navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ធម្មទេសនា: ធម្មទេសនា

ធម្មទេសនា 
right|220px
ជាទូទៅមនុស្សលើពិភពលោកតែងមានជំនឿផ្សេងៗគ្នា ។ ក្នុងការជឿនោះមនុស្សម្នាក់តែងមានទស្សនះរៀងៗខ្លូន ឬតាមឪម៉ែរបស់ពួកគេ ប៉ុន្តែក្នុងសាសនាណាក៏ដូចសាសនាណាដែរ
តែងតែពន្យល់អប់រំអោយចេះគោរព ស្រលាញ់ មេត្តា អធ្យាស្រ័យ រវាងគ្នានឹងគ្នា ។
ធម្មនុញ្ញនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ: តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ

តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ
 Full Text In the UN Website
 Scanned copy of the signed charter
Original ratifications .
Ratifications/admissions under Article IV .
 Alger Hiss recounts transporting the UN Charter after its signing.
 Procedural history note and audiovisual material on the Charter of the United Nations in the Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law 
 Declaration of Principles of International Law Concerning Friendly Relations and Cooperation Among States in Accordance with the Charter of the United Nations
 Lecture by Annebeth Rosenboom entitled Practical Aspects of Treaty Law: Treaty Registration under Article 102 of the Charter of the United Nations in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
ធម្មនុញ្ញអន្តរជាតិ អំពី សិទ្ធិមនុស្ស

សេចក្ដីប្រកាសជាសកលស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្ស កតិកាសញ្ញាអន្តរជាតិស្ដីពីសិទ្ធិសេដ្ឋកិច្ច សង្គមកិច្ច និង​ វប្បធម៌ និង កតិកាសញ្ញាអន្តរជាតិស្ដីអំពីសិទ្ធិពលរដ្ឋ និង សិទ្ធិនយោបាយ ព្រមទាំងពិធីសារបន្ថែមរបស់ កតិកាសញ្ញានេះចំនួនពីរទៀត បង្កើតបានជាច្បាប់សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ។
ប្រជាជាតិទាំឡាយនៃសហប្រជាជាតិ បានប្រកាសបញ្ជាក់សាជាថ្មីក្នុងធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ ឆ្នាំ១៩៤៥ នូវជំនឿរបស់​ខ្លួនទៅលើសិទ្ធិមូលដ្ឋាននៃមនុស្សលើ​សេចក្ដីប្រកាសជាសកលស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស 
ដែលបានអនុម័តកាល ពីថ្ងៃទី១០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៥ បានចែងកំណត់ជាលើកដំបូងបង្អស់អំពីសិទ្ធិ និង សេរីភាពជាមូលដ្ឋាន  ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាល និងមនុស្សទាំងអស់នៅលើពិភព
លោក។ កតិកាសញ្ញាអន្តរជាតិនានាដែលបានអនុម័ត នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ គឹជាសន្ធិសញ្ញាដែលភ្ជាប់កាតព្វកិច្ចតាមផ្លូវច្បាប់​ដែលបានចែងជាលំអិតអំពីសិទិ្ធ និងសេរីភាពដែលបានប្រកាសនៅក្នុងសេចក្ដី
ប្រកាសជាសកលស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស។ 
ប្រទេសកម្ពុជាបានចូលជាសមាជិកនៃកតិកាសញ្ញានានា នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២រដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បានចែងទទួលស្គាល់សេចក្ដីប្រកាសជាស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងកតិកាសញ្ញា ដទៃទៀត
ថាជាផ្នែកមួយនៃច្បាប់កម្ពុជា។ ការពិនិត្យឡើងវិញលើការបកប្រែច្បាប់សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ ត្រូវបានធ្វើចប់សព្វគ្រប់កាលពីខែ មិថុនា ឆ្នាំ២០០៤ ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីការការិយាល័យឧត្តមស្នងអង្គការសហ
ប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំកម្ពុជា។
ធម្មនុញ្ញអន្តរជាតិ អំពី សិទ្ធិមនុស្ស: '''សេចក្ដីប្រកាសជាសកលស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្ស'''

សេចក្ដីប្រកាសជាសកលស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្ស

ដោយយល់យើញថា ការទទួលស្គាល់សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរជាប់ពីកំណើត និងសិទ្ធិស្មើភាពគ្នា និងសិទ្ធិមិនអាចលក់ ដូរ ផ្ទេរ ឬដក់ហូតបានរបស់សមាជិកទាំងអស់នែគ្រួសារមនុស្ស គីជាគ្រឹះនែសេរីភាព យត្តិធម៌ 
និង សន្តិភាពក្នុងពិភពលោក។ ដោយយល់ឃើញថា ការមិនទទួលស្គាល់ និងការប្រមាថមើលងាយសិទ្ធិមនុស្ស នាំអោយមនអំពើព្រៃផ្សៃសាហាវយង់ឃ្នង ធ្វើអោយក្ដៅក្រហាយដល់សតិសម្បជញ្ញៈមនុស្ស
ជាតិ និងថា ការឈានដល់ពិភពលោកមួយ ដែលមនុស្សទាំងឡាយមានសេរីភាពក្នុងការនិយាយស្ដី និងជំនឿព្រមទាំងការភ័ខ្លាចនិង ទុរគិតភាព ត្រូវបានប្រកាស់ថាជាសេចក្ដីប្រថា្នដ៏ខ្ពងខ្ពស់បំផុតរបស់
មនុស្សទូទៅ។ ដោយយល់ឃើញថា ជាការចាំបាច់ ដែលសិទ្ធិមនុស្សត្រូវតែបានការពារដោយនីតិរដ្ឋ ដើម្បីជឿសវាងកុំអោយមនុស្សបង្ខំចិត្តជាចុងក្រោយបង្អស់ បះបោរប្រឆាំងទលនិងអំណាចផ្ដាច់ការនិង
ការគាបសង្កត់។ ដោយយល់ឃើញថា ជាការចាំបាច់ ដែលត្រូវលើកស្ទួយការពង្រីកទំនាក់ទំនងជាមិត្តភាពរវាងប្រជាជាតិនានា។ ដោយយលឃើញថា ប្រជាជាតិទាំងឡាយ នៃសហប្រជាជាតិ បានប្រកាស់
បញ្ជាក់សារជាថ្មីក្នុងធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ នូវជំនឿរបស់ខ្លួនទៅលើសិទ្ធិមូលដ្ឋាន នៃមនុស្ស លើសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ លើតម្លៃរបស់មនុស្ស និងលើសមភាពនិង សិទ្ធិទៅលើបុរស់និងស្រ្តី ហើយផ្ដាច់ជ្ញាលើលស្ទួយ
វឌ្ឍនភាពសង្គម និងកម្រិតជីវភាពរស់នៅកានតែប្រសើរឡើង ក្នុងសេរីភាពកាន់តែទូលំទូលាយ។  ដោយយល់ឃើញថា សហប្រតិការជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ រដ្ឋជាសមាជិកទាំអស់សន្យាធ្វើអោយ
មានការគោរពជាសកលនិងការប្រតិបត្តិនូវសិទ្ធិ និងសេរីភាពមូលដ្ឋាន។ ដោយយល់យើញថា ការយល់ដូចគ្នាមួយអំពីសិទ្ធិនិងសេរីភាពទាំងនេះមានសារសំខាន់បំផុត ដើម្បីបំពេញនូវការសន្យាខាងលើ។

