[[Prizreni]], së bashku me vlerat e saj historike kontribuon jo vetëm për qytetin e vetë, por për tërë territorin e [[Kosova|Kosovës]]. Monumentet e shumta që kanë mbetur nga e kaluara sugjerojnë se kjo zonë ka qenë e banuar që në kohët e lashta. Ndër vlerat më të çmuara të Prizrenit janë monumentet e kulturës materiale që janë të trashëguar nga shekujt e kaluar. Në sajë të pozitës së përshtatshme gjeografike, Prizreni është zhvilluar si një vend ku gërshetohen qytetërime dhe kultura të ndryshme. Kjo listë përfshin një varg monumentesh historike, kulturore dhe fetare ashtu si edhe monumente natyrore të komunës së Prizrenit, të cilat janë të shënuara nga qeveria e [[Kosova|Republikës së Kosovës]], [[Komuna e Prizrenit]], OJQ-të Ndërkombëtare dhe OJQ-të Lokale.
[[File:Ura e Gurit dhe Xhamia Sinan Pasha, Prizren.jpg|thumb|right|500px|[[Ura e gurit (Prizren)|Ura e Gurit]] dhe [[Xhamia e Sinan Pashës në Prizren|Xhamia e Sinan Pashës]]]]
== Monumentet e kulturës ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! Nr.
! Emri
! Përshkrimi
! Lokacioni
! Foto
|-
| 1
| [[Sheshi Shadërvani]]
| Shadërvani ndodhet në qendër të Prizrenit dhe konsiderohet si qendër e aktiviteteve kulturore, ekonomike dhe sociale të qytetit. Fjala "Shadërvan" vjen nga gjuha persiane e cila d.m.th. "fontanë apo krua me shumë burime".<ref name="dem" /><ref name="exsk" /><ref name="ptv" /><ref name="ec" /><ref name="mrjk" /><ref name="lb" /> 
| <small>{{Coord|42.208999|20.74047|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Berat Hoxha 10.jpg|thumb|[[Sheshi Shadërvani]]]]
|-
| 2
| [[Kalaja e Prizrenit]]
| Data e saktë e ndërtimit të Kalasë së Prizrenit nuk është e njohur. Megjithatë, besohet se Kalaja daton nga shekulli VI. Përgjatë viteve ajo ka qenë përdorur për banim por edhe për qëllime ushtarake. Një karakteristikë e Kalasë është tuneli prej 42 shkallësh që ndodhet në anën lindore dhe është i lidhur me lumin [[Lumbardhi i Prizrenit]].<ref name="dem">Prizreni në kohën antike iliro dardane romake bizantine mesjetare osmane, Shoqata Numizmatike Shqiptare "Demastion", 2003</ref><ref name="exsk">Explore the South of Kosovo, The Municipality of Prizren</ref><ref name="ptv">Prizren The Visitor, Komuna e Prizrenit, 2012</ref><ref name="ec">[http://www.chwbkosovo.org/file.php?file=EC_Prizren.pdf Prizreni në Retrovizore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222073155/http://www.chwbkosovo.org/file.php?file=EC_Prizren.pdf |date=22 shkurt 2014 }}, Ec Ma Ndryshe</ref><ref name="mrjk">Monografia e Rajonit Jugor të Kosovës, Arbeiter-Samariter-Bund, 2012</ref><ref name="lb">Prizreni i Lashtë - Morfologjia e ecurive për ruajtjen e kulturës materiale, Muhamed Shukriu, 2001</ref><ref name="vc">Prizreni - Vendtakim i civilizimeve, Komuna e Prizren, Drejtoria për Turizëm dhe Zhvillim Ekonomik, 2012</ref><ref name="chwb2">[http://www.chwbkosovo.org/file.php?file=Prizren_Conservation_and_Development_Plan.pdf Plani i Konservimit dhe zhvillimit për zonën historike të Prizrenit, Kosovë] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826121102/http://www.chwbkosovo.org/file.php?file=Prizren_Conservation_and_Development_Plan.pdf |date=26 gusht 2013 }}, Cultural Heritage without Borders, 2011</ref>
| <small>{{Coord|42.209321|20.745403|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Prizren Castle - Kosovo.JPG|thumb|Prizren Castle - Kosovo]]
|-
| 3
| [[Kështjella e Epërme (Kalaja e Vashave)]]
