เจ้าจอมนรินทร์
เจ้าจอมนรินทร์ หรือ พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ ลาวัณบุตร) เจ้าเมืองสี่มุมหรือเจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๒ (ปัจจุบันคืออำเภอจัตุรัส จังหวัดชัยภูมิ ในภาคอีสานของประเทศไทย) และเป็นเจ้าเมืองหนองบัวลุ่มภูอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง (ปัจจุบันคือจังหวัดหนองบัวลำภู ในภาคอีสานของประเทศไทย)[1] คนทั่วไปนิยมออกพระนามว่า พระยานรินทร์ หรือ เจ้าจอมปากช่องภูเวียง หรือ พระยาโนลิน เป็นเจ้านายเชื้อสายลาวเวียงจันทน์องค์หนึ่งที่ร่วมมือกับสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์แห่งกรุงศรีสัตนาคนหุตล้านช้างเวียงจันทน์ในสงครามเจ้าอนุวงศ์ ซึ่งตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๓) แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ใน สปป.ลาว ยกย่องว่า ทรงเป็นวีรบุรุษองค์หนึ่งที่มีส่วนในการกอบกู้เอกราชของชาติเช่นเดียวกันกับสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์ และพระบรมวงศานุวงศ์พระองค์อื่นของนครหลวงเวียงจันทน์
เจ้าจอมนรินทร์ เดิมพระนามว่า ท้าวทองคำ โดยพระบิดาได้ตั้งนามให้พร้องกันกับนามของพระบิดา ถือกำเนิดที่นครหลวงเวียงจันทน์ราวรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ ๓ หรือสมเด็จพระเจ้าสิริบุนสาน (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๒๙๔-๒๓๒๒) แห่งนครเวียงจันทน์ เป็นโอรสในพระนรินทรสงคราม (ท้าวจารย์คำ) เจ้าเมืองสี่มุมองค์แรก อดีตกวานบ้านนารายณ์ บรรพบุรุษมีเชื้อสายลาวจากนครหลวงเวียงจันทน์ เดิมพระบิดาของเจ้าจอมนรินทร์ได้อพยพไพร่พลมาตั้งรกราก ณ บ้านนารายณ์ ปัจจุบันอยู่ในเขตตำบลจอหอ อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา[2]
หลังการเสียกรุงศรีอยุธยา พระยาตากสินเจ้าเมืองธนบุรีทำการยกทัพขึ้นมาปราบก๊กเจ้าพิมาย ท้าวจารย์คำผู้เป็นพระบิดาของเจ้าจอมนรินทร์ตลอดจนราษฎรบ้านนารายณ์ถูกบังคับให้สวามิภักดิ์ ทัพหลวงของพระยาตากสินเกณฑ์ราษฎรบ้านนารายณ์เข้าตีด่านจอหอจนแตกพ่าย พระยาตากสินเห็นว่าท้าวจารย์คำชาวลาวเวียงจันทน์เป็นผู้มีฝีมือการรบดี รู้รบพุ่งข้าศึกไม่ถอย อีกทั้งมีวิชาความรู้ดีเยี่ยม เมื่อปราบก๊กเจ้าพิมายสำเร็จแล้วทรงสถาปนาท้าวจารย์คำเป็นที่ พระนรินทรสงคราม เจ้าเมืองสี่มุมองค์แรก ขึ้นตรงต่อเมืองนครราชสีมา ปัจจุบันเมืองสี่มุมเดิมถูกลดถานะลงเป็นบ้านสี่มุมตั้งอยู่ ณ ตำบลพลกรัง อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา พระนรินทร์สงคราม (จารย์คำ) มีโอรสผู้หนึ่งนามว่า ท้าวทองคำ เป็นผู้มีความรู้เฉลียวฉลาดสามารถในกิจการทั้งปวงเช่นพระบิดา อีกทั้งเป็นกำลังสำคัญช่วยพระบิดาในการปราบโจรผู้ร้ายและช่วยราชการงานเมืองทั่วไปได้ดีเยี่ยม เมื่อพระบิดาถึงแก่อนิจกรรมจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้ท้าวทองคำผู้โอรสขึ้นเป็นที่ พระนรินทรสงคราม เป็นเจ้าเมืองสี่มุมองค์ที่ ๒ สืบต่อจากพระนรินทรสงคราม (จารย์คำ) ต่อมาพระนรินทรสงคราม (ทองคำ) ได้ปรึกษากับกรมการเมืองทั้งมวลเห็นว่าชัยภูมิเมืองสี่มุมเดิมไม่เหมาะจะเป็นเมืองใหญ่ จึงย้ายที่ตั้งเมืองสี่มุมไปยังที่แห่งใหม่ห่างจากที่ตั้งเมืองสี่มุมเดิมประมาณ ๔๐ กิโลเมตร[3]
พ.ศ. ๒๓๖๙ สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์แห่งนครหลวงเวียงจันทน์ (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๓๔๗-๒๓๗๑) ชักชวนเจ้าเมืองหัวเมืองลาวต่าง ๆ ในพื้นที่ภาคอีสานเข้าร่วมทัพด้วย ฝ่ายพระนรินทรสงคราม (ทองคำ) เจ้าเมืองสี่มุมหรือเมืองจัตุรัสเห็นพร้อมและร่วมมือกับเจ้าอนุวงศ์เป็นอย่างดีเนื่องจากเป็นลาวด้วยกัน และขณะนั้นหัวเมืองลาวสองฝั่งโขงถูกกดขี่จากสยาม สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์จึงแต่งตั้งบรรดาศักดิ์ของพระนรินทรสงคราม (ทองคำ) ให้สูงขึ้นโดยเลื่อนเป็นที่ พระยานรินทรสงคราม คนทั่วไปออกนามว่า เจ้าพระยาโนลิน ให้เป็นแม่ทัพใหญ่รักษาค่ายหนองบัวลุ่มภูและเป็นเจ้าเมืองหนองบัวลุ่มภู กองทัพลาวได้กวาดต้อนครอบครัวชาวลาวที่ถูกกวาดต้อนจากเวียงจันทน์มาตั้งแต่สมัยธนบุรีในปี พ.ศ. ๒๓๒๑ มาตั้งรกรากอยู่ที่เมืองสระบุรี เมืองนครราชสีมา และหัวเมืองเมืองใกล้เคียงกลับคืนไปฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ชาวลาวพากันดีอกดีใจ เมื่อฝ่ายสยามทราบข่าวจึงยกทัพติดตามไป ฝ่ายลาวถอยทัพตั้งรับ ๓ พื้นที่ ได้แก่ พื้นที่หลักคือบริเวณจังหวัดหนองบัวลำภูในปัจจุบัน พื้นดังกล่าวตั้งค่ายหลัก ๔ ค่าย คือ ค่ายหนองบัวลุ่มภู พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) เจ้าเมืองสี่มุมเป็นแม่ทัพมีกำลังทหาร ๓,๐๐๐ นาย ค่ายช่องข้าวสาร สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์ควบคุมด้วยพระองค์เองมีกำลังทหาร ๒๐,๐๐๐ นาย ค่ายตำบลสนม (ต่อมาตั้งเป็นเมืองชื่อเมืองสนมนัครา) พระยาเชียงสาเป็นแม่ทัพมีกำลังทหาร ๕,๐๐๐ นาย และค่ายช่องวัวแตก นายกองคำเป็นแม่ทัพมีกำลังทหาร ๔,๐๐๐ นาย รวมพื้นที่หลักมีกำลัง ๓๒,๐๐๐ คน ส่วนพื้นที่รอง ได้แก่ พื้นที่ปีกขวาหรือพื้นที่ลุ่มแม่น้ำป่าสัก