើយ​បើ​គ្មាន​ដូច្នេះ ឲ្យ​ថា​ជីវ​នោះ​មាន​សណ្ឋាន​ដូច​ជា​រូប ឬ​ប្លែក​គ្នា​ពី​រូប​ដូច​ម្ដេច​បាន ។

	ដូច្នេះ​ឃើញ​ថា បើ​ជា​ជាតិ​កំណើត​របស់​មនុស្ស​នីមួយ​ៗ អាស្រ័យ​ដោយ​អំពើ​ឬ​កម្ម​របស់​ខ្លួន​តាំង​ពី​ជាតិ​មុន​ៗ មក​នោះ ក៏​គ្មាន​ធម្មជាតិ​ណា​មួយ​ដែល​ចេញ​ផ្ទាល់​ពី​ជាតិ​មុន​ៗ នោះ​ឡើយ គឺ​ថា​បុគ្គល​ដែល​បាន​សោយ​នូវ​ផលកម្ម​ក្នុង ១ ជាតិ​ៗ នោះ​មិន​មែន​ជា​តួ​បុគ្គល​ដែល​ធ្វើ​កម្ម​នោះ​ឡើយ ប៉ុន្តែ​បុគ្គល​នោះ​មិន​មែន​ជា​បុគ្គល​ដទៃ​ទេ គឺ​ធម្មជាតិ​ដែល​ទាក់​ទង​ត​ៗ គ្នា ។

	ឯ​វិញ្ញាណ​និង​ធាតុ​ឯ​ទៀត​នោះ សុទ្ធ​តែ​ជា​របស់​បណ្ដោះ​អាសន្ន​ទាំង​អស់ ប៉ុន្តែ​ធាតុ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នេះ​ហើយ​ដែល​ប្រាស្រ័យ​គ្នា​នឹង​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ អំពី​ជាតិ​មុន រលក​នៅ​ក្នុង​សមុទ្រ​នោះ​មិន​មែន​កើត​ដោយ​ទឹក​ដែល​ផ្លាស់​កន្លែង​ឡើយ គឺ​កើត​អំពី​អាការ​ដែល​ទឹក​កម្រើក​ជួន​ត​គ្នា​ទៅ ឯ​ទឹក​នោះ​ឥត​មាន​ផ្លាស់​កន្លែង​ឡើយ នៅ​តែ​កន្លែង​ដដែល​ដូច​ពី​ដើម ឯ​ជាតិ​របស់​មនុស្ស​វិញ​ក៏​មាន​សណ្ឋាន​ដូច​គ្នា​ដែរ គឺ​ជា​អាការ​ដែល​កម្រើក​ជូន​ត​គ្នា​នោះ​ឯង​ឥត​មាន​អ្វី​ដិត​ជាប់​ទៅ​ជា​មួយ​អាការ​នោះ​ឡើយ សេចក្ដី​នេះ​ឃើញ​ថា​ជា​ការ​លំបាក​នឹង​និយាយ​ឲ្យ​ស្រឡះ អំពី​សេចក្ដី​ទាក់​ទង​នៃ​ភព​ពី ១ ទៅ ១ លំបាក​និង​គិត​អំពី​ចំណោទ​ខាង​ក្រោយ​នេះ​ណាស់ គឺ​ចំណោទ​ដែល​ចោទ​ថា តើ​ធាតុ​អ្វី​ដែល​ចូល​ទៅ​ក្នុង​និព្វាន​នោះ ត្រង់​នេះ យើង​មាន​សេចក្ដី​ដែល​យើង​មិន​ស្គាល់ ២ យ៉ាង​នៅ​ចំពោះ​មុខ​យើង គឺ​ធាតុ​ដែល​ចូល​ទៅ​កាន់​និព្វាន​នោះ ១ ហើយ​តួ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ ១ សេចក្ដី​ទាំង ២ នេះ​យើង​មិន​បាន​ស្គាល់​ទាំង​អស់ ។

	អំពី​និព្វាន​របស់ អរហន្ត ដែល​ហៅ​ថា សឧបាទិសេសនិព្វាន ឬ​និព្វាន​នៅ ឧបាទិ នោះ យើង​បាន​ដឹង​ថា​ព្រះ​អរហន្ត​លោក​នៅ​មាន អាយតន ទាំង​អស់​នៅ​មាន​ប្រាជ្ញា​មាន​វិញ្ញាណ ដែល​សម្អិត​សម្អាង​ដោយ​ផ្ចិត​ផ្ចង់ ហើយ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ព្រះ​អរហន្ត​លោក​មាន​ទាំង​អានុភាព​យ៉ាង​ខ្ពស់​ផង ប៉ុន្តែ​លុះ​ព្រះ​អរហន្ត លោក​ចូល​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន​ដែល​គ្មាន ឧបាទិ ឬ អនុបាទិសេសនិព្វាន នោះ តើ់​ដូច​ម្ដេច​ទៅ​វិញ ត្រង់​នេះ គម្ពីរ សំយុគ្គនិកាយ មាន​សម្ដែង​សេចក្ដី ២ បទ​ដូច​មាន​ខាង​ក្រោម ។

