స్వాతంత్రోద్యమంలో ఆంధ్రప్రదేశ్ ముస్లిములు గుంటూరు జిల్లా చీరాల కేందంగా సాగిన చీరాల-పేరాల ఉద్యమంలో బాపట్లకు చెందిన మహమ్మద్‌ గౌస్‌ బేగ్‌ ఎంతగానో కృషి చేశారు. దుగ్గిరాల గోపాల కృష్ణయ్య ప్రధాన సహచరుడిగా ఆయన తన కుటుంబ ఆస్తిపాస్తులను ఉద్యమం కోసం పూర్తిగా వ్యయం చేశారు. చీరాల-పేరాల ప్రజాపోరాటంలోనే కాకుండా ముహమ్మద్‌ గౌస్‌ పెదనందిపాడు పన్ను నిరాకరణ ఉద్యమంలో కూడా చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమవ్యాప్తి కోసం గ్రామ గ్రామాన ప్రచార కార్యక్రమం చేపట్టి అవిశ్రాంతంగా శ్రమించారు.ప్రజలలో ప్రధానంగా యువకులలో ఉత్సాహాన్ని రెకెత్తిస్తూ ఆయన ప్రసంగాలు చేయడమే కాకుండా, బ్రిటీష్‌ పోలీసుల దాష్టిక చర్యలను ఏమాత్రం ఖాతరు చేయకుండా ఉద్యమాలలో చురుకుగా పాల్గొని పలుమార్లు ప్రభుత్వ ఆగ్రహానికి గురయ్యారు. (గుంటూరు జిల్లాలో స్వరాజ్య ఉద్యమం : మాదల వీరభద్రరావు) గుంటూరు జిల్లా పెదనందిపాడు కేంద్రంగా పర్వతనేని వీరయ్య చౌదరి నాయకత్వంలో సాగిన పెదనందిపాడు పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమంలో ముహమ్మగ్‌ గౌస్‌ ప్రధాన పాత్రను నిర్వహించారు. పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం లక్ష్యాలను, విధివిధానాలను ప్రజలకు తెలపడం, గ్రామాలకు వచ్చే ప్రభుత్వాధికారులకు ప్రజల నుండి ఎటువంటి సహకారం అందకుండా చూడటం వరకు ఆయన బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. ఈ ఉద్యమం సందర్భంగా గ్రామాధికారులు తమ పదవులను తృణప్రాయంగా భావించి త్యజించారు. ఈ మేరకు ప్రకాశం జిల్లా నివాసి షేక్‌ చిన ఆదం సాహెబ్‌ ఉప్పుటూరు గ్రామాధికారి పదవికి రాజీనామా చేశారు. గుంటూరు జిల్లా పెదనందిపాడు గ్రామాధికారి షేక్‌ మొహీద్దిన్‌, మరొక గ్రామాధికారి షేక్‌ ఫకీర్‌ అహమ్మద్‌లు తమ పదవులకు రాజీనామా చేసి సత్యాగ్రహ ఉద్యమంలో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. జాతి స్వేచ్ఛ స్వాతంత్య్రాలు కోరుకుంటూ సాగుతున్న జాతీయోద్యమంలో భాగంగా జరుతున్న వివిధ పోరాటాలలో తమదైన పాత్ర నిర్వహిస్తున్న వచ్చినందుకు అనంతపురం జిల్లా తాడిపత్రికి చెందిన అబ్దుల్‌ సాహెబ్‌ ఐదు మాసాల కఠిన కారాగారవాస శిక్షను అనుభవించారు. చిత్తూరు జిల్లా చంద్రగిరికి చెందిన మదార్‌ సాహెబ్‌ నెల్లూరు, కండలూరు జైళ్లలో 15మాసాలు, 1921లో మధ్యనిషేధం ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు మరో సంవత్సరం జైలుశిక్షను అనుభవించారు. విశాఖపట్టణానికి