navinnseab/khmer-wikipedia-article huggingface dataset:
ចក្រភពអូទ្រីស

ចក្រភពអូទ្រីស (ភាសាអាល្លឺម៉ង់៖ Kaiserthum Oesterreich, បច្ចុប្បន្នសរសេរបានថា៖ Kaiserthum Österreich) គឺជារដ្ឋមហាអំណាចពហុជាតិមួយដែលមានទីតាំងភូមិសាស្រ្តស្ថិតនៅតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៤ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៦៧។ រដ្ឋចក្រភពមួយនេះត្រូវបានប្រកាសបង្កើតដោយរាជវង្សហាបស៍ប៊ឺក។ ចក្រភពអូទ្រីសគឺជារដ្ឋចក្រភពដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនបំផុតទីបីនៅទ្វីបអឺរ៉ុបបន្ទាប់ពីចក្រភពរុស្ស៊ី និងចក្រភពអង់គ្លេស។ រួមជាមួយនឹងរាជាណាចក្រព្រុស ចក្រភពអូទ្រីសគឺជារដ្ឋមហាអំណាចធំទីពីរដែលស្ថិតនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់។ យោងតាមការសិក្សាភូមិសាស្រ្ត វាគឺជាចក្រភពដែលមានទឹកដីធំបំផុតទីបីនៅទ្វីបអឺរ៉ុបបន្ទាប់ពីចក្រភពរុស្ស៊ី និងចក្រភពបារាំងទីមួយ(៦២១,៥៣៨ គីឡូម៉ែត្រការេ)។

រាជាណាចក្រហុងគ្រីដែលស្ថិតនៅក្រោមរាជវង្សហាបស៍ប៊ឺកគឺត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយស្ថាប័នផ្ទាល់ខ្លួនដាច់ដោយឡែកពីចក្រភពអូទ្រីសទាំងមូល។ បន្ទាប់ពីអូទ្រីសបានចាញ់សង្គ្រាមអូទ្រីស-ព្រុសនៅឆ្នាំ១៨៦៦ កិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧ ក៏ត្រូវបានអនុម័តឡើងហើយរាជាណាចក្រហុងគ្រីនិងចក្រភពអូទ្រីសត្រូវបានបញ្ចូលរួមគ្នាបង្កើតបានជាចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី។
ចក្រភពអូទ្រីស: បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨

បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៤៨

រូបភាពតូច|សមរភូមិកូម៉ារ៉ូមនៅក្នុងបដិវត្តន៍ហុងគ្រី, ១៨៤៩
ចាប់ពីខែមីនា ឆ្នាំ១៨៤៨ ដល់ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៤៩ ចក្រភពអូទ្រីសត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយបដិវត្តន៍មួយចំនួនដែលភាគច្រើនគឺជាងការបះបោរដោយក្រុមជាតិនិយម។ ក្រៅពីនេះ អ្នកប្រកាន់ខ្សែគំនិតសេរីនិយមនិងព្រមទាំងសង្គមនិយមក៏បាននាំគ្នាប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយអភិរក្សនិយមរបស់ចក្រភពអូទ្រីសដែលបានអនុវត្តជាយូរអង្វែងមកនេះ។ ទោះបីជាផែនការបដិវត្តភាគច្រើនត្រូវបានទទួលបរាជ័យក៏ដោយប៉ុន្តែបដិវត្តទាំងអស់នោះក៏បានផ្តល់ឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរខ្លះៗដែរ។ កំណែទម្រង់ធំៗក្រោយពីការធ្វើបដិវត្តទាំងនោះមានដូចជាការលុបបំបាត់ប្រព័ន្ធសេវកជន (វណ្ណៈតំណាងឱ្យកសិករកម្មករនៅក្នុងរបបសក្តិភូមិ) ការលុបចោលនៃការត្រួតពិនិត្តតឹងរឹងនិងកិច្ចសន្យាដែលធ្វើឡើងដោយព្រះចៅហ៊្វែឌីណង់ទី១ ថានឹងអនុម័តច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅទូទាំងប្រទេស។
ចក្រភពអូទ្រីស: សម័យបាក

សម័យបាក
បន្ទាប់ពីអង្គក្សត្រហ្វីលិចនៃស្វាសេនប៊ឺកបានចូលទិវង្គតក្នុងឆ្នាំ១៨៥២ រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃម្នាក់ឈ្មោះបារ៉ន អាឡិចសាន់ដឺ វន បាកបានតម្រូវគោលនយោបាយថ្មីយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងរដ្ឋអូទ្រីសនិងហុងគ្រី។ បាកបានធ្វើមជ្ឈការអាជ្ញាធររដ្ឋបាលសម្រាប់ចក្រភពអូទ្រីស ប៉ុន្តែលោកក៏បានគាំទ្រនូវគោលនយោបាយប្រតិកិរិយាដែរដោយបានកាត់បន្ថយសេរីភាពសារព័ត៌មាននៅក្នុងប្រទេសជាដើម។ លោកក្រោយមកបានក្លាយជានិមិត្តសញ្ញានៃនយោបាយផ្តាច់ការ (ឬ Klerikalabsolutist)។ វេលាឬសម័យនេះនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអូទ្រីសត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាយុគសម័យផ្តាច់ការបែបថ្មីឬរបបផ្តាច់ការបាក។
រូបភាពតូច|អធិរាជអូទ្រីស ហ្វ្រង់ ហ្សូសែហ្វ ជាមួយនឹងទាហានរបស់ព្រះអង្គនៅសូលហ៊្វែរីណូ, ១៨៥៩
ក្នុងសម័យនេះ នៅក្នុងពន្ធនាគារគឺសម្បូរទៅដោយបុគ្គលដែលទាក់ទងនឹងនយោបាយជាច្រើននាក់ដូចជា អ្នកសារព័ត៌មាននិងអ្នកនិពន្ធជនជាតិឆេកម្នាក់ឈ្មោះការែល ហាវលីឆេក បូរ៉ូវស្គី ដោយលោកត្រូវរដ្ឋាភិបាលនិរទេសដោយបង្ខំទៅក្រុងប៊្រីកសិននៅប្រទេសអ៊ីតាលី។ ការធ្វើនិរទេសនេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់សុខភាពរបស់លោកជាទម្ងន់ហើយក្រោយមកលោកក៏ត្រូវបានទទួលអនិច្ចកម្ម។ មរណភាពរបស់បូរ៉ូវស្គីបានផ្តល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះដ៏អាក្រក់ទៅឱ្យលោកបាកដោយប្រជាជនឆេក មិនយូរប៉ុន្មានចលនាជាតិនិយមនៅទឹកដីឆេកក៏បានផ្ទុះឡើង។

ទោះជាយ៉ាងណា ទស្សនៈមនោគមវិជ្ជាបន្ធូរបន្ថយរបស់លោក (ក្រៅពីគំនិតផ្តាច់ការបែបថ្មី) បាននាំឱ្យសេរីភាពនៃសេដ្ឋកិច្ចកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៨៥០។ របៀបរបបកាតព្វកិច្ចផ្ទៃក្នុងប្រទេសចាស់ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលហើយជំនួសវិញដោយរបៀបថ្មី ហើយកម្មករកសិករត្រូវបានរំដោះចេញពីបំណុលសក្តិភូមិរបស់ពួកគេ។

