muhamparlak/turkish-law-bge-m3-embeddings huggingface dataset:
Yargıtay — Esas No: 2021/517, Karar No: 2022/152, Tarih: 17.02.2022

2-Elektrik kuvvetli akım tesislerinde yüksek gerilim altında çalışma izin belgesi eğitimi (EKAT) ücreti alacağına ilişkin mahkemece yapılan araştırma ve incelemenin hüküm vermeye yeterli olup olmadığı, buradan varılacak sonuca göre davacı tarafından belge temini için herhangi bir ödeme yapılıp yapılmadığı konusunda bozma kararında belirtildiği şekilde araştırma yapılmasının gerekip gerekmediği,

3-Davalı ... vekili tarafından ilk kararın temyizi aşamasında sunulan 30.04.2014 tarihinde tazminat ödemesi açıklaması ile 1.347,30TL ödeme yapıldığına ilişkin dekont suretinin, hakkı ortadan kaldıran özelliği nedeni ile yargılamanın her aşamasında dikkate alınması mümkün olduğundan bahisle, söz konusu ödemenin davacıya yapılıp yapılmadığı belirlenerek sonucuna göre bir karar verilmesinin gerekli olup olmadığı noktalarında toplanmaktadır.

III. GEREKÇE

A. (1) numaralı uyuşmazlık yönünden;

15. 4857 sayılı İş Kanunu’nun “Ücret ve ücretin ödenmesi” başlıklı 32. maddesinin 1. fıkrası uyarınca; “Genel anlamda ücret bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır”.

16. Ücret, asıl (çıplak, temel) ücret ve geniş anlamda (giydirilmiş) ücret olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Asıl ücret, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 32. maddesinin 1. fıkrasında tanımlanan ücret olup, çıplak ya da temel ücret olarak da adlandırılmaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu’nun asıl ücret olarak nitelendirdiği işçiye ödenen temel (çıplak) ücret, para ile (nakden) ödenen tutardır. Diğer bir deyişle, temel ücret aynî (eşya) olarak kararlaştırılamaz ve ödenemez. Temel ücrete işçiye sağlanan ikramiye, prim, sosyal yardımlar ve diğer ücret ekleri gibi yan menfaatler dâhil değildir (Süzek, Sarper: İş Hukuku, 18. Baskı, İstanbul 2019, s.351). Geniş anlamda (giydirilmiş ücret) ücret ise, asıl ücret yanında işçiye ikramiye, prim, komisyon, kâr payı gibi ödemelerle, sosyal yardım niteliğindeki yemek, yol, giyim, yakacak, konut ve benzeri parasal veya para ile ölçülebilen yararların eklendiği ücrettir.

17. 4857 sayılı İş Kanunu uyarınca bazı ödemelerde geniş anlamda ücret dikkate alınmaktadır. Örneğin Kanun’un 17. maddesinin son fıkrasına göre ihbar tazminatının hesabında 32. maddenin 1. fıkrasında yazılan ücrete ek olarak işçiye sağlanmış para veya para ile ölçülmesi mümkün sözleşme ve Kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur. Benzer durum kıdem tazminatının hesabında da görülmektedir. Zira 4857 sayılı İş Kanunu’nun 120. maddesi ile hâlen uygulanmakta olan mülga 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesi uyarınca, asıl ücrete ilaveten işçiye sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdî ve kanundan doğan menfaatler de kıdem tazminatı hesabında dikkate alınır.

18. Sosyal yardım niteliğindeki yemek ücreti, işveren tarafından işçiye, işyerinde geçen süre boyunca beslenme ihtiyacını karşılaması için ödenen tutarı ifade etmektedir.

18. Sosyal yardım niteliğindeki yemek ücreti, işveren tarafından işçiye, işyerinde geçen süre boyunca beslenme ihtiyacını karşılaması için ödenen tutarı ifade etmektedir.

19. Bir işyerinde yemek ücretinin ödenip ödenmeyeceği iş sözleşmesi ile kararlaştırılabileceği gibi, işyerinde fiili uygulama ile de yemek ücretinin ödenmesi söz konusu olabilir. Yemek yardımı nakdi olabileceği gibi, yemeğin aynî olarak verilmesi veya yemek kartı ya da yemek kuponu verilmek suretiyle de yapılması mümkündür.

