muhamparlak/turkish-law-bge-m3-embeddings huggingface dataset:
Danıştay — Esas No: 2024/3170, Karar No: 2024/5398, Tarih: 26.12.2024

DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ ...'NIN DÜŞÜNCESİ: Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulunun bozma kararında yer alan gerekçelerle, 19/09/2016 tarih ve 2016/9166 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki "Kömür İthalatına Ek Mali Yükümlülük Konulması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar"ın davaya konu 2. maddesinin ve bu Karara dayanılarak davacı adına tescilli ... tarih ve ... ve ... sayılı serbest dolaşıma giriş beyannameleri ile ihtirazi kayıtla beyan üzerine tahakkuk ettirilen ek mali yükümlülüğe vaki itirazın reddine ilişkin işlemin iptali ile ödenen ek mali yükümlülüğün tahsil tarihinden itibaren hesaplanacak tecil faiziyle birlikte iadesi, fazlaya ilişkin faiz istemi yönünden ise davanın reddi gerektiği düşünülmektedir.
DANIŞTAY SAVCISI ...'ÜN DÜŞÜNCESİ: Uyuşmazlık, 02/08/2016 tarih ve 29789 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 18/07/2016 tarih ve 2016/9073 sayılı Kömür İthalatına Ek Mali Yükümlülük Konulması Hakkında Karar'ın yürürlüğe konulmasına ilişkin Bakanlar Kurulu Kararı ile bu Kararda değişiklik yapılmasına ilişkin olarak 03/10/2016 tarih ve 29846 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 19/09/2016 tarih ve 2016/9166 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'nın ve davacı şirket adına tescilli ... tarih ve ... ve ... sayılı serbest dolaşıma giriş beyannameleri ile gerçekleştirilen ithalatlarda Zonguldak Gümrük Müdürlüğünce uygulanan ek mali yükümlülük işlemine yapılan itirazın reddedilmesi üzerine işlemin iptali istemiyle Doğu Marmara Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğüne yapılan başvurunun reddine dair ... tarih ve ... sayılı işlemin iptali ile ihtirazi kayıtla ödenen ek mali yükümlülük tutarının 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre gecikme zammı oranında hesaplanacak  faiziyle birlikte iadesi istemine ilişkindir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 73. maddesinin 3. fıkrasında vergi, resim harç ve benzeri mali yükümlülüklerin kanunla konulacağı, değiştirileceği veya kaldırılacağı kurala bağlanmış; 167. maddesinin 2. fıkrasında da, dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına olmak üzere düzenlenmesi amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek malî yükümlülükler koymaya ve bunları kaldırmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verilebileceği düzenlenmiştir. Anayasa'nın 167. maddesine dayanılarak 15/02/1984 tarih ve 18313 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan ve bu tarihte yürürlüğe giren 2976 sayılı Dış Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun'un 1. maddesinde; dış ticaretin, ülke ekonomisinin yararına düzenlenmesini sağlamak amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler konulması ve kaldırılması, bu yükümlülüklere ilişkin esasların tespit edilmesi ve oluşan fonların kullanılmasının bu Kanun hükümlerine göre yürütüleceği; 2. maddesinde, Bakanlar Kurulunun bu Kanun kapsamındaki konularda düzenlemeler yapmaya yetkili olduğu, "Ek mali yükümlülükler" başlıklı 3. maddesinde ise, ithalat, ihracat veya dış ticaret işlemleri üzerine konulan ek mali yükümlülüklerin nevi, miktarı, tahsili, takibi ve iadesi, gerektiğinde bütçeye irat kaydedilmesi, bir fonda toplanması ve fonun kullanım esaslarının Bakanlar Kurulu Kararında gösterileceği hükmüne yer verilmiş, 07/07/2018 tarih ve 30471 ikinci mükerrer sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 700 sayılı Anayasada Yapılan Değişikliklere Uyum Sağlanması  Amacıyla  Bazı  Kanun  ve  Kanun  Hükmünde  Kararnamelerde Değişiklik Yapılması  Hakkında  Kanun  Hükmünde  Kararnamenin 88. maddesi  ile  2976  sayılı Kanun'un 1,2 ve 3. maddelerinde yer alan "Bakanlar Kurulu" ibaresi "Cumhurbaşkanı" şeklinde değiştirilmiştir.

