భారతీయ కళ
క్రీ.పూ 3వ సహస్రాబ్ది నుండి ఆధునిక కాలాల వరకు భారతీయ ఉపఖండంలో నిర్మితమైన కళయే భారతీయ కళ . పాశ్చాత్య సంప్రదాయంలో అభ్యసించిన వీక్షకులకు, భారతీయ కళ అతిగా అలంకరించబడిన మరియు ఇంద్రియాలను ఆనందింపచేసేదిగా కనిపించవచ్చును, కానీ దీని ఉన్నత శ్రేష్ఠరూపం యొక్క గుర్తింపు నిదానంగా, ఒక నియమం వలె వస్తుంది. భారతీయ సంస్కృతిలో విలాసవంతమైన భావం అసాధారణమైన స్వేచ్ఛాయుత భావవ్యక్తీకరణగా తెలపబడింది. ఆకృతి యొక్క బలమైన భావం కూడా భారతీయ కళ యొక్క లక్షణంగా ఉంది, దీనిని ఆధునిక మరియు సంప్రదాయ ఆకృతులలో గమనించవచ్చు.
సాంస్కృతిక చరిత్ర, మతాలు మరియు వేదాంతాలతో భారతదేశ కళ యొక్క విశాల దృక్పథం పెనవేసుకొని ఉంటుంది, ఇది కళా ఉత్పత్తి మరియు పోషకత్వాన్ని సాంఘిక మరియు సాంస్కృతిక సందర్భాలలో ఉంచుతుంది.
భారతీయ కళను నిర్దిష్టమైన కాలాలుగా విభజించవచ్చు, ప్రతి ఒక్కటి కచ్చితమైన మత సంబంధమైన విషయాలను, రాజకీయాలను మరియు సాంస్కృతిక అభివృద్ధులను సూచిస్తాయి.
ప్రాచీన కాలం (3500 BCE-1200 CE) ఇస్లామిక్ ప్రాబల్యం (1192-1757) వలసరాజ్య కాలం (1757–1947) స్వాతంత్ర్యం మరియు వలసరాజ్యం అనంతర కాలం (1947 అనంతరం)
ఆభరణాల-తయారీలో 5,000ల సంవత్సరాల చరిత్రతో సుదీర్ఘమైన పరంపరను భారత ఉపఖండం కలిగి ఉంది.[1] ఆభరణాల తయారీని మొదటగా ఆరంభించిన వారిలో ఒకరు సింధు నాగరికతకు చెందినవారు. చైనాలో తొలి ఆభరణ తయారీ కూడా అదే సమయంలో మొదలైనది, కానీ 2000ల సంవత్సరాల పూర్వం బౌద్ధమతం యొక్క విస్తరణతో ఇది బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.
అతిపెద్ద కళాత్మక కట్టడాలకు స్ఫూర్తిని ఇచ్చిన మొదటి ప్రాచీన భారతీయ మతం బౌద్ధమతం. ప్రాచీనమైన అనేక చెక్క నిర్మాణాలను శిలా ఆకృతులుగా మార్చినప్పటికీ, వీటి గురించి మూల గ్రంథాలలో పేర్కొనడం తప్ప భౌతికమైన ఆధారాలు లేవు. హరప్పన్ల పతనం మరియు మౌర్యులతో ఆరంభమైన కచ్చితమైన చారిత్రాత్మక కాలం మధ్యలో అస్పష్టత వ్యాపించి ఉంది. బౌద్ధులు శిలలను తొలిచి గుహలను చేయటాన్ని మొదలపెట్టిన కొద్దికాలం తరువాత, హిందువులు మరియు జైనులు వీరిని బాదామి, ఐహోల్, ఎల్లోరా, సాల్సెట్టే, ఎలిఫెంటా, ఔరంగాబాద్ మరియు మామళ్ళపురంలలో అనుకరించటం ఆరంభించారు.
రాళ్ళను తొలిచి గుహలను నిర్మించినప్పటి నుండి వివిధ ప్రయోజనాలకు, సాంఘిక మరియు మతసంబంధ సందర్భాలకు మరియు ప్రాంతీయ విభేదాలకు అనుగుణంగా భారతీయ శిలా కళా నిరంతరంగా వృద్ధి చెందింది.
