navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ប្រវត្តិនៃរបបខ្មែរក្រហម: នាសម័យនោះ

នាសម័យនោះ

កងយោធា ក៏ដូចជា កម្មកររោងចក្រដែរ ត្រូវបានជំរុញឱ្យមាន ការដាំដុះដំណាំផ្សេងៗ សម្រាប់ ជាស្បៀង ផ្គត់ផ្គង់ខ្លួនឯង ហើយនៅឆ្នាំ ១៩៧៦ នៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ មានដើមចេក ដុះទ្រុបទ្រុល តាមដងផ្លូវនានា ដែលគេបោះបង់ចោល ។លោក ញៀន សារ៉េត អតីតបុគ្គលិក ក្រសួងការបរទេស នៃរបបខ្មែរក្រហម បាននិយាយថា ទីក្រុងភ្នំពេញ នាពេលនោះ មានសភាពស្ងាត់ជ្រងំ ៖ ស្ងាត់ដែរតើបង ។ ព្រោះពីដើម ខ្ញុំមិនដែលមក ខ្ញុំមិនដឹងថា មនុស្សរបៀបណាទេ ។ ប៉ុន្តែខ្ញុំប៉ាន់ទៅ ថា មនុស្សច្រើនហើយ ព្រោះផ្ទះ វាណែនណាន់ តាន់តាប់ ហើយជឿថា មនុស្សច្រើនហើយ ។ ប៉ុន្តែ ដល់សម័យរំដោះហើយ ប្រជាជនចេញអស់ទៅដល់ ចូលមកនៅអ៊ីចឹងតិច ស្ងាត់តើបង ។ យប់ឡើងអីស្ងាត់ច្រៀប... ។ មានតែភ្លើង ភ្លើងមានតែ កន្លែងយើងនៅ កន្លែងអត់ យើងនៅ គេផ្តាច់ចោលអស់ ។លោកស្រី ឡូងរ៉ង់ ពិច ជនជាតិបារាំង និយមកុម្មុយនីស្ត និង ជាអ្នកស្រឡាញ់គាំទ្រ បដិវត្តន៍ ខ្មែរក្រហម ក្រោយថ្ងៃរំដោះ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ លោកស្រី បានតាមស្វាមី របស់លោកស្រី គឺលោក ស៊ួង ស៊ីគឿន ជាអ្នកជំនួយការ របស់ អៀង សារី មករស់នៅក្នុង ទីក្រុងភ្នំពេញ ។តាមរយៈសៀវភៅរបស់លោកស្រី ដែលមានចំណងជើងថា ឆ្ងាយហួសពីជើងមេឃ លោកស្រី ឡូងរ៉ង់ ពិច ក្រៅពីបានរៀបរាប់អំពី ការខកចិត្តយ៉ាងខ្លាំង ចំពោះ កុម្មុយនីស្តជ្រុលនិយម របស់ខ្មែរក្រហម និងបដិវត្តន៍ តឹងរ៉ឹងនិយម របស់លោក ស៊ួង ស៊ីគឿន ស្វាមី របស់លោកស្រីនោះ លោកស្រី បានទទួលការងារ ជាអ្នកបកប្រែភាសា នៅក្នុងក្រសួង ការបរទេសផង និងដាំបន្លែផង ។លោកស្រីបានឱ្យដឹងថា ទោះជានៅក្នុងក្រុងក៏ដោយ អង្គការ តម្រូវឱ្យខិតខំ បង្កបង្កើនផល ដោយត្រូវដាំដុះ បន្លែផ្លែឈើ គ្រប់ទីកន្លែង ដែលឤចធ្វើទៅបាន ។ លោកស្រី បានរែកដី ជាច្រើនអំរែក មកចាក់លើកម្រាលស៊ីម៉ងត៍ ដើម្បីដាំបន្លែ សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ សមូហភាព ។ លោកស្រី ឡូងរ៉ង់ ពិច បានរួចជីវិតពីរបបនោះ ហើយសព្វថ្ងៃ រស់នៅឯប្រទេសបារាំង ។នៅគ្រានោះ ចំនួនប្រជាជននៅទីក្រុងភ្នំពេញ សរុបទាំងអស់ ទំនងជា មិនលើសពី ប្រាំម៉ឺននាក់ទេ ហើយពួកគេទាំងអស់ ជាបុគ្គលិករដ្ឋ របស់របបនោះ ។ ចំនួននេះ មិនរាប់បញ្ចូល អ្នកការទូតបរទេសផងទេ ៕

Category:ប្រទេសកម្ពុជា
ប្រវត្តិនៃរបបខ្មែរក្រហម: មើលបន្ថែម

មើលបន្ថែម

  សេដ្ឋកិច្ច
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
 ប្រទេសឥណ្ឌា 
 អង្គរវត្ត
 វៀតណាម
 ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
​​ ប្រវត្តិទិវានារីអន្តរជាតិ
‎ វ៉ែសបែង 
 ប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ
 បារ៉ាក់ អូបាម៉ា
 អេហ្ស៊ីប
 ដីជ្រោយហ្គាស្សា
 កេង វ៉ាន់សាក់
 ហ្សកដង់ 
 បញ្ជីរាយនាមប្រទេស
 ប្រទេស
ប្រវត្តិប្រទេសថៃ: ការកើតឡើងនៃចក្រភពបាងកក

ការកើតឡើងនៃចក្រភពបាងកក 

នៅក្នុងរយៈពេលនៃវិបត្តិនេះ គេសង្កេតឃើញមានមេដឹកនាំកងទ័ពថៃ ពីររូបសំខាន់ៗគឺ ថាក់ស៊ីន 9ទាសកសិនប និងឧត្តមសេនីយ៍ចៅផ្រាយ៉ាចក្រី 9 ជហាផៀហរាយា ជហាករិប។ ថាក់ស៊ីនមានម្តាយជាជនជាតិថៃ  និងឪពុកចិន។ គាត់ ត្រូវបានគេតម្លើងឱ្យធ្វើការនៅតុលាការ និងជាអភិបាលខេត្តមួយរូបនាឆ្នាំ ១៧៦៧។ នៅក្នុងពេលមានវិបត្តិខ្វះ មេដឹកិនាំ ក្រោយការដួលរលំនៃរបបចាស់  ថាក់ស៊ីន បានកេណ្ឌកងទ័ព និងដាក់ការគ្រប់គ្រងលើប្រជាជន ដែលកំពុង តែជ្រួលច្របល់ ហើយបានប្រកាសខ្លួនឯងជាស្តេច ដោយតាំងនៅរាជធានីថ្មីគឺ ធនបុរី ។

