โรงเรียนขอนแก่นวิทยายน
โรงเรียนขอนแก่นวิทยายน เป็นโรงเรียนประจำจังหวัดขอนแก่นแห่งแรก ก่อตั้งขึ้นเมื่อปีพุทธศักราช 2440 โดยนายกิจจการี (จีน ปิยรัตน์) ข้าหลวงกำกับราชการเมืองขอนแก่น ร่วมกับพระนครศรีบริรักษ์ เจ้าเมืองขอนแก่น และอุปฮาด (ท้าวหนูหล้า สุนทรพิทักษ์) จัดตั้งโรงเรียนชั้นมูลศึกษาขึ้น ตามแนวนโยบายด้านการศึกษาของกรมธรรมการ โดยเป็นโรงเรียนตัวอย่างประจำเมืองขอนแก่น ให้ชื่อว่า "โรงเรียนขอนแก่น (ชาย)" นายทับ ฉิมมา เป็นครูใหญ่คนแรก
การจัดการเรียนการสอนของโรงเรียนขอนแก่น (ชาย) ได้ดำเนินการตามแผนการศึกษาแห่งชาติฉบับที่ 1 ซึ่งกำหนดให้มีการเรียนวิชาต่างๆ ประกอบด้วย คัดไทย เขียนไทย จรรยาและวิชาเลขคณิต แบ่งการเรียนออกเป็น 3 ชั้น คือ
พวก ก ข พวกแจก ผัน สะกด พวกอ่านออกเขียนได้
จนกระทั่งทางราชการประกาศใช้แผนการศึกษาแห่งชาติ ฉบับที่ 2 แบ่งการศึกษาเป็น 2 ระดับ คือสามัญและวิสามัญ โรงเรียนขอนแก่น (ชาย) จัดการศึกษาในสายสามัญ โดยเปิดสอน 2 ระดับ คือ ประถมศึกษาปีที่ 1-3 และ มัธยมศึกษาปีที่ 1-3
ครั้งหนึ่ง ในปีพุทธศักราช 2449 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้เสด็จมาตรวจราชการยังมณฑลอุดรอีสาน และเสด็จมายังเมืองขอนแก่น เมื่อวันที่ 25 ธันวาคม พ.ศ. 2449 ได้ทรงบันทึกเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับโรงเรียนขอนแก่น (ชาย) ตอนหนึ่ง ความว่า
พุทธศักราช 2453 ได้มีการสร้างอาคารเรียนขึ้น 1 หลัง ซึ่งพระครูพิศาลอรัญเขตร์ ได้บริจาคเงินเป็นจำนวน 60 บาท จัดซื้ออุปกรณ์การเรียนให้กับโรงเรียนด้วย[1] และในปีนี้เอง โรงเรียนขอนแก่น (ชาย) ได้เปลี่ยนชื่อเป็น โรงเรียนวัดธาตุวิทยาคาร
4 ปีถัดมา คือในปีพุทธศักราช 2458 พระยาพิศาลสารเกษตร (พร พิมพะสูต) ผู้ว่าราชการเมืองในขณะนั้น ได้พิจารณาให้ย้ายที่ทำการของโรงเรียนวัดธาตุวิทยาคารจากบริเวณวัดธาตุ ให้ไปตั้งอยู่ ณ ที่โรงเรียนขอนแก่นวิทยายนปัจจุบัน โดยมีการก่อสร้างอาคารชั่วคราวขึ้น 1 หลังสำหรับทำการเรียนการสอน เป็นอาคารทรงปั้นหยา ชั้นเดียว ยกพื้น แล้วเปลี่ยนชื่อเป็น "โรงเรียนขอนแก่นวิทยายน"
ภายหลังการประกาศใช้พระราชบัญญัติการประถมศึกษาแห่งชาติ พุทธศักราช 2464 โรงเรียนขอนแก่นวิทยายนได้จัดการเรียนการสอนต่อเนื่องมาจวบจนกระทั่งการพระราชทานนามในปีพุทธศักราช 2470
ได้มีการสร้างอาคารเรียนหลังใหม่ขึ้น ด้วยเงินศึกษาพลีจำนวน 24,500 บาท ตามแบบของกระทรวงธรรมการ เริ่มก่อสร้างเมื่อวันที่ 22 กันยายน พ.ศ. 2468 แล้วเสร็จส่งมอบให้กรรมการตรวจรับเมื่อวันที่ 16 ธันวาคม พ.ศ. 2469 ตัวอาคารกว้าง 24 เมตร ยาว 45 เมตร รวมทั้งในปีพุทธศักราช 2469 ได้มีการสร้างโรงพละขึ้น 1 หลัง ใช้งบประมาณ 10,000 บาท
จากการก่อสร้างอาคารทั้งสองหลัง มีการใช้งบประมาณของทางราชการเป็นจำนวนมาก จังหวัดขอนแก่นโดยมณฑลอุดร จึงได้มีเอกสาร ศธ.51.15/42 เรื่อง มณฑลอุดรขอนามโรงเรียนประจำจังหวัด "ขอนแก่นวิทยายน" ไปยังบางกอก[2] ขอพระราชทานนามของโรงเรียนจากพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่คณะครูและนักเรียน พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานนามโรงเรียนลงมา เมื่อวันที่ 11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2470 ว่า
