គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ: វិធីបដិបត្តិ

វិធីបដិបត្តិ 
            “អ្វីជាវិធីបដិបត្តិ” មានសេចក្ដីថា៖ យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី ពេលបានទៅដល់ព្រៃ ទីគល់ឈើ ឬទី ដែលស្រឡះហើយ គប្បីអង្គុយពែនភ្នែន តាំងកាយឲ្យត្រង់់ តម្កល់ស្មារតីឲ្យឆ្ពោះត្រង់ទៅមុខ។ យោគីនោះមានសតិ ក្នុងការដកដង្ហើមចូលចេញ៖ 

យោគីនោះមានសតិកំណត់ដឹងថា៖

១-    កាលបើដកដង្ហើមចេញវែង ក៏ដឹងថា“ឤត្មាអញដកដង្ហើមចេញវែង”; កាលបើដកដង្ហើមចូលវែង ក៏ ដឹងថា “ឤត្មាអញដកដង្ហើមចូលវែង”

២-    កាលបើដកដង្ហើមចូលខ្លី ក៏ដឹងថា“ឤត្មាអញដកដង្ហើមចូលខ្លី”; កាលបើដកដង្ហើមចេញខ្លី ក៏ដឹងថា “ឤត្មា អញដកដង្ហើមចេញខ្លី”

           យោគីនោះគប្បីសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនដូច្នេះថា[4]៖

៣-   ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ(គឺដង្ហើមចូលទាំងអស់ឲ្យប្រាកដ) ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មា អញនឹង ជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ(គឺដង្ហើមចេញទាំងអស់ឲ្យប្រាកដ) ទើបដកដង្ហើមចេញ

៤-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវកាយសង្ខារ(គឺដង្ហើមចូល) ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នក រម្ងាប់នូវកាយសង្ខារ(គឺដង្ហើមចេញ) ទើបដកដង្ហើមចេញ

៥-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;

៦-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដីសុខ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់ នូវ សេចក្ដីសុខ ទើបដកដង្ហើមចេញ

៧-   ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវ ចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចេញ;

៨-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;

៩-    ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;

១០-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ទើបដក ដង្ហើមចេញ;

១១-  ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុងឤរម្មណ៍ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុង ឤរម្មណ៍ ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១២-  ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដឲ្យរួចចាកនីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដ ឲ្យរួចចាក នីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១៣- ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នក ឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១៤-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹង ជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១៥-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញ នឹងជា អ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចេញ;

១៦-  ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាគ្រឿងដែលលះចោលនូវកិលេស ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មា អញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាគ្រឿងដែលលះចោលនូវកិលេស ទើបដកដង្ហើមចេញ;