ក្នុងអំឡុង ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៧៧០ 9 ១៧៧០-១៧៧៩ប ព្រះអង្គ និង កងកំលាំងរបស់ទ្រង់បានពង្រីកអាណាចក្ររបស់ខ្លួនទៅភាគ ខាងជើងរហូតដល់ ឆៀងមៃ   ។ នាឆ្នាំ១៧៧៩ កងទ័ពរបស់ទ្រង់ក្រោមការបញ្ជាពី ចៅផ្រាយ៉ាចក្រី បានវាយបង្ក្រាបក្រុងចាស់របស់ប្រទេសឡាវ គឺ លួង ប្រាបាង  ឬហ្លួងព្រះបង ហើយបានឡោម ពទ្ឋ័ក្រុងថ្មីរបស់ពួកនេះគឺ វៀង ច័ន្ទ  ពួកគេ បាននាំយកមកវិញនូវព្រះរូបធ្វើពីមរកត ពីក្រុងវៀង ច័ន្ទ ។  ក្រោយមកព្រះពុទ្ឋរូបនេះជាសក្ការៈបូជាដ៏មានបារមីសក្ក័សិទ្ឋិបំផុតសំរាប់ប្រទេសថៃ។ ដោយសារតែអកប្បកិរិយា កាចសាហាវ និងផ្តាច់ការរបស់ទ្រង់ក្នុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយ បានធ្វើឱ្យថាក់ស៊ីនបាត់បង់ប្រជាប្រិយភាព។ នៅឆ្នាំ១៧៨២ ការតម្លើងពន្ឋបង្កឱ្យមានការបះបោរមួយ ហើយថាក់ស៊ីន ត្រូវគេទម្លាក់ពីតំណែង ហើយទីបញ្ចប់ត្រូវ គេប្រហារជីវិត។ បណ្តាពួកមេដឹកិនាំការបះបោរបានលើករាជបល្ល័ងទៅឱ្យចៅផ្រាយ៉ាចក្រី ដូច្នេះហើយ រាជសម្បត្តិបានក្លាយជាកម្មសិទ្ឋិសន្តតិវង្សចក្រី រឺរាមា ដែលបន្តវង្សានុវង្សរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។ 
រាមាទី ១ (គ្រងរាជ្យពី ១៧៨២-១៨០៩) មានម្តាយជាជនជាតិចិន និងឪពុកជាជនជាតិថៃ ដែលធ្លាប់ ជាមន្ត្រីតូចតាចរបស់ក្រុងអយុធ្យាក្នុងត្រកូលអភិជន។ ព្រះអង្គមានទាំងជំនាញយុទ្ឋសាស្ត្រកងទ័ព ទាំងលទ្ឋភាព ខ្ពស់ខាងប្រាជ្ញាស្មារតី និងអភិបាលកិច្ច។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ ខាងវិស័យកងទ័ពមានភាពជោគជ័យដ៏ត្រចះត្រចង់ ហើយចុងក្រោយ គឺជោគជ័យលើការបណ្តេញកងទ័ពភូមាឱ្យចេញពីប្រទេសសៀម។ ក្នុងឆ្នាំ១៧៨៥ដល់១៧៨៦ ចក្រភពថៃត្រូវបានគេពង្រឹងពង្រីកដែលមានវិសលភាពធំជាងចក្រភពអាយុធ្យាទៅទៀត គឺវាគ្របដណ្តប់ដែនដីគោក នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងអស់ លើកលែងតែដែនដីភូមានិងវៀតណាមចេញហើយវាក៏រួមបញ្ចូលទាំងបណ្តារដ្ឋភាគខាង ជើងរបស់ម៉ាឡេផងដែរ។  ពួកអ្នកមានសក្តិខ្ពស់ៗត្រួតត្រាដែនដីជុំវិញចក្រភពដូចជានៅកម្ពុជា ឡាវនិងបណ្តារដ្ឋ ម៉ាឡេតាមការបញ្ជារបស់ស្តេចថៃ។ នៅរាជវាំង រាមាទី១ត្រួតពិនិត្យការសាងសង់ទីក្រុងថ្មី គឺក្រុងបាងកក ដែលចាប់ ផ្តើមឡើងតាំងពីឆ្នាំ ១៧៨២ ដែលក្រោយមកក្លាយជាកំពង់ផែយ៉ាងសំខាន់។ ពីទីក្រុងបាងកក ស្តេចរូបនេះបាន រៀបចំរចនាសម្ពន្ធ័រដ្ឋបាលឡើងវិញតាមបែបផែនរដ្ឋបាលអាយុធ្យា  តែអាចនិយាយបានថាវាមានអនុភាពខ្លាំងជាងមុន ទៅទៀត។  ដើម្បីងាយស្រលួគ្រប់គ្រងកំលាំងពលកម្មនៅពេលនោះ គេបានធ្វើការចុះបញ្ជីរាប់ចំនួនមនុស្សជាច្រើននិង ការបង្ហាញរបស់របរដើម្បីបញ្ជាក់ពីកន្លែងរស់នៅ និងអ្នកគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល។ 

រាមាទី១ បានប្រមូលនូវសិល្បករ អ្នក ប្រាជ្ញ អ្នកជំនាញខាងច្បាប់  និងមន្ត្រីមានទេពកោសល្យខ្ពស់ៗមកជិតព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យវប្បធម៌ថៃមានជីវិត រស់ឡើងវិញ ដោយមានការចូលរួមពីពួកទាំងនោះ។ ការសំរេចបានទាំងនោះមានដូចជា ឋានានុក្រមនៃព្រះសង្ឃ9 ន្សាងហា ហិរោរចហយប ការផលិតថ្មីនៃអត្ថបទព្រះពុទ្ឋសាសនា (ព្រះត្រៃបិតក?) ការបង្ហើយស្នាដៃរៀបរៀង ច្បាប់អាណាចក្រ និងធ្វើការបកប្រែប្រវត្តិសាស្ត្រនិងអក្សរសាស្ត្រជាច្រើនរួមមាន ទេវកថាឥណ្ឌារាមាយណៈ (បកប្រែ ជារាមា កៀន 9ម្រាកាិនាប។  ស្តេចនិងអ្នក នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់មានមនសិការផ្ទាល់ខ្លួនធ្វើការកែប្រែ ជាជាងធ្វើការរៀបចំឡើងវិញនូវស្ថាបន័ចាស់ៗ  ។  ដូចនេះហើយ រាជវាំងក្រុង បាងកក រហូតដល់សតវត្សទី ១៩បាន បង្ហាញពីភាពខ្លាំងក្លា ផ្នែកវប្បធម៌ និងប្រាជ្ញា ដែលមានតំលៃច្រើនឥតគណនា សំរាប់ ជំនាន់ក្រោយៗមកទៀត។
ប្រវត្តិប្រទេសថៃ: ការដួលរលំរបបរាជានិយមៈ ( ១៩១០-១៩៣២)

ការដួលរលំរបបរាជានិយមៈ ( ១៩១០-១៩៣២) 

