บุคลิกวิปลาส
บุคลิกวิปลาส (English: depersonalisation (บริติช) หรือ depersonalization (อเมริกัน)) เป็นอาการทางประสาทประเภทหนึ่ง เป็นภาวะที่เกิดตัวตนและบุคลิกภาพขึ้นในจิตใจของบุคคล ทั้ง ๆ ที่บุคคลนั้นมีตัวตนและบุคลิกภาพของตัวเองอยู่แล้ว โดยสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่นั้นเป็นกระบวนการรู้จำซึ่งทำหน้าที่เป็นอิสระและแปลกแยกจากสิ่งที่มีอยู่แล้ว บุคคลผู้นั้นจึงประหนึ่งนั่งมองการกระทำของตน แต่ไม่สามารถควบคุมการกระทำนั้นได้ รู้สึกว่าไม่ใช่การกระทำของตนแน่นอน แต่เป็นของใครก็ไม่รู้ พูดไม่ออกบอกไม่ถูก เป็นต้น[1] ภาวะนี้สามารถรักษาหาย อาจเป็นชั่วคราว หรือเรื้อรังจนเป็นโรคที่เรียก “โรคบุคลิกวิปลาส” (English: depersonalisation disorder) ได้
ในภาษาไทยยังมีการเรียกภาวะนี้อย่างไม่เป็นทางการว่า “บุคลิกภาพแตกแยก” “สองบุคลิกภาพ” และ “บุคลิกภาพผิดปกติ” หรือ “บุคลิกภาพผิดปรกติ” อีกด้วย[2] [3]
ผู้ประสบภาวะบุคลิกวิปลาสจะรู้สึกเหมือนถูกตัดขาดจากบุคลิกทางกายภาพของตนไปโดยสิ้นเชิง ประหนึ่งว่ากายสัมผัส อารมณ์ ความรู้สึก และพฤติกรรมของตนเหมือนไม่ใช่ของตนอีกต่อไป บุคคลผู้นั้นจึงประหนึ่งนั่งมองการกระทำของตน แต่ไม่สามารถควบคุมการกระทำนั้นได้ รู้สึกว่าไม่ใช่การกระทำของตนแน่นอน แต่เป็นของใครก็ไม่รู้ พูดไม่ออกบอกไม่ถูก เป็นต้น[4] ภาวะบุคลิกวิปลาสสามารถยังให้เกิดอาการวิตกกังวลในระดับสูง โดยผู้ประสบภาวะนี้มักกล่าวว่าสิ่งที่เกิดขึ้นเป็นเหมือนภาพยนตร์ ไม่มีอยู่จริง เป็นไปไม่ได้ เป็นเรื่องคลุมเครือ บ้าบอคอแตก ไม่ใช่การกระทำของตนแน่ นับได้ว่าเป็นความสูญเสียการจำตัวเองได้ และเป็นที่มาของชื่อภาวะนี้[5]
การแสดงกิริยาทางกายภาพของผู้ประสบภาวะบุคลิกวิปลาส เป็นประดุจเทคนิคภาพยนตร์ที่ชื่อ “การยิงภาพแบบหมุนกลับ” (English: vertigo shot) หรือ “การดึงภาพจากดอลลี” (English: dolly zoom) โดยเป็นเทคนิคที่ให้วัตถุแห่งภาพอยู่นิ่ง ณ จุดเดิม แล้วชักหมุนฉากหลักเคลื่อนไหวเข้าออกหรือไปรอบ ๆ ทำให้ดูเหมือนว่าวัตถุนั้นกำลังหมุนตัวหรือเคลื่อนไหว ทั้งนี้ เพราะบุคคลสามารถประสบภาวะนี้ได้ในลักษณะเป็นวงจร โดยความรับรู้ของบุคคลนั้นจะต่อเนื่องกันในลักษณะ “หันหลังชนกัน” (English: back-to-back in succession)
ภาวะบุคลิกวิปลาสเป็นอาการทางจิตวิทยาที่เกิดขึ้นมากเป็นอันดับสามรองจากอาการวิตกกังวล (English: anxiety) ซึ่งเกิดมากเป็นอันดับแรก และภาวะซึมเศร้า (English: depression) อันดับสอง[6]