	បទ​ទី ១ ថា កាល​នោះ​មាន​ពុទ្ធបរិស័ទ ១ អង្គ​ចូល​និព្វាន ហើយ​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​ជា​ម្ចាស់​ទ្រង់​សម្ដែង​ថា រូបក្ខន្ធ នោះ​ធ្លាយ​អស់​ទៅ​ហើយ វេទនាខន្ធ ក៏​ស្វិត​ស្រពោន​អស់ សញ្ញាខន្ធ ក៏​រលត់ សំខារខន្ធ ក៏​ឈប់​សម្រាក វិញ្ញាណខន្ធ ក៏​ចូល​អាស្រ័យ​ក្នុង​ទី​ជ្រក ។

	បទ​ទី ២ ថា កាល​នោះ​មាន​ពុទ្ធ​បរិស័ទ ១ អង្គ​នាម​ថា គោធិក ភិក្ខុ​ចូល​និព្វាន​ដោយ​ធ្វើ​នូវ​អត្តឃាដ ហើយ​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​មាន​បន្ទូល​ប្រារព្ធ​និង​ពុទ្ធ​បរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ​ថា តើ​វិញ្ញាណ​របស់ គោធិក នេះ​ទៅ​ចូល​ជ្រក​ក្នុង​ទី​ណា គោធិក ចូល​និព្វាន​ហើយ​ៗ វិញ្ញាណ​របស់ គោធិក នេះ​ឥត​សល់ ជ្រក​នៅ​ក្នុង​ទី​ណា​ឡើយ ។

	ក្នុង​និទាន​ទាំង ២ បទ​ខាង​ក្រោយ​នេះ ខ្ញុំ​សម្គាល់​ឃើញ​ថា​បទទី ១ ដែល​សម្ដែង​ថា វិញ្ញាណ​ចូល​ឈប់​សម្រាក នោះ​មិន​មែន​ត្រូវ​យល់​ថា​ជា​គ្មាន​វិញ្ញាណ ឬ ថា​សូន្យ​វិញ្ញាណ​ឡើយ ហើយ​បទ​ទី ២ ដែល​សម្ដែង​ថា វិញ្ញាណ​ឥត​សល់​ជ្រក​នៅ​ក្នុង​ទី​ត្រង់​ណា នោះ​ត្រូវ​យល់​ថា​ឥត​សល់​នៅ​ក្នុង​ភព​យើង​វិញ ព្រោះ​និព្វាន​ជា​ភព​ដទៃ ។

	សេចក្ដី​ទាំង​នេះ​នាំ​យើង​ឲ្យ​នឹក​ឃើញ​ពាក្យ​បុច្ឆា​ខាង​ក្រោយ​នេះ​ទៀត គឺ​ពាក្យ​ដែល​ថា ព្រះ​និព្វាន​នោះ​ជា​អ្វិ មាន​សណ្ឋាន​ដូច​ម្ដេច ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​សម្ដែង​ទុក​ថា​អ្វី​ៗ ទាំង​អស់​សុទ្ធ​តែ​មិន​ទៀង​ជា អនិច្ចំ ទាំង​អស់​ប៉ុន្តែ​មិន​ទៀង​តែ​ក្នុង​លោក​នេះ​ទេ ត​ពី​សេចក្ដី​នេះ​មក យើង​ត្រូវ​ពិចារណា​សួរ​ខ្លួន​យើង​ថា ចុះ​អ្វី​ៗ​ដែល​មិន​មែន​ជា​ក្នុង​លោក​នេះ​តើ​ជា​ធាតុ​ទៀង​ឬ​ទេ ជា​ធាតុ​មិន​ស្លាប់​ឬ​ទេ ជា​អមតា​ធាតុ​ឬ​ទេ មាន​និទាន ១ សម្ដែង​ថា​ដូច្នេះ ភិក្ខុវេ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​អើយ ឯ​សេចក្ដី​ដែល​មិន​កើត​ឡើង មិន​កឡើង​មិន​តាក់​តែង​ឡើង មិន​បដិសន្ធិ​ឡើង​នោះ​មាន​ពិត​ហើយ​ប្រសិន​បើ​គ្មាន​ធម៌​ដែល​មិន​កើត​នោះ រី​ជាតិ​ដែល​កើត​ឡើង​ហើយ រក​ទី​បំផុត​គ្មាន​ឡើយ ប៉ុន្តែ​បើ​មាន​ធម៌​ដែល​មិន​កើត​ដូច្នេះ​ហើយ ក៏​មាន​ទី​បំផុត​ដូច​គ្នា ។