ក្នុងរជ្ជកាលអ្នកស្នងរាជ្យក្រោយរបស់ទ្រង់ជូឡាឡុងកន គឺព្រះចៅ វ៉ាជីរ៉ាវុធ (រាមាទី៦  ១៩១០-១៩២៥) និងព្រះចៅប្រាជ្ញធីប៉ុក (រាមាទី៧ ១៩២៥-១៩៣៥) វីរជនជាច្រើនដែលមានការរៀនសូត្របែបបច្ចឹមប្រទេស មិនសប្បាយចិត្តនឹងទំនើបភាវូបនីយកម្មមិនច្បាស់លាស់របស់ថៃ។ គោលការណ៍មិនប្រាកដរបស់វ៉ាជីរាវុធ ឆ្ពោះទៅ រាជានិយម នាំឱ្យមានការរិះគន់។  អ្នកនៅជុំវិញទ្រង់ក្នុងតុលាការចង់ឱ្យមានប្រុស។ ភាពខ្ជះខ្ជាយរបស់ទ្រង់ បានចូលរួមធ្វើឱ្យមានឱនភាពរដ្ឋាភិបាល និងវិបត្តិតុល្យភាពចំណាយ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ ។ ម៉្យាងវិញទៀត ការចូលរួមរបស់ទ្រង់នាំឱ្យមានការកើតឡើងនៃជាតិនិយម ប្រហែល ជាជួយពង្រឹងរាជ្យរបស់ទ្រង់។  ទ្រង់បានណែនាំ ដំបូងនូវបាវចនា  ៉ ជាតិ  សាសនា (ពុទ្ធ) និងព្រះមហាក្សត្រ ដោយមានគោលដៅពង្រឹងភាពស្មោះស្ម័គ្រ និងប្រជាប្រិយភាព  និង បង្កើតការរៀបចំ និងទស្សនីយភាពសាធារណៈ ដើម្បីបណ្តុះគំនិតមោទនភាពអ្នកជាតិនិយម។ ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ ទ្រង់ក៏បានគាំទ្រកិច្ចប្រឹងប្រែងផ្នែកការទូតដ៏ជោគជ័យ ដើម្បីបញ្ចប់មាត្រាចែងពីដែនដី ពិសេសក្នុងសន្ធិសញ្ញារបស់ស្តេច មង្ឃុត និងបញ្ចូលការគ្រប់គ្រងថ្នាក់ជាតិលើ ពន្ធគយ។  ប្រាជ្ញាធីប៉ុក កូនទី៧៦របស់  ជួឡាឡុងកន (ដោយវ៉ាជីរ៉ាវុធ បានស្លាប់ដោយគ្មានបុត្រស្នងរាជ្យ) បានទទួលភារកិច្ចរបស់ទ្រង់ តែត្រូវ បានបំផ្លាញដោយវិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុ  និង វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច The Great Depression ។  នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ ១៩៣០ ចំនូលថវិការជាតិ ថយចុះច្រើន និង ការកាត់បន្ថយចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលនាំឱ្យមានទោមនស្សភាព ចំពោះទ្រង់ការកើនឡើងនៃគំនិតជាតិនិយម ហាក់បី ដូចជាដាវមុខពីរ។  

ទស្សនៈនៃពាក្យ  ៉ ជាតិ  ៉ ស្របនិងទស្សនៈនៃពាក្យ  ស្តេច ភ្លាមនោះជំរុញឱ្យ ពួកថៃមានគំនិតទំនើប អាចបែងចែករវាងទស្សនៈទាំងពីរនេះ។    អ្នករួមគំនិតក្បត់ថ្ងៃ ២៤ មិថុនា ១៩៣២  ក្នុង ផ្នែកកងទ័ព និង ពួកការិយាល័យ  បានធ្វើការបះបោរមួយដោយគ្មានការបង្ហូរឈាម និងក្នុងនាមជាជាតិបង់ឱ្យ ប្រាចាធីប៉ុក បោះបង់អំណាចរាជានិយមផ្តាច់ការ និងព្រមទទួលរបបអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៥ ប្រាជាធីប៉ុក បានដាក់រាជ្យសម្បត្តិថ្វាយក្មួយរបស់ទ្រង់គឺ អាណាន់ដា (រាមាទី ៨ ១៩៣៥-១៩៤៦) ដែលកំពុងតែសិក្សានៅបរទេស និងបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៤៥។
ប្រវត្តិប្រទេសថៃ: ឯកសារពិគ្រោះ

ឯកសារពិគ្រោះ 
 
ដកស្រង់ពីឯកសារបង្រៀនស្តីពី ប្រវត្តិសាស្រ្តប្រទេសជិតខាង ដោយ ថា លាងអាង  ដេប៉ាតឺម៉ង់ ប្រវត្តិវិទ្យា សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភំពេញ។
ប្រវត្តិប្រាសាទព្រះវិហារ

ប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតក្នុងភូមិស្វាយជ្រុំ ឃុំកន្ទួត ស្រុកជាំខ្សាន្ត នៅលើខ្នងភ្នំដងរែក មានប្រវែង(៨០០មគុណនីង៤០០ម)។ ដងភ្នំនេះមានលក្ខណៈចោទខ្លាំងពីខាងប្រទេសកម្ពុជា និងជម្រាលពីខាងប្រទេសថៃ។ ប្រាសាទព្រះវិហារមានចម្ងាយ៤០៥គីទ្បូម៉ែត្រពីទីក្រុងភ្នំពេញ តែបើគេធ្វើដំណើរចេញពីទីរួមខេត្តព្រះវិហារវិញ វាមានចម្ងាយត្រឹមតែ១០៨គីឡូម៉ែត្រប៉ុណ្ណោះ ដោយធ្វើដំណើរតាមផ្លូវលេខ២១១ ទៅកាន់ស្រុកជាំខ្សាន្ត។ នៅឯភ្នំដងរែកនោះមានជណ្ដើរមួយ ដែលអាចឲ្យគេឡើងទៅដល់កំពូលភ្នំ ដែលជាទីតាំងរបស់ប្រាសាទព្រះវិហារស្ថិតនៅ។ សព្វថ្ងៃនេះអ្នកលក់ដូរ និងប្រជាជនតំបន់នោះភាគច្រើនតែងតែឡើងទៅលើភ្នំតាមផ្លូវ ស៊ី១ ពីព្រោះថាផ្លូវនោះវាងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើរ។ ប្រាសាទព្រះវិហារគឺជាតំបន់ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដែលមានឈ្មោះថា សិខៈរិស្វរៈ មានន័យថា អំណាចនៃភ្នំ ហើយត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុងអំឡុងចុងសតវត្សទី៩ និងដើមសតវត្សទី១០ ដោយព្រះមហាក្សត្រ៤អង្គព្រះនាម៖ ព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ (សាងសង់ក្នុងគ.ស ៨៨៩-៩១០) ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី១(សាងសង់ក្នុងគ.ស ១០០២-១០៥០) ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ (សាងសង់ក្នុងគ.ស ១១១៣-១១៥០) និងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ (សាងសង់ក្នុងគ.ស ១០៨០-១១០៩)។ ប្រាសាទព្រះវិហារបានប្រគល់ឲ្យប្រទេសថៃដោយពួកអាណានិគមបារាំង ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ តែត្រូវទាមទារបានមកវិញដោយការកាត់សេចក្ដីពីតុលាការអន្តរជាតិក្រុងទ្បាអេនៅថ្ងៃទី១៥ មិថុនា ១៩៦២ ក្រោមព្រះរាជកិច្ចដឹកនាំរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ

