Về bản chất, xà phòng là muối của axít béo (từ mỡ động vật hoặc mỡ thực vật), và kiềm (thành phần kim loại như Natri hoặc Kali). Một phân tử xà phòng có hai đầu: thành phần ưa nước (hydrophilic) và thành phần ưa dầu, mỡ (oleophilic). Do chất bẩn thường là vết dầu mỡ hoặc có bản chất như dầu mỡ, khi giặt trong môi trường nước, chất bẩn sẽ bị thành phần ưa dầu mỡ túm lấy và đánh bật khỏi bề mặt cần tẩy rửa. Việc vò mạnh (với quần áo), hay kỳ cọ (với sàn nhà), hay việc thoa nhẹ trên da (với mỹ phẩm, dầu gội, sữa tắm) góp phần tạo lực cơ năng để lôi các phân tử chất bẩn ra khỏi bề mặt cần làm sạch và cuốn các chất bẩn này vào trong nước.