Net als alle filosofische stromingen en perioden is het existentialisme moeilijk af te bakenen of eenduidig te definiëren. Er wordt nog steeds gedebatteerd over wat het existentialisme nou eigenlijk is en wanneer het precies begon. Het existentialisme is een cultuurhistorisch fenomeen dat Sartre en zijn collega’s populair maakten in Parijs – en daarna in de rest van de westerse wereld – in de periode na de Tweede Wereldoorlog tot aan de jaren 1960. Maar het existentialisme is ook een bepaalde manier van denken. Jean-Paul Sartre was de eerste denker die het woord ‘existentialist’ gebruikte om zijn gedachten te omschrijven.
Volgens de Britse filosofiehistoricus Frederick Copleston vatte Sartre het hele existentialisme samen met de fomulering ‘l’existence précède l’essence’ – de existentie gaat vooraf aan de essentie.
Het idee is dat voor mensen – anders dan voor dieren of dingen – het leven pas zin krijgt ná de geboorte. Een hamer is bedoeld om een hamer te zijn, al lang voordat hij wordt gemaakt. In feite is zijn essentie of functie de hele en enige reden dat hij ontstaat en bestaat. De mens, daarentegen, moet eerst ontstaan, voordat hij kan ontdekken wat de zin van zijn bestaan is.
Dat betekent ook dat de mens niet anders kan dan vrij zijn – ‘veroordeeld om vrij te zijn’, zoals Sartre schrijft. En die vrijheid betekent dat de mens moet ontdekken wie hij is en wat voor hem van waarde is. Het gaat er dus om zo authentiek mogelijk te leven – in overeenstemming met jezelf.