mteb/WikiClusteringP2P.v2 huggingface dataset:
On '''mwaisse leu'''<ref>li mot "leu", come dischindant do latén e walon, est wårdé dins ene seule ratourneure: esse sins feu ni leu; il est reployî cial come [[noûmot do walon|noûmot]].</ref>, c' est li [[veye (djeyografeye)|veye]] u l' [[viyaedje]] principå d' ene [[province]], d' on [[canton]], d' èn [[arondixhmint]], d' ene [[signorreye]] u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.
{{po=}}
[[File:Eglijhe Transene tchimin croes desséns efants.jpg|thumb|desséns d' efant riprezintant les ståcions metous å meur e l' eglijhe di [[Transene]])]]
[[File:Couillet - église Saint-Basile - 07.jpg|thumb|e l' eglijhe di [[Couyet]]]]
Li '''tchmin del croes'''<ref>emantchåjhe riprinjhe do tite d' on livret e walon da [[Reynolds Hostin]] ([[Li tchmin del croes (live)|Li tchmin del croes]]).</ref> u '''tchimin d' croes''', c' est èn ofice do [[bon vénrdi]], la k' on rmimbere li voye ki [[Djezus-Cri]] åreut shuvou do [[tribunå]] la k' i fourit codåné, disca dsu croupet la k' il åreut stî clawé so ene [[croes]], mori, pu esse dispindou.
{{po|cilinde|cilinde (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|cilinde}}
On '''cilinde''', e l' [[djeyometreye]], c' est on volume fwait so on [[rond (djeyometreye)|rond]] come [[soûmint (djeyometreye)|soûmint]], tot montant si [[perimete]] erîlêymint, disca ene metowe hôteur.
{{Lka}} [[tins (croejhete)]]
:''[[Tins|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "tins"]]
On '''tins d' codjowaedje''', c' est ene sôre di '''ridant''', la k' on rindje les '''[[codjowaedje|codjowas]]''' d' on metou [[viebe]], a totes les [[djin (croejhete)|djins]], mins a on metou [[môde (codjowaedje)|môde]], on metou [[tins (croejhete)|tins]] ey ene metowe [[vwès (codjowaedje)|vwès]].
{{po|Gabriyel|Gabriyel (discramiaedje)}}
[[File:0122jfSaint Gabriel the Archangel Parish Church Santa Maria, Bulacanfvf 04.jpg|thumb|so ene [[veulire (bele finiesse)|veulire]]]]
[[File:Jan van Eyck - The Ghent Altarpiece - Angel of the Annunciation (detail) - WGA07669.jpg|thumb|so ene pondeure da Van Eyck]]
L' '''Andje Gabriyel''' u l' '''Andje Gabriyele'''<ref>Come li mot "andje" est femrin e walon; li ptit no el pôreut esse eto.</ref> u l' '''[[mwaisse andje]] Gabrî'''<ref>[[noûmot]] askepyî so [[Wikipedia walon]] (a l' årtike [[Notru-Dame di måss]]).</ref>, c' est ene [[andje]] u ene [[mwaisse andje]] k' egzistêye dins les [[creyances rilidjeuses]] ostant des [[djwif]]s ki des [[crustin]]s et des [[muzulman]]s.
[[Categoreye:Loumaedje]]
[[File:Lantiene et kénket.JPG|thumb|Deus lampes did dinltins : lantiene (a hintche) et kénket (a droete)]]
Ene '''lampe''', c' est ene ahesse ki dene del loumire k' on pout mwaistri. Li feu dnéve del loumire eto, mins esteut pus målåjhey a esprinde ey a distinde.
Li  '''Rweyåme Uni''', d' ès veur no, li '''Rweyåme-Uni di Grande Burtaegne et d' Irlande do Nôr''' (on dit purade, flotchreçmint, l' '''Inglutere''' obén li '''Grande Burtaegne'''), c' est on [[dislaxhî payis]] metou e l' [[Urope coûtchantrece]].
{{Wiccionaire}}
[[File:SorexAraneus wwalas 02.JPG|thumb]]
Ene '''tchîproûle''' u '''tchîpete''' u '''mizrete''' u '''sorbetch'''<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 46.</ref>, c' est ene sôre di ptite [[sori]].
