user: ماخذ او سرچینه:
عنوان: مولانا جلال الدين محمد بلخي
پته: https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7%20%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%A8%D9%84%D8%AE%D9%8A
لاندې متن په غور سره ولولئ او په خپلو هغو کې خوندي کړئ:

assistant: داچې مولوي جلال الدين بلخي ثم رومي داسلامي نړۍ یوه داسې اغيزمنه علمي،تصوفي څټه وه چې څو پيړۍ يې ترخپلې پراخې اغيزې لاندي ونيولې،ځکه نو ددغو اغيزو پرشاليد هم پوهيدل خورا اړين دي. په منځنيو اسلامي پيړيو کې چې له یوه پلوه خلافت دملوکيت اوسلطنت بڼه غوره کړي وه، او له بله پلوه چنگيزي تاړاک په خپل بېساري چپاو سره داسلامي نړۍ ديني ثقافت تالاترغه کړ،اوترټولو مهمه داچې داسلامي نړۍ علمي کړيو ته يوناني فلسفې لاره پیداکړه چې په ترڅ کې يې علمي کړۍ په ښاخونو سره وويشل شوې چې هرښاخ يې ځانته آندونه لرل او هريويې په خپل آندکې افراطي دريځ غوره کړی وو. موږ مخکې له دې چې مولوي معنوي دشخصيت له پلوه وپيژنو،يوه څه په هغو عواملو او دپيښو پرشاليد خبره کوو چې په پايله کې يې دمولوي معنوي په څير څټّ رامنڅته شوه: علم کلام اود عقليت بحران په اوومه هجري پېړۍ کې ټوله اسلامي نړۍ دعلم کلام بحثونوپه سراخيستې وه . څوک چې به دعلم اودکلام له اصطلاحاتواوپه تېره بيادحنابله و اواشاعره له مختلف فيه مسايلوناخبره وو هغه لوستى انسان نه گڼل کېده .په همدغه پېړۍ ٦٠٦هـ کې امام رازي له نړۍ ستړگې پټې کړې وې . امام رازي دعلم کلام په شپېلۍ کې دومره په زورپوکړي ؤچې نورې ټولې شپېلۍ يې غلې کړې وې . داسلامي نړۍ علمي کړۍ داستدلال اوقياس لېواله وې .دکوم شي وجوددهغه حقيقت آن ددين کومه عقيده ترهغه پورې چاته دمنلووړنه وه ترڅو چې دهغه دعقلي دلا ئلو دمنطقي ترتيب اودفلسفانه مقدماتوله لارې نه واى ثابته کړاى شوې . اشاعره متکلمينوکه څه هم په عام ژوندکې معتزله اوفلاسفه له ماتې سره مخامخ کړى وو خوداعتزال روح اوعقليت بياپه خپل ځاى دخپلوفاتحينوپه زړونوکې ځاله جوړه کړې وه . داشاعره په علم کلام کې دمعتزله و دعقليت پرستۍ ارواننوتلې وه .هغوى هم عقل ته دومره پراختياورکړې وه چې دذات اوصفات نازک اوماوراى عقلي مسائل اوآن د دين بنسټېزې عقيدې اوآرونه يې هم د عقل په ترازوکې تلل . ددې څه پايله داشوه چې په اسلامي نړۍ باندې يولفظي اواستدلا لي ذوق وزري خپرې کړې وې چې له امله يې په نړۍ کې دامام ابوالحسن اشعري او امام غزالي په څېر د نوښت گرو شخصيتونو د منځته راتگ لړۍ په ټپه ودرېدله . دقياس اواستدلا ل له امله که څه هم دمسائلوپه څېړلو کې نوې لاره پرانستل شوه خوحقيقت دادى چې ددې څه له امله دزړونوباورته تاوان رسېدلى وو اود ايمان رڼا ورسره په تياره اوښتې وه . متکلمينودخپل استدلال اودقياس د ځواک په مټ اوهمداراز دخپلو مقدماتودترتيب اومنطقي اوډون په مټ د معترضينو خولې وربندې کړې وې . خوهغوى په دې کې پاتې راغلي وو چې د خلکو له زړونونه دايمان، دين اوعقيدې په اړه شک لري کړي اودهغه په ځاى ديقين اوباورپيلوزې په کې رڼاکړي . دهغوى داستدلال دغو لارو چارودخلکوپه زړونواودماغونوکې په لسگونوغوټې اچولې وې . داسې غوټې چې علم کلام يې هم له پرانستلوعاجزه وو وجدان چې دعلم يقين سرچينه ده د علم کلام د پرله پسې بې غوري له امله همداسې شنډپاتې شوې وو دمتکلمينوپه وړاندې له پنځگونو ښکاره حواسو پرته بل کوم هيڅ باطني حس ته ارزښت نه ورکول کېده له همدې کبله گڼ هغه مسائل چې وجود يې پر باطني حواسوپورې موقوف وو دمتکلمينو په وړاندې دنيوکې وړاوآن دهغو د نفي اوانکاريو ټوليزکږون رامنځته شوى وو. لنډه داچې ټوله نړۍ په يوه کلامي بحران کې ښکيله وه اوپرخلکويوعقلي ظاهريت خپوروو. دامت د عمل قوت اوپه تېره بيادعشق گرمي چې ددغه امت ترټولوستره شتمني اود نبوت فيضان وو په رو رو مخ په سړيداووزړونه له سوزه خالي اوسينې دعشق له لوره تشې شوې وې . فلسفانه بحثونواودعلم کلام جگړونوله اسلامي نړۍ په يوه مدرسه اړولې وه . يوداسې مدرسه چې هلته قيل اوقال خوډېروو خو ژوند، مينه ، معرفت اونظر هلته نه وو البته يوازې اهل قلوب وو چې په روحاني ټاپوگانو کې دمينې سروراوديقين نورپاتې وو کنه نوره ټوله نړۍ د الفاظو په طلسم کې ښکېله اوپه ظواهرو او محسوساتو پسې روانه وه . يوه نوي متکلم ته اړتيا په داسې حالت کې اسلامي نړۍ يوه داسې لوړاوځواکمن شخصيت اړتيا لرله چې له خوږمن زړه اوفکرمن دماغ دواړونه برخمن وي، دچالپاره چې دعقليت سمندرپاى ته رسېدلى وي اودالفاظواوظواهروطلسم ورته مات شوى وي . يوڅوک وي چې دخپلې مينې په گرمي اودعشق په لمبوسره په دغه يخ وهلې نړۍ کې دژوندنور اوحرارت پيداکړي اودعشق په نگارخانه کې يوداسې صور پوره کړي چې ديونوي علم کلام بنسټ کېږدي . يوداسې علم کلام چې دمخاليفينودژبودبندولوپه ځاى دهغوى دمغزونو او زړونو غېږې ورپرانيزي اوهغوى ته دسکنيت ،اوباورسوغات ورکړي . دغه شخصيت مولاناجلال الدين رح م ٦٨٢هـ وو چې ليکلي کتاب مثنوي يې دعلم کلام دبې اعتداليواوعقل دهوس پالنې برخلاف داحتجاج يوه ناره وه . مثنوي يونوى علم کلام وو اومولانايې روم يونوى متکلم يو داسې څه چې اسلامي نړۍ سخته اړتياورته