Det er eit mål i norsk utdanningspolitikk at alle elevar skal ha like moglegheiter til å lykkast. Derfor synest eg at representanten Dørum tek opp eit viktig tema når han peikar på at det har utvikla seg ein forskjell over tid mellom gutar og jenter når det gjeld karakternivået i sentrale fag i skulen. I grunnskulen er det klare forskjellar mellom karakterane til gutar og jenter både når det gjeld standpunktkarakterar, og når det gjeld karakterar til eksamen. Forskjellane er størst i heimkunnskap, KRL, norsk hovudmål og sidemål skriftleg, og langt mindre i matematikk, der jentene i gjennomsnitt har 0,1 karakterpoeng betre enn gutane. I 2006 hadde jentene i gjennomsnitt fire grunnskulepoeng meir enn gutane då dei gjekk ut av grunnskulen. Grunnskulepoeng er då summen av karakterar i elleve fag. Gutane fekk 42 i snitt, jentene 46. Forskjellen har vore stabil dei siste fem åra, men han har altså utvikla seg over tid. Forskjellen mellom gutar og jenter vert mindre i vidaregåande skule enn i grunnskulen, men framleis er det ein forskjell i favør av jentene, òg på studieretningar der fleirtalet av elevar er gutar. Så bør det leggjast til at sjølv om både gutar og jenter i Noreg trivst godt i skulen, har Thomas Nordahl peika på at det her òg er ein liten kjønnsforskjell i favør av jentene – jenter trivst noko betre enn gutar. Samtidig er det liten forskjell mellom jenter og gutar når det gjeld synet på den rolla utdanning har, og viktigheita av utdanning. Begge kjønn meiner at utdanning er viktig, utan omsyn til kva ein kjem til å drive med i framtida. Ei undersøking viser at 96 pst. av begge kjønn meiner det er viktig å få gode karakterar. Trass i det viser det seg at det er store forskjellar når det gjeld arbeidsinnsats og karakterresultat. Det sentrale spørsmålet er kvifor gutar meiner at utdanning er like viktig som det jenter meiner, og tilsynelatande er motiverte for skulearbeidet, men likevel ikkje får så gode resultat. Det er altså godt dokumentert at jenter gjer det betre enn gutar, både i grunnskulen og i den vidaregåande opplæringa. Vi har derimot mindre kunnskap om årsakene til det. Forskarar har peikt på ulike årsaker til at jentene skårar høgre enn gutane. Det er mykje som tyder på at enkelte trekk ved den norske skulekvardagen kan bidra til mindre læring blant gutar. Forsking som er gjord i klasseromssituasjonen, viser at mange norske klasserom er prega av ustrukturert undervisning, uklare reglar, utydelege krav og få tilbakemeldingar. Det er funn som tyder på at dette kan vere spesielt uheldig for nokre grupper gutar. Det finst derimot lite støtte for ein påstand som av og til vert fremja i offentlegheita, nemleg at kvinnelege lærarar har ein negativ innverknad på læringa og trivselen til gutane. Enkelte hevdar òg at forventningar til at gutar er taparar og ikkje kan tilpasse seg skulen, kan verke inn på motivasjonen til gutane og trua på eigne evner. Internasjonale undersøkingar viser at slike fordommar særleg rammar gutar frå heimar med låg inntekt og lågt utdanningsnivå. Det eksisterer altså ingen eintydige forklaringar på forskjellen mellom prestasjonane til gutar og jenter i opplæringa. Men det ser ut til at kjønnsforskjellar oppstår og veks seg sterke, bl.a. fordi mange gutar ikkje får dei grunnleggjande ferdigheitene som dei treng, på eit tidleg tidspunkt. Dette fører til lågare motivasjon for skulearbeidet og mindre sjansar til å lykkast vidare i utdanning og arbeid. Det er verdt å merke seg i debatten at det ikkje er kjønn, men utdanninga til foreldra – altså sosial bakgrunn – som har den klart sterkaste samanhengen med læringsutbyttet til elevane. Mens den gjennomsnittlege forskjellen som går på kjønn, altså var på fire grunnskulepoeng, er forskjellen i poengsum for elevar med foreldre med meir utdanning enn vidaregåande opplæring og elevar som ikkje har det, på elleve poeng. Det er altså ein betydeleg sterkare samanheng med sosial bakgrunn. Men det betyr at dersom ein ser på