శిల్పాలకు మరియు కంచు కళలకు చోళుల కాలం కూడా గమనించదగినదిగా ఉంది.[2] ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న వివిధ వస్తుప్రదర్శనశాలలలో మరియు దక్షిణ భారతదేశంలోని దేవాలయాలలో ఉన్న నమూనాలలో అనేక చక్కని ఆకృతులలో ఉన్న శివుడిని, విష్ణువు మరియు ఆయన భార్య లక్ష్మిని, శివ యోగులు మరియు అనేకమంది విగ్రహాలను చూడవచ్చును.[3]
చోళుల కంచుశిల్పాలను నిలిచి ఉండే మైనపు పద్ధతి ద్వారా చేశారు.[4] కళాత్మక భాషలో దీనిని "సిరే పర్‌డ్యూ" అని పిలుస్తారు. సంస్కృత శిల్ప మూలాలు దీనిని మధు ఉచ్చిష్ట విధానం అని పిలుస్తాయి.
వేల సంవత్సరాల కాలంలో శిఖరాలపై భారతీయ చిత్రలేఖనం యొక్క సంప్రదాయం మరియు పద్ధతులు నిదానంగా పరిణామం చెందాయి- చాలా ప్రదేశాలలో చారిత్రాత్మక పూర్వ కళ కనిపిస్తుంది. చారిత్రాత్మక కాలం యొక్క అతిపురాతన రాతి చిత్రాలను క్రీపూ 2వ శతాబ్దం నుండి అజంతా గుహలలో భద్రపరచబడినాయి. మొత్తంమీద భారతదేశంలోని 20 ప్రదేశాలు ఈ చిత్రలేఖనాలు మరియు ప్రాచీన మరియు మధ్యయుగంనాటి ఆరంభ కాలాల యొక్క చిత్రాల యొక్క జాడలకు ప్రసిద్ధిగాంచాయి (8వ - 10వ శతాబ్దం AD వరకు).[5] ప్రాచీన మరియు మధ్యయుగం ఆరంభంనాటి అత్యంత ముఖ్యమైన శిలా చిత్రాలు అజంతా గుహలు, బాగ్ గుహలు, ఎల్లోరా గుహలు, సిత్తానవాసల్‌లో ఉన్నాయి.
చోళుల శిలా చిత్రాలను 1931లో భారతదేశంలోని బృహదీశ్వర ఆలయం యొక్క గుండ్రగా ఉన్న త్రోవలోపల కనుగొనబడినాయి.
ఈ శిలా చిత్రాలలో ఉపయోగించిన మెళుకువను పరిశోధకులు కనుగొన్నారు. రాళ్ళ మీద సున్నపురాళ్ళ యొక్క మెత్తటి పిండి మిశ్రమాన్ని పూస్తారు, రెండు లేదా మూడు రోజుల సమయం ఇది అతుక్కోవటానికి పట్టేది. ఆ కొద్ది సమయంలో, అంత పెద్ద చిత్రాలను సహజ సేంద్రీయ రంగులతో చిత్రించేవారు.
నాయక్ కాలంలో చోళుల చిత్రాలను తిరిగి చిత్రించారు. అడుగున పడి ఉన్న చోళుల శిలా చిత్రాలలో శైవమతం యొక్క ఉగ్రమైన శక్తిని వ్యక్తీకరించారు. గొప్ప రాజైన రాజరాజ చోళుడిచే ఆలయం పూర్తి అయ్యేసరికి వారు బహుశా చిత్రాలను చేసి ఉంటారు.
కేరళలో శిలలపై చిత్రం లేదా కుడ్య చిత్రం లేదా గోడలపై చిత్రాలను పుండరీకపురం, ఎట్టుమనూర్ మరియు అయ్మానంలో భద్రపరిచారు.
మృణ్మయ వస్తువులు, చిత్రలేఖనం, లోహపు పని, కాగితపు-కళ, నేయటం మరియు ఆభరణాలు మరియు బొమ్మల వంటివి రూపకల్పన చేయటం ద్వారా వేర్వేరు ప్రదర్శనలలో జానపద మరియు తెగలకు సంబంధించిన కళ భారతదేశంలో కనిపిస్తుంది.
తరచుగా పురాణాలలోని దేవుళ్ళు మరియు మహాత్ములు సమకాలీన ఆకృతులలో మరియు ప్రసిద్ధ రూపాలలో రూపాంతరం చెందుతారు. ఉత్సవాలు, పండుగలు మరియు స్థానిక దేవతలు ఈ కళలలో అతిపెద్ద పాత్రను పోషిస్తారు.
