mteb/WikiClusteringP2P.v2 huggingface dataset:
{{Wiccionaire}}
{{po|oû|oû (discramiaedje)}}
{{po|Påke|Påke (discramiaedje)}}
Les '''oûs d' Påke''' u '''cocognes''', c' est des [[oûs cûts deurs]] k' on a tindou u gåyoté divant l' dimegne di Påke, et k' on mucheye dins les cortis li dimegne di Påke å matén, et leyî ls efants cweri après.
[[Categoreye:Medcene]]
Ene '''clipe''' u '''clike''' (on djheut eto '''ritoû d' rin''' oudonbén, camaerådreçmint, dins sacwants mestîs : '''djonne di få''', pol [[fåtcheu]], '''djonne di piotche''' pol terasseu), c' est on [[må]] ki prind tot d' on côp, divins les [[schene des rin|rins]], et k' on n' sait pus bodjî.
{{Wiccionaire}}
Li '''cervea''', c’ est l’ organe ki s’ trouve dins li dzeu do [[cråne (antomeye)|cråne]] (li dvant po les [[biesses ås cwate pates]]). C’ est lu ki rimplit cåzu tote li [[boesse do cråne]]. C’ est l’ mwaisse pîce di l’ [[ecefale]]. C’ est lu ki cmande li fonctionmint di cåzu tot l’ coir.
{{po|axhlåve|axhlåve}}
{{Wiccionaire|axhlåve}}
{{Lka}} «[[sûtifone]]»
On '''telefone axhlåve''' (on dit eto : èn '''axhlåve'''<ref>[[spès noûmot]], mins spårdou pa les [[rfondeus]] po reployî ene bele famile di mots walons (Loukîz a : [[:Wikt:axhlete|axhlete]], [[Wikt:axhlêye|axhlêye]], evnd.; i vôreut dire : «k' on pôreut poirter dizo l' [[axhele]] si on vôreut».</ref>, on '''mobilofone'''<ref>prumî lomaedje di l’ éndjin ([[Composs Binde]], diviè 1995), mins k’ a ddja motoit divnou on vî mot.</ref>, on '''djeyessem''' u '''GSM''', ene '''schoûtrece'''<ref>noûmot spårdou do costé d’ [[Nameur]], voltî eployî dins l' gazete [[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]].</ref>, on '''wizesse'''<ref>Di « wice ess ? », li cåzaedje classike d’ onk ki cåze avou ène ôte po s’ rescontrer ; atåvlé dins li rvuwe « [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico]] » pa [[Raymond Dambly]].</ref>), c' est on '''ptit telefone''' k' on poite sor lu, et ki rote totavå la k' i gn a ene rantoele telefonike k' on-z est abouné avou.
[[Categoreye:Catolicisse]]
[[File:Beauraing.JPG|thumb|Posteure di Notru-Dame di Biarin a Biarin]]
On '''raparexhaedje di l' Aviedje''' u ene '''aparucion del sinte Viedje''', c' est ene creyance di sacwants [[catolike]]s come cwè l' [[Aviedje Mareye]] åreut raparexhou a des djins (todi des efants {{?}}), aprume al fén do [[19inme sieke]], kiminçmint do [[20inme sieke]].
[[Categoreye:Telefoneye]]
Li '''telefoneye pal Daegntoele''', c' est on sistinme di [[telefonaedje]], la ki l' vindeu d' siervice fwait passer l' [[Daegntoele]]. Po çoula, i va [[éndjolifjhaejde|éndjolijhî]] li sinå sounrece.Li novea sinå éndjolike si va winner so les fis di l' [[internete]].
[[Categoreye:Boledjreye-påstedjreye]]
 
[[Image:Petrin_501590_fh000008.jpg|thumb|150px|Prustixheuse industriyele]]
Li '''mwaiye'''(on djheut eto : on '''prustin'''), c' est ene ahesse des femes di manaedjes et des boledjîs la k' i [[prustixhaedje|prustixhént]] l' påsse po fé do [[pwin]].
{{po|Tanganica|Tanganica (discramiaedje)}}
 
Li '''laetche Tanganica''', c' est ene [[laetche|grande basse]] di l' [[Afrike levantrece]] metowe inte cwate payis: li [[Tanzaneye]] å [[Levant]], li [[Zambeye]] a [[Nonne]], li [[Congo-Kinchassa]] å [[Coûtchant]] eyet l' [[Bouroundi]] å [[Nôr-ess]].
