ความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย
สถานการณ์ความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย หรือ ไฟใต้ เป็นความขัดแย้งที่กำลังดำเนินอยู่ในภาคใต้ของประเทศไทย ความขัดแย้งนี้กำเนิดในปี พ.ศ. 2491 เริ่มจากกบฏดุซงญอ[4] เป็นการก่อกำเริบการแยกออกทางเชื้อชาติและศาสนาในภูมิภาคมลายูปัตตานี แต่ความไม่สงบดังกล่าวเริ่มบานปลายขึ้นหลังปี พ.ศ. 2547[5]
อดีตรัฐสุลต่านปัตตานีซึ่งมีสามจังหวัดชายแดนใต้ของไทย ได้แก่ จังหวัดปัตตานี จังหวัดยะลา จังหวัดนราธิวาส ตลอดจนบางส่วนของจังหวัดสงขลาที่อยู่ใกล้เคียง และส่วนตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศมาเลเซียถูกราชอาณาจักรรัตนโกสินทร์พิชิตในปี พ.ศ. 2328 และถูกไทยปกครองนับแต่นั้น ยกเว้นกะลันตัน
แม้เกิดความรุนแรงแยกตัวออกระดับต่ำในภูมิภาคมาหลายทศวรรษแล้วโดยนิยมนับตั้งแต่ปลาย ปี พ.ศ. 2490 สถานการณ์ในจังหวัดชายแดนภาคใต้ร้อนระอุ เกิดเหตุการณ์เผาโรงเรียนในเขตเทศบาลเมืองปัตตานีจำนวน 1 หลัง นอกจากนั้นมีการปล้นสดมภ์ในท้องที่ต่างๆรวมได้ประมาณ 200 คดี[6]ในวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2496 รัฐบาลประกาศสถานการณ์ฉุกเฉิน ในอำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา และจังหวัดยะลา[7]ในปี พ.ศ. 2497 หะยีสุหลง ได้หายตัวไปอย่างไร้ร่องรอยและในปี พ.ศ. 2498 นายสมรรถ เอี่ยมวิโรจน์ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร จังหวัดนราธิวาสถูกลอบสังหาร[8]
ปี พ.ศ. 2524 มีเหตุการณ์ก่อเหตุร้ายต่างๆเกิดขึ้นเป็นระยะๆ เช่น การจับครูเรียกค่าคุ้มครองหรือค่าไถ การกรรโชกข่มขู่นักธุรกิจพ่อค้าคนจีนโดยส่งเป็นหนังสือประทับตรากลุ่มต่างๆ ที่เคลื่อนไหวในพื้นที่และนอกพื้นที่ให้จ่ายค่าคุ้มครองดูแลความปลอดภัยของ บุคคลและกิจการธุรกิจการค้าหรือที่คนทั่วไปเรียกว่าภาษีเถื่อนนอกกฎหมาย[9] เหตุการณ์ที่มีชื่อเสียงคือการลอบสังหาร กำธร ลาชโรจน์ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดปัตตานี เมื่อวันที่ 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2524
ในวันที่ 4 กันยายน พ.ศ. 2531คนร้ายบุกเผาบ้านพักตำรวจและโรงเรียน ในจังหวัดปัตตานีรวม 4 จุด ต่อมาวันที่ 11 กันยายน พ.ศ. 2531 จังหวัดนราธิวาส คนร้ายบุกเข้าจับคนงานไทยพุทธ บริษัท ไทยถาวรท่าไม้ ก่อนฆ่าด้วยอาวุธปืน ทั้ง 3 ราย
แต่สถานการณ์บานปลายหลังปี 2544 และมีการระบาดใหม่ในปี 2547 ซึ่งบางครั้งล้นไปจังหวัดใกล้เคียง[10] มีเหตุการณ์ที่มีการอ้างว่าผู้ก่อการกำเริบภาคใต้ เป็นผู้ลงมือเกิดในกรุงเทพมหานครและจังหวัดภูเก็ต[11]
นักสื่อสารมวลชนมักอ้างอิงเหตุการณ์ที่ ทักษิณ ชินวัตร ตัดสินใจยุบ ศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ คณะกรรมการอำนวยการแก้ไขปัญหาความมั่นคงจังหวัดชายแดนภารใต้ สำนักงานคณะกรรมการอำนวยการแก้ไขปัญหาความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ และกองบัญชาการผสมพลเรือน ตำรวจ ทหารที่ 43 ในวันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2545[12] เป็นปฐมบทของความรุนแรงของความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย ที่เกิดขึ้นจนถึงปัจจุบัน[13]ส่วนเหตุการณ์ที่นักวิชาการถือว่าเป็นปฐมบทของความรุนแรงรอบใหม่ได้แก่เหตุการณ์ปล้นปืนครั้งใหญ่เมื่อวันที่ 4 มกราคม 2547 ที่กองพันพัฒนาที่ 4 ค่ายกรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ อ.เจาะไอร้อง จ.นราธิวาส
ในวันที่ 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2548 นายกรัฐมนตรีทักษิณ ชินวัตร ประกาศสถานการณ์ฉุกเฉิน เพื่อรับมือกับสถานการณ์ความไม่สงบภาคใต้ แต่การก่อการกำเริบยิ่งบานปลาย ในเดือนกันยายน 2549 คณะทหารผู้ยึดอำนาจการปกครองรัฐประหาร คณะผู้ยึดอำนาจการปกครองมีการเปลี่ยนนโยบายใหญ่ โดยแทนแนวทางก่อนหน้าของทักษิณ ชินวัตร ด้วยการรณรงค์เพื่อชนะใจของผู้ก่อการกำเริบ[14] แม้มีความคืบหน้าเล็กน้อยในการจัดการกับความรุนแรง แต่คณะผู้ยึดอำนาจการปกครองประกาศว่าความมั่นคงกำลังดีขึ้นและสันติภาพจะคืนสู่ภูมิภาคภายในปี 2551[15] ทว่า ในเดือนมีนาคม 2551 ยอดผู้เสียชีวิตเกิน 3,000 คน[16]
ในสมัยรัฐบาลอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ กษิต ภิรมย์ ว่า เขามั่นใจว่าจะนำสันติภาพสู่ภูมิภาคภายใน พ.ศ. 2553[17] แต่เมื่อถึงปลายปีนั้น ความรุนแรงได้มีเพิ่มมากขึ้น ตรงกันข้ามกับการมองโลกในแง่ดีของรัฐบาล[18]กรมสอบสวนคดีพิเศษ จัดตั้ง ศูนย์ปฏิบัติการคดีพิเศษจังหวัดชายแดนภาคใต้ ในปี พ.ศ. 2554 และในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2554 รัฐบาลยอมรับว่าสถานการณ์ได้เพิ่มมากขึ้น และไม่สามารถแก้ไขได้ภายในเวลาไม่กี่เดือน[19]หลังวันที่ 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2557 เวลา 3.00 น.คณะรักษาความสงบแห่งชาติ ประกาศใช้กฎอัยการศึกทั่วประเทศ 10 เดือน 11 วัน โดยยกเลิกในวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2558
ผู้นำท้องถิ่นเรียกร้องอัตตาณัติระดับหนึ่งแก่ภูมิภาคปัตตานีจากประเทศไทยอย่างต่อเนื่องและขบวนการผู้ก่อการกำเริบแยกตัวออกบางส่วนเรียกร้องให้มีการเจรจาสันติภาพ ทว่า กลุ่มเหล่านี้ส่วนใหญ่ถูกเบี่ยงเบนความสนใจโดยกลุ่มขบวนการแนวร่วมปฏิวัติแห่งชาติมลายูปัตตานี-โคออร์ดิเนต (BRN-C) ซึ่งเป็นกลุ่มที่กำลังเป็นหัวหอกการก่อการกำเริบ กลุ่มนี้ไม่เห็นเหตุผลให้ต้องเจรจาแและคัดค้านการพูดคุยกับกลุ่มก่อการกำเริบอื่น BRN-C มีเป้าหมายทันทีเพื่อทำให้ภาคใต้ของประเทศไทยปกครองไม่ได้และประสบความสำเร็จเป็นส่วนใหญ่[20]
รัฐบาลได้จัดตั้งคณะกรรมการวิสามัญศึกษาปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ ครั้งแรกเมื่อ 22 พฤษภาคม ปี พ.ศ. 2533[21]
ในวันที 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2534 มีประกาศเลิกใช้กฎอัยการศึกในบางพื้นที่ แต่ยังคงใช้กับจังหวัดยะลาเฉพาะ อำเภอธารโต อำเภอบันนังสตา อำเภอเบตา และอำเภอยะหา จังหวัดนราธิวาสเฉพาะอำเภอจะแนะ อำเภอเจาะไอร้อง อำเภอระแงะ อำเภอแว้ง อำเภอศรีสาคร และอำเภอสุคิริน นับเป็นการใช้กฎอัยการศึกอย่างเป็นทางการในการแก้ปัญหาเป็นครั้งแรก
ในวันที่ 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2541 มีประกาศเลิกใช้กฎอัยการศึกในบางพื้นที่ แต่ยังคงใช้กับ จังหวัดนราธิวาสเฉพาะอำเภอจะแนะ อำเภอเจาะไอร้อง อำเภอระแงะ อำเภอแว้ง อำเภอศรีสาคร และอำเภอสุคิริน จังหวัดยะลาเฉพาะอำเภอกาบัง อำเภอธารโต อำเภอบันนังสตา อำเภอเบตา และอำเภอยะหา[22]และประกาศเลิกใช้กฎอัยการศึกในวันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2548[23]