జీవితం మరియు కళాత్మకత వేరుచేయలేనివిగా కళలో ఉంటాయి. తెగలకు చెందిన కళలు అసాధారణ సున్నితత్వాన్ని కలిగి ఉంటాయి, ఎందుకంటే తెగలకు చెందిన ప్రజలు, స్థిరపడిన మరియు పట్టణాలకు చెందిన ప్రజల కన్నా అత్యంత విభిన్నంగా తీవ్రమైన గ్రహింపును కలిగి ఉంటారు. వారి మనస్సులు మృదువుగా మరియు కల మరియు కల్పనల నుండి జన్మించిన అనేకమైన దేవుళ్ళు, మహాకావ్యాల భాగాలు, పురాణాలు, మూఢనమ్మకాలతో తీవ్రంగా ఉంటాయి. వారి కళ వారి జీవితాన్ని తెలియచేయు పద్ధతిగా మరియు వారి అభిలాషను ఇంకా మర్మాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
జానపద కళలో సంచరించే దిమ్మరుల యొక్క దృశ్య వ్యక్తీకరణలు కూడా ఉన్నాయి. భారతదేశం యొక్క ఉన్నతప్రదేశాలు మరియు లోయల మీదుగా ప్రయాణించటంచే భూదృశ్యాలను మార్చటానికి బహిర్గతంకాబడిన ప్రజల యొక్క కళగా ఇది ఉంది. వారితో పాటు వివిధ ప్రాంతాల యొక్క అనుభవాలను మరియు జ్ఞాపకాలను వారు తీసుకువెళతారు మరియు వారి కళలో జీవితం యొక్క అశాశ్వతమైన మరియు ఉత్సాహవంతమైన ఆకృతి ఉంటుంది. గ్రామీణ, గిరిజనులు మరియు దిమ్మరుల యొక్క కళలు జానపద భావవ్యక్తీకరణ యొక్క ఆకృతిని ఏర్పరుస్తాయి.
కళ యొక్క అభివృద్ధిలో మరియు స్వదేశానికి చెందిన సంస్కృతుల యొక్క మొత్తం ప్రజ్ఞలో జానపద ఉత్సాహం గణనీయమైన పాత్రను పోషించింది. తాజ్ మహల్, అజంతా మరియు ఎల్లోరా గుహలు ప్రపంచంలోనే ప్రసిద్ధి చెందాయి. ప్రపంచంలోని నూతన ఏడు అద్భుతాలలో తాజ్ మహల్ ఒకటి.
బ్రిటీష్ వలసరాజ్య పాలన భారతీయ కళ మీద గొప్ప ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. కళ యొక్క పాతకాలం నాటి పోషకులు తక్కువ సంపన్నులు మరియు అధికారం కలవారుగా అయ్యారు, ఇంకా ఆధునిక కళ మరింత వ్యాప్తి చెందింది. అభివృద్ధి చెందుతున్న భారతీయ జాతీయవాదం మరియు ఆసియా ప్రజల ఐకమత్యంతో సరిపోయే నూతన కళాసంబంధ పాఠశాలను ఏర్పరచటానికి ఆసియా ఆకృతులలో పునఃకృషి చేసి ప్రవేశపెట్టిన అబనింద్రనాథ్ టాగోర్ (1871–1951) ను ఆధునిక భారతీయ కళ యొక్క పితామహునిగా సూచించారు, ఈ పాఠశాలను ఈనాడు బెంగాల్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్ అని పిలుస్తారు. టాగోర్ కుటుంబానికి చెందిన ఇతర కళాకారులు రబీంద్రనాథ్ టాగోర్ (1861–1941) మరియు గగనేంద్రనాథ్ టాగోర్ (1867–1938) అలానే 20వ శతాబ్దం యొక్క నూతన కళాకారులు అమ్రిత షేర్-గిల్ (1913–1941) వంటివారు భారతీయ కళలో ప్రయోగాత్మక పాశ్చాత్య శైలులను ప్రవేశపెట్టినందుకు బాధ్యులుగా ఉన్నారు. జామిని రాయ్ మరియు తరువాత S.H. రాజా వంటి అనేకమంది కళాకారులు స్ఫూర్తిని జానపద సంప్రదాయాల నుండి పొందారు.
