muhamparlak/turkish-law-bge-m3-embeddings huggingface dataset:
Yargıtay — Esas No: 2011/4435, Karar No: 2011/11652, Tarih: 27.06.2011

**5. Hukuk Dairesi         2011/4435 E.  ,  2011/11652 K.**

**"İçtihat Metni"**

MAHKEMESİ :Sulh Hukuk Mahkemesi

Taraflar arasındaki kamulaştırmasız el atılarak üzerine pilon dikilip enerji nakil hattı geçirilen taşınmazın pilon yeri bedeli ile irtifak hakkı karşılığının tahsili davasından dolayı yapılan yargılama sonunda: Davanın kabulüne dair verilen yukarıda gün ve sayıları yazılı hükmün Yargıtay'ca incelenmesi davalı idare vekili yönünden verilen dilekçe ile istenilmiş olmakla dosyadaki belgeler okunup iş anlaşıldıktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

- K A R A R –

Dava, kamulaştırmasız el atılarak üzerine pilon dikilip enerji nakil hattı geçirilen taşınmazın, pilon yeri bedeli ile irtifak hakkı karşılığının tahsili istemine ilişkindir.

Davaya konu teşkil eden zeytinlik niteliğindeki taşınmaza gelir metoduna göre değer biçilmesinde ve pilon yeri bedeli ile irtifak hakkı karşılığının tahsiline karar verilmesinde bir isabetsizlik görülmemiştir.

Davalı idare vekilinin temyiz itirazı yerinde olmadığından usul ve yasaya uygun hükmün ONANMASINA, aşağıda yazılı kalan onama harcının alınmasına, peşin alınan temyize başvurma harcının Hazineye irad kaydedilmesine, 27.06.2011 gününde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay — Esas No: 2010/14727, Karar No: 2010/15839, Tarih: 12.05.2010

**2. Ceza Dairesi         2010/14727 E.  ,  2010/15839 K.**

**"İçtihat Metni"**

Kasten yaralama ve hakaret suçundan sanık ...'nun, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 86/2, 29/1, 52/2. maddeleri uyarınca 440,00 yeni Türk lirası adlî para cezası ile cezalandırılmasına, sanığın (BEYŞEHİR) Sulh Ceza Mahkemesinin 31/03/2003 tarihli ve 2003/60-91 sayılı ilâmındaki erteli para cezasının aynen infazına dair Beyşehir Sulh Ceza Mahkemesinin 19/07/2007 tarihli ve 2006/122 esas, 2007/335 sayılı karar aleyhine Yüksek Adalet Bakanlığınca verilen 11/04/2010 gün ve 2010/3933/224/79 sayılı kanun yararına bozma talebine dayanılarak dava dosyası Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının 26/04/2010 gün ve 2010/95506 sayılı tebliğnamesiyle dairemize gönderilmekle okundu.

Kanun yararına bozma isteyen tebliğnamede;

Tüm dosya kapsamına göre, sanığın Beyşehir Sulh Ceza Mahkemesinin 31/03/2003 tarihli ve 2003/60-91 sayılı ilâmındaki erteli para cezasının aynen infazına karar verilmiş ise de, 5237 sayılı Kanun'da hapis cezalarının ertelenmesine ilişkin düzenlemenin yer aldığı, maddede para cezalarının ertelenmesine dair bir düzenleme bulunmadığı gözetilmeden, sanığın önceden işlemiş olduğu suç sebebiyle hakkında hükmedilen erteli para cezasının aleyhe olacak şekilde aynen infazına karar verilmesinde isabet görülmediğinden 5271 Sayılı CMK.nun 309. maddesi uyarınca anılan kararın bozulması lüzumu kanun yararına bozma talebine dayanılarak ihbar olunmuştur.