ដោយមានឋានៈជាប្រទេសនាំមុខគេនៅក្នុងសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីសបានស្ម័គ្រចិត្តចូលប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមស្លែសវីកលើកទី១ (១៨៤៨–១៨៥០)។

រដ្ឋសាឌីនាបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយនឹងបារាំងដើម្បីវាយត្រួតត្រារាជាណាចក្រលុំបាតឌី-វីនេស៊ាដែលជារដ្ឋដ៏សំខាន់មួយរបស់ចក្រភពអូទ្រីស។ អូទ្រីសក៏ទទួលបរាជ័យនៅក្នុងជម្លោះសង្គ្រាមនេះក្នុងឆ្នាំ១៨៥៩ ហើយបានប្រគល់រដ្ឋលុំបាតទៅឱ្យអ៊ីតាលីបន្ទាប់ពីចុះសន្ធិសញ្ញាវីឡាហ្វ្រង់កា និងសន្ធិសញ្ញាហ្ស៊ូរិច។Mueller 1961, Historical Data, p.H5.
ចក្រភពអូទ្រីស: ក្រោយឆ្នាំ១៨៥៩

ក្រោយឆ្នាំ១៨៥៩
រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៨៦១ បាននាំឱ្យកើតមាននូវសភាអភិជន (Herrenhaus) និងសភាតំណាងរាស្រ្ត (Abgeordnetenhaus) ប៉ុន្តែទាំងអស់នេះមិនបានធ្វើឱ្យព្រះអធិរាជនិងគ្រួសាររាជវង្សទ្រង់ពេញព្រះទ័យនោះទេ។

បន្ទាប់ពីបញ្ចប់សង្គ្រាមលើកទីពីរជាមួយនឹងដាណឺម៉ាកក្នុងឆ្នាំ១៨៦៤ តំបន់ហូលស្តែនក៏បានក្លាយជាទឹកដីអូទ្រីសរីឯតំបន់ស្លែសវីកនិងឡាអុនប៊ឺកបានធ្លាក់មកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រុស ប៉ុន្តែទោះបីជាយ៉ាងណា បញ្ហាផ្ទៃក្នុងរបស់អូទ្រីសគឺនូវតែបន្តមានដដែរ។Mueller 1961, p.H6. មន្រ្តីសភាជាន់ខ្ពស់បានជំនួសទៅក្នុងសភាតំណាងរាស្ត្រក្នុងខេត្តចំនួន ១៧ ឯប្រជាជននៅលើទឹកដីហុងគ្រីគឺចង់បានស្វ័យភាពផ្ទាល់ខ្លួន ចំណែកឯប្រជាជននៅតំបន់វីនេស៊ាវិញគឺចង់ផ្តាច់ខ្លួនចេញពីអូទ្រីសហើយចូលជាផ្នែកនៃប្រទេសអ៊ីតាលីវិញ។

បន្ទាប់ពីអូទ្រីសបានចាញ់សង្គ្រាមអូទ្រីស-ព្រុសនៃឆ្នាំ១៨៦៦ សហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ក៏ត្រូវបានរំលាយចោល។ កិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧ ក៏ត្រូវបានអនុម័តឡើង។ ការសម្រេចនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនេះគឺមានន័យថា រាជាណាចក្រហុងគ្រីនិងចក្រភពអូទ្រីសដែលធ្លាប់ជាអង្គភាពពីរដាច់ពីគ្នានឹងបញ្ចូលរួមគ្នាដើម្បីបង្កើតជារបបរាជានិយមក្បាលពីរពោលគឺចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី។
ចក្រភពអូទ្រីស: ការអប់រំ

ការអប់រំ 
ភាសាអាល្លឺម៉ង់គឺជាភាសាដែលគេយកមកនិយាយនិងសម្រាប់បង្ហាត់បង្រៀននៅក្នុងវិស័យអប់រំ។Strauss, Johann. "Language and power in the late Ottoman Empire" (Chapter 7). In: Murphey, Rhoads (editor). Imperial Lineages and Legacies in the Eastern Mediterranean: Recording the Imprint of Roman, Byzantine and Ottoman Rule (Volume 18 of Birmingham Byzantine and Ottoman Studies). Routledge, 7 July 2016. , 9781317118442. Google Books PT196.
ចក្រភពអូទ្រីស: អានបន្ថែម

អានបន្ថែម 

 Bassett, Richard. For God and Kaiser: The Imperial Austrian Army, 1619-1918 (2016).
 online
 Judson, Pieter M. The Habsburg Empire: A New History (2016) excerpt

  excerpt and text search

 Sked, Alan. "Explaining the Habsburg Empire, 1830–90." in Pamela Pilbeam, ed., Themes in Modern European History 1830-1890 (Routledge, 2002) pp. 141-176.

 Steed, Henry Wickham. The Hapsburg monarchy (1919) online detailed contemporary account
  excerpt and text search
ចក្រភពអូទ្រីស: តំណភ្ជាប់ក្រៅ

តំណភ្ជាប់ក្រៅ 

 Austrian Army during the Napoleonic Wars
 The empire of Austria ; its rise and present power (Third millennium library)

 
Category:អតីតចក្រភព
Category:អតីតរាជាធិបតេយ្យនៅអឺរ៉ុប
Category:អតីតប្រទេសនៅតំបន់បាល់កង់
Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសអូទ្រីស
Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសហុងគ្រី
Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសអ៊ីតាលី
Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបនៃប្រទេសស្លូវេនី
Category:រដ្ឋនៃសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់
Category:ប្រទេសអូទ្រីសនៅក្នុងសតវត្សទី១៩
Category:ទ្វីបអឺរ៉ុបនៅក្នុងសតវត្សទី១៩
ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី

ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី (ភាសាអាល្លឺម៉ង់​៖ Österreichisch-Ungarische Monarchie) ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​រាជាធិបតេយ្យក្បាលពីរ ឬហៅសាមញ្ញាថា អូទ្រីស-ហុងគ្រី គឺជារដ្ឋ​មហាអំណាច​មួយ​ស្ថិតនៅ​តំបន់អឺរ៉ុបកណ្ដាលនៅរវាងឆ្នាំ១៨៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩១៨។ ចក្រភពនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងអូទ្រីស-ហុងគ្រីឆ្នាំ១៨៦៧ ក្រោយចប់សង្គ្រាមអូទ្រីស-ព្រុស និងត្រូវបានរំលាយទៅវិញក្រោយពីសង្គ្រាមលោកលើកទី១ បានបញ្ចប់។