សារខ្មែរបាន

ភាសាខ្មែរ ឬ ខ្មែរ គឺជាភាសាមួយនៃជនជាតិខ្មែរ និង ជាភាសាជាផ្លូវការនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ភាសាខ្មែរជាភាសាសំខាន់ទីពីរត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយ ដែល អ្នកមាននិយាយជាភាសាខ្មែររហូតដល់ ១០លាននាក់។ ភាសាខ្មែរបានត្រូវបានមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លំាង ដោយសារ ភាសាបាលីសស្រ្កឹត និង ភាសាបាលី ជាពិសេសនោះ នៅក្នុងវង្សត្រកូលស្តេច និង នៅក្នុង បញ្ជីនៃសាសនា បើតាមយាននៃសាសនាហិណ្ឌូ និង ព្រះពុទ្ធសាសនា។ ផងដែរនោះភាសាខ្មែរ ត្រូវបាននិយាយឡើង ចងចាំ និង សសេរដោយពួកក្រុមគ្រួសារខ្មែរមន ។ ដូចជាលទ្ធផលនៃភូមិសាស្ត្រ ជាញ្ញាតិសន្តាន ភាសាខ្មែរ បានមានឥទ្ធិពល ហើយនឹង ផងដែរ បានមានឥទ្ធពលដោយ ភាសាមួយចំនួនដូចជា ថៃ ឡាវ វៀតណាម និង ចាម ដែលរួមបញ្ជូលទាំងអស់ នៅក្នុងឧបទ្វីប អាស៊ីខាងត្បូងភាគខាងកើត ដែលតាំងពីមានការផ្ទុកនូវគុណភាពខ្ពស់នៃភាសាសស្រ្កឹត និង បាលីអោយមានអនុភាពឡើង។
ខ្មែរជាអ្នកនិពន្ធសសេរអក្សរដោយផ្ទាល់ ត្រូវបានស្គាល់ថាខ្មែរ។ ភាសាខ្មែរខុសប្លែកពីភាសានៅជិតខាង ដូចជា ភាសាថៃ ឡាវ និង ភាសាវៀតណាម  ព្រោះតែ វាមិនមែនជាសំនៀងភាសា។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: គ្រាមភាសាសំខាន់ៗ

គ្រាមភាសាសំខាន់ៗ 
អញ្ញមញ្ញអាចស្តាប់បាន ងាយយល់ គឺ
បាត់ដំបង   
និយាយជាភាសាភាគខាងជើងនៃប្រទេស។

ភ្នំពេញ        
ជារាជធានីគ្រាមភាសា  និង គឹផងដែរ ត្រូវបាននិយាយនៅជុំវិញខេត្ត ។
ភាសាភាគខាងជើង  
ត្រូវបានស្គាល់ថា ជាភាសាខ្មែរសុរិន ត្រូវបាននិយាយដោយ ជាតិពន្ធភាសាដើម ខ្មែរទៅភាគខាងជើងទឹកដីថៃ។
ខ្មែរក្រុម ឬ ខ្មែរភាគខាងត្បូង 
ត្រូវបាននិយាយដោយ អន្តោគ្រាមខ្មែរ(ក្នុងស្រុក) ប្រជាជន នៃដែនដីសណ្តរទន្លេមេគង្គ។

 ===ខ្មែរក្រវាញ=== 
ជាភាសាដែលគេលែងប្រើ ដោយសារតែមានមនុស្សនិយាយតិចតូចនៅក្នុងភ្នំក្រវាញ នៃភាគលិចនៃប្រទេសកម្ពុជា។
សិក្សានៃភាសាវិទ្យានៃភាសាខ្មែរ បែងចែកនៅក្នុងប្រវត្តិកាលប្រវត្តិសាស្ត្រ៤។ មុនខ្មែរអង្គរ ភាសា បន្ទាប់ មានការក្លាយពី បុរាណខ្មែរមន រហូតដល់ សតវត្សរ៏ទី ៩ គឺត្រូវបានស្គាល់តែមួយមកពីពាក្យជាច្រើន និង ឃ្លាជាច្រើន នៅក្នុងអក្សរសស្រ្កឹតនៃសករាជ។ ភាសាខែ្មរពីដើម (ឬ ខ្មែរសម័យអង្គរ) គឺជាភាសាដែលត្រូវបានគេនិយាយនៅក្នុងចក្រភពខ្មែរ ពី សតវត្សរ៏ទី ៩ រហូតដល់ សវត្សរ៏ទី ១៣ដែលជាពេលវេលាមានការអន់ថយនែចក្រភព។ ភាសាខ្មែរដើម គឺត្រូវបានពិសោធដោយប្រភពដើម និង ត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងស៊ីជម្រៅដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួន។ តាមរយះចុងបញ្ចប់នៃចក្រភពខ្មែរ ភាសាបានបាត់ធ្វើអោយមានអនុភាពបមាណីយកម្មនៃការបង្កើត  ជាភាសារដ្ឋ និង ដូច្នោះទទួលក្នុងសម័យផ្លាស់ប្តូរជា រូបសាស្ត្រ សទ្ធវិទ្យា និង សន្ទានុក្រម។ ភាសានេះ ជាស្ពាននៃសម័យកាល ប្រហែលពីសតវត្សរ៏ទី ១៤ ទៅ សតវត្សរ៏ទី ១៨ ត្រូវបានសំដៅទៅលើ ខ្មែរពាក់កណ្តាល និង តាមការសង្ខេតឃើញដែលមានការខ្ចីមកពីប្រទេសថៃ ឡាវ និង អាណាខេត្តតិច តួច ប្រទេសវៀតណាម។ ការផ្លាស់ប្តូរអំឡុងពេលសម័យកាលនេះ គឺតាមច្បាប់គម្ពីរ នៃខ្មែរសម័យនេះ មិនអាចកំណត់ថាត្រឹមត្រូវយល់ ខ្មែរបុរាណ។ ភាសា បានមកពី ការទទួលស្គាល់ដូចខ្មែរសម័យនេះ ត្រូវបាននិយាយពីសតវត្សរ៏ទី ១៩ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
ខ្មែរត្រូវបានធ្វើជាវគ្គីករណ៏ ដូចជាសមាជិកនៃសាខាពីទិសខាងកើត នៃក្រុមពួកភាសាខ្មែរមន ពួកគេផ្ទាល់ បានបែងចែកជាផ្នែកតូចៗ នៃក្រុមភាសាធំៗ  ដែលមានជាតំណាងជាតែភ្លែតប៉ុណ្ណោះ នៃទឹកដីពី ទិសខាងជើងភាគខាងកើតប្រទេសឥណ្ឌា តាមរយះទិសខាងត្បូងភាគខាងកើត អាស៊ី ទៅ ឧបទ្វីបមាឡេ និង កោះ។ ដូចជា សាច់ញ្ញាតិជិតៗ គឺភាសាត្រូវបាននិយាយដោយ ពួកកុលសម្ពន្ធ័នៅ តាមតំបន់ភ្នំ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: ភ្នំពេញ