ต่อมา โรงเรียนได้รับอนุมัติให้เปิดการสอนระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนกลางปีที่ 1 (ม.4) [3] ในปีพุทธศักราช 2474 มีการเริ่มเก็บค่าเล่าเรียนจากนักเรียนโดยอนุมัติเสนาบดีกระทรวงธรรมการในขณะนั้น คือ พระองค์เจ้าธานีนิวัติ โดยให้เก็บค่าเล่าเรียน [4]ทั้งนี้ โรงเรียนได้รับอนุญาตให้เปิดการสอนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 ได้ ตามประกาศของแผนกธรรมการ มณฑลอุดรอีสาน[5]
ปีพุทธศักราช 2476 โรงเรียนได้รับอนุญาตให้เปิดสอนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 ได้ และมีการจัดการศึกษาตามแผนการศึกษาชาติ พ.ศ. 2475 ทำการเรียนการสอนตั้งระดับประถมศึกษา ถึง ระดับมัธยมศึกษา
ปีพุทธศักราช 2484 เกิดสงครามอินโดจีนขึ้น คณะครู ยุวชนทหาร (ก่อตั้งในโรงเรียนเมื่อ พ.ศ. 2480) นักเรียน และลูกเสือโรงเรียนขอนแก่นวิทยายนได้ร่วมกับทางราชการในการเป็นส่วนหนึ่งของการรักษาความสงบเรียบร้อยในจังหวัด โดยมีหน้าที่ในการควบคุมแสงไฟและการจราจร ในปีการศึกษานี้ ไม่มีการสอบไล่ โดยทางโรงเรียนให้ถือว่านักเรียนสอบไล่ได้ทั้งหมด หลังจากนั้นได้มีการก่อสร้างอาคารสถานที่ต่างๆ ภายในโรงเรียนมากมาย อาทิ โรงวิทยาศาสตร์ โรงฝึกงานฝีมือ บ้านพักครู [6]
ในปีพ.ศ. 2496 รัฐบาลได้ประกาศใช้แผนการศึกษาชาติฉบับใหม่ โรงเรียนได้ปรับระดับชั้นเป็นมัธยมต้น 3 ปี มัธยมศึกษาตอนปลาย 3 ปี และเตรียมอุดมศึกษา 2 ปี ซึ่งในส่วนหลังนี้ได้มีการเปิดเรียนเมื่อภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2501 ส่วนการศึกษาระดับประถมศึกษาที่เคยจัดมานั้น ได้โอนไปอยู่กับงานของเทศบาลเมืองขอนแก่นตั้งแต่พ.ศ. 2482 แล้ว[7]
พุทธศักราช 2507 กระทรวงศึกษาธิการได้เปลี่ยนแบบจัดการศึกษาให้มีระดับมัธยมศึกษาตอนต้น (ม.ศ.1-3) และมัธยมศึกษาตอนปลาย (ม.ศ.4-5) แทนการจัดการเรียนชั้นเตรียมอุดมศึกษา (ม.7-8) แบบเดิม จึงได้มีการก่อตั้งโรงเรียนโครงการมัธยมศึกษาแบบประสมขึ้นแห่งแรกในจังหวัดขอนแก่น อาศัยสถานที่ของโรงเรียนขอนแก่นวิทยายนเป็นสถานที่ในการจัดการศึกษาชั่วคราว โดยรับนักเรียน ม.ศ.1 ทั้งหญิงและชาย กระทั่งปีการศึกษา 2511 จึงได้ย้ายออกไปก่อตั้งเป็นโรงเรียนแก่นนครวิทยาลัยในปัจจุบัน
ปีพุทธศักราช 2512 ขยายชั้นเรียนระดับมัธยมศึกษาตอนต้นให้มากขึ้นตามแผนการพัฒนาการศึกษาแห่งชาติ ฉบับที่ 2 รวมทั้งได้มีการกำหนดเปลี่ยนแปลงการใช้อักษรย่อปักเสื้อของนักเรียนจากที่ปัก ข.ก.1 ให้เป็น ข.ก. ซึ่งใช้ปักบนเสื้อนักเรียนจนประทั่งปัจจุบัน มีการปรับปรุงและก่อสร้างสิ่งต่างๆ ในโรงเรียนมากมาย และยังคงอยู่ในสถานศึกษาจนปัจจุบัน เช่น มีการก่อสร้างอาคาร 3 ราวปีพุทธศักราช 2518 อาคาร 1 ราวปีพุทธศักราช 2521 โดยการแลกเปลี่ยนที่ดินกับสัสดีจังหวัด โดยแลกเปลี่ยนที่ดินบริเวณบ้านพักครู ภารโรง ถนนหลังเมือง เยื้องวิทยาลัยอาชีวศึกษาขอนแก่นปัจจุบันกับพื้นที่บริเวณแนวจากอาคาร 3 จดโรงแรมแก่นอินน์ เป็นต้น นอกจากนี้ โรงเรียนยังได้รับอนุญาตให้ตั้งโรงเรียนผู้ใหญ่ ระดับ 5 (ม.