លំនៅឋានខ្មែរបុរាណ: ប្រភេទផ្ទះខ្មែរសម្រាប់ប្រជាជនសាមញ្ញ

ប្រភេទផ្ទះខ្មែរសម្រាប់ប្រជាជនសាមញ្ញ 
រូបភាពតូច| បរិវេណ​ផ្ទះ​បុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ដែល​សង់​នៅ​តាម​បណ្តោយ​ស្រះ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ដូច​ផ្ទះ​ឥស្សរជន​ក្នុង ​ភូមិ​វប្បធម៌​ខ្មែរ ក្រុង​សៀមរាប ។
ខ្មែរ​សង់​ផ្ទះ​ខុស​គ្នា​អាស្រ័យ​លើ​ស្ថានភាព​សង្គម ទ្រព្យសម្បត្តិ ចំណូលចិត្ត និង​ទីតាំង​ភូមិសាស្ត្រ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្វីដែលពួកគេចែករំលែកជាទូទៅ គឺគេសង់ជា ផ្ទះឈើប្រណិត ដែលផ្ទះត្រូវបានលើកលើ បង្គោល ពីលើផ្ទៃដី ឬ តួទឹក ដើម្បីការពារទឹកជំនន់។ ផ្ទះ​បណ្តែត​ទឹក​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​សាង​សង់​នៅ​ជុំវិញ​បឹង ​ទន្លេសាប ​ដែរ។

 ផ្ទះប៉ិត 
ផ្ទះប៉ិត ត្រូវបានគេហៅថា "ផ្ទះជម" ឬ "ផ្ទះក្រជម" អាស្រ័យលើទីតាំង។ ផ្ទះប្រភេទនេះគឺជារចនាសម្ព័ន្ធនៃដំបូលរបៀបដែលវាត្រូវបានបង្កើតឡើងឬរបៀបដែលវាមើលទៅ។ ដំបូលផ្ទះ ផ្ទះជម មានដំបូលតូចៗចំនួន ៤ រួមបញ្ចូលគ្នា។ នេះគឺជាផ្ទះសត្វចិញ្ចឹមធម្មតា។ ជាធម្មតា បើក្រឡេកមើលប្លង់ផ្ទះ យើងអាចឃើញថា ទ្វារគឺនៅចំកណ្តាលជញ្ជាំងប៉ុណ្ណោះ ដែលជាទំហំធំបំផុត។ ផ្ទះប្រភេទនេះយើងអាចពង្រីកបានច្រើនទម្រង់ដោយបន្ថែមដំបូល។ នេះគឺជាផ្ទះ ប៉ិត ដែលមាន ២ ខ្នងបញ្ចូលគ្នា។ ផ្ទះ ប៉ិត អាច​ពង្រីក​ពី ២ ទៅ ៥ ខ្នង​រួម​គ្នា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការផ្សំគ្នា យើងអាចភ្ជាប់ពីខាងមុខទៅខាងក្រោយ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ឬស្តាំទៅឆ្វេង វាមើលទៅដូចជាផ្ទះភ្លោះ ប្រសិនបើផ្ទះ ២ បញ្ចូលគ្នា។ ជាធម្មតា លំនាំនៅលើជួរ និងផ្នែកខាងលើត្រូវបានគេហៅថា "សាច" (មិនប្រាកដថានេះត្រឹមត្រូវទេព្រោះវាមិនត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រម ជួនណាត) ដូចដែលបានបង្ហាញ។ នៅ​ទី​បំផុត​មាន «​ព្រែក​» ឬ​អ្នក​ស្រុក​ខ្លះ​ហៅ​ថា «​កន្ទុយ​មាន់​» ។ ផ្ទះប្រភេទនេះមានប្រជាប្រិយភាពក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង។ ដំបូង​ឡើយ ព្រះបាទ​ស៊ីសុវត្ថិ ​បាន​គ្រប់​គ្រង​មនុស្ស​ចង់​សង់​ផ្ទះ​មាន​ដំបូល​តូច។ ទី​២ អរិយធម៌​របស់​ព្រះមុនីវង្ស ជួរ​មួយ​មាន​បី​ជួរ គឺ​ធំ​ជាងគេ​ហៅថា «​ជួរ​មា​នដំ​បូល​» ។ វាត្រូវបានសាងសង់នៅចំកណ្តាលផ្ទះ។ ទី៣ ក្នុងរជ្ជកាលទី៣ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ  វណ្ណៈខ្មែរមានប្រជាប្រិយនៅភ្នំពេញភាគច្រើន ផ្ទះភាគច្រើនក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ចំណែក ធរណុក ឈូក និងដួង មិនសូវមានគំនិតស្ថាបនាទេ។ ផ្ទះ​និង​រោង​ជាង​បាន​ត្រឹម​តែ​ផ្ទះ​ប៉ុណ្ណោះ។  