           ក្នុងទីនេះ ប្រការដែលថាយោគីនោះគប្បីសិក្សាខ្លួនឯងនូវ “ការដកដង្ហើមចូល” មានន័យថា៖ មានសតិ កំណត់ទុកនៅចុងច្រមុះឬបបូរមាត់[5]។ ចំណុចទាំងនេះ ជាកន្លែងដែលភ្ជាប់ទៅនឹងខ្យល់ដកដង្ហើមចូលចេញ។ យោគីនោះទន្ទឹងខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមកនៅត្រង់ចំណុចនេះ។ យោគីនោះពិចារណាការប៉ះទង្គិចរបស់ ខ្យល់ ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមកនិងខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចេញទៅ ដោយមានសតិដែលបានកំណត់ទុកនៅត្រង់ ចុង ច្រមុះឬបបូរមាត់នោះឯង។ យោគីមានសតិដកដង្ហើមចូល មានសតិដកដង្ហើមចេញ។ យោគីនោះមិនពិចារ ណា ខ្យល់ពេលដែលវាចូលទៅផុត និងពេលដែលវាចេញផុតទៅហើយនោះទេ[6]គឺប្រើសតិពិចារណាចំណុច ដែលខ្យល់ ដកដង្ហើមចូលទៅប៉ះ និងចំណុចដែលខ្យល់ដកដង្ហើមចេញទៅប៉ះ នៅត្រង់ចុងច្រមុះឬបបូរមាត់នោះ​ឯង។ យោគី ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញដោយសតិ ឧបមាដូចបុរសដែលកំពុងឤរឈើ។ បុរសនោះមិន យកចិត្តទុកដាក់ លើការរត់ទៅរត់មករបស់ផ្លែរណាទេ ហើយក្នុងទំនងដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងឤនាបាណស្សតិ យោគី មិនយកចិត្តទុក ដាក់ទទួលដឹងនូវខ្យល់ដែលចូលមកនិងខ្យល់ដែលចេញទៅវិញទេ គឺកំណត់យកចិត្ដទុកដាក់ តែ ត្រង់ចំណុចដែល ខ្យល់ប៉ះតែប៉ុណ្ណោះ គឺនៅចុងច្រមុះឬបបូរមាត់ និងមានសតិដកដង្ហើមចូលនិងចេញ[7] ។  បើសិនជាពេលដែលខ្យល់ ដង្ហើមចូលមកឬចេញទៅ ហើយយោគីនោះពិចារណាតាមខ្យល់ដែលចូលទៅក្នុងផុត ទៅ ឬខ្យល់ដែលចេញទៅ ខាងក្រៅផុតហើយនោះ ចិត្តក៏នឹងរវើរវាយ។ បើចិត្តរវើរវាយហើយ កាយនិងចិត្តក៏នឹង យោលយោករញ្ជួយដែរ។ សភាវ:ទាំងអស់នេះជាទោស។  យោគីមិនគួរដកដង្ហើមវែងពេកឬខ្លីពេកទេ ព្រោះបើ ដកដង្ហើមវែងពេកឬខ្លីពេក នោះ ចិត្តក៏នឹងរវើរវាយ ឯកាយនិងចិត្តក៏យោលយោករញ្ជួយដែរ។ សភាវ:ទាំងនេះ ជាទោស។ យោគីនោះពុំគួរ ប្រកាន់ខ្ជាប់ទៅនឹងសញ្ញាផ្សេងៗដែលទាក់ទងទៅនឹងការដកដង្ហើមចូលនិងការដក ដង្ហើមចេញទេ ព្រោះបើធ្វើដូច្នេះ ចេតសិកដទៃនឹងត្រូវរុកកួន។ បើចិត្តមានអ្វីមករុកកួន កាយនិងចិត្តក៏នឹងយោល យោករញ្ជួយដែរ។ ដូច្នេះ ឧបសគ្គ ជាច្រើនរាប់មិនអស់រមែងកើតឡើងជាពិតប្រាកដ ព្រោះចំណុចប៉ះទង្គិចរបស់ ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងចេញមាន ចំនួនរាប់ប្រមាណមិនបាន។ យោគីគប្បីមានសតិ និងមិនគប្បីបណ្តោយឲ្យចិត្ត រវើរវាយឡើយ។ យោគីមិនគួរ ព្យាយាមដោយបង្ខំពេកឬធូររលុងពេកទេ ព្រោះបើធូររលុងពេកនឹងទៅជាស្ពឹក ស្រពន់ បើបង្ខំពេកនឹងក្លាយទៅជា រសាប់រសល់អន្ទះអន្ទែងមិនខាន។ បើសិនជាយោគីធ្លាក់ទៅក្នុងសភាពស្ពឹក ស្រពន់ឬរសាប់រសល់អន្ទះអន្ទែង កាយ និងចិត្តក៏នឹងយោលយោករញ្ជួយដែរ[8] ។ សភាវ:ទាំងនេះជាទោសសំរាប់ យោគីដែលយកចិត្ដទុកដាក់ខ្យល់ដង្ហើមដែលកំពុងចូលមក ដោយចិត្តដែលស្អាតប្រាសចាក ឧបកិលេស ទាំង ៩យ៉ាងនោះ និមិត្ដរមែងកើតឡើងព្រមដោយសុខវេទនា មានឧបមាដូចជាសុខវេទនាដែលកើតពី ការចាប់ប៉ះ​សរសៃកប្បាសឬគពេលកំពុងត្បាញរវៃ។ ម៉្យាងវិញទៀត ប្រៀបដូចជាសុខវេទនាដែលកើតឡើងពីខ្យល់ ជំនោរ ស្រាលៗ[9] បក់ប៉ះ។ ដូចនេះ ក្នុងការដកដង្ហើមចូលចេញ ខ្យល់ដែលប៉ះនៅឯចុងច្រមុះឬបបូរមាត់នេះ នឹង ធ្វើឲ្យសតិកំណត់ខ្យល់កើតឡើង។ ប្រការនេះពុំបានកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យទៅលើពណ៌ ឬរូបលក្ខណ:[10]ទេ នេះគឺជាវត្ថុដែលហៅថានិមិត្ដ។ បើយោគីចំរើននិមិត្ដនិងពង្រីកនិមិត្ដនៅឯចុងច្រមុះ ក្នុងចន្លោះចិញ្ចើមទាំងពីរ នៅលើថ្ងាស ឬធ្វើឲ្យស្ថិតនៅក្នុងទីច្រើនកន្លែងនោះ[11]  យោគីនឹងទទួលឤរម្មណ៍ថាសិរសារបស់ខ្លួនដូចជាពេញ ទៅដោយខ្យល់។ ដោយការពង្រីកតាមបែបទំនងនេះ រាងកាយទាំងអស់របស់យោគីរមែងពេញទៅដោយសុខ។ នេះ ហៅថាសភាវ:ល្អឥតខ្ចោះ។

