navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ព្រះពុទ្ធរូបទ្រង់គ្រឿង

រូបភាពតូច|ព្រះអង្គជី, វត្តភ្នំ
ព្រះពុទ្ធរូបទ្រង់គ្រឿង ជាប្រភេទ ព្រះពុទ្ធរូប ដែលព្រះពុទ្ធអង្គមើលទៅថ្លៃថ្នូរ ហើយស្លៀកពាក់ដូចស្តេច ដូចជា ម្កុដ សង្វារ កន្ទុំ្រ។ល។ ប្រភេទនៃរូបព្រះពុទ្ធកើតចេញពីព្រះពុទ្ធនិមិត្ត 

កំណើតនៃបដិមាព្រះពុទ្ធនៅប្រទេសឥណ្ឌា វា​កើត​ចេញ​ពី​ជំនឿ​លើ​ឋានៈ​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​បាន​ផ្លាស់​ប្តូរ​ពី​ដើម។ ដោយ​សរសើរ​ថា ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​មាន​សភាព​ប្រសើរ​លើស​មនុស្ស​ធម្មតា ។ មនោគមវិជ្ជានេះបានលេចចេញជាភស្តុតាងនៅក្នុងគម្ពីរ មហាយាន ហើយបានរីករាលដាលដល់ នគរបាកាន ហៅរូបព្រះពុទ្ធអង្គនេះ ពាក់អាវរបស់ព្រះរាជាថា មហាជម្ពូ មានន័យថា បុគ្គលដែលធំជាងគេក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា។

ក្រោយ​មក ព្រះ​នាម​ថា មហាជម្ពូ មាន​លេច​ឡើង​ក្នុង​គម្ពីរ ​ជម្ពូសូត្រ ជា​គម្ពីរ​ដែល​មិន​មាន​នៅ​ក្នុង ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ឡើយ មាន​រឿង​មួយ​អំពី​ស្ដេច​មួយ​អង្គ​ឈ្មោះ «មហាជម្ពូ» ដែល​សោយ​រាជ្យ​កក្រុង។ វាមានថាមពលនៃវត្ថុវេទមន្តដូចជាស្បែកជើងរាជដែលអាចហោះហើរនៅពេលពាក់។ ជាមួយមួយយប់ ទ្រង់​ហោះ​ទៅ​ក្រុង​ ដោយ​សេចក្តី​ច្រណែន​ទ្រង់​គិត​ចង់​បំផ្លាញ​ក្រុង។ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃបុណ្យ ស្តេច ពិមពិសារ បានការពារពួកគេ ប៉ុន្តែវត្ថុវេទមន្តទាំងនេះត្រូវបានបំផ្លាញ។ ពេល​នេះ​ទ្រង់​ខឹង​ជា​ខ្លាំង​ក៏​ត្រឡប់​ទៅ​ស្រុក​កំណើត​វិញ ហើយ​យក​ព្រួញ​មក​វាយ​ព្រះបាទ​ពិមពិសារ ។ ព្រះបាទពិមពិសារ ទ្រង់ជ្រាប ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា​ព្រះបាទ​ចក្រពត្តិរាជ មាន​ព្រះឥន្ទ្រ ព្រះព្រហ្ម ព្រះ​នាគ ព្រះ​គ្រុឌ ខុន និង​ទេវៈ ជា​អ្នក​តាម​ព្រះអង្គ​ដោយ​ជោគជ័យ។ ព្រះ​បាទ​ជម្ពូ​​នៃ​តំណែង​ខុស​ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​។ រហូត​ដល់​បាន​ទទួល​ព្រះ​អរហន្ត  ជំនឿ​មួយ​ចំនួន​អំពី​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដែល​មាន​រាង​ជាជាស្ដេច​និយាយ​ថា​មាន​ន័យ ព្រះស្រីអាមេត្រី ឬព្រះពុទ្ធអនាគត 

គំនិត​នៃ​ការ​បង្កើត​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា​នេះ​បាន​សាយភាយ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ រាជាណាចក្រឡាណា នគរឡានឆាង និង នគរខ្មែរ ហើយបានលេចមុខយ៉ាងលេចធ្លោក្នុងសម័យកាល អយុធ្យា បន្ត​មក​ដល់​ដើម​សម័យ ​រតនៈ​កូស៊ីន ក្រៅ​ពី​លេច​ចេញ​ជា​រូប​ព្រះពុទ្ធ​តំណាង​ព្រះ​អង្គ​ហើយ វា​ក៏​ជា​និមិត្ត​រូប​តំណាង​ឲ្យ​អ្នក​បង្កើត​ព្រះពុទ្ធ​រូប​នោះ​ដែរ។

ប្រតិមាព្រះពុទ្ធទ្រង់គ្រឿងនិងព្រះសិអារ្យមេត្រីយ៍សុទ្ធតែមានលម្អដោយគ្រឿងអលង្ការ ម្កុដ សង្វារ កន្ទុំ្រ ជាដើមដូចគ្នា ដែលធ្វើឲ្យអ្នកដែលពុំស្គាល់និទាននានាក្នុងគម្ពីររមែងយល់ច្រឡំ គិតថាតែកាលណាព្រះពុទ្ធទ្រង់គ្រឿងគឺជាព្រះសិអារ្យមេត្រីយ៍។ ប៉ុន្តែបើយើងយកប្រតិមាទាំងពីរនេះប្រៀបគ្នានោះឃើញថា មានលក្ខណៈសម្គាល់មួយខុសគ្នាគឺនៅត្រង់ស្បង់ចីពរ។ ព្រះពុទទ្រង់គ្រឿងមានស្នាមផ្នត់ចីវរនៅលើទ្រូង ហើយចំហរស្មាខាងស្តាំ
ព្រះពុទ្ធសាសនា: ប្រវត្តិ

ប្រវត្តិ 
thumb|ព្រះអង្គទ្រង់ប្រសូត្រ
ព្រះពុទ្ធសាសនាមានដើមកំណើតនៅខ្មែរអង្គរក្រោយព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុនគ.ស ប្រហែលគ្នានឹងដើមកំណើតព្រាហ្មណ៍(សម័យទី៤នៃលទ្ធិសាសនាព្រាហ្មណ៍)។ លុះក្រោយមកក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទកនិស្កៈប្រហែលក្នុងសតវត្សរ៍ទី១នៃគ.ស ព្រះពុទ្ធសាសនាបានបែងចែកជាពីរនិកាយគឺនិកាយហិនយាន និងនិកាយមហាយាន។ ព្រះពុទ្ធសាសនាគឺជាពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់។ បើយោងតាមអត្ថន័យនៃពាក្យថាព្រះពុទ្ធសាសនាបែបភាសាភាសាខ្មែរដែលហៅថាសំស្ក្រឹត ដែលបានក្តោបយកន័យគ្របដណ្តប់ទាំងព្រះពុទ្ធជាសាស្តាព្រះធម៌មានធម្មវិន័យជាពាក្យប្រៀនប្រដៅ និងព្រះសង្ឃជាអង្គសាវ័ក រួមហៅថាព្រះរតនត្រ័យគឺកែវទាំង៣នេះឯង។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: ជីវប្រវត្តិសង្ខេប