20. Yol parası ise, işverenin işçiye işe geliş ve işten dönüşte ulaşımı sağlaması adına ödediği tutardır. Yol parası, işçinin ikamet ettiği bölge ve işyeri arasındaki mesafeye ve kullandığı ulaşım şekline göre değişir. İşveren farklı yollarla işçiye ulaşım sağlayabilir.  Buna göre işveren işçiye her ay yol parasını nakit olarak ödeyebileceği gibi, işçinin yol kartına para yatırmak suretiyle de yol parasını ödeyebilir. Bir diğer yöntem ise, işverenin işçiler için servis imkânı sağlaması ya da işçiye yakıt parası ödemesi şeklindedir.

21. 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında işverenin çalışanlarına yemek veya yol ücreti ödemesi gerektiği konusu ile ilgili herhangi bir zorunluluk bulunmamakta olup, bu ödemeler işverenin inisiyatifindedir.

22. İşçiye işveren tarafından yemek ve yol yardımı yapılıyorsa, bu sosyal amaçlı ödemeler ücretin eki niteliğinde olması nedeniyle ücrete ilave edilmesi gereken menfaat olarak kabul edilerek kıdem ve ihbar tazminatlarının hesabına esas ücret belirlenirken nazara alınması gerekmektedir.

23. Bu aşamada uyuşmazlığın çözümünde ilgisi nedeniyle usulî kazanılmış hak kavramına değinmekte de yarar vardır.

24. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (mülga 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu) “usuli kazanılmış hak” kavramına ilişkin açık bir hüküm bulunmamaktadır. Bu kurum, davaların uzamasını önlemek, hukukî alanda istikrar sağlamak ve kararlara karşı genel güvenin sarsılmasını önlemek amacıyla Yargıtay uygulamaları ile geliştirilmiş, öğretide kabul görmüş ve usul hukukunun vazgeçilmez, ana ilkelerinden biri hâline gelmiştir. Anlam itibariyle bir davada, mahkemenin ya da tarafların yapmış olduğu bir usul işlemi ile taraflardan biri lehine doğmuş ve kendisine uyulması zorunlu olan hakkı ifade etmektedir.

25. Kazanılmış haklar hukuk devleti kavramının temelini oluşturan en önemli unsurlardandır. Kazanılmış hakları ortadan kaldırıcı nitelikte sonuçlara yol açan yorumlar 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın (Anayasa) 2. maddesinde açıklanan “Türkiye Cumhuriyeti,…sosyal bir hukuk Devletidir.” hükmüne aykırılık oluşturacağı gibi, toplumsal kararlılığı, hukuksal güvenceyi ortadan kaldırır, belirsizlik ortamına neden olur ve kabul edilemez.

25. Kazanılmış haklar hukuk devleti kavramının temelini oluşturan en önemli unsurlardandır. Kazanılmış hakları ortadan kaldırıcı nitelikte sonuçlara yol açan yorumlar 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın (Anayasa) 2. maddesinde açıklanan “Türkiye Cumhuriyeti,…sosyal bir hukuk Devletidir.” hükmüne aykırılık oluşturacağı gibi, toplumsal kararlılığı, hukuksal güvenceyi ortadan kaldırır, belirsizlik ortamına neden olur ve kabul edilemez.

26. Yargıtay içtihatları ile kabul edilen “usuli kazanılmış hak” olgusunun, birçok hukuk kuralında olduğu gibi yine Yargıtay içtihatları ile geliştirilmiş istisnaları bulunmaktadır. Mahkemenin bozmaya uymasından sonra yeni bir içtihadı birleştirme kararı çıkması, o konuda yeni bir kanunun yürürlüğe girmesi, uygulanması gereken kanun hükmünün hüküm kesinleşmeden önce Anayasa Mahkemesince iptaline karar verilmesi hâlleri usulî kazanılmış hakkın istisnalarıdır.

27. Bu sayılanların dışında ayrıca görev, hak düşürücü süre, kesin hüküm itirazı, harç ve maddi hataya dayanan bozma kararlarına uyulmasında olduğu gibi kamu düzeni ile ilgili konularda usulî kazanılmış haktan söz edilemez (Kuru, Baki: Hukuk Muhakemeleri Usulü, C. V, 6. Bası, İstanbul 2001, s 4738 vd).

28. Kamu düzenine aykırılık, mahkemelerce kendiliğinden gözetilmesi gereken bir husustur. Yüksek Mahkemeler de temyiz incelemesi sırasında bu hâlin varlığını kendiliğinden gözetmeli ve kamu düzenine aykırılığın tespiti durumunda, temyiz edenin sıfatına bakmaksızın, bu hususu bozma nedeni yapmalıdır.