           ម៉្យាងទៀត យោគីខ្លះសម្លឹងឃើញនិមិត្ដច្រើនយ៉ាងតាំងតែពីដំបូង។ យោគីសម្លឹងឃើញរូបផ្សេងៗ ដូច ជាផ្សែង អ័ព្ទ ធូលី ខ្សាច់ពណ៌មាស ឬទទួលឤរម្មណ៍ថាហាក់ដូចជាត្រូវម្ជុលចាក់ ឬត្រូវស្រមោចខាំ។ ប្រសិនបើ ចិត្តរបស់យោគីមិនមានភាពច្បាស់លាស់អំពីនិមិត្ដផ្សេងៗទាំងនេះទេ យោគីនោះនឹងកើតការច្របូកច្របល់ក្នុង ចិត្ដ ជាពុំខាន។ ដូច្នេះយោគីនោះនឹងបរាជ័យ ហើយនឹងមិនបានទទួលនូវឤនាបាណសញ្ញាឡើយ។ បើចិត្តរបស់ យោគី ច្បាស់លាស់ យោគីនោះនឹងមិនច្របូកច្របល់ក្នុងចិត្ដទេ។ យោគីកំណត់ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលចេញ ហើយ និងមិន ធ្វើឲ្យសញ្ញាដទៃទៀតកើតឡើងបានទេ។ ដោយការចំរើនកម្មដ្ឋានបែបនេះ យោគីនោះឤចបញ្ចប់បាន នូវការ ច្របូកច្របល់ និងទទួលបាននូវនិមិត្ដដែលល្អិតល្អន់ ហើយក៏កំណត់ខ្យល់ដង្ហើមដោយចិត្តដែលរួចស្រឡះ ឯនិមិត្ដ នោះក៏រួចស្រឡះ។ ព្រោះតែនិមិត្ដដែលរួចស្រឡះ ឆន្ទ:(ការពេញចិត្ត) ក៏រមែងកើតឡើង។ កាលបើឆន្ទ:រួច ស្រឡះ យោគីនោះក៏កំណត់នូវខ្យល់ដង្ហើម ហើយនិងមានបីតិ។ បើឆន្ទ:និងបីតិរួចស្រឡះហើយ យោគីក៏កំណត់ ខ្យល់ ដង្ហើមដោយឧបេក្ខា។ កាលបើឧបេក្ខា ឆន្ទ: និងបីតិរួចស្រឡះហើយ យោគីក៏កំណត់ខ្យល់ដង្ហើម ហើយចិត្ត របស់ យោគីនោះក៏គ្មានអ្វីមករុកកួនបាន។ កាលបើចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួនហើយ យោគីនោះក៏នឹងបំផ្លាញបាននូវ នីវរណធម៌ ហើយនិងធ្វើអង្គឈានឲ្យកើតឡើង។ ដូច្នេះ យោគីនោះនឹងបានចូលដល់ចតុត្ថជ្ឈានដ៏ស្ងប់និងឧត្ដម។ ចំពោះរឿង ឈាននេះ បានសំដែងទុកដោយល្អិតល្អន់ក្នុងវគ្គមុនហើយ។

ការរាប់ការតាមជាប់ ការប៉ះ និងការតាំង

           ម៉្យាងទៀត បូរាណាចារ្យខ្លះលោកបានសំដែងអំពីវិធីបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិទុកចំនួន៤វិធីគឺ ការរាប់ ការតាមជាប់ ការប៉ះ និងការតាំងមាំ[12] ។

បុ        អ្វីគឺវិធី “ការរាប់” (គណនា)?