ជីវប្រវត្តិសង្ខេប 
មុនពុទ្ធសករាជ៨០ឆ្នាំ មានព្រះរាជាណាចក្រតូចមួយឈ្មោះសក្កជនបទមានទីក្រុងកបិលវត្ថុ ឬជារាជធានីដែលស្ថិតនៅក្រោម អាណាគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទបសេនទិនាក្រុងសាវត្ថីក្នុងដែនកោសល កាលណោះព្រះបាទសុទ្ធោធនៈជារាជាធិបតេយ្យ បានរាជាភិសេកជាមួយព្រះនាងមាយាជាអគ្គមហេសី ហើយក្រោយមកក៏បានប្រសូតព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គព្រះនាមសិទ្ធត្ថកុមារក្នុងព្រះរាជត្រកូលគោតម។ កាលព្រះជន្មាយុគ្រប់ ៨ វស្សាព្រះកុមារតូចក៏បានទទួលការសិក្សានូវវិជ្ជាផ្សេងៗដូចជា អក្សរសាស្ដ្រ យុទ្ធសាស្ដ្រ សិល្បៈ ក្នុងការគ្រប់គ្រង។ល។ លុះជន្មាយុគ្រប់ ១៦ ព្រះវស្សាព្រះរាជជនក ជននី ក៏បានរៀបចំព្រះរាជពិធីអភិសេកវិវាហមង្គល ព្រះរាជកុមា សិទ្ធត្ថ ជាមួយព្រះនាងយសោធរា (ពិម្ពា) ដែលជាបងប្អូនជីដូនមួយ ក្នុងវ័យ ១៦វស្សាដូចគ្នា ជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទសុប្បពុទ្ធ នៃនគរកោលិយៈ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: ហីនយាននិកាយ

ហីនយាននិកាយ 
និកាយហីនយានចែកចេញជាទិសខាងត្បូងនៃប្រទេសឥណ្ឌា(ទន្ខិណនិកាយ)ជាយានតូចចង្អៀត(តាមន័យប្រៀបធៀប)ផ្ទុកសត្វលោកទៅកាន់និព្វានបានចំនួនតិច ពោលគឺក្របានសម្រេចនិព្វានព្រោះវិន័យតឹងតែងម៉ត់ចត់។ និកាយហីនយាននិយមនិកាយធម៌ចាស់គឺគោរពតាមពុទ្ធោវាទ ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់បានសម្តែងរួចមកហើយ(ក្នុងគម្ពីព្រះត្រៃបិដក)។ និកាយនេះគោរពព្រះពុទ្ធសមណគោតម ដែលត្រាស់ដឹងព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ហើយបានចូលបរិនិព្វានហើយ។ សព្វថ្ងៃប្រទេសដែលនិយមនិកាយហីនយានមានដូចជា ប្រទេសកម្ពុជា ប្រទេសថៃ ប្រទេសឡាវ ប្រទេសស្រីលង្កា ប្រទេសនេប៉ាល់ ប្រទេសភូមា យូហ្គេនដា អាមេរិក អាល្លីម៉ង អង់គ្លេស បារាំង ។ល។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: និកាយ[[មហាយាន]]

និកាយមហាយាន 
និកាយមហាយានចែកចេញនៅទិសខាងជើង(ឧត្តរនិកាយ)ជាយានធំអាចផ្ទុកសត្វលោកបានច្រើនទៅកាន់គោលដៅត្រឹមព្រះពោធិសត្វ ដែលអាចជួយណែនាំប្រោសសត្វបាន។ និកាយមហាយាននិយមធម៌ថ្មីគឺជាព្រះធម៌ដែលមានវិន័យធូស្រាល ហើយគោរពប្រតិបត្តិតាមលទ្ធិអាចរិយវាទ(តាមគ្រូអាចារ្យរបស់ខ្លួនតៗគ្នា)ពុំមែនតាមពុទ្ធឱវាទដូចនិកាយហីនយានឡើយ។ ដូចនេះនិកាយមហាយានពុំគោរពតាមព្រះពុទ្ធជាធំទេ តែគោរពព្រះពោធិសត្វគឺ អវលោកិតេស្វរៈ ឬលោកេស្វរៈ មញ្ជុស្រី មៃត្រេយ ប្រាជ្ញបាមិតាជាដើម។ សព្វថ្ងៃប្រទេសដែលនិយមនិកាយមហាយានមានដូចជា ប្រទេសចិន ប្រទេសវៀតណាម ប្រទេសជប៉ុន ប្រទេសទីបេជាដើម។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣នៃគ.សក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអសោក ព្រះពុទ្ធសាសនាបានផ្សព្វផ្សាយពាសពេញក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា និងទាំងក្រៅប្រទេសផងដែរ។ តាមប្រវត្តិសាស្រ្តគេបានឱ្យដឹងថា នៅពុទ្ធសករាជឆ្នាំ២៣៤ គឺតាំងពីមុនគ.ស ៣០០ឆ្នាំ ព្រះបាទអសោកជាពុទ្ធសាសនិកដ៏ឆ្នើមនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាបានបញ្ជូនសមណទូតពីព្រះអង្គគឺ ព្រះសោណត្ថេរ និងឧត្តរត្ថេរ ឱ្យនាំព្រះពុទ្ធសាសនាហីនយានឱ្យមកផ្សព្វផ្សាយនៅសុវណ្ណភូមិ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: កុមារភាព យុវវ័យ និងអាពាហ៍ពិពាហ៍

កុមារភាព យុវវ័យ និងអាពាហ៍ពិពាហ៍
តាំងពីតូចរហូតដល់ព្រះវរកាយចម្រើនពេញវ័យព្រះអង្គពុំដែលបានចេញទៅខាងក្រៅព្រះរាជវាំងម្តងណាឡើយលុះមានថ្ងៃមួយព្រះអង្គនិងអាមាត្យឆន្នៈបានលួចចេញទៅដើម្បីទស្សនាទតមើលជីវភាពរបស់ប្រជារាស្ត្រសាមញ្ញធម្មតា។ ថ្ងៃដំបូងព្រះអង្គបានទតឃើញជនចំណាស់ដើរទ្រេតទ្រោតកាន់ឈើច្រត់ព្រយង់អាត្មាស្ទើរតែមិនរួចតាមដងវិថីឯថ្ងៃទីពីរបានទតឃើញជនអាពាធមានជម្ងឺដេកបម្រះននៀលស្រែកថ្ងូររហ៊ឺសដោយទុក្ខវេទនាសម្រាប់ថ្ងៃទីបីព្រះអង្គក៏បានទតព្រះនេត្រឃើញសពមនុស្សឡោមព័ទ្ធទៅដោយពួកញាតិៗទួញយំស្តាយស្រណោះអាឡោះអាល័យ។ដោយប្លែក ព្រះទ័យព្រះអង្គក៏បានសាកសួរឆន្នាមាត្យថា តើពួកមនុស្សទាំងអស់នេះចុះហេតុអ្វីទើបបានមានអាការៈខុសប្រក្រតីដូច្នេះ? អាមាត្យតបថា មិនចំពោះតែពួកគេនោះទេទូលព្រះបង្គំក៏ដោយ ព្រះវររាជបិតាមាតាឬព្រះរាជទេពី ឬសូម្បីតែព្រះអង្គផ្ទាល់ក្តីក៏នឹងជួបប្រទះជាក់ជាមិនខាននូវជរាភាព ព្យាធិភាព និងមរណភាព។ បានព្រះសណ្តាប់ឮដូច្នោះ ព្រះអង្គតក់ស្លត់ក្នុងព្រះហ្ឫទ័យយ៉ាងខ្លាំងដែលបានដឹងថា មនុស្សគ្រប់រូបមិនអាចគេចផុតពីសភាពកើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់បានតែដោយចៃដន្យក្នុងថ្ងៃទីបួនព្រះអង្គ បានទតឃើញពួកសមណអ្នកបួសស្វែងរកមោក្ខធម៌ហើយឆន្នាមាត្យពណ៌នាថាព្រះគុណម្ចាស់ទាំងនេះកំពុងតែស្វែងរកនូវទីរំលត់ទុក្ខដោយវិធីអង្គុយស្មឹងស្មាធិ៍ ដូច្នេះឯង។ តាំងតែថ្ងៃនោះមកព្រះអង្គពុំដែលព្រះកម្សាន្តសប្បាយក្នុងព្រះហ្ឫទ័យឡើយព្រះអង្គសញ្ជឹងគិតដល់ទេវទូតទាំង៤ហើយគិតរកផ្លូវចេញសាងព្រះផ្នួសស្វែងរកមោក្ខធម៌។ ព្រះអង្គព្រះបរិវិតក្កៈដូច្នេះរហូតដល់ព្រះជន្មវស្សាគ្រប់២៩ព្រះវស្សា គាប់ជួននារាត្រីពេញបុណ្ណមីព្រះច័ន្ទពេញវង់នោះ ព្រះរាជោរស រាហុលក៏បានប្រសូត្រ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: ការចេញសាងផ្នួស