ภาวะบุคลิกวิปลาสสามารถเกิดขึ้นร่วมกับภาวะนอนหลับไม่เพียงพอ (English: sleep deprivation) ซึ่งมักเป็นกรณีที่บุคคลมีอาการเมาเวลาเหตุการบิน (English: jet lag) อาการปวดหัวข้างเดียว (English: migrane) อาการย้ำคิดย้ำทำ (English: obsessive-compulsive disorder) อาการเครียด (English: stress) หรืออาการวิตกกังวล (English: anxiety) กรณีเหล่านี้เป็นอาการบ่งโรคจำพวกภาวะวิตกกังวล เช่น โรคตื่นตระหนก (English: panic disorder) [7]
นอกจากนี้ ภาวะบุคลิกวิปลาสยังเป็นผลข้างเคียงของการยาแก้โรคจิตแตกแยก (English: dissociative drug) หรือเกิดจากสารก่อประสาทหลอน (English: hallucinogen) เช่น กาเฟอีน แอลกอฮอล์ หรือมิโนไซคลีน[8][9] [10] โดยเป็นกรณีต้นแบบของอาการขาดยาหลาย ๆ ประเภท[11] [12] [13] [14]
การที่บุคคลบางกลุ่มใช้ยาสงบประสาท เช่นยากลุ่มเบ็นโซไดอาเซพีน ติดต่อกันเป็นเวลายาวนานจนกระทั่งเกิด อาการติดยาสงบประสาทรอง (English: benzodiazepine dependence) สามารถทำให้ความรับรู้บกพร่องจนก่อภาวะบุคลิกวิปลาสเรื้อรังจนกลายเป็น "โรคบุคลิกวิปลาส" (English: depersonalisation disorder) ได้ นอกจากนี้ การใช้ยาทั่ว ๆ ไปเป็นรายวันอย่างต่อเนื่องก็เกิดอาการอย่างเดียวกับอาการติดยาสงบประสาทรอง และนำไปสู่ภาวะบุคลิกวิปลาสเรื้อรังได้เช่นกัน[15] [16]
การบำบัดรักษาภาวะบุคลิกวิปลาสต้องกระทำโดยพิจารณาไปตามแต่กรณี
หากกรณีเป็นไปในทางประสาทวิทยา สิ่งพึงกระทำอันดับแรกคือการวินิจฉัยและการรักษาอาการอย่างเจาะจง และภาวะบุคลิกวิปลาสอาจมีอาการเกี่ยวกับความรับรู้เช่นที่ปรากฏในโรคทางประสาทวิทยาบางโรคได้ เป็นต้นว่า ในภาวะสมองฝ่อกระด้าง (English: amyotrophic lateral sclerosis) โรคอัลซไฮเมอร์ (English: Alzheimer's) โรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง (English: multiple sclerosis) ภาวะสมองส่วนกลางผิดปรกติ (English: neuroborreliosis) หรือโรคอื่น ๆ ซึ่งมีผลกระทบต่อสมอง อย่างไรก็ดี ผู้ที่ประสบภาวะบุคลิกวิปลาสพร้อมกับโรคปวดหัวข้างเดียว (English: migraine) นั้น พบว่าสามารถใช้ยาลามอทริจีน (English: lamotrigine) หรือยานอร์ทริปทีลีน (English: nortriptyline) บำบัดรักษาได้
หากกรณีเป็นไปในทางจิตวิทยา ซึ่งภาวะบุคลิกวิปลาสอาจส่งผลให้เกิดการบาดเจ็บต่อเนื่อง (English: developmental trauma) ได้นั้น การบำบัดรักษาต้องกระทำโดยพิจารณาไปตามแต่เรื่องเฉพาะราย เช่น ในกรณีที่เกี่ยวข้องกับโรคจิตแตกแยกเป็นเอกลักษณ์ (English: dissociative identity disorder) ซึ่งการบาดเจ็บต่อเนื่องจะส่งผลถึงการสร้างเอกลักษณ์ความเชื่อมแน่นทางสังคม (English: cohesive identity) ต้องใช้จิตบำบัดอย่างเหมาะสม หรือในกรณีที่เกี่ยวข้องกับโรคคลั่งผอม (English: eating disorders) ต้องใช้คณะผู้เชี่ยวชาญประคบประหงมผู้ป่วยเป็นราย ๆ ไป[17]