	ក្នុង​គម្ពីរ​ទាំង​ប៉ុន្មាន យើង​មិន​មាន​ឃើញ​សេចក្ដី​ឯ​ណា​ដែល​សម្ដែង​ឲ្យ​ច្បាស់​លាស់​ជាង​នេះ​ទៅ​ទៀត​ឡើយ យើង​យល់​ឃើញ​ថា គួរ​តែ​ទុក​ដាក់​សេចក្ដី​ទៀង ដែល​មាន​សភាព​ផ្ទុយ​គ្នា​នឹង​សេចក្ដី​មិន​ទៀង ក្នុង​លោក​នេះ​ថា​ជា​គូ​គ្នា​នឹង​ព្រះ​និព្វាន ដែល​មិន​មែន​ជា​ក្នុង លោក​នេះ និព្វាន​គឺ​ជា​សេចក្ដី​មិន​ប្រែ​ប្រួល គឺ​ជា​សេចក្ដី​ដែល​មិន​កើត​ទៀត គឺ​ជា​សេចក្ដី​ដែល​មិន​តាក់​តែង​ឡើង​ដោយ​អំពើ​កាល​ជាតិ​មុន​ៗ ។

	ជា​មុន​និង​វិនិច្ឆ័យ​សេចក្ដី​ដោយ​ច្បាស់​ឬ​មិន​សូវ​ច្បាស់ តាម​ស្ថាន​ទាំង​ប៉ុន្មាន ដែល​បាន​ពោល​ក្នុង​មក​នេះ​ហើយ យើង​ត្រូវ​ពិចារណា​រិះ​រក​សេចក្ដី​នេះ ១ សិន គឺ​សេចក្ដី​ដែល​ចោទ​ថា ចុះ​ហេតុ​អ្វី​បាន​ជា​ព្រះ​សព្វញ្ញូពុទ្ធ​មិន​បាន​សម្ដែង​ឲ្យ​ច្បាស់​ប្រាកដ អំពី​ធាតុ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដែល​ប្រាស​ចាក​រូប ១ ទៅ​កាន់​រូប ១ ទៀត​អំពី​ធាតុ​ណា​ដែល​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន ហើយ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ​ដូច​ម្ដេច​ខ្លះ ។

	ដែល​សួរ​យ៉ាង​ដូច​នេះ មិន​ជា​ខុស​ឆ្គង​យ៉ាង​ណា​ទេ ប៉ុន្តែ​យើង​បាន​ដឹង​ថា​មាន​សេចក្ដី​ខ្លះ ដែល​ជា​ឥត​ប្រយោជន៍​ដល់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះ​ថា​សេចក្ដី​ទាំង​នោះ​ជា​ការ​ហួស​និស្ស័យ​របស់​មនុស្ស គឺ​ប្រាជ្ញា​ចាក់​មិន​ដល់ លើក​តែ​ព្រះ​អរិយ​បុគ្គល ​ដែល​លោក​បាន​ដល់​ថ្នាក់​បំផុត​នៃ​ព្រះ​អរហន្ត កាល​ណា​តែ​មាន​ពុទ្ធ​បរិស័ទ​ណា ១ ទូល​សួរ​ព្រះ​អង្គ​អំពី​សេចក្ដី​ណា​ដែល​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​បរមត្ថកថា​នោះ ព្រះ​អង្គ​មិន​ព្រម​ឆ្លើយ​តាម​ពាក្យ​សួរ​នោះ​ឡើយ លុះ​ពុទ្ធ​បរិស័ទ ១ អង្គ​នាម​ថា មាលុនក្យាបុត្ត បង្គំ​ទូល​សួរ​ព្រះ​អង្គ​ៗ មាន​បន្ទូល​ថា​ដូច្នេះ ចុះ​តថាគត​បាន​អនុញ្ញាត​អ្នក​ឲ្យ​ខំ​រិះ​គិត​អំពី​លោក តើ​ទៀង​ឬ​មិន​ទៀង ជា​មាន​ទី​បំផុត​ឬ​គ្មាន​ទី​បំផុត​ឬ​អ្វី​តថាគត​បាន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​អ្នក​គិត ថា​ជីវ ឬ​ធម្មជាតិ​ដែល​រស់​នៅ​​នោះ មាន​សណ្ឋាន​ដូច​ជា​រូប​ឬ​មិន​ដូច​ឬ​អ្វី ថា​ព្រះ​អរហន្ត​រស់​នៅ​ជា​ក្រោយ​ដែល​ទម្លាយ​បញ្ចខន្ធ​ទៅ ឬ​មិន​រស់​នៅ​ឬ​ជា​រស់​នៅ និង​មិន​រស់​នៅ​ព្រម​គ្នា​ឬ​អ្វី មាលុនក្យាបុត្ត ទូល​តប​វិញ​ថា ព្រះ​អង្គ​មិន​បាន​អនុញ្ញាត ឲ្យ​គិត​អំពី​សេចក្ដី​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នោះ​ឡើយ បាន​ជា​តថាគត​មិន​បាន​ពន្យល់​អ្នក​អំពី​ផ្លូវ​ទាំង​នេះ ព្រោះ​វិជ្ជា​ទាំង​នេះ​ឥត​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី​ដល់​ផ្លូវ​ព្រះ​អរិយ​ឡើយ ហើយ​មិន​មែន​ជា​សេចក្ដី​សុខ មិន​មែន​ជា​សេចក្ដី​ត្រាស់​ដឹង​ឬ​ពន្លឺ​ទេ ដែល​ជា​មាន​ប្រយោជន៍​ក្នុង​ផ្លូវ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​នេះ គឺ​ធម៌​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដែល​តថាគត​បាន​សម្ដែង​ហើយ​អំពី ទុក្ខសច្ច គឺ​សេចក្ដី​ពិត​អំពី​ទុក្ខ ឬ​កិរិយា​ឈឺ​ចាប់ និរោធសច្ច គឺ​សេចក្ដី​ពិត​អំពី​កិរិយា​ដែល​រលត់​ទុក្ខ​ឬ​រលត់​សេចក្ដី​ឈឺ​ចាប់ និរោធសច្ច គឺ​សេចក្ដី​ពិត​អំពី​ផ្លូវ​ដែល​នាំ​ទៅ​កាន់​ទី​រលត់​ទុក្ខ ឬ​រលត់​សេចក្ដី​ឈឺ​ចាប់ ដោយ​ហេតុ​នេះ ម្នាល មាលុនក្យាបុត្ត អ្វី​ៗ ដែល​តថាគត​មិន​បាន​សម្ដែង នោះ​ត្រូវ​ទុក​ឲ្យ​នៅ​ជា​មិន​បាន​សម្ដែង​ដូច្នោះ​ចុះ (មជ្ឈិមនិកាយ) ។

	អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​ប្រាថ្នា​និង​រិះ​គិត​អំពី​ផ្លូវ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដែល​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​មិន​បាន​សម្ដែង ដោយ​ព្រះ​អង្គ​យល់​ឃើញ​ថា​ឥត​ប្រយោជន៍ នោះ​ត្រូវ​ពិចារណា​ដល់​សេចក្ដី​ដែល​ព្រះ​អង្គ​បាន​ឆ្លើយ​នឹង មាលុនក្យាបុត្ត ខាង​លើ​នេះ ឯ​រឿង​រ៉ាវ​កាល​អំពី​ព្រះ​បរម​គ្រូ​ប្រថាប់​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​សំសាបា​នោះ ធ្វើ​ឲ្យ​យើង​យល់​បាន ព្រះ​អង្គ​ក៏​បាន​រិះ​គិត​អំពី​សេចក្ដី​ទាំង​នេះ​ដែរ ហើយ​ទ្រង់​ឃើញ​ច្បាស់​នូវ​សេចក្ដី​ទាំង​នោះ​ឥត​ចន្លោះ គឺ​កាល​នោះ​ព្រះ​អង្គ​សម្ដែង​ប្រារព្ធ​នឹង​ពុទ្ធបរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ​ថា ឯ​ស្លឹក​ឈើ​សំសាបា​ដែល​តថាគត​ក្ដាប់​ក្នុង​ព្រះហស្ដ មាន​ចំនួន​តិច​ជាង​ស្លឹក​ដែល​ជាប់​នៅ​លើ​ដើម​មាន​ប្រការ​យ៉ាង​ណា រី​ធម៌​ដែល​តថាគត​បាន​សម្ដែង​ប្រាប់​អ្នក​ទាំង​ឡាយ រាល់​គ្នា​ក៏​មាន​ប្រការ​ដូច្នោះ​ដែរ គឺ​ថា​ធម៌​ដែល​បាន​សម្ដែង​នោះ​តិច​តួច​ស្ដួច​ស្ដើង​ណាស់ រី​ធម៌​ដែល​តថាគត​បាន​ឃើញ​ជា​ច្រើន​អនេក​ឥត​គណនា ។

	ក្នុង​គម្ពីរ មិលិន្ទបញ្ហា នោះ​យើង​បាន​ឃើញ សេចក្ដី​ដែល​និយាយ​ត​គ្នា​ពី​បទ​ដែល​សម្ដែង​ខាង​លើ​មក​រួច​ហើយ គឺ​ព្រះ​បាទ​ក្រុង​មិលិន្ទ​សង្ស័យ អំពី​រឿង​ដែល​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​មិន​ព្រម​ឆ្លើយ​ប្រាប់​ដល់ មាលុនក្យាបុត្ត ហើយ​ព្រះ​នាគសេន​ឆ្លើយ​តប​ទៅ​វិញ​ថា ឯ​ចំណោទ ឬ​សេចក្ដី​ចោទ​សួរ​នោះ​មាន ៤ យ៉ាង ។

	១- គឺ​ចំណោទ ដែល​គេ​អាច​នឹង​ឆ្លើយ​ប្រាប់​ដោយ​ត្រង់​ហើយ​ឲ្យ​ជាក់​ច្បាស់ ។

	២- គឺ​ចំណោទ​ដែល​គេ​នឹង​ពន្យល់​បាន​លុះ​តែ​ពិនិត្យ​មើល​ដោយ​ល័ក​ថាន ។

	៣- គឺ​ចំណោទ ដែល​គេ​នឹង​ពន្យល់​បាន​លុះ​តែ​ធៀប​ទៅ​នឹង​ចំណោទ​ឯ​ទៀត ដូច​គ្នា​ដែល​បាន​រក​ឃើញ​ហើយ ។