لرله . ژوند ژواک: د مراة المثنوي ليکوال مفتي تلمذحسين گورکپوري په خپل ناچاپ اثرصاحب المثنوي کې دمولاناژوندژواک پوره تفصيل ورکړى چې زه يې دلته لنډيزترې رااخلم نوم يې محمد، لقب يې جلال الدين اوشهرت يې په مولانايې روم سره ترلاسه کړى. دمولانانسب په نهمه واسطه کې دپلارله خواابوبکرصديق اودمورله لورې يې حضرت علي ته رسيږي . د مولاناپلارنيکه دخراسان افغانستان دبلخ اوسېدونکي وو . مولاناهمدلته نړۍ ته سترگې غړولې وې . دمولاناپه کورنۍ کې تکړه علماء اوباچايان هم تېرشوي وو. دمولانا اناملکه جهان دخوارزم شاهانوله کورنۍ سره تړاو درلود. دمولانادپلارنوم محمد،لقب يې بهاالدين وو . پلاريې ٥٤٤هـ کې زېږدلى . پلاريې آن په وړکيتوب کې په دودعلوموکې برلاسي ترلاسه کړې وه . اودخراسان دبېلابيلوبرخونه گرانې اوپېچلې فتواگانې هغه ته دحل لپاره راوړل کېدې .سلطان العلماء خطاب يې ترلاسه کړى و . اودناستې اوولاړې ټول دودونه يې دباچايانوپه چم وو. له سهاره نه ترماسپښينه به يې عام درس ورکاوه. له ماسپښينه وروسته به يې دخپلوځانگړوملگرو، شاگردانو اومريدانوناستې ته حقائق اومعارف بيانول . د پنج شنبې اوجمعې په ورځ به يې عام وعظونه کول . خورادرونداواغېزمن شخصيت وو. اوتل به په فکراوسوچ کې ډوب مالومېده. د مولانا زوکړه او زده کړه مولاناجلال الدين په ٦ ربيع الاول ٦٠٤هـ کې داوسني افغانستان په بلخ کې وزيږيد. بلخ هغه مهال دخوارزمشاهي امپراتورۍ پلازمېنه او داسلامي تمدن یو ستر استازی ښارگڼل کيده. سلطان العلماء دهغه لپاره خپل ترټولوتکړه شاگرسيدبرهان الدين محقق ترمذي داتاليق يا ښونکي په بڼه وگوماره . مولانا تر٤-٥ کلونوپورې دسيدبرهان الدين ترلاس لاندې په ښونه بوخت پاتې شواوکله چې يې پلارومړنويې هم دسلوک اواحسان منازل له ښاغلي ترمذي سره پوره کړل . له بلخ نه هجرت په بلخ کې په ډېره کمه موده کې دمولاناپلارخورالوى علمي کاروکړ. دزده کونکواومريدانوشميره يې ترزرگونو واوښتله . هغه به دحق په ځاى کې له هيچاهم مخ نه اړاوه . په خپلووعظونوکې به يې ديوناني حکماوو په مذهب سخت ټکونه کول اوويل به يې چې ځينوخلکواسماني ښوونې شاته غورزولې اود فلسفيانو له کاره لوېدلې ويناگانې يې ترلمن رانيولې وې .دغسې خلک به څنگه دنجات تمه کوي؟ د سلطان العلماء دغه سپينې خبرې اوحق ويناپه ظاهر پلوه علماوو ښه نه لگېدله . خوڅنگه چې خوارزم شاه له هغه سره دمينې او اخلاص څرگندونه کوله ځکه نو بد غوښتونکو اوکينه گرانوته دشکايت وړ پلمه په لاس نه ورتله . خويوه ورځ باچاپه خپله دسلطان العلماء زيارت ته راغى نوويې کتل چې په زرگونه خلک دسلطان العلماء وعظ اورېدو ته راټول شوي وو . باچاخپل رازلرونکي ته مخ ورواړاوه اوپه حيرت يې ترې وپوښتل څومره ډېرخلک دسلطان العلماء د وره مخې ته راټول شوي دي؟ دپاچا راز لرونکى چې همدغې شبې ته ناست وو پاچاته ورپه غوږ شو اوورته ويې ويل هو! که مخه يې ونه نيول شي نوکېداى شي چې دسلطنت چارې دگډوډي سره مخامخ شي . داخبره دباچاپه غوږ کېوتله اويوه ورځ يې دخپلوخزانوټولې کنجيانې سلطان العلماء ته له دې پېغام راواستولې چې د ولس ټول گڼه گوڼه له تاسره ده . له ماسره همدغه کُنجيانې پاتې دي هغه هم تاسې ته دراستوم . ددې پېغام په اورېدوسره سلطان العلماء وويل داسلام پاچاته مي سلام وايه اوداورته ووايه چې کنجيانې ، خزانې اوکلاگانې دې پاچاته مبارک وي موږ فقير خلک يو له پاچايي سره هيڅ سروکارنه لرو. زه په خورا خوښۍ سره له دې هېواد نه کډه کوم، ترڅوچې باچااودهغه ملگري په ډاډه زړه خپلې چارې پر مخ بوزي . زه به دجُمعې له وعظ وروسته دغه ښار پاچاته پرېږدم . دبلخ اوسېدونکي چې کله دسلطان العلماء له تگه خبرشول نوپه ښارکې يوه لويه گډوډي رامنځته شوه . پاچاسخت وارخطاشو اوپه خپله له وزيرسره يوځاى د سلطان العلماء خدمت ته راغى اودهغه نه يې وغوښتل چې دتگ اراده دې بېرته واخله، خوسلطان العلماء ونه منله. په پاى کې پاچاترې وغوښتل چې په داسې بڼه له ښارڅخه ووزي چې څوک ورباندې خبرنه شي، ځکه که ښاريان خبر شي نولويه فتنه به رامنځته شي. سلطان العلماء ورسره ومنله. دجُمعې په ورځ يې خلکو ته وعظ وکړ اود شنبې په ورځ له بلخ څخه بغدادته وخوځېده . په خپل وعظ کې ده خوارزم شاه ته داخبردارى هم ورکړ چې دهغه دتللونه وروسته تاتاريان په دغه خاوره ديرغل لپاره راروان دي . که څه هم څېړونکي بديع الزمان فروزان فر څرگنده کړې چې له بلخ نه د مولانادهجرت لوى لامل دتاتاريانوفتنه وه. ځکه هغه مهال داگونگوسې وې چې تاتاريان په افغانستان اوايران باندې دبريدلپاره وزري څنډي . ځکه نو علماء اواشرافودغه سيمې دخوندي سيموپه موخه پرېښودلې . سلطان العلماء چې به دخپل هجرت لاره کې له کومه ښاره تېريده نودهغه ځاى ستر علماء اوسپين ږيري به يې هرکلي ته راووتل اوپه خورااکرام اواعزاز سره به يې خپل ښارته بوتلل. له بغداد،دمشق اومکې معظمې نه په تېرېداسره دى ملاطيه ته ورسېد. په اق شهرکې دڅلوروکلونولپاره پاتې شواوهلته يې د تدريس چارې په مخ بېولې . له هغه ځايه رنده ته راغى دغه ښاردقونيې له اطرافونه وو. مولاناپه قونيه کې په ٦٢٦هـ کې دسلطان روم علاءالدين کيقبادپه غوښتنه سلطان العلماء