เทศบาลเมืองพระพุทธบาท
เทศบาลเมืองพระพุทธบาท หรือ เมืองพระพุทธบาท เป็นเทศบาลขนาดใหญ่ ตั้งอยู่ในเขตอำเภอพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี เป็นเมืองท่องเที่ยวที่สำคัญของจังหวัดสระบุรีของภาคกลางของประเทศไทย และที่สำคัญยังเป็นเมืองเศรษฐกิจอีกเมืองหนึ่งของจังหวัดสระบุรีด้วย
เทศบาลเมืองพระพุทธบาท ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตราพระราชกฤษฎีกาการจัดตั้งเป็นเทศบาล โดยยกฐานะจากสุขาภิบาลพระพุทธบาท อำเภอพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี ขึ้นเป็นเทศบาลตำบลพระพุทธบาท มีชื่อว่า “เทศบาลตำบลพระพุทธบาท” และได้ประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 104 ตอนที่ 224 ลงวันที่ 6 พฤศจิกายน 2530 ซึ่งมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 7 พฤศจิกายน 2530 เป็นเทศบาลลำดับที่ 130(ไม่รวมกรุงเทพมหานครและเมืองพัทยา)ต่อมากระทรวงมหาดไทยได้ ประกาศเปลี่ยนแปลงฐานะเทศบาลตำบลพระพุทธบาท อำเภอพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี ขึ้นเป็นเทศบาลเมืองพระพุทธบาท ตั้งแต่วันที่ 5 มกราคม 2549 จนถึงปัจจุบัน
เทศบาลเมืองพระพุทธบาท ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของจังหวัดสระบุรี ระยะทางห่างจากจังหวัดสระบุรีประมาณ 28 กิโลเมตร ห่างจากกรุงเทพมหานครประมาณ 136 กิโลเมตร มีพื้นที่ 29.6 ตารางกิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่ 4 ตำบล 32 หมู่บ้าน ของอำเภอพระพุทธบาท คือ
สภาพเศรษฐกิจขึ้นอยู่กับการค้า การบริการ การท่องเที่ยว ดังนั้น จึงมีกิจการร้านค้ามากมาย เช่น กิจการที่จำหน่ายอาหาร เครื่องดื่ม สินค้าอุปโภคบริโภค กิจการที่จำหน่ายสินค้าเฉพาะอย่างมีจำนวนมากที่สุด ได้แก่กิจการประเภทรถจักรยานยนต์ เครื่องใช้ไฟฟ้า ร้านทอง แหล่งธุรกิจจะอยู่ริมถนนพหลโยธินทางด้านเหนือ
1) อาชีพ ประชากรในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาทส่วนใหญ่ ประกอบอาชีพเป็นผู้ปฏิบัติงานในกระบวนการผลิตและกรรมกรประมาณร้อยละ 27.71% อยู่ในระหว่างเป็นนักเรียน นักศึกษา อยู่ในสัดส่วนต่ำลงมาตามลำดับสำหรับรายได้ของประชากรในเขตเทศบาล แต่จากการรายงานข้อมูลสถิติที่สำคัญของจังหวัดสระบุรี พ.ศ. 2557 นั้น ระบุว่ารายได้เฉลี่ย 83,310 บาทต่อปี และรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือน 300,563 บาทต่อปี
ในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาท มีพื้นที่เกษตรกรรมประมาณ 3,409 ไร่ โดยทำการปลูกพืชไร่ ไม้ผล ไม้ยืนต้น ทำนา พืชผัก และอื่นๆ
-ทำนา จำนวน 4 ครอบครัว พื้นที่ประมาณ 39 ไร่
-ทำไร่ จำนวน 102 ครอบครัว พื้นที่ประมาณ 1,680 ไร่
3) การพาณิชยกรรมและบริการ
ในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาทมีโรงงานอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ จำนวน 6 แห่ง ดังนี้
- โรงงานผลิตปุ๋ยชีวภาพ จำนวน 1 แห่ง
- โรงงานผลิตปูนมาร์ล จำนวน 1 แห่ง