ตั้งทัพอยู่ที่เมืองหล่มหรือเมืองหล่มศักดิ์ มีสมเด็จเจ้าราชวงษ์ (เหง้า) พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์เป็นแม่ทัพใหญ่ พื้นที่ลุ่มแม่น้ำชีตอนล่าง มี ๒ ค่าย คือ ค่ายเมืองร้อยเอ็ดและค่ายเวียงคุก เมืองยโสธร พื้นที่ลุ่มน้ำมูล เดิมมี ๓ ค่าย คือ ค่ายนอกเมืองโคราชหรือค่ายนอกเมืองนครราชสีมา ค่ายมูลเค็งเมืองพิมาย และค่ายเมืองสุวรรณภูมิ ภายหลังสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์ถอนกำลังทัพกลับนครหลวงเวียงจันทน์ก็ให้เผาค่ายเมืองสุวรรณภูมิเสีย เมื่อกองทัพสยามทราบว่ากองทัพนครหลวงเวียงจันทน์ถอยจากเมืองสาละบุรี (สระบุรี) และเมืองนครราชสีมา จึงเริ่มแผนการโจมตีฝ่ายเวียงจันทน์โดยแบ่งกำลังเป็น ๓ กองทัพ กองทัพหลวงของสยามประชุมทัพที่ท่าเรือพระพุทธบาท เมืองสระบุรี แล้วเดินทัพไปทางดงพระยาไฟและดงพระยากลาง มุ่งสู่เมืองนครราชสีมา ตีขึ้นเหนือไปทางเมืองชัยภูมิ ช่องสามหมอ เมืองภูเวียง แล้วเข้าสู่ค่ายเมืองหนองบัวลุ่มภู โดยมีสมเด็จกรมพระราชวังบวรสถานมงคลเป็นแม่ทัพ เมื่อทัพสยามเข้าสู่ค่ายหนองบัวลุ่มภูแล้วพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) ได้ต่อสู้กับสยามเป็นสามารถ[4]
ในเอกสารพระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓ ฉะบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค) พิมพ์แจกเปนที่ระลึก ในงานพระราชทานเพลิงศพ ท่านผู้หญิงวงษานุประพัทธ์ (ตาด สนิทวงศ์ ณอยุธยา) วันที่ ๑๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ณเมรุวัดเทพศิรินทราวาส พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร กล่าวถึงวีรกรรมของพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) ในตอนที่ ๓๔ พระยาราชสุภาวดีตีค่ายเวียงคุกเมืองยโสธรแตก ไว้ดังนี้
...ฝ่ายพระยาราชสุภาวดีตั้งแต่ได้ให้หนังสือลับไปถึงอุปราชแล้ว คอยฟังข่าวก็ไม่เห็นอุปราชตอบมา จึ่งให้คนไปสืบได้ข่าวว่า อุปราชยกไปตั้งอยู่หนองหารแล้ว พระยาราชสุภาวดีก็ยกไปตีค่ายเวียงคุกที่เมืองยโสธร อุปฮาดราชวงศ์เมืองยโสธรสู้รบแข็งแรง ครั้นพระยาราชสุภาวดีตีค่ายเวียงคุกแตก ก็จับแต่บรรดาครอบครัวอุปฮาดราชวงศ์ซึ่งเข้าด้วยอนุมาคลอกเสียสิ้นประมาณ ๑๐๐ คนเศษ ฝ่ายทัพหลวง โปรดให้ทัพพระยาจ่าแสนยากร พระยากระลาโหมราชเสนา พระยาพิไชยบุรินทรา พระยาณรงควิไชย กองเจ้าพระยามหาโยธา ทั้ง ๕ ทัพ กับทัพหม่อมเจ้าขุนเณร คุมคนโทษเป็นกองโจร รวมเป็นคน ๘,๔๐๐ คน ยกล่วงหน้าขึ้นไปตีค่ายหนองบัวลำภูก่อน แล้วทัพเหล่านั้นก็ยกตามเป็นลำดับกันขึ้นไปทางบ้านสามหมอ ครั้นณเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำ ทัพหลวงก็ยกจากเมืองนครราชสีมาขึ้นไปตั้งอยู่น้ำเชิน ทัพหน้าเข้าตีค่ายหนองบัวลำภูแต่ณวันอังคารเดือน ๖ ขึ้น ๖ ค่ำ พระยานรินทร์</b>แม่ทัพลาวได้สู้รบทัพไทยเป็นสามารถ ทัพไทยตีค่ายหนองบัวลำภูแตกแต่ณวันศุกร เดือน ๖ ขึ้น ๙ ค่ำ[5] จับได้พระยานรินทร์ส่งมาทัพหลวง รับสั่งให้ถาม<b data-parsoid='{"dsr":[7043,7061,3,3]}'>พระยานรินทร์</b>ว่าจะเลี้ยง จะอยู่หรือไม่อยู่ พระยานรินทร์</b>ไม่สวามิภักดิ์ ก็โปรดให้เอาช้างแทงเสีย ข้างทัพไทยเสียพระยาเกียรติ์นายทัพคนหนึ่ง แต่ผู้น้อยไพร่พลไม่แจ้งว่าเท่าไร ครั้นได้ค่ายหนองบัวลำภูแล้ว เดินทัพขึ้นไปตั้งค่ายอยู่ที่ทุ่งส้มป่อย ๆ ห่างช่องเขาสารประมาณ ๒๕๐ เส้น...[6]
ในเอกสารพระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓ ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค) กล่าวถึงเหตุการณ์ที่เมืองหนองบัวลุ่มภูหลายตอน ตอนที่ ๒๘ อนุถอยทัพ กล่าวว่า ...ฝ่ายราชวงศ์กวาดต้อนครอบครัวเมืองสระบุรี พอเดินครัวขึ้นไปถึงเมืองนครราชสีมาแจ้งความแก่อนุว่า ได้ครัวไทย ๑๐ จีน ๒๐ ครัวลาว ๑๐๐๐๐ คนเศษ เดินครัวออกจากเมืองสระบุรีณวันอังคาร ๓ แรม ๙ ค่ำ ได้ข่าวเล่าลือว่าทัพกรุงยกขึ้นมาทุกทาง อนุจึงปรึกษากันว่าจะตั้งรับกองทัพกรุงอยู่ที่เมืองนครราชสีมาเห็นจะไม่ได้ กลัวจะเป็นศึกขนาบ ต้องแยกย้ายไพร่พลไปสู้รบหลายทาง ถ้าถอยไปตั้งรับหนองบัวลำภูดีกว่าที่นี้ จึงสั่งให้เผาเมืองนครราชสีมาและยุ้งฉางและค่ายของตัวเสียแล้วก็ยกทัพกลับไปเมื่อณเดือน ๔ แรม ๑๑ ค่ำ ให้ราชวงศ์ยกขึ้นไปทางเมืองหล่ม...[7] ตอนที่ ๔๑ งานพระบรมศพสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ กล่าวว่า ...ฝ่ายเจ้าพระยาราชสุภาวดีที่สมุหนายก ขึ้นไปถึงเมืองภูเขียวเมื่อเดือน ๘ บูรพาสาธ รวบรวมสะเบียงอาหารผู้คนได้พร้อมกันก็ยกขึ้นไปถึงหนองบัวลำภู จึ่งแต่งให้พระยาราชรองเมือง พระยาพิไชยสงคราม พระยาทุกขราษฎร์เมืองนครราชสีมา หลวงสุเรนทรวิชิต คุมไพร่ ๕๐๐ คนยกขึ้นไปตั้งอยู่พันพร้าว พระยาราชรองเมือง พระยาพิไชยสงคราม จัดคนข้ามฟากไปเมืองเวียงจันท์ ไปหาเพี้ยเมืองจัน ท้าวเพี้ยมาปรึกษาราชการ คนใช้กลับมาแจ้งความว่า ลาวเมืองเวียงจันท์จับเอาตัวคนใช้ไว้ได้ ๗ คน พากันหนีมาหาพระยาราชรองเมือง พระยาพิไชยสงคราม ได้ ๓ คน แจ้งว่าที่เมืองเวียงจันท์เห็นพวกลาวถือเครื่องศาตราวุธสับสนวุ่นวายประหลาดอยู่ พระยาราชรองเมืองจึ่งแบ่งคนให้ พระยาพิไชยสงคราม พระยาทุกขราษฎร์ หลวงสุเรนทรวิชิต นายไพร่ ๓๐๐ คน ข้าไปฟังราชการณเมืองเวียงจันท์ พระยาพิไชยสงคราม พระยาทุกขราษฎร์ หลวงสุเรนทรวิชิตไปตั้งอยู่วัดกลาง...