GEREĞİ DÜŞÜNÜLDÜ:

5237 sayılı Yasada, erteli para cezalarının aynen infazına ilişkin düzenleme bulunmadığı halde sanık hakkında Beyşehir Sulh Ceza Mahkemesince verilen erteli ağır para cezasının aynen infazına karar verilmesi karşısında, kanun yararına bozma istemi yerinde görüldüğünden, (BEYŞEHİR) Sulh Ceza Mahkemesinden verilip kesinleşen 19.07.2007 gün ve 2006/122, 2007/335 sayılı kararın 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 309.maddesinin 4.fıkrasının (d) bendi uyarınca BOZULMASINA, hükümde yer alan, aynı mahkemenin, 31.03.2003 tarih, 2003/60-91 sayılı ilamı ile hükmolunan tecilli para cezasının aynen ve tamamen infazına ilişkin bölümün hüküm fıkrasından çıkarılmasına, hükmün diğer bölümlerinin aynen korunmasına, 12.05.2010 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay — Esas No: 2023/5117, Karar No: 2024/290, Tarih: 22.01.2024

**3. Hukuk Dairesi         2023/5117 E.  ,  2024/290 K.**

**"İçtihat Metni"**

MAHKEMESİ : Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesi

SAYISI : 2022/1562 E., 2022/2711 K.

DAVA TARİHİ : 18.04.2017

İLK DERECE MAHKEMESİ : Ankara 20. Asliye Hukuk Mahkemesi

SAYISI : 2017/174 E., 2020/79 K.

Taraflar arasındaki alacak davasından dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir.

Kararın taraf vekillerince istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince başvurularının ayrı ayrı esastan reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı taraf vekillerince temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, Tetkik Hakimi tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü.

Davalı vekili temyiz dilekçesinde kendileri yönünden adli yardım talebinde bulunarak yargılama harç ve masraflarından muaf tutulmasını istemiş, Dairece adli yardım isteminin 08.06.2023 tarihli ve 2023/387 E., 2023/1856 K. sayılı ilamı ile reddine karar verilmiş, davalı vekilince bu karara karşı itiraz yoluna başvurulmuş Yargıtay 4. Hukuk Dairesi'nce 26.12.2023 gün ve 202374 D. İş sayılı ilam ile itirazların reddine karar verilmiştir.

Adli yardım talebinin reddine dair Yargıtay kararı kesinleştiğinden davalının temyiz itirazlarının incelenebilmesi için noksan harcın tamamlatılması, bunun için de meşruhatlı davetiye çıkartılıp HMK’nın 366 ncı madde yollamasıyla 344 üncü maddedeki kanuni prosedürün yerine getirilmesi, harç tamamlanır ise sayman mutemedi alındısı ve çıkartılan muhtıranın tebligat parçası da eklenerek, dosyanın temyiz incelemesi yapılmak üzere Dairemize gönderilmesi gerekir.

KARAR

Açıklanan sebeplerle;

Belirtilen işlemin yerine getirilmesi için dosyanın hükmü veren Bölge Adliye Mahkemesine GERİ ÇEVRİLMESİNE,

22.01.2024 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.
Yargıtay — Esas No: 2020/6737, Karar No: 2021/5962, Tarih: 21.04.2021

**5. Hukuk Dairesi         2020/6737 E.  ,  2021/5962 K.**

**"İçtihat Metni"**

MAHKEMESİ : Konya Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesi

Taraflar arasındaki kamulaştırmasız el atılan taşınmaz bedelinin tahsili davasından dolayı yapılan yargılama sonunda: Davanın konusuz kaldığından karar verilmesine yer olmadığına ilişkin verilen ilk derece mahkemesinin kararına karşı davalı idare vekilinin istinaf başvurusu üzerine Konya Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesince istinaf isteminin kabulü ile HMK'nun 353/1-b-2 maddesi uyarınca düzeltilerek esas hakkında yeniden karar verilmesine dair yukarıda gün ve sayıları yazılı kararının Yargıtay'ca incelenmesi davalı idare vekilince verilen dilekçe ile istenilmiş olmakla dosyadaki belgeler okunup uyuşmazlık anlaşıldıktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

- K A R A R -

Dava, kamulaştırmasız el atılan taşınmaz bedelinin tahsili istemine ilişkindir.

İlk derece mahkemesince; davanın konusuz kaldığından karar verilmesine yer olmadığına ilişkin olarak verilen karara karşı, davalı idare vekilince yapılan istinaf başvurusunun Konya Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesince kabulü ile gerekçeli kararın hüküm fıkrasının yargılama giderlerine ilişkin bendi yönünden düzeltilerek 6100 sayılı HMK’nun 353/1-b-2 maddesi uyarınca yeniden esas hakkında hüküm kurulmasına dair verilen karar, davalı idare vekili tarafından temyiz edilmiştir.

