จังหวัดกาฬสินธุ์
จังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นจังหวัดหนึ่งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนกลางหรือตอนบนของประเทศไทย อยู่ห่างจากกรุงเทพมหานครประมาณ 510 กิโลเมตร เป็นจังหวัดที่มีความอุดมสมบูรณ์จังหวัดหนึ่งในภาคอีสาน จากหลักฐานทางโบราณคดีบ่งบอกว่าเคยเป็นที่อยู่อาศัยของเผ่าละว้า ซึ่งมีความเจริญทางด้านอารยธรรมประมาณ 1,600 ปี
ต่อมาได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ จากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ให้ยกฐานะบ้านแก่งสำโรงขึ้นเป็นเมือง และพระราชทานนามว่า “เมืองกาฬสินธุ์” หรือ “เมืองน้ำดำ” ซึ่งเป็นเมืองที่สำคัญทางประวัติศาสตร์มาตั้งแต่สมัยโบราณกาล “กาฬ” แปลว่า “ดำ” “สินธุ์” แปลว่า “น้ำ” กาฬสินธุ์จึงแปลว่า “น้ำดำ” และยังมีแหล่งซากไดโนเสาร์หลายแห่งด้วย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอำเภอสหัสขันธ์ นอกจากนี้ยังมีชื่อเสียงด้านโปงลาง
ตามบันทึกประวัติศาสตร์ร่วมสมัย ในปี พ.ศ. 2336 บ้านแก่งสำโรงได้รับการสถาปนาเป็นเมืองกาฬสินธุ์ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช หลังจากเจ้าโสมพะมิตรเข้าเฝ้าฯ ถวายสวามิภักดิ์ โดยได้รับพระมหากรุณาธิคุณแต่งตั้งขึ้นเป็น "พระยาไชยสุนทร" เจ้าเมืองท่านแรกโดยให้รั้งเมืองสืบไป
เมื่อ พ.ศ. 2437 เมื่อพระยาชัยสุนทร (ท้าวเก) เป็นเจ้าเมือง มีการเปลี่ยนรูปแบบการปกครองแบบให้เจ้าเมืองปกครองขึ้นตรงต่อกรุงเทพมหานคร มาเป็นรูปการปกครองแบบเทศาภิบาล มีมณฑล จังหวัด อำเภอ ตำบล และมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ตั้งให้เมืองร้อยเอ็ดเป็นจังหวัดร้อยเอ็ด บรรดาหัวเมืองต่าง ๆ ให้ยุบเป็นอำเภอ คือ เมืองกาฬสินธุ์ เป็นอำเภออุทัยกาฬสินธุ์
เมื่อวันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2456 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ยกฐานะจังหวัดร้อยเอ็ดขึ้นเป็นมณฑล ยกฐานะอำเภออุทัยกาฬสินธุ์เป็นจังหวัดกาฬสินธุ์ ขึ้นต่อมณฑลร้อยเอ็ด และมีอำนาจปกครองอำเภออุทัยกาฬสินธุ์ อำเภอสหัสขันธ์ อำเภอกุฉินารายณ์ อำเภอกมลาไสย อำเภอยางตลาด โดยให้พระภิรมย์บุรีรักษ์เป็นปลัดมณฑลประจำจังหวัดกาฬสินธุ์
ต่อมาเกิดข้าวยากหมากแพง เศรษฐกิจของประเทศตกต่ำ การเงินฝืดเคือง จำเป็นต้องยุบจังหวัดต่าง ๆ ลงเพื่อให้สมดุลกับรายได้ของประเทศ จังหวัดกาฬสินธุ์จึงถูกยุบเป็นอำเภอขึ้นกับจังหวัดมหาสารคาม เมื่อวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 และโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งอรรถเปศลสรวดี เป็นข้าหลวงประจำจังหวัดมหาสารคาม (แทนพระยามหาสารคามคณาภิบาลซึ่งออกรับบำนาญ) ครั้นเมื่อมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติระเบียบบริหารแห่งราชอาณาจักรสยาม พ.ศ. 2476 จึงได้ยกเลิกมณฑล
วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2490 ได้ยกฐานะเป็น "จังหวัดกาฬสินธุ์" จัดตั้งขึ้นโดย พระราชบัญญัติจัดตั้งจังหวัดกาฬสินธุ์ พ.ศ. 2490 อันมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2490 จนถึงปัจจุบัน[1]
จังหวัดกาฬสินธุ์มีอาณาเขตติดกับจังหวัดอื่น ๆ ดังนี้
ทิศเหนือ จรดจังหวัดอุดรธานีและจังหวัดสกลนคร ทิศตะวันออก จรดจังหวัดมุกดาหาร ทิศใต้ จรดจังหวัดร้อยเอ็ดและจังหวัดมหาสารคาม ทิศตะวันตก จรดจังหวัดมหาสารคามและจังหวัดขอนแก่น