[8] และตอนที่ ๓๕ อนุทิ้งที่สำคัญหนีไปเวียงจันท์ กล่าวว่า ...ฝ่ายทัพเจ้าพระยาอภัยภูธรยกขึ้นไปถึงเมืองหล่ม พอกองทัพพระยาเพ็ชร์พิไชย พระยาไกรโกษามาถึง ก็ตีทัพราชวงศ์แตกไป พาตัวพระสุริยวงศาเจ้าเมืองหล่มไปด้วย ก็เข้าหาอนุที่ช่องเขาสาร ฝ่ายอนุตั้งอยู่ที่ช่องเขาสารรู้ว่าค่ายหนองบัวลำภูแตกแล้วก็เสียใจ คิดว่าจะสู้รบมิได้ก็ทิ้งที่สำคัญเสีย ให้พระยาสุโก ชานน นายทัพนายกองอยู่รักษาค่าย แต่อนุนั้นปดว่าจะขึ้นไปจัดเมืองเวียงจันท์ไว้สู้รบ อนุก็รีบขึ้นไปเมืองเวียงจันท์ เก็บทรัพย์สิ่งของบุตรภรรยาลงบรรทุกเรือ บุตรที่ไปด้วยนั้นชื่อเจ้าราชวงศ์ สุทธิสาร เจ้าไชยสาร เจ้าเสือ เจ้าเถื่อน เจ้าเหมน เจ้าช้าง เจ้าอึงคำ เจ้าขัติยะ เจ้าพุทธชาติ เจ้าดิศพงศ์ เจ้าเต้ เจ้าหนูจีน เจ้าสุพรรณ กับบุตรเจ้าอุปราชชื่อเจ้าเอบ เจ้าปาน เจ้าสุพรหม เจ้าอัง กับมารดาอุปราช แล้วก็สั่งให้ฆ่าพระอนุชิตพิทักษ์ พวกมหาดเล็ก พระสงฆ์ ที่เป็นไทยเสียสิ้น เมื่อเดือน ๖ แรม ๖ ค่ำ อนุก็ล่องน้ำไปขึ้นที่เมืองมหาไชยกองแก้ว เดินบกไปอาศัยอยู่เมืองล่าน้ำ ญวนเรียกว่า แง่อาน...[9]
ในจดหมายเหตุเรื่องปราบกบฏเวียงจันทน์ ฝ่ายสยามมีการออกพระนามของพระบรมวงศานุวงศ์ล้านช้างเวียงจันทน์และพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) ด้วยคำหยาบคายและดูหมิ่นพระเกียรติยศอย่างมาก ในใบบอกพระยาจ่าแสนยากรฉะบับที่ ๑ กล่าวถึงพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) ดังต่อไปนี้
...วันศุกร์เดือน ๗ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีกุน นพศก (พ.ศ. ๒๓๗๐) หมื่นชำนาญตำรวจถือหนังสือบอกพระยาจ่าแสนยากรฉะบับ ๑ กับคำให้การอ้าย<b data-parsoid='{"dsr":[10695,10713,3,3]}'>พระยานรินทร์</b>ลงมาว่า หนังสือพระยาจ่าแสนยากร มาถึงพระยาศรีสหเทพให้นำเอาขึ้นกราบบังคมพระกรุณาให้ทราบใต้ฝ่าละอองฯ ด้วยมีพระบัณฑูรโปรดเกล้าฯ ให้บอกลงมาว่า ได้บอกข้อราชการให้สมิงชัยเสนถือลงมาแต่ก่อนแจ้งอยู่แล้ว ครั้นณวันเดือน ๖ แรม ๖ ค่ำ เสด็จยกขึ้นมาถึงค่ายหลวงฟากแม่น้ำปชี กรมหมื่นนเรศร์โยธี นายทัพนายกองปรึกษาพร้อมกันให้หมื่นนรินทร์ชาวเมืองโคราช เป็นคนรู้จักคุ้นเคยกับอ้าย<b data-parsoid='{"dsr":[11070,11088,3,3]}'>พระยานรินทร์</b>มาแต่ก่อน เข้าไปพูดกับอ้ายลาวที่หนองบัวลำภู ใกล้ค่ายประมาณ ๙ ศอก ๑๐ ศอกได้พูดกันถึง ๒ ครั้ง ๓ ครั้ง อ้ายลาวเขียนหนังสือโยนออกมาฉะบับ ๑ กรหมหมื่นนเรศร์โยธีให้อ่านหนังสือยังหาสิ้นข้อความไม่ อ้ายลาวในค่ายระดมกันยิงปืนออกมา ได้ยิงตอบโต้กันแต่เพลาบ่าย ๔ โมงไปจนเพลาพลบค่ำ และทำค่ายตับค่ายวิหลั่นสนามเพลาะเข้าไปชิด ห่างค่าย ๑๐ วาบ้าง ๑๕ วาบ้าง รุ่งขึ้นณวันเดือน ๖ ขึ้น ๑๐ ค่ำเพลาเช้าตรู่อ้ายลาวทิ้งค่ายเสียแตกหนีไป อ้ายลาวตายในที่รบ ๗๐ เศษ พระยากลาโหมราชเสนา พระยาพิชัยราชา พระยาสิทธิอาวุธ ไพร่ ๓ คน จับ<b data-parsoid='{"dsr":[11585,11603,3,3]}'>พระยานรินทร์ ๑ กับไพร่ ๑๒ คน พระยาอุทัยธานี พระยาณรงควิชัย กับนายอ่อนข้ากรมหมื่นเสนีย์บริรักษ์ จับได้ ๑๓ คน เข้ากัน ๒๖ คน กับปืนคาบศิลาคาบชุดดีและชำรุด ๒๕ บอก กองทัพถูกปืนเมื่อรบอ้ายลาว กองมอญตายนาย พระยาเกียรติ์ (บุตร์คนใหญ่ของเจ้าพระยามหาโยธา ทอเรีย คชเสนี) ๑ สมิงสิทธิราชา ๑ ไพร่ ๓ รวม ๕ คน ลำบากสมิงสิทธินายกอง ๑ ปลัดกอง ๓ นายหมวด ๒ คน เข้ากัน ๖ คน กองพระยาพิชัยบุรินทราตายไทย ๑ พะม่า ๑ รวม ๒ คน ลำบาก ๔ คน กองพระยาท้ายน้ำ ไพร่ลำบาก ๑ กองพระยาทศโยธา ไพร่ตาย ๑ ลำบาก ๑ รวม ๒ กรมหมื่นนเรศร์โยธี ไพร่ลำบาก ๓ กรมหมื่นเสนีย์บริรักษ์ ไพร่ลำบาก ๑ กองพระเสนาบริรักษ์เมืองโคราชไพร่ตาย ๑ ลำบาก ๕ รวม ๖ คน เข้ากันตายนาย ๒ ไพร่ ๗ รวม ๙ คน ลำบากนาย ๔ ไพร่ ๑๗ รวม ๒๑ คน แต่อ้าย<b data-parsoid='{"dsr":[12258,12276,3,3]}'>พระยานรินทร์ ๑ กับอ้ายลาว ๑๐ รวม ๑๑ คนนั้น กรมหมื่นนเรศร์โยธี ขอพระราชทานไว้ไล่เลียงถามข้อราชการก่อนจึงจะส่งลงมา แล้วว่าพระยากลาโหมราชเสนา หมื่นณรงค์ ข้ากรมหมื่นนเรศร์โยธี หมื่นฤทธิ์ ข้ากรมหมื่นเสนีย์บริรักษ์ ไปติดตามอ้ายลาวพบครัวไทยลาวเมืองโคราช ฉกรรจ์ ๓๐ ชายหญิงใหญ่น้อย ๑๗๙ รวม ๒๐๙ คน แต่ฉกรรจ์นั้น พระยากลาโหมราชเสนาขอพระราชทานไว้ในกองทัพ กำหนดกรมหมื่นนเรศร์โยธีนายทัพนายกองจะได้ยกขึ้นไปตีอ้ายลาวด่านเข้าสารช่องแคบ ณวันเดือน ๖ แรมค่ำ ๑ กรมหมื่นนเรศร์โยธีจึงให้นายขุนทองข้าในกรม คุมอ้ายลาวไพร่ ๑๔ คนปืน ๒๕ บอก กับครัวเมืองโคราช ๑๗๙ คน และคำให้การอ้าย<b data-parsoid='{"dsr":[12817,12835,3,3]}'>พระยานรินทร์</b>ลงมาส่ง อนึ่งกองมอญจับอ้ายลาวได้ที่หนองบัวลำภู ๗ คน กับสามเณรบุตรหลวงปลัดเมืองปักธงไชย หลานพระยายกกระบัตรเมืองโคราช หนีอ้ายลาวลงมาแต่บ้านเชียงเพง ๒ รูป.........ถ้ากรมหมื่นนเรศร์โยธี นายทัพนายกองบอกข้อราชการลงมาประการใดจะบอกลงมาครั้งหลัง และครัวชาวเมืองโคราชซึ่งนายทัพนายกองส่งลงมา ๑๗๙ คนนั้น ได้ให้กลับมาอยู่บ้านเรือนตามภูมิลำเนาเดิม แต่อ้ายลาวซึ่งนายทัพนายกองส่งลงมา ๒๑ คนนั้น ขอพระราชทานไว้ไล่เลียงไต่ถามข้อราชการ ๓ คน ส่งลงมากรุงเทพฯ ๑๘ คน แต่ปืนคาบศิลาคาบชุดดีและชำรุด ๒๕ บอก ได้ส่งคำให้การอ้าย<b data-parsoid='{"dsr":[13333,13351,3,3]}'>พระยานรินทร์</b>ลงมาด้วยแล้ว.........หนังสือมาณวัน ๖ฯ๘๖ ค่ำ ปีกุนนพศกฯ (พ.ศ. ๒๓๗๐)[10]