អាស្រ័ហេតុនេះ មហាសន្មិបាតប្រកាសថាៈ 

សេចក្ដីប្រកាសជាសកលស្ដីអំពីសិទ្ធិមនុស្សនេះ ជាឧត្តមគតិរួមដែលប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់ៗប្រទេស និង​ប្រជាជាតិទាំងអស់ត្រូវធ្វើអោយបានសំរេចដើម្បីអោយបុគ្គលគ្រប់ៗរូប និងអង្គការសង្គមទាំងអស់អោយ
រក្សាជាប់ជានិច្ចក្នុងស្មារតីរបស់ខ្លួន នូវសេចក្កីប្រកាសនេះ ខិតខំប្រឹងប្រែងបណ្តុះបណ្ដាលការគោរពសិទ្ធិនិង សេរីភាពទាំងនេះ តាមរយះការបង្រៀននិង ការអប់រំហើយនិងខំប្រឹងប្រែងធានាអោយមានការ
ទទួលស្គាល់និង ការអនុវត្តជាសកល និងដោយស័ក្កិសិទ្ធនូវសិទ្ធិនិងសេរីភាព ដោយវិធានការជាតិនិង អន្តរជាតិ ដែលមានលក្ខណះរីកចំរើនជាលំដាប់ទាំងក្នុងចំនោមប្រជាពលរដ្ឋនៃរដ្ឋសមាជិនិង ទាំងក្នុង
ចំនោមប្រជាពលរដ្ឋដែនដីដែលស្ថិតនៅក្រោមដែនសមត្ថកិច្ចនៃរដ្ឋទាំងនោះ។

មាត្រា ១

មនុស្សទាំងអស់ កើតមកមានសេរីភាព និងសមភាព ក្នុងផ្នែកសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ និងសិទិ្ធ។ មនុស្សមានវិចារណញ្ញាណ និងសតិសម្បជញ្ញៈជាប់ពីកំណើត ហើយគប្បីប្រព្រឹត្តចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងស្មារតី
ភាតរភាពជាបងប្អូន។

មាត្រា ២

មនុស្សម្នាក់ៗ អាចប្រើប្រាស់សិទ្ធិនិងសេរីភាពទាំងអស់ ដែលមានចែងក្នុងសេចក្ដីប្រកាសនេះ ដោយគ្មានការប្រកាន់ចែកបែបណាមួយ មានជាអាទីពូជសាសន៏ ពណ៌សម្បុរ ភេទ ភាសា សាសនា មតិ
នយោបាយ ឬមតិផ្សេងៗទៀតដើមកំណើតជាតិ ឬសង្គម ទ្រព្យសម្បត្តិ កំណើត ឬស្ថានភាព ដទៃៗទៀតឡើយ។ លើសពីនេះ មិនត្រូវធ្វើការប្រកាន់បែងចែកណាមួយដោយសំអាតទៅលើឋានៈ ខាង
នយោបាយ ខាងដែនសមត្ថកិច្ច ឬខាងអន្តជាតិរបស់ប្រទេស ឬដែនដី ដែនបុគ្គ
ធម្មនុញ្ញអន្តរជាតិ អំពី សិទ្ធិមនុស្ស: '''អាស្រ័ហេតុនេះ មហាសន្មិបាតប្រកាសថាៈ '''

អាស្រ័ហេតុនេះ មហាសន្មិបាតប្រកាសថាៈ 

សេចក្ដីប្រកាសជាសកលស្ដីអំពីសិទ្ធិមនុស្សនេះ ជាឧត្តមគតិរួមដែលប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់ៗប្រទេស និង​ប្រជាជាតិទាំងអស់ត្រូវធ្វើអោយបានសំរេចដើម្បីអោយបុគ្គលគ្រប់ៗរូប និងអង្គការសង្គមទាំងអស់អោយ
រក្សាជាប់ជានិច្ចក្នុងស្មារតីរបស់ខ្លួន នូវសេចក្កីប្រកាសនេះ ខិតខំប្រឹងប្រែងបណ្តុះបណ្ដាលការគោរពសិទ្ធិនិង សេរីភាពទាំងនេះ តាមរយះការបង្រៀននិង ការអប់រំហើយនិងខំប្រឹងប្រែងធានាអោយមានការ
ទទួលស្គាល់និង ការអនុវត្តជាសកល និងដោយស័ក្កិសិទ្ធនូវសិទ្ធិនិងសេរីភាព ដោយវិធានការជាតិនិង អន្តរជាតិ ដែលមានលក្ខណះរីកចំរើនជាលំដាប់ទាំងក្នុងចំនោមប្រជាពលរដ្ឋនៃរដ្ឋសមាជិនិង ទាំងក្នុង
ចំនោមប្រជាពលរដ្ឋដែនដីដែលស្ថិតនៅក្រោមដែនសមត្ថកិច្ចនៃរដ្ឋទាំងនោះ។

មាត្រា ១

មនុស្សទាំងអស់ កើតមកមានសេរីភាព និងសមភាព ក្នុងផ្នែកសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ និងសិទិ្ធ។ មនុស្សមានវិចារណញ្ញាណ និងសតិសម្បជញ្ញៈជាប់ពីកំណើត ហើយគប្បីប្រព្រឹត្តចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងស្មារតី
ភាតរភាពជាបងប្អូន។

មាត្រា ២

មនុស្សម្នាក់ៗ អាចប្រើប្រាស់សិទ្ធិនិងសេរីភាពទាំងអស់ ដែលមានចែងក្នុងសេចក្ដីប្រកាសនេះ ដោយគ្មានការប្រកាន់ចែកបែបណាមួយ មានជាអាទីពូជសាសន៏ ពណ៌សម្បុរ ភេទ ភាសា សាសនា មតិ
នយោបាយ ឬមតិផ្សេងៗទៀតដើមកំណើតជាតិ ឬសង្គម ទ្រព្យសម្បត្តិ កំណើត ឬស្ថានភាព ដទៃៗទៀតឡើយ។ លើសពីនេះ មិនត្រូវធ្វើការប្រកាន់បែងចែកណាមួយដោយសំអាតទៅលើឋានៈ ខាង
នយោបាយ ខាងដែនសមត្ថកិច្ច ឬខាងអន្តជាតិរបស់ប្រទេស ឬដែនដី ដែនបុគ្គ
ធម្មនុញ្ញអាស៊ាន

ធម្មនុញ្ញអាស៊ាន   គឺជាឧបករណ៍ធាតុផ្សំនៃ សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (អាស៊ាន)។ វាត្រូវបានអនុម័តនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានលើកទី១៣ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៧។ "Indonesian ministers asked to follow up ASEAN summit results", Xinhua, 22 Nov 2007.