អូទ្រីស-ហុងគ្រីត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្សហាបស្បួក និងត្រូវជារដ្ឋពហុជាតិសាសន៍ និងមហាអំណាចមួយនៃទ្វីបអឺរ៉ុបនៅសម័យនោះ។ អូទ្រីស-ហុងគ្រីជាប្រទេសធំបំផុតទីពីរប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុប បន្ទាប់ពីចក្រភពរុស្ស៊ី ដោយមានផ្ទៃដីសរុប ៦២១,៥៣៨ គម២ និងមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីបី (បន្ទាប់ពីរុស្ស៊ី និងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់)។ ចក្រភពនេះផងដែរ​បាន​ស្ថាបនាខ្លួនក្លាយជាអ្នកផលិតឧស្សាហកម្ម​សំណង់​ម៉ាស៊ីន​ធំ​ជាង​គេ​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក បន្ទាប់​ពី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក អាល្លឺម៉ង់ និង​ចក្រភព​អង់គ្លេស។.Schulze, Max-Stephan. Engineering and Economic Growth: The Development of Austria–Hungary's Machine-Building Industry in the Late Nineteenth Century, p. 295. Peter Lang (Frankfurt), 1996. លើសពីនេះ អូទ្រីស-ហុងគ្រីជាប្រទេសជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីបីក្នុងការផលិត និងនាំចេញគ្រឿងឧបករណ៍អគ្គិសនីប្រើប្រាស់ក្នុងផ្ទះ គ្រឿងឧស្សាហកម្មអគ្គិសនី និងឧបករណ៍ផលិតថាមពលសម្រាប់រោងចក្រថាមពលផ្សេងៗ បន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងចក្រភពអាល្លឺម៉ង់។

រាជាធិបតេយ្យក្បាលពីរជាស្នូលដឹកនាំរបស់ចក្រភព ដែលត្រូវជាសហភាពពិតរវាងស៊ីសលៃតានី ផ្នែកខាងជើង និងលិចនៃអតីតចក្រភពអូទ្រីស និងព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី។ ក្រោយកំណែទម្រង់ឆ្នាំ១៨៦៧ រដ្ឋអូទ្រីស និងហុងគ្រីបានក្ដោបរួមបញ្ចូលគ្នាដោយមានអំណាចស្មើៗគ្នា។ រដ្ឋទាំងពីរបានអនុវត្តគោលនយោបាយការបរទេស ការពារជាតិ និងហិរញ្ញវត្ថុរួម ប៉ុន្តែសម្រាប់ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលវិញគឺត្រូវបានបែងចែករៀងៗខ្លួន។ រដ្ឋទីបីដែលបង្កើតចេញជាសហភាពនេះគឺ ព្រះរាជាណាចក្រក្រូអាស៊ី-ស្លាវូនី ដែលត្រូវជាតំបន់ស្វយ័តមួយស្ថិតក្រោមរាជអំណាចហុងគ្រី តាមរយៈកិច្ចផ្សះផ្សាក្រូអាស៊ី–ហុងគ្រីនៃឆ្នាំ១៨៦៨។ នៅក្រោយឆ្នាំ១៨៧៨ រដ្ឋបូស្នី-អ៊ែរសេកូវីនបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរួមរបស់អូទ្រីស-ហុងគ្រីទាំងផ្នែកយោធា និងស៊ីវិលMinahan, James. Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States, p. 48. ហើយត្រូវបានកាត់បញ្ចូលជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩០៨ ដោយទាំងនេះជាកត្ដាចម្បងនាំឱ្យវិបត្តិបូស្នីកើតឡើង។"

អូទ្រីស-ហុងគ្រីជារដ្ឋមួយក្នុងសម្ព័ន្ធភាពមហាអំណាចកណ្តាលនាសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ដោយបានផ្ទុះឡើងក្រោយពីខ្លួនបានប្រកាសសង្គ្រាមទៅលើព្រះរាជាណាចក្រស៊ែប៊ីនៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១៤។ ចក្រភពនេះត្រូវបានរំលាយជាផ្លូវការបន្ទាប់ពីអាជ្ញាធរយោធាបានចុះហត្ថលេខាលើយុទ្ធសន្តិភាពវីឡាជូស្ទីនៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១៨។ ព្រះរាជាណាចក្រហុងគ្រី និងសាធារណរដ្ឋអូទ្រីសទីមួយត្រូវបានចាត់ទុកជារដ្ឋស្នងតាមច្បាប់។ ចំណែកឯតំបន់ប៉ែកខាងលិច និងខាងត្បូងនៃចក្រភពត្រូវបានបង្កើតចេញជា សាធារណរដ្ឋឆេកូស្លូវ៉ាគីទីមួយ សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញទីពីរ និងព្រះរាជាណាចក្រយូហ្គោស្លាវី ហើយទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យព្រះរាជាណាចក្ររូម៉ានី និងអ៊ីតាលីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។
ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី: ឈ្មោះ

ឈ្មោះ  
ឈ្មោះ​នៃ​ចក្រភព ជា​ភាសា​ផ្លូវការ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួលស្គាល់​ដោយ "ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី" មាន​៖  

 ភាសាក្រូអាស៊ី៖ Austro-Ugarska 
 ភាសាឆែក៖ Rakousko-Uhersko 
 ភាសាអាល្លឺម៉ង់៖ Österreich-Ungarn 
 ភាសាហុងគ្រី៖ Osztrák–Magyar Monarchia 
 ភាសាអ៊ីតាលី៖ Austria-Ungheria 
 ភាសាលីទុយអានី៖ Austro-Vengrija 
 ភាសាប៉ូឡូញ៖ Austro-Węgry 
 ភាសារ៉ូម៉ាំង៖ Austro-Ungaria 
 ភាសារូស៊ីន៖ Австро-Магярщина 
 ភាសាស៊ែប៊ី៖ Austro-Ugarska/Aycтpo-Угарска 
 ភាសាស្លូវាគី៖ Rakúsko-Uhorsko 
 ភាសាស្លូវេនី៖ Avstro-Ogrska 
 ភាសាអ៊ុយក្រែន៖ Австро-Угорщина 
 ភាសាតួកគី៖ Avusturya-Macaristan
ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី: ប្រវត្តិសាស្ត្រ

ប្រវត្តិសាស្ត្រ 
 ការបង្កើត 
ការចាប់បដិសន្ធិ​នៃ​ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី នៅ​ឆ្នាំ​១៨៦៧ បាន​ដាក់ចេញ​នូវ​រចនាសម្ព័ន្ធ​នៃ​ចក្រភព​រាជានិយម​ក្បាលពីរ ដើម្បី​ជំនួស​ចក្រភពអូទ្រីស ដ៏​មាន​អំណាច បាន​ចាប់ផ្ដើម​ចុះ​ដុនដាប​ជាខ្លាំង ទាំង​នៅ​ឧបទ្វីបអ៊ីតាលី (ដោយសារ​សង្គ្រាម​អូទ្រីស-សារឌីនី ឆ្នាំ​១៨៥៩)  និង បណ្ដា​រដ្ឋ​នៃ​សម្ព័ន្ធ​អាល្លឺម៉ង់ (ទីនោះ​ត្រូវ​បាន​ជំនួស​ដោយ​រាជាណាចក្រព្រុស ជា​អ្នកគ្រប់គ្រង​លើ​បណ្ដា​រដ្ឋ​និយាយ​ភាសាអាល្លឺម៉ង់ ដោយ​សង្គ្រាម​អូទ្រីស-ព្រុស ឆ្នាំ​១៨៦៦) ។ កត្តា​ផ្សេងទៀត នៅក្នុង​វិសោធនកម្ម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​នេះ រួមមាន​ការមិនសប្បាយចិត្ត​របស់​ហុងគ្រី​ចំពោះ​រដ្ឋអំណាច​ក្រុងវ្យែន​នៅតែ​បន្ត​មាន ហើយនិង ការកើនឡើង​នូវ​ស្មារតី​ជាតិនិយម​របស់​ប្រជាជាតិ​ដទៃ នៅលើ​ចក្រភពអូទ្រីស​។ ការមិនសប្បាយចិត្ត​របស់​ហុងគ្រី បាន​រីកធំឡើង​ដោយ​អន្លើ បណ្ដាលមក​អំពី​ការសង្កត់សង្កិន​របស់​អូទ្រីស ពី​សំណាក់​បដិវត្តន៍​រំដោះ​ហុងគ្រី (១៨៤៨-១៨៤៩) ដែល​មាន​ការគាំទ្រ​ពី​រុស្ស៊ី​។ ទោះជាយ៉ាងណា​ក៏ដោយ ការមិនសប្បាយចិត្ត​ជាមួយនឹង​ការគ្រប់គ្រង​របស់​ចក្រភពអូទ្រីស បាន​រីកធំធាត់​អស់​ជាច្រើន​ឆ្នាំ ពី​សំណាក់​ហុងគ្រី និង មាន​បុព្វហេតុ​ជាច្រើន​ទៀត​។ 

