មូរតិ: ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​=

ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​=

បន្ទាប់​នឹង​សាសនា​ព្រាហ្មណ​នោះ​ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ ឬ​លទ្ធិ​អាចរិយ​វាទ​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​នេះ​មុន​ មាន​អ្នក​ខ្លះ​យល់​ថា​ លទ្ធិ​អាចរិយវាទ​ផ្សាយ​មក​មុន​ ដែល​ថា​ដូច្នេះ​ប្រហែល​ជា​អាង​បូរាណ​វត្ថុ​ ក្នុង​លទ្ធិ​នេះ​មាន​រូប​លោកេស្វរ​ជា​ដើម​ សឹង​មាន​នៅ​ក្នុង​កំឡុង​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី​ ដែល​សាង​ឡើង​ក្នុង​រវាង​ព.ស.១៣០០​ ដល់​១៥០០​នោះ​ឯង ។ តែ​ដោយ​មតិ​របស់​ខ្ញុំ​យល់​ថា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ផ្សាយ​មក​មុន​ ក្នុង​ពេល​ដែល​ខ្មែរ​កំពុង​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ​នោះ​ឯង​ ដែល​ពោល​ដូច្នេះ​ដោយ​អាស្រ័យ​ការ​ស្វះ​ស្វែង​ស្រាវជ្រាវ​រក​ទៅ​ ឃើញ​មាន​មូល​ល្មម​ជឿ​យក​ជា​ពិត​បាន​គឺ :

១ ក្នុង​សម័យ​ក្រោយ​ពុទ្ធកាល​មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន​ ដរាប​មក​ដល់​ព.ស. ៥០០ មាន​ជន​ជាតិ​ខេមរ​នាំ​គ្នា​ចុះ​មក​ពី​ដែន​មជ្ឈឹម​ប្រទេស​ មក​តាំង​ភូមិ​លំនៅ​នៅ​ក្នុង​ស្រុក​ដែល​ហៅ​ថា​​ទ្វារាវតី​ ហៅ​ក្នុង​កាល​ឥឡូវ​នេះ​ថា​នគរ​បថម​ នៅ​ជា​ខាង​ជើង​ក្រុង​បាងកក​មិន​ឆ្ងាយ​ប៉ុន្មាន​ ក្នុង​មនុស្ស​អំបាល​នោះ​អ្នក​ខ្លះ​កាន់​សាសនា​ព្រាហ្មណ​ អ្នក​ខ្លះ​កាន់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ អ្នក​ណា​កាន់​សាសនា​អ្វី​ ក៏​នាំ​សាសនា​នោះ​យក​មក​ប្រព្រឹត្ត​នឹង​ប្រដៅ​អ្នក​ដទៃ​តទៅ​ ព្រោះ​ក្នុង​ពេល​នោះ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​បាន​ផ្សាយ​សុះសាយ​ទូទៅ​ក្នុង​ដែន​ឥណ្ឌៀ​ហើយ ។

២ ក្នុង​កាល​ព.ស.២៣៦ ព្រះ​សោណថេរ​នឹង​ព្រះ​ឧត្ដរ​ថេរ​ នាំ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​មក​ប្រតិស្ឋាន​ក្នុង​ប្រទេស​មន​ ដែល​មាន​អាណា​ខេត្ត​ជាប់​គ្នា​នឹង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ បាន​ប្រដៅ​ប្រជាជន​ជាតិ​មន​ឲ្យ​កើត​ជ្រះ​ថ្លា​ថ្វាយ​ខ្លួន​ជា​ឧបាសក​ឧបាសិកា​ នឹង​បព្វជ្ជា​ឧបសម្បទា​ មាន​ចំនួន​ច្រើន​ឡើង​ដោយ​លំដាប់​ ហើយ​ក៏​ផ្សាយ​ចេញ​ទៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ជិត​ខាង​ ប្រទេស​កម្ពុជា​ក៏​បាន​ទទួល​រាប់​អាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ដែល​ផ្សាយ​អំពី​ប្រទេស​នោះ​ក្នុង​សម័យ​នោះ​ដែរ​ ឬ​នឹង​ថា​ព្រះ​ថេរ​ទាំង​ពីរ​មក​ប្រកាស​សាសនា​ក្នុង​ទី​នេះ​តែ​ម្ដង​ក៏​គួរ​ច្រើន​​ ព្រោះ​មាន​របស់​ដែល​ជា​ភស្តុតាង​ច្រើន​ជាង​ប្រទេស​មន ។