វិ        យោគីដែលទើបរៀនបដិបត្ដិ គប្បីរាប់ខ្យល់ដកដង្ហើមពី១ដល់១០ ចាប់ផ្តើ់មដោយខ្យល់ដង្ហើមចេញ និង ចប់ដោយខ្យល់ដង្ហើមចូល។ មិនត្រូវរាប់ច្រើនជាង១០ទេ ហើយម៉្យាងទៀតលោកបានពោលទុកថា យោគីនោះ គប្បីរាប់ពី១ដល់៥ តែមិនត្រូវរាប់លើសពី៥ទេ ទើបរាប់មិនច្រឡំ។ ក្នុងពេលណាដែលរាប់ ច្រឡំ គួររាប់លេខ(ជាបន្ទាប់) ឬឈប់រាប់តែម្តង។ យោគីនោះឤស្រ័យនៅក្នុងការមានសតិលើខ្យល់ ដង្ហើមចេញចូល ដាក់ចិត្តដល់ឤរម្មណ៍(កម្មដ្ឋាន)យ៉ាងនេះឯង។ បណ្ឌិតគប្បីយល់អ់ពីំវិធីរាប់ខ្យល់់ យ៉ាងនេះចុះ។

            “ការតាមជាប់”(អនុពន្ធនា) មានន័យថា៖ កាលបើរាប់ខ្យល់ហើយ យោគីនោះសម្លឹងទៅតាមខ្យល់ ដង្ហើមចូលចេញនោះឲ្យជាប់ប្រកបដោយសតិ ជាបន្តមិនដាច់។ នេះហៅថា “ការតាមជាប់”

            “ការប៉ះ”(ផស្សនា) មានន័យថា៖ កាលបើធ្វើសញ្ញាខ្យល់ដង្ហើមឲ្យកើតឡើងហើយ យោគីនោះក៏ កំណត់ចិត្ដនៅនឹងកន្លែងដែលខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញប៉ះនឹងចុងច្រមុះ ឬនៅលើបបូរមាត់។ នេះហៅថា “ការប៉ះ”។

           “ការតាំងមាំ”(ឋបនា) មានន័យថា៖ កាលបើទទួលនូវភាពស្រួលងាយក្នុងការប៉ះហើយ យោគីគួរធ្វើ និមិត្ដឲ្យតាំងមាំ និងគួរធ្វើបីតិ សុខ: និងធម៌ដទៃទៀតដែលកើតឡើងក្នុងទីនេះ ឲ្យតាំងមាំដែរ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ ពីការតាំងមាំយ៉ាងដូច្នេះចុះ។

           វិធី “ការរាប់” ធ្វើឲ្យវិចិកិច្ឆារម្ងាប់ទៅបាន។ វិធី “ការតាមជាប់” រម្ងាប់បាននូវវិតក្កដែលគ្រោតគ្រាត និង ធ្វើឲ្យឤនាបាណស្សតិកើតឡើងជាបន្ដមិនដាច់។ វិធី “ការប៉ះ” កំចាត់បាននូវភាពរវើរវាយ និងធ្វើឲ្យសញ្ញារឹងមាំ។ យោគីរមែងបានដល់គុណវិសេសខ្លាំងឡើងៗ ព្រោះឤស្រ័យសុខ:។

វិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិ ១៦ប្រការ

           (១)និង(២) “ដកដង្ហើមចូលវែង ដកដង្ហើមចេញខ្លី ដកដង្ហើមចូលខ្លី យោគីគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះ[13]  ” ……… …………………………………………………………………………………………………………………………………………………… វិជ្ជាធ្វើឲ្យការមិនវង្វេង និងឤរម្មណ៍កើតឡើង

