เจ้าแก้วนวรัฐ
มหาอำมาตย์โท พลตรี เจ้าแก้วนวรัฐ (Northern Thai: ) (29 กันยายน พ.ศ. 2405 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2482) เป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 9 แห่งราชวงศ์ทิพย์จักร[1] และองค์สุดท้ายแห่งนครเชียงใหม่
เจ้าแก้วนวรัฐ มีพระนามเดิมว่า<b data-parsoid='{"dsr":[1162,1176,3,3]}'>เจ้าแก้ว ประสูติที่คุ้มหลวงนครเชียงใหม่ เมื่อวันที่ 29 กันยายน พ.ศ. 2405 เป็นพระโอรสในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองเชียงใหม่องค์ที่ 7 ประสูติแต่หม่อมเขียว และเป็นเจ้านัดดา (หลานปู่) ในพระยาราชวงศ์ (มหาพรหมคำคง) นครเชียงใหม่ เจ้าแก้วนวรัฐมีเจ้าพี่น้อง 10 องค์ ตามลำดับดังนี้
เจ้าน้อยโตน เจ้าราชวงศ์ (น้อยขัตติยะ) เจ้านางคำต่าย เจ้าแก้วผาบเมือง เจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ เจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าจอมจันทร์ เจ้านางคำห้าง เจ้านางจันทรโสภา เจ้าดารารัศมี พระราชชายา
โดยเจ้าจอมจันทร์เป็นเจ้าน้องร่วมหม่อมมารดาเพียงองค์เดียว[2]
เจ้าแก้วได้เลื่อนอิสริยยศตามลำดับ พ.ศ. 2432 เป็น<i data-parsoid='{"dsr":[1829,1847,2,2]}'>เจ้าราชภาคิไนย พ.ศ. 2436 เป็น<i data-parsoid='{"dsr":[1862,1879,2,2]}'>เจ้าสุริยวงษ์[3] ในวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2440 โปรดให้ส่งสัญญาบัตรไปพระราชทานให้เป็น<i data-parsoid='{"dsr":[2015,2047,2,2]}'>เจ้าราชวงษ์เมืองนครเชียงใหม่[4] จนกระทั่งวันที่ 6 มีนาคม พ.ศ. 2447 จึงได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็น<i data-parsoid='{"dsr":[2286,2317,2,2]}'>เจ้าอุปราชเมืองนครเชียงใหม่[5]
ครั้นเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์สุรคตเมื่อวันที่ 5 มกราคม พ.ศ. 2452 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งทรงทราบความที่เจ้าดารารัศมี พระราชชายา ถวายบังคมลาไปประทับที่นครเชียงใหม่ก่อนแล้ว จึงมีพระราชดำรัสกับเจ้าดารารัศมีให้เลือกผู้แทนเจ้าอินทวโรรส ที่ว่า
ดังนั้นแล้ว พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าอุปราช (เจ้าแก้ว) ว่าที่เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ตั้งแต่วันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2452[6] ต่อมาในวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 จึงได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็นเจ้านครเชียงใหม่ มีราชทินนามว่า เจ้าแก้วนวรัฐ ประพัทธ์อินทนันทพงษ์ ดำรงนพิสีนครเขตร ทศลักษณเกษตรอุดม บรมราชสวามิภักดิ์ บริรักษ์ปัจฉิมานุทิศ สุจริตธรรมธาดา มหาโยนางคราชวงษาธิบดี [7]
ถึง พ.ศ. 2462 เป็นนายพลตรี ราชองครักษ์พิเศษ[8] และนายทหารพิเศษประจำกองทัพบกไทย