| Kështjella e Epërme ose Kalaja e Vashave gjendet në Kompleksin e Lumbardhit,	e vendosur në	një	lartësi	prej 12m me një	sipërfaqe prej	75 m² në formë	katrori. Në të është zbuluar edhe Kisha e Shënkollit. Kështjella është shumë më e hershme se [[Manastiri i Kryeengjujve]] dhe ka lidhje kronologjike me Kalanë e Prizrenit. Në	literaturë	mund	ta	gjejmë	edhe	me	emrin	Kiz	Kalesi.<ref name="dem" /><ref name="ptv" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /> 
| <small>{{Coord|42.199124|20.763429|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Medieval Višegrad Fortress, Prizren, Serbia.jpg|thumb|[[Kështjella e Epërme (Kalaja e Vashave)|Kështjella apo Gjyteti i Epërm i Prizrenit]]]]
|-
| 4
| [[Kompleksi Monumental i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit]] 
| [[Ndërtesa e Lidhjes së Prizrenit]] është vendi ku më 10 qershor të vitit 1878 Kuvendi i Prizrenit u mblodhën për të diskutuar programin për bashkimin e shqiptarëve në mbrojtje të vendit kundër kërcënimeve të jashtme. Ndërtesa në fjalë tani është një muze dhe si i tillë bënë pjesë në kuadër të [[Kompleksi Monumental i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit|Kompleksit Monumental të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit]]. Aty janë ekspozuar fotografi, dokumente, objekte dhe veshje që datojnë që nga koha e Kuvendit të Lidhjes së Prizrenit. Në kohën e Luftës Çlirimtare të Kosovës (1997 - 1999) [[Ndërtesa e Lidhjes së Prizrenit]] është shkatërruar me  granatahedhëse nga policia serbe gjatë.<ref name="dem" /><ref name="exsk" /><ref name="ptv" /><ref name="ec" /><ref name="mrjk" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /><ref name="chwb2"/><ref>Muzeu i Lidhjes - Kompleksi Monumental i Lidhjes Shqiptare te Prizrenit, Instituti i mbrojtjes se monumenteve kulturore</ref><ref>Monumentet historiko-kulturore te Lidhjes Shqiptare te Prizrenit, Parim Kosova, 2004</ref><ref>The League of Prizren museum was destroyed with [[Rifle grenade|rifle-propelled grenades]] by Yugoslav Serb police during the [[Kosovo War]] in March 1999.</ref><ref name="Bevan85">{{cite book|last=Bevan|first=Robert|title=The Destruction of Memory: Architecture at War|year=2007|publisher=Reaktion books|url=https://books.google.com.au/books?id=Xuz6GngdaVsC&pg=PT122&dq=kosovo+war+museum+prizren&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=kosovo%20war%20museum%20prizren&f=false|isbn=9781861896384|pages=85}} "The Memorial Museum of the League of Prizren was not destroyed by a 'NATO missile' but by Serbian police in March 1999 using rifle-propelled grenades."</ref><ref name="Armatta93">{{cite book|last=Armatta|first=Judith|title=Twilight of Impunity: The War Crimes Trial of Slobodan Milosevic|year=2010|location=Durham|publisher=Duke University Press|url=https://books.google.com.au/books?id=pXygFoqg-G0C&pg=PA93&dq=Kosovo+war+Catholic+churches+damaged&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Kosovo%20war%20Catholic%20churches%20damaged&f=false|isbn=9780822391791|pages=93}}</ref>
| <small>{{Coord|42.211363|20.743784|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:House of the League of Prizren.JPG|thumb|Ndërtesa e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit]]
|-
| 5
| [[Mulliri i Shotmanit|Mulliri i Shotmanit në Marash]]
| Mulliri i Shotmanit është ndërtuar në vitin 1641 dhe konsiderohet të jetë mulliri më i vjetër në Prizren. Aktualisht MUlliri i Shotmanit shërben si restorant e që paraqet një vend aktraktiv për turizmin <ref name="ec" /><ref name="lb" /><ref name="vc" />
| <small>{{Coord|42.401023|20.167251|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Mulliri i Shotmanit.JPG|thumb|[[Mulliri i Shotmanit]]]]
|-
| 6
| [[Hamami i Prizrenit|Hamami i Gazi Mehmet Pashës]]