{{po|dinner|dinner (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Pieter Bruegel d. Ä. 011.jpg|thumb|gasse del campagne flamande e 17inme sieke, pa Breuguel]]
[[File:Wedding banquet, Dawson, Yukon Territory, ca 1899 (HEGG 394).jpeg|thumb|ezès Stats Unis e 1899]]
[[File:Wedding breakfast entertainment arp.jpg|thumb|å djoû d' ouy]]
Ene '''gasse'''<ref>Li mot est bén cnoxhou ezès [[accints walons do Levant]], mins a dvou esse eployî eto e [[walon d' Nonne]], poy k' on l' ritrove dins les scrîts da [[Djôzef Calozet]]. Il a l' advintaedje d' esse oridjinå et di n' nén esse veyou d' on laid costé (come li sereut "rinchinchete", boutans).</ref> ou on '''[[banket]]''' ou on '''[[grand dinner]]''', c' est ene [[eurêye]] avou bråmint des plats, a l' ocåzion d' ene [[fiesse]]. avou bråmint des priyîs, aprume li [[famile]] et les soçons.
{{Wiccionaire}}
On, ene '''prestidoetisse'''<ref>[[noûmot do walon]] eplaidî pol prumî côp sol Wikipedia walon e 2019; li [[cawete -isse 2]] relîte purade kel [[cawete -î]] paski l' mot [[Wikt:doetî|doetî]] egzistêye dedja, mins po on refaxhaedje do doet et nén on mestî.</ref>, c' est ene djin ki fwait des toûs nén creyåves avou rén k' avou ses doets (sins machene), divant des rwaitants.
{{Wiccionaire|kiminålté}}
Li '''Federåcion Walonreye-Brussele''' (F.W.B.) (k' on loméve divant '''''Kiminålté francesse di Beldjike'''''<ref>Çou k' est on lomaedje sins cou ni tiesse. Li kiminålté francesse di Beldjike, c' est lodjicmint li trope des [[France|Francès]] ki dmornut el Beldjike. C' est çou ki [[François Mitterand]] pinséve, todi, cwand il aveut dmandé å rprezintant del Kiminålté kel salouwéve : "''Enchanté ! Et combien de Français êtes-vous à habiter en Belgique ?''"</ref>), c’ est ene des troes kiminåltés del Beldjike, avou l’ [[Kiminålté flaminde]] eyet l' [[Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike|Kiminålté tîxhon-cåzante]].
[[Categoreye:foclore]]
[[Categoreye:Lussimbork]]
Li '''porcession d' Echternak''' (e [[lussimbordjwès]] ''schprëngprocession'', porcession do bontins), c' est ene [[porcession]] k' i gn a li mårdi del [[Pintcosse]] a [[Echternak]], po siervi [[sint Wilibrôd]].
{{Wiccionaire}}
[[File:Moitès Aiwes tchivås d' bwès.jpg|thumb|On vî modele di tchvås d' bwès]]
[[File:Tchivås d' bwès Sidi Smayil.jpg|thumb|ôte vî modele]]
Des '''tchvås d' bwès''' (on dit eto : des '''tchvås-godets''', on '''tourniket''', on '''caroussel'''), c' est on djeu d' [[dicåce]] avou des tchvås d' bwès, u des ôtès biesses, ki les efants s' adjokèt dsu, et ki toûne so lu-minme.
L' '''oxhea hanetrin'''<ref>[[noûmot do walon|noûmot]] atåvlé sol [[Wikipedia walon]] e 2020.</ref> ( latén, ''os occipitale'', c' est l' oxhea do [[cråne (antomeye)|cråne]] metou padrî, et ki s' acopele avou l' [[schene]]. Cisse plaece la do drî do cråne et do hatrea si lome li [[hanete]].
{{Wiccionaire|Azeye}}
[[File:Map of Asia, showing gt. political divisions, and also the various routes of travel between London and India, China and Japan, etc NYPL1510834.tiff|thumb|Viye mape d' Azeye]]
L' '''Azeye''', c' est l' [[continint]] raloyî a l' [[Urope]] (les deus eshonne, on dit l' [[Urazeye]]), metou a s' [[Levant (costé del Daegne)|Levant]] a pårti des [[Monts Ourals]].