ความอีกตอนหนึ่งที่ปรากฏในจดหมายเหตุเรื่องปราบกบฏเวียงจันทน์ เรื่องคำให้การอ้ายพระยานรินทร์ ก็มีการออกพระนามของพระองค์อย่างหยาบคายเช่นเดียวกันกับใบบอกพระยาจ่าแสนยากรฉะบับที่ ๑ เนื้อความกล่าวโดยละเอียดดังนี้
อ้าย<b data-parsoid='{"dsr":[13861,13895,3,3]}'>พระยานรินทร์ เจ้าเมืองศรีมุม ให้การว่าณเดือนอ้ายปีจอ อัฐศก อ้ายอนุเวียงจันทน์ใช้ให้อ้ายแก้วตำรวจกับไพร่ ๑๓ คน ไปเอาตัว<b data-parsoid='{"dsr":[13985,13999,3,3]}'>ข้าพเจ้า</b>มาหาอ้ายอนุเวียงจันทน์ณบ้านดอนสาร ตำรวจว่าถ้าไม่ไปจะตัดศีร์ษะเสีย ข้าพเจ้า</b>กลัวก็มาหาอ้ายอนุบ้านดอนสาร อ้ายอนุถาม<b data-parsoid='{"dsr":[14117,14131,3,3]}'>ข้าพเจ้า</b>ว่าจะไปด้วยกันหรือไม่ไป ข้าพเจ้า</b>ว่าจะไปแล้วอ้ายอนุพา<b data-parsoid='{"dsr":[14189,14203,3,3]}'>ข้าพเจ้า</b>ลงไปเมืองโคราช ประมาณไพร่ซึ่งมากับอ้ายอนุ ๙,๐๐๐ เศษ ครั้นถึงเมืองโคราชอ้ายอนุให้หาพระยายกกระบัตรกรมการมาถามว่า จะไปเมือเมืองเวีงจันทน์ด้วยกันหรือไม่ พระยายกกระบัตรกรมการก็ว่า ถ้าปล่อยจะยอมไปด้วยอ้ายอนุเวียงจันทน์ๆ ให้อ้ายราชวงษ์คุมไพร่ ๖๖๐ คนยกลงไปไล่ครัวเมืองสระบุรี แต่ตัว<b data-parsoid='{"dsr":[14477,14491,3,3]}'>ข้าพเจ้า</b>อ้ายอนุใช้ให้อ้ายศักกะละคอน (สกลนคร) กับไพร่ ๑๐๐ คนคุมกลับไป<b data-parsoid='{"dsr":[14551,14568,3,3]}'>เมืองศรีมุม ให้ไล่ครัวมาบัญจบกันที่ทางสามม่อจะได้ไปเวียงจันทน์ ข้าพเจ้า</b>ตามครัวชายหญิงประมาณ ๑๐๐ เศษออกจาก<b data-parsoid='{"dsr":[14668,14685,3,3]}'>เมืองศรีมุม</b>แต่ณวันแรม ๑๓ ค่ำ ตามครัวมาถึงบ้านแทน อ้ายอนุให้ตำรวจขึ้นมาเร่งให้<b data-parsoid='{"dsr":[14751,14765,3,3]}'>ข้าพเจ้า</b>ตั้งค่ายณบ้านแทน ข้าพเจ้า</b>ตั้งค่ายยังหาแล้วไม่ จึงยกกลับขึ้นมา อ้ายอนุบอก<b data-parsoid='{"dsr":[14843,14857,3,3]}'>ข้าพเจ้า</b>ว่า ครัวเมืองโคราชซึ่งให้เพี้ยรามพิชัยคุมไพร่ ๒๐๐ คนไปถึงบ้านสัมริด พวกครัวฆ่านายไพร่ตายเสียหมดแล้ว ให้อ้ายสุทธิสารคุมไพร่ ๒,๐๐๐ คน มีปืน ๒๐๐ บอกยกไปรบกับครัวโคราชณบ้านสัมริด อ้ายสุทธิสารแตกหนีมา พวกครัวฆ่านายไพร่ตายเป็นอันมาก พออ้ายสุทธิสารหนีมาถึงณบ้านแทน อ้ายสุทธิสารบอกอ้ายอนุว่าครัวฆ่าไพร่ลาวตายเสีย ๖๐๐ เศษ แล้วอ้ายอนุกับอ้ายสุทธิสาร<b data-parsoid='{"dsr":[15196,15210,3,3]}'>ข้าพเจ้า</b>ก็พากันขึ้นมาถึงบ้านหนองบัวลำภู อ้ายอนุตั้งให้เป็น<b data-parsoid='{"dsr":[15260,15286,3,3]}'>เจ้าเมืองหนองบัวลำภู[11]