เจ้าแก้วนวรัฐ เริ่มประชวรตั้งแต่ต้นปี พ.ศ. 2481 แม้ว่าจะมีพระอาการประชวรแต่ก็ยังเสด็จไปยังกรุงเทพมหานคร เพื่อรับเสด็จสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล เมื่อครั้งเสด็จนิวัติพระนคร ต่อมาปรากฏว่าอาการพระวักกะและพระยกนะอักเสบที่ประชวรอยู่ยังไม่ทันจะหายดี ก็พบอาการพระปัปผาสะบวมขึ้นอีก จนสุรคต เมื่อเวลา 21.40 น. ของวันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2482 รวมระยะเวลาที่ทรงครองนคร 28 ปี สิริพระชนมายุ 76 พรรษา
ครั้นข่าวการสุรคตแพร่ออกไป บรรดาบุคคลสำคัญก็ได้มีโทรเลขและจดหมายถวายความอาลัยมาเป็นจำนวนมาก เช่น คณะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ จอมพล ป.พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรี ส่งมาถวายเจ้าราชบุตร ดังความว่า
ในการพระราชทานน้ำหลวงสรงพระศพ มีนาวาอากาศเอก ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม เป็นผู้แทนของรัฐบาลและได้มาเป็นประธานในงานพระราชทานน้ำหลวงสรงพระศพ โดยรถไฟกระบวนพิเศษ พร้อมด้วยเจ้าพนักงานกรมพระราชพิธี มีพระยาราชโกษา เป็นหัวหน้านำโกศ ฉัตร แตร และกลองชนะ พระราชทานเป็นพระเกียรติยศ แต่พระราชทานลองมณฑปมีเฟืองประกอบโกศเป็นเกียรติยศพิเศษ และโปรดเกล้าฯ ให้มีการประโคม
สำหรับการพระราชกุศล ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสดับปกรณ์และพระสวดพระอภิธรรมกำหนด 7 วัน และได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชการแต่งเครื่องแบบครึ่งยศไว้ทุกข์ถวาย และทางราชการได้สั่งให้ข้าราชการฝ่ายเหนือ ไว้ทุกข์ถวาย มีกำหนด 7 วัน
เจ้าแก้วนวรัฐ มีชายา 4 องค์ คือ
ภรรยาเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่พระฉายาลักษณ์/ภาพพระนาม/นามชาติตระกูลพระโอรส-พระธิดา1. เจ้าจามรีวงศ์พระธิดาของเจ้าราชภาคินัย (แผ่นฟ้า ณ เชียงใหม่) กับเจ้าเรือนคำ สิโรรส· เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่) · เจ้าบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่ · เจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่)2. เจ้าไผ่ ณ เชียงใหม่ (เจ้าหญิงไผ่)ไม่ปรากฏไม่มี3. หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่ไม่ปรากฏ· เจ้าพงษ์อินทร์ ณ เชียงใหม่ · เจ้าศิริประกาย ณ เชียงใหม่ · เจ้าอินทนนท์ ณ เชียงใหม่4. หม่อมแส ณ เชียงใหม่ไม่ปรากฏไม่มี
เจ้าแก้วนวรัฐ มีพระโอรสและพระธิดา รวม 6 องค์ อยู่ในสกุล ณ เชียงใหม่ มีนามตามลำดับ ดังนี้