{{po|gåz|gåz (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|resserant gåz}}
On '''resserant gåz'''<ref>noûmot eplaidî pol prumî côp li 15 di fevrî 2006 sol pådje [[diyocside di carbone]] do Wikipedia.</ref> u '''gåz a efet di stouve'''<ref>atåvlé cial li 11 di decimbe 2018, pa assaetchance di l' alomåcion e portuguès «''Gases do efeito estufa''».</ref>, c' est on [[gåz]] ki, metou dins l' [[air (gåz)|air]], va fé come ene coviete åtoû del [[Daegne]], ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do [[solea]].
{{po=}}
'''Tchantchès''' (ki si scrijheut ''Chanchès'' u ''Chanchet'' [[sistinme di dvant Feller|disk' å cminçmint do 20inme sieke]]), Prince di [[Djudla Mouze]], c' est ene [[popinete di bwès]], ki rprezinte li [[Lidje|Lidjwès]].
<br clear="all" />
<div align="center">
{| id="toc" style="margin-top: 1em; width: 95%;" 
| 
! align="center" style="background: #ffd814; font-size: 95%; width: 100%;" | <div style="float:left;width:50px;">&nbsp;</div> '''[[Coisse Bedje]]'''
| style="border-collapse:collapse;" | 
|-
| align="center" style="background: #ffe560; font-size: 85%;" colspan="3"|
'''[[Rebanêye comene|Comene]]:''' | [[Li Panne]] | [[Koksijde]] | [[Noû-Pôrt]] | [[Middelkerke]] | [[Ostinde]] | [[Bredene]] | [[Li Cok]] | [[Blankenberge]] | [[Brudje]] | [[Knokke-Heist]]  <br />
'''[[Pitits Rebanaedjes|Pitits bans]]:''' <br /> [[Li Panne (pitit ban)|Li Panne]] <br /> [[Sint-Idesbald]] | [[Koksijde (pitit ban)|Koksijde]] | [[Ostdinkerke]] <br /> [[Noû-Pôrt (pitit ban)|Noû-Pôrt]] <br /> [[Lombarsijde]] | [[Westinde]] | [[Middelkerke (pitit ban)|Middelkerke]] <br /> [[Raversijde]] | [[Mariakerke]] | [[Ostinde (pitit ban)|Ostinde]] <br /> [[Bredene (pitit ban)|Bredene]] <br /> [[Vosseslag]] | [[Klemskerke]] | [[Li Cok (Hamtea d' Klemskerke eyet d' Vlissegem)|Li Cok]] | [[Vlissegem]] | [[Wenduine]] <br /> [[Blankenberge (pitit ban)|Blankenberge]] <br /> [[Zeebrudje]] <br /> [[Heist]] | [[Duinbergen]] | [[Alberstrand]] | [[Knokke]] | [[Li Zoute]] <br />
|-
|}
</div>
<includeonly>
</includeonly>
<noinclude>
</noinclude>
[[Categoreye:Flande]]
{{Wiccionaire}}
.]]
[[File:Mechanical calendar issued by New Jersey electrician Romaine Mace, 1883 (8903197009).jpg|thumb]]
Ene '''såjhon'''<ref>Po les prononçaedjes do mot "såjhon" e walon, loukîz el notule [[A.L.W.]] '''3.''' 99 (p. 183).</ref>, c' est ene termene di l' [[anêye]] la kel [[tins (k' i fwait)|tins]] est a pô près todi l' minme.
L' '''Alfabet Fonetike Eternåcionå''', rascourti '''AFE''', '''API'''<ref>''Alphabet Phonétique International''.</ref> ou '''IPA'''<ref>''International Phonetic Alphabet''.</ref>, c' est en [[alfabet]] ki sieve ås [[linwince|linwincieus]] a scrire les [[fonetike|sons des mots]] come i sont prononcîs sins aconter les [[linwe-ehåyaedje|ehåyîs alfabets]] po ces lingaedjes la.