29. Nitekim 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nun 26.09.2004 tarihli ve 5236 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten önceki 439. maddesinde “Mahkemei Temyiz iki tarafın temyiz arzuhaliyle layihasında ve cevap layihasında muharrer kaffei itirazat ve müdafaat hakkında esbabı mucibe beyaniyle redden veya kabulen karar vermeğe ve bunları kararına yazmağa mecburdur.

Mahkemei Temyiz iki tarafın iddia ve müdafaatiyle mukayyet olmayıp kanunun sarih maddesine muhalif gördüğü diğer esbaptan dolayı da temyiz olunan kararı nakzedebilir.” hükmü yer almaktadır. Bu düzenleme dikkate alındığında temyiz sebepleri ile bağlı olma kuralına istisna getirilerek, kanunun açık hükmüne ve kamu düzenine aykırılık hâllerini Yargıtay’ın re’sen göz önünde bulunduracağı hükme bağlanmıştır.

Mahkemei Temyiz iki tarafın iddia ve müdafaatiyle mukayyet olmayıp kanunun sarih maddesine muhalif gördüğü diğer esbaptan dolayı da temyiz olunan kararı nakzedebilir.” hükmü yer almaktadır. Bu düzenleme dikkate alındığında temyiz sebepleri ile bağlı olma kuralına istisna getirilerek, kanunun açık hükmüne ve kamu düzenine aykırılık hâllerini Yargıtay’ın re’sen göz önünde bulunduracağı hükme bağlanmıştır.

30. Yukarıda yapılan açıklamalar ışığında somut olay değerlendirildiğinde; davacı vekili tüm çalışma süresi boyunca yol ve yemek ücretlerini müvekkilinin karşıladığını ileri sürerek sözü edilen alacakların tahsilini talep etmiştir. Davalılar ise İş Kanunu veya bir başka düzenleme gereği işverenin işçiye bu ihtiyaçları için ödeme yapması gibi bir zorunluluğunun bulunmadığını belirterek yol ve yemek ücretine ilişkin taleplerin reddi gerektiğini savunmuştur. Hükme esas alınan bilirkişi raporunda, yol ve yemek ücretinin ne kadar olduğu konusunda dosya içerisinde herhangi bir bilgi ve beyanın bulunmadığı belirtilerek, emsal dosyadaki bordrolara kıyasen hesaplama yapılmış, mahkemece bu alacakların neden kabul edilmesi gerektiği yönünde herhangi bir gerekçeye yer verilmeksizin yol ve yemek ücretlerinin kabulü yönünde hüküm kurulmuştur.

31. Kararın davalı ... Ltd. Şti. ve davalı ... vekilleri tarafından temyiz edilmesi üzerine Özel Dairece, söz konusu alacakların dayanağı herhangi bir sözleşme hükmü veya işyeri uygulamasının varlığının ortaya konulmadığı, ihale yolu ile verilen işlerde hak edişlerin kapsamının ihale evraklarında belirtileceği, somut olayda ihale şartname ve sözleşmelerinde çalışanlara yol ve yemek yardımı sağlanacağına ilişkin herhangi bir düzenleme bulunmadığı gibi, davacı ile işverenleri arasında bu yönde yazılı bir sözleşmenin de bulunmadığı, söz konusu alacakların varlığı her türlü şüpheden uzak, tereddüte mahal bırakmayacak ve hüküm kurmaya yetecek şekilde ispatlanamadığından yol ve yemek ücreti konusundaki alacak taleplerinin reddi ile ihbar ve kıdem tazminatı alacaklarının bu yardımlar dikkate alınmaksızın yeniden hesaplanması gerektiği gerekçesiyle bozma kararı verilmiştir.

32. Mahkemece, temyiz konusu yapılmayan ve kanunun açık bir hükmüne aykırılığı bulunmayan bir hususta karşı taraf lehine usulî mütesep hak oluştuğu gözetilmeksizin temyiz edilmeyen yol ve yemek ücretlerinin bozma konusu yapılmasının Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununa aykırı olduğu ve kabul yönünde verilerek onama ile kesinleşen emsal dosyalar da dikkate alındığında bozmanın yerinde olmadığı gerekçesi ile direnme kararı verilmiştir.

33. Öncelikle belirtilmelidir ki, davalı ... vekilinin temyiz dilekçesinde müvekkilinin yol ve yemek yardımı bakımından diğer şirketlerle birlikte sorumlu tutulmasının usul ve yasaya uygun olmadığının belirtildiği görülmekle, mahkemenin bu alacakların temyiz konusu yapılmadığı şeklindeki direnme gerekçesinin yerinde olmadığı anlaşılmıştır.