៣ ប្រាកដ​ក្នុង​រឿង​ប្រវត្តិ​ខ្មែរ​ ដែល​ក្រុម​ព្រះ​ដាំរង់​រាជា​ន​ភាព​​ ទ្រង់​រៀប​រៀង​ទុក​ក្នុង​សៀវភៅ​ព្រះ​រាជ​ពង្សាវតារ (ស្យាម) ច្បាប់​ព្រះ​រាជ​ហត្ថលេខា​ ទំព័រ​៣៧​ដែល​បោះ​ពុម្ព​កាល​ព.ស. ២៤៥៧​ថា << ភូមិ​ប្រទេស​ខ្មែរ​អំពី​ដើម​​ តាំង​នៅ​ទី​ទាប​ខាង​ត្បូង​ តាំង​អំពី​ស្រុក​ខ្មែរ​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ ឡើង​ទៅ​តាម​ឆ្នេរ​សមុទ្រ​ដរាប​ដល់​ទន្លេ​វិស្ណុ (គឺម៉ែណាំថៅ​ព្រះ​យ៉ា​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ) រហូត​ទៅ​ទល់​នឹង​ប្រទេស​មន១

សម័យ​នោះ​គ្មាន​សៀម​នៅ​ក្នុង​រវាង​កណ្ដាល​ដូច្នេះ​ទេ ។
ខ​នេះ​គួរ​ជឿ​យក​ជា​ពិត​បាន​ ដោយ​ភាសា​អ្នក​ស្រុក​ដើម​ក្នុង​ទី​អំបាល​នេះ​ និយាយ​ភាសា​ខ្មែរ​ សូម្បី​ស្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ពួក​មលៃយូ​ ក៏​នៅ​ប្រើ​ភាសា​ខ្មែរ​បង្គាប់​ដំរី​ទូទៅ​ ក៏​ក្នុង​ផ្ទៃ​ទី​អំបាល​នេះ​ មាន​បូរាណ​វត្ថុ​ដែល​ខ្មែរ​សាង​ទុក​នៅ​ជា​តឹកតាង​ច្រើន​ តែ​របស់​ទាំង​នេះ​មាន​ន័យ​គួរ​ឲ្យ​សង្កេត​ គឺ​ត្រើយ​ខាង​កើត​នៃ​ទន្លេ​វិស្ណុ​ ច្រើន​សាង​ជា​ទេវស្ថាន​ក្នុង​សាសនា​ព្រាហ្មណ​ ត្រើយ​ខាង​លិច​ច្រើន​សាង​ជា​វត្ត​ នឹង​ព្រះ​ចេតីយ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ តែ​ដូច្នេះ​តាំង​អំពី​ចុង​ដែន​មលៃយូ​រហូត​ទៅ​ ទល់​នឹង​ប្រទេស​មន ។ 