{{Djermon}}, tins d' on matche. I djouwéve po s'-n' ekipe d' asteure.]]
'''Murilo Endres''', c' est on djouweu d' [[Volebal|volè]] [[braezilyin]]. Il a nexhou li [[3 d' may]] [[1981]], a [[Passo Fundo]].<ref>https://www.factsnippet.com/site/facts-about-murilo-endres.html</ref>
[[Categoreye:Insekes]]
[[File:Lipoptena cervi 1.jpg|thumb|onk di Finlande]]
Li '''pû do cier''', ci n' est nén on [[formagnant]] [[pû]]. C' est èn [[inseke ås deus aiyes]] del famile des [[berbijhotidîs]]. Adon, i rshonne å [[berbijhot]], li [[pû des bedots]].
Li '''zacate''' (arabe '''زكاة''') u '''tcharité sol tcheté''', c’ est ene [[tcharité]] ki tos les [[muzulmans]] k’ ont do bén divèt rexhe, di leu plinne volté, on côp l’ an. Po dire si on a do bén u nén, on-z a metou on livea minimom (lomé en arabe "niçab").
{{po|cizea|cizea (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire|cizea}}
[[File:Dluta plaskie 001.jpg|thumb]]
On '''cizea di scrinî''' ou '''cizea  mnujhî''' ou '''xherpea'''<ref>[[S0]] a tchèrpê</ref>, c' est ene [[usteye]] ki les [[scrinî]]s et [[mnujhî]]s s' siervèt po fé des trôs bén a mzeure dins on bwès. Des [[hote (sicrinreye)|hotes]] po rçure ene [[aweye (sicrinreye)|aweye]], metans.
{{po=}}
{{Wiccionaire}}
 ([[Dolimbreu]])]]
Ene '''tchanteure'''<ref>mot walon avou l' [[cawete -eure]], acertinêye pal [[disfondowe]] ''tchantore'' et l' [[vî scrijha]] ''chanteur'', dandjreus metou po ''tchanteûre'', [[G206]] p. 54) k' a dné li [[francès d' Walonreye|francijhaedje]] «chantoire», divnou omrin «chantoir», ki s' a spårdou e 20inme sieke, et ridner les rfrancijhas walons ''tchantwêr'' et ''tchantwêre''.</ref>, u èn '''egolina''', on '''pousse''', èn '''edujhoe''', èn '''egoloe''', c' est ene plaece la  k' ene [[corante aiwe]] disparexhe dins tere, e-n on payis [[castinne|castinnixheus]].
[[File:Oteurs walons annouwaire1934-rac.jpg|thumb|Annouwaire des "Oteurs walons", 1934]]
Èn '''annouwaire''' u ene '''annouwaire''' d' ene [[soce di scrijheus]], c' est on [[live (po lére)|live]] ki rexhe tos les ans, avou des [[scrijhaedje]] des soçons.
[[Categoreye:Linwince]]
{{Omonimeye}}
:''[[Rimetaedje|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "rimetaedje"]]
On '''rmetaedje''', [[linwince|linwisticmint]], c' est on djudjmint di rshonnance deus sakîs, ene sacwè et ene sakî. On l' pout rwaitî soeye-t i come on stîle po djåzer, soeye-t i come on pont del [[croejhete (linwince)|croejhete]] des [[lingaedje]]s.
[[Categoreye:Biesses]]
[[Categoreye:Ovraedje]]
[[Categoreye:Viyès tecnikes]]
]]
Ene '''ovrante biesse''', c' est ene biesse ki boute, soeye-t i :
* po [[saetchaedje pa des biesses|saetchî des ekipaedjes]]
* [[tcherwer]]
* saetchî des éndjolreyes ki saetchèt d' l' aiwe foû d' on [[pousse]], u fé tourner des machines  ([[manedje]]).
[[File:Amnion.jpg|thumb|Inspectaedje di l' erî-fa d' ene djin]]
{{Wiccionaire}}
{{Wiccionaire|netieure}}
{{Wiccionaire|pureure}}
L' '''erî-fa''', c' est les ewalpeures di l' efant dins l' vinte di l' mere, ki vnèt foû après l' acoûtchmint. L' erî-fa, c' est ene pårteye do [[placinta]], avou les ôtes ewalpeures.