โอรสและธิดาพระฉายาลักษณ์พระอิสรริยยศพระนามเจ้ามารดาประสูติสุรคตพระสถานภาพเจ้าอุตรการโกศล1. เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่)เจ้าจามรีวงศ์พ.ศ. 242320 มีนาคม พ.ศ. 2456 (33 ปี)สมรสกับ เจ้าบัวชุม ณ เชียงใหม่ ไม่มีโอรส-ธิดาเจ้า2. เจ้าบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่เจ้าจามรีวงศ์ไม่ปรากฏไม่ปรากฏ สมรสกับ ร้อยตรี เจ้ากุย สิโรรส มีธิดา 1 องค์ เจ้าสร้อยดารา สิโรรส สมรสกับ เจ้าราชภาคินัย (เมืองชื่น ณ เชียงใหม่) ไม่มีโอรส-ธิดาเจ้าราชบุตร3. เจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่)เจ้าจามรีวงศ์7 พฤษภาคม พ.ศ. 242925 พฤษภาคม พ.ศ. 2515 (86 ปี) สมรสกับ เจ้าจันทร ณ เชียงใหม่ มีธิดา 1 องค์ เจ้าวงศ์จันทร์ คชเสนี สมรสกับ เจ้าภัทรา ณ เชียงใหม่ มีธิดา 2 องค์ เจ้าพงศ์แก้ว ณ ลำพูน เจ้าระวีพันธ์ สุจริตกุล สมรสกับ หม่อมศรีนวล ณ เชียงใหม่ ไม่มีโอรส-ธิดาเจ้า4. เจ้าพงษ์อินทร์ ณ เชียงใหม่หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่พ.ศ. 2447พ.ศ. 2532 (85 ปี) สมรสกับ หม่อมตระการ ณ เชียงใหม่ มีธิดา 1 องค์ เจ้าประไพพันธ์ สุขุมวาท สมรสกับ หม่อมจันทร์สม ณ เชียงใหม่ มีโอรส-ธิดา 4 องค์ เจ้าวงศ์สักก์ ณ เชียงใหม่ เจ้าสมพงษ์ ณ เชียงใหม่ เจ้าเติมศักดิ์ ณ เชียงใหม่ เจ้าพิมผกา รอดเจริญเจ้า5. เจ้าศิริประกาย ณ เชียงใหม่หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่ไม่ปรากฏไม่ปรากฏสมรสกับ เจ้ากาวิละวงศ์ ณ เชียงใหม่ มีโอรส-ธิดา 3 องค์ เจ้าพงษ์กาวิล ณ เชียงใหม่ เจ้าศิริกาวิล สิงหรา ณ อยุธยา เจ้ากอแก้วประกายกาวิล ณ เชียงใหม่เจ้า6. เจ้าอินทนนท์ ณ เชียงใหม่หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่พ.ศ. 2453พ.ศ. 2534 (81 ปี)สมรสกับ เจ้าสุคันธา ณ เชียงตุง มีโอรส-ธิดา 5 องค์ เจ้ารัตนนินดนัย ณ เชียงใหม่ เจ้าวิไลวรรณ ณ เชียงใหม่ เจ้าสรรพสมบูรณ์ ณ เชียงใหม่ เจ้าไพฑรูย์ศรี ณ เชียงใหม่ เจ้าวีระยุทธ ณ เชียงใหม่
เจ้าแก้วนวรัฐ เริ่มเข้ารับราชการเมื่อ พ.ศ. 2420 ขณะมีพระชันษาได้ 15 ปี ในสมัยที่พระบิดาของท่าน คือ พระเจ้าอินทวิชยานนท์ได้เป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 7 ซึ่งมีสิทธิ์ในการปกครองอย่างเจ้าประเทศราชที่ต้องถวายต้นไม้เงินต้นไม้ทองเป็นเครื่องราชบรรณาการทุก 3 ปี ผลงานที่สำคัญ ได้แก่
พ.ศ. 2420 พระเจ้าอินทวิชยานนท์ โปรดให้คุมราษฎรจังหวัดเชียงใหม่-ลำพูน ประมาณ 300 ครัวเรือน ขึ้นไปตั้งภูมิลำเนาที่เมืองเชียงแสนซึ่งเป็นเมืองร้าง[9] พ.ศ. 2429 พระเจ้าอินทวิชยานนท์ โปรดให้เป็นผู้แทนพระองค์ควบคุมเครื่องราชบรรณาการและต้นไม้เงินต้นไม้ทอง ไปทูลเกล้าถวายแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพฯ พ.ศ. 2433 ปราบกบฏพญาผาบ[9] นายแคว้นสันทรายที่ก่อกบฏขึ้น โดยรวบรวมชาวบ้านติดอาวุธโดยว่าจะเข้ามาฆ่านายอากรชาวจีนและข้าราชการชาวไทย อันเนื่องมาจากไม่พอใจที่ราษฏรถูกขูดรีดเรื่องภาษีจนถึงขั้นทำร้ายราษฏร พ.ศ. 2445 ทรงนำกำลังจับกุมผู้ร้ายปล้นที่ว่าการอำเภอหางดง และระงับเหตุเงี้ยวเมืองฝางก่อจลาจล พ.ศ. 2453 รั้งตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ และได้เดินทางไปร่วมในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2469 เจ้าแก้วนวรัฐ ทรงนำเสด็จพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 ครั้งเสด็จเลียบมณฑลฝ่ายเหนือ