กลุ่มทหารโจรปัตตานี เริ่มต้นสร้างสถานการณ์ความไม่สงบขึ้นอีกครั้งในปี พ.ศ. 2544 เอกลักษณ์ของผู้ก่อการที่ต้องการผลักดันให้เกิดความขัดแย้งขึ้นนั้น ยังคงคลุมเครือเสียเป็นส่วนใหญ่ ผู้เชี่ยวชาญในระดับท้องถิ่นและภูมิภาคได้แสดงให้เห็นว่า สถานการณ์ดังกล่าวเกี่ยวข้องกับกลุ่มแบ่งแยกดินแดนดั้งเดิมในภูมิภาค อย่างเช่น พูโล บีอาร์เอ็น และจีเอ็มไอพี โดยเฉพาะอย่างยิ่ง บีอาร์เอ็น โคออดิเนต (อันเป็นสาขาหนึ่งของบีอาร์เอ็น) และกลุ่มติดอาวุธที่ถูกกล่าวหาว่ามีส่วนเกี่ยวข้องกับบีอาร์เอ็น คือ รันดา คัมปูรัน คีซิล[24] ส่วนคนอื่นเสนอแนะว่า ความรุนแรงดังกล่าวเกิดขึ้นภายใต้อิทธิพลของกลุ่มอิสลามต่างชาติ อาทิ อัลกออิดะห์และญะมาอะห์ อิสลามียะห์ แต่ด้วยวิธีการทำงานของกองโจรในภาคใต้ ซึ่งโจมตีคลังอาวุธทหารและโรงเรียน ไม่เหมือนกับวิธีการปฏิบัติของกลุ่มอื่นซึ่งโจมตีเป้าหมายของชาติตะวันตก มุมมองที่ว่ากองโจรในภูมิภาคมีส่วนเกี่ยวข้องกับกลุ่มต่างชาตินั้นจึงอ่อน[25]
ในตอนแรก รัฐบาลมองว่าการสร้างสถานการณ์ดังกล่าวเป็นฝีมือของโจร และอันที่จริงแล้ว ผู้สังเกตการณ์ภายนอกจำนวนมากก็เชื่อว่า กลุ่มท้องถิ่น คู่แข่งทางธุรกิจหรืออาชญากรรม มีส่วนเกี่ยวข้องกับสถานการณ์ในภูมิภาคดังกล่าว เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2545 หลังจากตำรวจเสียชีวิตไป 14 นาย ในการโจมตีหลายครั้งซึ่งเกิดขึ้นในช่วงเวลานานเจ็ดเดือน นายกรัฐมนตรี ทักษิณ ชินวัตร ได้ปฏิเสธถึงบทบาทของศาสนาในการโจมตีดังกล่าว เพราะตำรวจที่เสียชีวิตไปหลายคนนั้นเป็นมุสลิมด้วย[26]
พล.อ.กิตติ รัตนฉายา ให้สัมภาษณ์ลง หนังสือพิมพ์ผู้จัดการรายวัน เมื่อวันที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2545 โดยกล่าวตอนหนึ่งว่า จริง ๆ แล้ว ณ วันนี้ยังไม่มีใครหาคำตอบได้ว่า สถานการณ์ที่เกิดขึ้นในภาคใต้นั้น เป็นโจรธรรมดา หรือกลุ่มขบวนการ แต่ความจริงเรื่องหนึ่งที่สังคมต้องยอมรับก็คือ ขบวนการโจรก่อการร้ายนั้นยังมีอยู่ โดยส่วนนำอยู่ที่ประเทศมาเลเซีย ตะวันออกกลาง และในกลุ่มประเทศยุโรป ซึ่งแนวร่วมก็คือประชาชนในพื้นที่นั่นเอง วันนี้ เราชอบพูดว่า ไม่มีแล้วขบวนการ แต่จริง ๆ นั้นมี และเรื่องภาคใต้วันนี้ก็เชื่อมโยงถึงขบวนการแน่นอน
รัฐบาลทักษิณ 1 (พ.ศ. 2544-48) มีสมาชิกรัฐสภาเป็นมุสลิมหลายสิบคน สภาจังหวัดในจังหวัดชายแดนมีสมาชิกส่วนใหญ่เป็นมุสลิม และเทศบาลหลายแห่งในภาคใต้ มีนายกเทศมนตรีเป็นมุสลิม มุสลิมเริ่มมีสิทธิ์มีเสียงในทางการเมืองอย่างเปิดเผยมากขึ้น และได้รับเสรีภาพในการนับถือศาสนามากยิ่งขึ้น อย่างไรก็ตาม เมื่อ ทักษิณ ชินวัตร มีคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรีที่ 123/2545 ยุบศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ คณะกรรมการอำนวยการแก้ไขปัญหาความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ สำนักงานคณะกรรมการอำนวยการแก้ไขปัญหาความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ และกองบัญชาการผสมพลเรือน ตำรวจ ทหารที่ 43 ในวันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2545[27]ต่อมาในวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2545 มีประกาศสภาผู้แทนราษฎร เรื่องตั้งคณะกรรมมาธิการวิสามัญพิจารณาศึกษาการลอบวางระเบิด และก่อความไม่สงบเรียบร้อยในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้[28]
กองกำลังที่ถูกยุบถูกแทนที่ด้วยกองกำลังตำรวจ ที่มีเรื่องฉาวโฉ่ในด้านการคอร์รัปชั่น ซึ่งได้เริ่มการปราบปรามอย่างกว้างขวางในทันที การปรึกษาหารือกับผู้นำชุมชนท้องถิ่น ก็ได้ถูกยกเลิกไปด้วย ความไม่พอใจต่อการละเมิดดังกล่าว ได้นำไปสู่ความรุนแรงที่เพิ่มมากขึ้นระหว่าง พ.ศ. 2547 และ 2548[29]
ในปีเดียวกัน ทักษิณ ชินวัตร กล่าวว่า "ไม่มีการแบ่งแยกดินแดน ไม่มีผู้ก่อการร้ายอุดมการณ์ มีแต่โจรกระจอก" แต่ในปี พ.ศ. 2547 เขาได้เปลี่ยนท่าที และจัดว่าสถานการณ์ดังกล่าวเป็นสงครามต่อต้านการก่อการร้ายในประเทศ มีการประกาศกฎอัยการศึกในจังหวัดปัตตานี ยะลา และนราธิวาส ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2547[30]โดยสื่อมวลชนและนักวิชาการถือว่าเหตุการณ์ปล้นปืนครั้งใหญ่เมื่อวันที่ 4 มกราคม พ.ศ. 2547 ที่กองพันพัฒนาที่ 4 ค่ายกรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ อ.เจาะไอร้อง จ.นราธิวาส เป็นจุดเริ่มต้นของความรุนแรงในพื้นที่รอบใหม่ในวันที่ 4 ตุลาคม 2547 รัฐบาลจัดตั้งกองอำนวยการเสริมสร้างสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้ ตามคำสั่ง สำนักนายกรัฐมนตรี ที่ 260/2547[31]โดยยกเลิกคำสั่งเดิม
เมื่อ วันที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2547 เกิดเหตุกรณีตากใบซึ่งส่งผลให้ชาวบ้านไม่ไว้ใจเจ้าหน้าที่ตำรวจทหาร และหันมาเป็นศัตรูกับทหารและตำรวจมากขึ้น เนื่องจากเจ้าหน้าที่อ้างว่ากลุ่มชาวบ้านที่ประท้วงถูกจ้างและจัดตั้งขึ้นมา ในขณะที่ชาวบ้านเสียชีวิตถึง 85 ราย[32]ภายหลังจากเหตุการณ์นี้คำอธิบายจากเจ้าหน้าที่รัฐกรณีเกิดเหตุก่อการร้ายมักได้รับการอธิบายว่าเกิดจากชาวบ้านรับจ้างให้ก่อเหตุ
มุข สุไลมาน กล่าวสัมภาษณ์ลง หนังสือพิมพ์ผู้จัดการรายวัน เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน 2545 ตอนหนึ่งว่า เหตุการณ์เผาโรงเรียน และวางระเบิดที่ต่าง ๆ ผมมั่นใจว่าไม่ใช่ขบวนการแบ่งแยกดินแดนอย่างชัดเจน แต่เกิดจากบางคนที่ชอบรับจ้าง โดยอาจจะติดยาเสพติด เคยมีคดีลักขโมยน้อย รอรับจ้างอย่างเดียว ใครจ้างก็ทำตลอด แม้ว่าจะจับคนหนึ่งก็จะมีคนหนึ่งทำต่อ เพราะคนรับจ้างมันเยอะ จะสาวไปถึงผู้ว่าจ้างมันก็ยาก ทั้ง ๆ ที่รู้ แต่ไม่สามารถหาของกลางได้ ซึ่งเมื่อถามผมว่า รู้ได้อย่างไร ในหลักฐานผมก็บอกไม่ได้[33]
ในขณะที่ สมชาย นีละไพจิตร ให้สัมภาษณ์ว่าหลายกรณีเจ้าหน้าที่ทหารตำรวจ ทรมานผู้ต้องสงสัยให้รับสารภาพ ด้วยการให้คนอื่นปัสสาวะใส่หน้า ใช้ไฟฟ้าช็อตตามร่างกายและอวัยวะเพศ[34] สมชาย นีละไพจิตร หายตัวไปอย่างลึกลับแม้อัยการสั่งฟ้องเจ้าหน้าที่ตำรวจ 5 ราย แต่ศาลยกฟ้องในที่สุด[35]
ในวันที่ 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2548 มีการใช้พระราชกำหนดในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 ในพื้นที่จังหวัดปัตตานี จังหวัดยะลา จังหวัดนราธิวาส [36] รัฐบาลแต่งตั้ง พลโท ขวัญชาติ กล้าหาญ แม่ทัพภาคที่4 เป็นผู้อำนวยการ กองอำนวยการเสริมสร้างสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้[37] พร้อมทั้งตั้ง คณะกรรมการนโยบายเสริมสร้างสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้[38]ให้พลตำรวจเอก ชิดชัย วรรณสถิตย์ เป็นประธานกรรมการ
ในวันที่ 5 ตุลาคม พ.ศ. 2548 รัฐบาลแต่งตั้ง คณะกรรมการบริหารจัดการในพื้นที่ตามนโยบายและยุทธศาสตร์เสริมสร้างสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้ หรือ กบชต.