	៤- គឺ​ចំណោទ​ដែល​ត្រូវ​តែ​ជៀស​វាង​ចេញ​ឲ្យ​ឆ្ងាយ ដូច​ជា​សេចក្ដី​ចោទ​សួរ​អំពី​លោក​ជា​ផុត​ឬ​មិន​ផុត រូប និង ជីវ តើ​មាន​សណ្ឋាន​ដូច​គ្នា​ឬ​មិន​ដូច ។ល។ 

	ក៏​ឯ​សេចក្ដី​ដែល​ទូល​សួរ​អំពី​ព្រលឹង​នៅ​មាន ឬ មិន​មាន​និង​គុណ​ជាតិ​របស់​ព្រះ​និព្វាន​នោះ ចូល​ទៅ​ក្នុង​ចំណោទ​ដែល​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​មិន​ព្រម​ទទួល​ឆ្លើយ​ឡើយ ។
	ជា​មុន​និង​ទៅ​ឆ្ងាយ​ពី​នេះ​ទៅ​ទៀត យើង​ត្រូវ​ពិចារណា​មើល ថា​ឯ​សេចក្ដី​ដែល​ថា​មិន​ចំ ដែល​គ្មាន​អ្នក​ណា​ថា​ឲ្យ​ប្រាកដ​ជា​អ្វី​នោះ មិន​មែន​មាន​តែ​ក្នុង​ក្បួន​ខ្នាត​ក្នុង​ពុទ្ធ​សាសនា​ឡើយ ឯ​ក្នុង​វិទ្យាសាស្ត្រ​របស់​យើង​ក្នុង​ប្រទេស​យូរុប ក៏​មាន​សណ្ឋាន​ដូច​គ្នា​ដែរ វេលា​ណា​ប្រារព្ធ​ដល់​សេចក្ដី ដែល​និយាយ​អំពី វិញ្ញាណ ឬ ចិត្ត​នោះ សេចក្ដី​មិន​ច្បាស់​ប្រាកដ​មាន​ក្នុង​ពេល​នោះ​ហើយ ហើយ​តោង​យក​វិធី​យ៉ាង​ចង្អៀត មិន​មែន​ជា​វិធី​យ៉ាង​ងាយ​យល់​យក​មក​និយាយ យើង​មិន​ដឹង​ជា​ដោយ​ហេតុ​អ្វី បាន​ជា​រូប​ទាំង​ឡាយ​ដែល​មក​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​ចក្ខុ ហើយ​ទៅ​បាន ឯ​សញ្ញា​ឯ​ណោះ​ជា​អ្នក​កត់​សម្គាល់​វិញ អំពី​ប្រាជ្ញា​ស្មារតី​នោះ​យើង​មិន​អាច​និង​ដឹង​ឡើយ ក្នុង​សាសនា​កាត្តូលិក គេ​មិន​បាន​សម្ដែង​អំពី​បែប​យ៉ាង​ឋាន​សួគ៌ និង​ឋាន​នរក​ឲ្យ​ជា​ការ​ច្បាស់​លាស់​ទេ ហើយ​អ្នក​ឯ​ណា​ដែល​មើល​សេចក្ដី ដែល​អធិប្បាយ អំពី​ឋាន​ទាំង​នោះ​បាន​សេចក្ដី​ផ្សេង​ពី​គ្នា តាម​យោបល់​តែ​រៀង​ខ្លួន ព្រោះ​សេចក្ដី​ដែល​សម្ដែង​នោះ មាន​សភាព​ព្រលាំ​មិន​ពិស្ដារ ឲ្យ​ជា​ការ​ដាច់​ខាត​ឡើយ ។