samanhengen mellom sosial bakgrunn og kjønn, så har vi ei særleg stor utfordring når det gjeld gutar med foreldre med lågare sosial bakgrunn, og resultata. Når det gjeld kva vi skal gjere, trur eg vi må tenkje både på lang og på kort sikt. Vi treng for det første meir kunnskap om kvifor gutar og jenter får ulikt utbytte av skulen. NOVA har fått i oppdrag å utarbeide ei kunnskapsoversikt over årsaker til kjønnsforskjellar i utdanninga. Når rapporten frå NOVA er klar, i desember, har vi eit betre grunnlag for å gå vidare og setje i gang ny forsking og oppfølging, og bruke den allereie eksisterande kunnskapen. Det er behov for meir forsking om samanhengen mellom manglande prestasjonar frå gutane og skulen som system og kultur. Det inneber at ein må sjå på det faglege innhaldet, på arbeidsmåtar og undervisningsaktivitetar, på lærarens rolle og kompetanse, på innsatsen frå leiinga og på kulturen ved den enkelte skule. Vi gjer allereie mykje for å betre situasjonen. Gjennom innføringa av Kunnskapsløftet vert det lagt særleg vekt på grunnleggjande ferdigheiter. Grunnleggjande ferdigheiter er særleg viktige fordi dei er ein føresetnad for læring i alle andre fag. Dersom ein ikkje kan forstå og bruke det ein les, vert det veldig, veldig vanskeleg å lære seg matematikk, engelsk eller andre fag. Forsking viser at det ofte er her det sviktar for gutane. Svake grunnleggjande ferdigheiter fører til dårlege resultat seinare, ein dreg det med seg gjennom heile løpet og ut i vaksenlivet. Så har vi sett i gang eit meir systematisk arbeid dei siste åra med tidleg innsats når problem vert oppdaga, ikkje minst overfor gutar. Dette arbeidet er i gang ute i skulane, og bør vere ei kjerneoppgåve i åra som kjem. Eg vil særleg nemne strategien «Gi rom for lesing», der gutar og lesing er sett på dagsordenen. Vi veit at det generelt i skulen føregår mykje arbeid for å auke vekta på lesing, men også andre kjernefag, som matematikk, dei første åra på barnetrinnet. For det fjerde veit vi at forsking viser at åra før skulestart er veldig viktige for læringa til elevane i framtida. Derfor er barnehagen som arena i ei særstilling, kanskje det viktigaste i dag for det ein tek med seg inn i skulegangen, i tillegg til det ein har med seg frå foreldra. Med den situasjonen vi har no, der ein særs stor del av gutane og jentene går i barnehage, betyr kvaliteten, moglegheitene til å stimulere språket og arbeidet som kan førebu gutar – og jenter – på det som møter dei i dei første skuleåra, mykje. Det gir oss eigentleg ei stor moglegheit til å forbetre det arbeidet i åra som kjem. Så må vi òg sjå om det er trekk ved den skulen vi har skapt, som må endrast. Gir skulen rom nok for praktisk kunnskap? Alle har behov for å kjenne at dei meistrar noko i skulekvardagen. Kanskje finst det for få slike moglegheiter til meistring for gutar? Vi må diskutere om skulen skal verte meir retta mot dei elevane som har sin styrke på det praktiske området, slik at deira evner og eigenskapar vert verdsette i skulen, og at dei opplever meistring. Eg er, som representanten Dørum, oppteken av dei praktisk-estetiske faga og kor viktige dei er i den norske skulen. Det sjette punktet eg vil nemne, er lærarens rolle. Det vi veit frå veldig omfattande forsking, er at lærarens kompetanse og lærarens rolle i skulen er heilt avgjerande for elevanes læringsutbytte. Derfor er vi åra framover nøydde til å ha ei systematisk satsing på læraren, på lærarens etter- og vidareutdanning, på ei ny allmennlærarutdanning, og på lærarens status og rolle i samfunnet. Det vil framover spele ei rolle for gutar og jenter i skulen. Til slutt: Eg har òg eit arr, rett under auget, frå min barndom – for min del etter ein murstein, ikkje eit spyd. Eg må innrømme at eg ikkje kjenner til systematisk forsking på om ein litt røff barndom har ein positiv effekt på gutars resultat og skulegang, men eg vil ikkje utelukke at korleis ein opplever oppveksten, kan bety noko for den seinare skulegangen.