៤ ក្នុង​វេលា​នេះ​ប្រទះ​ឃើញ​បូរាណ​វត្ថុ​ផ្សេង​ៗ​ ជា​របស់​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​ នឹង​ជា​របស់​ក្នុង​សាសនា​ព្រាហ្មណ​ដែល​ស្គាល់​បាន​ថា​ សាង​ឡើង​ក្នុង​សម័យ​នោះ​ៗ​ មាន​នៅ​ក្នុង​តំបន់​នោះ​ៗ​គឺ​នៅ​ស្រុក​នគរ​បថម​ មាន​ព្រះ​បថម​ចេតីយ៍​ជា​របស់​បូរាណ​ ធ្វើ​ដោយ​ឥដ្ឋ​រូប​សណ្ឋាន​ដើម​ដូច​គ្នា​នឹង​ព្រះ​ចេតីយ៍​សញ្ជី​របស់​ព្រះ​បាទ​ធម្មាសោក​ ចេតីយ៍​នេះ​ក្នុង​សៀវភៅ​ឈ្មោះ​បថម​ចេតីយ៍​ ដែល​ចៅ​ព្រះ​យ៉ាទិពាករ​វង្ស​ រៀប​រៀង​នឹង​បោះ​ពុម្ព​កាលព.ស. ២៤៦៩ ក៏​ថា​ខ្មែរ​បាន​កសាង​ឡើង​ម្ដង ។ នៅ​ទី​នោះ​គេ​បាន​ជីក​ទៅ​ប្រទះ​ឃើញ​សិលា​រូប​កង​ចក្រ​ គឺ​ធម្ម​ចក្រ​ នឹង​ពាក្យ​ចារិក​ព្រះ​ធម៌​ជា​ភាសា​មកធ, ព្រះ​ទែន​ពុទ្ធ​អាសន, ស្នាម​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាទ, របស់​អំបាល​នេះ​គេ​សាង​ឡើង​សម្រាប់​បូជា​តាំង​អំពី​សម័យ​មុន​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ សម​តាម​ពណ៌​ដ៏​មាន​នៃ​ការ​ស៊ើប​សាសនា​របស់​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បូរាណ​គតិ​ ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ​ថា​ ក្នុង​សម័យ​រជ្ជកាល​ព្រះ​បាទ​ធម្មាសោក​រាជ​មិន​ទាន់​មាន​ប្រវេណី​សាង​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​នៅ​ឡើយ​ មាន​សាង​តែ​ព្រះ​ស្តូប​ចេតីយ៍​ នឹង​របស់​ជំនួស​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​មាន​កង​ចក្រ​ជា​ដើម​ ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ជា​របស់​ទើប​សាង​ឡើង​ក្នុង​ជាន់​ក្រោយ​ ដូច​មាន​ពោល​ក្នុង​បរិច្ឆេទ​ទី​១០ ។ មួយ​ទៀត​បូរាណ​វត្ថុ​បែប​ដែល​ឃើញ​នៅ​ព្រះ​បថម​ចេតីយ៍​ មិន​ចំពោះ​មាន​តែ​នៅ​ទី​នោះ​មួយ​កន្លែង​ប៉ុណ្ណោះ​ មាន​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ត្រើយ​ខាង​កើត​ទៀត​ជា​ច្រើន​អន្លើ​ សៀម​គេ​បាន​ស្រាវ​ជ្រាវ​រក​ទៅ​ឃើញ​មាន​រាយ​មក​ក្នុង​មណ្ឌល​រាជ​បុរី​ មឿង​ សុពណ្ណ​បុរី​ នឹង​មឿង​លព​បុរី​ ដែល​ជា​ទី​ក្រុង​ចាស់​របស់​ខ្មែរ​ មឿង​នគរ​រាជ​នឹង​នគរ​ភ្នំ​ ដែល​ជា​អាណា​ខេត្ត​របស់​ខ្មែរ​ក្នុង​បូរាណ​សម័យ ។ នៅ​ស្រុក​នគរ​ភ្នំ​សឹង​តាំង​នៅ​តាម​ឆ្នេរ​ទន្លេ​ខោង​ មាន​ព្រះ​ចេតីយ៍​១​អង្គ​ហៅ​ថា​ ព្រះ​ធាតុ​ភ្នំ ១

ពាក្យ​ថា​ ព្រះ​ធាតុ​ភ្នំ​នេះ​ក៏​ជា​ពាក្យ​ខ្មែរ​ទៅ​ហើយ ។
ជា​របស់​ខ្មែរ​សាង​ក្នុង​សម័យ​ជាន់​ដើម​បំផុត​ មុន​សាង​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី​ជា​ច្រើន​រយ​ឆ្នាំ​ មាន​ស្នារដៃ​មិន​សូវ​ល្អ​ផ្ចិតផ្ចង់​ មិន​ដូច​ស្នារដៃ​យក​ក្នុង​សម័យ​សាង​ក្រុង​មហិន្រ្ទ​បុរី ។ 