1947లో భారతదేశం బ్రిటీష్ అధికారం నుండి స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందింది. K. H. అరా, S. K. బక్రే, H. A. గాడే, M.F. హుసైన్, S.H. రాజా మరియు ఫ్రాన్సిస్ న్యూటన్ సౌజాతో సహా ఆరుగురి కళాకారుల సమూహం వలసరాజ్య అనంతర శకంలో భారతదేశాన్ని వ్యక్తీకరించటం యొక్క నూతన విధానాలను స్థాపించటానికి ప్రోగ్రసివ్ ఆర్టిస్ట్స్ గ్రూప్‌ను స్థాపించింది. 1956లో ఈ సమూహం రద్దయినప్పటికీ, భారతీయ కళ యొక్క నుడికారాన్ని మార్చటంలో ఇది అధిక ప్రభావవంతంగా ఉంది. 1950లలోని దాదాపు మొత్తం భారతీయ కళాకారులు ఈ సమూహంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఈనాడు పేరుగాంచిన వారిలో అప్పటివారు బాల్ చబ్డ, V. S. గైటోండే, క్రిషేన్ ఖన్నా, రామ్ కుమార్, తాయెబ్ మెహతా, దేవేందర్ సింగ్, అక్బర్ పదంసీ, జాన్ విల్కిన్స్, హిమ్మత్ షా మరియు మంజిత్ బావా ఉన్నారు. గతంలో ఎన్నడూ లేని విధంగా ప్రస్తుతం ఉన్న భారతీయ కళ విభిన్నంగా ఉంది. నూతన తరంలోని ప్రముఖ కళాకారులలో సంజయ్ భట్టాచార్య, బోస్ కృష్ణమాచారి, నారాయణన్ రామచంద్రన్, గీతా వధేరా, దేవజ్యోతి రే, సతీష్ గుప్తా మరియు బికాష్ భట్టాచార్య ఉన్నారు. చిత్రకళలో ఆధునిక రీతులను ఆచరించిన వేరొక ప్రముఖ పాకిస్తానీ కళాకారిణి ఇస్మాయిల్ గుల్గీ 1960 తరువాత ఒక అమూర్త నుడికారాన్ని అవలంబించారు, ఇది ఇస్లామిక్ చేతివ్రాత యొక్క రీతులను అమూర్త అభివ్యక్తాల (లేదా అభినయ భరితమైన అమూర్తీకరణం) ఇంద్రియగోచరంతో జతచేసింది.
1990ల తరువాతి కాలంలో, భారతీయ కళాకారులు తమ పనిలో ఉపయోగించే ఆకృతులను పెంచటం ఆరంభించారు. చిత్రలేఖనం మరియు శిల్పకళ ముఖ్యమైనవిగా నిలిచి ఉన్నాయి, అయినను సుబోధ్ గుప్తా, నారాయణన్ రామచంద్రన్, వివాన్ సుందరం, జితీష్ కల్లాట్, జగన్నాథ్ పాండ, అతుల్ మరియు అంజు దోడియ, T.V.సంతోష్, శ్రేయ చతుర్వేది, భర్తీ ఖేర్ మరియు తుక్రాల్ ఇంకా టాగ్రా వంటి ప్రముఖ కళాకారుల పనిలో తరచుగా వారు తీవ్రమైన నూతన కోణాలను కనుగొన్నారు.
భారత సమాజాన్ని ప్రభావితం చేసే పోకడల సంఖ్య ద్విగుణీకృతం అవ్వడంతో, అనేకమంది కళాకారులు నూతన, మరింత మౌఖికమైన మరియు వాగ్రీతితో నిమగ్నమై ఉన్న ఆకృతులను కోరుకున్నారు. రణ్బీర్ కలేక, రాక్స్ మీడియా కలెక్టివ్ ఆసక్తికరమైన సమకాలీన కృషిని వీడియో మరియు ఇంటర్నెట్ వంటి ప్రసార మాధ్యమాల ఆకృతుల యొక్క వర్గీకరణను ఉపయోగించి ఉత్పత్తి చేశారు. నారాయణన్ రామచంద్రన్ థర్డ్ ఐ సిరీస్ అని పిలవబడే నూతన శైలి చిత్రలేఖనాన్ని కనుగొన్నారు. ఈ అభివృద్ధి విస్తృత శ్రేణిలో ఉన్న కళా రూపాలను ప్రోత్సహించటంలో ఆసక్తి ఉన్న నూతన ప్రదర్శనశాలల యొక్క అగత్యంతో