สำนักงานราชบัณฑิตยสภา
สำนักงานราชบัณฑิตยสภา (English: Office of the Royal Society) หรือชื่อเดิมว่า ราชบัณฑิตยสถาน (English: the Royal Institute)[1] เป็นส่วนราชการไทยระดับเทียบเท่ากรม ซึ่งขึ้นตรงต่อการบังคับบัญชาของนายกรัฐมนตรี[2] เป็นที่รู้จักทั่วไปในภารกิจการจัดทำพจนานุกรม และการบัญญัติหลักเกณฑ์ เกี่ยวกับการใช้ภาษาไทย ทั้งนี้ ราชบัณฑิตยสภา (เดิมคือ สภาราชบัณฑิต)[1] มีหน้าที่ค้นคว้า บำรุงรักษา เผยแพร่ และพัฒนาวิทยาการทุกแขนง เพื่อประโยชน์สาธารณะ
ราชบัณฑิตยสภา ถือกำเนิดขึ้นเมื่อวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2476 และถือเป็นวันสถาปนาราชบัณฑิตยสถานด้วย ทั้งนี้ได้ยกเลิกราชบัณฑิตยสภาที่มีแต่เดิมเสีย โดยให้ราชบัณฑิตยสถาน มีหน้าที่ทำงานด้านวิชาการ เป็นแหล่งรวมนักวิชาการระดับสูง เพื่อค้นคว้าหาความรู้มาเผยแพร่แก่ประชาชน และเพื่อสร้างตำราอีกด้วย ทั้งนี้ราชบัณฑิตยสถานมีฐานะเป็นนิติบุคคล อยู่ในอุปการะของรัฐบาล มีนายกรัฐมนตรีเป็นผู้รักษาการ
เมื่อ พ.ศ. 2485 มีการเปลี่ยนแปลงให้ราชบัณฑิตยสถานอยู่ในบังคับบัญชาของนายกรัฐมนตรี ครั้นเมื่อเวลาผ่านไปอีก 10 ปี จึงได้มีการปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรมขึ้นใหม่ กำหนดให้ราชบัณฑิตยสถานอยู่ในบังคับบัญชาของรัฐมนตรีกระทรวงวัฒนธรรม (เดิม) จนเมื่อยุบกระทรวงวัฒนธรรมแล้ว ในปี พ.ศ. 2501 ราชบัณฑิตยสถานจึงขึ้นอยู่กับการบังคับบัญชาของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ
ครั้นเมื่อ พ.ศ. 2544 ได้มีการปรับเปลี่ยนอีกครั้ง โดยตั้ง สภาราชบัณฑิต ขึ้นเพื่อกำหนดและวางนโยบายด้านวิชาการขึ้น และมี คณะกรรมการส่งเสริมกิจการของราชบัณฑิตยสถาน เป็นผู้ให้คำแนะนำ ปรึกษา ประสานงานและสนับสนุนการดำเนินงานของราชบัณฑิตยสถาน
ราชบัณฑิตยสถานมีที่ทำการอยู่ในพระบรมมหาราชวัง ถนนหน้าพระลาน เขตพระนคร มาเป็นเวลานาน ปัจจุบันได้ย้ายที่ทำการไปสถานที่ใหม่ในบริเวณสนามเสือป่า เนื่องจากที่ทำการเดิมคับแคบ โดยย้ายไปตั้งแต่วันที่ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2549
สำนักงานราชบัณฑิตยสภาเป็นสถาบันหลักของเครือข่ายทางปัญญาแห่งชาติ และเป็นองค์การพัฒนาความรู้ที่สามารถเป็นแหล่งอ้างอิงทางวิชาการ โดยมีพันธกิจดังต่อไปนี้
