mteb/WikiClusteringP2P.v2 huggingface dataset:
{{po|årtike|årtike (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|årtike}}
[[File:Scolaedje årtikes.jpg|thumb]]
Èn '''årtike''', c’ est en [[prezintrece]] foirt simpe, ki dene li [[djinre]] et l’ [[nombe (croejhete)|nombe]] do [[no]] kel shût.
<table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" bgcolor=#FDFFEC>
<caption><font size="+1">'''Judeţul Cluj'''</font><br />'''(distrik di Cluj)'''</caption>
<tr><td style="background:#FDFFEC;" align="center" colspan=2>
</td></tr>
<tr><td>Mwaisse-veye</td><td>[[Cluj-Napoca]]</td></tr>
<tr><td>Redjon</td><td>[[Transilvaneye]]</td></tr>
<tr><td>Acourtixheure</td><td>CJ</td></tr>
<tr><td>Minorité(s)</td><td>&nbsp;</td></tr>
<tr><td>Sitindêye<br />&nbsp;- Totå </td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye|classé 12inme]] <br /> 6.674&nbsp;[[kilomete cwåré|km²]]</td></tr> <tr><td>[[Populåcion]]<br />&nbsp;- Totå ([[2001]])<br />&nbsp;- [[Dinsité di populåcion|Dinsité]]</td><td>[[Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion|classé 6inme]]<br />724.605 dimorants<br />109&nbsp;djins/km²</td></tr>
</table>
[[Categoreye:Magnants mås]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Sonk]]
Ene '''leucôze''', c' est on [[magnant må]] ki prind ås [[blankès globules]] et ki s' mete purade dins les organes, dabôrd ki les [[leucemeye]]s, des maladeyes foirt vijhenes, dimeurnut purade des maladeyes do [[sonk]].
{{Wiccionaire}}
[[File:TA ZOO orna Pict0135.jpg|thumb|Canård ki doime]]
Li '''soumey''' ou '''doirmaedje''' ou '''soctaedje''', c' est èn estance des [[djin (biyolodjeye)|djins]] et di sacwants [[biesse]]s, la ki l' [[cervea]] (et l' restant do coir) si rpoize. On dit k' el djin ou l' biesse '''doime''' ou '''soctêye'''.
[[Categoreye:Forveyowès djins]]
[[Categoreye:Marionetes]]
[[File:Marionetes Odjî l' Daenwès.jpg|thumb|Odjî (a droete, dandjreus)]]
{{po|Odjî|Odjî}}
'''Odjî d' Daenwès''' (e [[daenwès (lingaedje)|daenwès]], ''Holger Danske''), c' est on forveyou persounaedje k' aparexhe dins les [[tchansons d' djesse]] do tins da [[Tchårlumagne]].
{{Wiccionaire}}
Ene ou ene '''poirtåve éndjole''' u ene '''copiutrece axhlåve''' (pus coourtinnmint : on '''poirtåve'''<ref> Li mot "[[axhlåve]]" tot court, c' est purade pol [[telefone axhlåve]]</ref>, c' est [[copiutrece]] a pô près del gogne d' on [[live po lére]], k' on pout poirter la k' on vout.
'''Sôdård di 40''' (''Sôdârt di 40''), c' est on [[live di sovnances]] da [[Louis Sohy]] sol [[guere 1940-1945]]. Ci n' est nén vormint li vicåreye d' on sôdård, mins li cene d' on prijhnî e l' Almagne. 
 
Li live a stî eplaidî ås edicions do [[El Bourdon|Bourdon]] e 1965.
 
== Kitaeyaedje do live ==
* Coviete difoûtrinne: avou on dessén nén siné. Li scrijheu mete eto si limero d' prijhnî (P.G. 5521).
* p. 5: adrovaedje e francès pa Leyon Wilmotte, mwaisse-sicrijheu al gazete ''Le prisonnier de guerre''.