'''Lena Belkina''', c' est ene [[tchanteuse]] d’ operå.
Elle a skepyî li [[27 di nôvimbe]] [[1987]] e Tashkent ([[URSS]]).
== Hårdêye difoutrinne == 
* [http://www.lenabelkina.com/ Lena Belkina official website]
[[Categoreye:Tchanteus]]
{{po=}}
{| style="margin: 0 0 1em 1em" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px"
|+<font size="+1">'''Waloneye''' / '''Walonreye'''<br>
'''Wallonie'''<br>
'''Wallonien'''</font>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px"|<!--
| align="center" width="140px"|
-->
|-
| align="center" width="140px"|([[Drapea walon|Detays]])<!--
| align="center" width="140px"|([[Åres nåcionåles di Walonreye|Detays]])
-->
|}
|-
| align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"|<font size="-1">''[[Divize (fôrmule di djhaedje)|divize nåcionåle]] : Walon todi&nbsp;!''</font>
|-
| align=center colspan=2|
|-
| align=center colspan=2|
|-
|[[Lingaedje oficir]]   || [[Francès]] eyet [[Almand]]
|-
|[[Lingaedje coinrece]]
|[[Gåmès]]
[[Lussimbordjwès (lingaedje)|Lussimbordjwès]]
{{Po=}}
[[File:Cropecinde.jpg|thumb]]
Des '''cropecindes''' (on dit eto : des '''andîs''', des '''tchiminås''', des '''tchiminons''', des '''djantîs''', des '''cropeteres''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''5''' 4.</ref>, c' est deus gros blokeas di [[scroufier]], on dmey-mete long et dijh cwénze cintimetes hôt, sovint avou ene posturete å dbout, metou dins on [[feu e l' aisse]] po rashir les [[schene]]s dissu.
{{Wiccionaire}}
]] 
On '''ralaedje-plin'''<ref>Lomaedje li pus corant divins les [[belès-letes e walon]], e [[Payis d' Tchålerwè]]</ref> (on dit eto: on '''raboula''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=6&alw_page=35 notule '''6''' 10].</ref>, c' est l' croûlaedje di [[rotche]]s et d' tere divins ene voye di [[houyire]], u d' ene ôte sôre di [[fosse (mene)|fosse]]. Pus rålmint divins ene [[cårire]].
[[File:Zefzof fleurs foyes 3eyn Tamelest.JPG|thumb|blåwès foyes, fleurs et fruts]]
Li '''blåw toubak''', c' est ene plante ki crexhe come on ptit [[åbe]], disk' a sacwants metes hôt, mins so on seu stok, nén a môde di [[bouxhon]].
[[Categoreye:Istwere del Beldjike]]
[[Categoreye:France]]
[[Categoreye:Istwere del Walonreye]]
[[Categoreye:Istwere di l' Urope]]
Li '''vî redjime''' ou '''Ancyin Redjime''', c' esteut l' sistinme politike, avou totes les lwès et dujhances sociåles k' i gn aveut el [[France]] do [[15inme sieke|15inme]] å [[18inme sieke]].
[[Categoreye:Moyinådje]]
Ene '''tchåte''', c'&nbsp;esteut, el [[Moyinådje]], on papî oficire ki li [[coû del veye]] ou do viyaedje dinéve ås djins ki volént aveur on documint po prouver k'&nbsp;il avént atchté oudonbén vindou åk.
 
Å pus sovint, li tchåte esteut discôpêye e deus pårts: li prumire, ki li coû (li [[:Wikt:mayeur|mayeur]] et les [[:Wikt:sicabén|scabéns]]) wårdéve, si loméve li [[:Wikt:dizeutrinne|dzeutrinne]] (li pårt do dzeu) et li deujhinme, ki li ci ki vindeut wårdéve, si loméve li [[:Wikt:dizotrinne|dzotrinne]]. S'&nbsp;i gn aveut deus djins k'&nbsp;estént la, li prumî wårdéve li deujhinme pårt - li [[:Wikt:mîtrinne|mîtrinne]] (li cene do mitan) - et li deujhinme wårdéve li pårt do dzo - li dzotrinne.