قونيې ته ولاړسلطان يې په خپله هرکلي ته راووت . له ماڼۍ سره نژدې له اس څخه راکوزشو اوله سلطان العلماء سره يې خورادمينې څرگندنه وکړه. دلته سلطان اودهغه گڼواميرانوله سلطان العلماء لاس نيوى وکړ. مولانابهاالدين دوه کاله وروسته همدلته په قونيه کې په ٦٢٨هـ کې له نړۍ نه سترگې پټې کړې. په دغه ټوله موده کې مولاناى روم دخپل پلارترڅنگ پاتې شو اوله ظاهري علومو سره يې په باطني علوموکې هم دپرمختگ لړۍ روانه وه. په قونيه کې د سلطان اتاليق اميربدرالدين گيرتاش دمولانالپاره يوه لويه مدرسه دمدرسۀ خداوندگار په نامه ودانه کړه اوهغې ته يې ډېرڅه وقف کړل . سلطان کيقباد له مولانا سره خورادمنيې څرگندونه وکړه اوهغه ته يې په ډېره درنه سترگه کتل. کله چې دقونيې کلاچمتوشوه نو پاچاله مولاناوغوښتل چې دکلا سيل وکړي مولاناچې کله دکلاپه سيل بوخت وو نوپاچاته يې مخ ورواړاوه اوويې ويل داکلا دغشواواسانو په لاره کې رښتياهم لوى خنډدى اياد مظلومانو د دعاگانو دغشودراگرځولو لپاره يې هم کومه تابياکړېده ؟ هغه غشې چې ترزرگونو،لکونو دېوالونو کلاگانواوبرجونوخورااغېزه کوي. دعدل اوانصاف کلاجوړه کړه چې په عدل اوانصاف کې ستااودنړۍ خيردى. دمولانابهاءالدين له مړينې وروسته دپاچااولويوعلماوو په مشوره مولاناى روم دهغه ځاى ناستى وټاکل شو. مولاناهم دخپل پلاردود يعنې درس او تدريس اواحسان اوسلوک په مخه پسې واخيستل . مولانابرهان الدين محقق ترمذي چې مولانالاس نيوى ترې وکړاوپاتي مراتب يې له هغه نه پوره کړل قونيې ته له راتگ وروسته محقق ترمذي په ٦٣٧ هـ کال کې وفات شو. دزده کړې په موخه سفرونه په ٦٣٠ هـ کې مولانادزده کړودبشپړولوپه نيت دشام خواته وخوځېداوپه حلب کې يې واړول . حلب دسلطان صلاح الدين دزوى الملک الظاهردهڅوپه مټ دديني علومولو مرکزگڼل کېده نوموړي دقاضي ابن شداد په مشوره په ٥٩١ هـ کې په دغه ښارکې خورالويې مدرسې وداني کړې وې چې له امله يې حلب ته هم مدينة العلم ويل کېده . په حلب کې مولاناپه مدرسه حلاويه کې واړول اودلته يې هم کمال الدين ابن العديم نه استفاده وکړه . دلته که څه هم مولاناپه زده کړه اخته وو، خودسپه سالارويناده چې علمي تبحر يې دې ځاى ته رسېدلى وو چې هغه پېچلي اوسخت مسايل چې ستروستروعلماوو به يې د حل کولوتوان نه درلودهغه به هم مولاناته رواړل کېدل اومولانابه دخپل بې سارې خداى ورکړي استعدادپه مټ هغه په علمي بڼه حل کول. له حلب نه مولانادمشق ته راغى اوپه مدرسه مقدسه کې يې واړول. دسپه سالاردويناله مخې مولانادلته دشيخ محى الدين ابن عربي شيخ عثمان رومي، شيخ اوحدالدين کرماني او شيخ صدرالدين قونوي په ناستوکې گډون وکړ او له هغوى نه يې حقائق او معارف ترلاسه کړل. په ۶۳۴ يا ۶۳۵ هـ کې مولانا له دمشقه راستون شو اوپه قونيه کې يې تلپاتې استوگنه غوره کړه. په ۶۳۷ هـ کې د سيد برهان الدين له مړينې وروسته مولاند د پنځو کلونو له پاره د علماء ظاهر په لباس کې واوسېده او په درس او تدريس بوخت پاتې شو. په ۶۳۸ هـ کې شيخ محيى الدين ابن عربي ومړ اودهغه زياتره مريدان هم قونيې ته راغلل. په دغو کسانو کې شيخ صدارالدين هم وو. دختيځ له خواچې به کوم علماء دهغه ځاى له تباهي او بربادۍ راتښتېدل دهغوى وروستنى تمځاى به په روم کې د قونيې ښار وو. په دې ډول قونيې هم د مدينة العلماء بڼه خپله کړه. هغه مهال مولانا د قونيې په علماوو کې ستر نوم ترلاسه کړى وو. نوموړى دغه مهال په ظاهري کارونو کله درس اوتدريس، وعظ او تذکير اوهمداراز په فتوا ليکلو لگيا وو. له مولانا سره په مدرسه کې تر څلور سوه زيات ظالبان په درس لگيا وو. له بيت المال نه مولانا ته يو دينار معاش ټاکل شوى وو. دغه معاش به هغه ته د فتوى ليکلو له پاره ورکول کېده. مولانا به هم دفتوى په استخراج او ليکلو کې دخپل توان نه هم زيات کار کاوه. مولانا خپلو شاگردانو ته حکم کړى و چې د فتوى غوښتونکي دې دده له ځايه خالي لاس نه استول کېږي. کله ناکله چې به مولانا مراقبه وو اويابه هم د استغراق په حالت کې وو په دغه حال کې به هم چې کومه استفتاء راغله نومولانا به سم له لاسه قلم او دوات راواخيست او د فتوا په ليکلو به بوخت شو. د حال بدلون دغه حالت تر ۶۴۲ هـ دوام وکړ.دغه کال مولانا ته هغه څه ورپېښ شول چې مولوي جلال الدين قونوي يې په مولاناى روم واړاوه. دغه پېښه له شمس تبريز سره د مولانا ليدنه اودهغه په ذات باندې مينېدل وو. شمس تبريز محمد بن علي بن ملک داد شمس تبريز څوک وو اودکوم ځاى وو ؟ ځينې تاريخونه وايي چې نوموړى دحسن بن صباح اسماعيلي د ځاى ناستي له نسل نه وو. دده پلار چې کله د امامت درجې ته ورسېد نود اسماعيليانو لاره يې پرېښوده او سم دم اسلامي عقائد يې خپل کړل اوله هغه وروسته د نومسلمان په لقب ونومول شو. خودغه بحث هم دنورو بحثونو په څېر خورا مشکوک دى. د شمس تبريز د هويت په اړه يو تور دا هم لگول کېږي چې دهغه اصل نسل نه وو معلوم. نوموړى له کوچنيوالي د لوړ استعداد اود عشق او محبت د جذبې لرونکى انسان وو. په مناقب العارفين کې يې دده له خولې روايت کړى دى چې : هغه لا د بلوغ عمر ته نه وو رسېدلى چې درسول الله په مينه کې به آن تر څلوېښتو ورځو پورې همداسې وږى تږى گرځېده. دظاهري علومو له پاى ته رسولو وروسته نوموړى د شيخ ابوبکر سله باف مريد شو. د ځينې روايتونو له مخې ويل کېږي چې شمس تبريز د شيخ زين الدين نجاشي ، شيخ سعدالدين حموي مريدهم پاتې شوى . ځينونوروروايتونوبيادځينو نوروبزرگانونومونه هم اخيستي دي خوکېداى شي شمس تبريزله ټولونه فيض لاس ته راوړى دى . کله چې شمس تبرېزپه دې ډول خپلې موخې ته ونه رسېده نويې دنړۍ په گوټ گوټ کې دحق پالونکو پلټنه پيل کړه .