Davaya konu yapılan, 4458 sayılı Kanun ile 2976 sayılı Kanun hükümlerine dayanılarak 02/08/2016 tarihinde yürürlüğe giren Bakanlar Kurulu Kararına ekli 2016/9073 sayılı Kömür  İthalatına Ek Mali Yükümlülük Konulması Hakkında Karar ile dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına düzenlenmesini sağlamak amacıyla ... GTİP numarasına kayıtlı eşyanın (kömür) ithalatında "15 ABD Doları/Ton" ek mali yükümlülük tahsil edileceği kararlaştırılmış, Kararın 2. maddesinin 2. fıkrasında bu Karar kapsamının ek mali yükümlülük uygulamasının, gümrük mevzuatının nihai kullanıma ilişkin hükümlerine tabi olduğu, 3. maddesinin (1) işaretli bendinde ek mali yükümlülüğün, gümrük idarelerince, ithalatta alınan gümrük vergileri ve diğer mali yükümlülüklerden ayrı olarak tahsil olunacağı ve genel bütçeye irat olarak kaydedileceği düzenlenmiş, aynı Yasa hükümleri ile verilen yetkiye dayanılarak yayımlanarak yürürlüğe giren  2016/9166 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile de 2016/9073 sayılı Karar'da öngörülen mali yükümlülük "70 ABD Doları/Ton - (Uluslararası Fiyat)" olarak kararlaştırılmış, uluslararası fiyat olarak gümrük beyannamesinin tescil edildiği günün içinde bulunduğu haftadan bir önceki haftada en son yayımlanmış "ICE Rotterdam Coal Future" kapanış endeksinin esas alınması  öngörülmüştür.
İncelenen dosyadan, davacı şirket adına tescilli ... tarih ve ... ve ... sayılı serbest dolaşıma giriş beyannameleri ile gerçekleştirilen ithalatlarda Zonguldak Gümrük Müdürlüğünce uygulanan ek mali yükümlülük işlemine yapılan itirazın reddedilmesi üzerine işlemin iptali istemiyle Doğu Marmara Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğüne yapılan başvurunun ... tarih ve ... sayılı işlemle reddedilmesi üzerine bu işlemin iptali ve ödenen ek mali yükümlülüğün iadesi ile işleme dayanak olan 2016/9073 ve 2016/9166 sayılı Bakanlar Kurulu Kararlarının iptali istemiyle dava açıldığı anlaşılmaktadır.

Anayasa'nın 125. maddesinin 1. fıkrasında, idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğu kurala bağlanmış iken; 07/05/2010 tarih ve 5982 sayılı Kanun'un 11. maddesi ile değişik dördüncü fıkrasında, yargı yetkisinin, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlı olduğu, hiçbir surette yerindelik denetimi şeklinde kullanılamayacağı; yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idarî eylem ve işlem niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemeyeceği hüküm altına alınmıştır. Maddedeki bu sınırlama, kamu idarelerine tanınan yetki uyarınca yürürlüğe konulan düzenlemelere karşı açılacak davalarda, öncelikle yasada belirlenen sınırların aşılıp aşılmadığının; belirlenen sınırlar dahilinde kullanılan yetkinin de, yine Anayasa'nın 73. maddesinde ifade edilen ''verginin yasallığı'' ilkesi ile  aynı  maddenin birinci fıkrasında, "herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür" biçiminde ifade edilen "vergilendirmede eşitlik" ilkesine ve 10. maddesinde açıklanan "yasa önünde eşitlik" ilkesine uygunluğu yönünden yargısal denetime tabi tutulmasını öngörmüştür. 125. madde hükmü ile öngörülen amaç, bu ilkeler dışında ve/veya bu ilkelerle bağdaşmayacak ölçütlerle yapılacak yargısal  denetimin, idarenin takdir yetkisinin, hiç veya gereği gibi kullanılamaması gibi Hukuk Devletinde istenmeyen bir sonucun doğmasına neden olmasının önüne geçilmesidir.
İdari yargı yerlerinin denetim yetkisi, kanunların idari makamlara bıraktığı yetkilerin kullanılmasının hukuka uygun olup olmadığının belirlenmesi ile sınırlı olup, Bakanlar Kurulunca, Anayasanın 167. maddesinin 2. fıkrası ile 4458 sayılı Kanun ve 2976 sayılı Kanun'da verilen yetkiye dayanılarak, dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına düzenlenmesini sağlamak amacıyla hangi eşya için ve hangi miktarda ek mali yükümlülük öngörüleceğinin yargısal denetiminin yapılmasının Anayasanın 125. maddesi ile bağdaşmayacağı açık olup, Bakanlar Kurulunca kararlaştırılan düzenlemelerle, Anayasa ve Yasalarla verilen yetkinin aşıldığından da söz edilemeyeceğinden, iptal  istemine konu yapılan düzenlemelerde hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. 