ការចេញសាងផ្នួស
ព្រះរាជហ្ឫទ័យស្នេហាពាន់គុណ ហ្មឺនគុណបានស្រោចស្រប់ហើយលើព្រះរាហុលរាជឱរស ព្រះអង្គរំពឹងឃើញថា បណ្តាញសំណាញ់បានចាក់ស្រេះហើយក្នុងហ្ឫទ័យអញ តែអញនឹងចេញស្វែងរកមោក្ខធម៌នាកាលឥឡូវនេះឯង។ ព្រះអង្គស្តេចយាងទៅរកឆន្នាមាត្យឲ្យនាំសេះកណ្ឋកៈមកថ្វាយហើយព្រះតាមដោយឆន្នៈធ្វើដំណើរត្រង់ឆ្ពោះទៅកាន់ព្រែភ្នំហើយទ្រង់ដាក់ព្រះកេសប្រផ្នួសនាមាត់ស្ទឹងអនោមា និងបញ្ជូនឆន្នាមាត្យនិង សេះកណ្ឋកៈព្រមទាំងគ្រឿងរាជឥស្សរិយយសទៅកាន់ព្រះបរមរាជវាំងវិញ។ ក្រោយពីទ្រង់ប្រផ្នូសជាតាបសឥសីព្រះអង្គក៏បានចូលទៅស្នាក់អាស្រ័យសិក្សាក្នុងសំណាក់អាចារ្យទាំងពីរមានឧទកតាបសជាដើមរហូតដល់បានសម្រេចវិជ្ជាខ្ពង់ខ្ពស់ក្នុងសំណាក់គ្រូទាំងពីរចេះចប់អស់ ហើយព្រះអង្គក៏បានបំពេញទុក្ករកិរិយាមានការអត់ព្រះក្រយាហារជាដើមអស់៦ឆ្នាំដោយមានឥសីបញ្ចវគ្គិយ៍ គឺកោណ្ឌញ្ញៈ វប្បៈ ភទ្ទិយៈ មហានាម និងអស្សជិចាំបម្រើ។ ដោយការប្រព្រឹត្តបតិបត្តិក្នុងខ័ណ្ឌឧក្រិដ្ឋតែក៏ពុំបានផល ព្រះអង្គក៏ងាក់មកប្រតិបត្តិតាមផ្លូវកណ្តាលមិនតឹងពេក មិនធូពេកពោលគឺមជ្ឈិមាបដិបទាហ្នឹងឯង។ ពួកបញ្ចវគ្គិយ៍យល់ឃើញថា ការធ្វើទុក្ករកិរិយាប៉ុណ្ណោះទើបជាមាគ៌ានាំទៅរកការត្រាស់ដឹងបាន តែផ្ទុយស្រឡះព្រះអង្គត្រឡប់ឆាន់ព្រះក្រយាហារវិញ ព្រោះការស្វែងរកមោក្ខធម៌ពុំទាក់ទងនឹងរាងកាយនោះទេ តែជារឿងរបស់ផ្លូវចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុការណ៍នេះធ្វើឲ្យពួកឥសីទាំង៥អង្គបោះបង់ព្រះសមណគោតមឲ្យនៅតែឯងឯកោហើយបាននាំគ្នាទៅបំពេញតបៈក្នុងព្រៃឥសិបតនម្រឹគទាយវ័នវិញ។នៅព្រឹកនៃថ្ងៃពេញបូរមីខែវិសាខ ព្រះអង្គបានទទួលនូវមធុបាយាសរបស់នាងសុជាតាជាព្រះក្រយាហារ ហើយបានប្រថាប់គង់ក្នុងឥរិយាបថព្រះភ្នែនដោយតាំងចិត្តអធិដ្ខានថានឹងមិនព្រមក្រោកចេញពីគល់ពោធិ៍ដើមនេះជាដាច់ខាតដរាបសម្រេចអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ។នារាត្រីថ្ងៃនោះឯងព្រះអរហន្តសម្មសម្ពុទ្ធក៏បានកើតឡើងហើយក្នុងលោក ព្រះធម៌ក៏បានកើតឡើងហើយក្នុងលោក។ ក្រោយការត្រាស់ដឹងព្រះអង្គបានចំណាយពេលអស់៧សប្តាហ៍ក្នុងការសោយវិមុត្តិសុខ និងការពិចារណាព្រះធម៌ផ្សេងៗមានបដិច្ចសមុប្បាទធម៌ជាដើម។
right|thumb|230px|ព្រះអង្គទ្រង់ប្រោសបញ្ចវគ្គីយ៍
បន្ទាប់មកព្រះអង្គស្តេចយាងដោយព្រះបាទផ្ទាល់ឆ្ពោះទៅកាន់ព្រៃឥសិបតនម្រឹគទាយវ័ន ហើយទ្រង់ប្រោសសម្តែងព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រដល់ពួកបញ្ចវគ្គិយ៍មានព្រះកោណ្ឌញ្ញៈជាដើមឲ្យបានត្រាស់ដឹងតាមគ្រប់ៗអង្គ ហើយតាំងពីពេលនោះមកព្រះធម្មចក្រ ក៏បានវិលតាំងតែពេលនោះដរាបដល់សព្វថ្ងៃនេះឯង។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: ព្រះរតនត្រ័យ