دى به داسې گرځېده چې هيچابه هم دده په اړه دا گومان نشواى کولاى چې گواکي دابه دومره لوى ولي وي . توره چوغه به يې اغوستې وه اودسفرپرمهال به يې شپې په کاروان سرايونوکې تېرولې. دخپلې کوټې وره ته به يې خوراگران بيه کلفونه اچول چې خلک داگومان وکړي چې گواکې خورا لوى سوداگردى . خودکوټې دننه به تش پوزى پروت و. د ډېرو گرځېدو له امله به خلکوشمس پرنده باله. تبرېز، بغداد، روم ، قيصره ،اردن اودمشق يې ترپښولاندې کړل. دپيسودلاسته روړلولپاره به يې پرتوگاښونه اوبدل اوهغه به يې پلورل. دډوډۍ حالت يې داوو چې په دمشق کې ديوه کال مودې لپاره پاتې شو. په اونۍ کې به يې يوه پياله سپوره ستغه شوروا څښله . هيڅوک يې دخپلې ناستى وړنه بلل تل به يې دعاکوله چې خداى دې داسې ملگرى راکړې چې زمادناستې توان ولري . له مولاناسره ليدنه او لوى بدلون دشمس تبرېز شيخ هغه ته امروکړ چې روم ته لاړشه . هلته يومړ زړه دى هغه رڼا کړه اوراشه. شمس په ٢٦ جمادي الثاني ٦٤٢هـ کې ددوشنبې په ورځ د قونيې ښارته راغى اودگوړې خرڅونکوپه کوڅه کې يې واړول. يوه ورځ څه گوري چې مولاناجلال الدين رومي سپور راروان وو اوخلک ترې فيض ترلاسه کوي. شمس ورمخکې شو او ترې ويې پوښتل دعلومو او رياضتونوغرض موخه څه ده؟ مولاناورغبرگه کړه د ادابو شريعت معلومول. شمس ورته وويل: نه بلکې غرض دادى چې سړى ترمعلومه ورسيـږي اوبيايې دحکيم سنايي دغه شعرووايه . ددې څه له اورېداسره سم دمولانارنگ بدل شو گواکي غشى دنښې په منځ کيناست . مولاناشمس له خپله ځانه سره خپل استوگنځي ته راوست اوڅلوېښت شپې په يوه حجره کې يوځاى سره کېناستل. سپه سالارليکلي چې شمس اومولانا د شپږو مياشتولپاره دصلاح الدين زرکوب په حجره کې يوځاى کېناستل اوله شيخ صلاح الدين پرته هيچاهم خوني ته ورتگ اجازه نه لرله . دشمس ليدنې مولانا له نوي خونداولذت سره اشنا کړ اوهغه يې د حقايقو يوې نوې نړۍ ته ورساوه. مولانا په خپله فرمايي : تراوسه پورې مولانااستاد و اوصوفيان اوطالبان، مستفيد اوطالبان وو. خو اوس مولاناپخپله مستفيداوطالب وو اوشمس تبرېزي دفيض اوارشادڅښتن. د مولانازوى سلطان ولدپه دې اړه فرمايي : پخپله مولاناپدې اړه داسې فرمايي: ددې څه پايله داشوه چې مولاناددرس اوتدريس دوعظ اونذکيرلړۍ هم دلته پرېکړه هغه پخپله پدې اړه داسې فرمايي : پاڅون مولاناپه عمل اوهره خبره کې دشمس تبرېزي متابعت پيل کړ. له ټولې نړۍ يې سترگې واړولې اودزړه کعبه يې يواځې شمس تبرېزي جوړکړ. دمولانا شاگردانو چې داحالت وليدنوسخت خپه شول. شاگردان دشمس له مرتبې ناخبره وو. هغوى په دې خبره خواشيني ووچې موږ خپل خواږه عمرونه دمولانا په ملگرتياکې خاورې کړل . دمولاناکرامتونه مووليدل اوپه ټوله نړۍ کې دهغه شهرت لامل همداموږ وگرځېدلو. اوس چې يوورک نومى اوبې نسبه سړى راغلى اومولانايې له موږه دومره لرې کړ چې په مياشتومياشتويې مخ هم نه شوليدلاى. ددرس اودتدريس، فتوا ليکنې اووعظ لړۍ هم نيمگړې پاتې شوه له دې هرڅه مالوميږي چې شمس تبرېز کوم جادوگرسړى دى ، مولانا يې دکوډو اوجادوله لارې له سمې سيده لارې په بله اړولى . که داسړى جادوگرنه واى نو څنگه ممکنه وه چې غره غوندې ټينگ سړى دى دومره ژراواسانه چپه شي. لنډه داچې دمولانامريدان دشمس دښمنان شول او ټول په دې فکرکې شول چې شمس پسې واخلي اودوى بېرته له مولانا سره يوځاى ددرس اوارشادلړۍ له سره پيل کړي . د شمس ورکېدل حضرت شمس الدين په لومړيوکې فکرکاوه چې دمولانامريدان ښايي دهغه په مينه کې له ده سره حسداوکينه ساتي ځکه يې نودمولانادمريدانوپه گستاخيو باندې ځان نه پوهاوه خوکله چې خبره ترکچې واوښته او شمس د فتنې او فساد په راولاړيدا وبېريده نويوه ورځ په لومړي شوال ٦٤٣هـ د پنجشنبې په ورځ په پټه خوله له قونيې ووت. دشمس ورکې په مولاناسخته بده اغيزه وکړه. مريدانو چې کوم فکرکړى وو هرڅه دهغه پرخلاف پيښ شول اودمولانا دناقصو مريدانودگستاخۍ له امله دهغه دصدق اووفاملگري هم د مولانا له صحبته اوناستې بې برخې پاتې شول . د مولانا بېقراري اود شمس بياراتگ د سپه سالار په وينادټوليزپريکون دغه حالت ترهغه دوام وکړچې يوه ورځ ناڅاپه له دمشق نه دمولاناپه نامه دشمس ليک راورسېده. دليک په لوستلو د مولاناحالت يوڅه بدل شو اودسماع خواته يې پام شواو مولانا په ځواب کې د شمس په نامه څلورمنظوم ليکونه وليکل چې په هريوه کې يې دشمس دليدلو ليوالتيا په ډاگه کړېوه . مولانا د شمس په نامه پخپل لومړى ليک کې داسې ليکي : دغه مهال دمولانادشاگردانوشورش يوڅه سوړشو مولاناهم دشمس دبېرته راوستلوتابياوکړه اوخپل زوى سلطان ولديي هغه ته ورواستاوو اوپه يوه ليک يې شمس ته وليکل چې دهغه گستاخي کونکوشاگردانواوس