ศ.4-5) ภายในบริเวณโรงเรียน ใช้ชื่อว่า "โรงเรียนผู้ใหญ่ขอนแก่นวิทยายน" อาคารที่ตั้งอยู่บริเวณอาคาร 85 ปี (อาคารห้องสมุด) ในปัจจุบัน และยังมีการปรับปรุงชั้นเรียนใหม่ตามแผนพัฒนาการศึกษาแห่งชาติ กำหนดระบบการจัดชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น 3 ปี (ม.1-3) และชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย 3 ปี (ม.4-6)
ปีพุทธศักราช 2523 ได้มีการก่อสร้างอาคารเรียนแบบ 424 ค. เป็นห้องเรียน 20 ห้อง ห้องพักครู 4 ห้อง ซึ่งก็คือ อาคาร 2 ในปัจจุบัน รวมทั้งในปีพุทธศักราช 2525 ได้มีการก่อสร้างอาคารในวาระครบรอบ 85 ปีของการก่อตั้งโรงเรียน ซึ่งปัจจุบันใช้เป็นอาคารห้องสมุดและห้องโสตทัศนูปกรณ์
ปีพุทธศักราช 2532 โรงเรียนเริ่มรับนโยบายขยายโอกาสทางการศึกษาของกรมสามัญศึกษา (ชื่อในขณะนั้น) มาใช้ในการบริหาร โรงเรียนจึงได้มีการขยายห้องเรียนเพิ่มเติมอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2533-2538 ทำให้ในปีการศึกษา 2538 จำนวนนักเรียนได้ขยายเป็นระดับชั้นละ 18 ห้องเรียน รวม 108 ห้องเรียน ซึ่งถือเป็นการเปิดรับนักเรียนที่มากที่สุดเป็นประวัติการณ์
ปีพุทธศักราช 2538 เป็นช่วงที่มีการริเริ่มปฏิรูปการศึกษาของกระทรวงศึกษาธิการ ซึ่งโรงเรียนได้นำนโยบายดังกล่าวมาปฏิบัติเกิดผลเป็นรูปธรรม ก่อให้เกิดการพัฒนาในหลายๆ ด้าน กระทั่งโรงเรียน ได้รับรางวัลพระราชทานประเภทโรงเรียนมัธยมศึกษาขนาดใหญ่
ปีพุทธศักราช 2543 มีการพัฒนาคุณภาพของโรงเรียน เน้นการปฏิรูปการศึกษาตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 โดยพัฒนาระบบประกันคุณภาพการศึกษา เน้นการเรียนการสอนแบบยึดผู้เรียนเป็นสำคัญ พัฒนาสื่อการเรียนการสอนและห้องเรียนต้นแบบอย่างต่อเนื่อง ได้มีการริเริ่มโครงการส่งเสริมความเป็นเลิศทางวิทยาศาสตร์-คณิตศาสตร์ โดยจัดชั้นเรียนสองห้องในระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้นและตอนปลายให้เป็นห้องเรียนผู้มีความสามารถพิเศษทางวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ (Gifted) และดำเนินนโยบายจัดตั้งโครงการจัดการเรียนการสอนตามหลักสูตรกระทรวงศึกษาธิการเป็นภาษาอังกฤษ (English Program) และมีการปรบปรุงภูมิทัศน์ในโรงเรียนมากมาย อาทิ การก่อสร้างลานกีฬาอเนกประสงค์ อาคารวิทยบริการ อาคาร 4 อาคาร 5 อาคาร 8 และอาคารโรงฝึกงาน การปรับปรุงสนามกีฬาฟุตบอลให้ร่มรื่นมากขึ้น การปรับปรุงหอประชุมโรงเรียน สถานที่พักผ่อนรอบสนามกีฬาฟุตบอล เป็นต้น ในปี 2547 โรงเรียนได้รับรางวัลดีเด่นระดับประเทศ ในการดำเนินการระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียน และในปี 2549 โรงเรียนได้ผ่านเกณฑ์การประเมินมาตรฐานคุณภาพการศึกษารอบที่ 2 ของ สมศ.