| Hamami është ndërtuar në shekullin XVI nga Gazi Mehmet Pasha. Hamami i Gazi Mehmet Pashës konsiderohet të jetë njëri nga hamamet më të mëdhenjë në Ballkan dhe i takon periudhës më të suksesshme të arkitekturës osmane. Roli fillestar i Hamamit ishte të shërbejë si një banjo publike; Megjithatë, aktualisht përdoret si një vend për qëllime të ndryshme kulturore.<ref name="dem" /><ref name="exsk" /><ref name="ptv" /><ref name="mrjk" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /> 
| <small>{{Coord|42.210779|20.741575|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Hamami - Prizren 2.jpg|thumb|Hamami në Prizren]]
|-
| 7
| [[Sahat Kulla në Prizren]]<br>([[Muzeu Arkeologjik i Prizrenit]])
| Kulla e Sahatit është ndërtuar në vitin 1948 dhe i ka shërbyer qëllimit të orientimit në kohë për qytetarët. Muzeu Arkeologjik u hap më 17 nëntor 1975 e ku mund të gjenden më shumë se 790 gjetje arkeologjike nga rajoni i Prizrenit.<ref name="exsk" /><ref name="ptv" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /> 
| <small>{{Coord|42.211268|20.736538|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Muzeu Arkeologjik dhe Sahat Kulla.JPG|thumb|Muzeu Arkeologjik dhe Sahat Kulla]]
|-
| 8
| [[Ndërtesa e Kuvendit të vjetër]]<br> (Beledija)
| Beledija ose [[Ndërtesa e Kuvendit të vjetër]] është ndërtesa ku u mbajt Kuvendi i parë i Komunës së Prizrenit në fund të shekullit XIX. Aktualisht ndërtesa përdoret si një qendër informacioni për trashëgiminë kulturore dhe për orientimin e turistëve.<ref name="ec" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /> 
|<small>{{Coord|42.210322|20.735083|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Beledija.JPG|thumb|Beledija]]
|-
| 9
| [[Mulliri i Tabakhanes]]
| [[Mulliri i Tabakhanes]] i njohur edhe si '''Mulliri i Shasivar Beut''' gjendet në Kompleksin	e Tabakhanës. Është i vetmi mulli funksional nga shek. XIX krahasuar me mullinjtë tjerë	të rrënuar, pa ndonjë vlerë të posaçme arkitektonike.	Pas pushkatimit	të Shasivar Çaços më 24	dhjetor	1944 një pjesë e këtij mulliri konfiskohet.<ref name="lb" /> 
|<small>{{Coord|42.209957|20.732841|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Mulliriii.JPG|thumb|[[Mulliri i Tabakhanes]]]]
|-
| 10
| [[Muzeu i Elektroekonomisë së Kosovës|Muzeu i Hidroelektroekonomisë “Prizrenasja”]]
| Objekti i Muzeut të Hidroelektroekonomisë "Prizrenasja" është ndërtuar në vitin 1929 në grykën e lumit [[Lumbardhi i Prizrenit]] prej një kompanie austriake nga Viena. Në kohën kur është ndërtuar ishte hidrocentrali i vetëm në Kosovë. Hidroelektrana ka qenë funksionale për 44 vjet, deri kur është mbyllur më 1 nëntor 1974. Më 8 nëntor, 1979 ajo u shndërrua në Muze të Elektroekonomisë së Kosovës.<ref name="ptv" /><ref name="mrjk" /><ref name="lb" /> 
|<small>{{Coord|42.194637|20.772577|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Prizenasja.JPG|thumb|[[Muzeu i Elektroekonomisë - Hidroelektrana Prizrenasja|Muzeu i Hidroelektroekonomisë Prizenasja]]]]
|-
| 11
| [[Kroi i Shadërvanit|Fontana e Shadërvanit]]
| Fontana e Shadërvanit me katër burime (kroje) është njëri nga simbolet e qytetit të Prizrenit.<ref name="ptv" /><ref name="mrjk" /><ref name="lb" /><ref name="vc" />
|<small>{{Coord|42.209015|20.740481|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Kroi i Shatervanit.JPG|thumb|Kroi i Shadervanit]]
|-
| 12
| [[Krojet Topokli]]
| Krojet Topokli apo Gjashtë Krojet	gjenden	në	hyrje	të	lagjes	së Marashit	përballë	shtëpisë	së	Ymer	Qysesë.	Gjenden	në kompleksin e	Marashit	dhe	ka	gjashtë	çepa	të	punuar	në	bronz	dhe	vaskë	prej	guri.	Koha	e	ndërtimit	nuk	dihet,	por	nga	forma	skulpturale	prezente	deri	në	vitin	1994,	supozohet	se	janë	ndërtuar	para	ardhjes	së	osmanëve.<ref name="ptv" /><ref name="mrjk" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /> 