ค้นคว้า วิจัย และบำรุงสรรพวิชา แล้วนำผลงานที่ได้สร้างสรรค์ออกเผยแพร่ให้เป็นคุณประโยชน์ต่อประเทศชาติและประชาชน ติดต่อแลกเปลี่ยนความรู้ และประสานงานทางวิชาการกับองค์กรปราชญ์และสถาบันทางวิชาการอื่น ๆ ทั้งในและต่างประเทศ ให้ความเห็น คำแนะนำ และคำปรึกษาทางวิชาการแก่นายกรัฐมนตรีหรือคณะรัฐมนตรี ให้บริการทางวิชาการแก่ส่วนราชการ รัฐวิสาหกิจ หน่วยงานอิสระตามรัฐธรรมนูญ องค์การมหาชน หน่วยงานอื่นของรัฐ สถาบันการศึกษา หน่วยงานของเอกชนและประชาชน ดำเนินการเกี่ยวกับการจัดทำพจนานุกรม สารานุกรม อักขรานุกรม อนุกรมวิธาน การบัญญัติศัพท์วิชาการสาขาต่าง ๆ รวมทั้งการจัดทำพจนานุกรมศัพท์วิชาการภาษาต่างประเทศเป็นภาษาไทย และงานวิชาการอื่น ๆ กำหนดหลักเกณฑ์ต่าง ๆ เกี่ยวกับการใช้ภาษาไทย การอนุรักษ์ภาษาไทยมิให้เปลี่ยนไปในทางที่เสื่อม และการส่งเสริมภาษาไทยซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของชาติให้ปรากฏเด่นชัดยิ่งขึ้น ปฏิบัติการอื่นตามที่กฎหมายกำหนดให้เป็นอำนาจหน้าที่ของราชบัณฑิตยสภา
สำนักงานราชบัณฑิตยสภามีหน้าที่ในการค้นคว้า วิจัย และนำเสนอผลงานอันเป็นประโยชน์แก่ประเทศชาติ ทั้งให้คำแนะนำทางวิชาการแก่หน่วยงานราชการและประชาชน ทั้งนี้ยังมีหน้าที่สำคัญ คือ การจัดทำพจนานุกรม สารานุกรม อักขรานุกรม อนุกรมวิธานธรรมชาติวิทยา การบัญญัติศัพท์วิชาการ และงานวิชาการอื่น ๆ
สำนักงานราชบัณฑิตยสภาจะเสนอผลงานเหล่านี้ต่อคณะรัฐมนตรีเพื่อออกเป็นประกาศสำนักนายกรัฐมนตรีให้ใช้เป็นมาตรฐานในทางราชการและการศึกษา
พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน หลักเกณฑ์การถอดอักษรไทยเป็นอักษรโรมันแบบถ่ายเสียง หลักเกณฑ์การทับศัพท์ภาษาต่าง ๆ ชื่อจังหวัด เขต อำเภอ และกิ่งอำเภอ เป็นอักษรไทยและอักษรโรมัน ชื่อประเทศ ดินแดน เขตการปกครอง และเมืองหลวง ศัพท์บัญญัติชื่อแร่และชื่อธาตุ
อ่านอย่างไรและเขียนอย่างไร ลักษณนาม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน หลักเกณฑ์การใช้เครื่องหมายวรรคตอนและเครื่องหมายอื่น ๆ หลักเกณฑ์การเว้นวรรค หลักเกณฑ์การเขียนคำย่อ ภาษิต คำพังเพย สำนวนไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พจนานุกรมและสารานุกรมซึ่งบัญญัติและอธิบายศัพท์วิชาการสาขาต่าง ๆ เป็นภาษาไทย เช่น ศัพท์เศรษฐศาสตร์ ศัพท์รัฐศาสตร์ ศัพท์นิติศาสตร์ ศัพท์สังคมวิทยา ศัพท์ปรัชญา ศัพท์จิตวิทยา ศัพท์คณิตศาสตร์ ศัพท์วิทยาศาสตร์ ศัพท์วิศวกรรมเครื่องกล ศัพท์คอมพิวเตอร์และเทคโนโลยีสารสนเทศ ศัพท์ธรณีวิทยา ศัพท์ภูมิศาสตร์ ศัพท์ภาษาศาสตร์ ศัพท์สถาปัตยกรรมศาสตร์ ศัพท์ศิลปะ ศัพท์วรรณกรรมไทย ศัพท์ดนตรีไทย ศัพท์ดนตรีสากล ศัพท์การกีฬาและวิทยาศาสตร์การกีฬา เป็นต้น พจนานุกรมศัพท์วรรณกรรมท้องถิ่นไทย