ព្រះរតនត្រ័យ 
ពាក្យថា រតនត្រ័យ មានពីបទ គឺ រតនៈ និង ត្រ័យ (៣) ។ តាមវចនានុក្រមខ្មែររបស់សម្តេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត ពាក្យថា រតនៈ ជាពាក្យខ្ចីមកពីភាសាសំស្ក្រឹត និងបាលី មានន័យអត្ថានុរូបថា វត្ថុឬរបស់ដែលញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយ ដូចជា កែវ ពេជ្រ ត្បូងគ្រប់ប្រភេទ សូម្បីមាស ប្រាក់ក៏ហៅ រតនៈ ដែរ ឬហៅថា រតនវត្តុក៏បាន វត្ថុ ធម្មជាតិដ៏ប្រសើរវិសេសឬមនុស្សប្រសើរវិសេស សត្វវិសេស ក៏ហៅ រតនៈ បានដែរ ។ សព្ទនេះបើ ប្រើភ្ជាប់ជាមួយនឹងនាមសព្ទដទៃឲ្យជាបទសមាសរៀងពីខាងដើមក៏បាន ពីខាងចុងក៏បាន បើរៀងពីខាងដើម អានថា រៈតៈន៉ៈ ឬ រ័ត-ត្នៈ បើរៀងពីខាងចុង អានថា រ័ត ដូចជា  រតនករ (រៈតៈន៉ៈក) អ្នកធ្វើរតនៈគឺអ្នកជីកត្បូង អ្នកច្នៃត្បូង ជាងមាសប្រាក់ ព្រះវេស្សវ័ណ ។ រតនករណ្ឌ (រៈតៈន៉ៈកៈរ៉ន់) ទូឬហឹបដាក់រតនៈ ដាក់ពេជ្រ ដាក់ត្បូង ។ រតនគភ៌ ឬ រត្នគ័ភ៌ផ្ទៃជាទីកើតរតនៈ គឺសមុទ្រ (ព្រោះសមុទ្រជាទីកើតរតនៈផេ្សងៗ) ព្រះបាទកុវេរៈ គឺព្រះវេស្សវ័ណ(ព្រោះព្រះបាទកុវេរៈ ពួកមនុស្សពីបុរាណយល់ថាជាទេវតាម្ចាស់រតនៈឬម្ចាស់ទ្រព្យ) ។ រតនគញ្ភ ឬ រត្នគ័ភ៌ា រត្នគ័រ្ភីផែនដី (ព្រោះផែនដីជាទីកើតរតនៈផ្សេងៗ។ រតនត្រ័យ រត្នត្រ័យ ឬត្រៃ រតនៈបីយ៉ាងគឺព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ហៅថា ពុទ្ធរតនៈ ធម្មរតនៈ សង្ឃរតនៈ ឬព្រះពុទ្ធរ័ត្ន ព្រះធម៌រ័ត្ន ព្រះសង្ឃរ័ត្ន ក៏បាន។ រត្នត្រ័យប្រណម ការបង្អោនកាយវាចាចិត្តគោរពព្រះរត្នត្រ័យ។ រតននិធិ កំណប់រតនៈ គឺសមុទ្រ; ភ្នំព្រះសុមេរុ ។ រតនប្បភា ឬរត្នប្រភា(រៈតៈណ័ប-ប៉ៈភា ឬ រ័ត-ត្ន័ប-ប្រៈភា) ពន្លឺរតនៈ ផែនដី ។ រតនពាណិជអ្នកលក់ពេជ្រ អ្នកលក់ត្បូង អ្នកលក់គ្រឿងប្រដាប់ដែលដាំត្បូង ។ រតនពាណិជ្ជ ឬ រតនពាណិជ្យ ការលក់ត្បូង ជំនួញត្បូង (ប្រើជារតនវណិជ្ជ ឬ រតនវណិជ្ជា ក៏បាន) ។ រតនម័យ គុ ដែលប្រដាប់ដោយរតនៈ ដែលដាំពេជ្រ ដាំត្បូង ។ រតនមាលា កម្រងកែវ ខ្សែខ្លួនឬខ្សែ-កដាំពេជ្រ ។ រតនរង្សី ស្មើរតនៈ ពន្លឺពេជ្រ ។រតនរាសីគំនរកែវ មហាសមុទ្រ ។ រតនវត្ថុ ឬ រត្នព័ស្តុ វត្ថុជារតនៈ មានកែវ ត្បូង មាស ប្រាក់ជាដើម ។ រតនវិកតិ ឬ រតនវិក័តិ ការរចនាដោយរតនៈ របស់ដាំត្បូង ។ រតនវិចិត្រ ឬ រត្នពិចិត្រ ដែលវិចិត្រដោយរតនៈ ការរចនារំលេចដោយត្បូង ។ រតនសុវណ្ណឬ រត្នសុព័ណ៌ មាសប្រដាប់ដោយត្បូង, មាសដាំពេជ្រ ។ រតនសោភា លំអរតនៈ។ រតនាករ (<រតន+អាករ) អណ្តូងរតនៈ កន្លែងដែលកើតពេជ្រ ដែលកើតត្បូង សមុទ្រ (ប្រើជា រត្នាករ ក៏បាន < រត្ន+អាករ) ។ រតនាគារ (<រតន+អគារ) អគារនៃរតនៈ ឃ្លាំងរ័តន៍ ឃ្លាំងប្រាក់ ។ រតនាលង្ការ(<រតន+អលង្ការ) គ្រឿងអលង្ការប្រដាប់ដោយពេជ្រ ដោយត្បូង ។ រតនាលោក (<រតន+អាលោក) ឬ រតនោភាស (<រតន+ឱភាស) ពន្លឺរតនៈ ពន្លឺពេជ្រ ។ រតនាវលី (<រតន+អាវលិ) ខ្សែ-កដាំពេជ្រ ។ល។ គហបតីរ័តន៍ គហបតីកែវ នាយឃ្លាំងកែវ (សម្រាប់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ) ។ ចក្ករ័តន៍ ឬ ចក្ររ័ត្ន កង់កែវ (សម្រាប់ស្ដេចចក្រពត្តិ) ។ ទ្រទូងរ័ត្ន ទ្រទូងកែវគឺសមណស័ក្តិទីរាជាគណៈសម្រាប់ឯកនៅកម្ពុជរដ្ឋពីក្នុងសម័យបុរាណ (ម. ព. ទ្រទូង ២ ន. ផង) ។ នារីរ័ត្ន នាងកែវ ស្ត្រីកែវឬស្រីថ្លៃ ស្ត្រីមានលំអប្រហែលដូចពេជ្រ ។ បរិនាយករ័តន៍ នាយពលកែវ (សម្រាប់ស្ដេចចក្រពត្តិ) ។ បុរសរត្ន ឬ ប្រុសរ័ត្ន ប្រុសកែវ ឬប្រុសថ្លៃ... ។ ប្រពាលរ័ត្ន កែវប្រពាល ។ មណីរ័ត្ន កែវមណី ពេជ្រមានតម្លៃ (សម្រាប់ស្ដេចចក្រពត្តិក៏មាន) ។ មហាបុរសរ័ត្ន មហាបុរសថ្លៃថ្លា... ។ ហត្ថិរ័តន៍ ឬដំរីរ័ត្ន ដំរីកែវ (សម្រាប់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ) ។ អស្សរ័តន៍ (អ័ស-សៈ--) ឬ សេះរ័តន៍ សេះកែវ (សម្រាប់ស្ដេចចក្រពត្តិ) ។ ឥត្ថីរ័តន៍ឬ ស្ត្រីរ័ត្ន ស្ត្រីកែវ (សម្រាប់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ) ។ល។ ។អាចសរសេរថា រត្នៈ រ័តន៍ រ័ត្ន បានផងដែរ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: ពុទ្ធរតនៈ

ពុទ្ធរតនៈ 
ពុទ្ធរតនៈបានជាគេចាត់ទុកព្រះពុទ្ធថាជារតនៈគឺកែវនោះ ព្រោះតែព្រះអង្គប្រសើរដោយសីលាទិគុណ វិសុទ្ធិគុណ និងបញ្ញាទិគុណ។ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រព្រឹត្តនូវប្រយោជន៍៣ប្រការមានប្រយោជន៍ដើម្បីបាននូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណព្រះអង្គឯងផង ប្រយោជន៍ព្រះញាតិព្រះអង្គផង និងប្រយោជន៍ជួយស្រោចស្រង់សត្វលោកផង។ ម្យ៉ាងវិញទៀតព្រះអង្គជាសាស្តាចារ្យនៃទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយផង ព្រះអង្គបែងចែកចំណែកព្រះធម៌ពាក្យប្រៀនប្រដៅដល់សត្វលោកទូទៅស្មើៗគ្នាផង ព្រះអង្គប្រកបដោយទសពលញ្ញាណផង និងញាណដទៃទៀត ៧៣ ប្រការផង និងព្រះអង្គជាទីពឹងដ៏ប្រសើររបស់សត្វលោកផង ព្រះអង្គឆ្លៀវឈ្លាសក្នុងការសម្តែងធម៌ប្រោសវេនេយ្យសត្វផងទើបបានឈ្មោះថាជាពុទ្ធរតនៈដោយប្រការដូច្នេះ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: ធម្មរតនៈ

