In de Arbeidstijdenwet (ATW) staan regels over de werktijden, pauzes en rusttijden van werknemers. In het Arbeidstijdenbesluit staan uitzonderingen, aanvullende regels en afwijkingen op de ATW. De Arbeidstijdenwet vormt dwingend recht. Dat betekent dat afwijken van de wet alleen mogelijk is:
door afwijkende bepalingen in de cao;
bij bepaalde beroepen, zoals sporters, onderzoekers en militair personeel (zie ook het Arbeidstijdenbesluit);
als de werknemer drie keer het wettelijk minimumloon of meer verdient. Voor werknemers die in deeltijd werken geldt dit bedrag naar rato.
Nachtdienst of gevaarlijk werk
Een belangrijk deel van de regels uit de ATW geldt volgens het Arbeidstijdenbesluit niet voor ‘leidinggevenden en hoger personeel’ die ten minste drie maal het minimumloon verdienen. Maar de regels van de Arbeidstijdenwet gelden weer wél voor werknemers die nachtdiensten werken, of werk doen waaraan ernstige gevaren voor de veiligheid of de gezondheid van personen zijn verbonden. De bepalingen uit de ATW gelden ook voor de veel verdienende werknemer die in de mijnbouw of op een windpark werkt, tenzij deze werknemer in hoofdzaak leidinggeeft.
Bijzondere regels bij zwangerschap
De hiervoor genoemde uitzonderingen gelden niet voor zwangeren. Voor hen gelden wel andere bijzonderheden. Zo hebben ze recht op extra pauzes en hoeven ze in principe geen nachtdiensten te draaien of over te werken. Sterker nog; een zwangere vrouw heeft recht op regelmatige arbeids- en rusttijden. Vanaf vier weken voor de vermoedelijke datum van bevalling tot zes weken na de bevalling mag zij niet werken: het zwangerschapsverlof. De eerste negen maanden na de geboorte mag de vrouw haar werk onderbreken voor borstvoeding of kolven. De werkgever moet hiervoor een geschikte ruimte ter beschikking stellen en de kolftijd doorbetalen.
Zeer bijzondere privéomstandigheden
Op basis van artikel 5:14 van de ATW kan alleen bij ‘zeer bijzondere sociaal-maatschappelijke privéomstandigheden’ van de werknemer ontheffing van de regels van de Arbeidstijdenwet verleend worden. Als de werknemer hieraan voldoet, vraagt hij ontheffing aan bij de Arbeidsinspectie. Na toekenning mag de werknemer in elke periode van vier achtereenvolgende weken maximaal 20 nachtdiensten werken, op voorwaarde dat het een bestendig en regelmatig arbeids- en rusttijdenpatroon is. Normaal gesproken is dat maximaal 36 nachtdiensten in een periode van 16 weken. Tenzij uw werknemer deze ontheffing krijgt, kunt u niet in overleg afwijken van de ATW.