 ផ្ទះរោងដោល 
រោងដោលនេះគឺនៅក្នុងពពួកផ្ទះ “រោង”។ ជាទូទៅផ្ទះរោងដោលសង់ឡើងដោយប្រើសសរ៣ជួរ។ ជួរកណ្តាលខ្ពស់ជាងគេ អ្នកខ្លះហៅ ថាសសរមេដំបូល ខ្លះទៀតហៅថាសសរទ្រូង។ សសរជួរកណ្តាលទាំងនេះមានទំហំធំជាង សសរជួរចំហៀង ត្បិតមានតួនាទីទ្រមេដំបូល។ ម៉្យាងទៀតគេតែងសង្កេតឃើញថា សសរជួរកណ្តាលនោះមានភាពប្រណិតផ្ចិតផ្ចង់ជាងគេ។ បើផ្ទះនោះមានសសរ៤ជួរ សសរទ្រូងត្រូវមាន២ជួរ ដែលមានធ្នឹមទ្រជើងគកនៅចន្លោះជួរសសរនោះ។ រីឯសសរនៅជួរចំហៀង គេហៅថាសសររៀង ឬសសរជើងរៀង។ ដំបូលមានហោជាងតូចមួយនៅត្រង់ចន្លោះសសរ ជួរទី២ ហើយដំបូលនោះបន្តទេរមកខាងក្រោមទៀត ហៅថា “ហប់” ។ ជួន កាលយើងពុំបានចាប់អារម្មណ៍ទេថា ផ្ទះអ្នកកំសត់ក្រីក្រតោកយ៉ាក ដែលស្ទើរតែរលំខ្លះនោះ ក៏មានដំបូលជារោងដោលដែរ។  ជាការវិភាគរចនា សម្ព័ន្ធខ្លះៗនៃផ្ទះរោងដោល។ ប្រសិនបើផ្ទះនោះមានហប់នៅមុខផងក្រោយផងដូចគ្នា គេហៅថាផ្ទះរោង ឌឿង។ ពាក្យថារោងដោល ឬថាអ្វីផ្សេងទៀតក៏ដោយ (ឧទាហរណ៍ ប៉ិត, កន្តាំង...)សុទ្ធ សឹងសំដៅទៅលើអង្គភាពឬរចនាសម្ព័ន្ធដែលជាមូលដ្ឋានប៉ុណ្ណោះ។ តាមពិតទៅផ្ទះប្រភេទ ណាក៏ដោយ ក៏តែងមានការរៀបចំខុសគ្នាតាមតួនាទី ឬតម្រូវការ។ ក្នុងពពួករោងនេះគេអាចមាន “រោងលំហ” ដែលឥតជញ្ជាំង សម្រាប់រៀបចំបុណ្យទានផ្សេងៗ។ ឯ “រោងលំហែ” គឺជាព្រះពន្លា។ ចំណែកឯរោងខ្លះទៀតប្រើសម្រាប់មង្គលការ៘  Knowledge, KH (27 May 2011). "The Types of Khmer House". Khmer Basic Ideas. Retrieved 2016-12-13.

 ផ្ទះរោងឌឿង 
ផ្ទះនេះត្រូវបានសាងសង់ដោយដំបូលធំ និងមានជើងទម្រនៅជិតខាងមុខ និងខាងក្រោយមុនរជ្ជកាលព្រះបាទសុរិន្ទ និងក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទពញាខេមរា។ ការសង្កេតមកដាក់ឈ្មោះប្រភេទផ្ទះខ្មែរផ្សេងៗ ជាធម្មតាកំណត់ដោយដំបូល។ ផ្ទះ​ពីរ​ជាន់​មាន​ដំបូល​ពីរ​នៅ​ខាង​មុខ​និង​ក្រោយ។ សសរកណ្តាលមានដំបូលពីរជួរ។ ស្រទាប់ខាងក្រោមអាចបង្កើតជាច្រករបៀងប្រសិនបើវាត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយជួរឈរទីពីរ។ បន្ទះឈើនៅលើច្រករបៀងអាចត្រូវបានបន្ទាបទាបជាងទទឹងផ្ទះបន្តិច។ ជួនកាល ទ្វារ​ត្រូវ​ធ្វើ​បួន​ទិស​គ្រប់​ទិស ហើយ​ជណ្ដើរ​តាម​ទ្វារ​ណា​ក៏​ដោយ មិន​ថា​ទទឹង ឬ​ប្រវែង​ផ្ទះ​ក៏​ទាមទារ​ដែរ ។ ជាឧទាហរណ៍ ជណ្ដើរជាធម្មតានៅចំកណ្តាលផ្ទះ ប៉ុន្តែជួនកាលដូចជាពិធីមង្គលការ កូនៗផ្លាស់ទីជណ្តើរទៅម្ខាងមិនឆ្ងាយពីពិធី។ គេ​ថា​កាល​ពី​មុន​ច្រើន​តែ​ជា​ផ្ទះ​អ្នក​របួស ឬ​ជា​វិហារ​របស់​ព្រះ​ចៅ​អធិការ​វត្ត។ គេ​ជឿ​ថា​ផ្ទះ​ប្រភេទ​នេះ​ជា​ផ្ទះ​ធំ​មួយ​នៅ​ខេត្ត​បាត់ដំបង​នៃ​សម័យ​លោក​ម្ចាស់។ ការរចនាផ្ទះគឺស្ថាបត្យកម្ម។ ប៉ុន្តែ​បើ​ក្រឡេក​មើល​វត្ថុ​បុរាណ​ក្នុង​វត្ត​វិញ គឺ​មិន​អាច​ទៅ​រួច​ទេ។ ប្រហែលជាវាជាផ្ទះដែលអ្នកកំពុងលង់ទឹក ឬអ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែវាជាផ្ទះសាមញ្ញ ជញ្ជាំង និងដំបូល។ ក្នុងរបបរាជានិយមពីឆ្នាំ ១៧៩៤ ដល់ ១៩០៧។ 