គោលបំណងនៃសេចក្តីព្រាងធម្មនុញ្ញនេះត្រូវបានស្នើឡើងជាផ្លូវការនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន លើកទី១១ ដែលបានប្រារព្ធឡើងក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៥ នៅ ទីក្រុងគូឡាឡាំពួ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ។ មេដឹកនាំអាស៊ានទាំងដប់ ដែលម្នាក់មកពីរដ្ឋសមាជិកនីមួយៗ ហៅថា ក្រុមបុគ្គលលេចធ្លោអាស៊ាន (EPG) ត្រូវបានចាត់តាំងឱ្យបង្កើតអនុសាសន៍សម្រាប់ការតាក់តែងធម្មនុញ្ញ។
រូបភាពតូច|សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍
នៅឯកិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានលើកទី១២ ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៧ នៅទីក្រុងសេប៊ូ ប្រទេសហ្វីលីពីន សំណើជាមូលដ្ឋានមួយចំនួនត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ។ មេដឹកនាំអាស៊ានបានព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងអំឡុងកិច្ចប្រជុំកំពូលដើម្បីបង្កើត "ក្រុមការងារកម្រិតខ្ពស់លើការព្រាងធម្មនុញ្ញអាស៊ាន" ដែលមានសមាសភាពមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលជាន់ខ្ពស់ចំនួនដប់រូបមកពីប្រទេសសមាជិកទាំងដប់។ បន្ទាប់មកក្រុមការងារបានបើកកិច្ចប្រជុំចំនួន១៣ ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០០៧។
ធម្មនុញ្ញអាស៊ាន: ធម្មនុញ្ញ

ធម្មនុញ្ញ 
គោលការណ៍ដែលមានចែងក្នុងធម្មនុញ្ញរួមមាន៖

 ការសង្កត់ធ្ងន់លើភាពជាកណ្តាលរបស់អាស៊ានក្នុងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការក្នុងតំបន់។
 គោរពគោលការណ៍ បូរណភាពទឹកដី អធិបតេយ្យភាព ការមិនជ្រៀតជ្រែក និងអត្តសញ្ញាណជាតិរបស់សមាជិកអាស៊ាន។
 ការលើកកម្ពស់សន្តិភាព និងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់ ការដោះស្រាយវិវាទដោយសន្តិវិធីតាមរយៈការសន្ទនា និងការពិគ្រោះយោបល់ និងការលះបង់ការឈ្លានពាន។
 គោរពច្បាប់អន្តរជាតិ ដោយគោរព សិទ្ធិមនុស្ស យុត្តិធម៌សង្គម និងពាណិជ្ជកម្មពហុភាគី។
 ជំរុញសមាហរណកម្មពាណិជ្ជកម្មក្នុងតំបន់។
 ការតែងតាំង អគ្គលេខាធិការ និង តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍ របស់អាស៊ាន។
 បង្កើត​ស្ថាប័ន​សិទ្ធិ​មនុស្ស និង​យន្តការ​ជម្លោះ​ដែល​មិន​អាច​ដោះស្រាយ​បាន ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​ផ្លូវការ​ក្នុង​កិច្ចប្រជុំ​កំពូល​អាស៊ាន ។
 ការអភិវឌ្ឍទំនាក់ទំនងមិត្តភាពខាងក្រៅ និងជំហរជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ (ដូច សហភាពអឺរ៉ុប )
 បង្កើន​ចំនួន​កិច្ចប្រជុំ​កំពូល​អាស៊ាន​ដល់​ពីរ​ដង​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ និង​លទ្ធភាព​កោះប្រជុំ​សម្រាប់​ភាពអាសន្ន។
 ការរំលឹកឡើងវិញនូវការប្រើប្រាស់ ទង់ជាតិអាស៊ាន ភ្លេងជាតិ និមិត្តសញ្ញា និង ទិវាជាតិអាស៊ាន នៅថ្ងៃទី ៨ ខែសីហា។

រដ្ឋសមាជិក ការផ្តល់សច្ចាប័ន របស់រដ្ឋាភិបាល ការដាក់ប្រាក់</br> ឧបករណ៍នៃការផ្តល់សច្ចាប័ន ចុះហត្ថលេខា​ដោយ ១៨ ធ្នូ ២០០៧ ថ្ងៃទី 7 ខែមករា ឆ្នាំ 2008 នាយករដ្ឋមន្ត្រី ៣១ មករា ២០០៨ ១៥ កុម្ភៈ ២០០៨ ស៊ុលតង់ ថ្ងៃទី ១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ ថ្ងៃទី 20 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2008 ប្រធាន ថ្ងៃទី ១៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ ថ្ងៃទី 20 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 2008 រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស ១៤ មីនា ២០០៨ ១៩ មីនា ២០០៨ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស ២៥ កុម្ភៈ ២០០៨  ១៨ មេសា ២០០៨ រដ្ឋសភា​ជាតិ ថ្ងៃទី 21 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2008 ថ្ងៃទី 21 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 2008  រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស ថ្ងៃទី 7 ខែតុលា ឆ្នាំ 2008 "Philippine Senate ratifies ASEAN Charter", 7 Oct 2008. ១២ វិច្ឆិកា ២០០៨  ព្រឹទ្ធសភា ២១ តុលា ២០០៨ "ASEAN Secretariat: ASEAN Charter fully ratified", 21 Oct 2008. ១៣ វិច្ឆិកា ២០០៨  ប្រធាន និងក្រុមប្រឹក្សាតំណាងប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋឥណ្ឌូនេស៊ី ១៦ កញ្ញា ២០០៨ "Surin welcomes Thailand's ratification of Asean charter" , 16 Sep 2008. ១៤ វិច្ឆិកា ២០០៨  សភា
ធម្មនុញ្ញអាស៊ាន: ការអនុម័ត

ការអនុម័ត 
ធម្មនុញ្ញនេះបានចូលជាធរមាននៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨ គឺសាមសិបថ្ងៃបន្ទាប់ពីការផ្តល់សច្ចាប័នឧបករណ៍ចុងក្រោយរបស់ប្រទេសថៃ។ តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍របស់ប្រទេសថៃប្រចាំនៅអង្គការសហប្រជាជាតិ ឯកអគ្គរដ្ឋទូត ដន ប្រម័ត្ថវិន័យ បានដាក់ឯកសារនេះជាមួយអគ្គលេខាធិការអាស៊ានសុរិន្ទ្រ៍ ពិសសុវណ្ណ នៅបេសកកម្មថៃនៅទីក្រុងញូវយ៉កកាលពីថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា។ លោក​បាន​ចេញ​សេចក្តី​ថ្លែងការណ៍​មួយ​ដោយ​និយាយ​ថា “នេះ​ពិត​ជា​ឱកាស​មួយ​ដើម្បី​អបអរ​សម្រាប់​ប្រជាជន​អាស៊ាន​ចំនួន ៥៧០ លាន​នាក់។ នេះ​មាន​ន័យ​ថា នៅ​ពេល​មេដឹកនាំ​អាស៊ាន​ជួប​ប្រជុំ​គ្នា​ក្នុង​កិច្ច​ប្រជុំ​កំពូល​ប្រចាំ​ឆ្នាំ​នៅ​ពាក់​កណ្តាល​ខែ​ធ្នូ ធម្មនុញ្ញ​អាស៊ាន​នឹង​ចូល​ជា​ធរមាន»។ លោក​បាន​សំដៅ​ទៅ​លើ​ធម្មនុញ្ញ​ដែល​ចូល​ជា​ធរមាន​បន្ទាប់​ពី​កិច្ច​ប្រជុំ​កំពូល​លើក​ទី១៤ នៅ​ខេត្ត​ឈៀងម៉ៃ ប្រទេស​ថៃ ចាប់​ពី​ថ្ងៃ​ទី១៣ ដល់ ១៨ ខែ​ធ្នូ។ ក្នុងការធ្វើដូច្នេះ លោកបានបន្ថែមថា ការប្រារព្ធពិធីនឹងធ្វើឡើងមិនត្រឹមតែសម្រាប់ការផ្តល់សច្ចាប័នពេញលេញនៃធម្មនុញ្ញប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏ជាការចូលជាធរមាននៃច្បាប់មូលដ្ឋានថ្មីរបស់អាស៊ានផងដែរ “វានឹងជាអង្គការផ្អែកលើច្បាប់ និងតម្រង់ទិសមនុស្ស ជាមួយនឹងបុគ្គលិកលក្ខណៈផ្លូវច្បាប់របស់ខ្លួន។ "។
ធម្មនុញ្ញអាស៊ាន: បើកដំណើរការ