จังหวัดกาฬสินธุ์มีพื่นที่ป่าทั้งหมดประมาณ 1,150,000 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 27 ของพื่นที่ในจังหวัด อุทยานแห่งชาติภูพาน ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของป่าสงวน ฯ ป่าแก้งกะอาม และบางส่วนของป่าดงห้วยผา อยู่ในเขตอำเภอสมเด็จ และอำเภอห้วยผึ้ง มีพื้นที่ในเขตจังหวัดกาฬสินธุ์ ประมาณ 57,500 ไร่ ประกาศเป็นอุทยาน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2518 และปี พ.ศ. 2525 (สกลนคร-กาฬสินธุ์) อุทยานแห่งชาติภูผาเหล็ก ครอบคลุมพื้นที่ อ.คำม่วง อ.สมเด็จ บางส่วน (สกลนคร-อุดรธานี-กาฬสินธุ์) วนอุทยานภูพระ อยู่ในตำบลนาตาล อำเภอท่าคันโท มีพื้นที่ประมาณ 6,000 ไร่ อยู่ในเขตป่าสงวน ฯ ป่าดงมูล วนอุทยานภูแฝก อยู่ที่บ้านน้ำคำ ตำบลภูแล่นช้าง กิ่งอำเภอนาคู มีพื้นที่ประมาณ 4,000 ไร่ อยู่ในเขตป่าสงวน ฯ ป่าดงห้วยผา วนอุทยานภูผาวัว อยู่ในตำบลกุดหว้า อำเภอกุฉินารายณ์ มีพื้นที่ประมาณ 4,000 ไร่ อยู่ในเขตป่าสงวน ฯ ป่าดงด่านแย้ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูสีฐาน อยู่ในเขตอำเภอกุฉินารายณ์ และอำเภอเขาวง มีพื้นที่ประมาณ 28,000 ไร่ ครอบคลุมพื้นที่ป่าสงวน ฯ ป่าดงด่านแย้ และป่าตอห่ม เขตห้ามล่าสัตว์ป่าลำปาว อยู่ในเขตอำเภอสหัสขันธ์ อำเภอหนองกุงศรี อำเภอท่าคันโท และอำเภอเมือง ฯ มีพื้นที่ประมาณ 200,000 ไร่เศษ พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่น้ำของเขื่อนลำปาว เขตห้ามล่าสัตว์ป่าผาน้ำทิพย์ อยู่ในเขตอำเภอกุฉินารายณ์ มีพื้นที่ประมาณ 3,000 ไร่ อยู่ในเขตป่าสงวน ฯ ป่าดงบังอี แปลงที่ 2 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงระแนง อยู่ในเขตอำเภอยาวตลาด และอำเภอห้วยเม็ก มีพื้นที่ประมาณ 69,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน เมื่อปี พ.ศ. 2499 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงแม่แฝด อยู่ในเขตอำเภอนามน อำเภอห้วยผึ้ง อำเภอกุฉินารายณ์และอำเภอเมือง ฯ มีพื้นที่ประมาณ 119,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน เมื่อปี พ.ศ. 2504 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงบังอี่แปลงที่ 1 อยู่ในเขตอำเภอกุฉินารายณ์ มีพื้นที่ประมาณ 12,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน เมื่อปี พ.ศ. 2501 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงหมู อยู่ในเขตอำเภอเขาวง และอำเภอนาดู มีพื้นที่ประมาณ 88,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2508 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงห้วยผา อยู่ในเขตอำเภอห้วยผึ้ง และกิ่งอำเภอนาดู มีพื้นที่ประมาณ 110,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวนเมื่อปี พ.ศ. 2508 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่านาจาร - ดงขวาง อยู่ในเขตอำเภอสมเด็จ อำเภอสหัสขันธ์ และอำเภอเมือง ฯ มีพื้นที่ประมาณ 37,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน เมื่อปี พ.