โรงเรียนขอนแก่นวิทยายน จัดการเรียนการสอนแบบสหศึกษา ตั้งแต่ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1-6 โดยแบ่งแผนการเรียน ดังนี้
ระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น แผนการเรียนปกติ ห้องโครงการส่งเสริมศักยภาพด้านคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและสิ่งแวดล้อม (GIFTED Education Program (GEP),GIFTED Education And Talented Program(GATE)) ห้องโครงการจัดการเรียนการสอนตามหลักสูตรกระทรวงศึกษาธิการเป็นภาษาอังกฤษ (English Program,EP) ระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย กลุ่มการเรียนปกติ กลุ่มการเรียนวิทยาศาสตร์-คณิตศาสตร์ กลุ่มการเรียนภาษาศาสตร์-คณิตศาสตร์ ห้องโครงการส่งเสริมความสามารถพิเศษทางคณิตศาสตร์(GIFTED Education And Talented Program(GATE)) ห้องโครงการส่งเสริมความสามารถพิเศษทางวิทยาศาสตร์(GIFTED Education And Talented Program(GATE)) ห้องโครงการจัดการเรียนการสอนตามหลักสูตรกระทรวงศึกษาธิการเป็นภาษาอังกฤษ (English Program) แผนการเรียนเน้นคณิตศาสตร์-วิทยาศาสตร์ แผนการเรียนเน้นภาษาต่างประเทศ (อังกฤษ-จีน-ญี่ปุ่น-สเปน-เยอรมัน)
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 จำนวน 18 ห้องเรียน
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 จำนวน 16 ห้องเรียน
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 จำนวน 16 ห้องเรียน
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 จำนวน 20 ห้องเรียน
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 จำนวน 20 ห้องเรียน
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 จำนวน 20 ห้องเรียน
นับแต่การสถาปนาโรงเรียนเมื่อ พ.ศ. 2440 ถึงปัจจุบันเป็นเวลามากกว่า 100 ปี มีผู้ดำรงตำแหน่งครูใหญ่,อาจารย์ใหญ่ และผู้อำนวยการโรงเรียนขอนแก่นวิทยายนมาแล้วทั้งสิ้น 24 คน ดังนี้
ลำดับรายนามเริ่มวาระสิ้นสุดวาระตำแหน่ง1นายทับ ฉิมมาพ.ศ. 2440พ.ศ. 2450ครูใหญ่2พระครูพิศาลอรัญเขตร์พ.ศ. 2451พ.ศ. 2453ครูใหญ่3ราชบุรุษนารถ อินทุสมิตพ.ศ. 2454พ.ศ. 2457ครูใหญ่4นายผล ผลโตษะพ.ศ. 2458พ.ศ. 2459ครูใหญ่5รักษาการ ราชบุรุษเฉย อินทุมานพ.ศ. 2459พ.ศ. 2460รักษาราชการแทน6นายอั้น ธีระศิริโชติพ.ศ. 2461พ.ศ. 2468ครูใหญ่7นายถม ขรรค์เพชร์พ.ศ. 2469ครูใหญ่8รองอำมาตย์ตรีเปลื้อง อินทุสมิตพ.ศ. 2470พ.ศ. 2471ครูใหญ่9ขุนสุนทรการัญยศึกษาธิการพ.ศ. 2472พ.ศ. 2472ครูใหญ่—รักษาการ นายสิทธิ์ บัณฑิตวงษ์พ.ศ. 2473รักษาราชการแทน10นายสิงห์ วาริชยานนท์พ.ศ. 2474พ.ศ. 2475ครูใหญ่11นายคำบ่อ เดชกุญชรพ.ศ. 2476พ.ศ. 2483ครูใหญ่12นายสิทธิ์ บัณฑิตวงษ์ (18 สิงหาคม พ.ศ. 2452 — 31 มกราคม พ.ศ. 2514) พ.ศ. 2484พ.ศ. 2496ครูใหญ่13นายเงิน รัตนจันท (2 สิงหาคม พ.ศ. 2455 — ) พ.ศ. 2496พ.ศ. 2505ครูใหญ่14นายสุชาติ สุขากันยาพ.ศ. 2506พ.ศ. 2507อาจารย์ใหญ่15นายเจือ หมายเจริญ (4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2471 — 14 มีนาคม พ.ศ. 2550) พ.ศ. 2507พ.ศ. 2512ครูใหญ่,อาจารย์ใหญ่16นายทรวง ยุวกาญจน์ (28 เมษายน พ.ศ. 2468 — ) พ.ศ. 2512พ.ศ. 2516อาจารย์ใหญ่17นายสนิทพงษ์ นวลมณี (30 ตุลาคม พ.ศ. 2478 — ) พ.ศ. 2516พ.ศ. 2523อาจารย์ใหญ่,ผู้อำนวยการ18นายดิลก วัจนสุนทร (25 เมษายน พ.ศ. 2476 — ??) พ.ศ. 2523พ.ศ. 2527ผู้อำนวยการ19นายล้วน วรนุช (19 มีนาคม พ.ศ. 2476 — ) พ.ศ. 2527พ.