Dosyada bulunan kanıt ve belgelere, kararın dayandığı gerekçelere göre, karar verilmesine yer olmadığına ilişkin ilk derece mahkemesinden verilen karara karşı yapılan istinaf başvurusunun 6100 sayılı HMK'nun 353/1-b-2 maddesi uyarınca kabulü ile hükmün yargılama giderlerine ilişkinin bendinin düzeltilerek yeniden esas hakkında hüküm kurulmasında bir isabetsizlik görülmemiştir.

Davalı idare vekilinin temyiz itirazları yerinde olmadığından usul ve yasaya uygun olan hükmün HMK'nun 370. maddesi gereğince ONANMASINA, peşin alınan temyiz ve temyize başvurma harçlarının Hazineye irad kaydedilmesine, 21/04/2021 gününde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay — Esas No: 2013/17453, Karar No: 2013/31268, Tarih: 27.12.2013

**12. Ceza Dairesi         2013/17453 E.  ,  2013/31268 K.**

**"İçtihat Metni"**

Mahkemesi :Asliye Ceza Mahkemesi

Suç : 2863 sayılı Kanuna aykırılık

Hüküm : 2863 sayılı Kanunun 74/2, TCK'nın 62, 50/1-a, 52/2-4, 54 maddeleri gereğince mahkumiyet

2863 sayılı Kanuna aykırılık suçundan sanıkların mahkumiyetine ilişkin hüküm, sanıklar müdafii ve katılan vekili tarafından temyiz edilmekle, dosya incelenerek gereği düşünüldü:

Kolluk kuvvetleri tarafından Pazarlı köyü Sivrikayalar mevkiinde kaçak kazı yapıldığı ihbarının alınması üzerine olay mahalline gidildiği, 34 AS 4129 plakalı ... içerisinde sanıklar ... ve ...'ın oturduklarının görüldüğü, aracın 100 m ilerisinde ormanın iç kısmından kazma kürek seslerinin geldiği, bu yöne hareket edildiğinde, sanıklar ... ve ...'in ellerinde kazma ve küreklerle eski mezarlık mevkiinde kazı yaptıklarının görüldüğü, kazı yapılan yerin 3 m genişliğinde, 1 m eninde ve 30-40 cm derinliğinde olduğunun görüldüğü, sanıkların yanlarında ayrıca 1 adet kürek, 1 adet murç demiri, 1 adet keser, 1 adet çapa, 1 adet kazmanın olduğunun tespit edildiği, sanık ...'in aracında kendisine ait bir adet dedektör bulunduğu, dosya kapsamında mevcut bilirkişi raporunda, kazı yapılan yerde 100 cm genişliğinde, 300 cm uzunluğunda ve 50 cm derinliğinde kazı yapılmış olduğunun tespit edildiği, arkeolog bilirkişi tarafından sunulan raporda, kaçak kazı yapılan ormanlık alanın 2004-2005 yıllarında yapılan yüzey araştırmaları sırasında, üzerinde 2863 sayılı Kanunun 6. maddesi kapsamında buluntular ihtiva eden ve sonrasında sit alanı olarak tescil edilmesine yönelik çalışmalar başlatılan, ancak kadastral çalışmalar sonuçlanmadığından henüz tescil işlemleri gerçekleştirilemeyen sahalardan olduğu, üzerinde çok sayıda dağınık olarak bulunan kırık keramik (pişmiş toprak) form parçası ile kulp parçası ve ocak tuğlaları gibi yerleşik hayatın izlerini taşıyan günlük kullanıma ve ritüel (dini) kullanıma ait erken kültürlere ait izler mevcut olduğunun belirtildiği, sanıkların savunmalarında gezi amaçlı Vize'ye geldiklerini, kendilerine o bölgede eski mezarların bulunduğunun söylendiğini, ... ve ...'in kazı yaptıklarını, ele geçirilen kazı aletlerinin kendilerine ait olmadığını beyan ettikleri olayda,