នៅក្នុង​កិច្ចប្រឹងប្រែង​ស្ដារ​ការគាំទ្រ​រាជានិយម​ឡើងវិញ ព្រះចៅអធិរាជ "ហ្វ្រង់ ហ្សូសែហ្វ" បាន​ចាប់ផ្ដើម​ចរចា​ស្រុះស្រួល​គ្នា​ជាមួយ​អភិជន​ហុងគ្រី ដើម្បី​ធានា​បាន​ការគាំទ្រ​ពី​ពួកគេ​។ ដោយឡែក ប្រមុខដឹកនាំ​ជនជាតិ​ហុងគ្រី បាន​ទាមទារ និង​ទទួល​បាន​ការអភិសេក​ពី​ព្រះចៅអធិរាជ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​អាណាចក្រ​ហុងគ្រី និង ការ​បង្កើត​សភា​នៅ​ប៊ុនដាប៉េស្ត ដែល​មាន​អំណាច​អនុម័ត​ច្បាប់​នៅលើ​អាណាចក្រ​ហុងគ្រី ដែល​នឹង​ការពារ​អំណាច​របស់​អភិជន​ហុងគ្រី​
ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី: ការបង្កើត

ការបង្កើត 
ការចាប់បដិសន្ធិ​នៃ​ចក្រភពអូទ្រីស-ហុងគ្រី នៅ​ឆ្នាំ​១៨៦៧ បាន​ដាក់ចេញ​នូវ​រចនាសម្ព័ន្ធ​នៃ​ចក្រភព​រាជានិយម​ក្បាលពីរ ដើម្បី​ជំនួស​ចក្រភពអូទ្រីស ដ៏​មាន​អំណាច បាន​ចាប់ផ្ដើម​ចុះ​ដុនដាប​ជាខ្លាំង ទាំង​នៅ​ឧបទ្វីបអ៊ីតាលី (ដោយសារ​សង្គ្រាម​អូទ្រីស-សារឌីនី ឆ្នាំ​១៨៥៩)  និង បណ្ដា​រដ្ឋ​នៃ​សម្ព័ន្ធ​អាល្លឺម៉ង់ (ទីនោះ​ត្រូវ​បាន​ជំនួស​ដោយ​រាជាណាចក្រព្រុស ជា​អ្នកគ្រប់គ្រង​លើ​បណ្ដា​រដ្ឋ​និយាយ​ភាសាអាល្លឺម៉ង់ ដោយ​សង្គ្រាម​អូទ្រីស-ព្រុស ឆ្នាំ​១៨៦៦) ។ កត្តា​ផ្សេងទៀត នៅក្នុង​វិសោធនកម្ម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​នេះ រួមមាន​ការមិនសប្បាយចិត្ត​របស់​ហុងគ្រី​ចំពោះ​រដ្ឋអំណាច​ក្រុងវ្យែន​នៅតែ​បន្ត​មាន ហើយនិង ការកើនឡើង​នូវ​ស្មារតី​ជាតិនិយម​របស់​ប្រជាជាតិ​ដទៃ នៅលើ​ចក្រភពអូទ្រីស​។ ការមិនសប្បាយចិត្ត​របស់​ហុងគ្រី បាន​រីកធំឡើង​ដោយ​អន្លើ បណ្ដាលមក​អំពី​ការសង្កត់សង្កិន​របស់​អូទ្រីស ពី​សំណាក់​បដិវត្តន៍​រំដោះ​ហុងគ្រី (១៨៤៨-១៨៤៩) ដែល​មាន​ការគាំទ្រ​ពី​រុស្ស៊ី​។ ទោះជាយ៉ាងណា​ក៏ដោយ ការមិនសប្បាយចិត្ត​ជាមួយនឹង​ការគ្រប់គ្រង​របស់​ចក្រភពអូទ្រីស បាន​រីកធំធាត់​អស់​ជាច្រើន​ឆ្នាំ ពី​សំណាក់​ហុងគ្រី និង មាន​បុព្វហេតុ​ជាច្រើន​ទៀត​។ 

នៅក្នុង​កិច្ចប្រឹងប្រែង​ស្ដារ​ការគាំទ្រ​រាជានិយម​ឡើងវិញ ព្រះចៅអធិរាជ "ហ្វ្រង់ ហ្សូសែហ្វ" បាន​ចាប់ផ្ដើម​ចរចា​ស្រុះស្រួល​គ្នា​ជាមួយ​អភិជន​ហុងគ្រី ដើម្បី​ធានា​បាន​ការគាំទ្រ​ពី​ពួកគេ​។ ដោយឡែក ប្រមុខដឹកនាំ​ជនជាតិ​ហុងគ្រី បាន​ទាមទារ និង​ទទួល​បាន​ការអភិសេក​ពី​ព្រះចៅអធិរាជ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​អាណាចក្រ​ហុងគ្រី និង ការ​បង្កើត​សភា​នៅ​ប៊ុនដាប៉េស្ត ដែល​មាន​អំណាច​អនុម័ត​ច្បាប់​នៅលើ​អាណាចក្រ​ហុងគ្រី ដែល​នឹង​ការពារ​អំណាច​របស់​អភិជន​ហុងគ្រី​
ចក្រាវុធ

ចក្រាវុធ នាមសព្ទ (ម.ព ចក្រាយុធ)

ចក្រាយុធ នាមសព្ទ (សំ.; បា.ចក្កាវុធ) អ្នកមានចក្រជាអាវុធ (ព្រះវិស្ណុះ)
ចក្រាវុធ: '''ចំណាំ'''

ចំណាំ 

ដោយពាក្យចក្រាយុធ ឬ ចក្រាវុធ ពលរដ្ឋខ្មែរទូទៅតែងហៅថា កងចក្រ ដោយភាសា ឥណ្ឌាហៅថា ចក្រា Eng : Chakram
ចក្រីកែវ (មានជ័យ)