ศ. 2531ผู้อำนวยการ20นายครรชิต ตรานุชรัตน์ (24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2483 — ) พ.ศ. 2531พ.ศ. 2532ผู้อำนวยการ21นายสวาท ภูคำแสน (30 กันยายน พ.ศ. 2481 — ) พ.ศ. 2532พ.ศ. 2538ผู้อำนวยการ22นายชุมพล เวียงเพิ่ม (6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2482 — ) พ.ศ. 2538พ.ศ. 2543ผู้อำนวยการ23นายประดิษฐ์ สำราญพัฒน์ (28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490 — ) พ.ศ. 2543พ.ศ. 2551ผู้อำนวยการ24นายวิชัย ศรีสัตย์รสนา (พ.ศ. 2497 — ) พ.ศ. 2551พ.ศ. 2558ผู้อำนวยการ25นายยุทธศาสตร์ กงเพชรพ.ศ. 2558ปัจจุบันผู้อำนวยการ
ชื่อโรงเรียนขอนแก่นวิทยายน ปรากฏหลักฐานของกองจดหมายเหตุแห่งชาติ เอกสาร ศธ.51.15/42 เรื่อง มณฑลอุดรขอนามโรงเรียนประจำจังหวัด "ขอนแก่นวิทยายน" พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามโรงเรียนเมื่อวันที่ 11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2470
คำว่า "ขอนแก่นวิทยายน" เป็นการประสมของคำว่า "ขอนแก่น" และ "วิทยายน" ซึ่งวิทยายนนี้ เกิดจากการสนธิกันระหว่าง "วิทยา" แปลว่า วิชาความรู้ และคำว่า "อายน" หมายถึง เข้าถึง เข้าสู่ ดังนั้น "ขอนแก่นวิทยายน" จึงแปลรวมกันได้ความหมายว่า "สถานที่ที่เข้าถึงความรู้แห่งขอนแก่น" นั่นเอง
สีประจำโรงเรียนขอนแก่นวิทยายน มีที่มาจากการประชุมคณะครูโรงเรียนขอนแก่นวิทยายน เมื่อปีพุทธศักราช 2480 นายคำบ่อ เดชกุญชร ครูใหญ่ ได้เรียกประชุมคณะครูของโรงเรียน และขอความเห็นจากที่ประชุมว่า ในการแข่งขันกีฬาต่างๆของโรงเรียนนั้น ควรจะมีสีธงหรือไม่ ซึ่งที่ประชุมเห็นด้วยว่าควรจะมี ครูใหญ่จึงถามต่อไปว่า ควรจะใช้กี่สีและสีอะไร ที่ประชุมได้ถกเถียงกันและได้ข้อสรุปว่าให้ใช้ 3 สี และตัดสินใจให้ใช้สี "ชมพู" ซึ่งเป็นสีประจำโรงเรียนฝึกหัดครูสวนกุหลาบ "ฟ้า" ซึ่งเป็นสีแทนองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในขณะนั้น และ "เหลือง" ซึ่งเป็นสีประจำโรงเรียนฝึกหัดครูวัดบวรนิเวศ เหตุที่ใช้สีของสองสถาบันนี้ เนื่องมาจาก ครูโรงเรียนขอนแก่นวิทยายนส่วนใหญ่ในขณะนั้น ได้รับการศึกษาจากสองสถาบันนั้น[8]
สีชมพู หมายถึง ความรัก ความอบอุ่น สีฟ้า หมายถึง ความร่าเริงแจ่มใส สีเหลือง หมายถึง ความมีอิสระเสรีภาพทางวิชาการ
สถานที่ตั้งของโรงเรียนขอนแก่นวิทยายน ประกอบด้วยบริเวณโรงเรียน ตั้งอยู่เลขที่ 58 ถนนกลางเมือง ตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น บนพื้นที่ 22 ไร่ 2 งาน 33 ตารางวา ของกรมธนารักษ์ โดยมีอาณาบริเวณทิศเหนือ จดโรงแรมแก่นอินน์ ทิศใต้ จดธนาคารแห่งประเทศไทยสาขาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (หลังเก่า) ทิศตะวันออก จดถนนกลางเมือง และทิศตะวันตก จดถนนหน้าเมือง ส่วนบ้านพักครู กรรมสิทธิ์ที่ราชพัสดุ ตั้งอยู่บนถนนหน้าเมือง ด้านหลังโรงเรียน บนพื้นที่ 2 ไร่ 1 งาน 77 ตารางวา และบ้านพักครู กรรมสิทธิ์ที่ราชพัสดุ ซอยวีรวรรณ ด้านข้างศูนย์การศึกษานอกโรงเรียน มีพื้นที่ 2 ไร่ 1 งาน 50 ตารางวา
สำหรับบริเวณโรงเรียนนั้น ตั้งอยู่กลางใจเมืองขอนแก่น บนถนนกลางเมือง รายล้อมด้วยสถานที่สำคัญหลายแห่ง เช่น ธนาคารแห่งประเทศไทย (สาขาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ) (หลังเก่า) , สถานีรถปรับอากาศจังหวัดขอนแก่น บ้านพักข้าราชการฝ่ายตุลาการ และตั้งอยู่ใกล้เคียงกับ สำนักงานไปรษณีย์อำเภอเมืองขอนแก่น , บริษัท ทศท.โทรคมนาคม จำกัด (TOT ขอนแก่น) และสถานีตำรวจภูธรเมืองขอนแก่น เป็นต้น