[[Categoreye:Danse]]
Èn '''assôt d' danse''', c' est ene bate di [[danse]], todi les minmes, k' on fjheut dins les tavienes di [[Djudla-Mouze]]. Il ont stî bén discrîts dins "[[Li houlot (roman)|Li houlot]]" da [[Dieudonné Salme]].
[[Categoreye:France]]
[[Categoreye:rilomés indjenieurs]]
[[Categoreye:Bas Payis espagnols]]
[[Image:Vauban.jpg|thumb|left|(pondeure dandjreus da Hyacinthe Rigaud]]
'''Vauban''', si vraiy no, c' esteut '''Sébastien Le Prestre''' (li [[priyesse]]). Il esteut signeur di [[Sint-Ldjî-Våban]]. Il î a skepyî e [[1633]]. Si a-t i morou a [[Paris]] li [[30 di måss]] [[1707]].
[[Categoreye:Crustinnisse]]
[[Categoreye:Protestantisse]]
[[File:Anduze eglijhe advintisse.jpg|thumb|Eglijhe advintisse do setinme djoû a Anduze, dins les [[Cevenes]], el France]]
Les '''Advintisses''', c' est des [[crustin]]s [[protestant]]s foirt wårdiveus.
{{Wiccionaire}}
[[File:Chênée - Tous les pouvoirs.jpg|thumb|Les prumirès constitucions el Walonreye ont stî ahivêyes dins l' payis d' Lidje dins les anêyes 1780 (cial rimimbrance so on monumint a [[Tchêynêye]]]]
Li '''mwaisse lwè''' (on dit eto ene '''constitucion'''), c' est ene rîlêye di [[lwè]]s k' èn [[estat]] [[democratike]] est rashiou dsu. Nole ôte lwè ou réglumint ni pout aler conte.
Li '''tcherbon d' fåde''' u '''tcherbon d' bwès''' u '''fåjhî'''<ref>[[C8]], [[G152]] tôme I p. 150.</ref>, c' est do bwès k' a ddja broûlé ene miete a houte di l' air, et ki rpout esse esprindou, tot dnant ene tcholeur come li [[hoye]].
On '''gåz nôbe'''<ref>[[E188]] p. </ref> u '''gåz råle'''<ref>Avou l' [[plaeçaedje des addjectifs djondreces|ôre des addjectifs]] come e francès, assaetchî på calcaedje di ç' no la e francès; on les pout mete a môde d' [[aplacaedje tîxhon]], aprume ki c' est des courts addjectifs.</ref>, c' est on [[gåz]] k' est dins l' dierinne colone do [[Tåvlea Mendeleyev]].
{{Wiccionaire}}
On '''mancî lingaedje''' (''man’cî linguètch''; on dit eto avou po tchaeke mot, ene idêye diferinne padrî l' tiesse : '''spotchî lingaedje''', '''formagnî lingaedje''', '''lingaedje dilérin''', '''pitit lingaedje''', '''lingaedje do payis''')<ref>L' alomåcion «linwe indidjinne» si rescontere eto, mins pout esse rissintowe come on [[francijha]].</ref>, c' est on [[lingaedje]] ki pôreut bén ndaler bénrade evoye, pask' i gn a cåzu pupont d' djins kel djåznut.
[[Categoreye:Rilomés Walons|*]]
[[Categoreye:Walonreye]]
[[categoreye:Rilomêyès djins|Walons]]
On '''rlomé Walon''', ene '''rilomêye Walone''', c' est ene djin k' est cnoxhowe lon et lådje, purade après 1830, et ki provént del [[Walonreye]] d' asteure.
[[Categoreye:Etraidance eternåcionåle]]
[[Categoreye:Roumaneye]]
L' '''operåcion viyaedjes roumins''', ci fourit ene operåcion d' aidance ås djins des [[viyaedje]]s del [[Roumaneye]], po k' i n' cwiténxhe nén leu coine, et s' aler retasler dins des grandès veyes.