	ឯ​យោបល់​យល់​ឃើញ​របស់​យើង ដែល​យើង​ខំ​ប្រឹង​ទាញ​យក​មក​នោះ គឺ​យើង​គិត​និយាយ​ឲ្យ​តែ​ខាង​ស្រួល​ស្ដាប់ គឺ​ជា​កាល​ជាន់​ដើម​បំផុត​នោះ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា ជា​សាសនា​ដែល​មាន​ធម៌​អាថ៌​ងាយ​នឹង​រៀន​សូត្រ​ណាស់​វិធី​ដំបូង មិន​មែន​ជា​ផ្លូវ​បរមត្ថ​ទាំង​អស់ ដែល​ស្មូញ​ស្មាញ​ក្រងិ​ក្រងក់​នោះ​ឡើយ គឺ​ជា​វិធី​សណ្ដាប់​ដល់ មហា​ជន​ទាំង​អស់ គឺ​ជា​ក្បួន​ដែល​ធ្វើ​ខ្លួន​ឲ្យ​រួច​អំពី​ទុក្ខ ដោយ​ប្រព្រឹត្ត​តាម​សិក្ខា​បទ​ផ្សេង​ៗ ដែល​មាន​សេចក្ដី​ពិត​ប្រាកដ​នៅ​ក្នុង​នោះ ទាំង​នេះ​ហើយ​ជា​សម្បត្តិ​ដើម​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា លុះ​ត​ក្រោយ​មក​ជា​ច្រើន​ត​មនុស្ស ក៏​សេចក្ដី​ឆ្ងល់​សេចក្ដី​សង្ស័យ​របស់​មនុស្ស នាំ​ឲ្យ​ធម៌​ទាំង​នោះ​ចង្អៀត​ទៅ​អស់​ច្រឡំ​វិធី​សាសនា​ចូល​គ្នា​ទៅ​ទៀត បោះ​បង់​ឯ​សម្បត្តិ​ដើម​ដែល​ស្រណុក​និង​រៀន ស្រណុក​និង​គិត ទៅ​យក​សេចក្ដី​ដែល​លំបាក​នឹង​ពិចារណា​មក​គិត​វិញ ឧបមា​ដូច​ជា​គេច​ចង់​ដឹង​ថា តើ​តាបស​ដែល​ប្រាថ្នា​នឹង​ធ្វើ​នូវ​អំពើ​អត្ត​ឃាដ​នោះ​ត្រូវ​ប្រើ​ខ្សែ កាំបិត ឬ​អត់​បាយ​ឲ្យ​ស្លាប់ ឬ​លោត​ទៅ​ក្នុង​ជ្រោះ​ភ្នំ ស្ថាន​ទាំង​នេះ​មាន​បែប​ដូច​ជា​ក្នុង​ប្រទេស​យូរុប ក្នុង​មជ្ឈិម​កាល​ដែរ​គឺ​គេ​ជជែក​ពិគ្រោះ​គ្នា អំពី​ការ​ដែល​ឥត​ប្រយោជន៍​ហើយ​ជួន​កាល​ឥត​សម​គួរ​ផង អំពី​សាសនា​កាត្តូលិក មាន​ជជែក​ហួស​អំពី​សេចក្ដី​បញ្ញាតិ​ដែល​ព្រះ​គ្រិស្ដ​បាន​លាក់​ទុក​ទៅ​ទៀត ។

	បើ​ដូច្នេះ​ឃើញ​ថា​អំពី​បរិនិព្វាន​នេះ យើង​គ្មាន​អ្វី​ជា​ប្រាកដ​ឡើយ ឯ​គម្ពីរ​ដីកា​នានា ក្រៅ​ពី​គម្ពីរ​ទាំង​ប៉ុន្មាន​ដែល​បាន​ពោល​ក្នុង​សេចក្ដី​នេះ ក៏​សម្ដែង​តែ​ត្រឹម​ថា ព្រះ​និព្វាន​នេះ​ជា​ភាព​សណ្ឋាន​ក្រៅ​អំពី​មនុស្ស​លោក​យើង ។

	មាន​ឧទាន ១ សម្ដែង​ថា ឯ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ​គឺ​ជា​កន្លែង​ដែល​គ្មាន​ទឹក ដី, ភ្លើង, ខ្យល់, មិន​ជា​អាកាស​ទទេ, មិន​មែន​ជា​វិញ្ញាណ​ទទេ, មិន​មែន​ជា​គ្មាន​អ្វី​សោះ, មិន​មែន​ជា​អសញ្ញា, មិន​មែន​ជា​លោក​ឯ​ណេះ​មិន​មែន​ជា​លោក​ឯ​ណោះ មិន​មែន​ជា​យប់  មិន​មែន​ជា​ថ្ងៃ ។

	បើ​ដូច្នេះ តថាគត​មិន​ហៅ​ថា​មក មិន​ហៅ​ថា​ទៅ មិន​ហៅ​ថា​នៅ មិន​ហៅ​ថា​ស្លាប់ មិន​ហៅ​ថា​កើត ហៅ​ថា​គ្មាន​មេ​គ្មាន​ពូជ គ្មាន​ធា គ្មាន​អស់ គឺ​ទី​បំផុត​នៃ​ទុក្ខ ឬ​ជា​ទី​បំផុត​នៃ​សេចក្ដី​ឈឺ​ចាប់ គឺ​មិន​បដិសន្ធិ​ជា​ថ្មី​ទៀត ។ល។ 

	ព្រះ​នាគសេន​ពន្យល់​ទៅ​ក្រុង មិលិន្ទ ថា ឯ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ មិន​អាច​និង​បណ្ដាល​ឡើង​ដោយ​ហេតុ​អ្វី​ណា ១ ឡើយ​ដោយ​ហេតុ​ថា​ព្រះ​និព្វាន​នោះ  មិន​មែន​ជា​ប្រជុំ​នៃ​ធាតុ​ផ្សេង​ៗ ដែល​អាស្រ័យ​នៅ​គ្នា​និង​គ្នា នាំ​ឲ្យ​មាន​ភាព​សណ្ឋាន​ជា​ទី​សម្គាល់​បាន​នោះ​ឡើយ ។