ในส่วนอาคารต่างๆ ของโรงเรียนนั้น ประกอบด้วยอาคารเรียนเก้าหลัง และอาคารต่างๆ มีดังต่อไปนี้
อาคาร 1 เป็นอาคาร 4 ชั้น แบบ 424 ก. สร้างเมื่อปีพุทธศักราช 2521 สมัยผู้อำนวยการสนิทพงษ์ นวลมณี บนพื้นที่ซึ่งได้แลกกับสัสดีจังหวัดขอนแก่น โดยแลกเปลี่ยนที่ดินแปลงบ้านพักครู ภารโรง ถนนหลังเมือง (เยื้องวิทยาลัยเทคนิคขอนแก่น) กับพื้นที่บริเวณแนวจากอาคาร 3 จดโรงแรมวีวิช (โรงแรมแก่นอินท์เดิม) การขยายตัวครั้งนี้ ทำให้โรงเรียนมีพื้นที่เพิ่มขึ้นเป็น 21 ไร่เศษ มีทั้งหมด 24 ห้อง เป็นห้องเรียนวิทยาศาสตร์ อาคาร 2 เป็นอาคาร 4 ชั้น แบบ 424 ค. สร้างเมื่อปีพุทธศักราช 2523 มีทั้งหมด 24 ห้อง เป็นห้องเรียนคณิตศาสตร์ อาคาร 3 เป็นอาคาร 3 ชั้น แบบ 318 มีทั้งหมด 20 ห้อง เป็นอาคารอำนวยการ ห้องหน่วยงานต่างๆของโรงเรียน ห้องเรียนแนะแนว และห้องเรียนภาษาจีน รวมถึงห้องเรียนภาษาอังกฤษบางส่วน อาคาร 4 เป็นอาคาร 4 ชั้น ใช้เป็นห้องเรียนของกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรมทั้งหมด มีทั้งหมด 12 ห้อง ใช้เป็นห้องเรียนทั้งหมด อาคาร 4 สามารถเดินเชื่อมต่อระหว่างอาคาร 2 กับอาคาร 1 โดยในอาคารนี้ห้องเรียนทุกห้องติดเครื่องปรับอากาศ โทรทัศน์และคอมพิวเตอร์อย่างละ 2 เครื่องในทุกห้องเรียนและใต้อาคารมีห้องเรียน Easy Social และ Easy Science อาคาร 5 เป็นอาคาร 4 ชั้น เป็นอาคารเรียนของกลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย ใต้อาคารเป็นที่ตั้งของห้องสมุด Easy Library ของกลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทยและห้อง Easy Math ของกลุ่มสาระการเรียนรู้คณิตศาสตร์ มีทั้งหมด 15 ห้อง มีทางเชื่อมต่ออาคารได้ 2 จุด สามารถเดินเชื่อมต่อไปยังอาคาร 2 ได้ อาคาร 6 เป็นอาคาร 2 ชั้น มีทั้งหมด 11 ห้อง เป็นอาคารห้องเรียนศิลปะ สำนักกลุ่มวิชาการ วัดผล ทะเบียน ห้องโครงการสะเต็มศึกษา ห้องพยาบาล และห้องวงโยธวาทิต อาคาร 7 เป็นอาคาร 5 ชั้น และเป็นอาคารที่ใหญ่ที่สุดของโรงเรียน เป็นอาคารของกลุ่มสาระภาษาอังกฤษ กลุ่ม English Program กลุ่มสาระการงานอาชีพฯ (คอมพิวเตอร์) และ ห้องเรียนวิชาภาษาจีน (บางส่วน) ภาษาญี่ปุ่น และภาษาสเปน โดยแบ่งเป็น ชั้น 1,2,3(บางส่วน) และ 4 (บางส่วน) เป็นห้องเรียนภาษาอังกฤษและ Native Speaker , ชั้น 3 (บางส่วน) เป็นห้องเรียนภาษาจีน-ญี่ปุ่น-สเปน และชั้น 5 คือห้องเรียน English Program บางส่วน อาคาร 8 เป็นอาคาร 2 ชั้น มีทั้งหมด 5 ห้อง เป็นอาคารห้องเรียนสุขศึกษาและพละศึกษา อาคาร 9 เป็นอาคาร 3 ชั้น ใต้ถุนโล่ง ใช้เป็นสำหรับการเรียนการสอนภาคปฏิบัติในวิชาการงานอาชีพและเทคโนโลยี อาคาร 10 (อาคาร 117 ปี ขอนแก่นวิทยายน) เป็นอาคาร 5 ชั้น ชั้น 1 เป็นโรงอาหารปรับอากาศ ชั้น 2-3 เป็นห้องเรียนของกลุ่ม English Program บางส่วน ชั้น 4 เป็นโรงยิมเนเซียม ชั้น 5 เป็นห้องรับรองของสมาคมโรงเรียน