พ.ศ. 2464 ดำริให้มีการขุดบ่อกักเก็บน้ำมันที่อำเภอฝาง และเป็นจุดเริ่มต้นของการถือกำเนิดบ่อน้ำมันฝาง[10]
พ.ศ. 2472 บริจาคทรัพย์ส่วนพระองค์สร้างอาคารผู้ป่วยนอก โรงพยาบาลแมคคอร์มิค ให้เป็นโรงพยาบาลที่ทันสมัยที่สุดในยุคนั้น[11]
พ.ศ. 2476 เป็นนายกองสร้างถนนหลายสาย เพื่อเชื่อมการคมนาคมอำเภอรอบนอกกับในเมือง ถนนสายสำคัญที่ท่านมีส่วนร่วม ได้แก่ ถนนสายสันทราย-ดอยสะเก็ด ปัจจุบันเรียก ถนนแก้วนวรัฐ ถนนสายขึ้นดอยสุเทพร่วมกับครูบาศรีวิชัย ซึ่งท่านเป็นประธานฝ่ายคฤหัสถ์ และเป็นผู้ขุดเป็นปฐมฤกษ์[9] เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2477 พ.ศ. 2464 ทรงสร้างสะพานนวรัฐ ขึ้นเป็นสะพานไม้เพื่อเชื่อมสองฝั่งแม่น้ำปิง
เจ้าแก้วนวรัฐ มีความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างยิ่ง พระองค์ท่านได้สนับสนุนให้เจ้าน้อยศุขเกษมไปบวชในพระพุทธศาสนา และได้ทะนุบำรุงศาสนาอีกจำนวนมาก เช่น
สร้างธรรมหาเวสสันดรและชาดกต่างๆ ถวายไว้ที่วัดหัวข่วง และนิมนต์ไปแสดงพระธรรมเทศนาที่คุ้มหลวงทุกวันพระ พ.ศ. 2440 โปรดให้สร้างพระพุทธรูปถวายวัดเชียงยืน โปรดให้บูรณะวัดโลกเหนือเวียง (วัดโลกโมฬี ในปัจจุบัน) โปรดให้สร้างพระวิหารวัดเชตุพน
เจ้าแก้วนวรัฐ ได้รับพระราชทานนามสกุล ณ เชียงใหม่ () ซึ่งเป็นนามสกุลพระราชทาน ลำดับที่ 1,161 จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2457[12] โดยพระราชทานให้แก่ผู้สืบเชื้อสายจากบรรพบุรุษที่มีนิวาสถานตั้งอยู่ในที่แห่งนั้นเป็นเวลานานมาก มีผู้คนรู้จัก และนับถือโดยมาก โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการห้ามไม่ให้ผู้ที่ไม่ได้รับพระบรมราชานุญาตใช้คำว่า "ณ" นำหน้าสกุลเป็นอันขาด[13] ต่อมาภายหลังตระกูล ณ เชียงใหม่ ยังคงเป็นตระกูลที่มีบทบาทและได้รับการยกย่องจากระบบราชการส่วนกลางและส่วนภูมิภาค มีบทบาทสำคัญในฐานะส่วนหนึ่งของพิธีการต่างๆ เพื่อรับรองนโบายการปกครองที่ดำเนินมานับแต่ พ.ศ. 2442[14] อาทิ เป็นหนึ่งในสิบตระกูลที่ได้เข้าเฝ้าในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช[15] การเตรียมการรับเสด็จราชอาคันตุกะทุกๆ คราว[16] และการถวายความจงรักภักดีต่อราชวงศ์จักรี
ในปี พ.ศ. 2561 วัดศรีนวรัฐ ได้จัดสร้างรูปหล่อเหมือนเจ้าแก้วนวรัฐ เพื่อเป็นอนุสรณ์รำลึกถึงพระคุณของเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่
