តោង៑ងូក្សេត្រ: សេដ្ឋកិច្ច

សេដ្ឋកិច្ច
កសិកម្ម និង ពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្របានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចក្រភពនេះលេចត្រដែតឡើង។ ពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រមានជាធម្មតាភាគច្រើនបំផុតនៅភូមាក្រោម និង ស្យាមភាគខាងត្បូង។ កសិកម្មមានច្រើនលើសលប់នៅភូមាលើ ហើយហ៊ុំព័ទ្ធដោយវាលខ្ពង់។ តំបន់អយុធ្យាក៏មានសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកខ្លាំងលើវិស័យកសិកម្មផងដែរ។

កសិកម្ម
នៅឯដីគោកភាគខាងលិច តំបន់សំបូរទឹកសំខាន់ៗទាំងបីស្ថិតនៅភូមាលើទាំងអស់មាន: ដងទន្លេក្យោក៑ឆញ៑  មង៑ះភូះ និង មូះ តាមការពិតវាមានតាំងពីសតវត្សទី១៣ មកម៉្លេះ។ កសិកម្មនៅភូមាក្រោមមិនសូវមានភាពរីកចម្រើនខ្លាំងទេ ផ្ទៃដីដាំដុះតូចជាង ១០% នៃផ្ទៃដី ០,៤ ហិកតា ក្នុងពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៩៣០ កំឡុងសម័យអាណានិគមប៊្រីថេនទៅទៀត ដែលផ្ទៃដីដ៏តូចនេះហើយត្រូវបានគេយកមកធ្វើកសិកម្មនៅក្នុងសតវត្សទី១៦។Lieberman 1984: 18–19 ភូមាលើមានផ្ទៃដីប្រហែល ៧៣០០០០ ហិកតា ដែលត្រូវបានដាំដុះ កាលពី រ.ឆ្នាំ១៦០០ ហើយបែងចែកជាដំណាំស្រូវ និងដំណាំរដូវប្រាំង។Lieberman 2003: 174 ក្រៅពីស្រូវទៅ សណ្ដែកដី ថ្នាំជក់ និង ពោតដែលជាដំណាំមកពីពិភពលោកថ្មី ក៏ត្រូវបានគេដាំដុះផងដែរ។ កប្បាសបានក្លាយជាដំណាំចម្បងនៅតំបន់ភូមិភាគរាំងស្ងួត ដែលវាមិនអំណោយផលដល់ដំណាំស្រូវឡើយ បរិវេណទាំងនោះរួមមានដូចជានៅស្រុកមិថិលា  រមញ៑ះសង៑ះ និង ម្រង៑ះខ្រំ។ កប្បាសគឺជាទំនិញនាំចេញចម្បងរបស់ភូមាទៅចិន និងបានជំរុញដល់ឧស្សាហកម្មសិប្បកម្មក្នុងស្រុក។

ពាណិជ្ជកម្ម
តំបន់ឆ្នេរផ្ទុយទៅវិញពឹងផ្អែកទៅលើវិស័យពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងខ្លាំង។ កំពង់ផែសំខាន់ៗមាន ពគោ ម៉ិហ៑ត្មំ ថ្វាយ និង ពិក៑។ ផលិតផលនិងទំនិញបានពីស្រូវអង្ករ និងគ្រឿងបរិភោគផ្សេងៗ ក៏ដូចជាទំនិញល្អប្រណីតជាច្រើនទៀតក្នុងស្រុក (ត្បូងឈាមជ្រូក, ត្បូងកណ្ដៀង, ឈ្មុសទេស, ម្រ័ក្សណ៍, ជ័រកំពាន, មាស) ត្រូវបានគេនាំចេញទៅមលក្កា សមុទ្រៈ ឆ្នេរចោឭមណ្ឌល (បឡវេក៌ាដុរបស់ព័រទុយហ្កាល់ មចិលីបដ្នំ) ពង្គល និង គុជ៌រ។  Lieberman 1984: 27–28 ត្រឡប់វិញ ពគោក៏បាននាំចូលសិប្បផល និង គ្រឿងទេសចិន មកពីមលក្កា និង សមុទ្រៈ ហើយសំពត់ព្រែឥណ្ឌានាំចូលមកពីបណ្ដារដ្ឋនានារបស់ឥណ្ឌា  ក្រៅពីនឹង ចក្រភពនេះបានខិតខំស្វះស្វែងរកមែនទែននូវកាំភ្លើងទំនើបៗចុងក្រោយពីពួកព័រទុយហ្កាល់។Lieberman 2003: 168

