İkame etkisi, tüketiciler daha ucuz olan alternatif ürünlere ya da hizmetlere talebinin artmasında görülen etkidir. Bu noktada ikamesi edilen ürün ya da hizmettin talebinde de ters orantılı olarak azalma görülmektedir.
İkame etkisinde tüketici davranışlarının etkisi büyüktür. Aynı zamanda üretici davranışları da doğrudan ikame etkisi oluşturabilir. Örneğin, bir üretici, ürettiği ürünün ham maddesinin alternatifini daha ucuza mal edebileceği ikame bir ürüne geçiş yapabilir.
Bir diğer örnekse işçilik maliyeti daha ucuz olan bir ülkede üretim tesisi açabilir ya da fason üretim yaptırabilirler. Yani aslında başka bir ülkeye dış kaynak sağlamış olur. Bu da ülkemizde, üretim işinde çalışan kişilerin işsiz kalmasına neden olabileceği gibi ekonomiyi de kötü etkiler.
İkame etkisine bir de tam ikame mal olan Coca Cola ve Pepsi’den örnek verelim. Tam ikame mallar her zaman rekabet içindedirler. Tıpkı bu iki markanın arasındaki rekabet gibi. Eğer bir markette ya da restoranda Coca Cola yoksa Pepsi’yi tercih edebilirsiniz.
Fakat ikame mallarda tüketici tercihlerini konuşursak tadından dolayı diğerini seçen bir tüketici için o ürün, tam ikame mal olarak geçmeyecektir. Yani bir tüketici tadından dolayı Coca Cola’yı tercih ediyorsa Pepsi onun tam ikame ürünü olmayacaktır. Bu noktada bu ayrımı yapabilmek önemlidir.