Volgens de traditie werd Israël door verkiezingen of door het Sinaïverbond gevormd als een volk dat collectief verplicht is de Torah te vervullen. De ene God, de Torah als de geopenbaarde wil van God, het ene volk van Israël en het land Israël als de eigenlijke reikwijdte van de Torah vormen een solide structuur van fundamentele religieuze overtuigingen.
De archeologie heeft de afgelopen decennia veel dingen kunnen bepalen en reconstrueren.
De Israëlieten kristalliseerden aan het eind van de 13e eeuw voor Christus als een geleidelijk aan aparte groep in Kanaän. Onmiddellijk voor deze tijd is er geen herkenbaar archeologisch bewijs gevonden van een Israëlische aanwezigheid in Egypte. Volgens de archeoloog Finkelstein waren de Joden dus niet van buitenaf gekomen, maar waren ze autochtoon.
David en zijn dynastie regeerden over een geïsoleerd, landelijk gebied aan de rand van de stad, waar noch een grote rijkdom, noch een gecentraliseerd bestuur was. Ook heeft het na een periode van ongekende rijkdom geen plotselinge achteruitgang met zwakte en tegenslag gekend. Het onderging eerder een lange, geleidelijke ontwikkeling gedurende honderden jaren. Het heeft eeuwen geduurd voordat een gecentraliseerde monarchie en een nationale religie zich ontwikkelden, met het zwaartepunt in Jeruzalem.
De vorming van het Koninkrijk Israël was een proces dat op twee niveaus plaatsvond: als onderdeel van de langetermijnontwikkelingen in het berggebied, die zich uiterlijk in de Late Bronstijd voordeden, en als direct gevolg van de specifieke situatie van de 9e en vroege 8e eeuw.
Na de val van het Noordelijke Koninkrijk Israël is Juda nu van een geïsoleerde berggemeenschap opgeklommen tot een echte staat, die nauw geïntegreerd is in de Assyrische economie. Alleen de val van het Noordelijke Koninkrijk en de hervestiging van grote aantallen Israëlieten in Juda leidden tot het ontstaan van de pan-Israëlitische ideologie in het Zuiden. Hierdoor werd het idee van de superioriteit en de enige legitimiteit van de Davidiaanse dynastie en de Tempel van Jeruzalem in de nu joodse Israëlitische gemengde bevolking gepropageerd. Met de terugtrekking van Assyrië uit de regio werd deze ideologie uitgebreid naar de hele bevolking en naar alle gebieden die ooit door de twee Hebreeuwse koninkrijken werden geregeerd.
Na de deportatie van de Israëlitische elite door de Babyloniërs in 587 v. Chr. ontstond uit het sociale contact van de Israëlieten met Samaritanen, Edomieten en inheemse Kaanieten in het multi-etnische milieu van Juda een nieuw Jodendom. Nadat de Israëlitische elite na een halve eeuw in Babylonische ballingschap naar Juda was teruggekeerd, was er een Joodse identiteit die anders was dan de etniciteit van de historische Israëlieten.
Ezra moet worden beschouwd als de eigenlijke grondlegger van het jodendom. Rond 440 voor Christus voerden Ezra en Nehemia een religieuze hervorming uit in Jeruzalem en Judea. Voortaan bestaat er een joodse identiteit die verschilt van de etniciteit van de historische Israëlieten. De synagoge was ook de plaats van de eerste zuivere verering van woord en gebed, die het jodendom onafhankelijk moest maken van de cultus van de Jeruzalemtempel, die uiteindelijk in 70 n.Chr. werd vernietigd. Vanaf deze tijd tot aan de emancipatie in de 19e eeuw bestond het jodendom als een eenheid van natie en religie, als "heilige folklore". Zowel in etnisch als in religieus opzicht was men nu een jood.
Sinds de 6e eeuw voor Christus hebben de joden zich aangepast aan het leven in de diaspora: ze hebben geprobeerd om in hun religie en tradities met elkaar samen te leven en zich tegelijkertijd flexibel aan te passen aan hun omgeving in een vreemde taal. Joden in de diaspora zijn over het algemeen meertalig en zijn niet alleen bekend met de joodse tradities, maar ook met de gewoonten en gebruiken van de meerderheid van de bevolking die hen omringt.