mteb/MIRACLReranking huggingface dataset:
గ్రామ దేవత ఇక ప్రజల మనసులో పుట్టి ఏ కోర్కెనైనా మంచిదో కాదో తానే నిర్ణయించి కోరిన కోర్కెని తీర్చే బాధ్యతని స్వీకరంచి భక్తులకు అండగా నిలిచే తల్లి తలుపులమ్మ. తలపు అంటే ఆలోచన వాటిని తీర్చే తల్లి తలపులమ్మ క్రమముగా ఈమె 'తలుపులమ్మ'గా మారింది. ఇంట్లో నుండి బయటికి వెల్లేటపుడు తల్లికి లేదా భార్యకి ఎలా చెప్తామో అలాగే ఆ తల్లిని ప్రార్థించి వెళ్ళడం చేస్తారు. వూరిని విడిచి పొరుగూరు వెళ్ళే వ్యక్తుల రాకపోకల్ని గమనిస్తూ వూరి పొలిమేరలో వుండేతల్లి పొలిమేరమ్మ క్రమముగా పోలేరమ్మ అయింది. పొలిమేరలో వుండే మరొక తల్లి శీతలాంబ. ఈమె చేతుల్లో చీపురు, చేట ఉంటాయి. తన గ్రామములోని ప్రజలకు వ్యాదులను కలిగించే క్రిమి కీటకాలని, భయాన్ని కలిగించే భూత ప్రేత పిచాచ గణాలను గ్రామములోనికి రాకుండా వూడ్చి చేటలోకి ఎత్తి పారబోసేది ఈదేవతే. 'ఎల్ల' అంటే సరిహద్దు అని అర్దము అందుకే 'ఎల్లమ్మ' కూడా ఈ పనిని చేసేదన్నమాట. ఒక వ్యక్తికి జీవన భృతి కలిగించి పోసించే తల్లి 'పోచ+అమ్మ=పోచమ్మ' అన్నమాట. ఎల్లమ్మ తల్లి తన భక్తులకి ఎటువంటి వ్యాధులు రాకుండా నివారించేదైతే, పోచమ్మ పోషణ కలిగిస్తుంది. ఇక పాములు బాగా సంచరించే చోటులో వుండే దేవత తల్లి పుట్టమ్మ ఈమె గుడిలో అనేక పుట్టలుంటాయి. అక్కడే సుబ్రహ్మణ్య షష్టికి అందరూ పుట్టలో పాలు పోస్తారు. ఈ తల్లికే 'నాగేశ్వరమ్మ' అని కూడా అంటారు. పాము+అమ్మ=పాపమ్మ అవుతుంది కాబట్టి ఈ తల్లికి పాపమ్మ అని కూడా అంటారు. సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడు పేరుమీదే 'సుబ్బ+అమ్మ=సుబ్బమ్మ కూడా దైవముగా ఉంది.
కట్ట మైసమ్మ దేవాలయం ఈ దేవాలయంలో ప్రధాన దైవం మైసమ్మ తల్లి. ఈ తల్లి శక్తి కి ప్రతిరూపం. "కట్ట" అనే పదం ఒక నదికి అడ్డంగా నిర్మించబడిన వంతెన. ఈ దేవాలయాన్ని గోల్కొండ పటేల్ కుటుంబం నిర్మించింది. పట్టణంలోని ప్రజలు ఈ వంతెనను దాటుతున్నప్పుడు వారిపై ఆ తల్లి ఆశీస్సులు అందించేందుకు ఈ దేవాలయాన్ని నిర్మించినట్లు కథనం.
ప్రతివాది భయంకర శ్రీనివాస్ తండ్రిగారి సంస్కృతపండితులు కావటం వల్ల సంస్కృతం శ్రీనివాస్‌కి చిన్ననాడే అబ్బింది. ఫణీంద్రస్వామి కంటే తల్లి శేషగిరమ్మ దగ్గఱ చనువెక్కువ. తండ్రి క్రమశిక్షణకు పెట్టింది పేరు. తల్లి సంస్కృత విదుషీతల్లజ. కిడాంబి వారింటి ఆడపడుచు. ఆమెది కోయిల గొంతు. సంగీతకోవిద. గురువుల నుంచి శ్రీనివాస్ నేర్చుకొన్నదేమన్నా ఉంటే అది తల్లి నుంచే. ఆమే ఆయనకు ఆదిగురువు, తుది గురువు.