{{Wiccionaire|cizete}}
[[File:Cizete di waeyén fleur estamenes.jpg|thumb|ådvins del fleur]]
Li '''cizete''' (on dit eto : '''cizete do waeyén''',  '''fleur do waeyén''', '''cizrece''', '''vatche-e-vea''', '''towe-tchén''', '''coltchike''')<ref>ey eto : moirt-des-tchéns, tchén-lêye, cou-tot-nou, boû, cotchot, pés-d'-vatche, tete-di-vatche, tiesse-di-vatche, vete lisse; Loukîz a [[G100]] a "colchique d'automne".</ref>, c' est ene plante ki  fouye e [[bontins]] et florit e [[waeyén-tins]] d' ene bele bleuwe [[fleur]] ki les grandès petales rishonnèt a ene [[cizete (usteye)]].
{{Dizo-tite|''j'han qui ploë ou Limette Makaye''}}
'''Djhan-ki-ploye et Linete Makêye''' (mwaisse sicrijhaedje: ''j'han qui ploë ou Limette Makaye''), c' est on [[diyaloke]] inte deus djonnès djins, li galant vinant rcweri l' båshele.
[[File:QWERTZ swiss.jpg|thumb|di machene a scrire]]
[[File:CeBIT 2011 Samstag PD 24.JPG|thumb|di copiutrece]]
Ene '''taprece''', c' est l' pîce d' ene [[machene a scrire]] ou d' ene [[copiutrece]] avou tote des tapes po tchaeke lete (ou chife).
{{Djermon}}
{| id="toc" style="border-collapse:collapse;margin:0 0 1em 1.5em; float:right; width:280px;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2"
|+<span style="font-size:large;">'''Михаил Бакунин'''<br />'''Mitchî Bakounine'''</span>
| colspan="2" align="center" style="border-bottom:3px solid gray;" |
|-
| colspan="2" align="center" style="background:#caf7fa;" |'''Idintité'''
|-
|Veur no
|Михаил Александрович Бакунин
'''Mitchî Zande Bakounine'''
|-
|Nexhance
| - [[30 di may]] [[1814]]
- [[Priyamoukino]] ([[Rûsseye]])
|-
|Moraedje
| - [[1î d' djulete]] [[1876]]
- [[Berne]] ([[Swisse]])
|-
|Nåcionalité
|{{RUS-d}} [[Rûsseye|Rûsse]]
|}
'''Mitchî Bakounine''' ([RU] <span style="font-size:large;"><small>Михаил Бакунин</small></span>), c' esteut èn anårtchisse rûsse, k' est rwaitî come l' askepieu do mouvmint anårtchisse d' asteure, sortoit del [[anårtchi-comunisse]] eyet del [[anårtchi-sociålisse]].
[[Categoreye:Amagnîs et aboeres walons]]
[[Categoreye:Boledjreye-påstedjreye]]
[[File:Goza.JPG|thumb|250 px|Bokets d'Gozåd]]
Li '''gozåd''', c' est ene [[påstedjreye]] avou deus coûtches di påsse, et des spotchîs fruts (u do [[poudingue]]) å mitan.
{{po|Abråm|Abråm (discramiaedje)}}
[[File:Tel Aviv-Yafo 16278 (11806773146).jpg|thumb|Ofrixhaedje d' Izåk]]
'''Abråm''' ou '''Abraham'''<ref>Po tos les prononçaedjes e walon, loukîz so l' [[ALW]] '''3''' pådjes 43, 45, 48 et 82.</ref>, c' est on påtriyåtche del [[Bibe]].
[[Categoreye:Moyinådje]]
[[Categoreye:Istwere del Walonreye|Paye di Fexhe]]
[[Categoreye:Principåté d' Lidje]]
[[Categoreye:droet]]
[[Image:Fexhe pedra commemoratiua.jpg|thumb|Monument å Fêhe]]
Li '''påye di Fexhe''', c' est ene [[Påye (cossina)|Påye]] acoirdêye a [[Fexhe-å-Hôt-Clokî (viyaedje)|Fexhe]], li [[18 di djun]] [[1316]] ås [[Principåté d' Lidje|Lidjwès]], k' elzî waeranti leus vîs [[abondroet]]s, inte di zels, di poleur esse djudjîs "serieuzmint", et d' awè bråmint åk a dire dins l' administråcion del Comene.