ភ្នំពេញ        
ជារាជធានីគ្រាមភាសា  និង គឹផងដែរ ត្រូវបាននិយាយនៅជុំវិញខេត្ត ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: ភាសាភាគខាងជើង

ភាសាភាគខាងជើង  
ត្រូវបានស្គាល់ថា ជាភាសាខ្មែរសុរិន ត្រូវបាននិយាយដោយ ជាតិពន្ធភាសាដើម ខ្មែរទៅភាគខាងជើងទឹកដីថៃ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: ខ្មែរក្រុម ឬ ខ្មែរភាគខាងត្បូង

ខ្មែរក្រុម ឬ ខ្មែរភាគខាងត្បូង 
ត្រូវបាននិយាយដោយ អន្តោគ្រាមខ្មែរ(ក្នុងស្រុក) ប្រជាជន នៃដែនដីសណ្តរទន្លេមេគង្គ។

 ===ខ្មែរក្រវាញ=== 
ជាភាសាដែលគេលែងប្រើ ដោយសារតែមានមនុស្សនិយាយតិចតូចនៅក្នុងភ្នំក្រវាញ នៃភាគលិចនៃប្រទេសកម្ពុជា។
សិក្សានៃភាសាវិទ្យានៃភាសាខ្មែរ បែងចែកនៅក្នុងប្រវត្តិកាលប្រវត្តិសាស្ត្រ៤។ មុនខ្មែរអង្គរ ភាសា បន្ទាប់ មានការក្លាយពី បុរាណខ្មែរមន រហូតដល់ សតវត្សរ៏ទី ៩ គឺត្រូវបានស្គាល់តែមួយមកពីពាក្យជាច្រើន និង ឃ្លាជាច្រើន នៅក្នុងអក្សរសស្រ្កឹតនៃសករាជ។ ភាសាខែ្មរពីដើម (ឬ ខ្មែរសម័យអង្គរ) គឺជាភាសាដែលត្រូវបានគេនិយាយនៅក្នុងចក្រភពខ្មែរ ពី សតវត្សរ៏ទី ៩ រហូតដល់ សវត្សរ៏ទី ១៣ដែលជាពេលវេលាមានការអន់ថយនែចក្រភព។ ភាសាខ្មែរដើម គឺត្រូវបានពិសោធដោយប្រភពដើម និង ត្រូវបានសិក្សាយ៉ាងស៊ីជម្រៅដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួន។ តាមរយះចុងបញ្ចប់នៃចក្រភពខ្មែរ ភាសាបានបាត់ធ្វើអោយមានអនុភាពបមាណីយកម្មនៃការបង្កើត  ជាភាសារដ្ឋ និង ដូច្នោះទទួលក្នុងសម័យផ្លាស់ប្តូរជា រូបសាស្ត្រ សទ្ធវិទ្យា និង សន្ទានុក្រម។ ភាសានេះ ជាស្ពាននៃសម័យកាល ប្រហែលពីសតវត្សរ៏ទី ១៤ ទៅ សតវត្សរ៏ទី ១៨ ត្រូវបានសំដៅទៅលើ ខ្មែរពាក់កណ្តាល និង តាមការសង្ខេតឃើញដែលមានការខ្ចីមកពីប្រទេសថៃ ឡាវ និង អាណាខេត្តតិច តួច ប្រទេសវៀតណាម។ ការផ្លាស់ប្តូរអំឡុងពេលសម័យកាលនេះ គឺតាមច្បាប់គម្ពីរ នៃខ្មែរសម័យនេះ មិនអាចកំណត់ថាត្រឹមត្រូវយល់ ខ្មែរបុរាណ។ ភាសា បានមកពី ការទទួលស្គាល់ដូចខ្មែរសម័យនេះ ត្រូវបាននិយាយពីសតវត្សរ៏ទី ១៩ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។
ខ្មែរត្រូវបានធ្វើជាវគ្គីករណ៏ ដូចជាសមាជិកនៃសាខាពីទិសខាងកើត នៃក្រុមពួកភាសាខ្មែរមន ពួកគេផ្ទាល់ បានបែងចែកជាផ្នែកតូចៗ នៃក្រុមភាសាធំៗ  ដែលមានជាតំណាងជាតែភ្លែតប៉ុណ្ណោះ នៃទឹកដីពី ទិសខាងជើងភាគខាងកើតប្រទេសឥណ្ឌា តាមរយះទិសខាងត្បូងភាគខាងកើត អាស៊ី ទៅ ឧបទ្វីបមាឡេ និង កោះ។ ដូចជា សាច់ញ្ញាតិជិតៗ គឺភាសាត្រូវបាននិយាយដោយ ពួកកុលសម្ពន្ធ័នៅ តាមតំបន់ភ្នំ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: សទ្ធវិទ្យា

សទ្ធវិទ្យា 
ប្រពន្ធ័សទ្ធវិទ្យា បានពិពណ៏នាទាំងនេះគឺ បញ្ជីសារពើភណ្ឌ័នៃសំឡេង នៃភាសានិយាយ មិនមែនពួកគេ ត្រូវបានសសេរជា ភាសាអក្សរក្រមខ្មែរ។
សម្លេង និង បន្លឺសទ្ធកម្ម
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: គ្រាមភាសា