Sanıklara isnat olunan kültür varlıkları bulmak amacıyla izinsiz kazı yapma suçunun, kültür ve tabiat varlığı olarak tescilli olan ya da 2863 sayılı Kanunun 6. maddesinde sayılmaları nedeniyle tescil şartı aranmaksızın koruma altında bulunan yerlerde veya sit alanı içerisinde işlenmesi halinde, 2863 sayılı Kanunun 5728 sayılı Kanun ile değişik 74/1-1. cümlesinin uygulanacağı, kazı mahallinin belirtilen özelliği taşımaması halinde ise 74/1-1. cümleye göre belirlenecek temel cezadan, 74/1-2. cümle uyarınca indirim yapılacağı, 2863 sayılı Kanunun 5728 sayılı Kanun iledeğişik 74/2. maddesindeki “izinsiz define araştırma” suçunun oluşabilmesi için, 2863 sayılı Kanun kapsamında tescilli veya 6. madde uyarınca tescile gerek olmadan korunması gerekli yerlerde icra edilmek kaydıyla araziye fiziki müdahale teşkil etmeyen yüzeysel araştırma faaliyetlerinde bulunulması gerektiği, bu bakımdan “kültür varlığı” ya da “define” bulmak kastıyla hareket edilmesinin, 2863 sayılı Kanunun 1 ve 2. fıkralarındaki suçları birbirinden ayırmada esas alınacak kriter olmadığı, kazı fiilinin gerçekleşip gerçekleşmediği hususunun bu noktada belirleyici olduğu anlaşılmakla, mahkemece, sanıklar hakkında eksik ceza tayin edilmiş ise de, katılan vekilinin, mahkemenin 18/07/2007 tarihli ilk hükmünü temyiz etmediği, bu itibarla aleyhe temyiz bulunmadığından, tebliğnamede bu hususta bozma öneren düşünceye iştirak edilmemiştir.

Bozmaya uyularak yapılan yargılamaya, toplanıp karar yerinde gösterilen delillere, mahkemenin kovuşturma sonuçlarına uygun olarak oluşan kanaat ve takdirine, incelenen dosya kapsamına göre, sanıklar müdafinin, sanıkların cezalandırılmalarına yeterli delil bulunmadığı, suçun yasal unsurlarının oluşmadığı, lehe hükümlerin uygulanmadığına, katılan vekilinin, cezanın alt sınırdan tayin edildiğine, adli para cezasına çevrilmesine ve eksik inceleme ile karar verildiğine ilişkin yerinde görülmeyen temyiz itirazlarının reddiyle, hükmün isteme aykırı olarak ONANMASINA, 27/12/2013 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay — Esas No: 2020/1, Karar No: 2020/3730, Tarih: 30.06.2020

**3. Hukuk Dairesi         2020/1 E.  ,  2020/3730 K.**

**"İçtihat Metni"**

MAHKEMESİ :SULH HUKUK MAHKEMESİ

Taraflar arasında birleştirilerek görülen itirazın iptali davasının mahkemece yapılan yargılaması sonucunda, davanın kısmen kabulüne yönelik olarak verilen hüküm davalı vekili tarafından duruşmalı olarak temyiz edilmiş olup; daha önceden belirlenen 17/09/2019 tarihli duruşma günü için yapılan tebligat üzerine; temyiz eden davalı vekili Av. ... ve davalı şirket temsilcisi ... ile davacı vekili Av.... geldi. Başka gelen olmadı. Açık duruşmaya başlandı ve hazır bulunan vekillerin sözlü açıklamaları dinlenildikten ve dosyada belge eksiklikleri nedeniyle dosyanın geri çevrilmesi sonrasında; dosyadaki bütün kağıtlar okunarak, Tetkik Hakiminin açıklamaları dinlenip, gereği düşünüldü:

Y A R G I T A Y K A R A R I

Davacı asıl davada ; borçlu şirket ile, 27.9.2005 başlangıç tarihli 5+5 yıl süreli ve aylık 2.500USD bedelli kira sözleşmesi yapıldığını, davalının kira bedellerini ödememesi üzerine 2. İcra Müdürlüğünün 2012/6245 takip dosyası ile; 2012 Mayıs-Aralık ayları arası, toplam 8 aylık kira alacağı ve yazılı kira sözleşmesinde kararlaştırılmış olan gecikme faizleriyle birlikte toplam 48.384TL'lik kira alacağının tahsilini icra takibi başlatıldığını, yapılan bu takibe borçlu şirketin "yetkiye ve kira borcu olmadığından" bahisle itiraz ettiğini, yetki itirazının kabul edilerek takip dosyasını yetkili icra dairesi olan Trabzon 2. İcra Müdürlüğünün 2013/1954 sayılı dosyası ile icra takibine devam edildiğini, işbu icra takibine başlamadan önce, Şubat 2008 yılı dahil olmak üzere 31 Ocak 2011 tarihine kadar olan kira alacakları için Giresun 1. İcra Müdürlüğünün 2011/310 e. sayılı takip dosyası ile tahliye

talepli icra takibi yapıldığını, yasal süresi içinde yapılan itirazın kaldırılması için Giresun 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin 2011/30 E. sayılı dosyası ile itirazın kaldırılmasına ve borçlu şirketin tesisten tahliyesine karar verildiğini, bu kararın Yargıtay aşamalarından geçerek kesinleştiğini, faize yapılan itirazı da kabul etmediklerini, taraflar arasında yapılan kira sözleşmesine göre kiracının, kontrat tarihinden itibaren en geç beş gün içinde kirayı ödemekle yükümlü olduğunu, zamanında ödenmediği takdirde % 10 gecikme cezası ödemeyi kabul ettiğini belirterek, yapılan itirazın iptaline ve takibin devamına, davalı tarafın haksız itirazı sebebiyle % 50'den az olmamak üzere icra inkar tazminatına karar verilmesini istemiştir.

Davacı, birleşen Trabzon 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin 2014/376 esas sayılı dosyasında; ödenmeyen 2013 yılının tamamı ve 2014 yılı Ocak ayları kira bedellerinin ödenmediği için, Trabzon 4. İcra Müdürlüğü 2014/2749 E. sayılı dosyası ile, 70.715TL asıl alacak ve aylık %10'dan 49500TLislemiş faiz talepli icra takibi başlattıklarını, davalı tarafın ödeme emrine haksız itiraz ettiğini beyanla takibin devamı ile tesisin tahliyesine, %50 'den az olmamak üzere icra inkar tazminatının tahsiline karar verilmesini istemiş,

Davacı, birleşen Trabzon 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin 2014/935 esas sayılı dosyasında; Borçlu şirket hakkında ödemeyen kira bedelleri nedeniyle, Trabzon 2. İcra Müdürlüğü'nde 2011/11524 ve 2012/4029 esas sayılı takip dosyaları ile icra takibi başlattıklarını, borçlu şirketin borca itirazının iptali ile %50 'den az olmamak üzere icra inkar tazminatının tahsiline karar verilmesini istemiş, iş bu dosyanın birleşmeden önce yapılan yargılaması sonucu; Trabzon 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin 27.03.2013 tarih ve 2013/120 Esas, 2013/370 Karar sayılı kararının taraflarca temyizi üzerine, Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 27.05.2014 tarih ve 2014/4530 Esas, 2014/6860 Karar sayılı ilamı ile; sair hususlar yönünden temyiz itirazlarının reddine denilmeden, Dava konusu Trabzon 2. İcra Müdürlüğünün 2011/11524 sayılı takip dosyası yönünden; borca itiraz dilekçesinin alacaklıya tebliğ edilmediğinden 1 yıllık hak düşürücü süre işlemeye başlamayacağı, itirazın iptali davasının süresinde açıldığı gözetilerek işin esasına girilip bir karar verilmesi gerekeceğinden ve Trabzon 2. İcra Müdürlüğünün 2012/4029 sayılı takip dosyasında; davalının Giresun 2. Sulh Hukuk Mahkemesinin 2013/89 esas sayılı dosyası ile kira indirim davası açtığı ve Trabzon 2. Asliye Hukuk Mahkemesinde açtığı dava ile de 19.05.2006 tarihli protokol ile beton duvar ve beton zemin bedelinin kira parasından düşülmesinin talep edildiğini belirtilerek ilgili dava dosyaları hakkında bekletici mesele yapılması gerekip gerekmediği değerlendirilmeden eksik inceleme ile karar verilmesi doğru görülmediğinden hükmün bozulmasına karar verilmiş, mahkemece 2014/935 esas üzerinden birleştirme kararı verilmiştir.