การป้องกันการสบโอกาสเสี่ยงภัย (English: interoceptive exposure) เป็นวิธีการนอกเภสัชวิทยา ซึ่งสามารถช่วยลดภาวะบุคลิกวิปลาสได้[18] ส่วนการบำบัดรักษาภาวะบุคลิกวิปลาสเรื้อรังนั้น เป็นกรณีเดียวกับการรักษาโรคบุคลิกภาพวิปลาส (English: depersonalisation disorder)
นอกจากนี้ บรรดานักศึกษาระดับปริญญาตรีในโลกตะวันพากันศึกษาเรื่องภาวะนี้อย่างขะมักเขม้น และจัดทำมาตรฐานวัดความแตกแยกของจิต (English: Dissociative Experiences Scale) ขึ้นเพื่อใช้วัด ความสุ่มเสี่ยงต่อการประสบภาวะบุคลิกวิปลาส โดยผู้อยู่ในระดับสูงของมาตรวัดภาวะบุคลิกวิปลาส จะมีการสนองของฮอร์โมนคอร์ทิซอล (English: cortisol) มากกว่าปรกติ หมายความว่าบุคคลนี้มีความสุ่มเสี่ยงสูงที่จะประสบภาวะบุคลิกวิปลาส ในขณะที่ผู้อยู่ในระดับสูงของมาตรวัดความหมกมุ่นซึ่งใช้วัดความเข้มข้นของความสามารถในการแยกแยะความรับรู้เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นรอบกาย จะมีการสนองของฮอร์โมนคอร์ทิซอลน้อยกว่า หมายความว่ามีความสุ่มเสี่ยงต่ำที่จะประสบภาวะบุคลิกวิปลาส[19]
ในภาพยนตร์เรื่อง “นัมบ์” (English: Numb) ของนายมัททิว เพอร์รี (Matthew Perry) ตัวละครที่ชื่อ “ฮัดซัน มิลแบงก์” (Hudson Milbank) ประสบภาวะบุคลิกวิปลาส ลินคินพาร์ก (Linkin Park) วงดนตรีร็อกชื่อดัง ได้ร้องเพลงเกี่ยวกับภาวะบุคลิกวิปลาสไว้หลายเพลง เช่น เพลง “นัมบ์” และ เพลง “ครอวลิง” ในหนังสือเรื่อง “ออนคิลลิง” (English: On Killing) ของพันโทเดฟ กรอสมัน (Dave Grossman) ว่าการฝึกทหารนั้นมีเป้าประสงค์เพื่อทำให้ทหารประสบภาวะบุคลิกวิปลาส จะได้ไร้ตัวไร้ตน และส่งไปสังหารบุคคลอื่นง่ายขึ้น ปรัชญาสายอัตถิภาวนิยมใช้คำ “บุคลิกวิปลาส” (English: depersonalization) ในความหมายอื่น โดยใช้หมายถึงการปฏิบัติต่อผู้อื่นประหนึ่งว่าเขาเป็นวัตถุสิ่งของหรือโดยไม่สนความรู้สึกนึกคิดของเขา ส่วนนายโรนัลด์ เดวิด แล็ง (Ronald David Laing) ใช้คำนี้ไปในความหมายอื่นเช่นกัน โดยหมายถึงความกลัวว่าจะเสียภาวะอิสระในความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลไปเพราะความไม่มั่นคงทางภววิทยา นางซูซานนา เคย์ซัน (Susanna Kayson) เขียนไว้ในบันทึกความทรงจำของตนซึ่งต่อมาได้รับการพิมพ์เผยแพร่เป็นหนังสือชื่อ “เกิร์ลอินเทอร์รัปเทด (English: Girl, Interrupted) เกี่ยวกับประสบการณ์ว่าด้วยสถานะทางจิตของเธอว่า เธอใช้สว่านเจาะไชมือตัวเอง เพื่อดูว่าเธอมีกระดูกหรือไม่ ก่อนได้รับการตรวจวินิจฉัยว่าประสบภาวะบุคลิกวิปลาส ในหนังสือเรื่อง “อเมริกันไซโค” (English: American Psycho) ของนางเบรต อีสตัน เอลลิส (Bret Easton Ellis) ที่ได้รับการดัดแปลงเป็นภาพยนตร์ชื่อเรื่องเดียวกัน นายแพทริก เบตมัน (Patrick Bateman) มือสังหารต่อเนื่องซึ่งเป็นตัวเอกของเรื่อง พูดกับตัวเองซ้ำ ๆ ว่าเขากำลังประสบภาวะบุคลิกวิปลาส และตลอดเรื่องก็ปรากฏว่ามีอาการข้างเคียงของภาวะดังกล่าว นายแอดัม ดูริตซ์ (Adam Duritz) นักร้องและนักประพันธ์ดนตรีวงเคาน์ทิงคราวส์ (English: Counting Crows) เป็นคนดังอีกคนที่ประสบภาวะบุคลิกวิปลาส ละครไทยเรื่อง “สาปภูษา” ที่ฉายทางช่อง 3 เมื่อ พ.ศ. 2552 ไหมพิม (อิศริยา สายสนั่น) นางเอกของเรื่อง ถูกผีเจ้าสีเกด (ธัญญาเรศ รามณรงค์) สิงให้กระทำการต่าง ๆ นานาโดยไม่รู้ตัวเอง ซึ่งแพทย์ลงความเห็นว่าไหมพิมประสบภาวะบุคลิกวิปลาส[20] ในภาพยนตร์เรื่อง “บอดี้ ศพ19” ตัวละครที่ชื่อ “หมอสุธี” ประสบภาวะบุคลิกวิปลาส ละครไทยเรื่อง "ล่า" ที่ฉายทางช่องวัน เมื่อ พ.ศ. 2560 - พ.ศ. 2561 "มธุสร" (ลลิตา ปัญโญภาส) ตัวละครเอกของเรื่องประสบภาวะบุคลิกวิปลาส จากการถูกฉุดไปข่มขืนจนบอบช้ำทั้งร่างกายและจิตใจ จนนำไปสู่การคิดสั้นด้วยการฆ่าตัวตาย ซึ่งเหตุการณ์นั้นทำให้เธอสร้าง "รุ้ง" ซึ่งเป็นตัวตนอีกหนึ่งบุคลิกขึ้นในจิตใต้สำนึกโดยไม่ได้ตั้งใจ แพทย์ผู้รักษาลงความเห็นว่ามธุสรประสบภาวะบุคลิกวิปลาส
โรคบุคลิกวิปลาส (English: depersonalisation disorder) การแตกแยกของจิต (English: dissociation) โรคจิตแตกแยก (English: dissociative disorders) การตีตัวออกห่างสังคม (English: social alienation) ความผิดปกติทางจิตใจภายหลังภยันตราย (English: post-traumatic stress disorder) การบาดเจ็บทางจิตวิทยา (English: psychological trauma) การรู้ (English: cognition) ภาวะสับสนในสมอง (English: brain frog) โรคสูญเสียการรับรู้ถาวรเหตุประสาทหลอน (English: hallucinogen persisting perception disorder) ความเข้าใจวิปลาส (English: derealization) ประสบการณ์นอกกาย (English: out-of-body experience)
แห่งคิงส์คอลเลจ กรุงลอนดอน
หมวดหมู่:ความผิดปกติทางจิต หมวดหมู่:ประสาทจิตวิทยา หมวดหมู่:โรคดิสโซสิเอทีฟ หมวดหมู่:ความผิดปกติทางประสาทวิทยา