ឧកញ៉ាចក្រីកែវ (កាន់.គស.១៥១៦-ប្រ.១៥៦៧) គឺជាមន្ត្រីចតុស្ដម្ភនៃព្រះបាទបរមខត្តិយា មហាចន្ទរាជា។ កាលពីដំបូងលោកមានងារជា ហ្លួងភក្ដីនុរ័ក្ស ជាព្រះភីលៀងរបស់ទ្រង់តាំងពីនៅកម្ពុជារហូតដល់ត្រឡប់ចូលស្រុកវិញ។
ចក្រីកែវ (មានជ័យ): សមរភូមិសំរោងទង គស.១៥១៧

សមរភូមិសំរោងទង គស.១៥១៧

សេនាបតី​ទទួល​ព្រះរាជ​បញ្ជាហើយ ក៏​ចេញ​សំបុត្រ​ប្រាប់​ទៅ​ចៅហ្វាយស្រុក ចៅ​មឿង ចៅ​បានឲ្យ​កេណ្ឌ​កងទ័ព​តាម​ត្រាស់​បង្គាប់។ លុះដល់​ខែ​នោះ គ្រប់​ចៅហ្វាយស្រុក​បញ្ជូន​រេហ៍ពល​មក​ជួបជុំ​បាន​ចំនួន​ ១២០០០០ ​នាក់។ ទ្រង់​ត្រាស់​ឲ្យ​បង្ហាត់​កាន់​អាវុធ​ឲ្យ​ស្ទាត់​តាម​ក្បួន​ពិជ័យសង្គ្រាម ទ្រង់​ត្រាស់​ឲ្យ​ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាល​ឲ្យ​ឃុំ​កងទ័ព ​២០០០០ ​នាក់​ឆ្លង​ទៅ​តាំងទ័ព​នៅ​ខេត្ដ​សំរោងទងឲ្យ​សម្ដេច​ចៅហ៊្វា​កៅ​ឃុំ​ពល ​៣០០០០ ​នាក់​ទៅ​តាំង​បន្ទាយ​នៅ​ភ្នំពេញ។

ក្នុង​ខណៈនោះ​ សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា ព្រះ​បរមបពិត្រ​ទ្រង់​ជ្រាប​ដោយ​បំរើសេះ​ពី​ខេត្ដ​លង្វែក​ចូល​ទៅ​ក្រាប​បង្គំ​ទូល​សព្វគ្រប់​ប្រការ​ហើយ ទ្រង់​ព្រះ​ពិរោធ​ជា​ខ្លាំង​ណាស់។ ទ្រង់​ប្រាប់​ឧកញ៉ា​ចក្រី​កែវ និង​ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ​កែឲ្យ​ឃុំ​ពល ​២០០០០ ​នាក់​លើក​ចេញ​ទៅ។ ព្រះ​បរមបពិត្រ​អម្ចាស់​ត្រាស់​ឲ្យ​ស្ដេច​ព្រះ​ភាគិនេយ្យោយសរាជា​នៅ​ចាំ​រក្សា​បន្ទាយ ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ព្រម​ដោយ​សេនា​ទាហាន រេហ៍ពល​ ៣០០០០​ នាក់លើក​ចេញ​ទៅ​តាំង​នៅ​ភូមិ​ជ័យសួគ៌នៅ​ខេត្ដ​លង្វែករង់ចាំ​ស្ដាប់​រាជការ​សង្គ្រាម បើ​ឃើញ​អាសន្ន​ទ្រង់​នឹង​លើកទ័ព​ទៅ​ជួយ​ជា​ឆាប់។ ក្នុង​គ្រានោះ​ឧកញ៉ា​ចក្រី​កែវ ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ​កែលើកទ័ព​ចូល​ច្បាំង​នឹង​កងទ័ព​ចៅពញា​ស្រាល។ វង្សាអគ្គរាជ​លើកទ័ព​តទល់​នឹង​ចៅពញា​លំពាំងជា​សេនាបតី​មេទ័ព​ត្រើយ​ខាងកើត។ ខណៈនោះ ​សេនា​ទាហាន​រេហ៍ពល​ទាំង​សងខាង​ចូល​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​ដោយ​អាវុធ​វែង​ខ្លី ជា​សន្ធឹក​គឹកកង​កោលាហល។
ពួក​ពល​ស្លុត​ស្លាប់​ទាំង​សងខាងកងទ័ព​ដំរី (ទ័ព​ខាង​សម្ដេចចៅពញា​ចន្ទរាជា) ដែល​ឧកញ៉ា​ចក្រី​ឲ្យ​ឧកញ៉ា​នរិន្ទ​នាយក​ព្រះរាជា​នុកូលទៅ​បង្កប់​ក្នុង​ព្រៃ​នោះ​ចំនួន​ដំរី​សឹក​ ១៤០​ នាក់វាង​បាន​ទៅ​ខាងក្រោយ​ទ័ព​សត្រូវ​ហើយ​ក៏​បរ​ចូល​ទៅ​រួសរាន់​ជាន់​ជល់​ពង្រាប​ពីក្រោយ​កងទ័ព។ ខណៈនោះ​ចៅពញា​លំពាំង ចៅពញា​ស្រាលទ្រាំ​ពុំ​បាន​ក៏​បែក​ទ័ពរត់ទៅ​នៅ​ក្នុង​បន្ទាយ​ភ្នំពេញ​វិញ។
ចក្រីកែវ (មានជ័យ): សមរភូមិស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ (១៥២៥)

សមរភូមិស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ (១៥២៥)