ఓ.హెన్రీ విలియం సిడ్నీ పోర్టర్ సెప్టెంబర్ 11 1862 లో నార్త్ కరోలినా లోని గ్రీన్స్ బరోకి దగ్గరలో పుట్టారు. తండ్రి అల్జెర్నన్ సిడ్నీ పోర్టర్ వైద్యుడు. మరియు తల్లి మేరీ జేన్ విర్జీనియా స్వైమ్మ్ పోర్టర్. అతనికి మూడేళ్ళ వయసులో తల్లి క్షయ వ్యాధితో మరణించింది. 1865 లో తల్లి మరణం తర్వాత సిడ్నీ పోర్టర్ తండ్రి గ్రీన్స్ బరోకి తన నివాసం మార్చుకున్నారు.
మోగుబాయి కుర్దికర్ ఆమె ఆ నాటక మండలిలో పనిచేసేటప్పుడు, 1914లో మోగు తల్లి మరణించింది. కొందరి ప్రకారం ఆమె తల్లి మరణశయ్యపై ఉన్నప్పుడు, మోగు ప్రముఖ గాయకురాలు కావాలని కోరిందనీ, అదే ఆమె తల్లి చివరి కోరిక. ఆ తరువాత కొన్నాళ్ళకే ఆ నాటక సమాజం దివాళా తీయడంతో, దానికి ప్రత్యర్థి అయిన సతర్కర్ స్ట్రీ సంగీత మండలి మోగును నటిగా తీసుకుంది.
దొంగలు (నాటిక) దొంగలు ఇంట్లోకి చొరబడితే- లైటు వేసి తాళాలందించి దొంగతనం చేసుకోమంటుంది ఓ తల్లి. దానికంటేముందు, బతికున్నకాలంలో ఎందరికో అన్నం పెట్టిన ఆమె భర్త ఆత్మశాంతికై భోజనం చేయాలనే షరతు విదిస్తుంది. దీనికి దొంగలు అంగీకరిస్తారు. ఆ వృద్ధురాలి కన్న కొడుకులు.. వారి తండ్రి ఆఖరి క్షణాల్లో దగ్గరుండరు, చనిపోయినా రారు. సంవత్సరీకం నాడు సైతం తల్లిని పట్టించుకోకపోవడం ఆ మాతృ హృదయాన్ని కలచివేస్తుంది. ఆమె మైకంతో సొమ్మసిల్లిపోతే- మరణించినట్లు భావిస్తారు దొంగలు. ఆకలి తీర్చిన ఆమెను అనాథ శవంలా వదిలేయకుండా తలకొరివి పెట్టే కొడుకులుగా మారబోతారు. బిడ్డలను చూడాలన్న బలీయమైన కోరికతో బతికున్నప్పటికీ చనిపోయినట్లుగా అంతకుముందే ఆ తల్లి చేయించిన ఫోన్‌కాల్‌తో అసలు బిడ్డలిద్దరూ వస్తారు. తల్లి మరణం వారిని బాధించదు. ఆస్తిని దోచుకోవడానికి వచ్చిన కరెన్సీ దొంగలపై గొడవపడి పోలీస్‌ కంప్లైంట్‌ ఇస్తారు. విచారణ క్రమంలో తెప్పరిల్లిన తల్లి, తన సొంత బిడ్డలను గుర్తించనట్లు ప్రవర్తిస్తుంది. మొత్తం ఈ ఉదంతం తన తల్లిని వృద్ధాశ్రమంలో వదిలిన ఎస్‌ఐలో సైతం మార్పు తెస్తుంది. ఆస్తి కోసం బతికున్న తల్లిని చంపడానికి సిద్ధపడ్డ కొడుకులకు ఆస్తుల్ని వదిలేసి, ఆత్మాభిమానంతో కొద్దిక్షణాలైనా కొడుకుల ప్రేమను చూపించిన కరెన్సీ దొంగలతో శేషజీవితం గడపడానికి వెల్లిపోతుంది ఆ తల్లి.
