Een krachtig decentraal bestuur vervult een wezenlijke waarde binnen een democratisch geordend openbaar bestuur.
Vergroot de slagkracht van decentrale overheden
Voor de betrouwbaarheid van de overheid en politiek is het daarom belangrijk dat de Rijkoverheid een betrouwbare partner is voor medeoverheden en hen voldoende (financiële) ruimte biedt. In het advies Rust-Reinheid-Regelmaat - Evenwicht in de bestuurlijk-financiële verhoudingen constateerde de ROB echter dat het piept en kraakt in de financiën van het decentraal bestuur en vooral bij gemeenten. Dat is niet alleen een kwestie van ‘meer geld’. De werkelijke oorzaak ligt in de disbalans tussen taken, organisatie, bevoegdheden en bekostiging. Hierdoor is er te weinig ruimte voor decentrale overheden om zelf beleidskeuzes te maken en wordt hun slagkracht beperkt. Een duidelijk kader voor taaktoedeling is daarbij essentieel: de juiste taken bij de juiste overheidslaag (met de juiste bekostigingsvorm daarbij).  Een sterkere positie van de minister van BZK om daarop toe te zien is daarbij van belang.
Maak keuzes in de bestuurlijk-financiële verhoudingen
Er dienen fundamentele keuzes gemaakt te worden in de bestuurlijk-financiële verhoudingen. Er dient snel duidelijkheid te komen over de financiële situatie van decentrale overheden, met name van gemeenten vanaf 2026. De ROB beveelt verder aan te komen met een samenhangend pakket van maatregelen om de onderliggende oorzaken van de disbalans aan te pakken en te zorgen voor duidelijke spelregels waaraan alle partijen zich gehouden weten. Een duidelijk financieel kader bij de aanvang van een kabinetsperiode is daarbij van belang. Hierin maken overheden afspraken over de ontwikkeling van de vrije bestedingsruimte van decentrale overheden, de bekostiging van medebewindstaken, de verdeling van de financiële risico’s, de rol van het eigen belastinggebied e.d. Het advies biedt hiervoor een aantal richtinggevende uitspraken. Een jaarlijkse monitor van een onafhankelijk instituut moet beoordelen hoe de financiële positie van decentrale overheden zich heeft ontwikkeld.
Creëer ruimte om te leren in transities
Ruimte is ook belangrijk om te leren bij transities. Recent bracht de ROB op verzoek van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat het advies Vallen, opstaan en weer doorgaan uit over de energietransitie. Het advies gaat in op de vraag hoe leren in transities mogelijk is, zonder meteen elk risico te willen afdekken met nieuwe wet- en regelgeving. Daarvoor is het belangrijk dat er gewerkt wordt aan een open en rechtvaardige verantwoordingscultuur die in plaats van op afrekening gericht is op herstel en verbetering.
Haal de asielopvang uit de crisis
En als er tot slot één dossier is waar de spanning tussen ruimte en kaders duidelijk wordt, is het wel het asieldossier. Eerder adviseerde de ROB hierover samen met de Adviesraad Migratie (ACVZ) in het advies De asielopvang uit de crisis. Beide adviesraden stellen dat de crisisaanpak bij de opvang van asielzoekers ten koste gaat van de kwaliteit van de opvang en asielzoekers een valse start bezorgt. Ook zet die aanpak het maatschappelijk en politiek draagvlak voor de opvang voortdurend onder druk. Om uit de continue crisismodus te komen adviseerden de raden de regering om gemeenten te verplichten asielzoekers op te vangen die grote kans hebben op een asielvergunning (de zgn. ‘kansrijke’ asielzoekers). Tegelijkertijd moet de Rijksoverheid gemeenten structureel de middelen maar ook de ruimte geven om dit naar eigen inzicht én met oog voor de sociale samenhang te kunnen doen. Daarbij dient de overheid van ad-hocmaatregelen te gaan naar een proactief opvangbeleid, dient de financiering gericht te zijn op de lange termijn en dienen gemeenten de ruimte te krijgen om asielopvang in te bedden in lokale samenleving.