พระนรินทรสงคราม (ทองดี) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๖ (องค์สุดท้าย) ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙ ได้เกษียณอายุราชการและทางการสยามได้ทำการยกเลิกระบบเจ้าเมือง (อาญาสี่) ของหัวเมืองลาวทั่วภาคอีสานเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๔ แล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งเป็นที่ปรึกษาอำเภอจัตุรัส ต่อมา พ.ศ. ๒๔๖๐ รองอำมาตย์ตรีแก้ว เสมียนเอกกรมทาง กระทรวงคมนาคม บุตรในหลวงอภัยภักดี (ไผ่) นัดดาในพระนรินทรสงคราม (ทองดี) จึงได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามสกุลจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) ว่า ลาวัณบุตร ดังปรากฏในเอกสารพระราชทานนามสกุลว่า
...ขอให้นามสกุลของ พระนรินทรสงคราม (ทองดี) ปู่ หลวงอภัยภักดี (ไผ่) บิดา กับ ว่าที่รองอำมาตย์ตรี แก้ว เสมียนเอกกรมทาง กระทรวงคมนาคม บุตร ตามที่ขอมานั้นว่า "ลาวัณบุตร" (เขียนเป็นอักษรโรมันว่า "Lavanaputra") อันเป็นมงคลนาม ขอให้สกุลลาวัณบุตร มีความเจริญรุ่งเรืองมั่นคงอยุ่ในกรุงสยามชั่วกัลปาวสาน พระที่นั่งพิมานรัถยา วันที่ ๑๙ มกราคม พุทธศักราช ๒๔๖๐...[12]
พระนรินทรสงคราม (ทองดี) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๖ (องค์สุดท้าย) เป็นบุตรในพระนรินทรสงคราม (บุญเฮ้า) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์องค์ที่ ๕ เป็นนัดดา (หลานลุง) ในพระยานรินทรสงคราม (เสา) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๔ เป็นนัดดา (หลานปู่) ในพระยานรินทรสงคราม (บุตร) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์องค์ที่ ๓ เป็นปนัดดา (เหลนทวด) ในพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๒ และเจ้าเมืองหนองบัวลุ่มภู พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) เป็นบุตรในพระนรินทรสงคราม (จารย์คำ) เจ้าเมืองสี่มุมองค์แรกผู้สร้างเมืองสี่มุม (เมืองจัตุรัส) จึงนับว่าพระนรินทรสงคราม (จารย์คำ) และพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) เป็นปฐมบรรพบุรุษตระกูลลาวัณบุตรแห่งอำเภอจัตุรัส จังหวัดชัยภูมิ ในภาคอีสานของประเทศไทย[13]
หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา หมวดหมู่:บุคคลจากจังหวัดชัยภูมิ‎ หมวดหมู่:ผู้ครองเมืองจัตุรัส หมวดหมู่:สกุลลาวัณบุตร