ហ្លួងបានទតមើលដោយយកព្រះទ័យទុកដាក់លើពាណិជ្ជកម្ម និងបានប្រមូលពន្ធគយលើការជួញដូរណា ដែលពាក់ព័ន្ធតាមឆ្នេរសមុទ្រភូមាក្រោម និង ឆ្នេរប្រទេសស្យាម។ នៅពគោ ពាណិជ្ជកម្មឆ្លងសមុទ្រស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃពួកឈ្មួញកណ្ដាលប្រាំបីរូបដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ ការបង់ពន្ធអាកររបស់ពួកគេគឺពីរភាគរយ។Harvey 1925: 175 ហ្លួងបានតែងតាំងពួកមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាច្រើនអោយនៅម្រិត៑ អតីតដែនចំណុះរបស់សៀម ដើម្បីឱ្យពួកគេគ្រប់គ្រងលើពាណិជ្ជកម្មរវាងស្យាម និង ឥណ្ឌាដែលទទួលបានផលចំណូលខ្ពស់។ Lieberman 1984: 31–32 រាជការរបស់ព្រះករុណាជាប់ពាក់ព័ន្ធខាងធុរកិច្ចនាំចេញនាំចូលយ៉ាងមមាញឹក។ ហ្លួងបាននាំចេញផលិតផលប្រណីតៗ (ឈ្មុសទេស មាស ត្បូង) ដែលទទួលបានពីសួយរៃនៃបណ្ដារដ្ឋភាគខាងក្នុងនៃផ្ទៃចក្រភព។  ភុរង្ម៑នោង៑បានកសាងកងសំពៅចេញទៅមហាសមុទ្រមួយកងក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៧០ ដើម្បីធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រតំណាងឱ្យព្រះមហាក្សត្រ។

ពាណិជ្ជកម្មផ្លូវគោកជាមួយចិនជាពាណិជ្ជកម្មសំខាន់ជាងគេ។ ការនាំចេញចម្បងរបស់ភូមាទៅកាន់ចិនគឺកប្បាស។ ផ្អែកទៅលើការវិភាគពីប្រភពឯកសារចិនរបស់លោកស៊ុម-ឡាយឆឹន កានាំចេញទៅអ្យូនណាន នូវកប្បាសធម្មជាតិរបស់ភូមានៅ រ. ឆ្នាំ១៦០០ វាបានកើនឡើងឈានទៅដល់ ១០០០ តោនរាល់ៗឆ្នាំ។ ភូមាក៏បាននាំចេញសំពត់ព្រែស្រាប់ៗរបស់ឥណ្ឌា (ហើយក៏ប្រហែលជារបស់ភូមាដែរ) និងនាំចេញ គ្រឿងទេស, ត្បូង, និង អំបិលទៅកាន់អ្យូនណានផងដែរ។ ទំនិញទាំងនេះត្រូវបានដឹកជញ្ជូនដោយទូកឡើងទៅតាមទន្លេឥរាវតីលើ ដែលទំនិញត្រូវបានផ្ទេរទៅកាន់ខ្សែដឹកជញ្ជូនដោយគោនិងសេះក្រិសឆ្ពោះទៅទិសខាងជើង។ បញ្ច្រាសមកវិញ ភាជន៍ដែក រឺទង់ដែង អាវុធ តែ និង សូត្រចិនបានហូរចូលមកវិញ ដូចគ្នានេះដែរទង់ដែង និង ប្រាក់ក៏បាននាំចូលមកពីអណ្ដូងរ៉ែនៅតំបន់អ្យូនណានផងដែរ។Lieberman 2003: 145