៥ តាម​ព្រះ​មតិ​ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​មហា​មកុដ (ព្រះ​ចមក្លៅ ) នឹង​ក្រុម​ព្រះ​ដាំរុង​រាជា​នុភាព​ដែល​រាប់​ថា​ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បូណគតិ​ក្នុង​ទ្វីប​នេះ​ ក៏​ទ្រង់​យល់​ថា​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​បាន​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​តាំង​អំពី​សម័យ​ព.ស. ២៣៦ ដល់​៥០០​ជា​ប្រាកដ ។ ព្រះ​បាទ​សម្ដេច​ព្រះ​ចមក្លៅ​បាន​ឲ្យ​ចារិក​ទុក​នៅ​ព្រះ​បថម​ចេតីយ៍​ថា​ មឿង​នេះ​ជា​មឿង​ដែល​បាន​ទទួល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​មក​ប្រតិស្ឋាន​ តាំង​អំពី​សម័យ​ព្រះ​បាទ​ធម្មាសោក​ រាជ​បញ្ជូន​ព្រះ​ថេរ​មក​ប្រកាស​ដូច្នេះ ។ 

ដោយ​ហេតុ​អំបាល​នេះ​ ទើប​សន្និដ្ឋាន​ថា​ក្នុង​រវាង​ព.ស. ២៣៦​ដល់​៥០០​ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​បាន​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​នេះ​ហើយ​ជា​ប្រាកដ ។ មិន​តែ​ក្នុង​សម័យ​នេះ​ សូម្បី​ក្នុង​សម័យ​ក្រោយ​មក​ គឺ​ពី​ព.ស. ៥០០​ដល់​១២០០​ ក៏​មាន​ដំណឹង​ថា​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​នេះ​ មាន​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដែរ​ គឺ :

១ កាល​មាន​ប្រវេណី​សាង​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌៀ​ ពួក​ឥណ្ឌៀ​ក៏​នាំ​បែប​នោះ​មក​សាង​ទុក​ក្នុង​ប្រទេស​សុវណ្ណ​ភូមិ​នេះ​ទៀត​ ពួក​ខ្មែរ​ក៏​បាន​ទទួល​រាប់អាន​ប្រវេណី​ថ្មី​នេះ​ដែរ​ ខ​នេះ​យើង​អាច​សង្កេត​ដឹង​បាន​ដោយ​លក្ខណ​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​បូរាណ​ ដែល​សាង​ឡើង​ជា​ដំបូង​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​ យ៉ាង​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​គ្រា​សំដែង​ព្រះ​ធម្ម​ចក្រ​ គង់​សំយុង​ព្រះ​បាទ​ដូច​យ៉ាង​អង្គុយ​កៅអី​ជា​ដើម​​ ជា​របស់​សាង​មុន​បង្អស់​តាម​បែប​ប្រទេស​មគធ​ ដែល​មាន​សាង​ឡើង​ក្នុង​សម័យ​គុប្ដ​រាជ​វង្ស​ ប្រមាណ​ព.ស. ៩០០​ ក៏​មក​ឃើញ​មាន​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ស្រុក​អំបាល​នេះ​ នៅ​វត្ត​ព្រះ​បថម​ចេតីយ៍​ក៏​មាន​មួយ​អង្គ​ដែរ ២

មាន​រូប​ថត​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ដំណាល​ពុទ្ធ​ចេតីយ៍​ ទំព័រ​១៨០​ ដែល​ខ្ញុំ​ប្រែ​មក​អំពី​សៀវភៅ​សៀម ។
។