 
S'&nbsp;i gn aveut on rclamaedje, k'&nbsp;ene sakî vleut ki li tchåte esteut fåsse, i gn aveut on moyén d'&nbsp;aveuri tot ça. Inte les deus (ou les troes bokets), on scrijheut li mot "&nbsp;''chirographe''&nbsp;" et on côpéve les bokets å mitan do mot. Po-z aveuri, on rmeteut les bokets onk padzo l'&nbsp;ôte, et si les tchåtes estént vraiyes, les deus mitans do mot s'&nbsp;acoirdént ttafwaitmint.
Li '''Zivenbork''' ou '''Transilvaneye''', c' est ene redjon enute el [[Roumaneye]], ene miete å Levant di l'&nbsp;[[Urope]].
Ses vijhéns sont l'&nbsp;[[Oucrinne]] a Bijhe, li [[Moldova]] å Levant, li [[Walakeye]] a Nonne eyet li [[Hongreye]] å Coûtchant.
{{Dizo-tite|''Céncante powézîyes rèlîtes foû d’ mès scrîjadjes''}}
'''Céncwante powezeyes relîtes foû d' mes scrijhaedjes''' (''Céncante powézîyes rèlîtes foû d’ mès scrîjadjes''), c' est ene ramexhnêye di powinmes, dedja eplaidî dins des ôtès schôtlêyes, rashonnés pa l' oteur, [[Emile Gilliard]], et redités dins s' prôpe coleccion «Dire et scrire e walon» (''Dîre èt scrîre è walon'').
Ene '''sorwalonde''', c'&nbsp;est on mot k'&nbsp;on n'&nbsp;rescontere ki dins ene sitroete coine do payis, mins k'&nbsp;est pus diferin do mot francès k'&nbsp;el [[pus lådje oyowe]]. Eto, sacwantès sorwalondes ont stî ritnowes come [[rifondowe]]s, shuvant li rîle del [[fôme li pus tipicmint walone]].
{{Wiccionaire}}
{{po=}}
[[File:Bocrê tchote.jpg|thumb|bocrê a ene båshele]]
On '''bocrê''' (on dit eto : on '''[[boton d' five]]''', on '''[[boton d' sori]]'''), c' est on setch boton k' on-z atrape so les [[lepe]]s, cwand on-z a del [[five]] u k' on-z est [[Wikt:strinde|strindou]].
{{po|Noveye|Noveye (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|Noveye}}
'''Noveye-dilé-Bwès''' (po '''Noveye-dilé-l'-Bwès'''; on djheut dinltins '''Noveye-les-Francs-Omes'''; on dit cobén, asteure, ene miete po s' fote, '''Noveye-les-Coxhes'''; F. ''Noville-les-Bois'', so plaece, asteure, ''Novîye-les-Bwès''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Ferneamont]], el [[province di Nameur]].
Les '''Limbes''', dins l' [[crustinnisse]] — dins tos les cas dins l' [[catolicisse]] —, c' esteut on cwatrinme espåce di dmorance des [[åme]]s, a costé do [[cir (rilidjon)|cir]], di l' [[infier]] et do [[purgatwere]]. Î alént les åmes des efants moirts sins [[bateme]].
{{po|sapén|sapén (discramiaedje)}}
{{Taxobox plante   | Epiceya | Picea abies.jpg | '''Picea abies - epiceya''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Pinophyta'' ([[åbes ås carotes et picas]]) }}
{{Taxobox classe   | ''Pinopsida'' }}
{{Taxobox ôre      | ''Pinales'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Pinaceae'' (pinacêyes) }}
{{Taxobox djinre   | ''Picea'' }}
{{Taxobox indje   | ''abies'', ''sitchensis''}}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Picea sp. }}
{{Taxobox fén}}
Li '''spicia'''<ref>sorlon [[riwalnijhaedje]] shuvant prononçaedje da Jules Lucy, [[gåre di bwès]] so ene videyo e walon prodûte på [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]] e 2023.</ref> (pus sovint dizo cogne francijheye: l' '''epiceya''') ou '''sapén ordinaire''', c' est l' [[åbe sapinrece]] li pus corant el [[Walonreye]].
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Feu schinetes pititès blames.jpg|thumb|feu d' bwejhes]]
[[File:Retozer feu.jpg|thumb|on [[Wikt:retozer|retoze]] on feu d' coxhes]]
On '''feu''', c' est l' broûlaedje e l' air di bwès, ou d' ôte tchoi, çou ki fwait des [[blame]]s.