ធម្មរតនៈ 
ព្រះធម៌ដែលអ្នកសិក្សាប្រតិបត្តិគប្បីបានគឺ ទិដ្ឋធម្មិកត្ថ ប្រយោជន៍បច្ចុប្បន្ន សម្បរាយិកត្ថ ប្រយោជន៍ជាតិខាងមុខ និងបរមត្ថ ប្រយោជន៍ប្រសើរបំផុតគឺព្រះនិព្វានដែលព្រះសង្គីតិកាចារ្យទាំងឡាយបានប្រមូលរួបរួមទុកក្នុងគម្ពីព្រះត្រៃបិដកទាំង ៨៤០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ ដែលចែកជា ១) វិនយបិដក មាន ២១០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ, ២) សុត្តន្តបិដក មាន ២១០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ និង ៣) អភិធម្មបិដក មាន ៤២០០០ ព្រះធម្មក្ខន្ធ ។ ផ្តើមតាំងតែព្រះបឋមទេសនាគឺការសម្តែងព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ដែលព្រះអង្គទ្រង់បំបែក អរិយសច្ចធម៌ជា ៤ ប្រការមានទុក្ខារិយសច្ច សមុទយារិយសច្ច និរោធារិយសច្ច និងមគ្គារិយសច្ច ហើយដែលជារឿយៗព្រះអង្គទ្រង់ដឹកនាំសត្វឲ្យដើរតាមអរិយដ្ឋង្គិកមគ្គ គឺមាគ៌ាមានអង្គ ៨ មាន សម្មាទិដ្ឋិ និង សម្មាសង្កប្ប ជាដើម និង មាន សម្មាសមាធិ ជាបរិយោសាន ថាជាផ្លូវកណ្តាលនាំឆ្ពោះទៅដល់ការរំលត់ទុក្ខ ពោលគឺព្រះនិព្វាន ។ ក្រៅពីអរិយសច្ច៤ នៅមានត្រៃលក្ខណ៍ គឺ ទុក្ខំ, អនិច្ចំ, អនត្តា (3 Universal Characteristics: suffering, impermanence, and non-self) និង បដិច្ចសមុប្បាទធម៌ ដែលសម្តែងរឿងហេតុបច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយមានអធិប្បាយពិស្តារក្នុង អភិធម្មបិដក គម្ពីមហាបដ្ឋានប្បករណ៍ដែលចែកចេញជា២៤ បច្ច័យមាន ហេតុប្បច្ច័យជាដើម។ ព្រះពុទ្ធសាសនាតែងលើកឡើងពីកម្មផល ហេតុដូច្នេះព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ
ព្រះពុទ្ធសាសនា: កម្ម១២កង

កម្ម១២កង 
ទ្រង់ចំនែកកម្មជា១២កងមាន៣ពួកដូច្នេះ៖ 
 ពួកកម្មឲ្យផលតាមកាលមាន៤យ៉ាងគឺ ទិដ្ឋធម្មវេទនិយកម្ម កម្មឲ្យផលក្នុងជាតិបច្ចុប្បន្នឃើញទាន់ភ្នែក១ ឧបបជ្ជវេទនិយកម្ម កម្មឲ្យផលក្នុងជាតិបន្ទាប់គឺជាតិទីពីរ១ អបរាបរិយវេទនិយកម្ម កម្មឲ្យផលតាំងតែបវត្តិកាលជាដើមទៅ ឬឲ្យផលតាំងតែជាតិទីបីឡើងទៅ១ អហោសិកម្ម កម្មដែលមិនមានផល ឬមិនបង្កើតផលដល់អ្នកធ្វើ ឬគ្មានឱកាសឲ្យផល១។
 ពួកកម្មឲ្យផលតាមកិច្ចមាន៤យ៉ាងគឺជនកកម្ម កម្មដែលមានតួនាទីក្នុងការញ៉ាំងជាតិកំណើតឲ្យកើត ឬឲ្យចាប់បដិសន្ធិ១ ឧបត្ថម្ភកកម្ម កម្មដែលចូលមកឧបត្ថម្ភគាំទ្រកម្មមុនៗមានជាតិដូចគ្នា១ ឧបបីឡកកម្មកម្មចូលមកបៀតបៀនកម្មមុនៗជាបរបក្សឲ្យមានកម្លាំងថយខ្សោយចុះ១ ឧបឃាដកកម្ម កម្មមានកម្លាំងខ្លាំងចូលមកកាត់ផ្តាច់កម្លាំងជនកកម្មនិងឧបត្ថម្ភកកម្មហើយឲ្យផលដោយខ្លួនឯង១។
 ពួកកម្មឲ្យផលតាមលំដាប់ ឬតាមកម្លាំងមាន៤យ៉ាងគឺ៖ គរុកម្ម កម្មធ្ងន់បានដល់ឈានសមាបត្តិ៨គឺរូបឈាន៤ អរូបឈាន៤ និងអនន្តរិយកម្ម៥ គឺសម្លាប់ម្តាយខ្លួនឯង១ សម្លាប់ឪពុកបង្កើតខ្លួនឯង១ សម្លាប់ព្រះអរហន្ត១ ញ៉ាំងលោហិតព្រះពុទ្ធឲ្យចេញ១ និងបំបែកសង្ឃឲ្យបែកខ្ញែកគ្នា១។ បើពួកឈានលាភីបុគ្គលទាំងនោះរក្សាឈានសមាបត្តិរបស់បានរហូតដល់អវសាន្តជីវិតនឹងបានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក១៦ក្នុងជាតិបន្ទាប់។ សត្វឯណាមួយបានប្រព្រឹត្តនូវកម្មណាមួយនៃអនន្តរិយកម្មទាំង៥នេះសត្វនោះនឹងទៅបង្កើតក្នុងនិរិយភូមិគឺនរកបន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅដោយ វៀរពុំបានឡើយ មិនថាក្នុងករណីណាៗក៏ដោយ។ ពហុលកម្ម ឬអាចិណ្ណកម្ម គឺកម្មស្រាលឬកម្មដែលយើងធ្វើជាប្រចាំរឿយៗ ឬកម្មជាទម្លាប់ហ្នឹងឯង។ កម្មនេះនឹងចូលមកឲ្យផលគឺឲ្យបដិសន្ធិបើកាលណាគ្មានគរុកម្មទេ។ អាសន្នកម្ម គឺកម្មដែលធ្វើក្នុងពេលជិតស្លាប់។ កុសលកម្មក្តី អកុសលកម្មក្តីដែលសត្វបានធ្វើមុនខណៈចុតិចិត្តបន្តិច វានឹងមកជាអារម្មណ៍និងជាការចងចាំយ៉ាងច្បាស់ក្នុងសន្តានរបស់សត្វហើយអាស្រ័យអារម្មណ៍នោះៗជាអារម្មណប្បច្ច័យ សត្វនឹងបដិសន្ធិដោយអនន្តរប្បច្ច័យគឺកម្ម មានជាតិស្មើរគ្នាចូលមកឲ្យផលហ្នឹងឯង។ កតត្តាកម្ម ឬកដត្តាកម្ម ឬកតត្តាវាបនកម្ម គឺកម្មដែលធ្វើដោយពុំមានចេតនា។ កម្មនេះឲ្យផលក្នុងករណីដែលកម្មទាំង៣ខាង លើពុំមានឬពុំមានឱកាសឲ្យផល។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ព្រះនព្វលោកុត្តរធម៌ទាំង៩ប្រការគឺ មគ្គ៤បានដល់ សោតាបត្តិមគ្គ១ សកទាគាមិមគ្គ​១ អនាគាមិមគ្គ១ អរហត្តមគ្គ១ និងផល៤បានដល់ សោតាបត្តិផល១ សកទាគាមិផល១ អនាគាមិផល១ អរហត្តផល១ និងព្រះនិព្វាន១ជាព្រះនព្វលោកុត្តរធម៌៩លោករាប់ថាជាព្រះធម្មរតនៈ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា: សង្ឃរតនៈ

