Allereie i vår prøvde vi i SV å få til ein debatt her i salen om såkalla førebyggjande angrep, eller «forkjøpsangrep». I vår var det NATOs generalsekretær, George Robertson, som tydeleg sa frå om at NATO ikkje driv med oppsøkjande verksemd. No i haust er det EUs utanrikskommissær, Chris Patten, som åtvarar USA ved å seie at han vil ha problemløysingar og preventivt diplomati snarare enn militære «forkjøpsangrep». Bakgrunnen for alt dette er USAs nye tryggingspolitiske strategi, som Noreg ein eller annan gong må take stilling til. Vi gjorde det ikkje i vår, men vi kan like godt gjere det no – først som sist. Når ein av våre nærmaste allierte til dei grader endrar strategi, må vi som ein liten stat sjå på om denne kan komme på kollisjonskurs med våre eigne tryggingspolitiske interesser. Ein ting som er sikkert, er at når det t.d. gjeld pris på olje, har vi heilt motsette interesser av vår store nabo i vest. Det er skuffande at utanriksministeren i utgreiinga ikkje heldt seg til at eit angrep på Irak vil kunne bryte med sentrale prinsipp i folkeretten. I Tryggingsrådet må Noreg etter SVs meining jobbe konsekvent for å hindre krig mot Irak. I praksis vil det seie å stemme mot eitkvart resolusjonsforslag som har innebygd i seg moglegheitene for bruk av militærmakt. Vi meiner at det ikkje kan herske tvil om at dette må vere Noregs linje, fordi vi som eit lite land er avhengige av respekt for internasjonale lovar og reglar. Ei av dei store nyvinningane som skjedde i verda i førre hundreåret, var det folkerettslege forbodet mot bruk av makt. Vi veit at tidleg i førre hundreåret var det soldatar som døydde i krig. I dag er det sivile som døyr i krig, i forhold femten til ein. Vi har fått eit heilt anna bilete av dette. Vi har fått tru på at krig er noko som vi kan vere med på utan at nokon døyr. Det er kanskje derfor mange snakkar om at det gjer ingenting at vi er i krig, det har blitt ein vanleg situasjon. Dette forbodet er under stadig press, og vi kan risikere at folkeretten blir utvatna. Folkeretten godtek bruk av makt berre etter godkjenning av Tryggingsrådet eller i sjølvforsvar. Kapittel VII i FN-pakta gjev Tryggingsrådet moglegheit for å tillate bruk av makt dersom freden er trua eller det har skjedd ei krenking av freden. Sjølvsagt kan det vere gode grunnar for å tillate bruk av makt ved massive overgrep mot menneskerettane, men verda må vere på vakt mot ei utgliding av forbodet mot bruk av makt. Folkeretten kan endrast, og ein kan gjere seg refleksjonar om kva dei ulike landa finn akseptabelt til kvar tid. Derfor er det så viktig at Noreg går imot ei utholing av maktforbodet. Derfor er det viktig å gå imot ein resolusjon som kan legitimere eit amerikansk angrep på Irak. Derfor er det skuffande at utanriksministeren ikkje held seg til at eit eventuelt amerikansk angrep på Irak vil bryte med sentrale prinsipp i folkeretten. Dette kjem fram når utanriksministeren seier at Regjeringa legg til grunn to hovudomsyn når det gjeld behandlinga av Irak-spørsmålet i Tryggingsrådet. For det første: Masseøydeleggingsvåpen og leveringssystem for slike må ein fjerne utan bruk av militær makt. Dette er det veldig lett å vere einig i. Men så kjem ein trussel om at dersom ein ikkje etterlever dette, vil det kunne få yttarst alvorlege konsekvensar. Er det riktig å tolke det slik at utanriksministeren nærast går inn for ein resolusjon som skal innehalde trussel om å gå til krig, noko som ville vere ei klar legitimering av eit amerikansk «forkjøpsangrep», som folkeretten ikkje godtek? For det andre sa utanriksministeren at kvar reaksjon må vere forankra i folkeretten, utan at han drøfta konsekvensen av at USA faktisk ber om å få legitimert eit militært angrep etter prinsippet om førebyggjande krigføring. Det er nettopp eit slikt angrep som vil setje Tryggingsrådets legitimitet, autoritet og truverde i fare, og vi kan risikere at FN blir nedskrive til eit slags nasjonanes Raude Kross. Vi må kunne forvente at Noreg går imot eit vedtak i Tryggingsrådet som ikkje er i samsvar med FN-pakta, at vi tek sjølvstendige standpunkt og gjer kva vi kan for å fremje dei i Tryggingsrådet. Vi må