Bu itibarla, ... tarih ve ... ve ... sayılı serbest dolaşıma giriş beyannameleri ile gerçekleştirilen ithalatlarda Zonguldak Gümrük Müdürlüğünce uygulanan ek mali yükümlülük işlemine yapılan itirazın reddedilmesi üzerine işlemin  iptali istemiyle Doğu Marmara Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğüne yapılan başvurunun reddine dair ... tarihli ve ... sayılı işlemde de hukuka aykırılık bulunmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle davanın reddine karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA

Açıklanan nedenlerle davanın reddine karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.
TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Yedinci Dairesince, Danıştay Savcısının düşüncesi alındıktan, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, 2577 sayılı  İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesinin 4. fıkrası uyarınca, Vergi Dava Daireleri Kurulunun bozma kararı üzerine ısrar olanağının bulunmadığı da gözetilerek işin gereği görüşüldü: 
İNCELEME VE GEREKÇE:
MADDİ OLAY:
Uluslararası kömür fiyatlarındaki düşüş nedeniyle ithal kömürün yerli kömüre kıyasla maliyet avantajına sahip olduğu ve bu durumun ithalatta artışa sebep olduğu yetkili idari merciler tarafından tespit edilmiştir. Bunun üzerine termik santrallerde yerli kömür kullanımının desteklenmesini ve kömür üreticilerinin rekabet edebilmesini sağlamak amacıyla elektrik üretiminde kullanılmak üzere yapılacak kömür ithalatına 02/08/2016 tarih ve 29789 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 18/07/2016 tarih ve 2016/9073 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki Karar ile "15 ABD Doları/Ton" ek mali yükümlülük konulmuştur.
İlgili merciler tarafından konunun tekrar değerlendirilmesi neticesinde, ton başına sabit ek mali yükümlülük uygulamasının, uluslararası kömür fiyatının çok düşük olduğu dönemde yerli üreticiyi korumaya yetmediği ve daha dinamik bir uygulamaya geçilmesinin icap ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca yukarı yönlü fiyat dalgalanmalarının kömürden elektrik üreten tesisleri olumsuz etkilememesinin amaçlandığı da gerekçe gösterilerek 03/10/2016 tarih ve 29846 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 19/09/2016 tarih ve 2016/9166 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki Karar'ın 2. maddesi ile tahsil edilecek ek mali yükümlülük "(70 ABD Doları/Ton)-(Uluslararası Fiyat)" olarak değiştirilmiş ve "uluslararası fiyat" olarak gümrük beyannamesinin tescil edildiği günün içinde bulunduğu haftadan bir önceki haftada en son yayımlanmış "ICE Rotterdam Coal Future" kapanış endeksinin kullanılacağı, haftanın yedi gün olup Pazartesi günü ile başlayacağı belirtilmiştir.
Zonguldak ili Çatalağzı beldesinde kendine ait termik santralde elektrik üretimi yapan davacı adına tescilli ... tarih ve ... ve ... sayılı serbest dolaşıma giriş beyannameleri ile elektrik üretiminde kullanılmak üzere ithal edilen 6000 kcal değerindeki Kolombiya menşeli kömüre ilişkin ihtirazi kayıtla tahakkuk ettirilerek ödenen ek mali yükümlülüğe vaki itirazın reddine dair işlem ile birlikte ek mali yükümlülüğün hesabında dikkate alınan "(70 ABD Doları/Ton)-(Uluslararası fiyat)" kriterini getiren 2016/9166 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'nın eki Karar'ın 2. maddesinin iptali istemiyle görülmekte olan dava açılmıştır.
İLGİLİ MEVZUAT:
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti, bir hukuk devleti olarak nitelendirilmiştir.

İLGİLİ MEVZUAT:
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti, bir hukuk devleti olarak nitelendirilmiştir.
Anayasa'nın "Kanun önünde eşitlik" başlıklı 10. maddesinin beşinci fıkrasında devlet organları ve idare makamlarının bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorunda olduğu belirtilmiştir.