 ផ្ទះកន្តាំង 
ផ្ទះកន្តាំងដែលសាមញ្ញបំផុតមានដំបូលផ្គុំឡើងដោយផ្ទាំងពីរ ដែលមកទល់គ្នានៅត្រង់មេដំបូល។ រីឯសសរមាន៣ជួរយ៉ាងតិច។ ជួរកណ្តាលតែងខ្ពស់ជាងគេ ហៅថាសសរមេដំបូល ឬសសរទ្រូង អ្នកខ្លះទៀតហៅថាសសរកន្លោង។ ចំណែកសសរជើងរៀងនៅអមសងខាងជាធម្មតា។  ជួរ​ផ្សេង​ទៀត​ហៅ​ថា “ជួរ​វែង”។ ធម្មតា​ជួរ​វែង​គឺ​នៅ​កែង​ផ្ទះ។ ទ្វារខាងមុខតែងតែស្ថិតនៅលើកំពូលជណ្តើរ។ លំនាំផ្ទះប្រភេទនេះច្បាស់ជាមានជាយូរយារមកហើយ ដូចដែលយើងអាចឃើញនៅតាមចម្លាក់ផ្សេងៗ ដូចជានៅតាមថែវប្រាសាទ បាយ័ន្តជាដើម ។ ផ្ទះរបៀបនេះ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងប្រភេទផ្ទះរោងដោល, ផ្ទះរោងឌឿង ឬផ្ទះប៉ិត ដូចដែលខ្ញុំបានចុះផ្សាយក្នុងលេខមុនៗនោះ គឺងាយស្រួលសាងសង់ជាងគេ។ ថ្វីត្បិតតែមើលពីក្រៅហាក់ដូចជាសាមញ្ញក្តី តាមពិតទៅគេមានវិធីរៀបចំខាងក្នុងឱ្យមានរបៀបរបបខុសៗគ្នាតាមចិត្តចង់។ ឧទាហរណ៍ តែងឃើញគេធ្វើបន្ទប់ដែលមានដំបូលបាំងពីលើហាក់ដូចជាពិតាននោះ គឺជាស្កាកដែលម៉្យាងទៀត ផ្ទះកន្តាំងអាចមាន “ស្លាប” ចេញពីប៉ែកខាងក្រោមនៃហោជាង។ ជាទូទៅគេហៅថា “កន្តាំងស្លាប” តែអ្នកស្រុកខ្លះហៅថា “បាក់ណុក” (ប្រែថាស្លាបបក្សី) ឬ “ ប៉ែនណុក”។ ស្លាបនេះអាចការពារថ្ងៃឬភ្លៀងបន្តិចបន្តួចបាន។ ឯកម្ពស់ផ្ទះមានខ្ពស់ទាបច្រើនបែបយ៉ាង អាស្រ័យទៅតាមស្ថានភាពដី ប៉ុន្តែបើសង់ផ្ទាល់នឹងដីគេហៅ “ផ្ទះតៀម” ។ រចនាសម្ព័ននេះគឺសាមញ្ញជាងប្រភេទផ្ទះដទៃទៀត។ គ្រឿងឈើឬសម្ភារៈល្មមៗអាចធ្វើបាន ដូច្នោះហើយបានជាយើងឃើញថា ផ្ទះប្រភេទនេះសម្បូណ៌ជាងគេនៅប្រទេសកម្ពុជា ពិសេសសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ដែលឈើកាន់តែខ្សត់ទៅៗ។ ទោះជាផ្ទះក្រីក្រធ្វើពីស្លឹកក៏អាចធ្វើជាផ្ទះកន្តាំងបាន ពុំតែប៉ុណ្ណោះ អាចថែមថយបំបែកតទៅទៀតបាន។  Knowledge, KH (27 May 2011). "The Types of Khmer House". Khmer Basic Ideas. Retrieved 2016-12-13.