ఏకీభవించింది, ఇందులో ఢిల్లీలోని నేచర్ మోర్ట్ మరియు దాని భాగస్వామ్య ప్రదర్శనశాల బోస్ పాసియా గ్యాలరీ (న్యూ యార్క్ మరియు కొలకత్తా) మరియు సాక్షి గ్యాలరీ, ఛటర్జీ మరియు లాల్, ఇంకా ముంబాయిలోని ప్రాజెక్ట్ 88 అండ్ కల్ప:వ్రక్ష ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా, భారతదేశంలోని న్యూఢిల్లీ మరియు న్యూయార్క్ NY‌లోని తల్వార్ గ్యాలరీ అంతర్జాతీయంగా గుర్తించబడిన భారతదేశ కళాకారుల యొక్క విభిన్నమైన జాబితాను సూచిస్తుంది మరియు డయాస్పోరా (స్వదేశం నుండి అన్ని ప్రదేశాలకు వ్యాపించిన ప్రజలు) ప్రకారం కళాకారుడు భౌగోళికంగా ఉనికిని కలిగి ఉంటాడు కానీ కళ కాదు (www.talwargallery.com). UKలో, ఏప్రిల్ 2006న, ది నోబుల్ సేజ్ ఆర్ట్ గ్యాలరీను భారతీయ, శ్రీలంక మరియు పాకిస్తానీ సమకాలీన కళలో మాత్రమే ప్రత్యేక అధ్యయనం చేయటానికి ఆరంభించారు. ముంబాయి, ఢిల్లీ మరియు బరోడా స్కూల్‌ల వలే కాకుండా ది లోబుల్ సేజ్ వారి ప్రదర్శనశాలను దక్షిణ భారతీయ సమకాలీన కళా దృశ్య ప్రదర్శనకు ముఖ్యంగా మద్రాస్ స్కూల్ నుండి అరుదెంచే కృషికి ఒక అవకాశంగా చూడబడింది. ది నోబుల్ సేజ్ జాబితాలో ఉన్న ముఖ్యమైన కళాకారులలో కీర్తిశేషులు K.M. ఆదిమూలం, A.P. సంతానరాజ్ మరియు S. ధనపాల్, సీనియర్ కళాకారులు అచుతన్ కుదల్లూర్, అల్ఫోన్సో డాస్ మరియు R.B. భాస్కరన్ ఉన్నారు, నూతన కళాకారులు బెనిథ పెర్సియాల్, S. రవి శంకర్, P. జయాకని మరియు T. అతివీరపాండియన్ వంటివారు ఉన్నారు.
అదే సమయంలో నూతనమైన సాహసచర్యలకు ప్రదర్శనశాల లేదా వైట్ క్యూబ్ సహకారం లేకపోవటంచే, బెంగుళూరు కళా దృశ్యంతో సంబంధం ఉన్న అనేక కళాకారులను (సురేఖా యొక్క "కమ్యూనింగ్ విత్ అర్బన్ హెరాయన్స్" (2008) మరియు "అన్-క్లైమ్డ్ అండ్ అదర్ అర్బన్ ఫి(ఫ్రి)క్షన్స్", 2010) మరియు నిర్దిష్టమైన భావంలో కళా-సమాజం లేదా కళా-కార్యశీలత యొక్క భావాన్ని ప్రదర్శించిన వారిని వెలుగులోకి తీసుకువచ్చింది.
సమకాలీన భారతీయ కళ ప్రపంచం అంతట నుండి ప్రభావాన్ని కలిగిఉంది. చాలామంది భారతీయ కళాకారులు పాశ్చాత్య దేశాలకు వలన వెళుతుండటంతో, కొంతమంది కళాకారుల కొరకు కళ అనేది పాశ్చాత్య సంస్కృతిలో వారి ప్రస్తుతంతో వారి గతాన్ని సమ్మేళనం చేసిన భావ ప్రదర్శన. శ్యామల్ దత్తా రే బెంగాల్ మరియు పల్లె జీవనం గురించి శ్రద్ధ చూపేవాడు, శ్రేయ చతుర్వేది వంటి కొంతమంది నూతన కళాకారులు కళ దాని ప్రత్యేకతను స్వయంగా చాటుకోవాలనిభావించారు. సామాన్య ప్రజలతో సమాచార మార్పిడి చేయాలి, వారితో ముడిపడి ఉండాలి మరియు ఒక గొప్ప ఆలోచన లేదా దాని వెనుక ఉన్న సందేశంతో ఆధునిక కళ ప్రేరేపించాలని ఆమె నమ్మారు.