           អ្វីជា “ការមិនវង្វេង”(អសម្មោហ:) និងអ្វីជាឤរម្មណ៍? យោគីដែលទើបរៀនបដិបត្ដិ ទទួលបាននូវ សេចក្តីស្ងប់កាយ(កាយបស្សទ្ធិ) និងសេចក្ដីស្ងប់ចិត្ត(ចិត្តបស្សទ្ធិ) មានសតិកំណត់នៅនឹងខ្យល់ដង្ហើមចេញចូល។ ខ្យល់ដង្ហើមចេញចូលនោះក៏ប្រែទៅជាមានលក្ខណ:ល្អិតល្អន់ ហើយព្រោះតែភាពល្អិតល្អន់នេះឯង ទើបធ្វើឲ្យ មាន ការលំបាកក្នុងការកំណត់។ បើសិនជាក្នុងខណ:នោះ ខ្យល់ដង្ហើមរបស់យោគីនោះវែង ទើបគេដឹងថា“វែង” ឤស្រ័យដោយការតាំងមាំ(ឋបនា)។ បើសិនជានិមិត្ដកើតឡើង គប្បីពិចារណានិមិត្ដនោះទៅតាមធម្មជាតិរបស់ និមិត្តនោះចុះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីអសម្មោហ: យ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀតយោគីនោះគប្បីពិចារណាខ្យល់ដង្ហើម បើទោះជាខ្យល់វែងក្ដីឬខ្លីក្ដី(តាមតែករណី)។ គួរគប្បីបដិបត្តិតែយ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀត យោគីនោះធ្វើនិមិត្ដ ដែល ច្បាស់ឲ្យកើតឡើងដោយឤស្រ័យឤរម្មណ៍។ យោគីគប្បីបដិបត្តិយ៉ាងនេះចុះ។

           (៣) “យោគីនោះសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនឯងថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយ ទើបដកដង្ហើម ចូល” មានអធិប្បាយថា៖ យោគីនោះដឹងកាយទាំងពួងដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដឹងដោយការមិនវង្វេង និងដឹងដោយ វត្ថុ ឤរម្មណ៍។

បុ        អ្វីគឺ “ដឹងច្បាស់នូវកាយដោយការមិនវង្វេង”?

វិ        យោគីបំពេញឤនាបាណស្សតិ និងចំរើនសមាធិដោយការប៉ះ(របស់ខ្យល់) ប្រកបដោយបីតិនិងសុខ:។ ឤស្រ័យដោយសារការប៉ះដែលប្រកបដោយបីតិនិងសុខ:នេះឯង ទើបធ្វើឲ្យកាយទាំងមូលមិនវង្វេង។

បុ        អ្វីគឺ “ដឹងច្បាស់នូវកាយដោយវត្ថុឤរម្មណ៍” ?

វិ        ខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ប្រកបដោយអង្គនៃកាយដែលស្ថិតនៅក្នុងឤយតន:ជាមួយគ្នា។ ឤរម្មណ៍នៃខ្យល់ដង្ហើម នៃចិត្ត និងនៃចេតសិក ហៅថា“កាយ”។ អង្គនៃកាយទាំងនេះ ហៅថា“កាយ[14] ”។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពី់កាយទាំងពួងដូច្នេះចុះ។ យោគីនោះដឹងច្បាស់នូវកាយដូច្នេះថា៖ “ថ្វីត្បិតតែមាន កាយ នោះមែន តែពុំមានសត្វឬជីវ:ឡើយ[15]។

ត្រៃសិក្ខា

           “យោគីនោះគប្បីសិក្សា(ហ្វឹកហ្វឺន)ខ្លួនដូច្នេះ” បានដល់សិក្ខា៣ប្រការគឺ អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា និងអធិបញ្ញាសិក្ខា[16]។ សីលដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិសីលសិក្ខា។ សមាធិដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិចិត្ដសិក្ខា។ បញ្ញាដែលពិតប្រាកដហៅថាអធិបញ្ញាសិក្ខា។ យោគីនោះកំណត់ឤរម្មណ៍ រំលឹកដល់ឤរម្មណ៍ និងហ្វឹកហ្វឺន ខ្លួនឯង ដោយសិក្ខា៣ប្រការនេះ។ យោគីនោះបដិបត្តិជាប្រចាំ។ នេះគឺអត្ថន័យរបស់ពាក្យថា “យោគី នោះគប្បីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួន”