ព្រះរាជពង្សាវតារភាគបី របស់ព្រះរាជបណ្ណាល័យលេខ គ. ៥៣-៣ មានសេចក្ដីថា : ព្រះចន្ទរាជា ទ្រង់ចាត់សេនាបតីឱ្យលើកទ័ពទៅចោមបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យនគរទៀត ចោមព័ទ្ធ ៣ ខែ តែវាយមិនបែក ដ្បិតបន្ទាយនោះ ធំខ្ពស់ ហើយនៅលើភ្នំផង។ ទើបទ្រង់តំរិះថា : បន្ទាយនេះ ធំខ្ពស់កាលណានឹងវាយបានងាយ មានតែធ្វើកលឧបាយទើបវាយបាន។ ទ្រង់ព្រះតំរិះដូច្នេះហើយ ស្ដេចឱ្យចាប់រាស្ត្រអ្នកស្រុកមកសួរថា : ឯងមានញាតិសន្តាននៅក្នុងបន្ទាយខ្លះឬទេ មនុស្សទាំងនោះទូលថា : មាន។ ទ្រង់ត្រាស់ថា : បើមានចូរឯងទៅប្រាប់ញាតិរាល់គ្នាចុះថា : ស្ដេចកន វានៅមានបុណ្យតែ ៣ ថ្ងៃទៀតទេ ដល់ថ្ងៃជាគំរប់ ៤ ស្ដេចនឹងចាប់យកមកកាត់ក្បាលដោយជាបម្រាមពិតប្រាកដ ឯងរាល់គ្នាទៅប្រាប់ញាតិសន្តាននៅក្នុងបន្ទាយស្ដេចកន ជាឆាប់។ រាស្ត្រទាំងនោះ នាំគ្នាទៅប្រាប់ញាតិសន្តានជាប្រញាប់។ អ្នកទាំងនោះ បានស្ដាប់ហើយ ភិតភ័យបារម្ភណាស់ ថាយើងនឹងនៅទ្រាំចាំច្បាំងពុំបាន ក៏នាំគ្នាបើកទ្វារបន្ទាយរត់ចេញមក។ កងទ័ពហ្លួង យល់បានការណ៍ហើយ ក៏នាំគ្នាវាយទម្លាយចូលកាប់សំលាប់អាក្បត់​ ស្លាប់ពាសពេញ រួចលើកគ្រាចូលទៅក្នុងវាំង ហើយបានកាប់សំលាប់នាយទាហានខ្មាំងច្រើន។ ឯចៅហ្វាកៅ លុះឮកលាហលជាខ្លាំង ក៏ចាប់រាវលំពែងចេញមកដល់មាត់ទ្វារជាន់ក្នុងប្រទះនឹងឧកញ៉ាចក្រី ឧកញ៉ាចក្រីបានឃើញហើយ ក៏ស្ទុះទៅកាប់នឹងដាវដាច់ក ស្លាប់មួយរំពេច។ ឧកញ៉ាវាំងនាយទាហានវាយទម្លាយទ្វារចូលទៅខាងក្នុងបាន ឃើញស្ដេចកនកំពុងអង្គុយ ជាមួយនឹងស្រីស្នំក៏ពួយនឹងលំពែង​ ត្រូវដើមដៃស្ដេចកន ដួល ឧកញ៉ាវាំងស្ទុះទៅចាប់ចងសេក ប្រគល់ឱ្យទាហានរក្សាទុក ក្នុងវេលាយប់នោះ។ លុះព្រឹកឡើងមេទ័ព ត្រើយខាងលិច ប្រមូលរបស់ទ្រព្យគ្រប់គ្រឿងសស្ត្រាវុធ និង ស្រីដែលជាប្រពន្ធធំតូចចំនួន ៥០០ នាក់។ លុះយកបញ្ជីស្រេចហើយ មេទ័ពទាំងនោះ ក៏លើកទ័ពនាំស្ដេចកន និងស្រី៥០០នាក់ ព្រមទាំងរបស់ទ្រព្យទាំងនោះ យកមកក្រាបបង្គំទូលថ្វាយសម្ដេចព្រះបរមបពិត្រទ្រង់ជ្រាបថា ចាប់អាខ្មាំងបានហើយ ទ្រង់ព្រះអំណរពន់ប្រមាណណាស់ ស្ដេចឱ្យយកកូនប្រពន្ធស្ដេចកន និងស្ម័គ្របក្សពួក ដែលរួមគំនិតទាំងប៉ុន្មាន ប្រហារជីវិតទាំងអស់។ ឯស្ដេចកន ស្ដេចឱ្យបណ្ដើរអាក្រោស៣ថ្ងៃ រួចប្រហារជីវិតបង់ យកក្បាលវាទៅដោត នៅប្របផ្លូវទ្វារមុខបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យនគរ កុំឱ្យជនទាំងពួងយកបែបយ៉ាងតទៅ។ ក្រោយនោះទ្រង់ប្រកាសប្រាប់អស់បណ្ដារាស្ត្រ កុំឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល ឱ្យទៅនៅរកស៊ីតាមភូមិលំនៅវិញ។ កាលសំលាប់ស្ដេចកនបាននោះនៅក្នុងឆ្នាំរកា សប្តស័ក ព.ស. ២០៦៩, គ.ស. ១៥២៥។ សិរីរាជសម្បត្តិស្ដេចកនបាន ១៤ ឆ្នាំ ព្រះជន្ម ៤២ ឆ្នាំសុគត។ 

វិគីសៀវភៅ
ចក្រីកែវ (ស្រឡប់ដូនតី)

ចៅពញាចក្រីកែវ (រជ្ជកាលស្ដេចកន) លោកជាមេទ័ពខ្លាំងរបស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា កាលគ្រាលើទៅបង្ក្រាបខែត្រពោធិ៍សាត់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ស្ដេច ចន្ទរាជា នៅឯបន្ទាយមានជ័យ។
ចក្រីធិបតីកុញ្ជរសូរ

ចៅពញាចក្រីធិបតីកុញ្ជរសូរ (ចៅពញា ជាសក្ដិ, ចក្រីធិបតីកុញ្ជរ ជាងារ, សូរ ជាងារ) លោកពីដំបូងឋានន្តរសក្ដិជាឧកហ្លួង ដែលជាឋានៈមើលលើពួកវណ្ណៈ សូទ្រៈដូចគ្នា។ លោកក៏មានជាប់ញាតិជាឪពុកមានៃមាតាឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកនដែរ បើរាប់លោកជាជីតាខាងម្ដាយ។
ចក្រីនី

ចៅពញាចក្រីនី (ចៅពញា ជាសក្ដិ, ចក្រី ជាងារ, នី ជាឈ្មោះ) លោកជាសេនាបតីចតុស្ដម្ភរបស់ព្រះស្ដេចកន ហ្លួងខាងកើត។
ចក្រីម៉ន

ឧកញ៉ាចក្រីម៉ន លោកជាមន្ត្រីនិងមេទ័ពកងទ័ពជើងគោកក្នុងរាជព្រះបាទស្រីរាជា លោកបានទទួលអនិច្ចកម្មក្នុងសឹកសង្គ្រាមរំដោះទឹកដីខ្មែរមកវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៤៧៥ ព្រះបាទស្រីរាជា បានប្រកាសធ្វើចំបាំងរំដោះយកទឹកដីខ្មែរ ដែលសៀមយកក្នុងរជ្ជកាលព្រះរាជាមុនៗមកវិញ។ ទ្រង់បានដឹកនាំទ័ពដោយព្រះអង្គឯង ហើយចាត់តាំងព្រះស្រីសុរិយោទ័យទី២ជាក្មួយ ឲ្យកំលាំងទ័ព និងប្រមូលស្បៀងឧបត្ថម្ភសមរភូមិមុខ រីឯព្រះធម្មរាជាដែលជាឧបរាជ និងជាព្រះអនុជត្រូវបានចាត់តាំងឲ្យនៅថែរក្សារាជធានីចតុមុខ។ កងទ័ពជាតិខ្មែរដឹកនាំដោយព្រះរាជាផ្ទាល់បានលើកសំដៅទៅទិសខាងលិច ហើយបានកំចាត់ពួកសៀមឈ្លានពាន ឲ្យចេញផុតពីទឹកដីខ្មែរ រួចកាន់កាប់អាណាខេត្តទាំងអស់នោះដែលសៀមបានលេបយកដូចជា នគររាជសីមា បស្ចិមបុរី រៈយង និងចន្ទបុរី។ នៅក្នុងចំបាំងរំដោះ យកអាណាខេត្តទាំងប៉ុន្មានខាងលើនេះ ព្រះរាជាទ្រង់សប្បាយរីករាយណាស់ ដោយឃើញរាស្ត្រខ្មែរដែលរស់នៅទីនោះ បានងើបឡើងពួតកំលាំងគ្នានឹងកងទ័ពជាតិដើម្បីកំចាត់សត្រូវលេបទឹកដីឲ្យអស់ពីមាតុភូមិ។ ជោគជ័យដ៏ត្រចះត្រចង់នៃចំបាំងនោះបានជំរុញឲ្យព្រះរាជាខ្មែរសំរេចព្រះទ័យវាយកំទេចកំលាំងទ័ពជាតិសៀម ឲ្យរលាយអស់ក្នុងពេលនោះតែម្ដង។ ក្រោយពីសំរេចព្រះទ័យដូចនោះហើយ ព្រះអង្គក៏រៀបក្បួនទ័ពវាយលុកចូលរហូតដល់ក្រុងអយុធ្យា។ ទីក្រុងអយុធ្យាត្រូវឡោមព័ទ្ធ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នារំលាយរាជធានីនេះចោល។ ប៉ុន្តែពេលនោះ ដោយឧកញ៉ាចក្រីម៉ន ដែលជាប្រមុខទ័ព បានទទួលមរណភាពក្នុងសមរភូមិបន្ទាប់ពីត្រូវរបួសជាទំងន់ និងដោយកងទ័ពខ្មែរថមថយកំលាំង ផែនការរំលាយរាជធានីសៀមក៏ត្រូវអាក់អន់។ ទន្ទឹមនឹងនោះដែរវិបត្តិរាជវង្សខ្មែរក៏ផ្ទុះឡើង។ ដូចនេះ ផែនការរំដោះយកខេត្តខាងលិចដែលសៀមបានទន្ទ្រានយកកន្លងមកនោះ ត្រូវរលាយអស់ទៅវិញ។
ចក្រីវង្ស