|<small>{{Coord|42.211546|20.744402|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Krojet Topokli.JPG|thumb|Krojet Topokli]]
|-
| 13
| [[Kroi i Bimbashit]]
| Kroi i Bimbashit gjendet në udhëkryqin pranë xhamisë së Iliaz Kukës dhe Urës së kaltërt të Rinisë-Bimbashit. Ndonëse koha e ndërtimit nuk dihet, thuhet që atë e ka ndërtuar një oficer i lartë vendor i cili shërbeu në ushtrinë e Perandorisë Osmane.<ref name="ptv" /><ref name="ec" /><ref name="mrjk" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /> 
|<small>{{Coord|42.209516|20.736463|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Kroi i Bimbashit.JPG|thumb|Kroi i Bimbashit]]
|-
| 14
| [[Kroi i Sinan Pashës|Kroi i Xhamisë së Sinan Pashës]]
| Kroi i Xhamisë së Sinan pashës është pjesë e Xhamisë, gjendet në hyrje të saj dhe është ndërtuar në kohën kur është ndërtuar edhe xhamia.<ref name="ptv" /><ref name="mrjk" /><ref name="lb" /> 
|<small>{{Coord|42.209082|20.741189|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Kroi i Sinan Pashes.JPG|thumb|Kroi i Sinan Pashes]]
|-
| 15
| [[Ura e gurit (Prizren)]]
| Ura e Gurit u ndërtua nga Ali Kukaj në shek. XVI. Ka stil oriental të ndërtimit. Ura kishte trajtë harku, e ndërtuar prej kuadrash guri të lidhura me suve gëlqerore. Ura i bëri ballë shumë ujërave dhe sfidave të kohës, por jo edhe vërshimit të vitit 1979. Më 1982 rikonstruktohet në tërësi dhe i kthehet pamja atraktive, ndonëse me një ndryshim përmbajtësor.<ref name="dem" /><ref name="exsk" /><ref name="ptv" /><ref name="ec" /><ref name="ec" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /><ref name="tek">Trashegimia e evidentuar e Kosoves, Ministria e Kultures, Rinise dhe Sportit, 2005</ref>
|<small>{{Coord|42.209567|20.740599|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Stone Bridge in Prizren (by Pudelek).JPG|thumb|Ura e Gurit në Prizren dhe lumbardhi i Prizrenit]]
|-
| 16
| [[Ura e Arastës]]
| Ura Arastës (Ura e Re apo Ura e Therandës) u ndërtua në shek. XVIII, dikur ka qenë pjesë e [[Bezistani]]t (Qarshi dhe treg i mbuluar). Në të dy anët mbi lumë ka patur lokale. Qarshia e mbuluar ka filluar pranë xhamisë së Sinan Pashës e gjer te Hamami i Mehmed Pashës.<ref name="ptv" /><ref name="ec" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /><ref name="tek" />
|<small>{{Coord|42.209571|20.741725|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Ura 13.JPG|thumb|Ura e arastas]]
|-
| 17
| [[Ura e Naletit]]
| Ura e Naletit nën Urën e Gurit ishtë një lugë druri përmes të cilit kalonte uji në anën tjetër të qytetit. Pranë tij u vu edhe një trarë druri për të	kaluar njerëzit. Pasi gjithnjë	lagej nga uji, dimrit ngrihej dhe shpesh herë kalimtarët binin në ujë. Nga vendorët u quajt Ura e Naletit.<ref name="ptv" /><ref name="lb" /><ref name="vc" /><ref name="tek" />
|<small>{{Coord|42.209615|20.739|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Ura e Naletit.JPG|thumb|Ura e Naletit]]
|-
| 18
| [[Ura e Tabakhanës|Ura u Tabakhanës - Suzi Çelebia]]
| Ura	e Suzi	Çelebisë apo Ura e Tabakhanës	gjendet	pranë	Xhamisë	së	Suzi Çelebisë	dhe	njihet	edhe	si	Ura	e	Tabakhanës,	pasi	shërbente	për lidhjen	me	lagjen	e	Tabakhanës.	Urën	në	vitin	1513	e	ndërtoi	Suzi Çelebiu.<ref name="ptv" /><ref name="lb" /><ref name="vc" />
|<small>{{Coord|42.209758|20.736506|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Ura tabakhanes.JPG|thumb|Ura Tabakhanes]]
|-
| 19
| [[Ura e Vjetër e gurit në Kërk Bunar]]