សង្ឃរតនៈ
សង្ឃរតនៈគឺពួកក្រុមដែលប្រព្រឹត្តបតិបត្តិតាមគន្លងព្រះធម៌នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់នោះឯង។ ព្រះសង្ឃអង្គសាវ័កជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អ ប្រតិបត្តិត្រង់តាមផ្លូវមជ្ឈិមាបដិបទាប្រតិបត្តិ ដើម្បីចេញចាកទុក្ខ និងប្រតិបត្តិដ៏សមគួរដល់សាមីចិកម្ម។ ព្រះសង្ឃមានពីរពូកគឺសម្មតិសង្ឃ សង្ឃជាបុថុជ្ជននៅឡើយ និងអរិយសង្ឃ សង្ឃជាព្រះអរិយៈទាំងឡាយបានដល់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល១ ព្រះសកទាគាមិបុគ្គល១ ព្រះអនាគាមិបុគ្គល១ ព្រះអរហន្តាខីណាស្រព១។ ព្រះអរិយសង្ឃទាំង៤ពួកនេះលោកចាត់ទុកថាជាសង្ឃរតនៈដ៏ប្រសើររបស់សត្វលោក។
<div id:"RelatedPortals">
        <div align="center">ព្រហ្មញ្ញសាសនាសាសនាស្ឈិនតូសាសនាតាវសាសនាជេនសាសនាសកលជំនឿអ្នកតាអាស៊ី
ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ទំនោរផ្លូវភេទ

ទំនាក់ទំនងរវាង ពុទ្ធសាសនា និង ទំនៀមទម្លាប់ផ្លូវភេទ ប្រែប្រួលទៅតាមប្រពៃណី និងគ្រូ។ យោងតាមអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួន ព្រះពុទ្ធសាសនាសម័យដើម ហាក់ដូចជាមិនមានការមាក់ងាយពិសេសលើទំនាក់ទំនងភេទដូចគ្នាទេ ដោយសារប្រធានបទនេះមិនត្រូវបានលើកឡើង។ 

វាទំនងជាថាព្រះពុទ្ធសាសនាចិនត្រូវបានជះឥទ្ធិពលដោយបទដ្ឋានខុងជឺដែលហាមប្រាមការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍អ្នកស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នា។ អាពាហ៍ពិពាហ៍​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ​ថា​ជា​បញ្ហា​ខាង​លោកិយ​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា។
ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ទំនោរផ្លូវភេទ: អត្ថបទដើម

អត្ថបទដើម 
ស្តាំ|រូបភាពតូច| ព្រះ​ពុទ្ធ ​ជា​ញឹក​ញាប់​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្ហាញ​ជា​រូប​បុរស​ដូច​ជា​ក្នុង​រូប​គំនូរ​នេះ​ពី​វត្ត​មួយ​ក្នុង ​ប្រទេស​លាវ ។
នៅក្នុងអត្ថបទព្រះសង្ឃដំបូងបំផុតដូចជា វិន័យ ( c. .វ.ទី៤ មុនគ.ស) ព្រះសង្ឃប្រុសត្រូវបានហាមឃាត់យ៉ាងច្បាស់លាស់ពីការមានទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទជាមួយ ភេទទាំងបួន ៖ បុរស,នារី , ឧភតោវ្យញ្ជនក (ubhatovyañjanaka) និង បណ្កក (paṇḍaka) ; អត្ថន័យផ្សេងៗនៃពាក្យទាំងនេះត្រូវបានផ្តល់ឱ្យខាងក្រោម។ ក្រោយមក ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់អនុញ្ញាតឲ្យបញ្ញត្តស្ត្រី ហាមមិនឲ្យធ្វើបញ្ញត្តិចំពោះមនុស្សប្រភេទនេះ លើកលែងតែប្រភេទខ្លះនៃបិណ្ឌបាត។  បញ្ញត្តិរបស់ព្រះពុទ្ធប្រឆាំងនឹងមនុស្សប្រភេទមួយចំនួនដែលចូលរួមក្នុងព្រះសង្ឃ (សហគមន៍ដែលបានតែងតាំង) ត្រូវបានគេយល់ថាជាញឹកញយដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីកង្វល់របស់ព្រះអង្គជាមួយនឹងការលើកតម្កើងរូបភាពសាធារណៈនៃព្រះសង្ឃថាជាគុណធម៌។ ក្នុងករណីខ្លះ នេះត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់។ ការ​ទទួល​យក​បាន​ក្នុង​សង្គម​គឺ​មាន​សារៈ​សំខាន់​សម្រាប់​ព្រះសង្ឃ ព្រោះ​វា​មិន​អាច​រស់​បាន​ដោយ​គ្មាន​ការ​គាំទ្រ​ខាង​សម្ភារៈ​ពី​សង្គម​គ្រហស្ថ​ឡើយ។ 

 ឧភតោវ្យញ្ជនក 
ពាក្យ ឧភតោវ្យញ្ជនក ជាធម្មតាត្រូវបានគេគិតថាដើម្បីពិពណ៌នាអំពីមនុស្សដែលមានចរិតលក្ខណៈផ្លូវភេទទាំងបុរស និងស្ត្រី៖ ហឺម៉ាហ្វរឌីត  ( អន្តរភេទ ) ។ នៅក្នុងវិន័យបាននិយាយ​ថា ឧភតោវ្យញ្ជនក មិនគួរ​បួស​ទេ ព្រោះ​គេ​អាច​ល្បួង​ភិក្ខុ ឬ​ភិក្ខុនី​ឲ្យ​រួមរ័ក។  វាត្រូវបានគេមើលឃើញដោយអ្នកខ្លះថាប្រភេទនៃ ឧភតោវ្យញ្ជនក ក្រោយមកទៀតត្រូវបានបន្ថែមទៅគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាដើម, ចាប់តាំងពីវាមិនបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងសូត្រដំបូង, បាដិមោក្ខ (Pāṭimokkhas), ឬនៅក្នុងផ្នែកដើមនៃ វិន័យ ។ 