หลังจากรัฐประหารในปี พ.ศ. 2549 ซึ่งทำให้ ทักษิณ ชินวัตร พ้นจากตำแหน่ง รัฐบาล สุรยุทธ์ จุลานนท์ มีการประกาศกฎอัยการศึกในพื้นที่ทั่วราชอาณาจักรในวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2549 ต่อมาในวันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2550 รัฐบาลคงกฎอัยการศึกในจังหวัดปัตตานี จังหวัดนราธิวาส จังหวัดยะลา และจังหวัดสงขลา เฉพาะอำเภอจะนะ อำเภอเทพา อำเภอนาทวี อำเภอสะเดา อำเภอสะบ้าย้อย[39] ใน31 ธันวาคม พ.ศ. 2550 รัฐบาลคงกฎอัยการศึกในจังหวัดปัตตานี จังหวัดนราธิวาส จังหวัดยะลา และจังหวัดสงขลา เฉพาะอำเภอจะนะ อำเภอเทพา อำเภอนาทวี อำเภอสะเดา อำเภอสะบ้าย้อย[40] นับว่ารัฐบาล สุรยุทธ์ จุลานนท์ ใช้อำนาจตามกฎหมายมากที่สุดเป็นประวัติศาสตร์ กล่าวคือใช้อำนาจตาม พระราชกำหนดในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 ในจังหวัดปัตตานี จังหวัดนราธิวาส และจังหวัดยะลา และขยายพื้นที่กฎอัยการศึกในจังหวัดปัตตานี และจังหวัดสงขลาเฉพาะอำเภอจะนะ อำเภอเทพา อำเภอนาทวี อำเภอสะเดา อำเภอสะบ้าย้อย
ในวันที่ 28 เมษายน พ.ศ. 2553 รัฐบาล อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ คงกฎอัยการศึกในจังหวัดปัตตานี จังหวัดนราธิวาส จังหวัดยะลา และจังหวัดสงขลา อำเภอสะเดา[41]กฎอัยการศึกยังคงใช้ในพื้นที่ดังกล่าวถึงปัจจุบัน เป็นระยะเวลา 10 ปี เนื่องจาก ประกาศเลิกใช้กฎอัยการศึกไม่กระทบต่อการประกาศใช้กฎอัยการศึกที่มีผลใช้บังคับก่อนวันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2557[42]
อย่างไรก็ตาม สถานการณ์กลับทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น ซึ่งข้อเท็จจริงดังกล่าวน่าจะเป็นการสนับสนุนการยืนยันที่ว่า มีกลุ่มหลายกลุ่มมีส่วนเกี่ยวข้องในการสร้างสถานการณ์ และมีกลุ่มจำนวนน้อยที่สงบลง จากการเปลี่ยนยุทธศาสตร์ของรัฐบาล[43] ก่อนหน้านี้ ในปี พ.ศ. 2539 ได้เกิดเหตุการณ์รุนแรงทั้งหมด 42 ครั้ง และเพิ่มเป็น 83 ครั้งในปี พ.ศ. 2540 และ 139 ครั้งในปี พ.ศ. 2541 ส่วนในปี พ.ศ. 2545 เกิดเหตุการณ์รุนแรงขึ้น 82 ครั้ง และ 84 ครั้งในปี พ.ศ. 2546[44]
ในปี พ.ศ. 2551 รัฐบาลจัดตั้ง กองร้อยบังคับการและบริการส่วนหน้าจังหวัดชายแดนภาคใต้ ขึ้น ตามคำสั่งกองบัญชาการกองอาสารักษาดินแดนที่ 10/2551 ลงวันที่ 15 มกราคม พ.ศ. 2551[45]ตามคำสั่ง พลเอก สุรยุทธ์ จุลานนท์ ในฐานะผู้บัญชาการกองอาสารักษาดินแดน และจัดตั้ง กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักร ภาค 4 และ คณะกรรมการเขตพัฒนาพิเศษเฉพาะกิจจังหวัดชายแดนภาคใต้[46]โดยออกระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยระบบบริหารจัดการเพื่อเสริมสร้างสันติสุขในจังหวัดชายแดนภาคใต้ พ.ศ. 2551
อย่างไรก็ตามรัฐบาลไม่สามารถแก้ปัญหาได้ โดยเป็นที่รับรู้โดยทั่วไปว่า พื้นที่ในจังหวัดปัตตานี จังหวัดนราธิวาส และจังหวัดยะลา เป็นพื้นที่ที่มีธุรกิจผิดกฎหมายเติบโตขึ้นอย่างมากอาทิ ธุรกิจยาเสพติด บ่อนการพนัน[47] การค้าประเวณี ธุรกิจน้ำมันเถื่อน และ ตำรวจทหารเป็นคนเก็บเงินค่าส่วยในพื้นที่เสียเอง สถานการณ์จึงยิ่งซับซ้อนขึ้นเนื่องจากทหารและตำรวจ ต้องรบกับทหารและตำรวจส่วนหนึ่ง ที่หันมาเป็นผู้มีอิทธิพลหรือเป็นโจรเสียเอง[48]ปัญหาความไม่ไว้วางใจของประชาชนที่มีต่อเจ้าหน้าที่ตำรวจทหารเนื่องจากสงสัยว่าหลายกรณีมีการจับแพะและเคยมีกรณีที่ถูกเจ้าหน้าที่ทรมานผู้ต้องหา ปัญหาการไม่ให้ความร่วมมือของประชาชนในพื้นที่ ปัญหาความขัดแย้งระหว่างชาวไทยพุทธและชาวไทยมุสลิม ปัญหาความขัดแย้งผลประโยชน์นักการเมืองท้องถิ่น ปัญหาความต้องการแบ่งแยกดินแดน ปัญหาธุรกิจยาเสพติดบ่อนการพนันและค้าประเวณี ปัญหาความไม่แน่ชัดว่าศัตรูของทหาร ตำรวจ และ กองอาสารักษาดินแดน นั้นคือใคร[49]
บางปัญหาก็มีความขัดแย้งระหว่างเจ้าหน้าที่รัฐกับประชาชน อาจกล่าวสรุปได้ว่า เจ้าหน้าที่รัฐเห็นว่าประชาชนเป็นผู้ร้าย ส่วน ประชาชนเห็นว่าเจ้าหน้าที่รัฐเป็นผู้ร้าย เจ้าหน้าที่รัฐยืนยันถึงสงครามระหว่างขบวนการโจรแบ่งแยกดินแดนเป็นประเด็นสำคัญซึ่ง ซัยยิดสุไลมาน ฮูซัยนี ประธานสถาบันศึกษาอัล-มะห์ดีย์ เห็นว่าเป็นประเด็นรอง[50]เขากล่าวตอนหนึ่งว่า ส่วนตัวเองมองว่า สถานการณ์ภาคใต้ มีสถานการณ์แอบแฝงอยู่ กลุ่มก่อการอาจมาจากหลายกลุ่ม กลุ่มอิทธิพลท้องถิ่น หรืออะไรก็ตาม แต่พี่น้องมุสลิม ไม่สามารถทำได้ เพราะเก่งกาจขนาดนี้ ไม่เคยมีประวัติศาสตร์การต่อสู้ของชาวมุสลิม กลุ่มมุสลิมไม่ใช่คนก่อเหตุ
ฝ่ายเจ้าหน้าที่รัฐยืนยันถึงความเกลียดชัง ความขัดแย้งระหว่างชาวไทยพุทธ และชาวไทยมุสลิม ส่วน ฝ่ายประชาชนเห็นว่าความขัดแย้งระหว่างชาวไทยต่างศาสนาไม่มีในพื้นที่เลย
ในปี พ.ศ. 2553 รัฐบาลออกกฎหมาย พระราชบัญญัติการบริหารราชการจังหวัดชายแดนภาคใต้ พ.ศ. 2553 กำหนดให้มี คณะกรรมการยุทธศาสตร์ด้านการพัฒนาจังหวัดชายแดนภาคใต้ (กพต.) โดยมีนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน ในปี พ.ศ. 2554 กรมสอบสวนคดีพิเศษ จัดตั้ง ศูนย์ปฏิบัติการคดีพิเศษจังหวัดชายแดนภาคใต้ ขึ้น และในวันที่ 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2555 รัฐบาล ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร จัดตั้ง ศูนย์ปฏิบัติการแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้
มีการอ้างว่าความยากจนและปัญหาเศรษฐกิจ เป็นปัจจัยหนึ่งเบื้องหลังการก่อการกำเริบด้วย[51][52] จังหวัดชายแดน ยังมีรายได้เฉลี่ยต่ำสุด เมื่อเทียบกับจังหวัดภาคใต้ด้วยกัน แม้ว่าสมรรถนะของเศรษฐกิจชายแดนภาคใต้ พัฒนาขึ้นอย่างเห็นได้ชัดในช่วงทศวรรษหลัง ๆ ระหว่างปี 2526 ถึง 2546 รายได้ต่อหัวของจังหวัดปัตตานีเพิ่มขึ้นจาก 9,340 บาท เป็น 57,621 บาท ขณะที่รายได้ต่อหัวของจังหวัดยะลาและนราธิวาส ก็เพิ่มขึ้นจาก 14,987 บาท เป็น 52,737 บาท และจาก 10,340 บาท เป็น 38,553 บาท ตามลำดับ กระนั้น
การขาดประสิทธิภาพการจัดการทรัพยากรเพื่อพัฒนาท้องถิ่น เป็นปัจจัยหนึ่งของความไม่สงบ เอกชนมักไม่มีส่วนร่วมในการลงทุน เพราะพื้นที่อยู่ภายใต้หน่วยงานความมั่นคงของรัฐ คณะกรรมการสมานฉันท์แห่งชาติรายงานว่า โครงสร้างการพัฒนาเศรษฐกิจของภาคใต้มีปัญหา เพราะมีประชากรยากจนสูง และมีการแย่งชิงทรัพยากร กระนั้น นักวิเคราะห์ทางสังคมกลับมองว่า ความยากจนเองมิใช่ปัญหาทั้งหมด แต่เป็นการไม่ได้รับความยุติธรรมมากกว่า และในการแก้ปัญหาความรุนแรง รัฐควรแก้ปัญหาแรงจูงใจทางการเมือง[53]