భారతీయ కళ గురించి ఆంగ్లం అలానే భారతదేశ ప్రాంతీయ భాషలలో పెరిగిన ఉపన్యాసాలు కళా సంబంధ పాఠశాలలలో కళను పరికించే విధానాన్ని ప్రత్యేకం చేశాయి. విమర్శనాత్మక వైఖరి కఠినంగా మారింది, విమర్శకులు గీతా కపూర్, శివాజీ K. పణిక్కర్, పరుల్ దేవ్ ముఖర్జీ, R. శివ కుమార్, గాయత్రి సిన్హా, అనిల్ కుమార్ H.A మరియు సురేష్ జయరాం వంటివారు ఇతరులతోపాటు భారతదేశంలో సమకాలీన కళ అభ్యాసం యొక్క పునరాలోచనకు తోడ్పడినారు. చివరి దశాబ్దం లేదా తర్వాత కాలం కళా సంబంధ పత్రికలలో పెరుగుదలను చవిచూశాయి, ఇందులో ఆర్ట్ ఇండియా (బొంబాయి నుండి), ఆర్ట్ & డీల్ (న్యూ ఢిల్లీ, కూర్పు మరియు ప్రచురణ సిద్ధార్థ్ టాగోర్ చేస్తారు), 'ఆర్ట్ ఎట్ సెట్రా.' (ఇమామి చిసెల్, కూర్పును అమిత్ ముఖోపాద్యాయ్ చేస్తారు), సంబంధిత ప్రదర్శనశాలలచే ప్రదర్శించబడు జాబితాలు అభినందించబడతాయి.
భారతీయ సంగీతం జానపద, జనరంజక, పాశ్చాత్య మరియు శాస్త్రీయ సంగీతం వంటి బహుళ వైవిధ్యాలను కలిగివుంది. కర్ణాటక మరియు హిందుస్తానీ సంగీతంతో సహా భారతదేశం యొక్క శాస్త్రీయ సంగీత సంప్రదాయం వేలసంవత్సరాలకు విస్తరించిన చరిత్రను కలిగిఉంది మరియు అనేక శకాలలో అభివృద్ధి చెందింది, మతసంబంధమైన జ్ఞానం, సాంస్కృతిక వైఖరి మరియు స్వచ్ఛమైన వినోదపు వనరులుగా ఈనాడు భారతీయుల యొక్క జీవితాలలో ఆవశ్యకమైనది. వారి సొంత భాషలు మరియు మాండలికాలు మాట్లాడే అనేక డజన్ల జాతుల సమూహాలతో భారతదేశం ఏర్పడింది. ప్రత్యేకమైన ఉపఖండ ఆకృతులతోపాటు అత్యధిక ప్రభావాలను పర్షియన్, అరబిక్ మరియు బ్రిటీష్ సంగీతం నుండి పొందింది.చలనచిత్ర సంబంధమైన మరియు భాంగ్రా వంటి భారతీయ శైలులు సంయుక్త రాజ్యం, దక్షిణ మరియు తూర్పు ఆసియా అంతటా ప్రసిద్ధి చెందాయి.
భారతీయ నిర్మాణ శాస్త్రం భారత దేశీయ నిర్మాణకళ రసా (ఆర్ట్) స్యుడోరియలిజం ది ఆర్ట్స్ ట్రస్ట్ - ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ కంటెంపరరీ ఇండియన్ ఆర్ట్ ది డిక్షనరీ ఆఫ్ ఇండియన్ ఆర్ట్ అండ్ ఆర్టిస్ట్స్ (పుస్తకం) బెంగాల్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్ పాట్నా స్కూల్ ఆఫ్ పెయింటింగ్ లేదా పాట్నా కలాం రాక్స్ మీడియా కలెక్టివ్ ఆర్ట్ అలైవ్ గ్యాలరీ, న్యూ ఢిల్లీ బోస్ పాసియా గ్యాలరీ తల్వార్ గ్యాలరీ
హర్ష V. దేహేజియా, (ఢిల్లీ: మోతిలాల్ బనార్సిదాస్, 2000, ISBN 81-208-1389-8), p.97 కపిల వాత్స్యాయన్, క్లాసికల్ ఇండియన్ డాన్స్ ఇన్ లిటరేచర్ అండ్ ది ఆర్ట్స్ (న్యూ ఢిల్లీ: సంగీత్ నాటక్ అకాడెమీ, 1977), p.8 మిట్టర్, పార్థ. (ఆక్స్‌ఫార్డ్: ఆక్స్‌ఫార్డ్ విశ్వవిద్యాలయ ముద్రణ, 2001, ISBN 0-19-284221-8)
వర్గం:భారత దేశంలో కళలు వర్గం:జాతీయత పరంగా కళలు