 បណ្ដក 
បណ្ដក ជា​ប្រភេទ​ស្មុគ្រ​ស្មាញ​ដែល​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ខុសៗ​គ្នា​ក្នុង​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា។ នៅក្នុងអត្ថបទដំបូងបំផុត ពាក្យនេះហាក់ដូចជាសំដៅទៅលើការរើសអើងក្នុងសង្គមនៃអ្នកប្តូរភេទ និង/ឬអ្នកស្លៀកពាក់ឆ្លងដែន ដែលអ្នកខ្លះប្រហែលជាជាអ្នករកស៊ីផ្លូវភេទ។ Harvey, Peter (2000). An Introduction to Buddhist Ethics: Foundations, Values and Issues, Cambridge press. p.416. ,   Paisarn Likhitpreechakul ប្រកែកថាមនុស្សទាំងនេះត្រូវបានដាក់ជាក្រុមជាមួយក្រុមដែលត្រូវបានដកចេញពីការតែងតាំងផងដែរ។ អ្នកដែលមានពិការភាពរាងកាយ ដូចជា ថ្លង់ ឬ មនុស្សតឿ ឬអ្នកដែលបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋ។  “រឿង​ហាម​ប្រាម​បិណ្ឌបាត” ពី​វចនានុក្រម​អះអាង​ថា ការ​ហាមប្រាម​នេះ​គឺ​ជា​ការ​ឆ្លើយ​តប​នឹង​គំរូ​របស់​ព្រះសង្ឃ​បណ្ដក ដែល​មាន​បំណង​ចង់​រួម​ភេទ។ ដោយ​ត្រូវ​ព្រះសង្ឃ​ដទៃ​បដិសេធ​មិន​ព្រម​រួម​ភេទ​ជា​មួយ​អ្នក​ចិញ្ចឹម​សត្វ ដែល​ពេល​នោះ​បាន​ប្រាប់​មហាជន​យ៉ាង​ទូលំ​ទូលាយ ហើយ​នាំ​ឲ្យ​មានការ​អាម៉ាស់​ដល់​ព្រះសង្ឃ។   ដោយសារពាក្យ បណ្ដក មិនមាននៅក្នុងសុត្ដបឋម ឬខាងដើមនៃវិជ្ជាទេ ទើបមានអ្នកខ្លះមើលឃើញថា ការបញ្ចូល របស់ បណ្ដក នៅក្នុង វិន័យ មិនបានកើតឡើងក្នុងជីវិតរបស់ព្រះពុទ្ធទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានបន្ថែមនៅពេលក្រោយ។ 

នៅក្នុង Lotus Sutra បាននិយាយថា ព្រះពោធិសត្វ មិនគួរទៅជិត បណ្ដក   ដូចអ្វីដែលព្រះសង្ឃបាននិយាយនៅក្នុង វិន័យ ។ គម្ពីរថេរវាទ Milinda Panha អះអាងថា បណ្ដក បញ្ចេញអាថ៌កំបាំងតាមរយៈភាពមិនល្អឥតខ្ចោះរបស់ពួកគេ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ទំនោរផ្លូវភេទ: ឧភតោវ្យញ្ជនក

ឧភតោវ្យញ្ជនក 
ពាក្យ ឧភតោវ្យញ្ជនក ជាធម្មតាត្រូវបានគេគិតថាដើម្បីពិពណ៌នាអំពីមនុស្សដែលមានចរិតលក្ខណៈផ្លូវភេទទាំងបុរស និងស្ត្រី៖ ហឺម៉ាហ្វរឌីត  ( អន្តរភេទ ) ។ នៅក្នុងវិន័យបាននិយាយ​ថា ឧភតោវ្យញ្ជនក មិនគួរ​បួស​ទេ ព្រោះ​គេ​អាច​ល្បួង​ភិក្ខុ ឬ​ភិក្ខុនី​ឲ្យ​រួមរ័ក។  វាត្រូវបានគេមើលឃើញដោយអ្នកខ្លះថាប្រភេទនៃ ឧភតោវ្យញ្ជនក ក្រោយមកទៀតត្រូវបានបន្ថែមទៅគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាដើម, ចាប់តាំងពីវាមិនបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងសូត្រដំបូង, បាដិមោក្ខ (Pāṭimokkhas), ឬនៅក្នុងផ្នែកដើមនៃ វិន័យ ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា និង ទំនោរផ្លូវភេទ: បណ្ដក

បណ្ដក 
បណ្ដក ជា​ប្រភេទ​ស្មុគ្រ​ស្មាញ​ដែល​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ខុសៗ​គ្នា​ក្នុង​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា។ នៅក្នុងអត្ថបទដំបូងបំផុត ពាក្យនេះហាក់ដូចជាសំដៅទៅលើការរើសអើងក្នុងសង្គមនៃអ្នកប្តូរភេទ និង/ឬអ្នកស្លៀកពាក់ឆ្លងដែន ដែលអ្នកខ្លះប្រហែលជាជាអ្នករកស៊ីផ្លូវភេទ។ Harvey, Peter (2000). An Introduction to Buddhist Ethics: Foundations, Values and Issues, Cambridge press. p.416. ,   Paisarn Likhitpreechakul ប្រកែកថាមនុស្សទាំងនេះត្រូវបានដាក់ជាក្រុមជាមួយក្រុមដែលត្រូវបានដកចេញពីការតែងតាំងផងដែរ។ អ្នកដែលមានពិការភាពរាងកាយ ដូចជា ថ្លង់ ឬ មនុស្សតឿ ឬអ្នកដែលបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋ។  “រឿង​ហាម​ប្រាម​បិណ្ឌបាត” ពី​វចនានុក្រម​អះអាង​ថា ការ​ហាមប្រាម​នេះ​គឺ​ជា​ការ​ឆ្លើយ​តប​នឹង​គំរូ​របស់​ព្រះសង្ឃ​បណ្ដក ដែល​មាន​បំណង​ចង់​រួម​ភេទ។ ដោយ​ត្រូវ​ព្រះសង្ឃ​ដទៃ​បដិសេធ​មិន​ព្រម​រួម​ភេទ​ជា​មួយ​អ្នក​ចិញ្ចឹម​សត្វ ដែល​ពេល​នោះ​បាន​ប្រាប់​មហាជន​យ៉ាង​ទូលំ​ទូលាយ ហើយ​នាំ​ឲ្យ​មានការ​អាម៉ាស់​ដល់​ព្រះសង្ឃ។   ដោយសារពាក្យ បណ្ដក មិនមាននៅក្នុងសុត្ដបឋម ឬខាងដើមនៃវិជ្ជាទេ ទើបមានអ្នកខ្លះមើលឃើញថា ការបញ្ចូល របស់ បណ្ដក នៅក្នុង វិន័យ មិនបានកើតឡើងក្នុងជីវិតរបស់ព្រះពុទ្ធទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានបន្ថែមនៅពេលក្រោយ។ 

នៅក្នុង Lotus Sutra បាននិយាយថា ព្រះពោធិសត្វ មិនគួរទៅជិត បណ្ដក   ដូចអ្វីដែលព្រះសង្ឃបាននិយាយនៅក្នុង វិន័យ ។ គម្ពីរថេរវាទ Milinda Panha អះអាងថា បណ្ដក បញ្ចេញអាថ៌កំបាំងតាមរយៈភាពមិនល្អឥតខ្ចោះរបស់ពួកគេ។
ព្រះពុទ្ធសាសនាតាមប្រទេស

alt=China40.5/|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ភាគរយនៃអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាតាមប្រទេស នេះបើយោងតាមមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភីវ
បញ្ជីនៃព្រះពុទ្ធសាសនាតាមប្រទេសនេះបង្ហាញពីការបែងចែកសាសនាព្រះពុទ្ធ ដែលអនុវត្តដោយមនុស្សប្រហែល ៥៣៥ លាននាក់គិតត្រឹមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០១០ តំណាងឱ្យ ៧% ទៅ ៨% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបរបស់ពិភពលោក។ វាក៏រួមបញ្ចូលផងដែរនូវអង្គភាពផ្សេងទៀតដូចជាទឹកដីមួយចំនួន។