อย่างไรก็ตาม พล.ต.ท. อุดม เจริญ อดีตผู้อำนวยการสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติให้สัมภาษณ์หนังสือพิมพ์มติชนรายวัน ในวันที่ 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2547 โดยกล่าวว่า จากประสบการณ์ที่อยู่ใน จ.ยะลา 10 กว่าปี รู้ว่าอะไรเป็นอะไร และรู้ว่ามีกลุ่มที่ก่อความไม่สงบในภาคใต้ รับเงินจากต่างประเทศ แล้วนำเงินมาปลูกฝังความเข้าใจผิด ๆ ให้นักเรียน
เป็นที่ยอมรับโดยทั่วไปว่าเจ้าหน้าที่รัฐมักเอ่ยถึงผู้ว่างงาน รับจ้างก่ออาชญากรรมในพื้นที่
ในระบบโรงเรียนปอเนาะ (Ponok) ของไทย พบว่ามีบางโรงเรียนที่มีเป้าหมายการแบ่งแยกดินแดน หรือการทำสงครามศักดิ์สิทธิ์ เพื่อตอบโต้รัฐบาลไทย ที่ชาวมุสลิมมลายูในพื้นที่เชื่อว่ากดขี่ข่มเหงพวกเขาชัดเจน ระบบโรงเรียนดังกล่าวถูกกลุ่มแบ่งแยกดินแดนแทรกซึม แล้วเผยแพร่ลัทธิอุดมการณ์ ซึ่งหน่วยข่าวกรองกองทัพบก ระบุว่า โรงเรียนสอนศาสนากลายเป็นแหล่งบ่มเพาะสมาชิกใหม่ของกลุ่มต่าง ๆ และหัวหน้ากลุ่มแบ่งแยกดินแดนนั้น ก็สำเร็จการศึกษาจากโรงเรียนปอเนาะ[53]
เป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางว่ามีความขัดแย้งทางผลประโยชน์ระหว่างนักการเมืองท้องถิ่น ในวันที่ 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2544 นายมีลาภ เทพฉิม ประธานกรรมการบริหาร อบต.ปากแตระ อ.ระโนด จ.สงขลา ใช้อาวุธปืน 11 มม.จ่อยิงประธานสภา และสมาชิกสภา อบต.ทีละคน เสียชีวิต 3 ราย[54]
พล.อ.หาญ ลีนานนท์ ให้สัมภาษณ์ลงหนังสือพิมพ์มติชนรายวัน ในวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2547 ตอนหนึ่งว่าการเมืองท้องถิ่นนั้นแหละตัวแสบ ทำให้พื้นที่ตกอยู่ภายในอำนาจมืด คนในพื้นที่รู้ดีว่าพวกนี้ถือหางใคร เป็นหัวคะแนนใคร แก้ปัญหาที่ลูบหน้าปะจมูก จนทำให้รังสีโจรแน่น ครอบคลุมพื้นที่ไปหมด แล้วอย่างนี้ ท่านผู้ทรงเกียรติทั้งหลาย จะไม่ทำให้สภาปั่นป่วนหรือ[55]
ในวันที่ 16 ธันวาคม พ.ศ. 2554 เกิดเหตุคนร้ายลอบฆ่า นายมุคตาร์ กีละ อายุ 47 ปี หัวหน้าพรรคประชาธรรม[56] ในวันที่ 4 กรฎาคม พ.ศ. 2556 เกิดเหตุคนร้ายลอบฆ่า นายแวตูลอ แวเต๊ะ สมาชิก อบต.เนินงาม เสียชีวิต ต่อมา ในวันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2556 นายอับดุลรอฟา ปูแทน อดีต สจ.ปัตตานี เขต อ.ยะรัง ถูกคนร้ายลอบฆ่าเสียชีวิต[57] ในวันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2556 พ.อ.บรรพต พูลเพียร โฆษก กอ.รมน. กล่าวตอนหนึ่งว่า โดยทั่วไป ความขัดแย้งของการเมืองท้องถิ่น จะเชื่อมโยงกับกลุ่มผู้มีอิทธิพลในพื้นที่ ที่ต้องการรักษาผลประโยชน์ของกลุ่ม จนกลายเป็นปัญหาภัยแทรกซ้อน[58]
วันที่ 19 ธันวาคม 2556 คนร้ายลอบยิงกำนัน ต.มะนังดาลำ นางมัสกะ มะอิง เสียชีวิต[59]
ภายหลังปี พ.ศ. 2547 พบเหตุการณ์ข่มขู่คนไทยที่นับถือศาสนาพุทธเพิ่มขึ้นอาทิ มีการแจกใบปลิวไปทั่วหมู่บ้าน ใจความข่มขู่เอาชีวิต หากชาวไทยพุทธรายใดไม่ยอมขายสวนยางพาราในราคาถูก[60]ในวันที่ 19 สิงหาคม พ.ศ. 2556 พบใบปลิว เขียนข้อความโจมตีเจ้าหน้าที่รัฐเกี่ยวกับเหตุการณ์สังหาร นายอับดุลรอฟา พร้อมประกาศเอาชีวิตคนไทยพุทธหากเกิดการฆ่าชาวมลายูมุสลิม นายจอห์น แบรนดอน ผอ.โครงการความสัมพันธ์ระหว่างประเทศแห่งมูลนิธิเอเซีย ในกรุงวอชิงตัน ดี.ซี .สหรัฐอเมริกา กล่าวตอนหนึ่งว่ามุสลิม 5 ล้านคน ไม่พอใจยิ่ง ที่ถูกปฏิเสธไม่ยอมรับภาษา วัฒนธรรม และความเป็นมลายู[61]
30 มีนาคม สำนักงานตำรวจแห่งชาติเสนอยุบศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ (ศอ.บต.) คณะกรรมการอำนวยการแก้ไขปัญหาความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ สำนักงานคณะกรรมการอำนวยการแก้ไขปัญหาความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ และกองบัญชาการผสมพลเรือน ตำรวจ ทหารที่ 43 (พตท. 43) ซึ่งรัฐบาลมีคำสั่งนายกรัฐมนตรีที่ 123/2545 ยุบ ศอ.บต. คณะกรรมการอำนวยการแก้ไขปัญหาความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ สำนักงานคณะกรรมการอำนวยการแก้ไขปัญหาความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ และ พตท. 43 เมื่อวันที่ 30 เมษายน ปีเดียวกัน[62]
4 มกราคม - เกิดเหตุเผาโรงเรียน 20 แห่ง ในจังหวัดนราธิวาส ซึ่งเชื่อว่าเป็นการเบี่ยงเบนความสนใจเพื่อปล้นปืนจากกองพันพัฒนาที่ 4 ค่ายกรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ อำเภอเจาะไอร้อง จังหวัดนราธิวาส ทำให้ทหารเสียชีวิต 4 นาย และได้อาวุธปืนไปกว่า 413 กระบอก[63]ทำให้รัฐบาลเสียหน้าอย่างมาก พันตำรวจโท ดร.ทักษิณ ชินวัตร นายกรัฐมนตรีขณะนั้น ไม่พอใจเป็นอย่างมาก ตำหนิทหารที่ไม่ระมัดระวัง ถึงกับพูดว่า ถ้าคุณมีกองทหารทั้งกองพันอยู่ที่นั้น แต่คุณก็ยังไม่ระวังตัว ถ้าอย่างนั้นก็สมควรตาย[64]ชึ่งเหตุการณ์นี้ถือว่าเป็นจุดเริ่มต้นของความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย โดยเรียกวันดังกล่าวว่า วันเสียงปืนแตก 5 มกราคม มีประกาศกองทัพภาคที่ 4 เรื่อง การใช้กฎอัยการศึกจังหวัดนราธิวาส เฉพาะอำเภอบาเจาะ อำเภอรือเสาะ อำเภอตากใบ อำเภอสุไหงปาดี อำเภอยี่งอ และอำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดปัตตานี เฉพาะอำเภอกะพ้อ และจังหวัดยะลา เฉพาะอำเภอรามัน[65]ยกเลิกเมื่อ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2548[66] 26 มกราคม - มีประกาศกองทัพภาคที่ 4 เรื่อง การใช้กฎอัยการศึก อำเภอเมืองจังหวัดนราธิวาส อำเภอควนโดน อำเภอละงู อำเภอท่าแพ จังหวัดสตูล อำเภอเมือง อำเภอหนองจิก อำเภอยะหริ่ง อำเภอมายอ อำเภอยะรัง อำเภอแม่ลาน อำเภอสายบุรี อำเภอทุ่งยางแดง อำเภอโคกโพธิ์ อำเภอไม้แก่นและอำเภอปะนาเระ จังหวัดปัตตานี อำเภอเมืองและกิ่งอำเภอเมืองกรงปินัง จังหวัดยะลา ยกเลิกเมื่อ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2548 8 กุมภาพันธ์ - ศูนย์ประสานงานคณะกรรมการอิสลามประจำ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ ขอยุบหน่วยงานเนื่องจากไม่พอใจการทำงานของเจ้าหน้าที่ตำรวจทหาร[67] 12 มีนาคม - สมชาย นีละไพจิตร ประธานชมรมนักกฎหมายมุสลิม ที่รับทำคดีเกี่ยวกับความมั่นคงในชายแดนใต้ ถูกลักพาตัว 28 เมษายน - กลุ่มก่อความไม่สงบปฏิบัติการครั้งใหญ่ ทำให้ผู้ก่อความไม่สงบเสียชีวิต 107 คน ทหารและตำรวจเสียชีวิต 5 นาย[53] 5 ธันวาคม - โปรยนกกระดาษกว่า 60 ล้านตัว ตามโครงการ "60 ล้านใจ สานสายใยพี่น้องใต้ ด้วยดอกไม้และนกกระดาษ" จากนั้นโจรใต้แจกใบปลิวในจังหวัดปัตตานีและใกล้เคียง ขู่ฆ่าประชาชนที่เก็บนกกระดาษ