           (៤)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវកាយសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូលចេញ”: អធិប្បាយថា៖ អ្វីគឺកាយសង្ខារ? យោគីនោះដកដង្ហើមចូលចេញដោយកាយសង្ខារ ដូចជាពេលពត់ពែនខ្លួន ឱន ចុះចំកោងខ្លួនចុះ បង្អោនខ្លួនទៅខាងមុខ រំកិល យោលយោក គ្រវីខ្លួនជាដើម[17]។ ម៉្យាងទៀត យោគីនោះធ្វើកាយ សង្ខារដែលគ្រោតគ្រាតឲ្យស្ងប់និងចំរើនបឋមជ្ឈានដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលហ្មត់ហ្មង បន្ទាប់មកក៏ឈាន ទៅកាន់ទុតិយជ្ឈានដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលកាន់តែល្អិតឡើង ហើយបន្ទាប់មកមកទៀត ក៏ឈានទៅកាន់ តតិយជ្ឈាន ដោយឤស្រ័យកាយសង្ខារដែលរឹងរិតតែល្អិតឡើងៗថែមទៀត។ បន្ទាប់ពីបានធ្វើកាយសង្ខារឲ្យរលត់ សូន្យដោយពុំមានសេសសល់អ្វី់ហើយនោះ យោគីក៏ឈានចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន។

បុ       បើយោគីនោះធ្វើឲ្យខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញរលត់ដោយគ្មានសល់អ្វី[18]ទៅហើយ តើយោគីនោះនឹងឤច បដិបត្តិ ឤនាបាណស្សតិ បានយ៉ាងដូចម្តេចទៅ?

វិ        ព្រោះយោគីនោះកំណត់ទុកបានដោយល្អហើយនូវលក្ខណ:ទូទៅនោះ និមិត្ដក៏នៅតែកើតឡើងដែរ បើទោះ បីជាខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញបានកន្លងផុត(រលត់)ទៅហើយក្ដី។ ហើយព្រោះតែលក្ខណ:ច្រើន យ៉ាងទាំងនេះ ឯង ទើបយោគីនោះឤចចំរើននូវនិមិត្ដ និងចូលទៅកាន់ឈានបាន។

           (៥)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវបីតិទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា៖ យោគីនោះកំណត់ខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញហើយធ្វើបីតិឲ្យកើតឡើងក្នុងឈានចំនួន២។ បីតិនេះ ឤច ដឹងបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍[19] ។ ក្នុងទីនេះ យោគីចូលឈាន និងដឹង បីតិបាន ដោយការមិនវង្វេង ដោយការត្រួតពិនិត្យ ដោយការគ្របសង្កត់ និងដោយឤរម្មណ៍។

           (៦)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវសេចក្ដីសុខទើបដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា៖ យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ធ្វើសុខ:ឲ្យកើតឡើងក្នុងឈានចំនួន៣។ សុខ: នេះ ឤចដឹងបានដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ ការពណ៌នាដែលសល់ ពីនេះ បាន សំដែងទុកដោយពិស្តារហើយក្នុងុវគ្គខាងដើម។

           (៧)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា៖ “ចិត្តសង្ខារ” បានដល់“សញ្ញានិងវេទនា”។ យោគីនោះធ្វើចិត្តសង្ខារទាំងនេះឲ្យកើតឡើងក្នុងឈាន ចំនួន៤។ យោគីនោះដឹងដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ សេចក្ដីពណ៌នាដែលសល់ ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តារហើយក្នុងុវគ្គខាងដើម។

           (៨)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នករម្ងាប់នូវចិត្ដសង្ខារទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា ចិត្តសង្ខារនេះ បានដល់សញ្ញានិងវេទនា។ យោគីនោះរម្ងាប់ចិត្តសង្ខារដែលគ្រោតគ្រាត ហើយហ្វឹក ហ្វឺនខ្លួន។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

           (៩)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកដឹងច្បាស់នូវចិត្ដទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ។ ចិត្តដឹងដល់ការចូលមកនិងចេញ ទៅរបស់ឤ់រម្មណ៍ដោយវិធី២យ៉ាងគឺ ដោយការមិនវង្វេង និងដោយឤរម្មណ៍។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

           (១០)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា បីតិបានដល់ការរីករាយ។ ក្នុងឈានចំនួន២ យោគីនោះធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយដោយហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនយ៉ាង នេះឯង។ សេចក្ដីពណ៌នាលំអិតដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។

           (១១)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងដំកល់ចិត្ដឲ្យស្មើក្នុងឤរម្មណ៍ទើបដកដង្ហើមចូល” មាន អធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមដែលចូលមក និងខ្យល់ដង្ហើមដែលចេញទៅ។ ឤស្រ័យ ដោយសតិនិងឈាន យោគីធ្វើចិត្តឲ្យស្ថិតនៅជាប់នឹងឤរម្មណ៍។ កាលបើធ្វើឲ្យចិត្ដតាំងមាំបានហើយ លោករមែង ធ្វើឤនាបាណស្សតិ[20] ឲ្យសំរេចបាន។ យោគីគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះចុះ។