* pp. 7 a 163 : sicrijhaedje:
** pp 7 a 9 : divant 1939.
** pp 9 a 10 : 1939.
** pp 10 a 92 : 1940.
** pp. 92 a 106 : 1941.
** pp 106 a 121 : 1942.
** pp 121 a 131 : 1943.
** pp 131 a 141 : 1944.
** pp 141 a 163 : 1945 (disk' å 16 di may).
* p. 163 catchet d' eplaideu, et adresse di l'impimeu, [[Felicyin Barry]].
* Coviete dirîtrinne : sins rén dsu.
{{Wiccionaire}}
[[File:Tåvlea scolrece infinitif-wi.jpg|thumb|Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk [[trokes Hendschel]]]]
[[File:Wa-trokes infinitif aidants viebes.jpg|thumb|minme sacwè avou les [[aidants viebes]] retourés]]
L' '''infinitif''', c' est ene cogne do [[viebe]] k' on trouve après èn [[aidant viebe]], dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «[[codjowant infinitif]]».
{{Wiccionaire}}
[[File:Fleur tcherdon d' Notru-Dame.JPG|thumb|Fleurs]]
Li '''tcherdon Notru-Dame'''<ref>''tchèrdon d'Notrè-Dame'' : [[C89]] p. 133.</ref> ou '''tcherdon Nosse-Dame''' ou '''laecea Sinte-Mareye'''<ref>''tchèrdon d'Notrè-Dame'' : [[C89]] p. 70.</ref>, c' est on grand hôt [[tcherdon]] avou des måvès fleurs, sins plomion.
[[File:LeuciscusIdus30cm.JPG|thumb|onk di 30 cintimetes]]
Li '''wene''', c' est on pexhon k' on trovéve assez rålmint dins [[Mouze]] et dins l' [[Aiwe d' Oûte]] di l' esté. E 19inme sieke, todi.<ref>[[G135]] a "wène"</ref>
On '''contrusonnant'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] askepyî pa [[Lucien Mahin]] e 2018 sol modele des [[Wikt:Categoreye:Sustantifs do walon avou l' betchete contru-|sustantifs do walon avou l' betchete contru-]]; nén dins l' [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]] 2016 sol medcene.</ref>, c' est ene [[drouke d' apoteke]] ki rastrind les [[sonnmint]]s.
{{Wiccionaire|lussimbordjwès}}
[[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt;
[[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] &gt;
tîxhon coûtchantrece &gt; hôt-almand &gt;
moyén-almand &gt; '''lussimbordjwès'''
----
, 2005)]]
{{dizo-tite|''Arnica montana''}}
{{Po|toubak|toubak (discramiaedje)}}
{{Po|ouy-di-boû|ouy-di-boû (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Arnica montana Atlas Alpenflora.jpg|thumb|Dessén del plante]]
[[File:Arnica montana MHNT.BOT.2011.18.5.jpg|thumb|''Arnica montana'']]
{{Wiccionaire}}
L' '''anamneze''', el [[medcene]] ey e l' [[årtisyince]] (motoit pår el [[fitiyatreye]] {{?}}), c' est l' rissovnance di tos les ca et les ma d' ene maladeye (et des ôtes sacwès a vey avou l' santé) d' on metou pacyin.
Ene '''rantoele di soçnaedje''', c' est ene [[waibe (Daegntoele)|waibe]] la k' on drouve on conte, et-z aveur ene [[waibe-pådje|pådje]] da sinne, wice k' on mete des racsegnes so lu-minme, et priyî des djins k' on voet voltî a î vni soçner.
Ene '''olyinne'''<ref>[[Noûmot do walon|Noûmot]] etindou pa Mady Dorchymont a [[Bive]] e 2009 dizo l' [[disfondowe]] ''olyène'' ey eplaidî dins [[Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele]] l° 52, ivier 2009-2010.</ref> (u, dit ene miete po rire, '''tournikete å corant'''), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' [[electrike]].
{{Wiccionaire}}
[[File:WPKiW - Skansen - Pszczelarz 01.jpg|thumb|Moxhî sins masse]]
On '''moxhî''' ou '''moxhtî''' ou '''moxhlî''', ene '''moxhresse''' ou '''moxhtresse''' ou '''moxhelresse''', c' est ene djin l' acleve des [[moxhes al låme]], come [[mestî]] ou come [[pasmint d' tins]].