دزړه له تله توبه ايستلې ده اوژمنه يې کړې ده چې بيابه ستاسې پرخلاف په کوم شورش اوفتنه کې برخه نه اخلي . سلطان ولد شمس له ځان سره يوځل بياقونيې ته راوست . دشمس بياورکه قونيې ته دحضرت شمس دراتگ له امله مولاناله سختي خوښۍ سره مخامخ شو. دمولاناگستاخي کونکي مريدان راغلل اوله شمس نه يې بښنه وغوښتله . دمولانااوشمس ترمنځ مينه ترپخواهم ډېره شوې وه اوهم پخه شوې وه . څه موده هرڅه سم دم وو خوپه پاى کې يوځل بيا دخپگان لاملونه رامنځته شول اوهغه په دې ډول چې شمس قونيې ته په راتگ سره دلته نکاح وکړه اوله خپلې ماندنيې سره يوځاى يې دمولانادکور په دالان کې واړول . د مولانا کشر اونازولى زوى چلپي علاوالدين چې به کله کورته راننوت نوهمدغه ددالان لاره به يې کاروله. مولاناشمس الدين څوځله هغه په نرمه اومشفقانه لهجه پوه کړ، خوڅنگه چې علاءالدين پخپله له شمس نه له دې امله خارخوړ چې شمس دده په پرتله دمولانا بل زوى سلطان ولدته زياته پاملرنه کوي . ځکه يې همداکيسه هغومريدانوته تېره کړه .چې ددغسې خبرواورېدوته تيارناست وو هغوى دغې خبرې ته څونورلستوڼې هم وروگنډل اوپه شمس پسې يې خبرې جوړې کړې چې يوخويى دمولاناپه کورکې په زوره اړولي اوبل داچې دمولانا زوى خپل کورته نه پرېږدي. حضرت شمس دخپل لطف اوحلم له مخې پدې اړه مولانا ته هيڅ يادونه ونکړه ، البته کله چې خبره ترخبرې تېره شوه نويې دمولانازوى سلطان ولدته داخبره ورپه يادکړه اوخبردارى يې ورکړ چې داخلک غواړي زه دا پلا د تل لپاره ورک شم . که څه هم دمولاناله غزلونو ښکاري چې هغه له دغې پېښې بيخي ناخبره نه وو بلکې ددې څه دپېښېدا وړاندوينه يې هم کړې وه . ځکه يې نوله شمس الدين نه په خپلواشعاروکې دپاتې کېداغوښتنه کړې ده. په هرحال په خلکوکې يو ځل بيادحضرت شمس الدين پرخلاف کينه راپارېدلې وه. هماغه و چې شمس الدين يوځل بياورک شو. که څه هم ځيني روايتونه وايي چې هغه همدلته په قونيه کې ووژل شو. خوفروزان فر بيادمولانادزوى سلطان ولدله خولې چې له حالاتو خورا خبر وو دهغه د ورکې دروايت ملاتړکړى دى. ځکه که شمس وژل شوى واى نومولانابه يې په غم کې دومره ناکراره اوسرگردانه نه واى: دمولانا ناکراري مولاناچې کله سهار دمدرسې خواته روان وو نوڅه گوري چې شمس الدين په خپل ځاى کې نشته مولاناچيغه کړه اوسمدلاسه د خپل زوى سلطان ولدخوني ته ورغى اوغږيې کړ: بهاالدين ! چه خفته اى ؟ برخيز وطلب شيخت کن که بازمشام جان راازفوائح لطف اوخالى مى يابم. دوه درې ورځې خلک دشمس په موندلو پسې ايسته دوري وگرځېدل راوگرځېدل خو د شمس هيڅ پته ونه لگېده. دشمس له ورکې سره دمولانا حالت نورهم خراب شو. هغه څوک چې دحضرت شمس دخوابدون لامل گرځېدلى وو هغه ټول دتل له پاره دمولانا له صحبته واېستل شول، خوپخپله يې دپخواني دود پرخلاف ټول وخت په غزل ويلو اوسماع باندې په تېرېدوشو. د مولاناحالت ليونتوب ته ورنژدې شو، هغه به په مدرسه کې گرځېده راگرځېده اوپه زوره به يې چيغې وهلې. دغه مهال مولاناپه سماع کې ځان ډوب کړى وو اودشمس په بېلتانه کې يې ځيني زړه ايستونکي غزلې وويلې . په دغه ټوله ناکراري کې دمولاناسره دافکرهم وو چې دروميانودکورنۍ جگړې، د مصريانو دبريدونواوهمدارازدتاتاريانودتاړاکونوپرمهال به په حضرت شمس باندې څه تېرشوي وي ؟ د شمس الدين په بيلتانه کې دمولاناحالت دې ځاى ته راورسېدچې که يوچابه په درواغو ورته وويل چې ماشمس په پلاني ځاى کې وليدنومولانابه له ډيرې خوښۍ هغه ته خپلې جامې وراېستلې اوهغه به يې ورته نذرکړې اوتراوږده مهاله به يې دعاگانې ورته کولې اومننه به يې ترې کوله. شام ته تگ اودزړه کراريدل دهمدغه جوش اوخروش په حالت کې مولاناد شام په لورې دسفرتابياوکړه ، شام ته په تگ کې دهغه ټول ملگري ورسره وو، دمشق ته په رسېداسره يې د خلکوپه زړونوکې دعشق لمبې بلې کړې. هلته خلک دې ته هک پک پاتې وو چې دغه ډول عالم فاضل انسان ولي دلېونتوب تربريده هم هاخوااوښتى ؟ دا يو داسې راز ووچې دهيچاسر ورباندې نه خلاصېده . کله چې مولاناپه دمشق کې هم دشمس له موندلومايوسه شونويې وويل چې زه اوشمس سره ځانته نه يو. هغه که لمردى زه يې وړانگه يمه، هغه که سيند وي زه يې څاڅکى يم. دوړانگې هستي له لمره وي اودڅاڅکي لوندواله له سينده وي، نو د کُـل او جُز په منځ کې توپيرڅه پاتې شو ؟ هماغه وو چې ځوورځې وروسته بېرته روم ته راغى اودڅوکلونولپاره په قونيه کې پاتې شو. خوپدغه مهال يې يوځال بياپه گوگل کې دمينې لمبې ژبغړانده شوې اودڅونوروملگروپه گډون يې يوځل بياددمشق خواته مخه وکړه څه موده وروسته بېرته قونيې ته راستون شو. خوداځل يې په دې باور شوچې شمس له مابيل نه دى، زه پخپله شمس يم اوداڅوکاله په حقيقت کې زه په شمس پسې نه بلکې په ځان پسې سرگردانه اوورک وم. مولاناداځل قونيې ته له دې باورسره راستون شوچې هغه څه چې شمس درلودل هغه په ماکې هم شته . دا پلا که څه هم مولاناپه دمشق کې دشمس له ميندلومايوسه شوخوهغه کيفيات چې يې په شمس کې ليدلي وو هغه يې پخپل ځان کې ليدل، سلطان ولد په دې اړه داسې فرمايي : اگرچه مولانا قدس سره شمسـ الدين تبرىزى اعظم الله ذکره بصورت دردمشق نيافت بمعنى درخود بيافت زيرا آن حال که