చెందిన మహమ్మద్‌ అబ్దుల్‌ రజాక్‌ పలుసార్లు జైలు పాలయ్యారు. కృష్ణాజిల్లా నూజివీడు నివాసి కొత్వాల్‌ అబ్బాస్‌ అలీ సాహెబ్‌ 9 మాసాలు రాజమండ్రి జైలులో గడిపారు. ఆయన ఆంధ్ర కాంగ్రెస్‌ కమిటీ నాయకులుగా, నూజివీడు కాంగ్రెస్‌ కమిటీ అధ్యకక్షులుగా 1926 నుండి 1940 వరకు పనిచేశారు. విజయవాడకు చెందిన ససీరుల్లా ఖాన్‌ నాలుగు మాసాలు, నూజివీడు నివాసి మొహిద్దీన్‌ బెగ్‌ నాలుగు మాసాలు, గుడివాడ నివాసి ఖాశిం బేగ్‌ రెండు మాసాలు రాజమండ్రి జైలులో గడిపారు. నెల్లూరు జిల్లా కోవూరు తాలూకా వాసి మహమ్మద్‌ అక్బర్‌ సాహెబ్‌ నెల్లూరు, కడలూరు జైళ్ళలో ఏడాది జైలు జీవితం గడిపారు. నెల్లూరు జిల్లా కోవూరు తాలూకాకు చెందిన మహమ్మద్‌ అక్బర్‌ సాహెబ్‌ నెల్లూరు, కడలూరు జైళ్ళలో ఏడాది జైలు జీవితం గడిపారు. నెల్లూరుకు చెందిన వ్యాపారి మహమ్మద్‌ గౌస్‌ సాహెబ్‌ ఆరు మాసాలు, జైలు శిక్షకు గురయ్యారు. గుంటూరు జిల్లాకు చెందిన అబ్దుల్‌ హుదా సాహెబ్‌ ఒక సంవత్సరం జైలుశిక్ష అనుభవించారు. రేపల్లెకు చెందిన షేక్‌ దావూద్‌, షేక్‌ గులాబ్‌ హుస్సేన్‌, షేక్‌ ఉస్మాన్‌ నిర్బంధాలకు గురయ్యారు. సత్తెనపల్లి చెందిన రైతు షేక్‌ మీర్జా ఆలీ సాహెబ్‌ పన్ను వ్యతిరేక ఉద్యమ ప్రచారంలో పాల్గొని ఆరు మాసాలు జైలులో గడిపారు. అదిలాబాద్‌కు చెందిన సయ్యద్‌ ఇబ్రహీం జిల్లాలో ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమాన్ని నడిపి జైలు పాలయ్యారు. ఈ విధంగా విజయవాడకు చెందిన మొహమ్మద్‌ నూరుల్లా ఖాన్‌, కృష్ణానగర్‌ నివాసి మహమ్మద్‌ మింటో, నూజివీడుకు చెందిన మొహినుద్దీన్‌ ఖిలాఫత్‌-సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు జైలుశిక్షను అనుభవించారు. ఖిలాఫత్‌-సహాయనిరాకరణ ఉద్యమం నైజాం సంస్థానాన్ని కూడా తాకింది. నిజాం నవాబు బ్రిటీషర్లకు ఎంత అనుకూలంగా ఉన్నాకూడా ముస్లిం జనసముదాయాలు మాత్రం ఏమాత్రం జంకకుండా ఉద్యమబాట నడిచారు. హైదరాబాద్‌కు చెందిన అబ్బాస్‌ సుభాన్‌, మహమ్మద్‌ అబ్దుర్రెహామన్‌ ఖిలాఫత్‌-సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాలకు తొలుతగా నేతృత్వం వహించగా, ఖిలాఫత్‌ కేంద్ర కమిటీకి ముహమ్మద్‌ అస్ఘర్‌ కార్యదర్శిగా వ్యవహరించారు. ఆ ఉద్యమంలో మౌలానా సయ్యద్‌ అబ్దుల్‌ హై, ముల్లా అబ్దుల్‌ ఖయ్యూం, సిరాజుల్‌ హసన్‌ తిర్మిజ్‌ ప్రముఖ పాత్రవహిచారు. నైజాం సంస్థానంలో డిప్యూటి కలక్టర్‌ ముహమ్మద్‌ రాజా బిల్‌గ్రామి ఖిలాఫత్‌-సహయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని పూర్తిగా సమర్థించిన కారణంగా ఆగ్రహించిన బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఆయన పెన్షన్‌ను రద్దు చేసింది. ఈ సందర్భంగా జాతీయ స్థాయిలో హిందూ-ముస్లింలు తమ ఆచార సంప్రదాయాలను, మత మనోభావాలను గమనంలో పెట్టుకుని సాగుతున్నట్టుగానే హైదరాబాదులో కూడా ఖిలాఫత్‌- సహాయనిరాకరణోద్యమం సందర్భంగా ప్రజలు స్వచ్ఛందంగా గోవధను నిషేధిస్తూ, గోమాంసం స్వీకరించరాదని నిర్ణయించారు. జాతీయోద్యమ నేత ముల్లా అబ్దుల్‌ ఖయ్యూం ముంజేతికి హిందూ సోదరులు ప్రేమపూర్వకంగా రాఖీలు కట్టగా, భారీ సంఖ్యలో సమావేశమైన హిందూ-ముస్లింలు పరస్పరం రాఖీలు కట్టుకొని ఐక్యతను ప్రదర్శించిన ఘట్టాల గురించి తెలుసుకున్న బ్రిటీష్‌ రెసిడెంటు మండిపడుతూ నగరంలో సభలు-సమావేశాలు నిర్వహించాలంటే తప్పనిసరిగా ప్రభుత్వ అనుమతి తీసుకోవాలని నిబంధనలు విధింపచేశాడు. ప్రభుత్వం విధించిన నిషేధాన్ని, నిబంధనలను ఉల్గంఘిస్తూ 'జమాయత్‌- యే-నౌజవాన్‌- యే-తుల్పా' సఢ్యులు ముహమ్మద్‌ అబ్దుల్‌ రహమాన్‌ రియాస్‌, అవిూర్‌ అహమ్మద్‌, సయ్యద్‌ ఇబ్రహీం, అబ్దుస్‌ సుభాన్‌, అతా హుస్సేన్‌లు 1920 మే 30న సభను నిర్వహించగా నిజాం ప్రభుత్వం వార్ని అరెస్టు చేసి నగరం నుండి బహిష్కరించారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ పిలుపు మేరకు అన్ని ఉద్యమపోరాట రూపాలలో భాగస్వాములవుతున్న ముస్లింలు సహాయనిరాకరణ ఉద్యమంలో భాగంగా సాగిన మద్యపాన నిషేధ పోరాటంలో కూడా తమదైన పాత్రను నిర్వహించారు. గుంటూరు, నెల్లూరు, బళ్ళారి, అనంతపురం, కర్నూలు, ఉభయగోదావరి జిల్లాలోని ముస్లింలు ప్రజానీకం పెద్ద సంఖ్యలో, ఎంతో ఉత్సాహంతో మద్యపాన నిషేధోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. ప్రధానంగా నెల్లూరు జిల్లాకు చెందిన సయ్యద్‌ మొషిన్‌ సాహెబ్‌, మహబూబ్‌ హుస్సేన్‌ సాహెబ్‌ మద్యపాన నిషేధ కార్యక్రమంలో క్రియాశీలక పాత్ర వహించారు. మహబూబ్‌ హుస్సేన్‌ సాహెబ్‌ అనర్ఘళంగా మాట్లాడటమే కాకుండా, ఉద్యమ గీతాలను మధురంగా పాడుతూ ఉద్యమ వ్యాప్తికి ఎంతగానో దోహదపడ్డారు. హైదరాబాదు రాష్ట్రంలోని బారువంచా గ్రామంలోని జాగీరుదార్లు కుహేష్‌ సాహెబ్‌, బుర్హాన్‌ సాహెబ్‌లు కల్లు, సారాలను విక్రయించవద్దంటూ, నిషేధాన్ని ప్రోత్సహించారు. భారతావనిని కుదిపివేసిన సహాయ నిరాకరణ-ఖిలాఫత్‌, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాల సమయంలో ఆంధ్రలో మన్యం తిరుగుబాటు రంగం విూదకు వచ్చింది.