23 กุมภาพันธ์ - ครูในจังหวัดปัตตานีขอให้รัฐบาลอนุญาตการพกปืน เพื่อป้องกันตัวจากผู้ก่อความไม่สงบ 17 กุมภาพันธ์ - เหตุการณ์ระเบิดคาร์บอมบ์ในตำบลสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส มีผู้เสียชีวิต 6 และบาดเจ็บมากกว่า 40 คน 3 เมษายน - เกิดระเบิดพร้อมกัน 3 จุด ที่ห้างสรรพสินค้าคาร์ฟูร์ หาดใหญ่, ท่าอากาศยานนานาชาติหาดใหญ่ และหน้าโรงแรมกรีนเวิลด์พาเลซ สงขลา 14 กรกฎาคม - เกิดความรุนแรงในเขตเทศบาลนครยะลา โจมตีโรงไฟฟ้าในเวลากลางคืน ตำรวจเสียชีวิต 2 นาย และประชาชนบาดเจ็บ 23 คน และไฟฟ้าดับทั้งเมืองเป็นเวลาหลายชั่วโมง 18 กรกฎาคม - รัฐบาลประชุมคณะกรรมการบริหารสถานการณ์ฉุกเฉิน ซึ่งจัดตั้งตามพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉินฯ[68] 21 กรกฎาคม - ยกเลิกกฎอัยการศึกในพื้นที่สามจังหวัด[69][70] 21 กันยายน - นาวิกโยธิน 2 นายจากค่ายจุฬาภรณ์ ถูกชาวบ้านกลุ่มหนึ่งในหมู่บ้านตันหยงลิมอ อ.ระแงะ จ.นราธิวาส รุมทำร้ายเสียชีวิต หลังถูกจับเป็นตัวประกันนานกว่า 19 ชั่วโมง เนื่องจากเข้าใจว่าเป็นผู้ร่วมก่อเหตุใช้อาวุธสงครามกราดยิงเข้าใส่ร้านน้ำชาในอำเภอระแงะ ทำให้มีผู้เสียชีวิต 1 ราย บาดเจ็บ 5 ราย[71] 26 ตุลาคม ผู้ใหญ่บ้านและ รักษาความปลอดภัยหมู่บ้านจังหวัดนราธิวาส ถูกยิงเสียชีวิต 4 ราย และมีผู้ได้รับบาดเจ็บอีก 4 ราย[72] 2 พฤศจิกายน - คนร้ายโจมตีระบบไฟฟ้าเมืองนราธิวาส ด้วยระเบิดพร้อมกัน 16 จุด ระเบิด 8 จุด[73]มีผู้เสียชีวิต 1 ราย 3 พฤศจิกายน - พล.ท.ขวัญชาติ กล้าหาญ แม่ทัพภาคที่ 4 ได้ลงนามในประกาศกองทัพภาคที่ 4 เรื่องการใช้กฎอัยการศึกเพิ่มเติมในเขตอำเภอจะนะ และอำเภอเทพา จังหวัดสงขลา[74]
31 สิงหาคม เกิดเหตุคนร้ายลอบวางระเบิดธนาคาร 22 จุดทั่วจังหวัดยะลา มีผู้เสียชีวิต 1 คน บาดเจ็บ 30 คน[75] 4 กันยายน มีรายงานว่ามีผู้เสียชีวิตมากกว่า 1,400 คนในเหตุการณ์ความไม่สงบในภาคใต้ นับตั้งแต่เดือนมกราคม 2547[76] 16 กันยายน เกิดเหตุระเบิดในเวลาไล่เลี่ยกัน 4 จุด กลางเมืองหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิต 5 คน บาดเจ็บมากกว่า 50 คน นักท่องเที่ยวกว่า 1,000 คน ที่พักผ่อนอยู่ในโรงแรมกว่า 10 แห่ง ซึ่งตั้งอยู่ในแนวที่เกิดเหตุระเบิด ต่างพากันหลบหนีออกจากโรงแรม จนเกิดโกลาหล[77] 2 พฤศจิกายน พล.อ.สุรยุทธ์ จุลานนท์ อดีตนายกรัฐมนตรี พร้อมคณะรัฐบาล กล่าวขอโทษต่อชาวมุสลิมกรณี "กรือเซะ-ตากใบ" ที่มีความเห็นว่ารัฐบาลที่ผ่านมาทำเกินกว่าเหตุ[78] 5 พฤศจิกายน ชาวบ้านใน ต.บาเจาะ อ.บันนังสตา จ.ยะลา กว่า 200 คน รวมตัวเรียกร้องให้ถอนกำลัง ตำรวจ ตชด.ที่ดูแลความปลอดภัยให้กับโรงเรียนบ้านบาเจาะ ออกจากพื้นที่ และปิดถนนเส้นทางเข้าหมู่บ้าน สาเหตุมาจากมีราษฎรถูกยิงเสียชีวิต ทำให้ชาวบ้านเข้าใจว่าเป็นฝีมือของเจ้าหน้าที่[79] เจ้าหน้าที่ยอมรับข้อเสนอย้ายฐานปฏิบัติการ ตชด.ออกจากพื้นที่ ทำให้ชาวบ้านพอใจและสลายการชุมนุม[80] 21 พฤศจิกายน ชาวบ้าน ต.ปะแต อ.ยะหา จ.ยะลา จำนวน 3 หมู่บ้าน กว่า 200 คน ชุมนุมเรียกร้องให้ถอนกำลังทหารพราน และ ตชด.ออกจากพื้นที่[81] 22 พฤศจิกายน กลุ่มคนร้าย 7 คน จุดไฟเผาห้องเรียนในพื้นที่ ต.บาเจาะ และ ต.บันนังสตา ต่อหน้าครูและเด็ก[82]
18 กุมภาพันธ์ ในช่วงค่ำรวมเกิดเหตุระเบิดจังหวัดยะลา 15 ครั้ง จังหวัดปัตตานี 2 ครั้ง จังหวัดนราธิวาส 8 ครั้ง จังหวัดสงขลา 2 ครั้ง วางเพลิงจังหวัดปัตตานี 12 ครั้ง จังหวัดนราธิวาส 6 ครั้ง จังหวัดสงขลา 2 ครั้ง จังหวัดยะลา 1 ครั้ง ลอบยิงจังหวัดปัตตานี 1 ครั้ง จังหวัดนราธิวาส 1 ครั้ง จังหวัดสงขลา 1 ครั้ง เสียชีวิต 6 ราย บาดเจ็บสาหัส 4 ราย บาดเจ็บ 62 ราย[83] 4 ธันวาคม คนร้ายซุกระเบิดในรถจักรยานยนต์หน้าร้านข้าวต้มใน อ.เมืองปัตตานี ก่อนจุดชนวนระเบิดมีผู้เสียชีวิต 6 ราย บาดเจ็บสาหัส 25 ราย[84]
4 พฤศจิกายน คนร้ายวางระเบิดคาร์บอมบ์ และจักรยานยนต์บอมบ์ 2 จุดหน้าที่ว่าการ อ.สุคิริน ขณะมีการประชุมกำนัน-ผู้ใหญ่บ้านทำให้มีผู้ ได้รับบาดเจ็บ 71 ราย เสียชีวิต 1 ราย[85] 5 ธันวาคม ตลาดดุซงญอ ตำบลดุซงญอ อำเภอจะแนะ จังหวัดนราธิวาส คนร้ายก่อเหตุวางระเบิดร้านของชำ ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิต 5 ราย มีเจ้าหน้าที่บาดเจ็บ 10 ราย ชาวบ้านบาดเจ็บ 2 ราย[86]
16 กุมภาพันธ์ รัฐบาลจัดตั้งศูนย์ปฏิบัติการตำรวจจังหวัดชายแดนภาคใต้[87] 26 พฤษภาคม ถนนสายเอเชีย หน้าที่ว่าการอำเภอป่าบอน จังหวัดพัทลุง คนร้ายใช้ปืนยิงนายกเทศบาลตำบลเขาหัวช้าง รองนายก และเพื่อนรวมเสียชีวิต 5 ราย และบาดเจ็บสาหัส 2 ราย[88] 6 ตุลาคม เทศบาลเมืองสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส เกิดเหตุการณ์คาร์บอมบ์มีผู้เสียชีวิต 3 ราย และบาดเจ็บ 39 คน[89] 9 ธันวาคม เกิดเหตุระเบิดขึ้นที่บริเวณศาลาริมแม่น้ำปัตตานี ถนนเลียบแม่น้ำ เขต เทศบาลนครยะลามีผู้ได้รับบาดเจ็บ 13 คน เสียชีวิต 2 ราย[90]
21 เมษายน คนร้ายก่อเหตุปาระเบิดชนิดเอ็ม 67 เข้าใส่เจ้าหน้าที่ตำรวจขณะเคารพธงชาติ ส่งผลให้มีตำรวจเสียชีวิต 1 นาย ได้รับบาดเจ็บสาหัส 1 นาย และบาดเจ็บอีก 47 ราย วันเดียวกัน คนร้ายก่อเหตุระเบิดรถยนต์ขึ้นบริเวณหน้าร้านขายยา ข้างสภ.เมืองปัตตานี มีผู้ได้รับบาดเจ็บ 21 ราย สาหัส 2 ราย[91]
18 มกราคม อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะออกประกาศเรื่อง การขยายระยะเวลาการประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินที่มีความร้ายแรงในเขตท้องที่จังหวัดนราธิวาส จังหวัดยะลา และจังหวัดปัตตานี ยกเว้นอำเภอแม่ลาน นับเป็นครั้งแรกที่ยกเลิกเฉพาะอำเภอแม่ลานจนถึงปัจจุบัน[92] 19 มกราคม คนร้ายราว 40 คนบุกถล่มฐานทหารที่จังหวัดนราธิวาส ส่งผลให้ทหารเสียชีวิต 4 ราย บาดเจ็บ 13 ราย ปืนถูกปล้น 50 กระบอก กระสุนอีก 5000 นัด [93] 26 มกราคม อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ ออกคำสั่งกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักรที่ 32/2554เรื่อง โครงสร้างการจัดและอัตรากำลังของกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ส่วนหน้า ประจำปี 2554[94]โดยจัดกำลังทหารถึง 34652 ราย เป็นการจัดกำลังทหารมากที่สุดแต่งตั้งมีการจัดอัตรากำลัง มากกว่าการจัดกำลังทหารโดย พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา 21 เมษายน พล.ต.อัคร ทิพโรจน์ รองผู้อำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ได้ประกาศใช้ พระราชบัญญัติกฎอัยการศึก พ.