شمس الدين رابود حضرتش راهمان حاصل شد. شيخ صلاح الدين زرکوب له دمشقه ددوهم ځل راستنېدا وروسته مولاناڅه موده پټه خوله پاتې شو. له هغه وروسته يې شيخ صلاح الدين خپل همراز اوخليفه کړ. په ٦٤٧هـ کې يې هغه دخپلې گوښې ملگرى کړاودحضرت شمس الدين په ځاى يې هغه خپل سرخيل کړاودفروزانفر په وينا خپلويارانوته يې هم دهغه دپيروي اومتابعت کولو خبره وکړه. شيخ صلاح الدين زبعدشمس الدين گشـت اورا اندرين درزش معين حال وقــالــش ازوجـــودش مــيفـــزود ســرهـــاى نــادرازوى مــى شنود شيخ صلاح الدين قونيې ته څېرمه ديوه کلي اوسېدونکى اودغريب مور او پلار اولاد وو. دوى دکبانونيولو دنده لرله، خوصلاح الدين بيادزرگرۍ دنده خپله کړه . نوموړي په ديانت اوامانت کې آن له کوچنيتوبه نوم درلود . سيدبرهان الدين چې کله قونيې ته راغى نوشيخ صلاح الدين لاس نيوى ترې وکړ . دسيدله مړينې وروسته يې له مولاناسره خپل بيعت نوى کړ . په ٤٥٧هـ کې ومړ. له مرگه لس کاله مخکې يې دمولاناپه وړاندې ځانگړى مقام ترلاسه کړ اودهغه خليفه وټاکل شو. مولاناته دشيخ صلاح الدين ددغه نژدېوالى له امله په خلکوکې يوځل بيا شورش راوټوکېده . دغه خلکوگيله کوله چې شمس تبرېزکه هرڅنگه وو له علم خوبرخمن وو. په هغه باندې دمولانامينېدل څه بې ځايه هم نه وو. پاتې شوه دصلاح الدين زرکوب خبره نوهغه له يوه پلوه دقونيې اوسېدونکى دى او له بل پلوه يونالوستى اوعامي انسان دى . ټول ژونديې دزروپاڼې ټکولي . او اوس دادى مولاناورته خپل ځانگړى ولايت ورپه برخه کړ . داچې مولانادهغه ټولنيزځاى ته په کتلوسره دهغه په مينه عزت اواحترام کې دومره افراط کوي دا د ټولومريدانولپاره دحيرانتيا ځاى دى . شيخ چې به کله داخبرې اورېدې نوويل به يې دمولانامريدان په حقيقت نه دي پوه. مولاناپه حقيقت کې په خپل ځاى مين دى، زه خوهسې يوه پلمه يم. له لس کلنۍ ملگرتياوروسته يوه ورځ شيخ ناروغه شواوپه خوراډاډه زړه يې په لومړي محرم له نړۍ کوچ وکړ. چلپي حسام الدين د شيخ صلاح الدين له مړينې وروسته مولاناچلپي حسام الدين دخپل خليفه په بڼه وټاکه . چلپي دمولاناله ځانگړومريدانوشمېرل کېده . دمولاناله مړنيې ورسته تريولسوکلونوپورې دمولاناخليفه پاتې شو. نوموړي له نژادې پلوه ترک اوټاټوبې يې ارمنستان وو . دترکانوله يوې وتلې کورنۍ اخي سره يې تړاودرلود. د فروزانفر دڅېړنوله مخې دهغه دزيږيدانيټه ٦٢٢هـ کال دى . له حضرت شمس تبرېزي اوشيخ صلاح الدين سره يې هم ناسته ولاړه لرله اوله هغوى نه يې هم فيض اوبرکت ترلاسه کړى وو. حضرت حسام الدين چلپي خپل هرڅه په ورو ورودمولانا په خدمت کې په کارواچول آن تردې چې خپل ټول غلامان يې ازادکړل. مولاناته يې له کچې زيات احترام درلود، آن تردې چې دمولاناداوداسه په ځاى کې يې هيڅکله هم اودس ونه کړ . په سختو سړو او واوره کې به هم داوداسه لپاره خپل کورته راغى هلته به يې اودس وکړاوبېرته به مدرسې اوياهم جومات ته راغى . له بله پلوه مولاناهم ده ته په خورادرنه سترگه کتل اوداسې چلن به يې ورسره کاوه چې خلکوبه گومان کاوه مولانامريداوحسام الدين يې پيردى . دمثنوي خوځښت د فروزانفر د وينا له مخې چلپي حسام الدين کتل چې دمولانامريدان، ملگري اومنتسبين د شيخ عطار اوسنايي د غزلونواوکلياتوپه مطالعه بوخت وي، په داسې حال کې چې مولاناخوراډېرداسې له درده، سوزه اوعشقه ډک اشعار لرل چې که رايوځاى شوي واى نوکېداى شي شميره اوڅرنگوالى به يې د عطاراوسنايي ترهغې لوړواى . هماغه وو چې يوه ورځ يې مولانايوازې وموند او له هغه نه يې غوښتنه وکړه چې دحديقه سنايي اوياهم منطق الطير په بڼه داسې څه وليکي چې له اسرارواوحقيقت اوهمدارازدمعرفت له حقايقو پرده پکې پورته شوي وي . هماغه وو چې مولاناخپلې پگړى ته لاس کړ اويو کاغذ يې چلپي حسام الدين ته وروړاندې کړ چې ټول اتلس شعرونه پکې ليکل شوي وو . ددغواشعارو پيل د مثنوي په لومړنى شعرشوى وو بشنو از نى چون حکايتـ ميکند وز جدائى هاشکايتـ ميکند وروستنۍ مصرعه يې داوه : پسـ سخـن کوتاه بايدوالسلام له همدې ځايه دمثنوي ليکل پيل شول . مولانابه اشعارويل اوحسام الدين به ليکل . له ليکلووروسته به يې په خورالوړغږ مولاناته اورول . لنډه داچې له ماښامه ترسهاره به دمثنوي دليکلوکارروان وو. دغه مهال د چلپي حسام الدين ماينه مړه شوه چې دهغه په ژونداومعمولا تو يې خورابده اغېزه وکړه . د مولانا طبيعت هم ورسره ودريداوپه دې ډول دمثنوي دليکلوکارتر دوو کلونو پورې وځنډېده. دوه کاله وروسته شيخ حسام الدين يوځل بيا په مولاناپسې شو اوهغه يې دمثنوي دپاتې برخې ليکلوته اړايست . داپلادمثنوي د ليکلو کار د مولانا ترمړينې پورې روان وو چې ټوله موده پنځلس کاله کيږي . مولانا اود ملگرو ټاکل : ويل کېږي چې مولاناته له ملگري پرته ژوندکول گران وو ځکه خوهغه لومړى شمس تبريزي دخپل ياراوملگري په بڼه غوره کړبيايې شيخ صلاح الدين زرکوب اوله هغه وروسته چلپي حسام الدين دمولاناهمراز شو . که يوڅه هاخوا ورتېر شو نو ويلاى شوچې سيدبهاؤالدين ترمذي هم پدغه ډله کې وو . د سيددمړينې وروسته شمس راغى اوپرمولانايې خپلې اغېزې وښندلې . دترمذي دمړينې اودشمس دراتگ په منځ کې پنځه کاله مولاناپه