33. Öncelikle belirtilmelidir ki, davalı ... vekilinin temyiz dilekçesinde müvekkilinin yol ve yemek yardımı bakımından diğer şirketlerle birlikte sorumlu tutulmasının usul ve yasaya uygun olmadığının belirtildiği görülmekle, mahkemenin bu alacakların temyiz konusu yapılmadığı şeklindeki direnme gerekçesinin yerinde olmadığı anlaşılmıştır.

34. Ayrıca emsal dosyalarda verilen kararlara göre eldeki davada yol ve yemek ücreti alacaklarının varlığının ispatlandığının kabul edilmesi de yerinde değildir. Zira her dosyanın kendi özelindeki delillere göre değerlendirilmesi gerekmekte olup, davacı kendisi tarafından karşılanan yemek ve yol masraflarının işverence ödenmesi gerektiğini ileri sürerek yol ve yemek ücretlerinin tahsilini talep etmiş ise de, bu talebinin dayanağı olarak herhangi bir bilgi, belge sunmamıştır.

35. Öte yandan, dosya kapsamında yer alan hizmet işleri genel şartnamesi, arıza onarım ve bakım işleri özel şartnamesi, belirli süreli iş sözleşmesi ve personel iş sözleşmesinde de yol ve yemek ücretlerinin işveren tarafından ödenmesi gerektiğine ilişkin düzenleme bulunmamaktadır.

36. Yine davacı tanıklarının “yol ve yemek ücreti ödenmedi” şeklindeki anlatımı dışında bu alacakların hangi sebeple işverence ödenmesinin gerektiği, taraflar arasında yol ve yemek ücretinin ödenmesi gerektiği yönünde bir anlaşmanın varlığı yönünde bir anlatım olmadığından bu yönde işyeri uygulamasının olduğunu da kabul etmek mümkün değildir.

37. Sunulan bordroların incelenmesinde de, bordrolarda “ek kazanç ve sosyal yardım” ve “sair ödeme” hanesinde tahakkukun bulunmadığı görülmüştür.

38. Bu itibarla dosya kapsamına ve mevcut delil durumuna göre söz konusu alacakların varlığı her türlü şüpheden uzak, tereddüte mahal bırakmayacak ve hüküm kurmaya yetecek şekilde ispatlanamadığından yol ve yemek ücreti konusundaki alacak talebinin reddi ile ihbar ve kıdem tazminatlarının bu yardımlar dikkate alınmaksızın yeniden hesaplanması gerekmektedir.

39. Hâl böyle olunca, Hukuk Genel Kurulunca da benimsenen Özel Daire bozma kararına uyulması gerekirken önceki kararda direnilmesi usul ve yasaya aykırı olup direnme kararı bozulmalıdır.

B. (2) numaralı uyuşmazlık yönünden;

40. Yüksek gerilim altında çalışacak olanlara belirli bir temel eğitim ve sınav sonucunda başarılı oldukları takdirde elektrik kuvvetli akım tesislerinde çalışma izin belgesi verilmektedir. Özellikle yüksek gerilim hatları ve trafolarda çalışmak isteyenlerin bu belgeyi almaları gerekmektedir.

41. Elektrik kuvvetli akım tesislerinde çalışma izin belgesi, belirli bir ücret karşılığı bu eğitimi vermekle yetkili kılınmış kurumlar tarafından düzenlenen kurs sonucunda verilmektedir. Kurs merkezlerine başvurular genellikle belgeyi alan kişinin çalıştığı şirket tarafından yapılmaktadır. Kurs ücretinin kim tarafından ödeneceği ve ödenen miktarın ispatı ile ilgili olarak hukukî düzenlemelerde özel bir hüküm bulunmamaktadır. Bu nedenle ispatı genel hükümlere tabidir.

41. Elektrik kuvvetli akım tesislerinde çalışma izin belgesi, belirli bir ücret karşılığı bu eğitimi vermekle yetkili kılınmış kurumlar tarafından düzenlenen kurs sonucunda verilmektedir. Kurs merkezlerine başvurular genellikle belgeyi alan kişinin çalıştığı şirket tarafından yapılmaktadır. Kurs ücretinin kim tarafından ödeneceği ve ödenen miktarın ispatı ile ilgili olarak hukukî düzenlemelerde özel bir hüküm bulunmamaktadır. Bu nedenle ispatı genel hükümlere tabidir.

42. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 6. maddesi uyarınca, “Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür”.

43. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun “İspat yükü” başlığını taşıyan 190. maddesinde de;

“(1) İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir.

(2) Kanuni bir karineye dayanan taraf, sadece karinenin temelini oluşturan vakıaya ilişkin ispat yükü altındadır. Kanunda öngörülen istisnalar dışında, karşı taraf, kanuni karinenin aksini ispat edebilir.” şeklinde düzenleme mevcuttur.

44. Yukarıda belirtilen maddenin 1. fıkrasında, ispat yükünün belirlenmesine ilişkin temel kural vurgulanmıştır. Buna göre, bir vakıaya bağlanan hukukî sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraf ispat yükünü üzerinde taşıyacaktır. 2. fıkrada ise, karinelerin varlığı hâlinde ispat yükünün nasıl belirleneceği düzenlenmiştir.

45. Dolayısıyla ekat ücretini ödediğini iddia eden işçi, kural olarak, bu iddiasını ispat etmek zorundadır.

46. Somut olayda, davacının, davalı ...’ın asıl işveren, diğer davalıların ise alt işveren olduğu işyerinde elektrik bakım onarım teknisyeni unvanı ile çalıştığı anlaşılmaktadır.

47. Davacı ... bakım onarım teknisyeni olması sebebiyle Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. Genel Müdürlüğünün “AG-YG(OG) Elektrik Dağıtım Şebekelerinde Arıza Onarım ve Bakım İşleri Özel Şartnamesi”nin 15. maddesinde yapılan düzenleme gereği elektrik kuvvetli akım tesisleri çalışma yetki belgesine (ekat) sahip olmak zorundadır. Yine özel şartnamenin 17.12. maddesinde bu izin belgesini almak için verilecek eğitimin tüm giderlerinin yüklenici tarafından karşılanması suretiyle tamamlatılacağı, yüklenicinin bu giderlerle ilgili personelinden hiçbir ücret alamayacağı ve ücretinden kesinti yapamayacağı belirtilmiştir.

48. Özel Daire ile mahkeme arasında ekat ücretinin özel şartnamede belirtildiği gibi yüklenici tarafından karşılanacağı konusunda bir ihtilaf bulunmamakla birlikte, bu eğitim ücretinin gerçekten davacı tarafından karşılanıp karşılanmadığı konusunda uyuşmazlık bulunmaktadır.

49. Davacı vekili dava dilekçesinde ekat ücreti olan 2.200TL’nin müvekkili tarafından 2009 yılının ikinci ya da üçüncü ayında davalı ... Ltd. Şti. veya ... Ltd. Şti.’nin muhasebecisi olan Nurullah Bulut’un posta çeki hesabına havale ile gönderdiğini ileri sürmüştür.

49. Davacı vekili dava dilekçesinde ekat ücreti olan 2.200TL’nin müvekkili tarafından 2009 yılının ikinci ya da üçüncü ayında davalı ... Ltd. Şti. veya ... Ltd. Şti.’nin muhasebecisi olan Nurullah Bulut’un posta çeki hesabına havale ile gönderdiğini ileri sürmüştür.

50. Özel Dairece, ekat ücretiyle ilgili PTT’ye yazılmış bir müzekkere ve buradan gelmiş bir cevap veya ekstre bulunmadığı, mahkemenin eksik araştırma ile ekat ücretinin kabulüne karar verdiği gerekçesiyle bozma yapılmış, mahkemece, ekat ücretinin davalı alt işverenler ... Ltd. Şti. ve ... Ltd. Şti. adi ortaklığının muhasebecisi olduğu dosya kapsamından anlaşılan Nurullah Bulut hesabına davacı tarafından yatırıldığının dosya kapsamında sabit olduğu gerekçesiyle bozma kararına karşı direnilmiştir.

51. Öncelikle dava dilekçesi ekinde davacının 09.03.2009 tarihinde Nurullah Bulut’un 5760971 numaralı posta çeki hesabına 2.200TL ödeme yaptığına ilişkin “PTT Genel Müdürlüğü Tahsilat/Ödeme Belgesi”nin bulunduğu görüldüğünden, bozma kararında yer alan PTT’ye yazılmış bir müzekkere ve buradan gelmiş bir cevap veya ekstre bulunmadığına ilişkin tespit dosyadaki delil durumuna göre hatalıdır.