:''[[åbusson|Discramiaedje des årtikes avou "åbusson"]]
:''[[Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye]]
On '''tchampion-åbusson''' u '''tchampion-boloe''', c' est on [[tchampion]] k' a on [[sporofôre]], dj' ô bén on pî et ene tiesse (tchapea).
{{po|moståde|moståde (discramiaedje)}}
Les '''ahivêyès mostådes''', c' est des plantes des [[djinre (biyolodjeye)|djinres]] ''[[Sinapis]]'' u ''[[Brassica]]'', semêyes po leus [[grinne]]s ki sievnut a fé del [[moståde (såçreye)|moståde (li såçreye)]].
{{Wiccionaire}}
[[File:Striped skirt jimmy choos 3.jpg|thumb|left|150px]]
On '''cotrê''' ou '''djupe''', c' est on mousmint d' comere (mins padecô ossu des omes) ki s' tént al [[cingue|cingue]], et rascove les djambes — foirt ou waire sorlon l' môde do moumint.
{{po|hoûssea|hoûssea (discramiaedje)}}
{{po|grete-cou|grete-cou (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|hoûssea}}
Li '''houssea''' u li '''hoûsset''' u li '''hoûssî''' u li '''hous''', u '''grete-cou'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=6&alw_page=463 notule '''6''' 172].</ref><ref>Dabôrd ki les mots tipicmint walons sont avou on longou [[son ou]] (oû, /uː/), li bodje est toltins cité avou on court «ou» dins les inketes Haust (1930-1940), motoit a cåze di l' assaetchance do francès. Dins sacwants nos d' plaece, li «ou» est long (''lu bwès d'oû'', a [[Transene (toponimeye)|Transene]].</ref>, c' est on gros [[bouxhon]], ki ses [[foye]]s ont des picas (u stitchas), et dmorer vetes di l' [[ivier]].
{{Wiccionaire|mizrete}}
{{po|mizrete|mizrete (discramiaedje)}}
[[Image:Mizretes vatche.jpg|thumb|Des mizretes di vatche; les troes ådzeu ont stî wårdêyes dins do formol]]
[[Image:Mizrete tchivau.jpg|thumb|mizrete d' ene både, ki poirtéve on moultea, rashide sol pureure]]
Li '''mizrete''' (on dit eto : li '''tchike''', li '''sucete''', li '''linwe''', li '''savon''', li '''cråxhe''', li '''[[Wikt:shû|shû]]''', li '''marinde'''), c' est come ene pitite [[misse]] ki flote dins l' [[bouye des aiwes]] des [[tchivå|cavales]], des [[ågne|bådes]] et des [[bovrins|vatches]]. Elle muzeure 10 a 15 cm. Si coleur va do blanc å brun.
{{Wiccionaire|djuråd}}
{{Taxobox biesse   | Ritchåd u Djuråd | Garrulus glandarius 1 Luc Viatour.jpg | '''Garrulus glandarius - ritchå ou djirå''' }}
{{Taxobox phylum   | ''Chordata'' (biesses al schene) }}
{{Taxobox classe   | ''Aves'' (oujheas) }}
{{Taxobox ôre      | ''Passeriformes'' (pareys ås moxhons) }}
{{Taxobox famile   | ''Corvidae'' (coirbidîs) }}
{{Taxobox djinre   | ''Garrulus'' }}
{{Taxobox espece   | ''glandarius'' }}
{{Taxobox end placement}}
{{Taxobox no latén biesse | Garrulus glandarius L. }}
{{Taxobox fén}}
[[File:Garrulus glandarius rufitergum MHNT 232 Weymouth.jpg |thumb|'' Garrulus glandarius '']]
Li '''lipion'''<ref>''le̊pion'' [[C61]]</ref> (eto: '''pepion'''<ref>''pèpion'' [[FE1]] a «clitoris»</ref>, '''caclindje'''<ref>[[FC99]] a «clitoris»</ref>, boton<ref>''bouton'' [[FO4]], boton [[FE1]] a «clitoris»</ref>, poes<ref>''peû'' (FE1)</ref>), c' est on ptit organe, come on boton metou dins l' [[nateure (antomeye)|nateure]] des kimere et des frumeles des [[biesses ås tetes]].