อาคารโรงฝึกงานกลุ่มวิชาเกษตรกรรมและงานช่าง (ห้องงานช่าง 1 และ 2) อาคาร 85 ปี สร้างในปีพุทธศักราช 2525 เป็นอาคาร 2 ชั้น ตั้งอยู่ด้านทิศใต้ จดธนาคารแห่งประเทศไทย (สาขาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ) (หลังเก่า) ชั้น 1 เป็นห้องโสตทัศนูปกรณ์และห้องลีลาศ ชั้น 2 เป็นห้องสมุดโรงเรียนศูนย์สารสนเทศและวิทยบริการ และที่ทำการกลุ่มกิจกรรมพัฒนาผู้เรียน อาคารประชาสัมพันธ์ เป็นอาคารชั้นเดียว ตั้งอยู่บริเวณประตู 2 ด้านถนนกลางเมือง ใช้เป็นที่ทำงานของงานประชาสัมพันธ์โรงเรียน อาคารงานระเบียบวินัย (กิจการฯส่วนหน้า) เป็นอาคารคอนกรีตชั้นเดียว ตั้งอยู่บริเวณประตู 2 ตรงข้ามกับอาคารประชาสัมพันธ์ หอพระพุทธ เป็นอาคารจตุรมุข ตั้งอยู่บริเวณหน้าอาคาร 3 ใกล้ประตูทางเข้าด้านถนนกลางเมือง ถือเป็นสถานที่ซึ่งชาวขอนแก่นวิทยายนให้ความเคารพสักการะ เป็นที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ ประดิษฐานพระพุทธสุวรรณมหามงคล พระพุทธรูปประจำโรงเรียน หอประชุมโรงเรียน ตั้งอยู่บริเวณด้านทิศใต้ของสนามกีฬาฟุตบอล หน้าอาคาร 117 ปี ขอนแก่นวิทยายน (อาคาร 10) จะใช้ในกรณีประชุมอบรมนักเรียนในระดับชั้นต่างๆ หรือกิจกรรมพิเศษอื่นๆ รวมทั้งกิจกรรมที่ส่งเสริมการแสดงออกของนักเรียน
โรงเรียนขอนแก่นวิทยายน เป็นโรงเรียนที่ตั้งชื่อคณะสีตามลักษณะทางภูมิศาสตร์ ซึ่งจะมีการจับฉลากเลือกคณะสีในวันปฐมนิเทศของนักเรียนชั้น ม.1 และ ม.4 โดยจะอยู่ในคณะสีนั้นยาวนาน 3 ปี ตลอดการเรียนในแต่ละช่วงชั้น มีทั้งหมด 6 คณะสี
██ คณะพายุ (สีเหลือง) ██ คณะปะการัง (สีชมพู) ██ คณะยอดดอย (สีเขียว) ██ คณะสายธาร (สีฟ้า) ██ คณะทิวสน (สีม่วง) ██ คณะขุนเขา (สีแดง)
รายชื่อโรงเรียน1. โรงเรียนกัลยาณวัตร (ก.ว.)2. โรงเรียนแก่นนครวิทยาลัย (ก.น.ว.)3. โรงเรียนขอนแก่นวิทยายน (ข.ก.)4. โรงเรียนขามแก่นนคร (ข.ก.น.)5. โรงเรียนชุมแพศึกษา (ช.ศ.)6. โรงเรียนนครขอนแก่น (น.ข.ก.)7. โรงเรียนมัญจาศึกษา (ม.ศ.)8. โรงเรียนบ้านไผ่ (ข.ก.๕) (บ.ผ.)9. โรงเรียนพล (พ.ล.)10. โรงเรียนภูเวียงวิทยาคม (ภ.ว.ค.)11. โรงเรียนศรีกระนวนวิทยาคม (ศ.ก.ว.)12. โรงเรียนหนองเรือวิทยา (น.ร.ว.)13. โรงเรียนหนองสองห้องวิทยา (น.ส.ว.)14. โรงเรียนน้ำพองศึกษา (น.ศ.)
นายพงศกร อรรณนพพร อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ นายสมศักดิ์ เกียรติสุรนนท์ ประธานสภาผู้แทนราษฎร,อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม,อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม นายอดิศร เพียงเกษ อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ,อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ดร.สฤต สันติเมทนีดล อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงศึกษาธิการ นายประเสริฐ ประคุณศึกษาภัณฑ์ สมาชิกวุฒิสภาจังหวัดขอนแก่น นายพงษ์ศักดิ์ ตั้งวานิชกพงษ์ นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดขอนแก่น ดร.ศุภณัจ เตชะตานนท์ อดีตรองประธานสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัดขอนแก่น, สมาชิกสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัดขอนแก่น
พลตำรวจเอกวสิษฐ เดชกุญชร อดีตรองอธิบดีกรมตำรวจ,อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย,นักเขียน พลตำรวจเอกวิเชียร พจน์โพธิ์ศรี อดีตผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ เลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติ ปลัดกระทรวงคมนาคม พลตำรวจตรีวชิระ ทองวิเศษ อดีตรองผู้บัญชาการตำรวจภูธรภาค 4 พลตำรวจโทธรณิศ ศรีสุข (ผู้กองแคน) ผู้บังคับหมวด(สัญญาบัตร 1) กองร้อยรบพิเศษที่ 1 กองกำกับการ 1 กองบังคับการสนับสนุนทางอากาศ กองบัญชาการตำรวจตระเวนชายแดน -วีรบุรุษผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์ความไม่สงบใน3 จังหวัดชายแดนภาคใต้