| Ura	e	vjetër	e	gurit në	Kërk	bunar	gjendet	në	kilometrin	e	6-të të	rrugës	Prizren-Reçan	dhe	lidh	brigjet	e	Lumbardhit	ku	
ngushtica	është	më	e	shprehur.	Ura	me	një	gjatësi	20m	dhe	një gjerësi	prej	3.5m	mbështetet	në	një	shkëmb	gëlqerorë	dhe	ka vetëm	një	qemer	me	lartësi	6m	mbi	nivelin	e	ujit.<ref name="ptv" /><ref name="lb" /><ref name="tek" />
|<small>{{Coord|42.194308|20.774287|format=dms|type:landmark}}</small>
| 
|-
| 20
| Vlashnje
| [[Lokaliteti arkeologjik shumështresor në Vlashnje]] është një monument i trashëgimisë kulturore që ndodhet në [[Vlashnja|Vlashnje]] të [[Prizreni]]t.<ref name="lb" /><ref name="vc" /><ref name="mei-ks"/><ref name="agp">Guida Arkeologjike e Prizrenit, Komuna e Prizrenit - Drejtoria e Turizmit dhe Zhvillimit Ekonomik, 2012</ref>
|<small>{{Coord|42.200611|20.661114|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Vlashnja.JPG|thumb|Vlashnja]]
|-
| 21
| [[Gërmadhat e kalasë së Korishës|Kalaja e Korishës – Kishë e hershme]]
| [[Gërmadhat e kalasë së Korishës]] është një monument i trashëgimisë kulturore që ndodhet në [[Korisha|Korishë]] të [[Prizreni]]t.<ref name="lb" /><ref name="vc" /><ref name="mei-ks">{{cite book|title=LISTA E TRASHËGIMISË KULTURORE PËR MBROJTJE TË PËRKOHSHME|publisher=Republika e Kosovës, Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit|url=http://www.mkrs-ks.org/repository/docs/LISTA_E_TRASHEGIMISE_KULTURORE_NEN_MBROJTJE_TE_PERKOSHME_2015.pdf|accessdate=17 gusht 2016|ref=mei-ks |language=sq }}</ref><ref name="agp" />
|<small>{{Coord|42.257222|20.801708|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Kalaja kabashit.JPG|thumb|Pamje panoramike]]
|-
| 22
| Kështjella në Nashec
| Edhe pse ende nuk kanë pëfunduar gërmimet thuhet se kjo kështjell .daton qysh nga koha e bronzit dhe ka një vlerë historike të rëndësishme për Prizrenin. <ref name="lb" /><ref name="agp" />
|<small>{{Coord|42.241958|20.651672|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Hisari i Nashecit.JPG|thumb|Hisari i Nashecit]]
|-
| 23
| [[Nekropola tumulare në Romajë|Nekropola e Romajës]]
| Romaja është një fshat në rajonin e Hasit ku ndodhet një lokalitet arkeologjik i njohur si [[Nekropola tumulare në Romajë|Nekropola tumulare e Romajës]].<ref name="lb" /><ref name="agp" />
|<small>{{Coord|42.293596|20.590947|format=dms|type:landmark}}</small>
| [[File:Romaja.JPG|thumb|Romaja]]
|-
| 24
| [[Lokaliteti arkeologjik romak në Piranë (Arat Qeremide)|Lokaliteti arkeologjik i Piranës]]
| Pirana është një fshat në komunën e Prizrenit ku ndodhet edhe [[Lokaliteti arkeologjik romak në Piranë (Arat Qeremide)]].<ref name="lb" /><ref name="agp" />
|<small>{{Coord|42.292866|20.671413|format=dms|type:landmark}}</small>
| 
|-
| 25
| Vërmica
| Është një fshat në komunën e Prizrenit në breg të [[Liqeni i Fierzës|Liqenit të Fierzës]]. Këtu në vitin 1975 janë kryer edhe gërmime arkeologjike.<ref name="lb" /><ref name="agp" />
|<small>{{Coord|42.16423|20.570734|format=dms|type:landmark}}</small>
| 
|-
| 26
| Gjonaj
| Gjonaj është një fshat në komunën e Prizrenit ku në vitin 1978 janë kryer gërmime arkeologjike.<ref name="lb" /><ref name="agp" />
|<small>{{Coord|42.253617|20.622018|format=dms|type:landmark}}</small>
| 
|-
| 27
| [[Kalaja e Karashëngjergjit]]
| Muri rrethues i saj kap një gjatësi prej 120 m, është i ndërtuar me gurë mesatar dhe i lidhur me llaç të cilësisë së dobët. Gjykuar për nga teknika e ndërtimit të mureve rrethuese dhe materiali sipërfaqësor arkeologjik, mund të thuhet që kemi të bëjmë me një fortifikatë që i takon kohës së mesjetës (shek. IX-XI).<ref name="lb" /><ref name="agp" />
|<small>{{Coord|42.265734|20.608438|format=dms|type:landmark}}</small>
| 
|}