{{Wiccionaire}}
[[File:Cougnou boulome.jpg|thumb|thumb|On cougnou a môde di boulome]]
On '''cougnou''', c' est ene [[påstedjreye]] di [[Noyé]], fwaite avou ene fene påsse, pus longowe ki lådje, avou deus ptits botons ås dbouts. E sacwantès plaeces, li cougnou aveut l' cogne d'&nbsp;on boulome.
On '''liken''' <ref>Calcaedje do francès «lichen», lu-minme do [[vî grek]] ''leikhên'', ''ki letche''</ref> u on '''blanc mossea'''<ref>''blanc-mossê'' ([[E34]])</ref>, c' est l' rizultat del [[simbiôze]] inte deus vicantès sacwès : on [[tchampion]] ey ene [[Ale (plante)|ale]] (oubén ene [[bactereye]]).
{{Listen|filename=Ary tekchbila تكشبيلة.oga|title="tikchbila"|description=}}
'''Tekchbila''' u '''Tekchbila tiyouliyoula''', c' est on [[rime-rame d' efant]] e l' [[arabe marokin]] k' est tchanté so ene air monotone, pa deus efants ki tournèt so zels-minmes, tot si tnant pa les [[bresse]]s.
Li '''Mont Mgoun''' (e-n [[amazir]] «[[Wikt:ⵉⵖⵉⵍ|ⵉⵖⵉⵍ]] [[Wikt:ⵎⴳⵓⵏ|ⵎⴳⵓⵏ]]», irhil mgon; oudonbén «[[Wikt:ⵉⵖⵉⵍ ⵎⴳⵯⵏ|ⵉⵖⵉⵍ ⵎⴳⵯⵏ]]», irhil mgʷn, divant-bresse do Mgoun), c' est ene [[montinne]] del [[tchinne di montinnes|tchinne]] di [[Grand Atlasse]], e [[Marok]].
[[Categoreye:Mestîs]]
{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire|contåbe}}
* onk, ene ki tént l' [[Contåbilté]] (les contes d' ene eterprijhe).
* djin d' mestî ki fwait d' l' [[acontance]] (studiaedje des afwaires di çanses d' ene eterprijhe, d' ene ritche mierdjin, d' on govienmint, evnd.)
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
[[Categoreye:Virolodjeye]]
{{po|porea|porea}}
[[File:Porea doet djin wi.jpg|thumb|Porea sol pôce]]
On '''porea''', c' est ene  [[maladeye]] del [[pea]] des [[djin]]s, mins eto des [[biesse]]s.
[[File:Haust houyreye.jpg|thumb|Coviete divintrinne]]
Li '''motlî Haust sol houyreye''', ki s' vraiy tite, c' est "''La houillerie liégeoise''" (Li Houyreye e Payis d' Lidje), c’ est on [[motlî]] [[Motî walon francès|walon francès]] des [[houyire]]s do Payis d' Lidje, sicrît pa [[Jean Haust]], avou l' aidance da Georges Massart, Joseph Sacré et Charles Graffart.
{{po|cofrereye|cofrereye (discramiaedje)}}
Ene '''cofrereye''' (pol [[bén-magnî]]), c' est ene [[soce]] di djins d' ene [[veye]] u d' on [[viyaedje]] ki rprezintèt leu payis avou on mousmint d' ceremoneye dins ene ôte veye, tot mostrant deus aboeres u [[amagnî]]s u [[abwesson]]s tipikes.
[[Categoreye:Maladeyes]]
[[Categoreye:Medcene]]
[[Categoreye:Årtisyince]]
Li '''colibacilôze''', c' est ene [[maladeye]] des [[djin (biyolodjeye)|djins]] et des [[aclevåvès biesses]] cåzêye på mopliyaedje dins l' coir d' on [[rascråwant colibacile]].