ศ. 2506 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าโคกกลางหมื่น อยู่ในเขตอำเภอเมือง ฯ มีพื้นที่ประมาณ 15,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2509 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงนามน อยู่ในเขตอำเภอกมลาไสย อำเภอร่องคำ และอำเภอเมือง ฯ มีพื้นที่ประมาณ 12,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2509 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่ากังกะอวม อยู่ในเขตอำเภอสมเด็จ มีพื้นที่ประมาณ 88,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2509 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงด่านแย้ อยู่ในเขตอำเภอคำม่วง กิ่งอำเภอสามชัย และอำเภอเขาวง มีพื้นที่ประมาณ 76,500 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2510 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าภูพาน อยู่ในเขตอำเภอคำม่วง กิ่งอำเภอสามชัย และอำเภอสมเด็จ มีพื้นที่ประมาณ 215,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2511 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงมูล อยู่ในเขตอำเภอห้วยเม็ก อำเภอหนองกุงศรี และอำเภอท่าคันโท มีพื้นที่ประมาณ 259,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2518 ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าดงบังอี่ แปลงที่ 2 อยู่ในเขตอำเภอกุฉินารายณ์ มีพื้นที่ประมาณ 3,000 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวน ฯ เมื่อปี พ.ศ. 2517 สถานีพัฒนาและส่งเสริมการอนุรักษ์สัตว์ป่า มีอยู่แห่งเดียวคือ สถานี ฯ ลำปาว มีพื้นที่ประมาณ 1,500 ไร่ อยู่ในเขตอำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ป่าชุมชน คือ กิจการของป่าที่ประชาชนมีส่วนร่วม เป็นแนวทางการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ อีกรูปแบบหนึ่ง ในปี พ.ศ. 2541 มีป่าชุมชนอยู่ 15 หมู่บ้าน เช่น ป่าชุมชนบ้านหนองผ้าอ้อม และป่าชุมชนบ้านสูงเนิน เป็นต้น
ตราประจำจังหวัด ต้นมะหาด ดอกพะยอม โปงลาง ผ้าไหมแพรวา
ดอกไม้ประจำจังหวัด: ดอกพะยอม (Shorea roxburghii) ต้นไม้ประจำจังหวัด: มะหาด (Artocarpus lacucha) คำขวัญประจำจังหวัด: หลวงพ่อองค์ดำลือเลือง เมืองฟ้าแดดสงยาง โปงลางเลิศล้ำ วัฒนธรรมผู้ไทย ผ้าไหมแพรวา ผาเสวยภูพาน มหาธารลำปาว ไดโนเสาร์สัตว์โลกล้านปี
การปกครองแบ่งออกเป็น 18 อำเภอ 135 ตำบล 1,584 หมู่บ้าน
อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ อำเภอนามน อำเภอกมลาไสย อำเภอร่องคำ อำเภอกุฉินารายณ์ อำเภอเขาวง อำเภอยางตลาด อำเภอห้วยเม็ก อำเภอสหัสขันธ์ อำเภอคำม่วง อำเภอท่าคันโท อำเภอหนองกุงศรี อำเภอสมเด็จ อำเภอห้วยผึ้ง อำเภอสามชัย อำเภอนาคู อำเภอดอนจาน อำเภอฆ้องชัย
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั้งหมด 151 แห่ง คือ องค์การบริหารส่วนจังหวัด 1 แห่ง เทศบาลเมือง 2 แห่ง และเทศบาลตำบล 67 แห่ง และองค์การบริหารส่วนตำบล 81 แห่ง มีรายชื่อดังนี้
อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ เทศบาลเมืองกาฬสินธุ์ เทศบาลตำบลกลางหมื่น เทศบาลตำบลขมิ้น เทศบาลตำบลเชียงเครือ เทศบาลตำบลนาจารย์ เทศบาลตำบลบึงวิชัย เทศบาลตำบลไผ่ เทศบาลตำบลโพนทอง เทศบาลตำบลภูดิน เทศบาลตำบลภูปอ เทศบาลตำบลลำคลอง เทศบาลตำบลลำพาน เทศบาลตำบลหนองสอ เทศบาลตำบลหลุบ เทศบาลตำบลห้วยโพธิ์ เทศบาลตำบลเหนือ อำเภอกุฉินารายณ์ เทศบาลเมืองบัวขาว เทศบาลตำบลกุดหว้า เทศบาลตำบลจุมจัง เทศบาลตำบลนาขาม เทศบาลตำบลเหล่าใหญ่ อำเภอกมลาไสย เทศบาลตำบลกมลาไสย เทศบาลตำบลดงลิง เทศบาลตำบลธัญญา เทศบาลตำบลหนองแปน เทศบาลตำบลหลักเมือง อำเภอเขาวง เทศบาลตำบลกุดสิม เทศบาลตำบลกุดสิมคุ้มใหม่ เทศบาลตำบลสงเปลือย เทศบาลตำบลสระพังทอง อำเภอคำม่วง เทศบาลตำบลคำม่วง เทศบาลตำบลนาทัน เทศบาลตำบลโพน อำเภอฆ้องชัย เทศบาลตำบลฆ้องชัยพัฒนา อำเภอดอนจาน เทศบาลตำบลดอนจาน เทศบาลตำบลม่วงนา อำเภอท่าคันโท เทศบาลตำบลท่าคันโท