Davalı, asıl dosyada ve birleşen dosyalarda; kira sözleşmesinde kiralanan taşınmazın 14.740m2 olduğunun yazılmasına rağmen taşınmazın gerçekte 7.310m2 olduğunu, bu taşınmazda da davalı şirket ortağı ve yetkili ...'nun pay alımları sonucu davacı hissesinin 2.193m2 düştüğü ve kira sözleşmesi ile davalıya teslim edilen makinelerin arızalı olması nedeniyle kullanılmadığından kira bedelinin bu hususlar dikkate alınarak belirlenmesi gerektiği, kira sözleşmesindeki %10 gecikme cezası uygulanacağına ilişkin hükmün geçersiz olduğunu, geçerli kabul edilse bile aylık olduğu belirtilmediğine göre, bu gecikme cezasının aylık olarak talep edilemeyeceğini belirterek; davanın reddine karar verilmesini istemiştir.

Mahkemece; davanın kısmen kabulüne, itirazların iptali ile icra inkar tazminatına hükmedilmiş; hüküm, davalı vekilince temyiz edilmiştir.

1-)Dosyadaki yazılara, kararın dayandığı delillerle kanuni gerektirici sebeplere ve özellikle delillerin takdirinde bir isabetsizlik görülmemesine göre, davalının sair temyiz itirazları yerinde değildir.

2-)Davalının %10 gecikme cezasına ilişkin temyiz itirazlarının incelenmesinde;

Uyuşmazlığın çözüme kavuşturulmasında, öncelikle “ceza koşulu” ve “gecikme cezası” kavramları üzerinde durulması gerekmektedir.

1-)Dosyadaki yazılara, kararın dayandığı delillerle kanuni gerektirici sebeplere ve özellikle delillerin takdirinde bir isabetsizlik görülmemesine göre, davalının sair temyiz itirazları yerinde değildir.

2-)Davalının %10 gecikme cezasına ilişkin temyiz itirazlarının incelenmesinde;

Uyuşmazlığın çözüme kavuşturulmasında, öncelikle “ceza koşulu” ve “gecikme cezası” kavramları üzerinde durulması gerekmektedir.

818 sayılı Borçlar Kanunu (818 s. BK) 158-161.maddelerinde “cezai şart” kavramını kullanmış, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (6098 s. TBK) 179-182.maddelerinde bunun yerine “ceza koşulu” kavramını tercih etmiştir.

Cezai şart borçlunun, asıl borcunu ilerde, hiç veya gereği gibi ifa etmediği takdirde alacaklıya karşı ifa etmeyi önceden taahhüt ettiği edime denir. Bu nedenle cezai şart, asıl borca bağlı olarak ve ancak bu borcun ihlali ile doğabilecek olan fer’i bir edimdir. Borçlu cezai şart ödemeyi taahhüt etmişse, artık alacaklı herhangi bir zarara uğradığını iddia etmek veya zararının şümulünü ispat etmek zorunda kalmadan, tazminat elde etmek imkanını bulacaktır. Zira cezai şart borcun ihlali halinde verilmesi gereken, önceden kararlaştırılmış kesin miktarlı (maktu) bir tazminattır. Cezai şartın kararlaştırılabilmesi için asıl borcun mahiyeti önemli değildir; bir verme borcu kadar, yapma veya yapmama borçlarında da cezai şart kararlaştırılabilir (Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler, /.../ .../, 7. Bası, İstanbul 1993, s. 341-343).

Ayrıca cezai şartın esas itibariyle iki temel amacı bulunmaktadır. Bunlardan biri, borçluyu ifaya zorlamak ve böylece asıl borcun ifasını teminat altına almak; diğeri de, borcun ifa edilmemesinden doğacak zararı önceden ve götürü şekilde tespit etmektir. Bu iki temel amacı dışında, cezai şartın diğer bir amacı da, ifayı engelleyen cezai şartta (dönme cezasında) borçlunun cezai şartı ödemek suretiyle sözleşmeden kolayca dönmesini sağlamaktır (..., Türk Özel Hukukunda Cezai Şart (BK. m. 158-161), Ankara 2003, s. 40-42).