ឧកញ៉ាចក្រីវង្ស លោកមាននាទីកាន់ការណ៍ខាងកងទ័ពជើងគោក ក្នុងរាជព្រះបាទស្រីសុរិយោទ័យទី១។ លោកបានទទួលអនិច្ចកម្មក្នុងសង្គ្រាមជាមួយសៀម។ ប្រវត្តិពិស្ដារនិយាយអំពីបឋមវ័យរបស់លោកត្រូវបានគេស្គាល់ទេ គេត្រឹមតែក្នុងពេលលោកចូលបំរើរាជការស្ដេចស្រីសុរិយោទ័យប៉ុណ្ណោះ។
ចង្កៀងប្រេង

thumb|ចង្កៀងប្រេងដីឥដ្ឋឥណ្ឌាសាមញ្ញសហសម័យក្នុងកំឡុងពេល diwali
thumb|ចង្កៀងប្រេងសំរិទ្ធចាស់មួយជាមួយ "ជី Rho" ដែលជានិមិត្តសញ្ញាគ្រីស្ទាន (ចម្លង)
thumb|Sukunda ចង្កៀងប្រេងឌូជ្រលងភ្នំនេប៉ាល់ចង្កៀងប្រេងកាតគឺជាឧបករណ៍ដែលត្រូវបានគេប្រើដើម្បីបំភ្លឺពេលយប់នៅតាមជនបទដាច់ស្រយាល ឫនៅទីកន្លែងដែលគ្មានអគ្គីសនីទៅដល់។  ការប្រើចង្កៀងប្រេងបានចាប់ផ្តើម​រាប់ពាន់​​​​ឆ្នាំមកហើយហើយត្រូវបានបន្តមកដល់បច្ចុប្បន្នបើទោះបីជាមិនសូវមានការពេញនិយមក៏ដោយ។ ជាទូទៅចង្កៀងមានរឿងជាប់ទាក់ទងជាមួយនឹងរឿងរ៉ាវអំពីជំនឿដូជាការត្រដុសចង្កៀង​ដែលមានទេពារក្សរស់នៅក្នុងចង្កៀងដែលមានន័យថា: ការត្រដុសចង្កៀងនេះគឺជាកាកោះហៅទេពរក្សចេញមកក្រៅ។

ចង្កៀងប្រេងគឺជាឧបករណ៍ភ្លើងបំភ្លឺមួយ ដែលត្រូវបានគេប្រើជំនួសទៀន និងទីតាំងដែលគ្មានការប្រើប្រាស់ភ្លើងអគ្គិសនី។ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុង 1780ចង្កៀង Argand នេះ អាចជំនួសបានយ៉ាងឆាប់​រហ័ស​អោយចង្កៀងប្រេងផ្សេងទៀតដែលនៅមានក្នុងជំនាន់បុរាណ​និងត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ចង្កៀងប្រេងកាតនេះរហូតដល់ឆ្នាំ 1850 ។ នៅតាមទីប្រជុំជននិងតំបន់ជនបទតូចមួយចំនួននៅតែបន្តការប្រើប្រាស់ជាហូរហែរនៅក្នុងសតវត្សទី 20។ រហួតដល់បច្ចុប្បន្នតំបន់មួយចំនួ​ននៅទីបំផុតត្រូវបានគេធ្វើការអគ្គីសនីចូល និងអំពូលពន្លឺ​អាចត្រូវ​បានប្រើជាពន្លឺ។

ចង្កៀងសម័យទំនើបភាគច្រើន (ដូចជាចង្កៀងគោម) ត្រូវបានជំនួសដោយប្រេងឥន្ធនៈ ប្រេងដែលមានមូលដ្ឋានឧស្ម័នដែលមានមូលដ្ឋានឬតិបត្តិការ​សង្គ្រោះបន្ទាន់នៅពេលដែលពន្លឺដែលមិនមែន​ជាអគ្គិសនីត្រូវបានទាមទារ។ ដូច្នេះចង្កៀងប្រេងនៅសព្វថ្ងៃនេះត្រូវបានប្រើជាចម្បងសម្រាប់បំភ្លឺ ពិសេសពួកគេផលិតឬក្នុងពិធីបុណ្យសាសនានិងពិធីបុណ្យសាសនា។
ចង្កៀងប្រេង: សមាសភាគ

សមាសភាគ
thumb|ចង្កៀងប្រេងទ្វេដង nozzled រកឃើញនៅក្នុងក្រុងសាម៉ារី

ខាងក្រោមនេះគឺជាផ្នែកខាងក្រៅដ៏សំខាន់មួយនៃចង្កៀងក្រុមហ៊ុន Terra-cotta
 ស្មា 
 រន្ធហូរ 
 រន្ធតាមរយៈការដែលប្រេងត្រូវបានដាក់នៅខាងក្នុងអង្គជំនុំជម្រះប្រេង។ ទទឹងជួរពី 0.5-5 សង់ទីម៉ែត្រនៅក្នុងទូទៅ។ វាអាចមានរន្ធតែមួយឬច្រើន។
 ជ្រើសយករន្ធនិងក្បាលផងដែរ។
 វា​អាច​គ្រាន់​តែ​បើក​នៅ​ក្នុង​តួ​នៃ​ចង្កៀង​ឬ​ក្បាល​ពន្លូត​។ ក្នុង​ប្រភេទ​ជាក់លាក់​មួយ​ចំនួន​ចង្កៀង​មាន​ការ​ចង្អូរ​នៅ​លើ​ទិដ្ឋភាព​ល្អ​គ្មាន​គូ​ប្រៀប​នៃ​ក្បាល​ដែល​រត់​ទៅ​រន្ធ​ហូរ​ហើយប្រមូលត្រឡប់​មក​វិញ​នូវការជ្រៀបយក​ប្រេង​ពីប្រឆេះ​។
 ដោះស្រាយ 
 ចង្កៀងមកជាមួយនិងដោយគ្មានចំណុចទាញ។ ចំណុចទាញមកនៅក្នុងរាងផ្សេងគ្នា។ ទូទៅ​បំផុត​គឺ​​សណ្ឋានរាងវា​សម្រាប់ចង្អុលដៃដោយ palmette ដែល​មេដៃ​ត្រូវ​បាន​ចុច​ដើម្បី​មាន​ស្ថេរ​ភាពនៃ​ចង្កៀង​មួយ​។ ចំណុច​ទាញ​ផ្សេង​ទៀត​គឺ​ចំណិត​រាង​ត្រីកោណ​និង​ពាក់​ក​ណ្តា​ល​រាង​ពង​ក្រពើ​។ ចង្កៀងជា​ធម្មតា​មាន​ក្បាល​ពន្លូត​ហើយ​ពេល​ខ្លះ​មាន ក្បាលសំរាប់អូសឡើងដែលបញ្ឆៀង​ឡើងពីផ្ទៃខាងក្រៅ​។ 
 Discus 
 Volute 
 ប្រហោងផ្ទុកប្រេង 
 អាងស្តុកទឹកប្រេង។ បរិមាណមធ្យមនៅក្នុងចង្កៀងក្រុមហ៊ុន Terra-cotta ធម្មតាគឺ 20 CC ។
ចង្កៀងប្រេង: ប្រភេទចង្កៀង