[[Categoreye:Tchesse]]
Del '''verdjale''' ou del '''glou'''<ref>Po l' dispårdaedje des viyaedjes la k' on djheut "verdjale" ou "glou" å 20inme sieke, et les accints di ç' dierin mot la, loukîz al mape [[ALW]] '''8''' 96.</ref>, c' est ene [[cole]] fwaite avou des plantes, aprume do [[hoûssea (bouxhon)|hoûssea]], mins eto des petches di [[canistea]], ou di l' [[ôle]] di [[lin]].
{{Wiccionaire|Levant}}
 ki mostere li pôzicion do Levant (lete E)]]
Li '''Levant'''<ref>purade avou ene [[grande lete]] a môde inglesse, come no prôpe, mins eto avou [[pitite lete]], a môde francesse.</ref> u l' '''Ess'''<ref>On dit ossu, pacô, l' '''Oriyant''')</ref>, c' est l' [[cwate costés del Daegne|pont cardinå]] wice ki l' [[solea]] si leve å matén. C' est la k' aparexhèt les [[aireurs do djoû]], pu li [[pikete do djoû]].
Li '''Trokion''' u l' '''Cekion''' u li '''Poye''' u purade li «poye et ses poyons»<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz l' [[ALW]] al [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=3&alw_page=50 notule '''3''' 20]</ref>, c' est ene [[sitoelreye]] avou totès stoeles fijhant come ene troke.
'''Waasmunster''' (çou ki vout dire e walon ''[[Moustî]]-ezès-[[broûs]]''<ref>Li [[no d' plaece]] «''waas, waes''» respond å francès  «''vase''» volant dire [[Wikt:broûs|broûs]], [[Wikt:briyak|briyak]], [[Wikt:bôjhe|bôjhe]]</ref>), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[Flande levantrece]].
Li '''sawou d' aiwe'''<ref>[[Live so les plantes da Boxus]], l° 1086 (sayu-d'êwe); gn a eto come nos dins l' minme live : blanc-pwin (l° 77); bole-di-nive (l° 99); môzane (l° 604).</ref> (on dit eto : '''rodje suzon'''<ref>temon d' [[Åbî]], ås scoles di Bive, e moes d' octôbe 2008.</ref>, '''bwès d' leu'''<ref>[[Franwal di Nameur]] à « ''viorne'' ».</ref>), c' est on [[bouxhon]] avou des belès rodjès [[petche]]s, mins ki les [[oujhea]]s n' aduzèt nén.
[[File:Djeu cwiz CHADWE.jpg|thumb|djouwaedje å [[Walocwiz]] al [[fiesse ås lingaedjes walons]] 2017]]
Li '''CHADWE''' (prononcî '''chadwé'''), ki les [[sigue|prumirès letes]] volèt dire ('''''C'''entre '''H'''ennuyer pour l''''Animation''' et de '''D'''ocumentation du '''W'''allon à l''''E'''cole''), c' est on cinte di documintåcion pol [[walon]] [[walon e scole|e scole]] del [[Province do Hinnot]]. Mins purade bouter après [[Tchålerwè]].
{{Wiccionaire|vå}}
[[File:Walonreye Mouze.jpg|thumb|Vås d' Mouze (brune et rodje clair)]]
Les '''vås d' ene aiwe''' (on dit eto li '''bassin d' ene corante aiwe'''), c' est tote li stindowe di payis, la k' li dierinne gote di plouve ki tome va-st ariver, al fén, dins ciste [[corante aiwe|aiwe]] la.
{{djermon}}
Li '''bossa nova''' (u ''boucha nouvia''
<ref>Sorlon [[André Gauditiaubois]] k' a metou e rfondou les paroles di "I ploût sol veye", tot scrijhant "Li prumî "''boucha nouvia''" è rfondou".</ref>), c' est ene muzike do [[Braezi]], bén ritmêye. On [[danse]] voltî dsu.