រូបិយវត្ថុ
តោង៑ងូក្សេត្រមិនមានការបោះប្រាក់កាក់ជាផ្លូវការឡើយ។ តាមរយៈកំណត់ត្រាក្រុមហ៊ុនអឺរ៉ុប ការជួញដូរមិនមែនគេយកទំនិញដោះដូរគ្នាឡើយ តែការជួញដូរប្រព្រឹត្តិទៅជាសំខាន់ដោយប្រើដុំលោហៈធ្វើពីទង់ដែងលាយសំណជារូបិយវត្ថុ ដែលគេហៅថា "គង៑ជា" (, ) ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៥៦០។ ប៉ុន្តែប្រាក់ដែលមកពីពិភពថ្មីបានចូលមកឆ្លងកាត់តាមរយៈប្រទេសភ្វីលីពីនក្រោមការគ្រប់គ្ររបស់អេស្ប៉ាញ និងប្រទេសឥណ្ឌារយៈពេលប៉ុន្មានសតវត្សចុងក្រោយ រាប់ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៦មកម្ល៉េះ ហើយប្រាក់ក៏បានប្រែខ្លួន បន្តិចម្ដងៗទៅជា "គង៑ជា" និងបានក្លាយជាមធ្យោបាយជួញដូរជាទូទៅនៅដើមសតវត្សទី១៧។ ការប្រើប្រាស់ប្រាក់យ៉ាងទូលំទូលាយបានជួយដល់ការពង្រីកវិស័យពាណិជ្ជកម្មកាន់តែខ្លាំង ទូទាំងចក្រភព។Lieberman 1984: 121–122

ស្ថានការណ៍
ភោគទ្រព្យដែលបានពីពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្របានគាំទ្រដល់កំលាំងយោធារបស់ពគោ ដែលអាចឱ្យពគោចាយវាយលើកាំភ្លើង និង ពួកទាហានស៊ីឈ្នួលព័រទុយហ្កាល់បាន។ ពួកអ្នកដំណើរអឺរ៉ុបក្នុងសហសម័យនោះក៏បានរ៉ាយរ៉ាប់នូវភាពស្ដុកស្ដម្ភដ៏សំបូរបែបរបស់ពគោកំឡុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទភុរង្ម៑នោង៑ផងដែរ។ មកទល់នឹងទសវត្សឆ្នាំ១៥៧០ “ភាពស្ដុកស្ដម្ភ និង អំណាចរបស់ពគោក្នុងគ្រានោះគឺថាមិនអាចប្រៀបបានឡើយ” ហើយត្រូវបានចាត់ទុកដោយពួកព័រទុយហ្កាល់ថាជាប្រទេស  “រាជានិយមពោរពេញដោយឫទ្ធិអំណាចបំផុតនៅអាស៊ី បើរាប់ផាត់ប្រទេសចិនចេញ”។ ការរស់នៅដ៏រីកចម្រើនក្នុងរាជធានី យ៉ាងណាមិញប្រហែលជាគេមិនឃើញមាននៅតាមទីជនបទឡើយ។ កំណែនកងទ័ពរៀងរាល់ឆ្នាំបានធ្វើឱ្យចុះថមថយកំលាំងចាំបាច់ទុកសម្រាប់ធ្វើស្រែ។ ត្បិតក្នុងដំណាក់កាលនៃចក្រភពឡើងដល់កំពូលក៏ដោយ ក៏ការប្រមូលផលនៅពេលនោះបានធ្លាក់ចុះទាបប្រកបដោយហានិភ័យ ដែលបង្កឱ្យមានកង្វះស្រូវអង្ករយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចកាលក្នុងឆ្នាំ១៥៦៧។Harvey 1925: 177 មកដល់ពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៥៩០ ការធ្វើសង្គ្រាមឥតឈប់ឥតឈរបានធ្វើឱ្យភូមាក្រោមចុះថមថយចំនួនមនុស្សយ៉ាងច្រើន និងតំលៃស្រូវអង្ករស្ថិតនៅក្នុងតំលៃមួយដែលមិនធ្លាប់លឺ រឺ ជួបប្រទះកាលពីមុនមកទេ។