- โรงงานผลิตหินแกรนิต จำนวน 3 แห่ง
- โรงงานผลิตอาหารสัตว์ จำนวน 1 แห่ง
- ฟาร์มเลี้ยงสุกร 2 แห่ง
- ฟาร์มเลี้ยงไก่ 1 แห่ง
6) การท่องเที่ยวสถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติ
ธารทองแดง อยู่ที่ตำบลธารเกษม อำเภอพระพุทธบาท เป็นธารน้ำธรรมชาติอยู่ห่างจากอำเภอพระพุทธบาทประมาณ 3 กิโลเมตร ต้นธารเกิดจากเขาธารทองแดงในเขตอำเภอ พระพุทธบาทและไหลลงไปทางอำเภอหนองโดน ตามพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา เล่ม 2 กล่าวว่า สมเด็จพระเจ้าปราสาททอง โปรดฯ ให้สร้างพระตำหนักริมลำธาร ได้มีการขุดพบท่อน้ำสามตาที่ริมลำธาร (ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑ์สถานพระพุทธบาท) ท่อนี้เป็นข้อต่อเหมือนท่อประปา
ปัจจุบันแต่ใหญ่กว่ามาก เป็นท่อที่ทำด้วยทองแดงขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 20 ซม. และในบริเวณธารทองแดงนี้ยังพบที่กั้นน้ำ ที่ระบายน้ำมาใช้ภายในพระตำหนักท้ายพิกุล เป็นเขื่อนก่อด้วยอิฐถือปูน ซึ่งเป็นซากโบราณสถานที่สร้างมาแต่สมัยอยุธยา ปัจจุบันนี้ยังเห็นสภาพเป็นลำธารแต่ตื้นเขินมากแล้ว ที่ริมลำธารมีแนวเขื่อนก่ออิฐถือปูนปรากฏอยู่ (จากหนังสือที่ระลึกพิธีถวายพระกฐินพระราชทาน วัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหาร จังหวัดสระบุรี)
1. ชุมชน จำนวน 30 ชุมชน ซึ่งยังไม่ครอบคลุมทั้งพื้นที่
ประชากรในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาทนับถือศาสนาพุทธ มีวัด จำนวน 10 วัด สำนักสงฆ์ 1 แห่ง
ประเพณีที่สำคัญของท้องถิ่น ได้แก่งานนมัสการรอยพระพุทธบาท ในปีหนึ่งๆ จะมีประชาชนทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศเดินทางมานมัสการ
ด้วยความเลื่อมใสศรัทธา ได้กำหนดให้มีการจัดงานนมัสการปีละ 2 ครั้ง ครั้งที่ 1 เริ่มตั้งแต่วันขึ้น 1 ค่ำ ถึง 15 ค่ำ เดือน 3 รวม 15 วัน ครั้งที่ 2 เริ่มตั้งแต่วันขึ้น 8 ค่ำ ถึง 15 ค่ำ เดือน 4 รวม 8 วัน
งานประเพณีตักบาตรดอกไม้ นับว่าเป็นประเพณีที่สำคัญของจังหวัดสระบุรีและมีแห่งเดียวในโลก โดยถือเอาวันเข้าพรรษา วันแรม 1 ค่ำ เดือน 8 ของทุกปี จะมีประชาชน ผู้เฒ่าผู้แก่และคนหนุ่มสาวทั่วไปต่างพากันไปทำบุญตักบาตร เนื่องในวันเข้าพรรษาที่วัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหารตามประเพณีชาวพุทธทั้งหลาย นอกจากนี้ทางเทศบาลเมืองพระพุทธบาทร่วมกับจังหวัดสระบุรี ส่วนราชการ เอกชน และประชาชน ร่วมกันจัดให้มีขบวนแห่ การแสดงอันสวยงาม และพิธีตักบาตรด้วยดอกไม้ที่มีชื่อว่า “ดอกเข้าพรรษา” งานนี้จัดเป็นประจำทุกปีและเป็นงานยิ่งใหญ่ของจังหวัดสระบุรีงานประเพณีแห่พระเขี้ยวแก้ว ซึ่งชาวพุทธเชื่อกันว่าเป็นฟันของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งในวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 4 จะมีการจัดงานของเทศบาลและชาวอำเภอพระพุทธบาทโดยอัญเชิญพระเขี้ยวแก้วจากพิพิธภัณฑ์วัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหาร ออกแห่ฉลองรอบเมืองพระพุทธบาทโดยมีความเชื่อกันว่าหากมีการแห่พระเขี้ยวแก้วแล้วจะสามารถบันดาลให้ประชาชนชาวอำเภอพระพุทธบาทได้รับความร่มเย็นเป็นสุข ทำมาค้าขายดีทั่วหน้า
ประเพณีเจ้าพ่อเขาตก เป็นงานประเพณีประจำปีหรือเรียกว่า “งานแห่เจ้าพ่อเขาตก” โดยในงานนี้จะมีการแสดงอภินิหารต่าง ๆ ของเจ้าพ่อเขาตก ควบคู่กันไปกับการทำพิธีลุยไฟ แห่สิงห์โตล่อโก๊ะ และการแสดงงิ้ว ส่วนมากชาวจีนที่เป็นลูกศิษย์อยู่ทั่วประเทศจะเดินทางมาร่วมงานตั้งแต่วันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 เป็นเวลารวม 4 วัน เป็นประจำทุกปี บริเวณวัดพระพุทธบาท
ในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาท มีสถานศึกษาระดับต่างๆ ดังนี้
- ระดับประถมศึกษา จำนวน 7 แห่ง (ร.ร.เทศบาล 1 แห่ง)
- ระดับมัธยมศึกษา จำนวน 3 แห่ง (ร.ร.สุธีวิทยา,ร.ร.ท้ายพิกุลฯ, ร.ร.เทศบาลฯ)
- ระดับ ปวช. ปวส. จำนวน 2 แห่ง (วิทยาลัยการอาชีพสระบุรี) (วิทยาลัยอาชีวศึกษาเทศบาลพระพุทธบาท)
- ระดับอุดมศึกษา จำนวน 1 แห่ง (วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนีพระพุทธบาท)
- ศูนย์การศึกษานอกโรงเรียน จำนวน 1 แห่ง
5) กีฬา นันทนาการ/พักผ่อน
1) สระว่ายน้ำ จำนวน 2 แห่ง
2) ห้องสมุดประชาชน จำนวน 1 แห่ง
3) สวนสาธารณะ จำนวน 1 แห่ง
1) โรงพยาบาลในเขตพื้นที่ สังกัดกระทรวงสาธารณสุข
- รัฐบาล จำนวน 1 แห่ง เตียงคนไข้ 315 เตียง
2) ศูนย์บริการสาธารณสุข จำนวน 1 แห่ง สังกัดเทศบาลฯ
3) สถานีอนามัยในเขตเทศบาล จำนวน 10 แห่ง
- สถานีอนามัยซับชะอม (หมู่ 4,10,11 ต.ขุนโขลน)
- สถานีอนามัยพุคำจาน (หมู่ 7,9 ต.พุคำจาน)
- ศูนย์สุขภาพชุมชนถ้ำกระบอก จำนวน 1 แห่ง
4) คลินิก จำนวน 26 แห่ง
5) บุคลากรทางการแพทย์ที่ปฏิบัติหน้าที่ในสถานพยาบาลทุกแห่งทุกสังกัด ในเขตพื้นที่ ณ 4 มีนาคม 2553
- แพทย์ จำนวน 23 คน
- พยาบาลวิชาชีพ จำนวน 306 คน
- พยาบาลวิสัญญี จำนวน 11 คน
- พยาบาลเทคนิค จำนวน 61 คน
- ทันตแพทย์ จำนวน 5 คน
- เภสัชกร จำนวน 14 คน
- เจ้าพนักงานสาธารณสุขชุมชน จำนวน 6 คน
1) การคมนาคม/ขนส่ง การคมนาคมของเทศบาลเมืองพระพุทธบาท ติดต่อกับชุมชนเมืองอื่นทางบก ดังนี้
- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 1 (ถนนพหลโยธิน)
- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3020 อำเภอพระพุทธบาท – หนองโดน จังหวัดสระบุรี
- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3022 อำเภอพระพุทธบาท – อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3302 อำเภอพระพุทธบาท – ตำบลโคกตูม อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี
- ถนนภายในเขตเทศบาลที่ได้จัดสร้างขึ้นโดยงบประมาณของเทศบาล จำนวน 198 สาย แยกเป็น
1) ถนน คสล. จำนวน 163 สาย ประมาณการความยาว 53,568 เมตร
2) ถนนลาดยาง (แอสฟัลท์ติก) จำนวน 35 สาย ประมาณการความยาว 15,271 เมตร
- สะพาน คสล. จำนวน 7 สะพาน
- สะพานลอยคนข้าม จำนวน 4 สะพาน (ใช้งบประมาณก่อสร้างของเทศบาล 1 แห่ง แขวงการทาง 3 แห่ง)
2) ด้านการจราจร
สภาพการจราจรในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาทโดยทั่วไปมีสภาพคล่องตัว ยกเว้นบริเวณหน้าตลาดโต้รุ่ง เนื่องจากยังไม่มีการจัดพื้นที่สำหรับจอดรถยนต์และรถจักรยานยนต์ไว้โดยเฉพาะต่างหากจากบริเวณถนน และโดยที่มีถนนพหลโยธินพาดผ่านซึ่งเป็นเส้นทางหลวงหลักในการเดินทางผ่านไปสู่จังหวัดต่าง ๆ ในภาคกลาง ภาคเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ อีกทั้งยังแบ่งชุมชนเมือง แหล่งธุรกิจการพาณิชย์ของเทศบาลเมืองพระพุทธบาทออกเป็น 2 ฝั่ง รวม 2 กลุ่ม ทำให้มีการสัญจรไปมาเป็นจำนวนมาก รวมทั้งรถบรรทุกขนาดใหญ่ซึ่งออกจากโรงงานที่ตำบลหน้าพระลาน และต้องใช้เส้นทางนี้บางช่วงมีที่กลับรถไกลเกินไป จึงมักมีผู้ใช้รถบางรายขับรถย้อนศร ทำให้เกิดอุบัติเหตุบ่อยครั้ง บริเวณสามแยกปั๊มน้ำมันเอสโซ่ และสามแยกถนนสายคู่ แม้ว่าจะมีการติดตั้งสัญญาณไฟจราจรแล้วก็ตาม
สำหรับสะพานลอยคนข้ามในเขตเทศบาล มี 4 แห่ง ใช้ข้ามถนนพหลโยธิน บริเวณหน้าโรงเรียนอนุบาลวัดพระพุทธบาท หน้าโรงพยาบาลพระพุทธบาท หน้าโรงเรียนสุธีวิทยา และหน้าโรงเรียนธารทองแดง อีก 1 แห่ง
ปัจจุบันในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาท ใช้บริการจากสำนักงานการประปาภูมิภาคสาขาพระพุทธบาท โดยใช้น้ำดิบจากคลองอนุสาสนนันท์ (คลองชลประทาน) สำหรับในชุมชนที่ยังไม่มีน้ำประปาใช้ เทศบาลได้ทำการสำรวจปัญหาความต้องการของประชาชน และสนับสนุนงบประมาณให้สำนักงานการประปาส่วนภูมิภาค สาขาพระพุทธบาท ในการขยายเขตประปาเป็นประจำทุกปี
- ครัวเรือนที่ใช้บริการน้ำประปาทั้งหมด จำนวน 13,920 ราย
- ครัวเรือนที่ใช้บริการน้ำประปา จำนวน 7,291 ราย
(สถิติภายในอำเภอพระพุทธบาท)
4) การไฟฟ้า ปัจจุบันการดำเนินการจำหน่ายไฟฟ้าในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาท เป็นของสำนักงานการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคอำเภอพระพุทธบาท เทศบาลเมืองพระพุทธบาทรับผิดชอบเฉพาะการจัดให้มีไฟฟ้าแสงสว่างสาธารณะตามริมถนนสายต่าง ๆ และที่สาธารณะ โดยเทศบาลฯ ได้มีการวางแผนกำหนดโครงการขยายเขตไฟฟ้าสาธารณะไว้ทุกปีเพื่อให้ประชาชนได้รับความสะดวก ความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สินโดยมีผู้ใช้ไฟฟ้า ดังนี้ - ครัวเรือนที่ใช้ไฟฟ้า จำนวน 20,486 ราย
- ไฟฟ้าสาธารณะ จำนวน 2,711 จุด
5) การสื่อสารและโทรคมนาคม
การสื่อสารและสื่อมวลชนในเขตเทศบาลเมืองพระพุทธบาท มีดังนี้
1) สำนักงานบริการโทรศัพท์พระพุทธบาท จำนวน 1 แห่ง
2) ที่ทำการไปรษณีย์พระพุทธบาท จำนวน 1 แห่ง
3) หนังสือพิมพ์ท้องถิ่น จำนวน 1 แห่ง
วัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหาร ตั้งอยู่ที่ตำบลขุนโขลน อำเภอพระพุทธบาทห่างจากจังหวัดสระบุรีประมาณ 28 กิโลเมตร มีปูชนียสถานที่สำคัญ คือ พระมณฑป สร้างในสมัยพระเจ้าทรงธรรม เดิมเป็นมณฑปยอดเดียว ได้รับการ เปลี่ยนเครื่องบน แปลงให้เป็นพระมณฑป 5 ยอดในสมัยพระเจ้าเสือ ภายในเป็น “มณฑปน้อย” เป็นที่ประดิษฐานรอยพระพุทธบาท สร้างในสมัยพระเจ้าทรงธรรม แต่เดิมมีทองคำหุ้มอยู่ ต่อมาถูกพวกจีนซึ่งอาสา ต่อสู้กับพม่าลอกเอาทองคำไป แล้วยังเผาพระมณฑปอีกด้วย รัชกาลที่ 1 ได้ทรงปฏิสังขรณ์เมื่อ พ.ศ. 2330 และได้รับการปฏิสังขรณ์เพิ่มเติมในรัชกาลที่ 3 และรัชกาลที่ 4 รอยพระพุทธบาท ประดิษฐานอยู่ภายในพระมณฑปน้อย อันมีพระมณฑปใหญ่สวมครอบไว้ มีขนาดกว้าง 21 นิ้ว ยาว 5 ฟุต และลึก 11 นิ้ว ภายในรอยพระพุทธบาทนี้จะมองเห็นมีแผ่นทองคำเปลว และธนบัตรอยู่เสมอ โดยผู้ที่เข้าไปนมัสการต่างก็บริจาคให้ไว้ เป็นการแสดงออกถึงความเลื่อมใสเพื่อสมทบทุนในการบูรณะซ่อมแซม
พิพิธภัณฑ์สถานพระพุทธบาท ในบริเวณวัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหารได้มีพิพิธภัณฑ์สถานพระพุทธบาท เป็นที่เก็บรวบรวมศิลปวัตถุอันมีค่ายิ่ง อาทิเช่น เครื่องทรงของสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม เครื่องลายครามสังคโลก เครื่องทองสำริดโบราณ ศาสตราวุธโบราณ รอยพระพุทธบาทจำลองยอดมณฑปพระพุทธบาทเก่า พัดยศของพระสมัยต่างๆ และท่อประปาสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
บ่อพรานล้างเนื้อ ตั้งอยู่ในบริเวณใกล้เคียงวัดพระพุทธบาท มีลักษณะเป็นบ่อหินขนาดย่อม ภายหลังได้มีการเปลี่ยนแปลงก่อเสริมปากบ่อขึ้นที่บริเวณปากบ่อมีรอยเข่าคน ใกล้บริเวณบ่อนี้มีหินลาดและมีหลุมลึกลงไปมีขนาดเท่ากระป๋องนม น้ำที่ไหลจากหลุมนี้ถือกันว่าเป็นน้ำศักดิ์สิทธิ์ มีประวัติเล่ากันว่าพรานบุญผู้พบรอยพระพุทธบาทเป็นผู้นำเนื้อมาล้างที่บ่อ โดยคุกเข่าและก้มลงล้างเนื้อในบ่อ ส่วนหลุมขนาดเท่ากระป๋องนมนั้น คือรอยปักหอกของพรานบุญซึ่งมีน้ำไหลออกมา
พระราชวังโบราณ (พระตำหนักท้ายพิกุล) พระราชวังโบราณหรือตำหนักท้ายพิกุล ตั้งอยู่ติดกำแพงวัดพระพุทธบาทด้านทิศเหนือ พระราชวังนี้พระเจ้าทรงธรรมทรงสร้างพร้อมกับบริเวณวัดพระพุทธบาท เพื่อเป็นที่ประทับเวลาเสด็จขึ้นไปนมัสการรอยพระพุทธบาท ได้ชำรุดทรุดโทรมหักพังไปหมด เหลือเพียงกำแพงวังและฐานพระตำหนัก ฐานเกยช้าง – ม้า ต่อมาสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้สร้างพระตำหนักทับบนฐานเดิม ปัจจุบันไม่มีซากตำหนักเหลือปรากฏอยู่ คงมีแต่
ซากกำแพงเป็นเขตอยู่โดยรอบและที่เกยช้าง
พระตำหนักธารเกษม ตั้งอยู่ที่ตำบลขุนโขลน อำเภอพระพุทธบาท (ในพื้นที่ของสถานสงเคราะห์เด็กหญิงจังหวัดสระบุรี) เป็นตำหนักที่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองโปรดฯ ให้สร้างเป็นที่ประทับเมื่อคราวเสด็จนมัสการรอยพระพุทธบาท ณ ริมธารน้ำใต้ธารทองแดง ซึ่งเป็นที่มีแมกไม้ร่มรื่นเป็นที่สำราญพระราชหฤทัย เวลานี้หักพังหมดแล้วคงเหลือแต่อิฐและปูนปรากฏให้เห็น
พระตำหนักสระยอ ตั้งอยู่ที่ตำบลขุนโขลน อำเภอพระพุทธบาท ซึ่งพระเจ้าปราสาททอง โปรดฯ ให้สร้างพลับพลาตามเส้นทางที่เสด็จไปนมัสการรอยพระพุทธบาท ลักษณะฐานรากของตำหนักเป็นก้อนหินนำมาก่อเสาปูนลักษณะเหมือนกับตำหนักต่างๆ ในบริเวณอำเภอพระพุทธบาท ที่สร้างในสมัยอยุธยาตอนปลาย เช่น ตำหนักธารเกษม เป็นต้น