สะพานนวรัฐ เดิมเป็นสะพานไม้สัก กระทั่งได้ก่อสร้างสะพานเหล็กทดแทนในปี พ.ศ. 2508 และให้ชื่อว่า "นวรัฐ" เพื่อเป็นการถวายพระเกียรติแด่เจ้าแก้วนวรัฐ ถนนแก้วนวรัฐ วัดศรีนวรัฐ บ้านทุ่งเสี้ยว ตำบลบ้านกลาง อำเภอสันป่าตอง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นวัดที่เจ้าแก้วนวรัฐ ได้มีดำริให้บูรณะขึ้นใหม่ และอัญเชิญ พระพุทธรูปไม้สัก "พระเจ้าอกล้ง" กลับมาประดิษฐานที่วัดแห่งนี้[17] โรงเรียนทุ่งเสี้ยว (นวรัฐ) เป็นโรงเรียนที่เจ้าแก้วนวรัฐ บริจาคที่ดินเพื่อสร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2466
พ.ศ. 2451 - เหรียญรัชมังคลาภิเศก
พ.ศ. 2454 - เหรียญจักรพรรดิมาลา พ.ศ. 2457 - เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 6 ชั้นที่ 2 (ว.ป.ร.2)[20]
พ.ศ. 2481 - เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 8 ชั้นที่ 1 (อ.ป.ร.1)[23]
Family of Main Page เจ้าฟ้าสิงหราชธานี เจ้าฟ้าหลวงชายแก้วพระยาคำฟั่นแม่เจ้าจันทาราชเทวีพระยาราชวงศ์ (มหาพรหมคำคง)เจ้าฟ้าเมืองยางแดงแม่เจ้าเนตรนารีไวยมหาเทวีพระเจ้าอินทรวิชยานนท์แม่เจ้าคำหล้าเจ้าแก้วนวรัฐนายน้อยดีแม่เจ้าเขียวนางกาบแก้ว
คณะทายาทสายสกุล เจ้าหลวงเมืองพะเยา, สถาบันศิลปวัฒนธรรมโยนก. ครบรอบ 100 ปี แม่เจ้าทรายมูล (มหาวงศ์) ไชยเมือง และประวัติสายสกุลเจ้าหลวงเมืองพะเยา พุทธศักราช 2387 - 2456. พะเยา:บ.ฮาซัน พริ้นติ้ง จก., 2546 คัมภีร์ คัมภีรญาณนนท์, นาวาอากาศเอก. เจ้านายฝ่ายเหนือ. นงเยาว์ กาญจนจารี. ดารารัศมี: พระประวัติพระราชชายา เจ้าดารารัศมี. เชียงใหม่:สุริวงศ์บุ๊คเซนเตอร์, 2539. ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง. เพ็ชร์ล้านนา. (ครั้งที่ 2) เชียงใหม่:ผู้จัดการ ศูนย์ภาคเหนือ, 2538. ศักดิ์ รัตนชัย. พงศาวดารสุวรรณหอคำนครลำปาง (ตำนานเจ้าเจ็ดพระองค์กับหอคำมงคล ฉบับสอบทานกับเอกสารสืบค้น สรสว.ลำปาง) . สมหมาย เปรมจิตต์, สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. ตำนานสิบห้าราชวงศ์ (ฉบับสอบชำระ) . เชียงใหม่: มิ่งเมือง, 2540.
หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ หมวดหมู่:ราชวงศ์ทิพย์จักร หมวดหมู่:ราชโอรสในเจ้าผู้ครองนครฝ่ายเหนือ หมวดหมู่:ราชองครักษ์พิเศษ หมวดหมู่:พุทธศาสนิกชนชาวไทย หมวดหมู่:เสียชีวิตจากโรคไต หมวดหมู่:เสียชีวิตจากโรคตับอักเสบ หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า) หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ช. หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ม. หมวดหมู่:สมาชิกเหรียญรัตนาภรณ์ อ.ป.ร.1 หมวดหมู่:สมาชิกเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.2 หมวดหมู่:สมาชิกเหรียญจักรพรรดิมาลา