បើកដំណើរការ 
នៅថ្ងៃទី១៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨ សមាជិកអាស៊ានបានជួបប្រជុំគ្នានៅរដ្ឋធានីហ្សាកាតា របស់ ឥណ្ឌូនេស៊ីដើម្បីចាប់ផ្តើមធម្មនុញ្ញដែលបានចុះហត្ថលេខាក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៧ ដោយមានគោលបំណងផ្លាស់ទីទៅជិត "សហគមន៍រចនាប័ទ្មសហភាពអឺរ៉ុប" ។   ធម្មនុញ្ញបានប្រែក្លាយអាស៊ានទៅជានីតិបុគ្គល និងមានគោលបំណងបង្កើតតំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីតែមួយសម្រាប់តំបន់ដែលគ្របដណ្តប់ប្រជាជនចំនួន ៦០០លាននាក់។ ប្រធានាធិបតី​ឥណ្ឌូណេស៊ី ស៊ូស៊ីឡូ បាមបាង យូដូយូណូ បាន​ថ្លែង​ថា៖ «នេះ​គឺ​ជា​ការ​អភិវឌ្ឍ​ដ៏​សំខាន់។ . . អាស៊ានកំពុងប្រែក្លាយខ្លួនទៅជាសហគមន៍។ លោកបានបន្ថែមថា វាត្រូវបានសម្រេចខណៈពេលដែលអាស៊ានស្វែងរកតួនាទីកាន់តែខ្លាំងក្លានៅក្នុងកិច្ចការអាស៊ី និងពិភពលោក នៅពេលដែលប្រព័ន្ធអន្តរជាតិកំពុងជួបប្រទះនឹងការរញ្ជួយដី” លោកបានបន្ថែមដោយសំដៅទៅលើការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងចលាចលសេដ្ឋកិច្ច។ អាស៊ីអាគ្នេយ៍​លែង​ជា​តំបន់​ដែល​បែកបាក់​គ្នា​យ៉ាង​ជូរចត់​ដោយ​សង្គ្រាម​ទៀត​ហើយ​ដែល​វា​មាន​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ១៩៦០ និង ១៩៧០»។

វិបត្តិហិរញ្ញវត្ថុសកលដែលកំពុងបន្ត ត្រូវបានកំណត់ថាជាការគំរាមកំហែងដល់គោលដៅដែលរំពឹងទុកដោយធម្មនុញ្ញ។  ផ្នែកដ៏ចម្រូងចម្រាសបំផុតនៃធម្មនុញ្ញគឺស្ថាប័នសិទ្ធិមនុស្សដែលបានស្នើឡើង ដែលព័ត៌មានលម្អិតនឹងត្រូវដាក់ចេញនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៩។ ស្ថាប័ននេះនឹងមិនមានអំណាចក្នុងការដាក់ទណ្ឌកម្ម ឬដាក់ទណ្ឌកម្មប្រទេសដែលរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋទេ ដូច្នេះហើយនឹងមានប្រសិទ្ធភាពមានកម្រិត នេះត្រូវបានគេនិយាយថាជាឥទ្ធិពលនៃធម្មនុញ្ញអាស៊ានដែលចែងថា វាត្រូវបានសន្មត់ថាមិនជ្រៀតជ្រែកក្នុងបញ្ហានយោបាយក្នុងស្រុករបស់ រដ្ឋជាសមាជិក។
ធម្មនុញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា: សេចក្ដី​ផ្ដើម

សេចក្ដី​ផ្ដើម

ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ជា​សាសនា​ធំ​មួយ ក្នុង​ចំណោម​សាសនា​ធំ​ៗ​ក្នុង​លោក កើត​ជា​យូរ​យារ​ណាស់​មក​ហើយ, មាន​ប្រជាជន​រាប់​លាន​នាក់ ជា​ពុទ្ធសាសនិក ។ ទី​តាំង​នៃ​សាសនា​នេះ​គឺ ប្រទេស​ឥណ្ឌា ។ ព្រះ​សមណគោតម ទ្រង់​ជា​មេ​ដឹក​នាំ​បង្កើត​ឡើង ។ ក្រោយ​ពី​ពេល​ដែល​ព្រះ​អង្គ​បាន​សំរេច​នូវ​ចំណែង​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ដោយ​សេចក្ដី​ព្យាយាម​ដ៏​មោះ​មុត​របស់​ព្រះ​អង្គ​មក ទ្រង់​តែង​បំពេញ​ព្រះ​ករណីយ​កិច្ច​ជា​សាស្តា គឺ​សេចក្ដី​យាង​ទៅ​ប្រកាស​ផ្សាយ​ព្រះ​សាសនា​ក្នុង​ទី​កន្លែង​ផ្សេង​ៗ អ្នក​មាន​សទ្ធា​ជ្រះ​ថ្លា​ព្រម​ជឿ​បដិបត្តិ​តាម​ព្រះ​អង្គ មាន​ចំនួន​ច្រើន​ឡើង​ៗ ជា​លំដាប់ ។ អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​តាម​រមែង​បាន​ទទួល​ផល គឺ​សេចក្ដី​សុខ សេចក្ដី​ចម្រើន តាម​សម​គួរ​ដល់​សេចក្ដី​ប្រតិបត្តិ ។ 

វិធី​ទូន្មាន​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​គឺ

 ទ្រង់​ប្រដៅ​ឲ្យ​ដឹង​ពិត ឃើញ​ពិត ក្នុង​សភាវៈ​ដែល​គួរ​ដឹង គួរ​ឃើញ ។
 ទ្រង់​ប្រដៅ​មាន​ហេតុ មាន​ផល ដែល​អ្នក​ស្ដាប់​អាច​ត្រិះ​រិះ​ពិចារណា​ឃើញ​ពិត​បាន ។
 ទ្រង់​ប្រដៅ​ជា​អស្ចារ្យ គឺ​អ្នក​បដិបត្តិ​តាម​រមែង​បាន​ប្រយោជន៍​តាម​សម​គួរ​ដល់​សេចក្ដី​បដិបត្តិ​របស់​ខ្លួន ។
ធម្មនុញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា: សាវកសន្និបាត​ប្រគល់​ដំណែង​អគ្គសាវ័ក និងប្រកាស​ធម្មនុញ្ញ​ពុទ្ធសាសនា