ศ. 2547 ใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ และพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 ได้แก่จังหวัด นราธิวาส ยะลา และปัตตานี[95] 20 พฤษภาคม หลังมีชาวบ้านมาแจ้งว่ามีคนร้ายเข้ามาในพื้นที่จังหวัดยะลา, อำเภอธารโต เจ้าหน้าที่ได้นำหน่วยรบทหารพรานไปล้อมแล้วเกิดการยิงกัน คนร้ายเสียชีวิตหมด 4คน หนึ่งในนั้น คือ มะแอ อภิบาลแบ แกนนำหลักในพื้นที่ ค่าหัว 2 ล้านบาท มีคดีรวมแล้วทั้งหมด 28 คดี รวมถึงการลอบสังหารพันตำรวจเอกสมเพียร เอกสมญาเมื่อปีที่แล้ว[96] 1 มิถุนายน นายรังสี สุภัทสรชาวบ้านถูกระเบิดได้รับบาดเจ็บระหว่างเดินทางไปกรีดยางพารา ใน อำเภอกาบังต่อมา นายอัสมัน เฮาะมะสะเอ๊ะ ปลัดอำเภอกาบังจังหวัดยะลาได้เดินทางไปตรวจเหตุการณ์ชาวบ้านเหยียบกับระเบิดจนได้รับบาดเจ็บ ทันทีที่เดินทางไปถึงปรากฏว่าได้มีเหตุระเบิดขึ้นอีกครั้งเป็นเหตุให้ เสียชีวิตภายหลังถูกระเบิด รวมถึงผู้ติดตาม และผู้ได้รับบาดเจ็บ 4 ราย[97]หลังจากนั้นเจ้าหน้าที่กู้ระเบิดได้รับบาดเจ็บจากระเบิดอีก 1 ราย รวมทั้งหมด 6 ราย 24 สิงหาคม ภายในฐานปฏิบัติการณ์หน่วยพัฒนาสันติที่ 421 ตนร้ายไม่ต่ำกว่า 20 คน ยิงถล่มฐานส่งผลให้นายบาราเหม แฉะ อายุ 37 ปี สมาชิกอาสาสมัคร อ.เทพา ถูกยิงด้วยอาวุธปืนเอ็ม 16 เข้าลำตัวหลายนัด เสียชีวิตส่วน อส.ทพ.มามะ นาวี อายุ 30 ปี อาสาสมัครทหารพราน ชุดพัฒนาสันติถูกยิงได้รับบาดเจ็บสาหัสถูกนำส่งโรงพยาบาลหาดใหญ่[98]ที่ถนนหน้ามัสยิดซีกู ม.5 บ้านซีกู ต.ละหาร อ.สายบุรี คนร้ายใช้อาวุธปืนยิงนายอามิ สือมิ อายุ 60 ปี ผู้ใหญ่บ้าน ม.5 บ้านซีกู ต.ละหาร เสียชีวิต[99]
3 มกราคม คนร้ายใช้ระเบิดแสวงเครื่องฝังใต้ถนนสายบ้านคลองช้าง-บ้านเขาวัง ม.3 ต.ตรัง อ.มายอ จ.ปัตตานี จุดชนวนระเบิดด้วยสายไฟ ทำให้ร้อยโท ดิเรกสิน รัตนสิน ผบ.ร้อย ร.15312 ฉก.ปัตตานี 25 และสิบเอก ยุทธยา จำปามี เสียชีวิต[100] 31 มีนาคม เกิดเหตุการณ์คาร์บอมบ์ 2 จุดที่ จังหวัดยะลา มีผู้เสียชีวิต 11 ราย บาดเจ็บ 127 ราย[101] และคาร์บอมบ์ที่อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา ในโรงแรมลีการเด้นส์ ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิต 3 ราย[102] และมีผู้ได้รับบาดเจ็บ 416 ราย[103] (ดูบทความ เหตุระเบิดที่ภาคใต้ของประเทศไทย พ.ศ. 2555) 24 มิถุนายน พระไข่ วงศ์อุทัยถูกคนร้ายแทงเสียชีวิตที่วัดป่าพะยอม จังหวัดพัทลุง[104] 20 กรกฎาคม อำเภอสุไหงโกลก จังหวัดนราธิวาสได้เกิดเหตุระเบิดคาร์บอมบ์ มีผู้ได้รับบาดเจ็บ 9 ราย[105] บ้านเรือนร้านค้าเสียหายจำนวน 4 คูหาและรถยนต์เสียหาย 25 กรกฎาคม อำเภอรามันจังหวัดยะลาเกิดเหตุระเบิดขึ้นที่บนถนนสายบ้านอูเป๊าะ-บ้านปากาซาแม หมู่ 7ต.วังพญา อ.รามัน จ.ยะลา มีเจ้าหน้าที่เสียชีวิต 5 ราย และได้รับบาดเจ็บสาหัส 1 ราย[106] 31 กรกฎาคม คนร้ายจุดระเบิดบริเวณโรงแรมซีเอส จังหวัดปัตตานีส่งผลให้มีผู้ได้รับบาดเจ็บ 5 ราย[107] 7 พฤศจิกายน พีระ ตันติเศรณี นายกเทศมนตรีนครสงขลา ถูกคนร้ายยิงเสียชีวิตบริเวณด้านหน้าสำนักงานสงขลาฟอร์รั่ม ถนนนครใน เขตเทศบาลนครสงขลา จังหวัดสงขลา[108]
13 กุมภาพันธ์ - คนร้ายบุกโจมตีฐานปฏิบัติการนาวิกโยธิน อำเภอบาเจาะ จังหวัดนราธิวาส เกิดการปะทะกับทหารนาวิกโยธิน เบื้องต้นทราบว่าคนร้ายเสียชีวิต 17 คน รวมทั้งมะรอโซ จันทรวดี แกนนำคนสำคัญในจังหวัดนราธิวาส [109] 6 เมษายน - คนร้ายกดระเบิดแสวงเครื่องบรรจุถังแก๊สปิกนิกหนัก 30 กิโลกรัมที่ซุกในท่อระบายน้ำใต้พื้นถนน ทำให้อิศรา ทองธวัช รองผู้ว่าราชการจังหวัดยะลา และเชาวลิต ไชยฤกษ์ ปลัดฝ่ายป้องกันจังหวัดยะลา เสียชีวิต[110] 27 พฤษภาคม - อำเภอสายบุรี จังหวัดปัตตานี คนร้ายก่อเหตุวางระเบิดส่งผลให้มีเจ้าหน้าที่เสียชีวิต 2 นาย และเจ้าหน้าที่ได้รับบาดเจ็บรวม 8 นาย[111][112] 28 มิถุนายน - คนร้ายลอบยิงเจ้าหน้าที่ บริเวณบริษัท พิธานพานิชย์ สาขานาทวี ถนนสายคลองแงะ-นาทวี อำเภอนาทวี จังหวัดสงขลา มีตำรวจเสียชีวิต 2 ราย และชาวบ้าน 1 รายบาดเจ็บ 9 ราย บาดเจ็บสาหัส 4 ราย[113] 29 มิถุนายน - คนร้ายลอบวางระเบิดในพื้นที่ตำบลห้วยกระทิง อำเภอกรงปีนัง จังหวัดยะลา มีทหารเสียชีวิต 8 ราย ทหารบาดเจ็บสาหัส 2 ราย ชาวบ้านบาดเจ็บสาหัส 2 ราย[114][115] 11 พฤศจิกายน - นายอับดุลย์ก่อนี หมัดเจริญ อายุ 58 ปี นายกเทศมนตรีเทศบาลตำบลเกาะแต้วถูกคนร้ายยิงเสียชีวิต ที่จังหวัดสงขลา [116] 22 ธันวาคม - คนร้ายลอบวางระเบิดที่อำเภอสะเดา 4จุดจังหวัดสงขลา มีผู้ได้รับบาดเจ็บ 9 ราย เหตุการณ์นี้เป็นเหตุการณ์ก่อการร้ายในอำเภอสะเดาในรอบหลายปีที่ผ่านมา[117]
26 มีนาคม ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร คำสั่ง กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักรที่ 129/2557 เรื่อง โครงสร้างการจัด และอัตรากำลังของกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ส่วนหน้า ประจำปี 2557 โดยมีอัตรากำลัง 70487 ราย[118] 6 เมษายน - เกิดเหตุระเบิด 4 จุด ในเขตเทศบาลนครยะลา ทำให้ชาวบ้านได้รับบาดเจ็บ 23 คน ในจำนวนนี้อาการสาหัส 1 คน และพบผู้เสียชีวิต 1 คน[119] 21 กรกฎาคม - คณะรักษาความสงบแห่งชาติ ได้จัดตั้งคณะกรรมการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้โดยมี พลเอก อุดมเดช สีตบุตร เลขาธิการคณะรักษาความสงบแห่งชาติ เป็นประธานกรรมการ[120] 25 กรกฎาคม - เกิดเหตุระเบิดซึ่งซุกซ่อนในรถยนต์บริเวณหน้าโรงแรมฮอลิเดย์ ฮิลล์ (ฟูทูน่า) บริเวณเขตเทศบาลเบตง อำเภอเบตง จังหวัดยะลา ทำให้มีผู้เสียชีวิต 3 ราย บาดเจ็บ 42 ราย[121]
1 เมษายน - พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ยกเลิกกฎอัยการศึกทั่วราชอาณาจักร[122] 3 มิถุนายน - คนร้ายยิงทหารเสียชีวิต 4 ราย ที่ถนนในท้องที่บ้านปาลูกาปาลัส หมู่ 7 ตำบลบาลอ อำเภอรามัน จังหวัดยะลา[123] 19 ตุลาคม - คนร้ายก่อเหตุลอบวางระเบิดมีทหารเสียชีวิต 2 รายบาดเจ็บ 5 ราย[124] 29 ตุลาคม - เกิดเหตุคนร้ายลอบวางระเบิด 7 จุด ใน จังหวัดยะลา และ 1 จุด ใน อำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี[125] 12 พฤศจิกายน - คนร้ายวางระเบิด บริเวณป้อมชุดรักษาความปลอดภัยหมู่บ้าน บ้านโคกขี้เหล็ก หมู่ที่ 7 ตำบลท่าเรือ อำเภอโคกโพธิ์ จังหวัดปัตตานี มีคนเสียชีวิต 4 ราย และบาดเจ็บสาหัส 4 ราย[126]