{{djermon}}
]]
:''[[Rodje Croes|Discramiaedje des årtikes "Rodje Croes" et "rodje-croes"]]''
Li '''Rodje Croes''', c' est ene institucion ki s' ocupe di solåcyî les malådes, les prijhnîs, les ressåvés, pattavå l'[[Daegne]]. Elle a stî metowe so pås so fotches a [[Djineve (Swisse)|Djneve]] e [[1863]]
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
Ene '''plate mosse''' (eto: '''mosse di ritche'''<ref>lomaedje nén [[sociålmint comifåt]].</ref> u '''zwite'''<ref>Calcaedje do francès «''les huitres» avou [[riscôpaedje]] (come po [[Wikt:zwer|zwer]], pôreut esse rissintou come on mot d' efant.</ref>), c' est on [[molusse]] [[molusse ås deus schafiotes|ås deus schafiotes]] ki vike dins l' mer, la k' on l' acleve voltî pask' il est vindou tchir et vilin.
{{po=}}
Li '''batreye des cwate vints'''<ref>''bataye des cate vants'' a [[Noere-Fontinne]]</ref> ou '''nute do mwaisse vint'''<ref>''nuit du vent dominant'' e francès d' après [[Les Rivires]].</ref>, c' est ene viye creyance k' a dipus d' 150 ans. Ele vout ki l' [[25 di djanvî]] (c' est l' djoû do cviersaedje da [[sint På]]), li vint ki shofele a l' anuti, ci serè li mwaisse vint pol restant d' l' anêye.
Ene '''conteye'''<ref>femrin e vî walon, come li mostere co li [[no d' plaece]] «La Comté» al [[Viye Såm]].</ref><ref>Loukîz eto: [[Tiri Dumont]], [[Ké walon po dmwin]] p. {{?}}</ref>, e l' [[moyinådje]], c' esteut ene sitindowe di payis goviernêye pa on [[conte (tite)|conte]].
{{Wiccionaire|ôle}}
[[File:Ôle argane olive froed termomete.jpg|thumb|ôle d' argane aspexheye do froed inte 1 et 5°C; ôle d' olive normåle]]
Ene '''ôle po magnî''', c' est ene [[ôle]] (on crås likide) ki provént do [[stoirdaedje]] des [[grinne]]s di sacwants [[plante]]s, aprume les [[olives]].
{{Wiccionaire}}
{{djermon}}
On '''sbara''' u '''spawta''' u '''ewaera'''<ref>eto: sbaroe, sbaråd, mawoumet, ome di strin, vî ome</ref>, c' est èn ematchaedje di rshonne ene djin k' on mete dins on tchamp u on corti po tchessî les [[oujhea]]s ki vnèt ås [[dinrêye]] u ås [[ptits dveres]].
[[Categoreye:Politike]]
[[Categoreye:Administråcion]]
{{djermon}}
Ene '''tåvlotêye''' (on dit eto : ene '''comission'''), c' est ene troplete di djins ki s' atåvlèt po studyî ene pitite sacwè, bén aroyeye, k' on lzî a dmandé. Kî çki lzî a dmandé ? Ene [[SNR]], mins eto : on ministere, on govienmint (adon, on les lome voltî "[[Adjince do govienmint]]").
{{Wiccionaire|schiråde}}
[[File:Schiråde0.jpg|thumb|pitite båshele zouplant ådzeu d' on ptit feu]] 
Li '''schiråde'''<ref>coinreçmint [[Wikt:chiråde|chirôde]], [[Wikt:chiråde|chirâde]], Loukîz a l' [[ALW]] 3 p. </ref> (on dit eto: '''pitit feu''', '''schirêye'''), c' est on feu k' on fwait å [[crås mårdi]] (la k' on-z a magnî a s' fé schirer), copurade e [[Condroz]], [[Fåmene]] et [[Årdene]] djondant. Ça pout esse on seul feu pa viyaedje, mins nén si grand kel [[grand feu]] ki vént djusse après. On pout eto fé sacwants ptits feus, onk pa coulot, djusse avou des boteas di strins u des hopeas d' fetchires.
{{Wiccionaire}}
[[File:Béta-glucose.PNG|thumb|Diswalpêye essegne do glucôze]]
[[File:D-Glucose Molekülbaukasten 9084.JPG|thumb|Tcherpinte dins l' espåce do glucôze]]
Ene '''molecule''', c' est èn ashonna di deus ou sacwants [[atôme]]s.