52. Diğer taraftan mahkemece, Nurullah Bulut isimli şahsın ... Ltd. Şti. ve ... Ltd. Şti. adi ortaklığının muhasebecisi olduğunun dosya kapsamından anlaşıldığı belirtilmişse de, aksine Nurullah Bulut isimli şahsın kim olduğu, ne iş yaptığı ve davalılar yanında çalışmasının olup olmadığına ilişkin dosyada delil bulunmamaktadır. Mahkemenin bu gerekçesi de isabetsizdir.

53. O hâlde mahkemece, davacı tarafından belge ile ilgili ödemenin davalı ... Ltd. Şti. veya ... Mühendislik Ltd. Şti’nin muhasebecisi olan Nurullah Bulut’un posta çeki hesabına havale ile gönderildiği iddia edilerek bu iddiasını destekler mahiyette dava dilekçesi ekine 09.03.2009 tarihli PTT makbuzu sunulduğundan, Nurullah Bulut adlı kişinin hizmet döküm cetveli, işe giriş ve işten ayrılış bildirgeleri getirtilerek ödeme yapılan Nurullah Bulut adlı kişinin ödemenin yapıldığı tarihte davalı işverenlerden herhangi birinin işçisi olup olmadığı belirlenmelidir. Ayrıca davalı işyerinden, ekat belgesi ile ilgili eğitimi vermek ile sorumlu olan kurum ve kuruluşlardan, yapıldığı iddia edilen ödeme ile ilgili bilgi belge temini yapılarak ödemenin kimin tarafından yapıldığı da araştırılmalıdır.

54. Hâl böyle olunca direnme kararı yukarıda açıklanan bu değişik gerekçe ve nedenlerden dolayı bozulmalıdır.

C. (3) numaralı uyuşmazlık yönünden;

55. Uyuşmazlığın çözümü için öncelikle konuya ilişkin yasal düzenlemeler ile hukukî kavram ve kurumların ortaya konulmasında yarar bulunmaktadır.

54. Hâl böyle olunca direnme kararı yukarıda açıklanan bu değişik gerekçe ve nedenlerden dolayı bozulmalıdır.

C. (3) numaralı uyuşmazlık yönünden;

55. Uyuşmazlığın çözümü için öncelikle konuya ilişkin yasal düzenlemeler ile hukukî kavram ve kurumların ortaya konulmasında yarar bulunmaktadır.

56. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (Anayasa)’nın “Hak arama hürriyeti” başlıklı 36. maddesinin 1. fıkrası “Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.” hükmünü düzenlemiş olup, hak arama özgürlüğü adı altında hukukî koruma (korunma) talebine yönelik anayasal teminatı bireylere vermektedir. Dolayısıyla mahkemeye erişim hakkı, Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün bir unsurudur.

57. Anayasa’nın 90. maddesinin son fıkrasında ise, usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmaların kanun hükmünde olduğu, bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamayacağı, temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümlerinin esas alınacağı ifade edilmiştir.

58. Anayasa’nın 90. maddesinin son fıkrası uyarınca, usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmünde olup, bu kapsamda ülkemizin de taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 6. maddesinde adil yargılanma hakkı ayrıntılı şekilde yer almıştır.

59. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin “Adil yargılanma hakkı” kenar başlıklı 6. maddesinin 1. fıkrasında; herkesin medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, kanunla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve kamuya açık olarak görülmesini isteme hakkına sahip olduğu düzenlenmiştir. Anılan madde de düzenlenen adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından bir tanesi yargılamanın “makul bir süre içinde” bitirilmesi ilkesidir.

60. Bu bağlamda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), devletlerin yargısal sistemlerini makul bir sürede yargılama dâhil olmak üzere, AİHS’nin 6. maddesinde yer alan şartlara uyacak şekilde düzenlemek ile görevli olduğunu belirtmiştir (AİHM, Zimmerman ve Steiner –İsviçre, 13 Temmuz 1983, 29. paragraf).

61. Bir davaya taraf olan herkes, karşı taraf karşısında kendisini önemli bir dezavantajlı konumda bırakmayacak şartlarda iddialarını mahkemeye sunabilmesi için makul bir fırsata sahip olabilmelidir (AİHM, De Haes ve Gijsels-Belçika, 24 Şubat 1997).

62. Aynı şekilde, tarafların gösterilen tüm delillerden haberdar olması ve görüş bildirebilmesi de adil yargılanma hakkı kapsamında gözetilmesi gereken ilke olarak belirtilmiştir (AİHM, Borgers-Belçika, 30 Ekim 1991).