พลเอกจารุภัทร เรืองสุวรรณ อดีตกรรมการการเลือกตั้ง พลตรีสุจริต จิรำไพกูล อดีตผู้ทรงคุณวุฒิกองทัพบก พลตรีชวนิตย์ กาญจนเตชะ อดีตผู้บัญชาการหน่วยสงครามพิเศษและอดีตผู้ทรงคุณวุฒิกองทัพบก พลตรีธมวุช กองจันทร์ดี อดีตรองแม่ทัพภาคที่ 2
นายขวัญชัย วศวงศ์ อดีตรองปลัดกระทรวงมหาดไทย นายสมพร กลิ่มพงษา อดีตรองปลัดกระทรวงมหาดไทย, อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดหลายจังหวัด นายสมร ทะสังขา อดีตรองผู้อำนวยการองค์การโทรศัพท์แห่งประเทศไทย นายกวี สุภธีระ อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดขอนแก่น,อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดขอนแก่น นายสุนทร จัตุชัย อดีตรองผู้ว่าราชการจังหวัดร้อยเอ็ด,สกลนคร และอุบลราชธานี รองศาสตราจารย์ ดร.อินทรชัย หอวิจิตร อดีตรองอธิการบดีมหาวิทยาลัยขอนแก่น นายแพทย์เรืองศิลป์ เถื่อนนาดี รองนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดร้อยเอ็ด, อดีตผู้อำนวยการโรงพยาบาลสิรินธร จังหวัดขอนแก่น นายแพทย์ชาตรี เจริญชีวะกุล เลขาธิการสถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ นายโชติ ตราชู ปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม รองศาสตราจารย์ ดร.กิตติชัย ไตรรัตนศิริชัย อธิการบดีมหาวิทยาลัยขอนแก่น 2554-ปัจจุบัน
นายปกรณ์ สุวรรณพรหมา ผู้พิพากษาหัวหน้าคณะในศาลอุทธรณ์ภาค 1
นายธนากร ศรีชาพันธุ์ อดีตนักกีฬาเทนนิสทีมชาติไทย นางสาวบุษบาบรรณ พระแสงแก้ว อดีตนักกีฬาวอลเล่ย์บอล ทีมชาติไทย
พันนา ฤทธิไกร (กฤต) นักแสดง, ผู้กำกับ, นักออกแบบท่าต่อสู่, นักเขียนบทภาพยนตร์ สิทธิชัย ผาบชมภู (บอย AF 3) นักร้อง, นักแสดง ธนฉัตร ตุลยฉัตร (อาตี้) นักแสดง หรินทร์ สุธรรมจรัส (ดิม) นักร้องนำ สมาชิกวงแทททู คัลเล่อร์ (Tattoo Colour) พระเอกแหยมยโสธร ภาค 2 รัฐ พิฆาตไพรี (รัฐ) นักร้องและมือกีตาร์ สมาชิกวงแทททู คัลเล่อร์ (Tattoo Colour) เอกชัย โชติรุ่งโรจน์ (ตง) มือกลอง สมาชิกวงแทททู คัลเล่อร์ (Tattoo Colour) ธนบดี ธีรพงศ์ภักดี (จัมพ์) มือเบส สมาชิกวงแทททู คัลเล่อร์ (Tattoo Colour) สุดที่รัก บำรุงญาติ (คิงส์) นักแสดงช่อง 3 มณีรัตน์ คำอ้วน (เอ๋) นักแสดงช่อง 3 ซิทคอม เทวดาสาธุ ภาคิน คำวิลัยศักดิ์ (โตโน่ The Star 6) และเป็นดาราดังนักร้องสังกัดแกรมมี่ พญ.กอบกุลยา จึงประเสริฐศรี รองนางสาวไทย ประจำปี 2552 ธิรตี บุตรดีหงษ์ (จูน Strawberry Cheesecake) พิธีกรรายการสตรอเบอร์รี่ชีสเค้ก,นักแสดงช่อง 3 ภัทรเดช สงวนความดี (ไมเคิล) นักแสดงช่อง 7, นายแบบ ปภทพร ศิริรักษ์นภา (มุก AF11) นักร้อง พรพิพัฒน์ พัฒนเศรษฐานนท์ (พลัสเตอร์) พิธีกร สตรอเบอร์รี่ครับเค้ก ช่อง 3 เปรมอนันต์ ศรีพานิช (ฟี,ฟีฟ่า ซอยตัน หลังเรือนจำ) นักแสดง Love Sick The Series Season 2 วรรณปิยะ ออมสินนพกุล (กวาง The Face Thailand Season 2) นางแบบ, นักแสดง มาร์วิน กำเนิดน้ำ (อาจารย์มาร์วิน) นักแสดงและนายแบบ เจ้าของผลงาน "คนกำเนิดจากน้ำ"
กิตติ สิงหาปัด ผู้ประกาศข่าว , พิธีกร,ผู้ดำเนินรายการข่าวสามมิติ ไชยวัฒน์ อนุตระกูลชัย ผู้ประกาศข่าว, พิธีกร ชลวิศว์ วงศ์ศรีวอ ผู้ประกาศข่าว , พิธีกร
ขจร เจียรนัยพานิชย์ (@Khajochi) แฟนพันธุ์แท้ Steve Jobs,ผู้ก่อตั้งเว็บไชต์ Macthai
หมวดหมู่:โรงเรียนในจังหวัดขอนแก่น หมวดหมู่:โรงเรียนประจำจังหวัด ข หมวดหมู่:โรงเรียนที่มีอัตราการแข่งขันสูง หมวดหมู่:สิ่งก่อสร้างในจังหวัดขอนแก่น