vere klar over at eit forslag til resolusjon som klart eller uklart autoriserer USA til å gå til eit militært angrep på Irak, vil bli lagt fram i Tryggingsrådet. Dersom ingen av dei faste medlemene legg ned veto, kan Noregs haldning og stemmegjeving bli heilt avgjerande for avstemminga. Iallfall vil måten Tryggingsrådet handterer saka på, kunne ha stor betyding for FNs rolle når det gjeld ei fredeleg løysing av konflikten i framtida. Vi må hugse på at Irak ikkje har angripe USA eller amerikanske interesser. Det ligg ikkje føre opplysningar som kan tolkast slik at eit angrep snart er i vente. Føresetnadene for å utøve eit militært sjølvforsvar er dermed ikkje til stades. Det er sannsynleg at USA vil prøve å få fleirtal for eit vedtak i Tryggingsrådet, som gjev USA moglegheit til å fortolke det slik at det gjev USA rett til å gå til eit militært angrep på Irak, om president Bush gjev ordre om det, og då utan at saka kjem opp i Tryggingsrådet på nytt. Kongressen gav slike fullmakter til dette i førre veke. Dersom USA lykkast med dette, vil det innebere at Tryggingsrådet har delegert til USA å avgjere om det skal setjast i gang eit militært angrep på Irak, noko som vil vere i strid med FN-pakta sine artiklar nr. 39 og 42, uansett kor presist utfallet av eit slikt vedtak måtte vere. Noreg må med andre ord gjere det klinkande klart for, og i, Tryggingsrådet at Tryggingsrådet folkerettsleg er hindra i å delegere sin eksklusive kompetanse til å avgjere om ein skal bruke makt mot Irak, og vilkåra for det. Og vi veit jo at det nyttar. Vi veit at FN er effektivt, vi veit at våpeninspektørane fjerna mange fleire våpen i den førre krigen mot Irak, for ikkje å snakke om den pågåande krigen. Irak leikte katt og mus med FN-folka, ingen tvil om det, dei hadde kanskje haldninga: Knip oss om du kan! Dette veit vi at inspektørane gjorde, og dei gjorde store innhogg i våpenprogramma. Det var effektivt. Vi har no hatt fire-fem år utan inspektørar. Det er det vi først og fremst treng – få FN på banen igjen, få folkeretten og alle desse tinga til å fungere og få bevist at det er dei sivile midla som verkar. Som eg var inne på i begynnelsen, må Noreg halde seg til USAs nye strategidokument. Når ein av våre næraste allierte gjer så store endringar i utanrikspolitisk kurs, kan vi like godt først som sist diskutere innhaldet i desse endringane og konsekvensane for Noreg. Eg skal nemne nokre av desse. Det blir ikkje alle, men likevel: Vi veit at USA satsar på at avskrekking er avleggs – altså ein skal kunne handle, det er det operative. Vi veit at dette har komme til etter at Berlinmuren fall. Etter at den kalde krigen var over, er USA aleine som supermakt. I staden for å strekkje ut ei hand til verdssamfunnet – og det er vel ingen tvil om at USA vil vere leiande både økonomisk og på mange andre område – skal dei ha makta aleine. Kvifor skal dei ha dette aleinekjøret? Dei skal handle, dei skal bort frå dei gamle prinsippa. Folkerettslege traktatar skal utnyttast, men ikkje binde USA. I USA ser vi at ein stor opposisjon er veldig skeptisk til dette, for USA er kanskje det mest juridisk tenkjande landet i verda – å styre ved lov gjeld i mange samanhengar. Dette er det ingenting i vegen for at vi i Noreg seier frå om på alle moglege måtar, iallfall debatterer her i Stortinget, noko anna ville vere å ikkje ha eit vennleg forhold til USA. Kva skal vi med venner som ikkje bryr seg? Venner som bryr seg, er dei som seier ifrå, som er villige til å vere med i ein debatt – det er jo det som er demokrati, det er det som er folkestyre. Det å vere kritisk til denne strategien er det ikkje vi i SV som har funne på aleine. Vi har til og med lese om dette i aviser. Dette går det ein livleg debatt om i USA –demonstrasjonstog mot krig. Det er heilt vanlege demokratiske aktivitetar. CIA-sjefen George Tenet slo fast i eit brev til Kongressen at det ikkje var nokon fare for angrep frå Irak. Og no sist: Al Gore, tidlegare visepresident, seier rett ut at trusselen om krig mot Irak går ut over kampen mot terrorisme og behovet for å stabilisere Afghanistan. Dessutan fjernar han kanskje USA frå deira næraste allierte.