គ្រាមភាសា
ប្រជាជនកម្ពុជាគឺមិនជាសំនៀងទេ។ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការសន្ទនាគ្នាជាគ្រាម ភាសានៅភ្នំពេញ បានអភិវឍ្ឍន៏ សំនៀងខុសប្លែកពីគ្នា (កម្រិត គឺ សំនៀងក្នុងការនិយាយ) ដើម្បីទូទាត់ សម្រាប់ការកាត់សម្លេងចំពោះពាក្យខ្លះ ។
ពាក្យខ្មែរមួយមាន សទ្ធកម្ម សំគាល់ទៅលើ ជា ស្រះ ដែលត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញនៅក្នុងការសសេរ ដោយការជ្រើសរើស រវាង ដាក់អត្ថបទពីរ ដោយយោងទៅលើ ប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រភពនៃ សទ្ធកម្ម។ ជាយ៉ាងណាក្តី សទ្ធកម្ម បានបាត់បង់ទាំងអស់ប៉ុន្តែ គ្រាមភាសាហួសសម័យនៃ ភាសាខ្មែរ។ សម្រាប់ជា ឧទាហរណ៏ ខ្មែរបុរាណ មានឈ្មោះបោះសម្លេង ល្បីឈ្មោះ និង មិនល្បីឈ្មោះ ដោយមានពាក្យមួយគូរ គឺ *kaa vs *qaa។ ស្រះជាច្រើន ដែលបន្ទាប់ពីបញ្ចេញសម្លេងព្យញ្ចានះ បានក្លាយជា សូរដង្ហើម និង បំបែកជាសំយុត្តស្រះ *kaa, *qea ។ នៅពេលដែលព្យញ្ចានះគ្មានសម្លេង សំគាល់ទៅលើសារះសំខាន់ ដោយស្រះ *kaa, *kea និង សទ្ធកម្មត្រូវបានមិនលេចចេញសម្លេងដូចគ្នានោះទេ ដូចជា [ka:] , [kiə]។
ខ្មែរ គឺជារឿយៗរៀបរាប់អំពីបំណងប្រាថ្នា។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រហែលជាការធ្វើ វិភាគដូច ព្យញ្ចានះ “ ភ ធ ឆ ខ “ ធ្វើអន្តរាបទដែលអាចកើតឡើងរវាង ពាក្យបញ្ចប់ និង ខ្យល់ចូល (phem ,  p<an>hem) ឬ មិនសំគាល់ទៅលើ សម្លេងអោយប្រាកដនៅក្នុងព្យញ្ចានះ ដ៏ទៃទៀត ដូចជា “ ខ “ ជា “ ខ្មែរ “។ “ ប “ និង “ ដ “ គឺ សូរសម្លេងនៃ ដូចគ្នា។
ក្នុងការបូកនូវ ព្យញ្ចានះ “ /f/, /ʃ/, /z/ និង/ɡ/ អាចជួន កើតឡើងនៅក្នុង ពាក្យកម្ចីថ្មីៗ ក្នុងការ និយាយនៃប្រជាជនកម្ពុជាដែលមានការស្និលស្នាលជាមួយ ភាសាបារំាង និង ភាសាដ៏ទៃទៀត។ សម្លេងមិនពីកំនើតគឺ មិនជាសញ្ញាក្នុងការនិពន្ធខ្មែរ ផងដែលនោះ បន្សំនៃ អក្សរផ្សេងពីនេះមិនអាចអានបាន មិនអាចថាបាន គឺធ្លាប់សំគាល់អក្សរនោះនៅពេលមាន សារះសំខាន់។ ក្នុងការនិយាយ គឺមិនទ្វិភាសា សម្លេងទាំងនេះត្រូវបានមានសម្លេងប្រហែលគ្នា ជាមួយនឹងពីកំណើតការកើតឡើងមូលសទ្ទ:
សម្លេងបរទេស	អនុទស្សន៏ខ្មែរ	ពាក្យប្រហែលស្រដៀងខ្មែរ
/ɡ/	ហ្គ	ខ
/ʃ/	ហ្ស	ស
/f/	ហ្វ	ហ ឬ ភ
/z/	ហ្ស	ស
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: ស្រៈ

ស្រៈ
មានប្រតិស្រពណ៏តិចតួចដូចជាស្រៈខ្មែរ។ ប្រហែលជាមួយផ្នែកដោយសារមជ្ឈការ នយោបាយដែលមិនបានបំពេញ ពាក្យត្រឹមត្រូវ គឺមិនផ្សព្វផ្សាយពាសពេញប្រទេសកម្ពុជា ទាំងស្រុងនោះទេ។ដូចជាអ្នកនិយាយមួយចំនួន ដូចសង្គមអាចមានសូរសទ្ទវិទ្យាខុសៗគ្នាក្នុង បញ្ជីសារពើភណ្ឌ័។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: វេយ្យាករណ៏

វេយ្យាករណ៏
វេយ្យាករណ៏ខ្មែរ
ជាទូទៅ ភាសាខ្មែរគឺមាន ប្រធានបទ កិរិយាសព្ទ និង កម្មបទ ជាមួយអាយតនិបាត។ផងដែល នោះជាដំបូង ជាការបំបែកចេញជាភាសា នៃសទ្ទានុក្រម តទ្ធិតកម្ម(ការបំបែរ ការក្លាយមកពី) មានន័យថា ការដាក់បុព្វបទ(ការបន្ថែមដើម) និង អន្តរាបទ(ការបន្ថែមចុង) គឺជាសាធារណនាម។ គុណនាម និទស្សសព្ទ និង តូលេខ តាមរយះនាម : ដូចជា
ស្រីស្អាតនោះ “srəj sʔaːt nuh” ( girl pretty that ) មានន័យថា that pretty girl
នាមមិនមានភេទត្រឹមត្រូវតាមវេយ្យាករណ៏ ឬ ភាពខុសគ្នា ចំពោះឯកវចនះ  និងពហុវចនះ។ ពហុវចនះអាចត្រូវបានកើតឡើងដោយសារ បរិវារសព្ទ តួលេខ ឬ ដោយគុណនាមទ្វេភាព ដែលអាចប្រើលក្ខណះគុណនាម :
ឧទាហរណ៏:
ឆ្កែធំ “cʰkae tʰom “ (dog large) = large dog
ឆ្កែធំធំ “cʰkae tʰom tʰom” (dog large large) = a very large dog and large dogs
ឆ្កែធំណាស់ “cʰkae tʰom nah” (dog large very) =very large dog
ឆ្កែពីរ “cʰkae piː” (dog two) = two dogs
ការចាត់ថ្នាក់បរិវារសព្ទ សម្រាប់ប្រើរវាងតួលេខនិងនាមមានសារះសំខាន់ តែជារឿយៗមិនជា កាតព្វកិច្ច ដូចនៅក្នុង ជាឧទាហរណ៏ ភាសាថៃ។ ដូចជាតួយ៉ាងនៃភាសាជនជាតិអាស៊ីខាង កើត កិរិយាមិនធ្វើមិនមានពាក្យបន្ថែមចុងទេទាំងអស់ កាលវេយ្យាករណ៏ និង ទ្រង់ទ្រាយ អាច ត្រូវបានបង្ហាញដោយបរិវារសព្ទ និង គុណកិរិយាឬ ត្រូវបានស្គាលដោយបរិបទ។ នៅក្នុងការ និយាយជាធម្មតាកិរិយាសព្ទអាចត្រូវបានបដិសេធដោយគ្មានត្រូវការបញ្ចប់បរិវារសព្ទ ដោយ ដាក់ពីមុខ។
ជាឧទាហរណ៍
ខ្ញុំជឿ
ខ្ញុំមិនជឿទេ
ខ្ញុំឥតជឿ
គ្រាភាសា
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: វេយ្យាករណ៏ខ្មែរ