 ផ្ទះខ្មែរ 
រូបភាពតូច| ផ្ទះ​បុរាណ​ខ្មែរ​មួយ​ប្រភេទ​ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា ផ្ទះខ្មែរ ក្នុង​ការ​ចាត់​ថ្នាក់។
ផ្ទះ​ខ្មែរ​មួយ​ចំនួន​មាន​ដំបូល​ខ្ពស់ ហើយ​ផ្ទះ​ខ្លះ​មិន​មាន​ដូច​រោង​ចក្រ ឬ​រោង​ចក្រ​។  ផ្ទះ​ខ្មែរ​មាន​ដំបូល​ពីរ​ធ្វើ​ជា​ជម្រាល​ភ្នំ។ ផ្ទះតែមួយអាចនៅម្នាក់ឯង រូបគំនូរនៅដើមសតវត្សទី 20 ឬភ្លោះជាប់គ្នា ឬមួយជួរជាប់គ្នា។ មួយវិញទៀត ផ្ទះភាគច្រើនត្រូវបានព្រះសង្ឃជួលពេលឃើញជួរដេកខ្លះទម្លាក់ដំបូល ជួនកាលនៅខាងមុខចំហៀងដើម្បីបង្កើតផ្ទះល្វែងបន្ទាប់។ ដើម្បី​ធ្វើ​ផ្ទះ​ខ្មែរ​ត្រូវ​មាន​ឈើ​វែង​ធ្វើ​ពី​សសរ និង​ដំបូល ហើយ​ប្រើ​ឈើ​រឹង។ ដូច្នេះ​ហើយ​ជា​ញឹក​ញាប់​មនុស្ស​មាន​ធនធាន​ល្មម​ធ្វើ​ផ្ទះ​ខ្មែរ។ យើងសង្កេតឃើញថា គេធ្វើផ្ទះនេះសម្រាប់គាត់ រស់នៅក្នុងវត្ត ឬក្នុងវាំងរបស់ព្រះរាជវង្សានុវង្ស ឬមន្ត្រីកំពូលៗ។ ផ្ទះ​ខ្មែរ​មើល​ទៅ​ទ្រលុក​ទ្រលន់​ខ្លាំង​នៅ​លើ​ឆាក​រាំ​មាន​អ្នក​រចនា​ម៉ូដ​ច្រើន​ដូច​ក្នុង​រូប។ ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​គូលុនដាក (ព្រះថោង)។ Knowledge, KH (27 May 2011). "The Types of Khmer House". Khmer Basic Ideas. Retrieved 2016-12-13. 

 ផ្ទះកិង 
ផ្ទះ​ខ្មែរ​មួយ​ប្រភេទ​ដែល​សង់​សម្រាប់​តែ​មន្ត្រី​ជាន់​ខ្ពស់​ប៉ុណ្ណោះ។ ផ្ទះនេះត្រូវបានសម្គាល់ដោយដំបូលពីរជាន់លើក្បាលពីរនៅខាងមុខនិងខាងក្រោយ។ សសរកណ្តាលមានដំបូលពីរជួរ។ ស្រទាប់ខាងក្រោមអាចបង្កើតជាច្រករបៀងប្រសិនបើវាត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយជួរឈរទីពីរ។ បន្ទះឈើនៅលើច្រករបៀងអាចត្រូវបានបន្ទាបទាបជាងទទឹងផ្ទះបន្តិច។ ជួនកាល ទ្វារ​ត្រូវ​ធ្វើ​បួន​ទិស​គ្រប់​ទិស ហើយ​ជណ្តើរ​នៅ​ទ្វារ​ណា​ក៏​ដោយ មិន​ថា​ទទឹង ឬ​ប្រវែង​ផ្ទះ​ទេ គឺ​ត្រូវ​ទាមទារ។ នេះគឺជាផ្ទះដ៏រស់រវើកមួយដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 1907 ។ ពីមូលដ្ឋាននេះវាត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៀតទៅជាទម្រង់។ Knowledge, KH (27 May 2011). "The Types of Khmer House". Khmer Basic Ideas. Retrieved 2016-12-13.