ภาคเหนือ ภาคอีสาน และภาคใต้ สารานุกรมไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทยและสารานุกรมประวัติศาสตร์สากลสมัยใหม่ ภูมิภาคเอเชีย ภูมิภาคยุโรป และภูมิภาคอเมริกา อักขรานุกรมภูมิศาสตร์ไทยและพจนานุกรมชื่อภูมิศาสตร์สากล อักขรานุกรมวิธานพืชและอนุกรมวิธานสัตว์ พจนานุกรมคำใหม่และพจนานุกรมศัพท์ต่างประเทศที่ใช้คำไทยแทนได้ คู่มือระบบเขียนภาษาของกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ เป็นอักษรไทย เช่น ภาษาชอง ภาษาเขมรถิ่นไทย ภาษาเลอเวือะ ภาษาญัฮกุร เป็นต้น ฯลฯ
ราชบัณฑิตยสภาแบ่งส่วนราชการภายใน ดังนี้
สำนักงานเลขานุการกรม กองธรรมศาสตร์และการเมือง กองวิทยาศาสตร์ กองศิลปกรรม
สำนักในราชบัณฑิตยสภามีด้วยกัน 3 สำนัก แต่ละสำนักประกอบด้วยคณะราชบัณฑิตและภาคีสมาชิกสาขาวิชาต่าง ๆ รวมทั้งสิ้น 137 สาขา
ประเภทวิชาปรัชญา สาขาวิชาอภิปรัชญาและญาณวิทยา สาขาวิชาอัคฆวิทยา สาขาวิชาตรรกศาสตร์ สาขาวิชาศาสนศาสตร์ ประเภทวิชาสังคมศาสตร์ สาขาวิชานิติศาสตร์ สาขาวิชารัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ สาขาวิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา สาขาวิชาจิตวิทยา สาขาวิชาสังคมสงเคราะห์ศาสตร์และสวัสดิการสังคม สาขาวิชาเศรษฐศาสตร์ สาขาวิชาบริหารธุรกิจ สาขาวิชาภูมิศาสตร์ สาขาวิชาศึกษาศาสตร์ สาขาวิชานิเทศศาสตร์
ประเภทวิชาประวัติศาสตร์ สาขาวิชาประวัติศาสตร์สากล สาขาวิชาประวัติศาสตร์ไทย สาขาวิชาโบราณคดี
ประเภทวิชาวิศวกรรมศาสตร์ สาขาวิชาวิศวกรรมและเทคโนโลยีเคมี สาขาวิชาวิศวกรรมและเทคโนโลยีชีวเคมี สาขาวิชาวิศวกรรมและเทคโนโลยีปิโตรเคมี สาขาวิชาวิศวกรรมโยธา สาขาวิชาวิศวกรรมชลประทาน สาขาวิชาวิศวกรรมทรัพยากรน้ำ สาขาวิชาวิศวกรรมไฟฟ้า สาขาวิชาวิศวกรรมอิเล็กทรอนิกส์ สาขาวิชาวิศวกรรมโทรคมนาคม สาขาวิชาวิศวกรรมเครื่องกล สาขาวิชาวิศวกรรมระบบการผลิต สาขาวิชาวิศวกรรมการเกษตร สาขาวิชาวิศวกรรมชีวภาพ สาขาวิชาวิศวกรรมอากาศยาน สาขาวิชาวิศวกรรมทางเรือ สาขาวิชาวิศวกรรมระบบ สาขาวิชาวิศวกรรมเหมืองแร่ สาขาวิชาสถาปัตยกรรมทางเรือ ประเภทวิชาเทคโนโลยี สาขาวิชาเทคโนโลยีชีวภาพ สาขาวิชาเทคโนโลยีพลังงาน สาขาวิชาเทคโนโลยีสิ่งแวดล้อม สาขาวิชาเทคโนโลยีการสื่อสาร สาขาวิชาเทคโนโลยีสารสนเทศ สาขาวิชาเทคโนโลยีวัสดุ สาขาวิชาเทคโนโลยีพอลิเมอร์ สาขาวิชาเทคโนโลยีการจัดการ สาขาวิชานาโนเทคโนโลยี สาขาวิชาเทคโนโลยีอุณหภาพ สาขาวิชาเทคโนโลยีสิ่งแวดล้อมสรรค์สร้าง ประเภทวิชาวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ สาขาวิชาพฤกษศาสตร์ สาขาวิชาสัตววิทยาและสัตวศาสตร์ สาขาวิชาพันธุศาสตร์ สาขาวิชาเคมี สาขาวิชาฟิสิกส์และดาราศาสตร์ สาขาวิชาคณิตศาสตร์และสถิติศาสตร์ สาขาวิชาวิทยาการคอมพิวเตอร์ สาขาวิชาระบบโลกและวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม (ธรณีวิทยา/สมุทรศาสตร์) สาขาวิชาชีวเคมี สาขาวิชาจุลชีววิทยา สาขาวิชาชีววิทยาระดับโมเลกุล ประเภทวิชาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีการเกษตร และสัตวแพทยศาสตร์ สาขาวิชาปฐพีวิทยา สาขาวิชาพืชศาสตร์ สาขาวิชาทรัพยากรธรรมชาติ สาขาวิชากีฏวิทยา สาขาวิชาวิทยาศาสตร์การอาหารและเทคโนโลยี สาขาวิชาเทคโนโลยีชีวภาพการเกษตร สาขาวิชาสัตวบาล สาขาวิชาการประมง สาขาวิชาวนศาสตร์ สาขาวิชาสัตวแพทยศาสตร์
ประเภทวิชาแพทยศาสตร์และทันตแพทยศาสตร์ สาขาวิชาสูติศาสตร์-นรีเวชวิทยา สาขาวิชาศัลยศาสตร์ สาขาวิชาศัลยศาสตร์ออร์โทพีดิกส์ สาขาวิชาวิสัญญีวิทยา สาขาวิชาอายุรศาสตร์ สาขาวิชาตจวิทยา สาขาวิชาหัวใจและหลอดเลือด สาขาวิชาเวชศาสตร์เขตร้อน สาขาวิชากุมารเวชศาสตร์ สาขาวิชาวิทยาโสต ศอ นาสิก สาขาวิชาจักษุวิทยา สาขาวิชาจิตเวชศาสตร์ สาขาวิชาเวชศาสตร์ชันสูตร สาขาวิชาเวชศาสตร์ฟื้นฟู สาขาวิชาแพทยศาสตรศึกษา สาขาวิชาเวชศาสตร์การธนาคารเลือด สาขาวิชาเวชศาสตร์ครอบครัว สาขาวิชาเวชศาสตร์ป้องกันและสังคม สาขาวิชาเวชศาสตร์ชุมชน สาขาวิชาทันตแพทยศาสตร์ ประเภทวิชาวิทยาศาสตร์สุขภาพ สาขาวิชาชีวเคมีทางการแพทย์ สาขาวิชานิติเวชศาสตร์ สาขาวิชาปรสิตวิทยา สาขาวิชาเภสัชวิทยา สาขาวิชาวิทยาภูมิคุ้มกัน สาขาวิชาสรีรวิทยา สาขาวิชาพิษวิทยา สาขาวิชากายวิภาคศาสตร์ สาขาวิชาเภสัชศาสตร์ สาขาวิชาเทคนิคการแพทย์ สาขาวิชาพยาธิวิทยา สาขาวิชารังสีวิทยา สาขาวิชากายภาพบำบัด สาขาวิชาพยาบาลศาสตร์ สาขาวิชาสาธารณสุขศาสตร์ สาขาวิชาวิทยาการระบาด สาขาวิชาโภชนศาสตร์
ประเภทวิชาวรรณศิลป์ สาขาวิชาตันติภาษา สาขาวิชาภาษาศาสตร์ สาขาวิชาอักษรโบราณ สาขาวิชาวรรณกรรมพื้นบ้าน สาขาวิชาวรรณกรรมร้อยแก้ว สาขาวิชาวรรณกรรมร้อยกรอง สาขาวิชาวรรณคดีเปรียบเทียบ สาขาวิชาภาษาไทย สาขาวิชาภาษาตระกูลไท สาขาวิชาภาษาและวรรณคดีต่างประเทศตะวันออก สาขาวิชาภาษาและวรรณคดีต่างประเทศตะวันตก สาขาวิชาการแปลและการล่าม ประเภทวิชาสถาปัตยศิลป์ สาขาวิชาสถาปัตยกรรม สาขาวิชาสถาปัตยกรรมไทย สาขาวิชาสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น สาขาวิชาการผังเมือง สาขาวิชาสถาปัตยกรรมออกแบบชุมชน สาขาวิชาสถาปัตยกรรมภายใน สาขาวิชาภูมิสถาปัตยกรรม สาขาวิชานาวาสถาปัตยกรรม สาขาวิชาประวัติศาสตร์สถาปัตยกรรม