เทศบาลตำบลนาตาล เทศบาลตำบลดงสมบูรณ์ เทศบาลตำบลกุงเก่า เทศบาลตำบลกุดจิก อำเภอนาคู เทศบาลตำบลนาคู เทศบาลตำบลภูแล่นช้าง อำเภอนามน เทศบาลตำบลนามน เทศบาลตำบลสงเปลือย อำเภอยางตลาด เทศบาลตำบลยางตลาด เทศบาลตำบลเขาพระนอน เทศบาลตำบลโคกศรี เทศบาลตำบลโนนสูง เทศบาลตำบลบัวบาน เทศบาลตำบลหัวนาคำ เทศบาลตำบลอิตื้อ เทศบาลตำบลอุ่มเม่า อำเภอร่องคำ เทศบาลตำบลร่องคำ อำเภอสมเด็จ เทศบาลตำบลสมเด็จ เทศบาลตำบลแซงบาดาล เทศบาลตำบลผาเสวย เทศบาลตำบลมหาไชย เทศบาลตำบลลำห้วยหลัว อำเภอสหัสขันธ์ เทศบาลตำบลนามะเขือ เทศบาลตำบลนิคม เทศบาลตำบลโนนน้ำเกลี้ยง เทศบาลตำบลโนนบุรี เทศบาลตำบลโนนศิลา เทศบาลตำบลภูสิงห์ อำเภอหนองกุงศรี เทศบาลตำบลหนองกุงศรี เทศบาลตำบลคำก้าว เทศบาลตำบลดงมูล เทศบาลตำบลหนองบัว เทศบาลตำบลหนองสรวง เทศบาลตำบลหนองหิน เทศบาลตำบลหนองใหญ่ อำเภอห้วยผึ้ง เทศบาลตำบลห้วยผึ้ง เทศบาลตำบลคำบง เทศบาลตำบลหนองอีบุตร อำเภอห้วยเม็ก เทศบาลตำบลห้วยเม็ก เทศบาลตำบลคำเหมือดแก้ว เทศบาลตำบลคำใหญ่ เทศบาลตำบลท่าลาดดงยาง
รายนามเจ้าเมืองและผู้ดำรงตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดกาฬสินธุ์รายนามวาระการดำรงตำแหน่ง1. พระยาชัยสุนทร (เจ้าโสมพะมิตร) ผู้ก่อตั้งเมืองและเจ้าเมืององค์แรกพ.ศ. 2336 - 23492. พระยาชัยสุนทร (หมาแพง)พ.ศ. 2349 - 23693. พระยาชัยสุนทร (เจียม)พ.ศ. 2371 - 23824. พระยาชัยสุนทร (หล้า)พ.ศ. 2383 - 23885. พระยาชัยสุนทร (ทอง)พ.ศ. 2389 - 23946. พระยาชัยสุนทร (จารย์ละ)พ.ศ. 2394 - 23957. พระยาชัยสุนทร (กิ่ง)พ.ศ. 2395 - 24118. พระยาชัยสุนทร (หนู)พ.ศ. 2411 - 24209. พระยาชัยสุนทร (นนท์)พ.ศ. 2420 - 242510. พระยาชัยสุนทร (พั้ว)พ.ศ. 2425 - 243311. พระยาชัยสุนทร (เก ณ กาฬสินธุ์)พ.ศ. 2433 - 243712. พระยาชัยสุนทรเทพกิจจารักษ์ (ทอง จันทรางศุ)พ.ศ. 2437 - 244413. หลวงอภัยพ.ศ. 2444 - 245514. พระยาชัยสุนทร (ปุย อินทรตุล)พ.ศ. 2455 - 246115. พระยาชัยสุนทรภักดีพ.ศ. 2461 - 247416. พระเสน่หามนตรี (ชื่น สุคนธหงษ์)[2] [3]พ.ศ. 2474 - 248317. พระอรรถเปศลสรวดี (เจริญ ทรัพยสาร) [4]พ.ศ. 2483 - 249018. ขุนบริบาลบรรพตเขตพ.ศ. 2490 - 249219. ขุนรัตนวรพงศ์พ.ศ. 2492 - 249320. นายปลั่ง ทัศนประดิษฐ์พ.ศ. 2493 - 249621. ขุนบุรราษฎรนราภัยพ.ศ. 2496 - 249722. นายเชวง ไชยสุตพ.ศ. 2497 - 249923. นายพร บุญยประสพ [5]พ.ศ. 2500 - 250224. นายเลื่อน ไขแสงพ.ศ. 2502 - 250925. นายบุรี พรหมลักขโณพ.ศ. 2509 - 251326. นายสง่า จันทรสาขาพ.ศ. 2513 - 251527. นายวิเชียร เวชสวรรค์พ.ศ. 2515 - 251628. นายดำรง วชิโรดมพ.ศ. 2516 - 2519 รายนามเจ้าเมืองและผู้ดำรงตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดกาฬสินธุ์ (ต่อ)รายนามวาระการดำรงตำแหน่ง29. นายอรุณ ปุสเทพพ.ศ. 2519 - 252130. นายกรี รอดคำดีพ.ศ. 2521 - 252331. นายประกิต พิณเจริญพ.ศ. 2523 - 252732. นายสนอง รอดโพธิ์ทองพ.ศ. 2527 - 252833. ร.ต.ปฏิภาณ จูฑะพุทธิพ.ศ. 2528 - 253134. ร.ต.วัฒนา สูตรสุวรรณพ.ศ. 2531 - 253335. พ.ต.ดาวเรือง นิชรัตน์พ.ศ. 2533 - 253536. นายสนิทวงศ์ อุเทศนันทน์พ.ศ. 2535 - 253837. นายชวพงษ์ วัฒนสินธุ์พ.ศ. 2538 - 254038. นายประสิทธิ์ พรรณพิสุทธิ์พ.ศ. 2540 - 254139. นายวีระ เสรีรัตน์พ.ศ. 2541 - 254240. นายชัยรัตน์ มาประณีตพ.ศ. 2542 - 254641. นายวรสิทธิ์ โรจนพานิชพ.ศ. 2546 - 254742. นายนิรันดร์ จงวุฒิเวศย์พ.ศ. 2547 - 254843. นายกวี กิตติสถาพรพ.ศ. 2548 - 255044. นายประชา จิตสุทธิผล1 ต.