វេយ្យាករណ៏ខ្មែរ
ជាទូទៅ ភាសាខ្មែរគឺមាន ប្រធានបទ កិរិយាសព្ទ និង កម្មបទ ជាមួយអាយតនិបាត។ផងដែល នោះជាដំបូង ជាការបំបែកចេញជាភាសា នៃសទ្ទានុក្រម តទ្ធិតកម្ម(ការបំបែរ ការក្លាយមកពី) មានន័យថា ការដាក់បុព្វបទ(ការបន្ថែមដើម) និង អន្តរាបទ(ការបន្ថែមចុង) គឺជាសាធារណនាម។ គុណនាម និទស្សសព្ទ និង តូលេខ តាមរយះនាម : ដូចជា
ស្រីស្អាតនោះ “srəj sʔaːt nuh” ( girl pretty that ) មានន័យថា that pretty girl
នាមមិនមានភេទត្រឹមត្រូវតាមវេយ្យាករណ៏ ឬ ភាពខុសគ្នា ចំពោះឯកវចនះ  និងពហុវចនះ។ ពហុវចនះអាចត្រូវបានកើតឡើងដោយសារ បរិវារសព្ទ តួលេខ ឬ ដោយគុណនាមទ្វេភាព ដែលអាចប្រើលក្ខណះគុណនាម :
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: ឧទាហរណ៏:

ឧទាហរណ៏:
ឆ្កែធំ “cʰkae tʰom “ (dog large) = large dog
ឆ្កែធំធំ “cʰkae tʰom tʰom” (dog large large) = a very large dog and large dogs
ឆ្កែធំណាស់ “cʰkae tʰom nah” (dog large very) =very large dog
ឆ្កែពីរ “cʰkae piː” (dog two) = two dogs
ការចាត់ថ្នាក់បរិវារសព្ទ សម្រាប់ប្រើរវាងតួលេខនិងនាមមានសារះសំខាន់ តែជារឿយៗមិនជា កាតព្វកិច្ច ដូចនៅក្នុង ជាឧទាហរណ៏ ភាសាថៃ។ ដូចជាតួយ៉ាងនៃភាសាជនជាតិអាស៊ីខាង កើត កិរិយាមិនធ្វើមិនមានពាក្យបន្ថែមចុងទេទាំងអស់ កាលវេយ្យាករណ៏ និង ទ្រង់ទ្រាយ អាច ត្រូវបានបង្ហាញដោយបរិវារសព្ទ និង គុណកិរិយាឬ ត្រូវបានស្គាលដោយបរិបទ។ នៅក្នុងការ និយាយជាធម្មតាកិរិយាសព្ទអាចត្រូវបានបដិសេធដោយគ្មានត្រូវការបញ្ចប់បរិវារសព្ទ ដោយ ដាក់ពីមុខ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: គ្រាមភាសា

គ្រាមភាសា គឺពេលខ្លះលិចចេញច្បាស់យ៉ាងពេញលេញ។ គួអោយកត់សំគាល់វិបរិណាម(ការ ផ្លាស់ប្តូរ) ត្រូវបានសំអាងទៅលើអ្នកនិយាយមកពី ទីក្រុងភ្នំពេញ(ដែលជាទីក្រុងរាជធានី) ទឹកដីជនបទខេត្តបាត់ដំបង តំបន់ខាងជើងភាគខាងកើតប្រទេសថៃ នៅជិតប្រទេសកម្ពុជា ដូចជាខេត្ត សូរិន ភ្នំក្រវាញ និង ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាម។ គ្រាភាសាមកពីភាសា មានដំណើរការរដិបរដុបដែលមិនអាចវែកញែកអោយដាច់ចេញពីគ្នាបានពីខាងជើងទៅ ខាង ត្បូង។ ការនិយាយនៃ ប្រជាជននៅ ទីក្រុងភ្នំពេញ ជឿទុកចិត្តត្រឹមត្រូវ គឺជាអាចស្តាប់បាន អាចងាយបានទៅវិញទៅមក(អញ្ញមញ្ញ) ជាមួយភាសាដ៏ទៃ ប៉ុន្តែអ្នកនិយាយខ្មែរក្រុម មកពី វៀតណាម ឧបមាដូចជា អាចមានការពិបាកការទំនាក់ទំនងជាមួយខ្មែរដើម ទៅខេត្ត ស៊ីសាកេត នៅក្នុងប្រទេសថៃ។
ខ្មែរភាគខាងជើង គ្រាភាសាត្រូវបាននិយាយនៅក្នុងប្រទេសថៃ ត្រូវបានសំដៅទៅលើ ខ្មែរ ដូច ខ្មែរសូរីន និង ផងដែលនោះ ខ្មែរ ចាប់ផ្តើមឃ្លាតចេញពីគ្នាពី ពាក្យខ្មែរត្រឹមត្រូវនៅក្នុង ២០០ឆ្នាំមុន ត្រូវបានជឿជាក់ថាដោយអ្នកប្រាជ្ញខាងភាសា ដែលអាចជាភាសាផ្សេងៗ។ នេះដោយហេតុតែមានការសង្កត់សម្លេងផ្សេងៗគ្នាត្រូវបានមានអនុភាពដោយជុំវិញសំនៀង ភាសា ថៃ នៃសទ្ទានុក្រម មានលក្ខណះខុសគ្នា និង សូរសព្ទ ខុសគ្នានៅក្នុងស្រះទាំងពីរ និង ការចែកព្យញ្ចានះ។ពាក្យបញ្ចប់ដោយអក្សរ “ រ” ដែលក្លាយមកជាពាក្យគ្មានសម្លេង នៅក្នុងគ្រាភាសាដ៏ទៃនៃភាសាខ្មែរ ត្រូវបានអាននៅខ្មែររស់នៅតំបន់ភាគខាងជើង។
ខ្មែររស់នៅភាគខាងលិច យើងអាចហៅបានថា ខ្មែររស់នៅលើភ្នំក្រវាញ ត្រូវបាននិយាយ ដោយតិចតួចណាស់ ការបែងចែញប្រជាជននៅជួរភ្នំក្រវាញ ដោយពង្រីកពីប្រទេសកម្ពុជាទៅ ប្រទេសថៃ កម្រិតការអប់រំតិចតួច គឺមានតែមួយ ដែលត្រូវតែរក្សាទូក ត្រូវការពារប្រពន្ធ័អោយ បានច្បាស់លាស់នៃ ការបញ្ចេញសម្លេងដែលមានទាំងអស់ ប៉ុន្តែមិនអាចកើតមានឡើង នៅក្នុងគ្រាភាសាផ្សេងទៀត នៃអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរ។
ការកំណត់សំគាល់ទៅលើចរិកលក្ខណះនៃជាធម្មតានិយាយគឺ លាយឡំ រួបបញ្ចូលគ្នា ឬ កាត់ សម្លេងចេញពាក្យខ្លះត្រូវបំពេញ នៃព្យាង្គ ដែលត្រូវបានត្រួតពិនិត្យដោយអ្នកនិយាយមកពី តំបន់ផ្សេងៗគ្នា  ដូចការអានធូរ ឬ ស្រាក។ឧបមាដូចជា ទីក្រុងភ្នំពេញ ពេលខ្លះនិងអាច និយាយបានខ្លីទៅជា “ អ៊ំពេញ “ ។ ចរិកលក្ខណះផ្សេងទៀតនៃទីក្រុងភ្នំពេញនិយាយគឺ ត្រូវ បានប្រតិបត្តិតាមពាក្យជាច្រើនជាមួយ អក្សរ “ រ “ ថែមទាំងព្យញ្ចានះខាងដើម ដូចអង្គទីពីរនៃ ក្រុមព្យញ្ចានះ។ ព្យញ្ចានះ “ រ “ មានសូររលាក់ ឬ សូរទទះក្នុងគ្រាភាសាដ៏ទៃ គឺថែមទាំងការ បញេ្ចញសម្លេង ដូចសូររលាក់ដោយសូរបន្លឺឡើងដោយយកអណ្តាតទល់កន្លើត ឬ មិនបញេ្ចញសម្លេងទាំងអស់ទេ។ នេះជាការផ្លាស់ប្តូរគុណសម្បត្តិនៃព្យញ្ចានះនៅខាងដើម  សង្កត់ពាក្យអាន។ លទ្ធផលមួយផេ្សងទៀតគឺ ព្យាង្គត្រូវបាននិយាយជាមួយ សម្លេងឡើង ចុះ ដូច សម្លេងជនជាតិវៀតណាម។ ជាឧទាហរណ៏ មនុស្សខ្លះនិយាយថា “ ថ្រី “ មានន័យថា “ត្រី” គឺដូច “ថី” ព្យញ្ចានះ “រ” មិនមានសម្លេង គឺត្រូវបានទម្លាក់សម្លេងនិងស្រះ មានសម្លេងតិចជាង នៅក្នុងសម្លេងនិយាយត្រឹមត្រូវ និង ខាំ្លងជាង ។ មួយផ្សេងទៀត គឺពាក្យ “ រៀន “ (សិក្សា និង រៀន)។ វាគឺមានសម្លេង “រៀន” បញ្ចេញសម្លេងអោយធំដោយយកអណ្តាតទល់កន្លើត “រ” និង សម្លេងនិយាយខាងលើ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: កំពស់នៃសូរសម្លេង