សាវកសន្និបាត​ប្រគល់​ដំណែង​អគ្គសាវ័ក និងប្រកាស​ធម្មនុញ្ញ​ពុទ្ធសាសនា

ដោយ​ឃើញ​ចំនួន​បរិស័ទ​កាន់​តែ​មាន​ច្រើន​ឡើង​ៗ ដូច្នេះ​ហើយ ព្រះ​អង្គ​ក៏​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ​មហាសន្និបាទ​មួយ​ឡើង ដើម្បី​ប្រកាស​ធម្មនុញ្ញ​នៃ​សាសនា​ព្រះ​អង្គ​ដល់​មនុស្ស​ជាតិ​ទាំង​ពួង​ជា​ផ្លូវ​ច្បាប់ និង​ជា​សាកល​ថា ពុទ្ធសាសនា​បាន​កើត​មាន​ក្នុង​លោក​ហើយ ។ មហាសន្និបាត​នោះ ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ ១៥ កើត ខែ ​មាឃ (កុម្ភៈ) ឆ្នាំ​រកា ក្រោយ​ពេល​ព្រះ​អង្គ​បាន​ត្រាស់​ដឹង​ហើយ​ចំនួន​៩​ខែ នៅ​វត្ត​វេឡុវ័ន (វត្ត​ ព្រៃ​ឫស្សី) ជិត​ក្រុង ​រាជ​គ្រឹះ ​នៃ​រដ្ឋមគធៈ ហើយ​មាន​ព្រះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​បួស​ផ្ទាល់​នឹង​ព្រះ​អង្គ​ចំនួន ១២៥០ រូប ដែល​សុទ្ធ​សឹង​ជា​ព្រះ​អរហន្ត ចូល​រួម​ជា​សមាជិក​មហាសន្និបាទ ។

ក្នុង​ឱកាស​នៃ​មហាសន្និបាត​នោះ ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​បាន​ប្រកាស​ប្រគល់​ដំណែង​អគ្គសាវ័ក​ដល់​ព្រះ​ថេរៈ​ ២ ​អង្គ​គឺ ៖

-អគ្គសាវ័ក​ទី​១ ដល់​ព្រះ​សារីបុត្ត ជា​ឯតទគ្គៈ​ខាង​បញ្ជា
-អគ្គសាវ័ក​ទី​២ ដល់​ព្រះ​មោគ្គល្លាន ជា​ឯតទគ្គៈ​ឫទ្ធិ ហើយ​ទ្រង់​ប្រកាស​ពុទ្ធ​ធម្មនុញ្ញ គឺ​គោល​ច្បាប់​នៃ​ពុទ្ធ​សាសនា ដល់​សមាជិក​សាវក​សន្និបាត​ទាំង​អស់ សម្រាប់​ធ្វើ​ជា​ក្រឹត្យ​ក្រម​អនុវត្ត និង​​ ដើម្បី​ប្រកាស​ផ្សព្វ​ផ្សាយ​ដល់​មហាជន​ទាំង​ពួង ឲ្យ​បាន​ដឹង​អំពី​គោលការណ៍ ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ត្រូវ​ប្រកាន់​យក ។ ធម្មនុញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​នេះ ព្រះ​អង្គ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា ឱវាទ​បាដិមោក្ខ មាន​ទាំង​អស់​ ១១​ មាត្រា​ ២
-”មាត្រា" ក្នុង​សៀវភៅ ឱវាទ​បាដិមោក្ខ​ថា "ក័ណ្ឌ" ។

១-សព្វបាបស្ស អករណ៍ មិន​ធ្វើ​បាប​ទាំង​ពួង​ជា​ដាច់​ខាត,
២-កុសល​ស្សូបសម្បទា បំពេញ​កុសល​ឲ្យ​បរិបូណ៌,
៣-សចិត្ត​បរិយោទប​នំ ធ្វើ​ចិត្ត​របស់​ខ្លួន​ឲ្យ​ស្អាត​ល្អ,
៤-និព្វានំ បរមំ វទន្តិ ពុទ្ធា និព្វាន​ជា​របស់​ដ៏​ឧត្តម​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​ទាំង​ឡាយ​ ត្រាស់​ដំដែង,
៥-ខន្តិ បរមំ តបោតីតិក្ខា ការ​អត់​ធន់​ជ​តប​ធម៌​ដ៏​ឧត្តម,
៦-ន ហិ បព្វជិតោ បរូបឃាតិ សមណោ ហោតិ បរំ វិមោទយន្តោ អ្នក​បួស​ណា​ដែល​សម្លាប់​ សត្វ អ្នក​បួស​នោះ​មិន​មែន​ជា​សមណៈ​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា​ទេ,
៧-មត្តញ្ញុតា ច ភត្តស្មឹ បរិភោគ​អាហារ​ដោយ​ស្គាល់​ប្រមាណ,
៨-បន្តញ្ច សយ​នាសនំ ពេញ​ចិត្ត​កន្លែង​ដេក និង​ទី​អង្គុយ​ដែល​ស្ងប់​ស្ងាត់,
៩-អធិចិតេ ច អាយោគោ ព្យាយាម​ធ្វើ​ចិត្ត​របស់​ខ្លួន​ឲ្យ​ទៅ​ជា​អធិចិត្ត,
១០-អនបវាទោ អនុបឃាតោ កុំ​តិះ​ដៀល​គេ កុំ​ប្រៀត​បៀន​គេ,
១១-បាដិមោក្ខេ ច សំវរោ ចូរ​សង្រួម​នៅ​ក្នុង​ច្បាប់ គោការណ៍​របស់​ខ្លួន ។

ឱវាទ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​បាន​សំដែង​ទាំង​១១ មាត្រា​នេះ គឺ​ជា​ធម្មនុញ្ញ​មួយ​ដែល​មាន​លក្ខណៈ​សំបូរ​គ្រប់​គ្រាន់​ទាំង​អស់ ដែល​អាច​ឲ្យ​សមាជិក​ម្នាក់​ៗ បង្ហាញ​នូវ​ភាព​រួម​របស់​សាសនា​ខ្លួន​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ដ៏​ខ្លី​បំផុត សម្រាប់​អ្នក​ដែល​ចង់​ដឹង និង​ជា​រង្វាស់​សម្រាប់​វាស់​ថា អ្នក​ណា​មួយ​ជា​សមាជិក​របស់​ពុទ្ធ​សាសនា​ពិត​ប្រាកដ ។
ធម្មនុញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា: ពុទ្ធ​គុណ​ទាំង​១០ ព្រះ​នាម​នេះ លោក​អាច​សង្ខេប​ឲ្យ​មក​នៅ​ត្រឹម​តែ ​៣​ យ៉ាង​គឺ

ពុទ្ធ​គុណ​ទាំង​១០ ព្រះ​នាម​នេះ លោក​អាច​សង្ខេប​ឲ្យ​មក​នៅ​ត្រឹម​តែ ​៣​ យ៉ាង​គឺ

 បញ្ញាគុណ ព្រះ​អង្គ​ជា​បញ្ញា​ជន ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ ជា​បណ្ឌិត មាន​បញ្ញា​ចេះ​ដឹង​សព្វ​សារ​ពើរ ជា​សព្វញ្ញូ ជា​អ្នក​ដឹង​នូវ​អ្វី​ដែល​ជា​បញ្ញា​ជីវិត និង​វិធី​រំលត់​នូវ​ហេតុ​នៃ​បញ្ហា​នោះ ។
 ករុណា​គុណ ព្រះ​អង្គ​ជា​អ្នក​ដែល​មាន​ព្រះ​ទ័យ​ពោរ​ពេញ​ទៅ​ដោយ​មេត្តា​ គឺ​ស្រឡាញ់ អាណិត​ដល់​មនុស្ស​សត្វ​ទាំង​អស់ និង​ករុណា គឺ​មាន​ព្រះ​ទ័យ​ជួយ​សង្គ្រោះ​មនុស្ស​សត្វ​ ឲ្យ​រួច​ផុត​ពី​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ដោយ​ព្រះ​ធម៌​ទេសនា អស់​រយៈ​ពេល​ ៤៥ ឆ្នាំ​គត់ ។
 វិសុទ្ធិគុណ ព្រះ​អង្គ​ជា​មនុស្ស​បរិសុទ្ធ គ្មាន​កិលេស ។ ជន​ណា​ដែល​នឹក​រលឹក​ព្រះ​អង្គ យក​ព្រះ​អង្គ​ជា​ទី​ពឹង បាន​ធ្វើការ​បូជា ធ្វើ​បុណ្យ​នឹង​ព្រះ​អង្គ​អ្នក​នោះ​រមែង​បាន​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​ដ៏​លើស​លប់ ។