Li '''fornaiviaedje des continints''', c' est ene [[abayeye]] ki dit ki les [[continint]]s ont bodjî onk eneviè l' ôte so les [[trevéns djeyolodjikes]]. C' est on fenominne ki prind plaece sol [[Daegne]]. Come di djusse, il egziste des planetes ewou çk' end a pont come [[Måss (planete)|Måss]].<ref>https://sciencepost.fr/origine-seismes-planete-mars/</ref><ref>https://www.numerama.com/sciences/506866-dou-vient-le-seisme-detecte-sur-mars-sil-ny-a-pas-de-tectonique-des-plaques.html</ref>
{{Wiccionaire}}
Li '''såvadje rôzî''' u '''tchapnî'''<ref>[[O4]], «''cap'nîⁿ» so [[O3]].</ref> u '''årglatî'''<ref>[[G152]] a «églantier».</ref><ref>Po tos les mots walons rilévés dins les motîs, loukîz a [[G100]] a «rosier de chien »</ref>, c' est come ene [[ronxhe]] ki florit come ene pitite [[rôze]], et ki dene des fruts lomés «cous-d'-tchén».
'''Ben Aarabi''', di s' plin no '''Mouhiddîn Ibn Aarabi''', c' esteut on [[filozofe]] [[soufi]], skepyî li [[25 di djulete]] [[1165]] a [[Mourceye]], e l' [[Andalouzeye]]. I mora li [[8 di nôvimbe]] [[1240]] a [[Damasse]].
[[File:P1020537 copyPlace Royale Koningsplein.jpg|thumb|Tribunå del mwaisse lwè del Beldjike (intrêye a hintche)]]
Li '''tribunå del mwaisse lwè''', c' est on [[tribunå]] ki louke si les lwès d' on [[payis]] [[democratike]] ni vont nén disconte del [[mwaisse lwè]].
[[Categoreye:Roumaneye]]
<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Vrancea'''</font><br>'''(distrik di Vrancea)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Focşani]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Moldaveye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>VN</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br>&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 31inme]] <br> 4.857&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br>&nbsp;- Totå ([[2001]])<br>&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 29inme]]<br>391.263 dmorants<br>81&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>
Èn '''abdjade''' c' est on sistinme di scrijhaedje wice k' on note fok les [[cossoune]]s (al diferince d' èn [[alfabet]] wice k' on note eto les [[voyale]]s); les pus cnoxhous estant l' [[alfabet arabe]] eyet [[alfabet ebreu|ebreu]].
Li no ''abdjade'' (u ''abjad'') vént do vî ôre des letes do scrijhaedje arabe: alef, ba, jim, dal,...
[[Categoreye:Male]]
[[Categoreye:Drapeas del Daegne|Male]]
 
Li '''drapea d' [[Male]]''' est on drapea a deus coleurs, rodje et blanc, dispårteyes d' astampé, avou l' blanc do costé d' l' astele (a hintche) eyet l' rodje do costé do vint (a droete). 
Ces deus coleurs rodje e blanc vnèt des åres del viye mwaisse veye do payis, Mdina.
Li '''Leffe''', c' est ene bire d' abeye walone ki vént d' [[Dinant]].<ref>https://www.abbaye-de-leffe.be/fr/biere/</ref> D' ayeur, Leffe, ç' est ossu l' no d' èn hamtea al Bijhe di Dinant. Mins nerén, ele n' est pus bresseye dins l' moustî.<ref name=":0">https://fr.businessam.be/leffe-nest-brassee-moines-abbaye-consommateur-americain-porte-plainte/</ref>
Li '''wandion ordinaire''' u '''leuvrin''' (eto, plaijhanmint, '''bec-d'-acî''' u '''bec di fier''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 145.</ref>, c' est l' [[punåjhe]] li pus corante dins les [[payis ni tchôds ni froeds]].
[[Categoreye:Viyès mzeures]]
[[Categoreye:Dutcheye di Bouyon]]
[[Categoreye:Manoyes]]
Li [[Dutcheye di Bouyon]] fijha pårteye del [[principåté d' Lidje]] poy esse ene Dutcheye indepindante dizo l' mambornance del [[France]]; ça fwait ki les [[viyès mzeures]] eployeyes el Dutcheye djusk' al fén do 18inme sieke vont esse des mzeures lidjwesses et francesses.
{{Wiccionaire}}
[[File:Regulus regulus japonensis head.JPG|thumb]]
{{po|flaminete|flaminete (discramiaedje)}}
{{po|roytea|roytea (discramiaedje)}}
Li '''houpêye flaminete'''<ref>Delphine Dargent, [[PGMa]], 4/2012.</ref> ou '''roytea houplé'''<ref>[[G8]] a "rôyetaî".</ref> ou '''rotlet ordinaire'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 48.</ref>, c' est l' pus corant des [[roytea]]s del [[Walonreye]].
{{Lka}} ''[[Ramexhnêye d' arimés e walon]].''
{{Wiccionaire|ramexhnêye}}
 [[Jules Vigneron]]) lijhåves a pårti del pådje 19 do scanaedje]]
Ene '''ramexhnêye d' arimés''' (on dit eto ene '''schorseye d' arimés''', on '''mexhon d' arimés''', ene '''schôtlêye di powinmes''', on '''cwåtron d' powinmes''', on '''rcoy do powezeyes'''), c' est on [[live (po lére)|live]] avou tos [[arimé]]s, do minme [[sicrijheu]].
[[Categoreye:Plantes]]
[[Categoreye:Fôraedjes]]
Li '''drave''', c' est on crouwå ki fwait 3 a 15 cm, avou des foyes e rozete et des tidjes sins foyes. Ele florixh timpe : fevrî måss. C' est motoit po çoula k' on l' seméve come les [[melones]] po dner å [[bovrins|bisteu]] å [[prétins]].
{{Lka}} «[[Moyinådje]]»
{{dal}}
{|align=right style="margin: 0 0 1em 1em;"
|-
|style="color: #black; background-color: #f8eaba;" align="center"|<big>'''Mîtrinne ådje (eternåcionålmint)'''</big>
|-
!style="color: #black; font-size: 100%" align="center" colspan="2"|Prumire Mîtrinne Ådje
|-
|
<gallery>
File:Yan Vyshatich and pagans.jpg|Kiviersaedje å [[crustinnisse]] e l' [[Urope]] 
File:Maome.jpg|Pretchaedje da [[Mawoumet]]
</gallery>
|-
|
<gallery>
File:Leshan Buddha Statue View.JPG|Posteure da [[Bouda]]
File:Djingareiber cour.jpg|Moskêye a Tombouctou
</gallery>
|-
!style="color: #black; font-size: 100%" align="center" colspan="2" |Plinne Mîtrinne Ådje
|-
|
[[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 13-54-14.jpg|thumb|center|305px|Moskêye di Cordowe]]
|-
|
<gallery>
File:CouncilofClermont.jpg|[[Concile di Clermont-el-France]]
File:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|[[Djindjisse Xhan]]
</gallery>
|-
!style="color: #black; font-size: 100%" align="center" colspan="2" |Dierinne Mîtrinne Ådje
|-
|
[[File:DiezAlbumsArmedRiders I.jpg|thumb|center|305px|Guerîs mongols]]
|-
|
<gallery>
File:Awatcornertower01.JPG|[[Timpe]] d' Ancor ([[Cambodje]])
File:Sun stone detail.JPG|[[Calindrî]] [[asteke]]
</gallery>
|}
{{Wiccionaire}}
[[File:Egoloe Ouwed Tensif.jpg|thumb|egoloe di l' [[Aiwe di Tensif]], a setch e-n amont]]
L' '''egoloe''' d' on [[mouze (el mer)|mouze]], c' est èn alårdjixhmint di ç' fleuve la, divant k' i n' si vude dins l' [[mer]] (la k' c' est l' [[egoleure]]).
{{po|strî|strî (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|strî}}
[[File:Britishmuseumrussianstirrup.jpg|left|thumb|150px]]
On '''strî d' cavlî''', c' est ene ahesse agritcheye al sele fwaite d' on fier schåyî avou ene bårete po mete si pî.
[[File:Louis Bernard Nute divant Noyé.jpg|thumb|Coviete d' ene modêye walone]]
{{po|Noyé|Noyé (discramiaedje)}}
{{po|Sint-Nicolai|Sint-Nicolai}}
'''Li nute divant l' Noyé''' (e-n inglès: ''The night before Christmas''), c' est on [[live d' imådjes]] e-n [[inglès]], parexhou aprume come [[powinme]] li [[13 di decimbe]] [[1923]] dins ene gazete lomêye ''Sentinel'' del veye di Troy dins l' [[estat d' Noû York]] ([[Estats Unis]]).