Hukukumuzda cezai şartın türleri seçimlik cezai şart, ifaya eklenen cezai şart ve ifa yerine cezai şart (dönme cezası) olarak düzenlenmiştir.

Seçimlik cezai şart; 6098 s. TBK. m. 179 f. I (818 s. BK. m. 158 f. I) hükmüne göre; “Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için bir ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı, ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir”.

Bu hükme göre, taraflar, sözleşmede borçlunun ya borcunu sözleşmeye uygun olarak ifa etmesi ya da ceza koşulunun ödenmesini kararlaştırmış olabilirler. Bu durumda, borçlu borca uygun hareketle yükümlüdür. Ancak, borçlu borca uygun hareket etmediği takdirde, kendisini bir yaptırım beklemektedir. Bu yaptırım, sözleşmede kararlaştırılan ceza koşulunun ödenmesidir.

Bu hükme göre, taraflar, sözleşmede borçlunun ya borcunu sözleşmeye uygun olarak ifa etmesi ya da ceza koşulunun ödenmesini kararlaştırmış olabilirler. Bu durumda, borçlu borca uygun hareketle yükümlüdür. Ancak, borçlu borca uygun hareket etmediği takdirde, kendisini bir yaptırım beklemektedir. Bu yaptırım, sözleşmede kararlaştırılan ceza koşulunun ödenmesidir.

Bu hüküm, borçluya borca aykırı davranarak ve böylece ifası gereken edim yerine kararlaştırılan ceza koşulunu ödeyerek borçtan kurtulma olanağını vermemektedir. Borçlu borca aykırı davrandığı takdirde, sözleşmede ceza koşulu kararlaştırılmasına rağmen, alacaklı borçludan aynen ifayı talep edebilir. Bu nedenle, 6098 s. TBK. m. 179 f. I (818 s. BK. m. 158 f I)’de borçlu ya borca aykırı davranarak bunun yerine ceza koşulu ödeyip borçtan kurtulma yetkisini değil, buna karar verme yetkisini alacaklıya vermiştir. Alacaklı, borçlunun borca aykırı davranışı halinde, aynen ifayı talep edebileceği gibi, bundan vazgeçerek ceza

koşulunun ödenmesini talep edebilir. Burada, alacaklıya tanınmış bir seçimlik hak söz konusudur. Bu nedenledir ki, ceza koşulunun bu türüne “seçimlik ceza koşulu” (seçimlik cezai şart) adı verilmektedir (..., Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 16. Bası, Ankara 2012, s. 773).

İfaya eklenen cezai şart; 6098 s. TBK. m. 179 f. II (818 s. BK. m. 158 f. II) “Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir”.

Bu hükme göre, borçlunun borca aykırı davranışı halinde, alacaklı hem aynen ifayı, hem de kararlaştırılan cezanın ödenmesini talep edebilecektir. Bu nedenle, burada ceza koşulunun aynen ifaya ilave olarak (kümülatif) talep edilebilmesi olanaklıdır. Seçimlik ceza koşulundan farklı olarak, alacaklı ya aynen ifayı ya da cezayı talep etmek zorunda bırakılmamıştır. Alacaklı burada her ikisini de talep yetkisine sahiptir.

Borçlunun borca aykırı davranışı halinde alacaklının ifaya ek olarak talep ettiği alacak bir ceza koşulu alacağı ise, zarar koşulunu gerektirmez. Alacaklı borca aykırılık nedeniyle bir zarara uğramasa bile ifaya ek olarak ceza koşulu talep edebilir. İfaya eklenen ceza koşulu zarar koşulunu gerektirmez. Alacaklı borçlunun borca aykırı davranışı nedeniyle zarara uğramasa dahi kararlaştırılan ceza koşulunu talep edebilir.

İfa yerine cezai şart (dönme cezası); 6098 s. TBK. m. l79 f. III (818 s. BK. m. 158 f. III) hükmüne göre “Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi, dönme veya fesih suretiyle sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı saklıdır”.