ค. 2550 - 5 พ.ค. 255145. นายเดชา ตันติยวรงค์6 พ.ค. 2551 - 30 ก.ย. 255246. นายวิโรจน์ จิวะรังสรรค์1 ต.ค. 2552 - 27 พ.ย. 255447. นายสมศักดิ์ สุวรรณสุจริต28 พ.ย. 2554 - 28 ต.ค. 255548. นายสุวิทย์ สุบงกฎ12 พ.ย. 2555 - 1 มิ.ย. 255749. นายภุชงค์ โพธิกุฎสัย2 มิ.ย. 2557 - 30 ก.ย. 255850. นายวินัย วิทยานุกูล1 ต.ค. 2558 - 30 ก.ย. 255951. นายณัฐภัทร สุวรรณประทีป1 ต.ค. 2559 - 4 เม.ย. 256052. นายสุวิทย์ คำดี5 เม.ย. 2560 - 30 ก.ย. 256053. นายไกรสร กองฉลาด1 ต.ค. 2560 - ปัจจุบัน
ผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรในจังหวัดกาฬสินธุ์ เช่น ข้าว มันสำปะหลัง อ้อย กุ้งก้ามกราม ยางพารา เป็นต้น
จังหวัดกาฬสินธุ์ มีสถาบันการศึกษาระดับขั้นพื้นฐานหลากหลายแห่ง ดังนี้
การแบ่งเขตพื้นที่มัธยมศึกษา
สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา เขต 24 - ครอบคลุมโรงเรียนมัธยมศึกษาในจังหวัด สังกัดองค์การบริหารส่วนจังหวัดกาฬสินธุ์ - ครอบคลุมโรงเรียนมัธยมศึกษาในจังหวัด
การแบ่งเขตพื้นที่ประถมศึกษา
สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาขอนแก่น เขต 1-3 ได้แก่ เขต 1 - อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ อำเภอร่องคำ อำเภอดอนจาน อำเภอสามชัย อำเภอกมลาไสย และอำเภอสหัสขันธ์ เขต 2 - อำเภอยางตลาด อำเภอฆ้องชัย อำเภอห้วยเม็ก อำเภอหนองกุงศรี และอำเภอท่าคันโท เขต 3 - อำเภอคำม่วง อำเภอกุฉินารายณ์ อำเภอสมเด็จ อำเภอนามน อำเภอห้วยผึ้ง อำเภอนาคู และอำเภอเขาวง
สังกัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต่างๆ -ครอบคลุมโรงเรียนประถมศึกษาและขยายโอกาศทางการศึกษาในจังหวัด
สถานศึกษาระดับอาชีวศึกษา ได้แก่
อาชีวศึกษารัฐ วิทยาลัยการอาชีพหนองกุงศรี วิทยาลัยการอาชีพคำม่วง วิทยาลัยการอาชีพห้วยผึ้ง วิทยาลัยเทคนิคเขาวง วิทยาลัยสารพัดช่างกาฬสินธุ์ อาชีวศึกษาเอกชน วิทยาเทคโนโลยีพณิชยการกาฬสินธุ์ วิทยาอาชีวศึกษาลำปาว วิทยาลัยอาชีวศึกษาไท-เทคกาฬสินธุ์
สถานศึกษาระดับอุดมศึกษาในจังหวัดกาฬสินธุ์ ได้แก่
สถาบันอุดมศึกษาของรัฐ: มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์ สถาบันอุดมศึกษาในกำกับของรัฐ: มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย วิทยาลัยศาสนศาสตร์เฉลิมพระเกียรติกาฬสินธุ์ สถาบันอุดมศึกษาในกำกับกระทรวงวัฒนธรรม: สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ (วิทยาลัยนาฏศิลปกาฬสินธุ์) สถาบันอุดมศึกษาในกำกับกระทรวงสาธารณสุข: ศูนย์แพทยศาสตรศึกษาชั้นคลินิก โรงพยาบาลกาฬสินธุ์ (ศูนย์แพทยศาสตรศึกษาชั้นคลินิก โรงพยาบาลกาฬสินธุ์ สถาบันร่วมผลิตแพทย์ แห่งคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม) สถาบันอุดมศึกษาในกำกับสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา: สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 3 (วิทยาลัยเทคนิคกาฬสินธุ์)
จังหวัดกาฬสินธุ์ใช้ระบบการขนส่งทางถนนเป็นหลัก และไม่มีการขนส่งระบบรางในจังหวัด ทางหลวงแผ่นดินที่สำคัญ ได้แก่ ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 12, ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 213, ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 214, และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 227
ระยะจากตัวจังหวัดไปอำเภอต่างๆ