កំពស់នៃសូរសម្លេង
ខ្មែរប្រើប្រពន្ធ័លើកដាក់សម្លេង ដែលអ្នកនិយាយត្រូវតែមានមនសិការ មានស្មារតីនៅក្នុង សង្គមនៃសង្គមមនុស្សត្រូវនិយាយ។ ការលើកដាក់សម្លេងខុសគ្នាៗ ដែលរួមមានការប្រើ ប្រាស់សម្រាប់ការនិយាយជាធម្មតា ការនិយាយអោយមានគួរសម មានសុជីវធម៌ ការនិយាយ រៀបចំពាក្យពេច ឬ ការនិយាយជាមួយស្តេច ឬ ព្រះសង្ឃ ប្រើប្រាស់កិរិយាសព្ទ័ខុសគ្នា ឈ្មោះ នៃជាផ្នែកមួយនៃខ្លួនមនុស្ស និង សព្វនាម។ លទ្ធផលដែលមានឡើង ជនបរទេសអាចបំបែក ភាសា និង ព្រឹត្តន័យ អ្នកភូមិដែលរស់នៅឆ្ងាយៗ ជារឿយៗគឺមិនទុកចិត្តរបៀបការនិយាយជា មួយស្តេច និង មិនហ៊ាននិយាយជាមួយតែម្តងដោយខ្លាច និង មិនមានអារម្មណ៏ល្អនិយាយ ក្នុងការលើកដាក់សម្លេងជាធម្មតា។ លទ្ធផលផ្សេងទៀត គឺសព្វនាមគឺស្មុគស្មាញ និង ការផ្លាស់ប្តូរគោត្តនាមទាំងស្រុង។
ជាឧទាហរណ៏ សម្រាប់ពាក្យ “ ពិសា “ត្រូវបានប្រើរវាងភាពស្និតស្នាល ឬ ចំពោះសត្វសំអាង ទៅលើ គឺ ស៊ី។ ត្រូវបានប្រើជាលក្ខណះគួរសមបំផុត ទៅមនុស្សសាមញ្ញ  ជានាម។ នៅពេល ដែលប្រើប្រាស់ជាមួយមនុស្សខ្ពង់ខ្ពស់ យើងប្រើពាក្យ ពិសា ឬ ទទួលទាន ។សម្រាប់ព្រះ សង្ឃប្រើពាក្យ ឆាន់ និង សម្រាប់ស្តេចប្រើពាក្យ សោយ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: ប្រពន្ធ័ការសសេរ

ប្រពន្ធ័ការសសេរ
ខ្មែរត្រូវបានសសេរជាមួយអ្នកនិពន្ធខ្មែរ ។អ្នកនិពន្ធខ្មែរមានលក្ខណះស្រដៀងដែលធ្លាបបាន ប្រើទាំងពីរ គឺថៃ និង ឡាវ ដែលជាមួលដ្ឋាននៃប្រពន្ធ័ខ្មែរ និង មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នក និពន្ធភូមា។តួលេខខ្មែរ។អ្នកនិពន្ធខ្មែរគឺ បានប្រើនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដើម្បីចម្លង ប្រែភាសា ពួកកុលសម្ពន្ធ័ដែលមិនមានប្រព័ន្ធការសសេរត្រឹមត្រូវ។
ប្រវត្តិភាសាខ្មែរ: រៀនអានលេខ

រៀនអានលេខ
0	០	សូន្យ
1	១	មួយ
2	២	ពីរ
3	៣	បី
4	៤	បួន
5	៥	ប្រាំ
6	៦	ប្រាំមូយ
7	៧	ប្រាំពីរ
8	៨	ប្រាំបី
9	៩	ប្រាំបួន
10	១០	ដប់
100	១០០	មួយរយ
1,000	១០០០	មួយពាន់
10,000	១០០០០	មួយម៉ឺន
100,000	១០០០០០	មួយសែន
1,000,000	១០០០០០០	មួយលាន