همدې حالت تېرکړل گواکي دغه مهال مولانادخپلوپټواوباطني کمالا تودپه ډاگه کولولپاره يوه داسې چاته اړتيالرله چې مولاناوهڅوي ديوان اومثنوي معنوي د مولانا د همدغو هڅونکوملگرود هڅونې ژوندي مثالونه دي . دملگروپه ټاکنه کې دمولاناپه آند کوم کشف اوياکرامت نه وو بلکې مولاناپه دې لاره کې دمناسبت جنسيت فلسفې ته قايله وو هغه به ويل چې دحقيقي مينې په نسبت سره دمناسبت مينه تل پاتې وي اوهغه پېښماني نه لري ځکه نو په قيامت کې به هغه څوک چې بې مناسبته اوپرغرض ولاړې ميني يې کړې وي هغه به نارې وهي . ياليتني لم اتخذفلاناً خليلاً اوهغوى چې مينه يې په مناسبت ولاړه وي دهغوى حالت به داسې وي : الاخلاء يومئذٍ بعضهم لبعضٍ عدوٌ الاالمتقين . پخپله وايي : موجب ايمان نباشدمعجزات ليک جنسيت بودجذب صفات د مولانا مړينه د سپه سالار په وينا د مولانا له مړينې مخکې په قونيه کې پرله پسې څلوېښت ورځې زلزله راتله مولانا دغه مهال په زنکدن پروت وو د افلاکي په وينا د زلزلو اومه ورځ وه چې خلک مولانا ته راغلل او له هغه يې وغوښتل چې د خداى په دربار کې د زلزلو د بندېدا دعا وکړي. مولانا په ځواب کې ورته وويل چې ځمکه وږې شوې ده او لمده مړۍ غواړي چې ډېر ژر به يې ترلاسه کړي او تاسې به د زلزلو له مصيبته خلاص شئ دغه مهال يې دغه غزله وويله: چلپي حسام الدين روايت کوي چې يوه ورځ شيخ صلاح الدين له څولويو دروېشانو سره د مولانا پوښتې ته راغى، هغه چې د مولانا دغه حالت وليد نو خواشينى شو او مولانا ته يې وويل: چې خداى دي کامله او عاجله شفاء درپه برخه کړي . مولاناورغبرگه کړه روغتيااو شفاء دې خداى تاسې ته مبارکه کړي، دعاشق اومعشوق ترمنځ واټن ديوه وېښته قدري ساه پاتې ده ، ايا ستاسې دانه ده راباندې پېرزو چې د وېښته قدرې دغه ساه وخيژي او نور، نور ته ورگډشي . دغه مهال يې لاندې غزل ويله چې چلپي حسام الدين ليکه اوورسره ژړل يې : د وروستۍ ساه دختوپرمهال يې داشعر ووايه : په ۵ جماد الثاني ۶۷۲هـ مولاناى روم دلمرلوېدا سره سم ساه ورکړه . دغه مهال دمولانا عمر ۶۸ کاله او درې مياشتې وو . انا لله وانا اليه راجعون د مولانا جنازه چې کله دباندې راويستله شوه نودهرملت وگړوگډون په کې وکړ . تردې چې يهوديان اومسيحيان هم په گڼ شمېر کې په جنازه کې گډوو . دوى به تورات اوانجيل تلاوت کاوه . مسلمانانوبه يې مخه نيوله خوهغوى دهيچاهم نه منله . تردې چې خبره دقونيې حاکم معين الدين پروانه ته ورسول شوه . هغه ديهودواومسيحيانوله استازو وپوښتل چې ستاسې يې دمولاناله جنازې سره څه ؟ هغوى ورته وويل چې موږ دپخوانيوانبياودبعثت حقيقت دمولاناله بيانه زده کړاودخداى ددوستانوچلن مودمولاناپه چلن کې وليدهغوى همداسې له تابوت اوجنازې سره نښتي پاتې شول . دخلکو گڼه گوڼه دومره وه چې جنازه يې سهاروختي له کوره راوايستله اوايله دشپې مهال يې هدېرې ته ورسوله اومولانايې خاوروته وسپاره . اخلاق اوځانگړتياوې يې : مولاناشبلي نعماني د مولانايې روم په ژوندليک کې ليکي ترهغه چې مولانا دتصوف په ليکه نه ووگډشوى دهغه ژوندله يوه عالمانه جاه اوجلال نه ډک وو . دهغه سپرلۍ چې به کله راوتله نودعلماوو، طالبانواوآن اميرانويوه لويه ډله به له ده سره يوځاى گرځېدله څنگه چې مولاناله شاهي دربارسره هم اړيکې لرلې ځکه يې په ژوند باندې دااغيزې هم تر سترگو کېدلې خو د سلوک او احسان ليکوته له ننوتلووروسته دهغه ژوند يودم بدل شو. که څه هم دفتوى ليکنې، ارشاد اوازادۍ لړۍ اوس هم روانه ده خودهغه پخوانى ژونداوس يوازې د زيارونويوه خزانه وه اومولانا به تل دمينې اومعرفت په نشه کې مست پروت وو . رياضت اومجاهده سپه سالارچې ښايسته ډېرکلونه يې له مولاناسره په څنگ کې تېرکړي دي بيان کوي چې دمولانارياضت اومجاهده ترکچې ډېره وو . دنوموړي په ويناماهيڅکله مولانادخوب په کاليوکې ونه ليد. توشکه اوبالښت يې نه کارول ، قصداً به نه څملاست بلکې دغلبې په وخت به په ناسته ناسته ويده شو . په خپل يوه غزل کې فرمايي: چه اسايدبهـر پهلوکه خسپد کسى کزخاردارد اونهالين دسماع په ناستوکې چې به کله په مريدانوخوب زوروکړنومولانابه ددې لپاره چې هغوى بې تکلفه څملي ، په دېوال پورې به يې تکيه وکړه سربه يې په زنگنونوکېښود مريدانوچې به داحالت وليدنوگومان به يې وکړشيخ هم ويده دى دوى به ځانونه وغزول اوپه خواږه خوب به ويده شول . مولانابه راپاڅېد او په ذکربه بوخت شو . د لمانځه څرنگوالى د لمانځه دوخت له رارسېداسره سم به يې مخ دقبلې خوانه واړاوه. د څېرې رنگ به يې واوښت اوپه ډېراستغراق به په لمانځه بوخت شو. سپه سالاروايي چې څوځله ماپخپله ليدلى چې مولانادماسخوتن په لومړيوکې دلمانځه نيت کړى وپه دوه رکعته باندې به ورباندې گهيځ شوى. مولاناپخپل يوه غزل کې دخپل لمانځه حالت داسې بيانوي : يووخت ژمى مهال مولاناپه لمانځه کې دومره وژړل چې ږيره يې په اوښکولمده شوه اووروسته دغه اوښکې يخې شوې خومولاناپه لمانځه هماغسې بوخت پاتې شو . زهد او قناعت د مولانا مزاج له زهد اوقناعته ډک وو . اميرانواوشتمنوبه په سوغاتونوکې ورته پيسې رااستولې خومولاناله ځانه سره هيڅ هم نه ساتل هرڅه چې به راتلل هغه به يې صلاح الدين زرکوب اوچلپي حسام الدين