งานมหกรรมโปงลาง แพรวาและกาชาด งานมหกรรมวิจิตรแพรวาราชินีแห่งไหม งานประเพณีบรวงสรวงเจ้าปู่ (อำเภอหนองกุงศรี) งานประเพณีบุญบั่งไฟล้าน (อำเภอท่าคันโท) งานนมัสการพระธาตุพนมจำลอง (อำเภอห้วยเม็ก) งานประเพณีบุณคูณลาน (อำเภอยางตลาด) งานนมัสการพระธาตุยาคู (อำเภอกมลาไสย) งานประเพณีบุญบั้งไฟตะไลล้าน (อำเภอกุฉินารายณ์)
ตำเมี่ยงตะไคร้ หมูทุบ ตำบักหุ่ง เมี่ยงนาคู ไส้กรอกปลากาฬสินธุ์
อนุสาวรีย์พระยาชัยสุนทร ( เจ้าโสมพะมิตร ) (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ) วัดกลาง (พระอารามหลวง ชนิดสามัญ) (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ) วัดศรีบุญเรือง (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ) วัดป่ามัชฌิมาวาส (ตำบลลำพาน อำเภอเมืองกาฬสินธุ์) เขื่อนลำปาว (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ) สวนสะออน (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ) หาดดอกเกด (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ) พระพุทธสถานภูปอ (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ) พิพิธภัณฑ์ของดีเมืองกาฬสินธุ์ (อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ) ฟ้าแดดสงยาง (อำเภอกมลาไสย) พระธาตุยาคู (อำเภอกมลาไสย) ใบเสมาบ้านก้อม (อำเภอกมลาไสย) โนนสาวเอ้ (อำเภอกมลาไสย) หมู่บ้านพัฒนาวัฒนธรรมผู้ไทยบ้านโคกโก่ง (อำเภอกุฉินารายณ์) น้ำตกตาดสูง (อำเภอกุฉินารายณ์) พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นผู้ไท (อำเภอกุฉินารายณ์) น้ำตกตาดทอง (อำเภอเขาวง) เครือข่ายอนุรักษ์วัฒนธรรมพื้นบ้าน บ้านโพนสวรรค์ (อำเภอเขาวง) พระธาตุพนมจำลอง (อำเภอห้วยเม็ก) พิพิธภัณฑ์สิรินธร (พิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ ภูกุ้มข้าว) (อำเภอสหัสขันธ์) พระพุทธไสยาสน์ถ้ำภูค่าว (อำเภอสหัสขันธ์) พุทธสถานภูสิงห์ (อำเภอสหัสขันธ์) แหลมโนนวิเศษ (อำเภอสหัสขันธ์) หลวงพ่อบันดาลฤทธิ์ผล (อำเภอสหัสขันธ์) พระพุทธอนันตคีรีประดิษฐาน ณ วนอุทยานภูพระ (อำเภอท่าคันโท) ศูนย์วัฒนธรรมชาวผู้ไทยบ้านโพน (ศูนย์วิจิตรแพรวาบ้านโพน) (อำเภอคำม่วง) สะพานเทพสุดา (สะพานข้ามน้ำจืดที่ยาวที่สุดในประเทศ) (อำเภอหนองกุงศรี) ผาเสวย (อำเภอสมเด็จ) วัดป่าบ้านนาขาม เดิมเป็นที่ประดิษฐานของพระพุทธรูปองค์ดำ ปัจจุบันได้อัญเชิญพระองค์ดำไปประดิษฐานที่วัดกลาง จ.กาฬสินธุ์ (อำเภอนาคู) พิพิธภัณฑ์วัดกลางภูแล่นช้าง (อำเภอนาคู) ถ้ำเสรีไทย (อำเภอนาคู) พุทธสถานหลวงปู่ใหญ่ (อำเภอดอนจาน) พระแสนเมือง (หลวงปู่พระแสน) ประดิษฐาน ณ วัดป่ายางเครือ (บ้านเชียงเครือ ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์) พระเทพ (หลวงปู่พระเทพ) ประดิษฐาน ณ วัดป่ายางเครือ (บ้านเชียงเครือ ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์) วัดป่ายางเครือ วัดโบราณ ประดิษฐานหลวงปู่พระแสนและหลวงปู่พระเทพ (บ้านเชียงเครือ ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์) เมืองเชียงเครือ/นครยางเครือ เมืองขอมโบราณ ปกครองโดย พญาเชียงเครือ ราชโอรสในพญาเชียงโสม แห่งเมืองเชียงโสม มีพี่น้อง ได้แก่ พญาจันทราช (พญาเชียงโสม) พญาธรรม พญาเชียงสง พญาเชียงสา พญาเชียงสร้อย /เมืองเชียงเครือเป็นเมืองยุคเดียวกันกับเมืองฟ้าแดดสงยาง มีความเจริญรุ่งเรืองราวพุทธศวรรษที่ 12-16 ( ตำบลเชียงเครือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์) น้ำตกผานางคอย,น้ำตกผาระแงง (อำเภอนาคู) อ่างเก็บน้ำลำพะยังตอนบน อ่างวังคำ (อำเภอเขาวง) วัดป่าโพนวิมาน (วัดป่าพุทธบุตร) พิพิธภัณฑ์ไม้กลายเป็นหิน ฟอสซิลปลาโบราณ (อำภอเขาวง)