Anayasa'nın 167. maddesinin ikinci fıkrasında dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına olmak üzere düzenlenmesi amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler koymaya ve bunları kaldırmaya kanunla Cumhurbaşkanına (dava konusu düzenleyici işlemin tesis edildiği tarihte Bakanlar Kuruluna) yetki verilebileceği kurala bağlanmıştır.
2976 sayılı Dış Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun'un 1. maddesinde dış ticaretin, ülke ekonomisinin yararına düzenlenmesini sağlamak amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler konulması ve kaldırılması, bu yükümlülüklere ilişkin esasların tespit edilmesi ve oluşan fonların kullanılmasının bu Kanun hükümlerine göre yürütüleceği kurala bağlanmıştır.
Anılan Kanun'un 2. maddesinde Cumhurbaşkanının (dava konusu düzenleyici işlemin tesis edildiği tarihte Bakanlar Kurulunun) bu Kanun kapsamındaki konularda düzenlemeler yapmaya yetkili olduğu; 3. maddesinin birinci fıkrasında ise ithalat, ihracat veya dış ticaret işlemleri üzerine konulan ek mali yükümlülüklerin nev'i, miktarı, tahsili, takibi, iadesi, gerektiğinde bütçeye irat kaydedilmesi, bir fonda toplanması ve fonun kullanım esaslarının Cumhurbaşkanı kararında (dava konusu düzenleyici işlemin tesis edildiği tarihte Bakanlar Kurulu kararında) gösterileceği hükmü yer almıştır.
02/08/2016 tarih ve 29789 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 18/07/2016 tarih ve 2016/9073 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki Kömür İthalatına Ek Mali Yükümlülük Konulması Hakkında Karar ile 2701.12.90.00.00 gümrük tarife istatistik pozisyonundaki kömür cinsi eşyanın elektrik üretiminde kullanılmak amacıyla ithalinde "15 ABD Doları/Ton" ek mali yükümlülük tahsil edilmesi kararlaştırılmıştır.
03/10/2016 tarih ve 29846 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan dava konusu 19/09/2016 tarih ve 2016/9166 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki Kömür İthalatına Ek Mali Yükümlülük Konulması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar'ın 2. maddesi ile tahsil edilecek ek mali yükümlülük "(70 ABD Doları/Ton) - (Uluslararası Fiyat)" olarak değiştirilmiştir. 
HUKUKİ DEĞERLENDİRME: 
A. Düzenleyici işlem yönünden yapılan değerlendirme:
a. Genel ilkeler:

03/10/2016 tarih ve 29846 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan dava konusu 19/09/2016 tarih ve 2016/9166 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki Kömür İthalatına Ek Mali Yükümlülük Konulması Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Karar'ın 2. maddesi ile tahsil edilecek ek mali yükümlülük "(70 ABD Doları/Ton) - (Uluslararası Fiyat)" olarak değiştirilmiştir. 
HUKUKİ DEĞERLENDİRME: 
A. Düzenleyici işlem yönünden yapılan değerlendirme:
a. Genel ilkeler:
Kalkınmakta olan ülkelerde mal ve hizmet ihracatındaki artışın yavaş olmasına karşılık kalkınmanın gerçekleşmesi için gerekli ithalat hacminin hızla büyümesi ve sonuçta ihracatın, ithalat finansmanını sağlamakta yetersiz kalması yüzünden ortaya çıkan dış ticaret açığının ve bunun neden olduğu darboğazların aşılabilmesi için yürütme organlarının ivedi ve etkili tedbirler almaları zorunlu görülmektedir (AYM, E:1984/6, K:1985/1, 11/01/1985).
Ülkemizde de dış ticaret alanında karşılaşılan güçlüklerin ortadan kaldırılması bakımından Gümrük Kanunu, gümrük giriş tarife cetveli, ithalat miktarının kısıtlanması, gümrük muafiyeti ya da indirimi gibi önlemler dışında gerekli görülen tedbirlerin zamanında ve derhal alınmasının sağlanması ereğiyle Anayasa’nın 167. maddesinin 2. fıkrası hükmü getirilmiştir. Bu fıkra hükmüne göre, dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına düzenlenmesi amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve benzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler koymaya ve bunları kaldırmaya kanunla Cumhurbaşkanına (dava konusu düzenleyici işlemin tesis edildiği tarihte Bakanlar Kuruluna) yetki verilebileceği öngörülmüştür (AYM, E:1984/6, K:1985/1, 11/01/1985).