ته وراستول . کله ناکله به يې زوى سلطان ولددلگښتونولپاره څه ټينگاروکړنوهله په مولاناډېرکم شي کورته واستاوه . په کومه ورځ چې به يې په کورکې څه نه وو پاخه کړي مولانابه ډېرخوښ وو او ويل به يې زماله کوره نن ددروېشي بوى راځي . ايثاراوفياضي د مولانادايثاراوفياضي داحالت وو جې که کوم غوښتونکې به هغه ته راغى او له هغه نه به يې دڅه شي غوښتنه وکړه نومولانابه سملاسى ورته خپله چوغه اوياچپنه وروايستله دمولانادچُغې اوچپني تڼۍ به تل پرانستې وې تر څو چاته دورکړې په مهال يې په ايستلوکې ستونزه نه وي . کم نفسي يوځل مولاناله خپلومريدانوسره چېرته روان وو په لاره کې په يوه تنگه کوڅه کې سپى ويده وو مولاناله مريدانوسره هماغلته ودريده له مقابله لوري يوسړى راغى اوسپى يې له هغه ځايه پسې واخيست مولاناسخت خواشينى شو او هغه سړي ته وويل چې سپى دې په ناحقه وځوراوه . يوځل دوه کسان پخپلوکې سره په جگړه وو اويوه بل ته يې سختې ښکنځلې اوبدرد ويل . يوه دابل ته ويل چې اولعينه! که يوه ښکنځل راته کوې لس به اورې دغه مهال مولانا راورسېد مولاناورته وويل وروڼو! تاسې چې هرڅه واياست ماته يې واياست ځکه که تاسې ماته زرښکنځلې هم وکړئ زمالخوابه يوه هم نه واورئ. جگړه کونکوچې داحالت وليد دواړه دمولاناپه لاسونو ورپرېوتل اوپخپلوکې يې سوله سره وکړه . حلاله گټه د مولانا دگټې لاره داوه چې داوقافوادارې به ورته دمياشتې پنځلس ديناره معاش ورکاوه . خوددې لپاره چې دغه پيسې ځانته حلالې کړي مولانابه يې په بدل کې فتواگانې ليکلې . هغه يې مريدانوته امرکړى وو چې په هرډول حالت کې ده ته استفتاگانې وروړاندې کړي . يوځـل چاورته وويل چې شيخ صدرالدين له حکومته په زرگونه روپۍ معاش اخلي اوتاته يواځې پنځلس ديناره درکوي . مولاناورته وفرمايل : چې دشيخ صدرالدين لگښتونه هم دومره ډېردي اوحق دادى چې دغه پنځلس ديناره هم هغه ته ورکېدلاى . مولانا په طبيعي ډول له چارواکواوشتمنوخلکوکرکه کوله . يوه ورځ يوه اميرورته عذرکاوه چې له ماسره وخت نه وي کنه زړه مي غواړي چې تل ستاسې خدمت ته راتلاى . مولاناورته وويل : وروره ! زه دي ترراتلو په نه راتلوخوشحاله يم. مثنوي معنوي علمي مقام اواصلاحي پېغام يې مثنوي معنوي دمولاناله حالاتوجوتږي چې هغه ته خداى له جوشه ډک طبيعت ورکړى وو عشق دهغه دتن بدن په هررگ اورېښه کې غزوني کړې وې . خو په ظاهري علومو او عقلياتوکې دبوختياله امله په دغه جوهرباندې پردې پرتې وې . له شمس تبرېزسره له ليدنې کتنې وروسته دهغه دفطرت تارونه سره زنگېدل اوپه هغه باندې دظاهري علومواوچاپېرياليزواغېزوپرتې پردې پورته شوې او مولانا سرترپايه په سوز اوساز واوښت . شعله هااخرزيرمويم دميد ازرگ انديشه ام آتش چکيد دغه ځاى ته په رسېداسره دعارف هروېښته دغه غږورکوي . درجهان يارب نديم من کجاست نخل سينايم کليم من کجااست همدالامل وو چې ديوه همرازملگري له ملگرتياپرته دمولانالپاره ژوندحال گرځېدلى وو. له شمس تبرېزه وروسته چې ترڅوصلاح الدين زرکوب اوله هغه وروسته له حسام الدين چلپې سره مولاناملگرتياونکړه ترهغه يې ناکراره طبيعت کراره ورځ نه ده لېدلې . شمع راتنهاطهيدن سهل نيست همدغه سوځونکى اوروو چې مولانايې رورودسماع لورې ته راکيښ اوهمدغه سماع وه چې مولاناته يې ځواک ورباښه . په دې اړه مولاناداسې وايي : پس غذاى عاشقان امدسماع کـــــه ازوباشـــدخـــيال اجـــتماع خلوتى گردد خيالات ضـــمير بلکه صورت گرددازبانگ صفير اتش عشق ازنورهاگـــرددتيز انـــچـــنانکه اتـش آن جوزريز همدغه سوز وو چې دمولانا سازونه يې سره وچېړل اوچوپه خوله پاتې کېدل يې ورته ناشونې کړل . لکه چې وايي : جوش نطق ازدل نشان دوستيست بستـگى نطق ازبى الفتى است دل کـــــه دلبـــرديــــدمانــدتــــــــرش بلبل گل ديده کى ماندخمش له دغه سازه چې کومې نغمې ووتلې ، هغودمثنوي معنوي نوم ومېنده . دادمولاناد خيالاتو،حالاتو،وارداتو،تاثراتو،مشاهداتواوتجربوهينداره ده . مثنوي دمولانادسوز، درد،جوش ، مستي، ايمان اوباورنه ډکه ده . همدغه دمثنوي دنړيوال مقبوليت ترټولوسترلامل گڼل کېداى شي . بې رگ ساز ميڼ روان صاحب سازکالهو بال جبريل ، اقبال لاهوري په عقليت اوظاهرپرستۍ باندې نيوکې : دمولاناروزنه اوپالنه لکه څنگه چې داشاعره ووپه علمي چاپېريال کې شوې وه ځکه نودى پخپله هم يوبريالى مدرس اومعقولي عالم وو . خوکله چې الهي توفيق دمولانادلارې مل شواوهغه يې دمعرفت اوخبرتياجگوپوړيوته ورساوه، نوله قاله حال، له خبره نظر،له الفاظومعاني اوداصطلاحاتواوتعريفاتوله لفظي طلسم نه يې ځان تر حقيقت اومغزپورې راورساوه . له دغه ځايه مولاناته دعلم کلام اوفلسفې کمزورۍ اودفلاسفه اومتکلمينوداستدلال تشې ورڅرگندې شوې هماغه وو چې مولاناپه خوراځواک سره په عقليت اوعلم کلام نيوکې پيل کړې .څنگه چې مولاناددې کوڅې زوړ استوگن ووځکه نوهغه څه چې ده ليدلي وو بل چانه وو ليدلې اوپه دې اړه هغه څه چې مولاناويلي هغه يې دځانې کتنې مشاهدې اوتجربې پربنسټ ويلې اودهغه له جديت اوواقعيت نه څوک انکارنه شي کولاى . ددغه مهال دفلسفې اوعقلياتوزورپه ظاهري حواسووو . پنځه گونې حواس دعلم اوباوردلاسته راوړلوترټولومستندي اوباوري