ពុទ្ធសាសនា​ជាសាសនា​ផ្លូវការ ​ក្នុង​ប្រទេស​ចំនួន​បួន​គឺ ប៊ូតាន កម្ពុជា មីយ៉ាន់ម៉ា និង ​ស្រីលង្កា ។ Mitchell, T. (2022, April 26).  សាសនា​នេះ​ក៏​មាន​ឋានៈ​ពិសេស​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចំនួន​ពីរគឺ ​ថៃ និង ​ឡាវ ។

ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺជាសាសនាភាគច្រើននៅក្នុង ប្រទេសប៊ូតាន មីយ៉ាន់ម៉ា កម្ពុជា ស្រីលង្កា ថៃ ម៉ុងហ្គោលី និង ឡាវ ។ ហើយក៏ជាសាសនាដែលមានអ្នកដើរតាមច្រើនជាងគេនៅក្នុងប្រជាជាតិមួយចំនួន ឬដែនដីដែលគ្មានសាសនាភាគច្រើនដូចជា ចិនដីគោក ហុងកុង  ជប៉ុន,  ទីបេ, ម៉ាកាវ,  សិង្ហបុរី,  តៃវ៉ាន់, កាល់មីគៀ និង វៀតណាម ។  ពុទ្ធសាសនិកជនច្រើនរស់នៅក្នុង ប្រទេសកូរ៉េខាងជើង នេប៉ាល់ ឥណ្ឌា និង កូរ៉េខាងត្បូង ។ ប្រទេស​ចិន ​មាន​ប្រជាជន​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​ច្រើន​ជាង​គេ​គឺ​ប្រមាណ​ជា ២៤៤ លាន​នាក់ ឬ ១៨,២% នៃ​ចំនួន​ប្រជាជន​សរុប។  ពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកដើរតាមនិកាយចិន នៃ មហាយាន ដែលធ្វើឱ្យនេះជាផ្នែកដ៏ធំបំផុតនៃប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនា។

មហាយាន ​ក៏​អនុវត្ត​នៅ​អាស៊ី​បូព៌ា​ទូលំទូលាយ​ដែរ​គឺ​តាម​ពីក្រោយ​ដោយ​ពុទ្ធសាសនិក​ជាង​ពាក់​កណ្តាល​នៃ​ពិភពលោក។ និកាយពុទ្ធសាសនាធំទីពីរគឺ ថេរវាទ ដែលភាគច្រើនធ្វើតាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង ស្រីលង្កា ។  និកាយធំទីបីនៃនិកាយ វិជ្រយាន ត្រូវបានគេអនុវត្តតាមភាគច្រើននៅ ទីបេ ប៊ូតាន នេប៉ាល់ ម៉ុងហ្គោលី និងផ្នែកខ្លះនៃ ប្រទេសរុស្ស៊ី ,  ប៉ុន្តែត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយពាសពេញពិភពលោក។ និកាយពុទ្ធសាសនាធំជាងគេទីបួនគឺ នវៈយាន ដែលភាគច្រើនធ្វើតាមនៅមហារាស្ត្រា ប្រទេសឥណ្ឌា ។
ព្រះពុទ្ធសាសនាតាមប្រទេស: តាមតំបន់

តាមតំបន់ 
+ព្រះពុទ្ធសាសនាតាមតំបន់ក្នុងឆ្នាំ២០១០តំបន់ ចំនួនប្រជាជនសរុបប៉ាន់ស្មាន ចំនួនប្រជាជនពុទ្ធសាសនិកប៉ាន់ស្មាន % អាស៊ី​ប៉ាស៊ី​ហ្វិ​ច ៤.០៥៤.៩៩០.០០០នាក់ ៤៨១,២៩០,០០០នាក់ ១១.៩% អាមេរិក​ខាង​ជើង ៣៤៤,៥៣០,០០០នាក់ ៣,៨៦០,០០០នាក់ ១.១% អឺរ៉ុប ៧៤២,៥៥០,០០០នាក់ ១,៣៣០,០០០នាក់ ០.២% មជ្ឈិមបូព៌ា - អាហ្វ្រិកខាងជើង ៣៤១,០២០,០០០នាក់ ៥០០,០០០នាក់ ០.១% អាមេរិកឡាទីន - ការ៉ាប៊ីន ៥៩០,០៨០,០០០នាក់ ៤១០,០០០នាក់ <០.១% សរុប ៦,៨៩៥,៨៩០,០០០នាក់ ៤៨៧,៥៤០,០០០នាក់ ៧.១%
ព្រះពុទ្ធសាសនាតាមប្រទេស: ប្រទេសចំនួន ១០ ដែលមានប្រជាជនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនជាងគេ

ប្រទេសចំនួន ១០ ដែលមានប្រជាជនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនជាងគេ 
+ប្រទេសដែលមានប្រជាជនកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាច្រើនជាងគេ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ នេះបើយោងតាមមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភីវប្រទេសចំនួនប្រជាជនពុទ្ធសាសនិកប៉ាន់ស្មាន % នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៃប្រទេស % នៃប្រជាជនពុទ្ធសាសនាពិភពលោក២៤៤,១៣០,០០០នាក់១៨.២%៥០.១%៦៤,៤២០,០០០នាក់៩៤.៥%១៣.២%៤៥,៨២០,០០០នាក់៣៦.២%៩.៤%៣៨,៤១០,០០០នាក់៨៧.៩%៧.៩%១៤,៩១០,០០០នាក់១៤.៩%២.៩%១៤,៤៥០,០០០នាក់៧០.២%៣.០%១៣,៦៩០,០០០នាក់៩៦.៩%២.៨%១១,០៥០,០០០នាក់២២.៩%២.៣%៩,២៥០,០០០នាក់០.៨%១.៩%៥,០១០,០០០នាក់១៩.៨%១.០%សរុបរងសម្រាប់ប្រទេសទាំងដប់៤៦០,៦២០,០០០នាក់(% នៃចំនួនសរុបនៃប្រទេសទាំងដប់) ១៥.៣%៩៤.៥%សរុបរងសម្រាប់ពិភពលោកទាំងមូល២៦,៩២០,០០០នាក់(% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោក) ០.៤%៥.៥%សរុបពិភពលោក៤៨៧,៥៤០,០០០នាក់៧.១%១០០%
ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសបារាំង

thumb|400px|ឡឺរ៉ាប ឡីង​ នៅក្នុងម៉ុងភីលលៀ
នៅក្នុងប្រទេសបារាំង ព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនាធំទី៣ បន្ធាប់ពីសាសនាគ្រឹស្ត និងឥស្លាមសាសនា។ នៅក្នុងប្រទេសបារាំងមានពុទ្ធសាសនិក ប្រមាណជាពីររយនាក់នៅមណ្ឌលភាវនា ​រួមបញ្ចូលប្រហែល២០ភាគរយ ដែលនៅតាមជនបទស្រុកស្រែ។  ពុទ្ធសាសនិកច្រើនតែជាជនជាតិចិន និងវៀតណាមដែលដែលធ្វើអណ្តោប្រវេសន៏មក ហើយមានជនជាតិដើមរបស់បារាំងច្រើនគួសម ដែលជាអ្នកបរិវត្តន៏ និង ធ្វើការស្វែងយល់។ 
ព្រះពុទ្ធសាសនាមានប្រជាប្រិយភាពជាខ្លាំង នៅក្នុងប្រទេសបារាំង ហើយបើតាមការសង្កេតមើលឃើញថា មានប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយជច្រើនដែលលើក តំកើងពីព្រះពុទ្ធសាសនា នៅរៀងរាល់ថ្ងៃបុណ្យឆ្នាំថ្មី។