{{Wiccionaire}}
Ene '''minêye''' (on dit eto ene '''piyintche''' ou ene '''herike''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''15''' 4.</ref>, c' est on spårdaedje d' ene [[maladeye]] (des djins u des biesses), ki n' a pont d' limotche dins l' espåce, mins ki dfene dins l' tins.
Li '''siyonisse''', c' est ene idêye nåcionalisse ki s' a diswalpé emey les [[diyaspora djwive|Djwifs di totavå l' Daegne]] dispu l' fén do [[19inme sieke]], et tot al dilongue do [[20inme sieke]]. Il a moenné a l' askepiaedje di l' [[Israyel (estat)|Estat d' Israyel]].
Ene '''riveye''' est l' rizultat d' ene operåcion matematike fwaite so ene fonccion lomeye '''riveyaedje'''. Ene '''riveye''' est compôzeye d' ene '''riveyisse''' (fonccion k' nos dvans '''riveyî''') ey èn operåteu ki s' lome '''riveyeu''', scrî "∫".<ref>https://www.techno-science.net/definition/6041.html</ref>
{{Wiccionaire}}
[[File:Dicåce Tamene-rid.jpg|thumb|Djins a l' dicåce di [[Tamene]], e l' [[eter-deus-gueres]]]]
[[File:Herchener Kirmes (19.08.07).jpg|thumb|e l' Almagne]]
Ene '''dicåce''' {{odio|Wa-fel dicauce dicåce.ogg|lang=wa}} (on dit eto: li '''[[fiesse del pårotche]]'''), c' est ene [[fiesse]] k' i gn aveut dins on [[ancyin ptit ban del Walonreye|viyaedje]], et k' esteut sovint metowe li [[dimegne]] après l' fiesse do sint ki l' eglijhe do viyaedje lyi est dicåçtêye.
{{djermon tchimeye}}
{{Elementbox_header | number=87 | symbol=Fr | name=franciom | left=[[radon]] | right=[[radiom]] | above=[[ceziom|Cs]] | below=- | color1=#ff6666 | color2=black }}
|}
Li '''franciom''', c' est èn [[elemint tchimike]] del troke des [[alcalin]]s, d' essegne atomike '''Fr''', limero atomike 87 eyet masse atomike 223.
[[Categoreye:Bresreye]]
[[Categoreye:Dinrêyes]]
:''[[Brå|Discramiaedje des årtike avou "brå" et "Brå"]]
Li '''brå''', c' est do [[oidje]], del [[sipeate]] ou ene ôte dinrêye k' a djårné ene miete, pu esse souwêye, pu rmaxheye a l' aiwe et [[bressaedje|bresseye]] po fé del [[bire]].
{{Wiccionaire}}
Ene '''bråye-di-tchet''' u '''clédiè'''<ref>Po mo des nos e walon, et leus accints, loukîz so [[G100]] a «''primevère officinale''».</ref>, c' est ene fleur ki vént ene des prumires å [[bontins]], et k' a ene longue colrete come si c' sereut ene [[bråye]] po [[refaxhî]].
:''[[Bas Payis (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "Bas Payis"]]
Les '''Bas Payis''' (on dit sovint, tot s' brouyant, li '''Holande'''), c' est èn estat metou a Bijhe del [[Beldjike]], k' a stî sovint raloyî avou leye des trevéns d' l' istwere.
{{Wiccionaire|zabele}}
[[File:Bluethroat by Daniel Bastaja.jpeg|thumb|]]
[[File:Luscinia svecica namnetum MHNT.ZOO.2010.11.193.11.jpg|thumb|''Luscinia svecica namnetum'']]
Li '''zabele''', c' est èn [[oujhea]] avou ene bleuwe [[goidje]] eyet des blankès taetches.
{{Wiccionaire}}
Ene '''botroûlite'''<ref>[[Noûmot do walon|noûmot]] askepyî diviè 1997 dizo cogne «boudlite» sol bodje «boudene» ([[S117]]).</ref>, c' est l' [[efouwaedje (medcene)|efouwaedje]] del [[botroûle]] (pus spepieuzmint: do [[coirdea d' botroûle]]), ås påpåds [[novea-nés]], u ås djonnes di biesse djusse sikepyîs.