ប្រភេទចង្កៀង
ចង្កៀងដែលអាចត្រូវបានចែកប្រភេទដោយផ្អែកលើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យផ្សេងគ្នារួមទាំងសម្ភារៈ [[(ដីឥដ្ឋប្រាក់សំរិទ្ធ,]] [[មាសដុំថ្មរអិល,),]] រូបរាងរចនាសម្ព័ន្ធរចនានិងរូបភាព (ឧ. និមិត្តរូប, សាសនាទេវកថា, ស្នេហានានាសមរភូមិប្រយុទ្ធការម៉ាញ់) ។
ចង្កៀងប្រេង: ចង្កៀងប្រភេទ typological

ចង្កៀងប្រភេទ typological
Typologically, ចង្កៀងនៃមេឌីទែរ៉ាណេបុរាណអាចត្រូវបានចែកជាប្រភេទចម្បងប្រាំមួយ

កង់ធ្វើឡើង:  ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុមនេះមានរួមបញ្ចូលទាំងចង្កៀងក្រិកនិងអេហ្ស៊ីបដែលកាលបរិច្ឆេទមុនពេល ម.គ. សតវត្សទី 3 ។ ពួកគេត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយ​ការតុបតែងធម្មតា​តិចតួចឬគ្មាននិងធំទូលាយការចាក់រន្ធខ្វះចំណុចទាញមួយនិងមួយការកាន់ ការចោះឬ មិនចោះ ។ ក្បាលបញ្ឆេះ ទម្លុះបានកើតឡើងមួយរយៈខ្លីរវាងទី 4 ម.គ. និងសតវត្សទី 3 ។ រន្ធនៃបញ្ឆេះមិនបានចោះបានបន្តរហូតដល់សតវត្សទី 1 ម.គ. ។

Volute, ដើមចក្រពត្តិ:  ជាមួយនឹងការ volutes លាតសន្ធឹងពីក្បាលរបស់ពួកគេចង្កៀងទាំងនេះត្រូវបានគេផលិតឡើងភាគច្រើននៅក្នុងប្រទេសអ៊ីតាលីក្នុងអំឡុងពេលរ៉ូម៉ាំងដំបូង។ ពួកគេមានថាសមួយដែលធំទូលាយ, ស្មាតូចចង្អៀតមួយនិងចំណុចទាញគ្មានរូបភាពយ៉ាងល្អិតល្អន់និងការបញ្ចប់សិល្បៈនិងជួរដ៏ធំទូលាយមួយនៃគំរូនៃការតុបតែង។

ខ្ពស់ចក្រពត្តិ:  ទាំងនេះគឺជាចុងរ៉ូម៉ាំង។ ស្មាគឺកាន់តែទូលំទូលាយនិងថាសគឺទំហំតូចដែលមានការតុបតែងតិចជាងមុន។ ចង្កៀងទាំងនេះមានចំណុចទាញនិងក្បាលធម្មតាខ្លីហើយបញ្ចប់សិល្បៈតិចជាង។

កង្កែប:  នេះគឺជាចង្កៀងរចនាប័ទ្មមួយក្នុងតំបន់ផលិតទាំងស្រុងនៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីបហើយបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ដែលនៅជុំវិញវារវាងគ។ 100 និង 300 គ.ស. ។ កង្កែបនោះ, (Heqet) គឺជានិមិត្តសញ្ញាមួយដែលមានកូនអេហ្ស៊ីប។

ចង្កៀងរអិលក្រហមអាហ្រ្វិកត្រូវបានគេធ្វើឡើងនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិកខាងជើងនោះទេប៉ុន្តែបាននាំចេញយ៉ាងទូលំទូលាយនិងតុបតែងនៅក្នុងប័ណ្ណពណ៌ក្រហម។  ពួកគេបានចុះកាលបរិច្ឆេទពីទី 2 ទៅសតវត្សទី 7 ហើយរួមមានភាពខុសគ្នាដ៏ធំទូលាយមួយនៃរាងរួមទាំងមានស្មាតុបតែងយ៉ាងខ្លាំងជាមួយនឹង ថាសតូចនិងរាក់ទាក់ទងគ្នា។ ការតុបតែងរបស់ពួកគេគឺមិនដែលមិនមែនជាសាសនាគ្រីស្ទានឬជ្វីហ្វ។ ភ្លេងរត់ពីក្បាលត្រឡប់ទៅរន្ធហូរហើយវាត្រូវបានសន្មតថានេះគឺដើម្បីយកប្រេងជះឥទ្ធិពលត្រឡប់មកវិញ។ ចង្កៀងទាំងនេះជាញឹកញាប់មានច្រើនជាងមួយចាក់រន្ធ។

ចង្កៀងស្បែកជើងមានរាងពងក្រពើនិងរូបរាងរកឃើញជាចម្បងនៅក្នុង  Levant នេះ។ ពួកគេត្រូវបានផលិតរវាងទី 3 ដើម្បី គ.ស. សតវត្សទី 9 ។
ការតុបតែងរួមមានគម្ពីរវល្លិ, wreaths ដូងនិងអក្សរក្រិច។

ចង្កៀងរោងចក្រ:  គេហៅថាផងដែរ Firmalampen  (ពីអាល្លឺម៉ង់), ទាំងនេះគឺជាសកលក្នុងការចែកចាយនិងសាមញ្ញនៅក្នុងរូបរាង។ ពួកគេមានក្បាលបញ្ជូន, discus ធម្មតានិងរលាក់ 2 ឬ 3 នៅលើស្មានោះ។ ដំបូងបានធ្វើឡើងនៅក្នុងរោងចក្រនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីតាលីនិង Gaule ភាគខាងត្បូងរវាងសតវត្សទី 3 ទី 1 និង គ.ស. ពួកគេត្រូវបាននាំចេញទៅកាន់បណ្តាខេត្តរ៉ូម៉ាំងទាំងអស់។ ភាគច្រើនត្រូវបានបោះត្រានៅលើបាតដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណក្រុមហ៊ុនផលិតនេះ។