13 มีนาคม - คนร้ายก่อเหตุลอบวางระเบิด 6 จุด ที่อำเภอสุไหงปาดี ลอบวางระเบิด 2 จุด อำเภอเจาะไอร้อง บาดเจ็บ 9 ราย[127]เกิดเหตุคนร้ายบุกเข้ายึดโรงพยาบาลเจาะไอร้องทำลายทรัพย์สินและพยายามเข้ายึดโรงพยาบาล มีผู้ได้รับบาดเจ็บ 7 ราย[128] 14 มีนาคม - คนร้ายวางระเบิด อำเภอตากใบ 1 จุด อำเภอสุไหงปาดี 1 จุด และ อำเภอเจาะไอร้อง 1 จุด บาดเจ็บ 3 ราย[129] 12 สิงหาคม - เกิดเหตุการณ์วางเพลิงและวางระเบิดในจังหวัดภูเก็ต จังหวัดพังงา จังหวัดสุราษฎร์ธานี จังหวัดตรัง จังหวัดนครศรีธรรมราช[130]มีผู้เสียชีวิต 4 ราย 2 พฤศจิกายน - เกิดเหตุการณ์ไม่สงบ 8 จุดในพื้นที่ จังหวัดสงขลา จังหวัดนราธิวาส และ จังหวัดปัตตานี[131] 22 พฤศจิกายน รัฐบาลประกาศใช้ พรบ.ความมั่นคงภายในราชอาณาจักร พ.ศ. 2551 [132]ถึงวันที่ 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560
13 มกราคม - มีคำสั่งกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักรที่ 14/2560 เรื่อง โครงสร้างการจัดและอัตรากำลังของกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ส่วนหน้า ประจำปี 2560 จัดเจ้าหน้าที่จำนวน 61,604 ราย[133] 14 มกราคม - มีรายงานว่า สะแปอิง บาซอ ประธานขบวนการบีอาร์เอ็น โคออดีเนต เสียชีวิต[134] 2 มีนาคม - คนร้ายก่อเหตุใช้อาวุธปืนยิงนาย สมชาย ทองจันทร์ ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน นาง สน ทองจันทร์ นาง รสิกา ดาด้วง เด็กชาย ธนกฤต ทองจันทร์ รวมเสียชีวิต 4 ราย ที่ จังหวัดนราธิวาส และวันเดียวกันที่อำเภอมายอ จังหวัดปัตตานี คนร้ายก่อเหตุใช้อาวุธปืนยิงทหารเสียชีวิต 3 ราย[135] 6 เมษายน - เกิดระเบิดจำนวน 26 จุด ในพื้นที่ 4 จังหวัดนราธิวาส จังหวัดปัตตานี จังหวัดยะลา จังหวัดสงขลา[136]ส่งผลให้ไฟฟ้าดับสนิทเป็นบริเวณกว้าง 27 เมษายน - ที่อำเภอจะแนะ จังหวัดนราธิวาส คนร้ายวางระเบิดรถทหารและใช้อาวุธปืนยิง ทหารเสียชีวิต 6 ราย[137] 1 กันยายน - ศูนย์ปฏิบัติการตำรวจจังหวัดชายแดนภาคใต้ ถูกยุบรวมกับกองบัญชาการตำรวจภูธรภาค 9 22 กันยายน - เกิดเหตุลอบวางระเบิดรถ อาสาสมัครทหารเสียชีวิต 4 ราย บาดเจ็บ 5 ราย ที่อำเภอสายบุรี จังหวัดปัตตานี[138] 4 ธันวาคม - พล.อ.สุรเชษฐ์ ชัยวงศ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ทำหน้าที่ประธานคณะกรรมการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ ส่วนหน้า แทน พล.อ.อุดมเดช สีตบุตร[139]
11 มิถุนายน - ที่อำเภอบันนังสตา จังหวัดยะลา ได้เกิดเหตุคนร้ายยิงปืนฆ่าคนในบ้านพัก เสียชีวิต 5 รายบ้านเลขที่ 228 บ้านตะโละดือลง บ้านย่อยของบ้านตาเนาะปูเต๊ะ หมู่ 4 ต.ตาเนาะปูเต๊ะ [140]
รัฐบาลในหลาย ๆ รัฐบาลได้จัดตั้ง หน่วยงานในลักษณะที่ส่งตำรวจทหาร และเจ้าหน้าที่จากส่วนกลางหรือจากกรุงเทพมหานคร ลงไปทำงานในพื้นที่ แม้แต่รัฐบาล พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา ก็แก้ปัญหาในลักษณะเดียวกัน แตกต่างตรงที่รัฐบาลแต่งตั้งบุคคลเองทั้งหมดในนาม ผู้แทนพิเศษของรัฐบาล[141]หน่วยงานเหล่านี้ถูกแต่งตั้งขึ้นและยุบแล้วแต่งตั้งใหม่ในชื่อที่แตกต่างกันไป อาทิ ศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ คณะกรรมการนโยบายเฉพาะกิจแก้ไขปัญหาและพัฒนาจังหวัดชายแดนภาคใต้ กองอำนวยการเสริมสร้างสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้ ศูนย์ปฏิบัติการคดีพิเศษจังหวัดชายแดนภาคใต้ คณะกรรมการบริหารจัดการในพื้นที่ตามนโยบายและยุทธศาสตร์เสริมสร้างสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้[142]กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักรภาค 4 ส่วนหน้า ศูนย์ปฏิบัติการแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ กองร้อยบังคับการและบริการส่วนหน้าจังหวัดชายแดนภาคใต้ คณะกรรมการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ การแก้ปัญหามีปัญหาอย่างมากเนื่องจากมีความเห็นแตกต่างกันอย่างมากในเรื่องของอำนาจในการคุมพื้นที่โดยฝ่ายทหารต้องการคุมพื้นที่ทั้งหมด และกดดัน รัฐบาล ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ให้ลดอำนาจ ศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ ลง ซึ่ง ศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ มีอำนาจเพิ่มขึ้นในสมัยรัฐบาล อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ เนื่องจากมีการออก พรบ.การบริหารราชการจังหวัดชายแดนภาคใต้ พ.ศ. 2553[143] การแก้ปัญหาของภาครัฐก่อให้เกิดปัญหาเสียเองเนื่องจากคนในภาครัฐแย่งอำนาจกันเองในการคุมพื้นที่
ในวันที่ 23 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2534 คณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ ก่อเหตุการณ์รัฐประหารในประเทศไทย พ.ศ. 2534นับเป็นการใช้กฎอัยการศึกทั่วราชอาณาจักรส่งผลให้การแก้ปัญหาความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย อยู่ภายใต้กฎอัยการศึก อย่างเป็นทางการ
ในวันที่ 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2534 มีประกาศเลิกใช้กฎอัยการศึกในบางพื้นที่ แต่ยังคงใช้กับจังหวัดยะลาเฉพาะ อำเภอธารโต อำเภอบันนังสตา อำเภอเบตง และอำเภอยะหา จังหวัดนราธิวาสเฉพาะอำเภอจะแนะ อำเภอเจาะไอร้อง อำเภอระแงะ อำเภอแว้ง อำเภอศรีสาคร และอำเภอสุคิริน จังหวัดสงขลา เฉพาะ อำเภอนาทวี อำเภอสะเดา และ อำเภอสะบ้าย้อย[144]
ในวันที่ 15 กันยายน พ.ศ. 2540 มีพระราชกฤษฎีกาตั้งอำเภอกาบัง จังหวัดยะลา[145]
ในวันที่ 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2541 มีประกาศเลิกใช้กฎอัยการศึกในบางพื้นที่ แต่ยังคงใช้กับ จังหวัดนราธิวาสเฉพาะ อำเภอจะแนะ อำเภอเจาะไอร้อง อำเภอระแงะ อำเภอแว้ง อำเภอศรีสาคร และอำเภอสุคิริน จังหวัดยะลาเฉพาะอำเภอกาบัง อำเภอธารโต อำเภอบันนังสตา อำเภอเบตง และอำเภอยะหาจังหวัดสงขลา เฉพาะ อำเภอนาทวี อำเภอสะเดา และ อำเภอสะบ้าย้อย[146]และประกาศเลิกใช้กฎอัยการศึกในวันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2548[147]
จึงสรุปได้ว่าจังหวัดนราธิวาส เฉพาะอำเภอจะแนะ อำเภอเจาะไอร้อง อำเภอระแงะ อำเภอแว้ง อำเภอศรีสาคร และอำเภอสุคิริน จังหวัดยะลาเฉพาะอำเภอกาบัง อำเภอธารโต อำเภอบันนังสตา อำเภอเบตง และอำเภอยะหา มีการประกาศกฎอัยการศึกตั้งแต่วันที่ 23 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2534[148] ถึงวันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2548 เป็นระยะเวลา 14 ปี 4 เดือน 26 วัน
ส่วนจังหวัดสงขลา เฉพาะอำเภอสะเดา ไม่ได้รับการยกเลิกกฎอัยการศึกตามพระบรมราชโองการประกาศเลิกใช้กฎอัยการศึกในบางเขตพื้นที่ อำเภอสะเดา จึงใช้กฎอัยการศึกยาวนาน จนเลิกเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2558 รวมระยะเวลาประกาศกฎอัยการศึก ยาวนานถึง 24 ปี 1 เดือน 8 วัน