L' '''Ome ås rodjes dints''', c' est on [[crodjambot]] k' a des grands rodjes dints. On n' såreut dire si les dints sont rodjes pask' i sonnèt d' ådvins, u avou l' sonk des efants k' il a apicî et magnî. On cåze di lu purade dins l' payis d' [[Vervî]] et [[Spå]].
[[Categoreye:Carolindjins]]
[[Categoreye:Royinnes et imperresses]]
[[File:Berthe2.jpg|thumb|]]
'''Bietråde''' (fr. d' Beldjike ''Berthe au Long Pied''), c' esteut l' feye da [[Carloman]]. Ele maria [[Pepin l' Peuket]] et don divni rinne des [[Francs (peupe)|Francs]]. Et mete å monde [[Tchårlumagne]].
[[File:Moirts campagne Marok.jpg|thumb|[[Wikt:curêye|curêyes]] di moirts al campagne di colnijhaedje do Marok (1907-1908)]]
Li '''colnijhaedje''' u '''colonialisse''', c' est on sistinme di moennance d' on payis pa èn ôte, ki l' a-st evayi.
{{po|tchetoere|tchetoere (discramiaedje)}}
On '''tchapea d' solea''' u '''tchapea d' esté''' u '''tchapea di strin''' u '''tchetoere''', c' est on ledjir [[tchapea]] di [[strin]] u d' [[hårdêye (di plante)|hårdêyes]], avou on lådje boird, po espaitchî l' tchôd [[solea]] d' [[esté]] d' avinde li [[vizaedje]] et l' [[hatrea]].
:''Loukîz eto a [[Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye]].
Li '''no di dmorant''' (on dit eto : '''no di dmanant'''), c' est l' no des djins ki dmorèt dins on [[hamtea]], on [[viyaedje]], ene [[veye]], ene [[contrêye]], on [[payis]], on [[continint]].
[[Categoreye:Sicolodjeye]]
[[Categoreye:Tuzance]]
:''[[Idintité|Discramiaedje des årtikes so l' idintité]]
L' '''idintité''', dins l' [[tuzance]] d' on [[peupe]], d' ene [[nåcion]], end., c' est tot çou ki fwait k' i (ele) n' est nén come èn (ene) ôte.
Li '''rpassé prezint'''<ref>Noûmot del [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00367000000000000000 Pitite croejhete Hendschel], 2001.</ref> u '''passé compôzé'''<ref>Calcaedje do francès.</ref>, c' est on [[tins d' codjowaedje]] do môde [[indicatif]] aplicåve a tos les [[viebe]]s walons.
{{Wiccionaire}}
[[File:ary-mkhinza_Chenopodium_ambrosioides_foyes_grinnes.JPG|thumb|]]
Li '''fåsse ambrôze''', c' est ene plante d' [[Amerike mîtrinne]] et [[Amerike nonnrece|nonnrece]], mins k' a stî aclimatêye ôte pårt, metans dins les [[payis del Mîtrinne Mer]].
[[File:Kamishibai.jpg|thumb]]
Li '''camichibay''' (djaponès 紙芝居, çou ki vout dire «[[pîce di teyåte]] so [[papî]]»), c' est on [[spectåke di rowe]] po ls [[efant]]s k' esteut corant e [[Djapon]] disk' al deujhinme mitan do 20inme sieke.
{{Wiccionaire|buk}}
{{po|buk|buk (discramiaedje)}}
{{po|bodje|bodje (discramiaedje)}}
{{po|beur|beur (discramiaedje)}}
Li '''buk''' u '''bodje''' u '''beur''' d' èn [[åbe]]<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''6''' 58.</ref>, c' est l' boket d' l' åbe ki va do [[stok (åbe)|stok]] al prumire [[coxhe (åbe)|coxhe]].
Li '''fiesse di l' ofrixhaedje''' ou '''fiesse do moton'''<ref>Portant, li moton n' est nén al fiesse, poy k' on l' towe</ref> (on dit eto : '''fiesse do bedot''', '''grande fiesse'''; en [[arabe]] «[[Wikt:عيد الأضحى|عيد الأضحى]]», ''aayid el adHa''; e francès d' [[Afrike coûtchantrece]] '''tabaskiye'''), c' est onk des troes [[fiesse|djamas]] po les [[muzulmans]].