Anayasa Mahkemesi, Anayasa’nın 167. maddesinin 2. fıkrası hükmünde anayasa koyucunun Anayasa’nın 73. maddesinde öngörülenden tamamen ayrı bir esas benimsediğini belirtmiştir. Anayasa’nın 73. maddesi uyarınca, vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ancak kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır. Bu mali yükümlülüklerin muaflık, istisnalar ve indirimler ile oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisi Cumhurbaşkanına (dava konusu düzenleyici işlemin tesis edildiği tarihte Bakanlar Kuruluna) verilebilir. Oysa Anayasa’nın 167. maddesinin 2. fıkrası ile sözü edilen “ek malî yükümlülüklerin” konulması ve kaldırılmasında Cumhurbaşkanına (dava konusu düzenleyici işlemin tesis edildiği tarihte Bakanlar Kuruluna) kanunla yetki verilmesi söz konusudur. Başka bir ifadeyle Anayasa’nın 73. maddesi uyarınca vergiler, esaslı unsurları kanunla belirlenerek konulacak ve yürütme organına bu unsurlardan sadece dördünde kanunla belirlenen hadler dâhilinde düzenleme yapma yetkisi verilebilecektir. Anayasa’nın 167. maddesinde ise yürütme organına “ek malî yükümlülüklerin” konulması ve kaldırılmasında kanunla yetki verilebileceği düzenlenmiştir. Böylece Anayasa'nın 73. maddesi kapsamında kalan mali yükümlülüklere kıyasla yürütme organına, dış ticaretin düzenlenmesi ve bu kapsamda ek mali yükümlülükler konulması konusunda daha geniş bir düzenleme alanı bırakılmıştır.
Bu bağlamda Anayasa Mahkemesi, bir “ek mali yükümlülüğün konulması”nın onun nev’inin ve miktarının saptanması demek olduğunu ve türü ve miktarı belli olmayan bir yükümlülüğün konulamayacağını ifade etmiştir. Mahkeme, yürütme organının, dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına düzenlenmesi sağlamak amacıyla konulacak ek mali yükümlülüğün nev’ini ve miktarını saptamada serbest olacağını, esasen, önceden ek mali yükümlülüğün nelerden ibaret olacağını saymaya ve miktarını saptamaya olanak da bulunmadığını ayrıca belirtmiştir (AYM, E:1984/6, K:1985/1, 11/01/1985).
Anayasa’nın 167. maddesinin 2. fıkrası hükmüne dayanılarak kabul edilen ve dava konusu düzenleyici işlemin kanuni dayanaklarından birini oluşturan 2/2/1984 tarih ve 2976 sayılı Dış Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, bu amaca yönelik kuralları içermektedir.

Anayasa’nın 167. maddesinin 2. fıkrası hükmüne dayanılarak kabul edilen ve dava konusu düzenleyici işlemin kanuni dayanaklarından birini oluşturan 2/2/1984 tarih ve 2976 sayılı Dış Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, bu amaca yönelik kuralları içermektedir.
Özetle, global bir bakış açısıyla gelecekteki ekonomik gelişmelerin kavranmasında yaşanan güçlük, ithalat ile ihracatın her an değişebilen dinamik yapısı ve diğer ülkeler tarafından konulan sınırlamalara karşı ülke ekonomisini koruyabilmek adına hızlıca mukabil tedbirler alınması zorunluluğu dış ticaretin düzenlenmesi konusunda yürütme organına esnek yetkiler verilmesini gerekli kılmaktadır. İthalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemlerindeki yasaklamalar, kotalar, vergi ve benzeri mali yükümlülükler ile ek mali yükümlülükler dış ticaretin düzenlenmesine yönelik yöntemler arasında yer almaktadır. Bu yöntemlerden her biri sağladığı fayda yanında gereksiz koruma ile tekellerin doğmasına, haksız kazanç ve rantların ortaya çıkmasına ve mal ve hizmet bazında fiyat esnekliğinin yakalanamamasına da neden olabilmektedir. Dolayısıyla uygulanacak tedbirin seçiminde bu hususlar da gözetilmelidir. İç üretim ve ithal girdilerindeki ani fiyat yükselişlerini önlemek, bu fiyat yükselişlerinden tüketiciyi korumak, yurt dışına döviz çıkışını engellemek, iç ve dış ekonomik şartlar arasındaki dengeyi ülke ekonomisi yararına yönlendirmek ve ihracatı teşvik ederek ekonomik büyümeyi sağlamak yukarıda sayılan yöntemlere başvurulmasına yönelik gayelerin önde gelenlerindendir. Dış ticaretin mahiyeti ve ülke ekonomisinin korunmasındaki gereklilik nedeniyle yürütme organının bu alanda geniş bir takdir yetkisi bulunmakla birlikte, hukuk devleti ilkesi gereği yürütme organının bu yetki kullanımının da hukuka uygunluk denetimine tabi olduğunda kuşku bulunmamaktadır.
Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti, bir hukuk devleti olarak nitelendirilmiştir. Hukuk devleti; eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayıp yargı denetimine açık olan devlet olarak tanımlanmıştır. Bu noktada hukuk devletinin gereklerinden birini de hukuki güvenlik ilkesi oluşturmaktadır. Kişilerin hukuki güvenliğini sağlamayı amaçlayan hukuki güvenlik ilkesi, hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar.

Mali yükümlülükler alanında hukuki güvenlik ilkesi, devletin egemenlik yetkisine dayanarak mali yükümlülüklere ilişkin hüküm altına aldığı kurallarla ve ilgili kuralların uygulanmasıyla hem mükellefler hem de kendisi açısından güvence sağlamasını ifade etmektedir. Mali yükümlülükler bakımından ilke, kişilere, devletin hak ve özgürlük alanlarına mali yükümlülük konulması aracılığıyla yaptığı müdahaleyi önceden görebilmeleri ve mali durumlarını buna göre ayarlayabilmelerini sağlama konusunda devlete yükümlülük yükler. 
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), genel ekonomik ya da sosyal strateji tedbirleri konusunda olduğu gibi vergilendirme alanında politikayı şekillendirirken ve uygularken Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında “devletin geniş bir takdir yetkisine sahip olduğunu” ifade etmektedir (Gasus Dosier-und Fördertechnik GmbH/Hollanda, B. No: 15375/89, 23/02/1995, § 60; Stere ve diğerleri/Romanya, B. No: 25632/02, 23/2/2006, § 51; Azienda Agricola Silverfunghi S.A.S. ve diğerleri/İtalya, B. No: 48357/07, 52677/07, 52687/07, 52701/07, 24/06/2014, § 103; Imbert de Tremiolles/Fransa (k.k.), B. No: 25834/05, 4/1/2008; Di Belmonte/İtalya, B. No: 72638/01, 16/3/2010, § 41). AİHM, vergi yoluyla mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin öncelikle öngörülebilir, belirli ve yeterince ulaşılabilir bir hukuka dayalı olması gerektiğini belirtmektedir (Lithgow ve digerleri/Birleşik Krallık [GK], B. No: 9006/80, 9262/81, 9263/81, 9265/81, 9266/81, 9313/81, 9405/81, 8/7/1986, § 110). Öngörülebilirlik, hukuk kurallarının uygulanması halinde doğabilecek sonuçların, önceden tahmin edilebilmesi anlamına gelmektedir (Hentrich/Fransa, B. No: 13616/88, 22/9/1994, § 42). AİHM içtihatlarına göre vergilerin konulması ve ödenmesi için gerekli tedbirlerin alınması şeklindeki bir müdahale, kamunun yararı ile bireyin temel haklarının korunmasının gereklilikleri arasındaki adil dengeyi sağlamalıdır. Mahkeme, bu dengenin sağlanması için müdahalede kullanılan araçlar ile takip edilen meşru amaç arasında makul bir orantılılık ilişkisi bulunması gerektiğini ifade etmektedir (James ve diğerleri/Birleşik Krallık, B. No: 8793/79, 21/2/1986, § 50; Ulusal & İl Yapı Kooperatifi, Leeds Kalıcı Yapı Kooperatifi ve Yorkshire Yapı Kooperatifi/Birleşik Krallık, B. No: 21319/93…, § 80; Ferretti/İtalya, B. No: 25083/94, 26/2/1997; Buffalo S.r.l. in liquidation/İtalya, B. No:  38746/97, 3/7/2003, § 32; WASA Liv Ömsesidigt, Försäkringsbolaget Valands Pensionsstiftelse, yaklaşık 15000 kişiden oluşan bir grup birey/İsveç [GK] (k.k.), B. No:13013/87, 14/12/1988).