user: ماخذ او سرچینه:
عنوان: د ستورپوهنې تاريخ
پته: https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%20%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%BE%D9%88%D9%87%D9%86%DB%90%20%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE
لاندې متن په غور سره ولولئ او په خپلو هغو کې خوندي کړئ:

assistant: د اسماني کتنو او ځمکنيو پېښو تر منځ په جوړېدنه يا اړيکه کې ستورپوهنيز باورونو د نړۍ لیدونو، ژبې او د ټولنيز کلتور د زياتو عناصرو په ګډون د انساني تاريخ بېلابېل اړخونه اغېزمن کړي دي. د لويديځې يوروشيا خلکو په منځ کې د ستورپوهنې د تر ټولو لومړني ثبوت نېټه له ميلاد څخه مخکې درېيمه زريزه ګڼل کېږي، چې د کاليزې په نظامونو کې ريښې لري. ياد نظامونه د موسمي بدلونونو د اټکل او د لويو يا سپېڅلو اړيکو د نښو په توګه د اسماني دورو د ژباړلو لپاره کارول کېږي. ستورپوهنه تر ۱۷ ز پېړۍ پورې يو پوهنيز دود ګڼل کېده او همدې انګېرنې د ستورپوهنې په پراختيا کې مرسته وکړه. ياده پوهه په سياسي او کلتوري دورو يا کړيو کې په عمومي ډول ومنل شوه او ځيني مفهومونه يې د کيميا، هواپوهنې او طب غوندې نورو دوديزو څېړنو کې وکارول شول. د ۱۷ ز پېړۍ په پای ته رسېدلو سره په ستورپوهنه کې د په شان د پوهنيزو مفهومونو راپورته کېدلو د دې علم نظرياتي بنسټ ته زيان ورساوه، چې په له امله يې خپل پوهنيز دريځ له لاسه ورکړ او يوازې د برسېرنې يا کاذبې پوهې په توګه په پام کې ونيول شوه. ازمايښتی پوهنيزې پلټنې ښودلي دي، چې د دې نظامونو پر بنسټ اټکلونه کره يا سم نه دي. ستورپوهنې په ۲۰ پېړۍ کې د منظمو ټوليزو رسنيو د توليداتو لکه د ورځپاڼې د نفوذ له لارې د پېرودونکو پراخه نامتو والی يا شهرت تر لاسه کړ. ستورپوهنه په خپل تر ټولو پراخه مفهوم کې په اسمان کې د انساني مانا په موخه څېړنې ته وايي. دا پوهه د سيارو او نورو اسماني شيانو جسمونو د نفوذ له لارې پر ځانګړي او عمومي انساني چلند باندې د پوهېدلو هڅه کوي. استدلال شوی دی چې ستورپوهنه د يوې څېړنې په توګه هغه وخت پيل شوه، چې انسانانو ستورپوهنيزو دورو ته په ورګرځېدنې سره د موسمي بدلونونو د اندازه کولو، ثبتولو او اټکلولو په موخه شعوري هڅې وکړې. د دې ډول لارو چارو لومړنی ثبوت پر هډوکو يا د څمڅو پر دېوالونو باندې د نښو په توګه راڅرګندېږي، چې په ډاګه کوي چې د سپوږمۍ دورې ۲۵۰۰۰ کالونه پخوا يادښت کېدلې، چې همدا په اصل کې پر څپو او سيندونو باندې د سپوږمۍ د اغېز د ثبتولو او يوې ټولنيزې کالنامې د رغولو پر لور لومړني ګامونه وو. د نوې تېږې دورې په کرنيز اوښتون سره د غړوسکه ستورو د زياتېدونکې پوهې په واسطه نوې اړتياوې هم بشپړې شوې، چې د شپې په اسمان کې يې بڼې د موسمونو له مخې بدلېږي. ياد حالت د ستورو د ځانګړو ډلو راپورته کېدنې ته د کلنيو سيلابونو يا موسمي فعاليتونو د خبر ورکولو اجازه ورکوي. له ميلاد څخه مخکې درېيمه زريزه کې پراخه تمدنونو د اسماني دورو پېچلې پوهاوی رامنځته کړی و او باور کېږي، چې په کلني ډول د ستورو راپورته کېدنو سره د سمون رامنځته کولو په موخه يې په شعوري ډول د هغوی د ټېک يا شقيقو باندې تمرکز کړی دی. د دې وړانديز کولو په موخه خپور شوی ثبوت شته، چې تر ټولو لرغوني ستورپوهنيزې سرچېنې د دې دورې پر مهال د متنونو نقلونه دي، په ځانګړي ډول بين النهرين سومر ، اکاد ، اسوريا او بابېلونيا سيمو کې. د د زهره ستوري له دړې يا تختې څخه د دوه متنونو چې له ميلاد څځه ۱۷۰۰ کالونه پخوا په بابل کې تاليف شوي دي په اړه راپور ورکړل شوی دی، چې له ميلاد څخه مخکې ۲۳۳۴ ۲۲۷۹ کالونو کې د اکاد سيمې د پاچا سارګون د واکمنۍ پر مهال جوړ شوي دي. يو بل ثبوت چې د برېښنايي ستورپوهنې لومړنۍ کارونه ښيي، د لاګاش سيمې په سومري پاچا ګوديا پورې تړل کېږي، چې د پاچاهۍ دوره يې له ميلاد څخه مخکې له ۲۱۴۴ څخه راوروسته تر ۲۱۲۴ کال پورې وه. دا نوموړي ته د خدايانو له لورې په خوب کې د ستورو د هغو ډلو يا غوړاسکو د ورښودلو څرنګوالی بيانوي، چې د يو معبد د پلان شوي جوړښت لپاره به خورا ګټور وي. که څه هم مخالفت يا مغايرت له دې پوښتنې سره مخامخ کېږي، چې ايا یاد ثبوتونه په هغه وخت کې په رښتيني ډول ثبت شوي دي او که يوازې د نسلونو له لورې په پخوانيو واکمنانو پورې تړل شوي دي. د پوهې د يو بشپړ نظام په توګه د ستورپوهنې تر ټولو پخوانی منلی ثبوت د همدې له امله هغه اسنادو سوابقو پورې تړل شوی دی، چې د بين النهرين له لومړنۍ کورنۍ له ميلاد څخه مخکې ۱۹۵۰ ۱۶۵۱ څخه راولاړېږي. بابلي ستورپوهنه بابلي د بابل ستورپوهنه د ستورپوهنې تر ټولو لومړنی ثبت شوی منظم نظام دی، چې له ميلاد څخه مخکې دويمه زريزه کې راپورته کېږي. داسې انګېرنه هم شته چې له ميلاد څخه مخکې درېيمه زريزه کې په سومري دوره کې د ځينو بڼو ستورپوهنه راښکاره شوه، مګر د دې دورې د لرغونو اسماني نښو په اړه بېلې شوې