เจ้าเมืองสมัยกรุงรัตนโกสินทร์
พระยาชัยสุนทร (เจ้าโสมพะมิต) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์องค์ที่ 1 พระยาชัยสุนทร (เก ณ กาฬสินธุ์) เป็นเจ้าเมืองกาฬสินธุ์องค์ที่ 11 พระธิเบศรวงศา (กอ) เจ้าเมืองกุดสิมนารายณ์ คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์ พระราษฏรบริหาร (เกษ) เจ้าเมืองกระมาลาไสย (กมลาไสย) คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์ พระพิชัยอุดมเดช เจ้าเมืองภูแล่นช้าง คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์ พระสุวรรณภักดี เจ้าเมืองท่าขอนยาง คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์ พระศรีสุวรรณ เจ้าเมืองแซงบาดาล คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์ พระประชาชนบาล เจ้าเมืองหัสขันธ์ คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์ พระปทุมวิเศษ เจ้าเมืองกันทรวิชัย คนแรก เมืองบริวารของหัวเมืองกาฬสินธุ์
พระพุทธสัมฤทธิ์นิรโรคันตราย (หลวงพ่อองค์ดำ) วัดกลาง (พระอารามหลวง ชั้นตรีชนิดสามัญ) อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ พระธรรมวงศาจารย์ (สุข สุขโณ) อดีตเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์และอดีตเจ้าอาวาสวัดกลาง พระอารามหลวง อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ พระเทพปัญญาเมธี (ปราชญ์ อกฺกโชโต) เจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ม) และเจ้าอาวาสวัดกลาง พระอารามหลวง อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ พระเทพสารเมธี (บัวศรี ชุตินฺธโร) เจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ธ) และเจ้าอาวาสวัดประชานิยม อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ พระราชศีลโสภิต (หนูอินทร์ กิตฺติสาโร) ที่ปรึกษาเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ม) และเจ้าอาวาสวัดป่าพุทธมงคล อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ พระราชธรรมเมธี (ทองใส กิตฺติโก) อดีตรองเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ม) และอดีตเจ้าอาวาสวัดป่ามหานิกาย อำเภอนามน พระอริยเวที (เขียน ฐิตสีโล) อดีตเจ้าคณะจังหวัดนครราชสีมา (ธ) อดีตเจ้าอาวาสวัดสุทธจินดาวรวิหาร จังหวัดนครราชสีมา และอดีตเจ้าอาวาสวัดรังสีปาลิวัน อำเภอคำม่วง พระโพธิญาณมุนี (เมือง พลวฑฺโฒ) พระเกจิอาจารย์ชื่อดัง เจ้าอาวาสวัดป่ามัชฌิมาวาส อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ ศิษย์ หลวงตามหาบัว พระญาณรักขิต (แผน โสภโณ) รองเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ธ) และเจ้าอาวาสวัดวีระวงศาวาส อำเภอสมเด็จ พระญาณวิสาลเถร (หา สุภโร) (หลวงปู่ไดโนเสาร์) ที่ปรึกษาเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ธ) และเจ้าอาวาสวัดสักกะวัน อำเภอสหัสขันธ์ พระมงคลสิทธิ (นิน ฐิตธมฺโม) อดีตเจ้าคณะอำเภอห้วยเม็ก (ม) และอดีตเจ้าอาวาสวัดนางนวล อำเภอห้วยเม็ก พระวิสุทธิบุญญาคม (บุญสม ฐิตปุญฺโญ) ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดกลาง พระอารามหลวง อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ พระสุนทรธรรมประพุทธ์ (เกษร ฐานิสฺสโร) รองเจ้าคณะจังหวัดกาฬสินธุ์ (ม) และเจ้าอาวาสวัดเหนือ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์