ประเภทวิชาวิจิตรศิลป์ สาขาวิชาจิตรกรรม สาขาวิชาประติมากรรม สาขาวิชาภาพพิมพ์ สาขาวิชาภาพถ่าย สาขาวิชาศิลปะไทย สาขาวิชานาฏกรรม สาขาวิชานาฏกรรมไทย สาขาวิชาดุริยางคกรรม สาขาวิชาดุริยางคกรรมไทย ประเภทวิชาประยุกต์ศิลป์ สาขาวิชามัณฑนศิลป์ สาขาวิชาอุตสาหกรรมศิลป์ สาขาวิชาจุลศิลป์
ผู้บริหารในราชบัณฑิตยสภาแบ่งเป็น 2 ฝ่าย คือ
ฝ่ายราชบัณฑิต มี นายกราชบัณฑิตยสภา เป็นผู้บริหารสูงสุด ฝ่ายข้าราชการประจำ มี เลขาธิการราชบัณฑิตยสภา เป็นผู้บริหารสูงสุด
สมาชิกของราชบัณฑิตยสภา มี 3 ประเภทดังนี้
ภาคีสมาชิก ผู้ทรงคุณวุฒิในสาขาวิชาใดวิชาหนึ่ง ที่สมัครเข้าทำการร่วมกับราชบัณฑิตยสภา และราชบัณฑิตยสภาได้รับสมัครเป็นภาคีสมาชิกของสำนักใดสำนักหนึ่งแล้ว จำนวนภาคีสมาชิกมีจำกัดได้ไม่เกิน 160 คน แบ่งเป็น สำนักธรรมศาสตร์และการเมือง 40 คน สำนักวิทยาศาสตร์ 80 คน สำนักศิลปกรรม 40 คน ปัจจุบันมีภาคีสมาชิก 74 คน
ราชบัณฑิต ผู้ทรงคุณวุฒิในสาขาวิชาใดวิชาหนึ่ง โดยราชบัณฑิตจากทุกสำนักจะเป็นผู้คัดเลือกจากภาคีสมาชิก แล้วนำเสนอต่อนายกรัฐมนตรี เพื่อนำความกราบบังคมทูลเพื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง มีได้จำกัดจำนวน ปัจจุบันมีราชบัณฑิตจำนวน 83 คน
ราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์ ได้แก่ ผู้ทรงคุณวุฒิในสาขาวิชาใดวิชาหนึ่ง ซึ่งนายกรัฐมนตรี โดยคำแนะนำของราชบัณฑิตยสภา ได้นำความกราบบังคมทูลเพื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้ง โดยไม่จำกัดจำนวน ปัจจุบันมีราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์ที่ยังมีชีวิตอยู่ จำนวน 6 คน เรียงตามลำดับการได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ดังนี้
ผู้ได้รับแต่งตั้งที่ยังมีชีวิตอยู่
วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี สังคมศาสตร์ ภาษา ศิลปะ วัฒนธรรม
การทับศัพท์ภาษาต่างประเทศ การถอดอักษรไทยเป็นอักษรโรมัน การอ่านตัวเลขต่าง ๆ การอ่านเครื่องหมาย การอ่านคำวิสามานยนาม เครื่องหมายวรรคตอน การเว้นวรรค การเขียนคำย่อ ชื่อจังหวัด เขต อำเภอ ชื่อทะเล ชื่อธาตุ ชื่อประเทศ ดินแดน เขตการปกครอง และเมืองหลวง ลักษณนาม ราชาศัพท์
ราชบัณฑิตยสภามีสิ่งพิมพ์ทางวิชาการเกือบทุกสาขาไว้จำหน่ายแก่ประชาชนทั่วไป
หมวดหมู่:หน่วยงานที่อยู่ในบังคับบัญชาขึ้นตรงต่อนายกรัฐมนตรี หมวดหมู่:องค์การที่ก่อตั้งในปี พ.ศ. 2476