	ឯ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ  មិន​មែន​ជា​នៅ​ក្នុង​លោក​យើង​នេះ​ទេ ដោយ​ហេតុ​នេះ​បាន​ជា​យើង​មិន​អាច​នឹង​ដឹង​បាន​ដោយ អាយតន របស់​យើង​ដែល​ជា សេក្ខបុគ្គល នោះ​គម្ពីរ សំយុត្តនិកាយ សម្ដែង​ថា​ឯ​មហា​សមុទ្រ​នោះ​ជ្រៅ​នោះ​ជ្រៅ​ណាស់ នឹង​វាស់​មិន​បាន​នឹង​ស្ទង់​មិន​បាន​មាន​ប្រការ​យ៉ាង​ណា រី​ឯ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ មនុស្ស​ដែល​នៅ​ជា​សេក្ខបុគ្គល​នៅ​ឡើយ នឹង​ដឹង​ស្គាល់​ថា​ដូច្នេះ​ដូច្នោះ​មិន​បាន មាន​ប្រការ​ដូច្នោះ​ឯង ឯ​ព្រះ​អរហន្ត​ដែល​លោក​ដល់​ហើយ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ មាន​ជម្រៅ​នឹង​វាស់​មិន​បាន នឹង​ស្ទង់​មិន​បាន ដូច​យ៉ាង​មហា​សមុទ្រ​ដូច្នោះ​ឯង ។
	កាល​ណា​ព្រះ​អរហន្ត លោក​ចេញ​ពី​ចម្រើន​ឈាន​សម្មាបត្តិ​មក​វិញ​នោះ លោក​បន្លឺ​នូវ​វចី​ភេទ​ថា​ដូច្នេះ ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​រំលត់​នូវ​ប្រាថ្នា ជា​ទីសុខ​ជា​ទី​ប្រសើរ ប៉ុន្តែ​នឹង​អធិប្បាយ​ស្រាយ​សេចក្ដី​សុខ​នោះ ឲ្យ​បាន​ប៉ះ​ពាល់​យល់​ដល់​មនុស្ស​ឯ​ទៀត អំពី​សេចក្ដី​សុខ​ដែល​បាន​សោយ​ក្នុង​វេលា​ចូល​ឈាន​នោះ​មិន​កើត ព្រោះ​តែ​កាល​ណា​ចេញ​ឈាន​មក​វិញ​ហើយ នោះ​ព្រះ​អរហន្ត​លោក​មាន​រាង​កាយ, អវៈយវៈ, អាយតន, ឥន្ទ្រិយ និង​សម្ដី​ភាសា តាម​ធម្មតា​ជន​ដែល​ជា​សេក្ខបុគ្គល​ដូច្នោះ ដោយ​ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​គ្មាន​ពាក្យ​អ្វី​និង​ពោល​ប្រាប់​ឲ្យ​ចំ អំពី​សេចក្ដី​សុខ​ក្នុង​ព្រះនិព្វាន​នោះ បើ​ដូច្នេះ​តើ​ត្រូវ​វិនិច្ឆ័យ​សេចក្ដី​ថា ព្រះ​និព្វាន​នោះ​គ្មាន​នៅ​សល់​វិញ្ញាណ​អ្វី​ដែល​មិន​មែន​ជា​វិញ្ញាណ​ធម្មតា​ទេ ឬ​អ្វី
	ប្រាជ្ញា​របស់​មនុស្ស​យើង ដែល​នៅ​ជា​បុថុជ្ជន​នៅ​ឡើយ​នោះ​មិន​អាច​នឹង​យល់​បាន​ឡើយ អីពី​ធម្ម​ជាតិ​អ្វី​ដែល​សល់​នៅ​របស់​ព្រះ​និព្វាន ហើយ​បើ​ដូច្នេះ យើង​នឹង​ថា​ព្រះ​និព្វាន​នោះ​គ្មាន​នៅ​សល់​គុណ​ធម៌​អ្វី​សោះ​ក៏​ថា​មិន​បាន មាន​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជាតិ​យូរុប​ម្នាក់​ឈ្មោះ ម៉ាក់-មុល្លែ ដែល​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ធំ ១ ក្នុង​វិធី​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ចារឹក​ទុក​ថា អំពី​ព្រះ​និព្វាន​នេះ​ យើង​និង​ថា​ជា​អ្វី​មិន​បាន យើង​គ្រាន់​តែ​ដឹង​ថា​ព្រះ​និព្វាន​ប៉ុណ្ណោះ តែ​គ្មាន​អ្នក​ឯ​ណា ១ អាច​នឹង​ថា​ឲ្យ​ប្រាកដ​ជា​ដូច្នេះ​ដូច្នោះ​បាន​ឡើយ ។

	ឯ​មនុស្ស​ខ្វាក់​ព្រោះ​តែ​ខ្លួន​មើល​មិន​ឃើញ​ពណ៌​ខៀវ ឬ​លឿង​និង​ថា​មនុស្ស​ដែល​មាន​ភ្នែក​ភ្លឺ​មើល​មិន​ឃើញ​ដូច​ខ្លួន ឬ​ក៏​គ្មាន​ពណ៌​យ៉ាង​នេះ យ៉ាង​នោះ​ក៏​ថា​មិន​បាន (សំឃភទ្រ) ។
	ចំណែក​ខាង​ព្រះ​អរហន្ត​ក្នុង​សាសនា​កាត្តូលិក ដែល​បាន​ធ្វើ់​ឈាន​ដ៏​ជ្រៅ​ជ្រះ​ហើយ នៅ​វេលា​ដែល​ចេញ​ពី​ឈាន​មក​វីញ ក៏​មិន​អាច​នឹង​អធិប្បាយ អំពី​សេចក្ដី​ដែល​ប្រទះ​ឃើញ​ក្នុង​វេលា​ដែល​ចូល​ឈាន​នោះ ប្រាប់​យើង​បាន​ឡើយ ។