ครูเปลื้อง ฉายรัศมี ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีพื้นบ้าน) ประจำปี 2529 ผู้พัฒนาเครื่องดนตรี โปงลาง เครื่องดนตรีประจำจังหวัดกาฬสินธุ์ คำสอน สระทอง ศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (ประณีตศิลป์–ทอผ้า) ประจำปี 2559 ผู้นำกลุ่มทอผ้าไหมแพรวา อลงกต คำโสภา ผู้ก่อตั้งวงดนตรีโปงลางหนองสอ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์
เศรษฐพงศ์ เพียงพอ นักร้อง นักแสดง ธีระชาติ ธีระวิทยากุล นักแสดง ธนพล อินทฤทธิ์ นักร้อง ชาครีย์ ลาภบุญเรือง นักร้อง สาธิต ทองจันทร์ นักร้องเพลงอีสาน หมอลำ และเพลงลูกทุ่ง ฮันนี่ ศรีอีสาน นักร้อง สมพงษ์ คุนาประถม นักร้อง นักแสดง พิเชษฐ์ กองการ นักแสดง บุญมี นามวัย นักร้องเพลงอีสาน หมอลำ และเพลงลูกทุ่ง น่านฟ้า กาฬสินธุ์ นักร้อง นกแก้ว กาฬสินธุ์ นักข่าว นักร้อง ชูพงษ์ ช่างปรุง นักแสดง โชติทิวัตถ์ ผลรัศมี นักแสดง แสงอรุณ บุญยู้ นักร้องนักแสดงหมอลำ ธีรวัฒน์ สุไชยะ นักแสดง ศศิธร พานพิมพ์ นักแสดง
ฐิติชล สิงห์วังชา นักมวย ปฐมศึก ปฐมโพธิ์ทอง นักมวย แก้วกัลยา กมุลทะลา นักกีฬาวอลเลย์บอลหญิงทีมชาติไทย กิตติคุณ แจ่มสุวรรณ นักฟุตบอลไทย กิตติพงษ์ ภูแถวเชือก นักฟุตบอลไทย ณัฐวุฒิ สมบัติโยธา นักฟุตบลอลทีมชาติไทย นฤพล อารมณ์สวะ ฟุตบอลทีมชาติไทย อาทิตย์ บุตรจินดา นักฟุตบอลไทย
บัณฑูร สุภัควณิช อดีตผู้อำนวยการสำนักงบประมาณ, กรรมการกิจการโทรคมนาคมแห่งชาติ ฐากร ตัณฑสิทธิ์ เลขาธิการ คณะกรรมการกิจการกระจายเสียง กิจการโทรทัศน์ และกิจการโทรคมนาคมแห่งชาติ
ชิงชัย มงคลธรรม หัวหน้าพรรคความหวังใหม่ อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี สังข์ทอง ศรีธเรศ อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ สุขุมพงศ์ โง่นคำ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และ อดีตรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี สิทธิศักดิ์ ยนต์ตระกูล อดีตสมาชิกวุฒิสภา รัชฎาภรณ์ แก้วสนิท สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคประชาธิปัตย์ บุญรื่น ศรีธเรศ อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย วีระวัฒน์ โอสถานุเคราะห์ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย คมเดช ไชยศิวามงคล สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย พีระเพชร ศิริกุล สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย นิพนธ์ ศรีธเรศ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย ประเสริฐ บุญเรือง สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคเพื่อไทย วิบูลย์ แช่มชื่น อดีตสมาชิกวุฒิสภา วิวรรธนไชย ณ กาฬสินธุ์ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ใหม่ ศิรินวกุล อดีตรองประธานสภาผู้แทนราษฎรไทย
ณัฐพร ดำพลงาม (โดนัท) 50 คนสุดท้าย มิสทีนไทยแลนด์ 2012 อภิเชษฐ์ ศรีงาเมือง (เอ๋ ดอนจาน) เยาวชนดีเด่นแห่งชาติ รัชฎา พินิจนึก เยาวชนดีเด่นแห่งชาติ ปี 2557,ยุวชนประชาธิปไตย
นามสกุลพระราชทานที่เกี่ยวข้องกับจังหวัดกาฬสินธุ์
ณ กาฬสินธุ์ วงษาภักดี ณ กาฬสินธุ์
รายชื่อวัดในจังหวัดกาฬสินธุ์ รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดกาฬสินธุ์ รายชื่อสาขาของธนาคารในจังหวัดกาฬสินธุ์ รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดกาฬสินธุ์ รำแพรวากาฬสินธุ์ แพรวา
ประวัติมหาดไทยส่วนภูมิภาคจังหวัดกาฬสินธุ์. กาฬสินธุ์: โรงพิมพ์จินตภัณฑ์, 2526.