หลังรัฐประหารในปี พ.ศ. 2557 พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา ดำเนินนโยบายโดยให้มีแม่ทัพภาคที่ 4 เป็นคนในพื้นที่เป็นครั้งแรกได้แก่ พลโท วิวรรธน์ ปฐมภาคย์ รัฐบาลจัดตั้ง คณะกรรมการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้[149] จัดตั้ง คณะกรรมการที่ปรึกษาการบริหารและการพัฒนาจังหวัดชายแดนภาคใต้ ให้ พลเอก กิตติ อินทสร เป็นประธานกรรมการ นายบัญญัติ จันทน์เสนะ เป็นรองประธานกรรมการ พลโท เรืองศักดิ์ สุวรรณนาคะ เป็นรองประธานกรรมการ[150]นาย ศุภณัฐ สิรันทวิเนติ ผู้อำนวยการศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ เป็นกรรมการและเลขานุการ นับเป็นครั้งแรกที่ผู้อำนวยการศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้ เป็นกรรมการในคณะกรรมการที่รัฐบาลแต่งตั้งขึ้นโดยก่อนหน้านี้ไม่มีการแต่งตั้งผู้อำนวยการศูนย์อำนวยการบริหารจังหวัดชายแดนภาคใต้เป็นกรรมการในคณะกรรมการเพื่อแก้ไขความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย โดยมีผลในวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2559 รัฐบาลได้แต่งตั้ง พลโท ปิยวัฒน์ นาควานิช น้องชาย พลเอก ธีรชัย นาควานิช อดีตเลขาธิการคณะรักษาความสงบแห่งชาติ และอดีตผู้บัญชาการทหารบก เป็นแม่ทัพภาคที่ 4 นับเป็นครั้งแรกที่ แม่ทัพภาคที่ 4 เป็นน้องชายของอดีตผู้บัญชาการทหารบก โดยมีผลในวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2559
ในปี พ.ศ. 2558 ได้มีการแปรสภาพ ตำแหน่ง จังหวัดทหารบกปัตตานีและจังหวัดทหารบกสงขลาเป็นมณฑลทหารบก[151]มีการแต่งตั้ง พลตรี เอกรัตน์ ช้างแก้ว เป็นผู้บังคับหน่วยเฉพาะกิจนราธิวาส ในปี พ.ศ. 2559 ได้มีการแต่งตั้งพลตรี สมพล ปานกุล เป็นผู้บังคับหน่วยเฉพาะกิจยะลา พลตรี วิรัชช์ กมลศิลป์ เป็น ผู้บัญชาการมณฑลทหารบกที่ 42 และผู้บังคับหน่วยเฉพาะกิจสงขลา ในวันที่ 1 เมษายน 2560 ได้แต่งตั้ง พันเอก จตุพร กลัมพสุต เป็น ผู้บัญชาการมณฑลทหารบกที่ 46 [152]แทน พลตรี โภชน์ นวลบุญ
พลตำรวจเอก จักรทิพย์ ชัยจินดา มอบหมายให้ พลตำรวจโท รณศิลป์ ภู่สาระ เพื่อนร่วมรุ่นนักเรียนนายร้อยตำรวจ รุ่น 36 เป็นผู้อำนวยการศูนย์ปฏิบัติการตำรวจจังหวัดชายแดนภาคใต้[153]พลตำรวจตรี พัฒนวุธ อังคะนาวิน พลตำรวจตรี พุทธิชาต เอกฉันท์ พลตำรวจตรี มณฑล เงินวัฒนะ พลตำรวจตรี ทนงศักดิ์ วังสุภา เป็นรองผู้อำนวยการศูนย์ปฏิบัติการตำรวจจังหวัดชายแดนภาคใต้[154]ต่อมามีการยุบศูนย์ปฏิบัติการตำรวจจังหวัดชายแดนภาคใต้[155]รวมกับกองบัญชาการตำรวจภูธรภาค 9 ในวันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2560 ส่งผลให้ผู้บัญชาการสูงสุดฝ่ายตำรวจที่แก้ไขปัญหาความไม่สงบชายแดนภาคใต้เปลี่ยนตัวบุคคลเป็น พลตำรวจโท สาคร ทองมุณี
ในส่วน กองอาสารักษาดินแดน พลเอก อนุพงษ์ เผ่าจินดา ในฐานะผู้บัญชาการกองอาสารักษาดินแดน ลงนามในคำสั่งกองบัญชาการกองรักษาดินแดนที่ 57/2559 เรื่องจัดตั้งส่วนราชการในกองบัญชาการกองรักษาดินแดน จัดตั้ง กองร้อยปฏิบัติการฝึกที่ 1 ที่ อำเภอเมืองยะลา และ กองร้อยปฏิบัติการพิเศษที่ 2 ในวันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2559[156] โดยมี นายกองตรี ปารเมศ เห้งสวัสดิ์ เป็น ผู้บังคับกองร้อย ปฏิบัติการพิเศษที่ 2 คนแรก และ นายหมวดเอก เศรษฐการ เพชรวารี เป็นรองผู้บังคับกองร้อย และในวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2559 มีการแต่งตั้ง นายหมวดโท อดุลย์ หมื่นลึก เป็นผู้บังคับหมวด
พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา ประกาศพื้นที่ประกาศพื้นที่ปรากฏเหตุการณ์อันกระทบต่อความมั่นคงภายในราชอาณาจักร ในเขตพื้นที่อำเภอแม่ลาน จังหวัดปัตตานี และอำเภอจะนะ อำเภอนาทวี อำเภอเทพา และอำเภอสะบ้าย้อย จังหวัดสงขลา โดยประกาศใช้พระราชบัญญัติความมั่นคงภายในราชอาณาจักร พ.ศ. 2551 มีผลตั้งแต่ ระหว่างวันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2559 ถึงวันที่ 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2561 และมอบหมายให้กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักรเป็นผู้รับผิดชอบดำเนินการ[157][158]
รัฐบาลแต่งตั้งผู้แทนพิเศษของรัฐบาล ในวันที่ 4 ตุลาคม พ.ศ. 2559 โดยผู้แทนพิเศษของรัฐบาล จำนวน 13 ราย มี พล.อ.อุดมเดช สีตบุตร เป็นหัวหน้าผู้แทนพิเศษของรัฐบาล พล.อ.สุรเชษฐ์ ชัยวงศ์ เป็นรองหัวหน้าผู้แทนพิเศษของรัฐบาล และให้ผู้แทนพิเศษของรัฐบาลเป็นคณะกรรมการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ นับว่ามีการแต่งตั้งบุคคลเป็นกรรมการเพื่อแก้ไขปัญหาความไม่สงบมากที่สุดในประวัติศาสตร์ กล่าวคือคณะกรรมการขับเคลื่อนการแก้ไข้ปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ จำนวน 20 ราย คณะกรรมการที่ปรึกษาการบริหารและการพัฒนาจังหวัดชายแดนภาคใต้ 60 ราย และคณะผู้แทนพิเศษรัฐบาลจำนวน 13 ราย รวมทั้งสิ้น 93 ราย สำหรับผู้แทนพิเศษของรัฐบาลในการแก้ไขปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้มีรายนาม ดังนี้ ต่อมาวันที่ 4 ธันวาคม พ.ศ. 2560 มีการเปลี่ยนตำแหน่งโดยให้ พล.อ.สุรเชษฐ์ ชัยวงศ์ เป็นหัวหน้าผู้แทนพิเศษของรัฐบาล และ พล.อ.ชัยชาญ ช้างมงคล เป็นรองหัวหน้าผู้แทนพิเศษของรัฐบาล ต่อมาใน วันที่ 10 ตุลาคม พ.ศ. 2561 มีมติคณะรัฐมนตรี สั่งให้มีการเปลี่ยนแปลงคณะกรรมการ จาก นาย พรชาต บุนนาค เป็น นาย ฉัตรพงศ์ ฉัตราคม[159]
พล.อ.สุรเชษฐ์ ชัยวงศ์ พล.อ.ชัยชาญ ช้างมงคล พล.อ.จำลอง คุณสงค์ พล.อ.ปราการ ชลยุทธ พล.อ.มณี จันทร์ทิพย์ พล.อ.สกล ชื่นตระกูล พล.อ.อักษรา เกิดผล
พล.อ.อุดมชัย ธรรมสาโรรัชต์ พล.ท.วิวรรธน์ ปฐมภาคย์ พล.ต.ท.ไพฑูรย์ ชูชัยยะ ฉัตรพงศ์ ฉัตราคม นายกองตรี จำนัล เหมือนดำ ภาณุ อุทัยรัตน์
กบฏดุซงญอ กรณีตากใบ กรณีกรือเซะ เหตุระเบิดที่ภาคใต้ของประเทศไทย พ.ศ. 2555 อาณาจักรปัตตานี
- ฐานข้อมูลสถานการณ์ภาคใต้ - โครงการสื่อสันติภาพ โต๊ะข่าวภาคใต้ Transclusion error: {{En}} is only for use in File namespace. Use {{lang-en}} or {{en icon}} instead. - องค์กรที่ให้ความช่วยเหลือทางคดีความด้านกฎหมายความมั่นคงในเขตสามจังหวัดชายแดนใต้
หมวดหมู่:ความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย หมวดหมู่:ความขัดแย้งระหว่างเชื้อชาติ หมวดหมู่:ความขัดแย้งระหว่างศาสนา หมวดหมู่:การก่อการร้ายในประเทศไทย หมวดหมู่:การก่อการร้ายอิสลาม หมวดหมู่:การละเมิดสิทธิมนุษยชน หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ไทย หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ปัตตานี