Li '''Franwal di Nameur''' ('''''Dictionnaire français-wallon d'&nbsp;après Nameur èt avaurla'''''), ou '''Franwal da Denis'''<ref>Paski li [[motî da Léonard]] a eto èn indecse des mots francès ki pout esse riwaitî come li prumî franwal d' après Nameur.</ref>, c' est on [[franwal|motî francès walon]] ki dene les [[disfondowe]]s pol "[[walon do Mitan|Nameur et avår la]]" d' ene grande djivêye di mots francès d' asteure. Il eploye li [[sistinme Feller]] a môde des [[Relîs Namurwès]].
L' '''eure del coistrece di Greenwich''' (ECG) u '''tins univiersel''', u '''eure GMT''', c' est l' eure des payis ki sont a pô près sol minme [[londjitude]] kel veye di [[Greenwich]] e [[Rweyåme Uni]]. C' est pa cisse [[veye]], metowe e l' [[Inglutere]] la k' on-z a fwait passer ene [[coistrece (djeyografeye)|coistrece]] ki va esse li lene di referince po tos les ôtes meridyins, li [[coistrece di Grennwich]], dabôrd.
Li '''CRIWE''' (prononcî '''criwé'''), ki les [[sigue|prumirès letes]] volèt dire ('''''C'''entre de '''R'''echerche et d''''I'''nformation du '''W'''allon à l''''E'''cole''), c' est on cinte di documintåcion pol [[walon]] [[walon e scole|e scole]] del [[Province di Lidje]]. Il a stî lontins edjîstré a [[Bressou]], et moenné pa [[Paul Lefin]] et pa [[Marcel Slangen]] (disk' al fén des anêyes 2000).
[[Categoreye:Motîs]]
[[Categoreye:Francès]]
{{Wiccionaire-motîs|Motî des beldjicisses da Francard et aidants}}
Li '''Motî des beldjicisses da Francard et aidants''', ki l' tite e francès, c' est '''''Dictionnaire des belgicismes''''', c' est on [[motî]] do [[francès d' Beldjike]], copurade li [[francès d' Walonreye]].
{{Omonimeye}}
{{Wiccionaire|Tchampion}}
{{Wiccionaire|Tchimpion}}
Tos les [[viyaedje]]s u [[hamtea]]s lomés '''Tchampion''' ou '''Tchimpion''', leu no vént do latén ''campus'' ([[tchamp]]) avou ene raptitixhante cawete ''-lio'', ''-lon''(eto, ça vout dire pitit tchamp).
* [[Tchimpion-Årdene]]
* [[Wahå|Tchimpion-Fåmene (Wahå)]]
* [[Tchampion-dlé-Nameur]]
* [[Emtene-dilé-Hamwè|Tchampion (Emtene)]]
*  [[Tchampion-el-Wisconsene]] ([[Tchampion-e-Wisconsin]])
[[Categoreye:Priyires crustinnes]]
Li '''tîce''', c'est l' 5inme [[priyires del djournêye|priyire del djournêye]], ki les moennes dijhnut etur 7 et 9 eures å matén. Ele est l'imådje do dischindaedje do [[Sint-Esprit]] so les [[aposse]]s.
{{Wiccionaire}}
 po s' mestî]]Ene '''cwåte di vizite''', c' est ene pitite cwåte, sovint 9 so 5,5 cm lådje et hôte, k' ene djin k' est e [[comiece|handele]] u dins ene [[SNR]] dene a ses [[cande]]s u ses cousses por zels li poleur [[atôtchance|atôtchî]] pus åjheymint.
Li '''Memwere so les spots namurwès''', ki s' vraiy no, e francès, c' est «'''''La parémiologie namuroise'''''», c' est on [[memwere]] sicrît pa Maurice Flament po-z awè l' gråde di licincyî d' romanes di l' [[Univiersité d' Lidje]] e [[1968]]. L' acvierneu do memwere, c' esteut [[Elisée Legros]].