           (១២)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងដោះចិត្ដឲ្យរួចផុតនីវរណធម៌ជាដើម ទើបដកដង្ហើម ចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ។ បើចិត្តរបស់យោគីមានឤការ:ស្ពឹក ស្រពន់ យោគីក៏ដោះលែងចិត្ដនោះឲ្យរួចផុតពីភាពរឹងត្អឹង ហើយបើចិត្តរបស់យោគីមានឤការ:ក្លាពេក យោគីក៏ ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីភាពអន្ទះអន្ទែង។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្តរបស់យោគី កញ្ជ្រោល រីករាយពេក យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីរាគ:។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្ត របស់យោគី ក្រៀមក្រំពេក យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីទោស:។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។ បើចិត្តរបស់ យោគីសៅហ្មង យោគីក៏ដោះលែងចិត្តនោះឲ្យរួចផុតពីឧបកិលេស។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាង ដូច្នេះ។ ម៉្យាងទៀតបើចិត្តរបស់យោគីនោះមិនលំឱនទៅរកឤរម្មណ៍និងមិនពេញចិត្តិនឹងឤរម្មណ៍នោះទេ យោគី ក៏ធ្វើចិត្តរបស់ខ្លួនឲ្យលំឱនឆ្ពោះទៅរកឤរម្មណ៍នោះ។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងដូច្នេះ។

               (១៣)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើប ដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ហើយហ្វឹក ហ្វឺន ខ្លួន ឲ្យសម្លឹងមើលខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ឲ្យដឹងឤរម្មណ៍របស់ខ្យល់ដង្ហើមចូលចេញ ឲ្យដឹងចិត្ត និងចេត សិក និង ការ កើត ការរលត់របស់ចិត្តនិងចេតសិកនោះ។

           (១៤)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលប្រាសចាករាគ: ទើប ដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដាក់ចិត្តចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ ដោយគិត យ៉ាងនេះថា៖ “នេះគឺសភាពមិនទៀង នេះគឺអរាគ: នេះគឺការរលត់ នេះគឺនិព្វាន”។ យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯង និងដក ដង្ហើមចូលចេញយ៉ាងដូច្នេះ។

           (១៥)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ដែលរលត់បង់នូវកងទុក្ខ ទើបដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះកាលបើដឹងច្បាស់នូវនីវរណធម៌ទាំងឡាយតាមសភាពពិត ហើយ ក៏គិតថា៖ “នីវរណធម៌ទាំងនេះមិនទៀង ការវិនាសទៅនៃនីវរណធម៌ទាំងនេះគឺជានិព្វាន”។ យោគីហ្វឹក ហ្វឺនខ្លួនឯងដោយទស្សន:ដែលស្ងប់យ៉ាងដូច្នេះ។

           (១៦)-“យោគីហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនដូច្នេះថា ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាគ្រឿងដែលលះចោល នូវកិលេសទើបដកដង្ហើមចូល” មានអធិប្បាយថា យោគីនោះដឹងច្បាស់នូវទុក្ខទោសតាមសភាពពិតហើយ ក៏គិត ដូច្នេះថា៖ “វត្ថុទាំងនេះមិនទៀង” ក៏ធ្វើខ្លួនឯងឲ្យរួចផុតពីទុក្ខទោស និងឤស្រ័យនៅក្នុងភាពស្ងប់នៃព្រះនិព្វាន។ យោគីនោះហ្វឹកហ្វឺនខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ ក៏បានដល់នូវសុខ:។ សេចក្តីស្ងប់និ់ងភាពប្រណីតនោះ បណ្ឌិតគប្បីយល់ ដូច្នេះថា៖ សង្ខារទាំងពួងតែងត្រូវនាំទៅកាន់ទីបញ្ចប់ កិលេសទាំងពួងតែងត្រូវលះបង់ទៅ តណ្ហាតែងត្រូវបំផ្លាញ ចោល រាគ:ក៏បាត់មុខទៅ។ នេះគឺជាសេចក្តីស្ងប់ដែ់លកើតពីនិព្វាន[21] ។