ពុទ្ធ​គុណ​ទាំង ​១០ ឬ ​ទាំង ​៣​ នេះ បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ពិភព​លោក​យើង​កែ​ប្រែ​ នូវ​មុខ​មាត់​របស់​ខ្លួន​ពី​បាត​ដៃ​មក​ខ្នង​ដៃ ។ ជន​ទាំង​ឡាយ​ដែល​គ្មាន​ជំនឿ​លើ​ខ្លួន​ឯង​ថា អាច​កំណត់​នូវ​ជតា​ជីវិត​របស់​ខ្លួន ​ព្រោះ​ជីវិត​នេះ​ត្រូវ​បាន​លិខិត​មក​ជា​ស្រេច​ហើយ​ដោយ​ព្រហ្ម ដោយ​អាទិទេព​ផ្សេង​ៗ ​នៃ​សាសនា​ទេវ​និយម​ដទៃ​នោះ បាន​ភ្ញាក់​បើក​ភ្នែក ក្រោក​ឈរ កម្រើក​ដៃ​ជើង និង​ជឿ​ច្បាស់​លើ​ខ្លួន​ឯង​ថា ខ្លួន​គេ​អាច​ឆ្លង​ផុត​ពី​បញ្ហា​ជីវិត និង ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ទាំង​នោះ​បាន ដោយ​សេចក្ដី​ព្យាយាម​របស់​គេ និង​តាម​ការ​ណែ​នាំ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ដែល​ជា​គ្រូ និង​ជា​អ្នក​ហ្វឹក​ហាត់​ដោយ​ពិត​ប្រាកដ ។
ធម្មនុញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា: បច្ឆិមវាចា

បច្ឆិមវាចា

គួរ​ស្ដាយ​ណាស់ ដែល​ធម្មជាតិ​មិន​អាច​មិន​ប្រែ​ប្រួល ។ ជីវិត​ដែល​កើត​ឡើង​ត្រូវ​តែ​ស្លាប់ ។ ជីវិត​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ក៏​មិន​អាច​មាន​ករណី​ពិសេស ​ដែល​ធម្មជាតិ​លើក​លែង​បាន​ដែរ ព្រះ​អង្គ​បាន​ចាក​លោក​នេះ​ទៅ​ដោយ​ស្ងៀម​ស្ងាត់ បន្ទាប់​ពី​បំពេញ​ករណីយកិច្ច​ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ដើម្បី​សត្វ​លោក​អស់​រយៈ​កាល ៤៥ ឆ្នាំ ។ នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​ទី ​៨០ នៃ​ព្រះ​ជន្មាយុ ដែល​ត្រូវ​នឹង​ថ្ងៃ ១៥ កើត​នៃ ​វិសាខ ឆ្នាំ​ម្សាញ់ ត្រូវ​ពុទ្ធ​បរម​គ្រូ ​របស់​ពិភព​លោក​យើង ក៏​យាង​ចូល​បរិនិព្វាន​នៅ​ចន្លោះ​ក្រោម​ដើម សាល​ព្រឹក្ស​ទាំង​គូ ដែល​មាន​មែក​ទោរ​ទន់​ដោយ​ផ្កា​រយីង​រយោង នា​វេលា​ទៀប​ភ្លឺ​ក្រោយ​ពី​បាន​ផ្ដាំ​ជា​ចុង​ក្រោយ​បង្អស់​ថា ៖

- យោ វោ អាន្ទ មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញតោ លោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា ម្នាលអានន្ទ, ធម៌​ក្ដី វិន័យ​ក្ដី ដែល​តថាគត​បាន​សំដែង​ហើយ​បាន​បញ្ញត្តិ​ហើយ​ចំពោះ​អ្នក​ទាំង​ឡាយ លុះ​អំណឹះ​ឥត​ពិត​តថាគត​ទៅ ធម៌ និង ​វិន័យ​នោះ​ឯង​ជា​គ្រូ​របស់​អ្នក​ទាំង​ឡាយ​ហើយ​​ 
- វយធម្មោ សង្ខារា សង្ខារ​ទាំង​ឡាយ មាន​ការ​វិនាស​សោះ​សូន្យ​ជា​ធម្មតា,  
- អប្បមាទេន សម្បាទេថា អ្នក​ទាំង​ឡាយ, ចូរ​ញ៉ាំង​ករណីយ​កិច្ច​ទាំង​ពួង​ឲ្យ​សំរេច ដោយ​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ​ចុះ​!
ធម្មនុញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា: ឯកសារ​ជំនួយ​ស្មារតី

ឯកសារ​ជំនួយ​ស្មារតី
- ពុទ្ធប្បវត្តិកថា (ឈឹម ស៊ុមន៍) បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​ដោយ​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ
- ឱវាទ​បាដិមោក្ខ (ចាប ពិន) បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​ដោយ​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ
- មគ្គទ្ទេសក៍​ជីវិត ឥន្ទ​បញ្ញោ​ភិក្ខុ ហ. មណី​ចិន្តា
- គិហិបដិបត្តិ (ជួន​ណាត) បោះ​ពុម្ព ផ្សាយ​ដោយ​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ
- ប្រស្នា​ត្រៃ​គុន (ឈឹម ទូច) បោះ​ពុម្ព ផ្សាយ​ដោយ​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ
- មហាបរិនិព្វានកថា (សូ ហាយ, ផល ទិត) ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ
- វចនានុក្រម​ខ្មែរ របស់​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ
ធម្មបទ

ធម្មបទ (ធ័ម-មៈ-បត់) (ន.) (បាលី) (Dhammapada) ផ្លូវធម៌, លំអានធម៌ ។ ឈ្មោះគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងសុត្តន្តបិដកខាងពួកខុទ្ទកនិកាយ ហៅថា ខុទ្ទកនិកាយ ធម្មបទ, ជាពុទ្ធភាសិតសុទ្ធតែជាគាថាទាំងអស់ ហៅថា ធម្មបទគាថា ឬ គាថាធម្មបទ ។ គាថាធម្មបទ អាចត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងគម្ពីរសុត្តន្តបិដក សៀវភៅភាគ៥២ ទំព័រទី ២១ ដល់ទំព័រទី ១១២ នៃគម្ពីរព្រះត្រៃបិដករៀបរៀងជាភាសាខ្មែរ ។