	ដើម្បី​និង​បញ្ចប់​សេចក្ដី​នេះ​យើង​ត្រូវ​ថា ឯ​និព្វាន​លើ​ដី​ដែល​ហៅ​ថា សឧបាទិសេសនិព្វាន ឬ និព្វាន​របស់​ព្រះ​អរហន្ត នោះ គឺ​ជា​អារម្មណ៍​របស់​លោក ដែល​ប៉ះ​ពាល់​នូវ​អមត គឺ​សេចក្ដី​ពិត​ប្រាកដ​សេចក្ដី​ទៀង​ជានិច្ច​ឥត​កើត​ឥត​ស្លាប់ នៅ​វេលា​ដែល​លោក​កំពុង​ធ្វើ​ឈាន​គឺ​ថា​ព្រះ​អរហន្ត លោក​បាន​ដល់​ទី​ស្ទើរ​តែ​និង​ផុត​ពី​លោក​យើង​ទៅ​ហើយ​ដោយ​អំណាច​ឧត្ដម​វិជ្ជា​ឬ​ដោយ​ប្រាជ្ញា​ញាណ​យ៉ាង​ខ្ពស់ ដែល​លោក​បាន​ដល់​នៅ​វេលា​ដែល​លោក​តាំង​ចូល​ឈាន សម្មាបត្តិ ទៅ​ឈាន​នោះ ឯង​នាំ​ទៅ​ប៉ះ​ផ្ទាល់​នឹង​ព្រះ​និព្វាន ក្នុង​វេលា​នោះ​លោក​បាន​នូវ​ញាណ ១ យ៉ាង​ដែល​អាច​នឹង​កត់​សម្គាល់​ផ្ទាល់​តែ​ម្ដង​បាន មិន​បាច់​ត្រូវ​ការ​ដល់​ខន្ធ​ទាំង​ឡាយ​ឡើយ ។

	ឯ​ចំណែក​ខាង​និព្វាន​ឥត​សល់ ដែល​ហៅ​ថា អនុបាទិសេសនិព្វាន ឬ បរិនិព្វាន វិញ​នោះ គឺ​ជា​សេចក្ដី​ដែល​ទៀង​ជានិច្ច​សេចក្ដី​ដែល​ពិត​ប្រាកដ សេចក្ដី​ដែល​គ្មាន​បច្ច័យ​ទាក់​ទង​ត​ទៅ​ទៀត​ដែល​មាន​នៅ ប៉ុន្តែ​យើង​មិន​អាច​នឹង​យល់​ថា​ដូច្នេះ​ដូច្នោះ​បាន នៅ​វេលា​ក្រោយ​ដែល​បុគ្គល​ទម្លាយ​ខន្ធ​ទៅ​តើ​អ្វី​ដែល​ចេញ​ពី​ខ្លួន​នោះ​ទៅ ស្ថាន​ត្រង់​នេះ​ទៀត​យើង​ក៏​មិន​បាន​ដឹង​ជា​យ៉ាង​ដូច​ម្ដេច ព្រោះ​ប្រាជ្ញា​បុថុជ្ជន​មិន​អាច​នឹង​ឈ្វេង​យល់​បាន​ឡើយ៦ យើង​ត្រូវ​ត្រឡប់​សា​ទៅ​រក​សេចក្ដី​ដែល​និយាយ​អំពី​ផ្ទេរ​ជាតិ ពី​ភព ១ ទៅ​ភព ១ វិញ ត្រង់​ស្ថាន​ទំនង​ជា​គ្រាន់​តែ​ផ្ទេរ​បញ្ជូន​ផ្ដល់​ប៉ុណ្ណោះ គឺ​ថា​ជា​កិរិយា​ដែល​ញ័រ​រញ្ជួយ ដែល​ក្រឹត​ទុក​ហើយ​ដោយ​ជាតិ​អំពី​មុខ ឥត​មាន​ធាតុ​អ្វី​របស់​មនុស្ស​ទៅ​ជា​អណមប​ក្នុង​កិរិយា​ដែល​ផ្ទេរ​ជាតិ​នោះ​ឡើយ ។
	សេចក្ដី​យល់​ឃើញ​នេះ ហាក់​ដូច​ជា​ប្រកប​នឹង​គោល​ចារឹក​របស់​ក្បួន​វិជ្ជា​ក្នុង​សម័យ​ថ្មី​ដែល​អធិប្បាយ​អំពី​កិរិយា​ដក​បន្ថយ​នៃ​ចិត្ត​ដែល​រឹង​ត្អឹង​ចេញ ។

-ចប់-