           ក្នុងការហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំង១៦យ៉ាងនេះ វិធី១២ខាងដើមធ្វើឲ្យកើតសមថ:និងវិបស្សនា ហើយគប្បីយល់ឃើញក្នុងលក្ខណ:ថាជាអនិច្ចតាធម៌។ រីឯវិធី៤ចុងក្រោយ ធ្វើឲ្យសម្រេចបានតែវិបស្សនាម៉្យាង ប៉ុណ្ណោះ។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពីសមថ:និងវិបស្សនា យ៉ាងដូច្នេះចុះ[22] ។

           ម៉្យាងទៀតវិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំងអស់នេះចែកចេញជា៤ក្រុមគឺ: ទី១ គឺការបដិបត្តិដែលនាំ ទៅកាន់ភាពបរិបូណ៌នៃទស្សន:។ ទី២ គឺមានពេលខ្លះបុគ្គលដឹងច្បាស់នូវភាវ:មិនទៀងដោយឤស្រ័យការដាក់ ចិត្ត ចំពោះខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដង្ហើមចេញ។ នេះហៅថាការដឹងអំពីសភាពវែងនិងសភាពខ្លីដោយ ឤស្រ័យការ បដិបត្តិ។ ទី៣ ការធ្វើកាយសង្ខារនិងចិត្តសង្ខារឲ្យស្ងប់ ការធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ការធ្វើចិត្តឲ្យតាំងមាំ និងការធ្វើចិត្តឲ្យ រួចស្រឡះ ទាំងនេះហៅថាការកើតឡើងនៃការដឹងកាយ ដឹងសុខ: និងដឹងចិត្តសង្ខារ។ “ដឹងចិត្ត” (ចិត្តបដិសំវេទី) បានដល់សភាពបរិបូណ៌នៃទស្សន:។ ទី៤ “មានពេលខ្លះបុគ្គលដឹងច្បាស់” ជាដើមនោះ បានដល់កិច្ចទាំង៤យ៉ាង ដែលតែងតែចាប់ផ្តើ់មឡើងដោយការឃើញច្បាស់នូវភាវ:មិនទៀង(អនិច្ចតាធម៌)នោះ។

           ម៉្យាងទៀត ការបដិបត្តិបានដល់ការបានសម្រេចនូវភាវ:នៃឈាន ព្រោះឤស្រ័យឤនាបាណស្សតិ។ នេះគឺការបដិបត្តិ។ ព្រោះឤស្រ័យឤនាបាណស្សតិនេះឯងទើបយោគីបានសំរេចនូវសភាវ:ដែលប្រកបដោយ វិតក្ក: បានសំរេចនូវសភាវ:ដែលប្រកបដោយវិតក្ក:និងវិចារ: និងបានសំរេចនូវសភាវ:នៃវិចារ:[23] ។ ការដឹងបីតិជា សភាវ: នៃទុតិយជ្ឈាន។ ការដឹងសុខ:ជាសភាវ:នៃតតិយជ្ឈាន។ ការដឹងចិត្តជាសភាវ:នៃចតុត្ថជ្ឈាន។

           ម៉្យាងទៀត វិធីហ្វឹកហ្វឺនឤនាបាណស្សតិទាំងអស់នេ់ចែះកចេញជា២ក្រុមគឺ: ក្រុមដែលជាការបដិបត្តិ និង ក្រុមដែលជាការសំរេច។ ការបដិបត្តិដែលរួមនៅក្នុង“ក្រុមដែលជាការសំរេច”នោះ មិនបានធ្វើឲ្យវិធីទាំង១៦យ៉ាង ថយចំនួនចុះទេ។ ការបដិបត្តិប្រៀបដូចជាគ្រាប់ពូជ គឺជាហេតុនាំឲ្យកើតកុសល។ “ការសំរេច” ប្រៀបដូចជា ផ្កាឬផ្លែ ព្រោះកើតមកពីវត្ថុតែមួយដូចគ្នា។

           បើបុគ្គលបដិបត្តិឤនាបាណស្សតិ ឈ្មោះថាធ្វើសតិបដ្ឋាន៤ឲ្យបរិបូណ៌។ បើបុគ្គលបដិបត្តិសតិបដ្ឋាន៤ ឈ្មោះថាធ្វើពោជ្ឈង្គ:៧ឲ្យបរិបូណ៌។ បើបុគ្គលបដិបត្តិពោជ្ឈង្គ:៧ ឈ្មោះថាធ្វើវិមុត្តិ និងវិជ្ជាឲ្យបរិបូណ៌[24] ។