គាថាធម្មបទប្រែ

ភាគទី ១
ធម្មបទ: ២រឿង មដ្ឋកុណ្ឌលី

២រឿង មដ្ឋកុណ្ឌលី

ព្រះបរមសាស្តា ទ្រង់បានប្រារឰនូវមដ្ឋកុណ្ឌលី ដែលជាកូនរបស់ព្រាហ្មណ៍កំណាញ់ម្នាក់ នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ។ ព្រោះព្រាហ្មណ៍ជាបិតាជាមនុស្សកំណាញ់ស្វិត ទើបគាត់ធ្វើទំហ៊ូដោយខ្លួនឯង ឲ្យកូនពាក់ ។ នៅពេលដែលមដ្ឋកុណ្ឌលីឈឺធ្ងន់, ព្រាហ្មណ៍ ជាបិតា មិនបានទៅរកគ្រូពេទ្យ មកព្យាបាលជម្ងឺឲ្យកូនគាត់ទេ ព្រោះគាត់ខ្លាចឣស់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន ។ នៅថ្ងៃដែលមដ្ឋកុណ្ឌលីជិតនឹងមរណានោះ ព្រាហ្មណ៍ជាបិតា បានលើកកូនមកឲ្យដេក ឣស់សេចក្តីសង្ឃឹមតែម្នាក់ឯង នៅរបៀងផ្ទះខាងក្រៅ ។

សម័យនោះ ព្រះសាស្តា ទ្រង់បានបញ្ចេញព្រះរស្មីទៅ ដើម្បីឲ្យមដ្ឋកុណ្ឌលីបានឃើញ ។ មដ្ឋកុណ្ឌលី ឃើញព្រះរស្មីនៃព្រះឣង្គ ហើយ ក៏កើតសេចក្តីជ្រះថ្លា យ៉ាងខ្លាំង ក្នុងមួយរំពេចនោះ ស្រេចហើយ ក៏បានធ្វើមរណកាល នៅពេលនោះឯង ហើយបានទៅកើត នៅក្នុងឋានតាវតិ្តង្សទេវលោក ក្រឡេកមើលមកឃើញឪពុក របស់ខ្លួន ដែលកំពុងតែសៅសោក យំស្រែកបោកខ្លួន យ៉ាងខ្លាំង ទើបបានចុះពីទេវលោកមក ដើម្បីជួយសង្គ្រោះ ដល់ឪពុករបស់ខ្លួន ឲ្យបាន រួចផុតឣំពីសេចក្តីទុក្ខសោកសៅនោះ ហើយបានធ្វើឲ្យគាត់លះបង់ សេចក្តីកំណាញ់ចេញផុតពីខន្ធសន្តាន ឲ្យកើតមានចិត្តជ្រះថ្លា ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ហើយក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ឋានទេវលោកវិញ ។

លុះព្រឹកឡើង ព្រាហ្មណ៍ជាឪពុក បានទៅឣារាធនានិមន្តព្រះសង្ឃ មានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ឲ្យទទួលនូវភត្តាហារ ក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន ហើយ បានក្រាបទូលសួរឣំពីការដែលកូនរបស់ខ្លួន គឺ មដ្ឋកុណ្ឌលី គ្រាន់តែធ្វើចិត្ត ឲ្យជ្រះថ្លា ចំពោះព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ មិនបានធ្វើកុសលអ្វីដទៃ ក្រៅឣំពីនេះទេ ក៏ស្រាប់តែបានទៅកើត នៅឯឋានទេវលោក ។
ព្រះបរមសាស្តា ទ្រង់បានឣធិដ្ឋានឲ្យមដ្ឋកុណ្ឌលីទេវបុត្រ ចុះមកសម្តែងរឿងពិត ដល់ព្រាហ្មណ៍ជាឪពុក និង ពួកមហាជន បានឃើញជាក់ស្តែង ហើយព្រះឣង្គត្រាស់ព្រះគាថានេះ ថា ៖

មនោបុព្វង្គមា ធម្មា មនោសេដ្ឋា មនោមយា

មនសា ចេ បសន្នេន ភាសតិ វា ករោតិ វា

តតោ នំ សុខមន្វេតិ ឆាយាវ ឣនុបាយិនី ។

ធម៌ទាំងឡាយ មានចិត្តជាប្រធាន មានចិត្តប្រសើរបំផុត សម្រេចមកឣំពីចិត្ត, បើបុគ្គលមានចិត្តជ្រះថ្លាហើយ ទោះបីនិយាយក្តី ធ្វើក្តី ក៏ល្អទាំងឣស់ ព្រោះសេចក្តីល្អនោះឯង សេចក្តីសុខ រមែងតាមជាប់បុគ្គលនោះ ដូចជាស្រមោលដែលឣន្ទោលទៅតាមប្រាណ យ៉ាងនោះឯង ។
ធម្មបទ: ៣ រឿង ព្រះតិស្សត្ថេរ

៣ រឿង ព្រះតិស្សត្ថេរ

ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ប្រារឰព្រះតិស្សត្ថេរ ។ ព្រះថេរៈជាព្រះរាជឱរសរបស់ព្រះបិតុច្ឆា របស់ព្រះឣង្គ ។ លោកបានមកបួសជាភិក្ខុ ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា នៅពេលដែលមានវ័យចាស់ជរាហើយ លោកមិនដែលធ្វើវត្តប្រតិបត្តិ គោរពចំពោះភិក្ខុឣាគន្តុកៈ ដែលមានវស្សាចាស់ជាងខ្លួន តាមព្រះធម៌វិន័យឡើយ ។

ព្រះសាស្តា ទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ ឲ្យព្រះតិស្សៈ សុំខមាទោសចំពោះភិក្ខុឣាគន្តុកៈទាំងនោះ, តែព្រះតិស្សៈ ចចេស មិនព្រមធ្វើតាមព្រះពុទ្ធដីកា របស់ព្រះឣង្គឡើយ ។ គ្រានោះ ព្រះបរមសាស្តា ទ្រង់ត្រាស់សម្តែង នូវឣតីតនិទាន របស់ព្រះតិស្សៈ ដូចមានតទៅនេះ ៖ នៅក្នុងជាតិដែលព្រះតិស្សៈនេះ បានកើតជាតាបស ឈ្មោះ ទេវិល, តថាគត បានកើតជាតាបស ឈ្មោះ នារទៈ ។ តាបសទាំងពីររូបនោះ បានឈ្លោះទាស់ទែងគ្នា យ៉ាងខ្លាំង រហូតឮដល់ព្រះរាជាក្រុងពារាណសី ស្តេចយាងទៅ ជួយរម្ងាប់ការវិវាទទាស់ទែងគ្នានោះ ហើយទ្រង់បានឲ្យទេវិលតាបស សុំខមាទោសនារទតាបស ព្រោះជាឣ្នកខុស ។ ទោះជាព្រះរាជបញ្ជា ឲ្យធ្វើយ៉ាងនេះ ក៏ទេវិលតាបស នៅតែមិនព្រមសុំខមាទោស ចំពោះនារទតាបស ទៀត នៅតែចចេស មិនព្រមស្តាប់ មិនព្រមធ្វើតាម តាំងតែពីជាតិនោះមក រហូតមកដល់ជាតិនេះ ដូច្នេះហើយ ទើបព្រះឣង្គត្រាស់នូវព្រះគាថានេះ ថា ៖

ឣក្កោច្ឆិ មំ ឣវធិ មំ ឣជិនិ មំ ឣហាសិ មេ 
យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តិ វេរំ តេសំ ន សម្មតិ ។
ឣក្កោច្ឆិ មំ ឣវធិ មំ ឣជិនិ មំ ឣហាសិ មេ 
យេ ច តំ នូបនយ្ហន្តិ វេរំ តេសូបសម្មតិ ។