{{po|djîsse|djîsse}}
Ene '''djîsse''' ou '''levî''', c' est on bwès u ene båre di fier, bén droete, k' on stitche ene sadju (li [[Wikt:djîsse|djîsse]] k' a dné l' no a l' usteye) po fé bodjî ene pezante sacwè.
{{po|bijhe & Bijhe|Bijhe (discramiaedje)}}
{{po|Nôr|Nôr (discramiaedje)}}
 ki mostere li pôzicion do Nôr (N)]]
Li '''Nôr''' (u li '''nôr''', u '''Bijhe''' u '''Vûcir'''), c' est l' [[cwate costés del Daegne|pont cardinå]] wice ki l' [[solea]] ni va djamåy. Adon on dit kel cir î est vude; did la li mot "Vucir".
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
, a [[Wåmont]]]] 
]]
{{Wiccionaire}}
On '''tomboe'''<ref>e l' toponimeye, ''tombeû'' u ''tombwè''; eto ''tombû'' u ''tombwa'' ([[Betchfessî oe]])</ref>, c' est ene grosse bosse padzeu tere, metowe  dzeu d' ene tombe.
{{Wiccionaire}}
Ene '''sapinsté'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] aparexhou dins les [[Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès]] dins les [[anêyes 1980]] (askepyî pa [[Roger Viroux]]).</ref><ref>li minme sôre di dijhêye a stî lomêye «Wellerism» e-n inglès shuvant on persounaedje d' on roman da [[Charles Dickens]] ki vuda e 1836.</ref>, c' est ene sôre di [[spot]], mins ki rprind les swè-dijhant paroles d' ene sakî, todi tot les rmetant dins on cotoû ki fwait rire, ou pinser.
Li '''conteye di Lô''', c' est est onk des ût payis do [[13inme sieke]] k'&nbsp;aléve diner des bokets a çou k'&nbsp;a divnou l'&nbsp;[[Walonreye]].
Come li [[Conteye del Braibant]] eyet l'&nbsp;[[Dutcheye do Limbork]], li Conteye di Lô aveut eto bråmint des teres e çou k'&nbsp;aléve divni l'&nbsp;[[Flande]].
{{Wiccionaire}}
L' '''esté Sint-Mårtén''' u '''esté del Sint-Mårtén'''<ref>[[Louis Lagauche]], [[Prindoz vosse bordon (prôzes)]], p. 49.</ref>, c' est ene termene di bon tins k' arive padecô sol fén do moes d' [[octôbe]], kiminçmint do moes d' [[nôvimbe]], å moumint del [[sint Mårtén|Sint-Mårtén]] d' ivier ([[11 di nôvimbe]]).
Li '''schoirçaedje des tcheneas''' u '''pelaedje des tcheneas''', c' esteut ene ovraedje k' on fjheut troes cwate samwinnes å long, dispu l' fén do moes d' [[avri]] disk' e moes d' [[may]] et li cminçmint do moes d' [[djun]], divant li fnå. C' est a ç' moumint la k' i gn a l' pus di [[seuve]] et k' li [[schoice]] si disclape li mî. Mins i fåt ene djournêye k' i fwait bon vint. Cwand i bijhe, on leye des ptitès nuketes di schoice après l' blanc bwès (on djheut k' les åbes avént des [[pû]]s). <ref>[[L. Mahin]], [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)| Ene båke so les bwès d' l' Årdene]].</ref>
{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+<span style="font-size:large;">'''Damso'''</span>
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité'''
|-
|Veur no
|[[William Kalubi Mwamba]]
|-
|Nexhance
| - [[10 di may]] [[1992]]
- [[Kinchassa]] ([[Zayire]])
|-
|Nåcionalité
|{{BEL-d}} [[Beldjike|Beldje]]
|}
'''Damso''' (kécfeye lomé eto, d' es sobricot : '''Dems'''), c' est on [[Rappigne|rappeu]] bedje del [[redjon d' Brussele]], k' aveut nexhou el [[Zayire]] (ancyin [[Congo-Kinchassa]]).