២ ប្រាកដ​ក្នុង​រឿង​ចាម​ទេវី​វង្ស​ ដែល​ព្រះ​ពោធិរង្សី​ថេរ​ តែង​ជា​ភាសា​មគធ​ចំនួន​៥​ខ្សែ​ ថា​ក្នុង​កាល​ព្រះ​មហាក្សត្រិយ៍​ខ្មែរ​តាំង​រាជ​ធានី​នៅ​ស្រុក​លវោ​ ទ្រង់​ចាត់​ព្រះ​រាជ​ធីតា​ព្រះ​នាម​ចាម​ទេវី​ឲ្យ​ទៅ​គ្រប់គ្រង​ស្រុក​ ហរិភុញ្ជៃយ​ ឬ​ហៅ​ថា​ ឡានណា​ ឥឡូវ​នេះ​នៅ​ក្នុង​អាណាខេត្ត​របស់​សៀម​ភាគ​ខាង​លើ​ ក្នុង​កាល​ព.ស. ១២០០​ គ្រា​ដែល​ព្រះ​នាង​ទៅ​បាន​ទាំង​នាំ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ទៅ​ផ្សាយ​ក្នុង​ប្រទេស​នោះ​ផង​ គឺ​ព្រះ​នាង​និមន្ត​ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​១​អង្គ​ទៅ​ សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​នៅ​ក្នុង​វត្ត​មហា​ធាតុ​ មឿងលំភួន​ អ្នក​ស្រុក​ហៅ​ថា << ព្រះ​លវោ >> តាម​ហេតុ​ដែល​និមន្ត​ទៅ​ពី​ស្រុក​លវោ​ វេលា​ព្រះ​នាង​ទៅ​គង់​នៅ​ទី​នោះ​ហើយ​ មាន​សាង​វត្ត​ព្រះ​ស្តូប​ចេតីយ៍​ ព្រះ​ពុទ្ធ​រូប​ជា​ច្រើន​ ដូច​មាន​ប្រាកដ​ក្នុង​រឿង​នោះ​ស្រាប់ ។

៣ សិលា​ចារិក​នៅ​ស្រុក​លវោ​ ជា​របស់​ដែល​ព្រះ​មហា​ក្សត្រិយ៍​ខ្មែរ​ចារិក​ទុក​ តែ​ក្នុង​ពុទ្ធ​សករាជ​ប៉ុន្មាន​មិន​ប្រាកដ​ ដោយ​ប្រមាណ​មើល​ប្រហែល​ជា​ក្នុង​រវាង​ព.ស. ១២០០​ ដល់​១៥០០​ រួម​សម័យ​ជា​មួយ​គ្នា​ នឹង​ព្រះ​នាម​ចាម​ទេវី​ វេលា​នេះ​សៀម​នាំ​យក​សិលា​ចារិក​ផែន​នោះ​ ទៅ​ដំកល់​ទុក​នៅ​ហោ​ព្រះ​សមុត​វជិរញាណ​ ក្រុង​បាងកក​ ដាក់​លេខ​៩​ជា​សំគាល់​សេចក្ដី​ក្នុង​សិលា​ចារិក​នោះ​និយាយ​សរុប​ថា << គ្រា​នោះ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ មាន​ព្រះ​សង្ឃ​សមណ​វង្ស​ ទាំង​និកាយ​ស្ថវីរ​ទាំង​និកាយ​មហាយាន , ដូច្នេះ ។

ដោយ​គ្រឿង​អាង​ទាំង​នេះ​ ទើប​នាំ​ឲ្យ​ខ្ញុំ​យល់​ថា​ ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ ផ្សាយ​មក​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ មុន​លទ្ធិ​អាចរិយវាទ​ តែ​កាល​ស្រាវជ្រាវ​រក​បូរាណ​វត្ថុ​មក​ជា​គ្រឿង​ប្រកប​នេះ​ឃើញ​ មាន​តែ​ពី​ត្រឹម​ពាក់​កណ្ដាល​ប្រទេស​កម្ពុជា​ទៅ​ខាង​លើ​ ពាក់​កណ្ដាល​មក​ខាង​ក្រោម​ នោ​ពុំ​ទាន់​បាន​ប្រទះ​ឃើញ​ៗ​តែ​របស់​ក្នុង​លទ្ធិ​អាចរិយ​វាទ​ច្រើន​ ដូច្នេះ​គួរ​សន្និដ្ឋាន​ថា​លទ្ធិ​ថេរវាទ​ដែល​ផ្សាយ​មក​ក្នុង​វេលា​នោះ​ ប្រហែល​ជា​មិន​បាន​ផ្សាយ​ទូទៅ​ទាំង​ប្រទេស​ ផ្សាយ​មក​តែ​ក្នុង​ភាគ​ខាង​លើ​ដោយ​ច្រើន​ ព្រោះ​រាជ​ធានី​នោះ​តាំង​នៅ​ក្នុង​ស្រុក​លើ​ឯ​ណោះ ។