បើជនទាំងឡាយណា ចងសេចក្តីក្រោធនោះទុក យ៉ាងនេះថាៈ ជនឯណោះ បានជេរឣញ ជនឯណោះ បានវាយឣញ ជនឯណោះ បានឈ្នះឣញ ជនឯណោះ បានលួចយកទ្រព្យរបស់ឣញទៅហើយ (ដូច្នេះ) ពៀរវេរា របស់ជនទាំងឡាយនោះ មិនស្ងប់រម្ងាប់បានឡើយ។

បើជនទាំងឡាយណា មិនចងសេចក្តីក្រោធនោះទុក យ៉ាងនាងកាលីយក្ខិនីនេះថាៈ ជនឯណោះ បានជេរឣញ ជនឯណោះ បានវាយឣញ ជន ឯណោះ បានឈ្នះឣញ ជនឯណោះ បានលួចយកទ្រព្យរបស់ឣញទៅហើយ (ដូច្នេះ) ពៀរវេរា របស់ជនទាំងឡាយនោះ តែងស្ងប់រម្ងាប់ទៅបាន ។
ធម្មបទ: ៤ រឿង នាងកាលីយក្ខិនី

៤ រឿង នាងកាលីយក្ខិនី

ព្រះបរមសាស្តា ទ្រង់ប្រារឰស្ត្រីម្នាក់ ជាស្ត្រីឣា គ្មានកូន ។ នាង ដឹងថាៈ ខ្លួន ប្រាកដជាមិនមានកូន ហើយនាងខ្លាចស្វាមីមានប្រពន្ធថ្មីទៀតដែលឣាចមានកូន ប្រពន្ធថ្មីនោះ នឹងមានឣំណាចធំជាងខ្លួន ទើបខ្លួនឯង សម្រេចចិត្ត ដើរទៅរកស្រីម្នាក់ យកមកឲ្យស្វាមី ធ្វើជាប្រពន្ធចុង ។

មិនយូរប៉ុន្មាន ស្ត្រីដែលនាងរកមកឲ្យស្វាមី ធ្វើជាប្រពន្ធចុងនោះ ក៏ចាប់ផ្តើមមានផ្ទៃពោះ ។ ប្រពន្ធដើមនោះ ដឹងច្បាស់ថាៈ នាងប្រពន្ធចុងមានផ្ទៃពោះហើយ ក៏យកថ្នាំពិសមក ឲ្យប្រពន្ធចុងផឹក ។ ប្រពន្ធចុង ស្មានថា ជាថ្នាំសម្រាប់ថែរក្សាគភ៌ ក៏បានយកថ្នាំពិសនោះទៅផឹក នាងបានរលូតកូនស្លាប់ដល់ទៅពីរលើក ព្រោះថ្នាំពិសរបស់ប្រពន្ធដើម ។ ក្នុងលើក ទី៣ នាងប្រពន្ធចុង ត្រូវបានស្លាប់ទាំងខ្លួន ព្រមទាំងកូននៅក្នុងផ្ទៃ ព្រោះថ្នាំពិសរបស់ប្រពន្ធដើម ដូចជាលើក មុនៗ ដែរ ។

ស្វាមីរបស់នាង បានដឹងរឿងនោះហើយ ក៏វាយធ្វើបាបនាងប្រពន្ធដើម រហូតដល់ក្ស័យជីវិតតែម្តង ។ នាងប្រពន្ធដើម និង ប្រពន្ធចុង ពីរនាក់នេះ បានចងកម្មពៀរវេរា នឹងគ្នាម្នាក់ម្តងៗ យ៉ាងនេះ គឺ ៖ 
ប្រពន្ធចុង ស្លាប់ទៅ ក៏បានទៅកើតជាមេឆ្មា, ឯប្រពន្ធដើម ស្លាប់ទៅ បានទៅកើតជាមេមាន់ ។ មេឆ្មា បានស៊ីពងមាន់ និង មេមាន់ ។

ប្រពន្ធដើម ស្លាប់ពីមេមាន់ បានទៅកើតជាមេខ្លា, ឯប្រពន្ធចុង (មេឆ្មា) ស្លាប់ទៅ បានទៅកើតជាមេប្រើស ។ មេខ្លា បានខាំស៊ីមេប្រើស ។

ប្រពន្ធចុង (មេប្រើស) ស្លាប់ទៅកើតជានាងយក្ខិនី, ឯប្រពន្ធដើម (មេខ្លា) ស្លាប់ទៅ ក៏បានកើតជានាងកុលធីតា ។ នាងយក្ខិនី (ប្រពន្ធចុង) ក៏បានចាប់កូននាងកុលធីតា (ប្រពន្ធដើម) យកទៅខាំ ស៊ីឣស់ រហូតដល់ទៅពីរលើក ។ ក្នុងលើកទីបី នាងកុលធីតា ក៏បាននាំយកកូនខ្ចី រត់គេចទៅផ្ទះដើមកំណើតរបស់ខ្លួន លុះដល់ពាក់កណ្តាលផ្លូវ ក៏ស្រាប់តែនាងយក្ខិនី (ស្រីប្រពន្ធចុង) ដេញជាប់ តាមក្រោយនាង មកប្រកិតៗ ។ នាងកុលធីតា ក្រឡេកឃើញនាងយក្ខិនី ដេញតាមជាប់ពីក្រោយខ្លួន យ៉ាងដូច្នេះហើយ ក៏មានសេចក្តីតក់ស្លុត ភ័យខ្លាចជាទីបំផុត ហើយបានរត់ចូលទៅ ក្នុងវត្តជេតពនមហាវិហារ យ៉ាងប្រញាប់ប្រញាល់ ។

ជួនជានៅពេលនោះ ព្រះសាស្តា កំពុងតែទ្រង់សម្តែងព្រះធម៌ទេសនា ឣប់រំដល់ពួកពុទ្ធបរិស័ទ ។ នាងកុលធីតា បានចូលទៅជិតព្រះសាស្តា ហើយយកកូនទៅដាក់ នៅក្បែរព្រះបាទ របស់ព្រះ ឣង្គ ក្រាបបង្គំទូលថាៈ បពិត្រព្រះឣង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណា សូមប្រគេនកូនតូចនេះ ដល់ព្រះឣង្គ សូមព្រះឣង្គមេត្តាទទួលយកចុះ ។ បន្ទាប់មក នាងយក្ខិនី ក៏បានមកដល់វត្តជេតពននោះដែរ ។

ព្រះសាស្តា ទ្រង់បានត្រាស់ទៅកាន់នាងទាំងពីរនោះ ថា “នែនាងទាំងពីរនាក់ ព្រោះហេតុអ្វី បានជាពួកនាង តាមចងកម្មចងពៀរនឹងគ្នា មិនចេះឈប់ឈរ យ៉ាងនេះ?” ដូច្នេះហើយ ទ្រង់ត្រាស់នូវព្រះគាថានេះ ថា ៖

ន ហិ វេរេន វេរានិ| សម្មន្តីធ កុទាចនំ
ឣវេរេន ច សម្មន្តិ ឯស ធម្មោ សនន្តនោ ។

មែនពិត ក្នុងពេលណាៗ ក៏ដោយ ក្នុងលោកនេះ ធម្មតាពៀរទាំងឡាយ មិនដែលរម្ងាប់ ដោយការចងពៀរឡើយ ពៀរទាំងឡាយ តែងរម្ងាប់ ដោយការមិនចងពៀរ នេះជាបវេណីធម៌ ។