[[File:Mannestés Tlita Od Hamdan.JPG|thumb|tapaedje-evoye di plastike dins on ptit bwès]]
Li '''mannixhance del nateure''' (on dit eto '''anichtance'''), c' est cwand on hene des [[mannixhance|mannestés]] dins les veyes, les bwès, les campagnes, les [[montinne]]s.
'''Gliese 581-c''' est ene [[bole]] k' est foû do [[sistinme solrece]] et ki toûne åtoû d' ene [[rodje ninte]] lomêye [[Gliese 581]], a 20,40 annêyes loumires di nosse solea. Il avize ki Gliese 581-c si trouve lon assez eyet près assez di s' [[sitoele]] pol veye sikepyî: li timperateure sol [[daegne]] (inte 0&nbsp;°C eyet 40&nbsp;°C) pôreut esse comufåt po k' i gn åye del corante aiwe.
{{Wiccionaire|zô}}
[[File:Animals in Monde Sauvage d'Aywaille 11.JPG|thumb|Djirafes å zô d' [[Aiwêye]]]]
On '''djårdén d' aclimataedje''' u '''djårdén d' aclimatåcion'''<ref>prumî no el Walonreye, ki c' esteut on zô a [[Lidje (veye)|Lidje]].</ref> u '''djårdén zolodjike''' u '''zô''', c' est ene grande sitindêye la k' gn a des [[biesse]]s di dfoûtrins payis, ki s' î ont aclimaté.
Li '''Dayech''' (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy [[estat]] dins les contrêyes [[sunite]]s di [[Sireye]] et d' [[Irak]] dins les [[anêyes 2010]].
Ene '''måjhinete so rowes'''<ref>[[noûmot do walon]] eplaidî on prumî côp ås [[scoles di Bive]] do 9 di måss 2022.</ref> u '''tiniwôsse'''<ref>Prononçaedje e walon do [[calcaedje di l' inglès]] «tiny house», «tene» (pitite) måjhon (oyou d' on waloncåzant ki dismontéve des caravanes dins les campignes pa [[Uzeu:Lucyin]]).</ref>, c' est ene pitite [[måjhon]] di [[bwès]] montêye so ene rimorke.
{{po|Walonreye|Walonreye (discramiaedje)}}
Li '''Walonreye walon-cåzante''' (on dit eto pa côps '''payis walon''', copurade tot cåzant eto di ''payis picård'', ''payis gåmès'',...), c' est les 70 åcint del [[Walonreye]], la k' on-z a todi djåzé [[walon]] (dj' ô bén, li walon walon, nén l' picård, ni l' gåmès, ni l' tchampnwès). Il î fåt radjouter li [[Walonreye di France]].
{{Wiccionaire}}
[[File:Mina Banassa paraplu.JPG|thumb|Paraplu ki s' ritoûnreut rade]]
On '''paraplu''', c' est ene ronde toele metowe so ene cane et tindowe so des baguetes lomêyes "balinnes", po s'&nbsp;waeranti del [[plouve]] (ou do [[solea]], dins les tchôds payis).
Cisse pådje cial est on ptit '''motlî des etimolodjeyes gayeles do walon''', ki rashonne les mots walons dedja studyî so l' eciclopedeye Wikipedia (ezès hagnons sol [[gålwès]], sol [[fornaiviaedje linwistike]] et so l' [[etimolodjeye gayele]]), dins l' [[Esplicant motî do walon]], adonpwis, dins l' [[Wiccionaire]].
[[Categoreye:Transpoirt]]
[[Categoreye:Djouwets]]
[[Image:Velo ås troes rowes.jpg|thumb|vî velo ås troes rowes a môde di tchvå d' bwès ("Vî Gurnî", [[Bietris (veye)|Bietris]])]]
[[Image:Bayliss Thomas Tricycle 1885.jpg|thumb|vî velo d' ome ås troes rowes]]
[[File:Abscess cheek.jpg|thumb|Udinme åtou d' l' ouy di cåze d' on gåté [[gros dint]]]]
Èn '''udinme''', c' est èn houzaedje (infleure) d' on [[texhou (biyolodjeye)|texhou]] avou d' l' aiwe nén ratroclêye, ki n' sûne nén foû.