[[File:Pazea pectî ecinse.jpg|thumb|on pazea do Grand Atlasse avou l' nive so les cresses]]
[[File:Grand Atlasse Demnate-Warzazate.JPG|thumb|Voye Demnate Warzazate, passåjhe di Fedrate]]
Li '''Grand Atlasse'''<ref>di l'arabe الاطلس الكبير (Atlasse el-kebir), purade ki "Hôt Atlasse", do francès Haut-Atlas</ref>, c' est ene [[tchinne di montinnes]] metowe å mitan do [[Marok]].
{{Wiccionaire}}
[[File:Chin.png|thumb|]]
Li '''minton''' (on dit eto, po ls efants : '''babinete'''), c' est on [[bôrlet]] d' [[pea]] metou dizo l' divant do [[babetch]], sotnou pal ponte di ci [[oxhea]] la. Topograficmint, li minton va di djusse dizo li [[lepe]] dizotrinne, disk' al [[garguete]].
{{Wiccionaire}}
On '''ride-cou''' u '''ride-so-s'-cou''' (eto: on '''tobogan'''), c' est on [[djeu]] d' [[efant]] la k' djouweus montnut so ene pitite schåle, po-z avni so èn apas, pu s' leyî rider, so leu cou, tot do long d' ene plantche avou des boirds po les waeranti.
[[File:Botulism1and2.JPG|thumb|pacyin 14 ans vî avou do botulisse]]
Li '''botulisse''', c' est ene griyeuse maladeye des niers des djins et des biesses, cåzêye på pwezon d' ene [[bactereye]] ki vike dins les frexhès plaeces, ''[[Clostridium botulinum]]''.
[[File:Hårpe ås toutches tinaedje.jpg|thumb|[[Willy Marchal]] avou èn egzimplaire k' il a fwait lu-minme]]
Li '''harpe ås toutches''' ou '''violon ås toutches''', c' est èn [[instrumint d' muzike]] [[Suwede|suwedwès]] ås coides frotêyes, lomé låvå « '''''nyckelharpa''''' ».
{{djermon}}
Li '''vert betche-bos''' (u '''vert betche-på''', '''vert betche-fier''')<ref>Tos les nos do vert betche-bos sont so l' [[A.L.W.]] '''8.''' el mape 50 ey el notule 81.</ref>, c' est on [[spwè]] avou totès vetès plomes, ene rodje calote et des noerès lunetes.
{{Wiccionaire}}
[[File:Jan Brueghel (I) - The Sense of Taste - WGA3579.jpg|thumb|persounaedje imådjrece do sawoura]]
Li '''sawoura''' (on dit eto li '''sawe'''), c' est onk des [[cénk sinses]] ki dene li sinsåcion d' aveur bon (u nén bon) cwand on magne u k' on boet ene sacwè.
{{po|oronde|oronde (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:House Martin from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|thumb]]
L' '''oronde des finiesses''' u '''oronde des vites''' u '''oronde des veyes''' u '''pitite oronde''' u '''terinea'''<ref>"aronge di f'nièsse" [[G8]]; "pitite oronde" [[ALW]] 9 p. 148; "tèrinia" [[C9]];  (pacô, eto [[blanc-cou (discramiaedje)|blanc-cou]] u [[tchirou (discramiaedje)|tchirou]], des [[emacralés mots]])</ref>, c' est ene [[oronde]] ([[voyaedjant oujhea]]) foirt rilomêye el [[Walonreye]], ca ele rivént e moes d' [[avri]], avou l' [[bontins]].
{{po|emîleure|emîleure (discramiaedje)}}
{{Wiccionaire}}
[[File:Emileures gurnådî foyes.JPG|thumb|Emîleures so on [[gurnadî (plante)|gurnadî]] (racrolaedje des foyes des coxhetes)]]
Les '''emîleures''' (on dit eto : les '''picots''', les '''pouçrons''')<ref>Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notule [[ALW]] '''8''' 144.</ref>, sincieuzmint, les '''afides''', c' est des ptits [[inseke]]s ki vegnnut, des meyes et des meyes eshonne, teter li [[seuve]] di toplin des [[plante]]s. On dit eto ki ces plantes la '''fijhèt d' l' emileure''', ca i rexhe di leu bodje on sûna come del [[låme (amagnî)|låme]].