కాలజ్ఞాన తత్వాలు తా|| ఓ కాళీ మాతా! తల్లి తండ్రి, గురువు, దైవము, ఈ నాల్గింటియందు, సమస్త ప్రజలకు మొదటగా పూజింప దగినది తల్లి మాత్రమే. స్త్రీ ముఖ్యముగా సృష్టి అంతటికీ ప్రధానమై యున్నది.బ్రహ్మంగారి పూర్తి పేరు పోతులూరి వీరబ్రహ్మేంద్ర స్వామి. ఆయన తండ్రి పోతులూరి పరిపూర్ణయాచార్యులు మరియు తల్లి పోతులూరి ప్రకృతాంబ. ఆయన జీవితకాల నిర్ణయం సరిగా లేకున్నా క్రీస్తు శకం 1608 లో జన్మించారు అని కొందరి అంచనా. క్రీస్తు శకం 1518 లో జన్మించారు అని మరి కొందరి అంచనా . ఆయనను పెంచిన తండ్రి పేరు వీర భోజయాచార్యులు మరియు పెంచిన తల్లి పేరువీరపాపమాంబ. ఆయనకు చిన్న వయస్సులోనే విశేష జ్ఞానం లభించింది. ఎక్కువ ఆత్మచింతన మితభాషణం అలవడింది. ఆయన వీర భోజయాచార్యులు మరణానంతరం స్వయంగా జ్ఞాన సముపార్జన చేయాలని నిశ్చయించి తన ఎనిమిదవ ఏట దేశాటన కొరకు తల్లి అనుమతి కోరాడు. పుత్రుని మీద ఉన్న మమకారం కారణంగా ఆమె అనుమతిని నిరాకరించగా ఆమెను అనేక విధాలుగా అనునయించి జ్ఞానభోద చేశాడు. ఆ సందర్భంలో ఆయన పిండోత్పత్తి జీవి జన్మ రహస్యాలను తల్లికి చెప్పి అనుబంధాలు మోక్షానికి ఆటంకమని దానిని వదలమని తల్లికి హితవు చెప్పి ఆమె అనుమతి సంపాదించి దేశాటనకు బయలుదేరాడు.
అమ్మల గన్నయమ్మ (పద్యం) ఆవిడ సురారు లమ్మ కడు పాఱడి పుచ్చిన యమ్మ. ఈ రెండు పదాలూ కలిపి చదివితే ఒకలాగా, విడదీసి చూస్తే ఒకలాగా అర్థాన్నిస్తాయి. కలిపి చదివితే. (అ) రాక్షసులు (సురారులు దేవతల = శత్రువులు). వారి తల్లి దితి. వాళ్ళవల్ల ఆ తల్లికి కడుపు చేటు, బాధ. మరి ఆ రాక్షసుల్ని చంపి ఆ తల్లి కడుపాఱడి తీర్చింది అమ్మల గన్న యమ్మ దుర్గమ్మ. (ఆఱడి = గాయం, బాధ), (పుచ్చుట = మాన్పటం) ; (ఆ) విడదీసి చదివితే సురారు లమ్మ ఆ తల్లి దేవతలకే కాదు, రాక్షసులకి కూడా తల్లే మరి. మంచివాళ్ళకీ, చెడువాళ్ళకీ, ఈ సృష్టి అంతటికీ అమ్మే కదా. కడుపు ఆఱడి పుచ్చిన యమ్మ మనకి ఏ బాధ వచ్చినా, ఏ కష్ట మొచ్చినా కడుపులో ఆకలి తీర్చే తల్లిలా తీర్చ గలది, తీర్చేది ఆ అమ్మె (కడు = మిక్కలి).
సంకీర్తన (సినిమా) కాశీలోని గానకళ అందరికీ తెలిసేందుకు ఓ కచేరీ కూడా ఏర్పాటుచేస్తాడు, ఆ సమయంలోనే కాశీ తల్లి మరణిస్తుంది. కీర్తనని విదేశాలకు తీసుకొనివెళ్లి ప్రదర్శనలు ఇప్పిస్తానంటాడు శ్రావణ్. ఈ విషయం తెలుసుకున్న కీర్తన తల్లి అసూయతో ఒకామెకి లంచం ఇచ్చి జాతరలో ఆమెను అమ్మవారు పూనినట్టుగా నటింపజేస్తుంది. కీర్తన తల్లి వేసిన పథకం ప్రకారం ఆ పూనకంలో కీర్తనకు వివాహం కారాదని అమ్మవారి ఆదేశించినట్టు నటిస్తారు. కీర్తన తనని ప్రేమిస్తోంది అన్న విషయం తెలుసుకున్న కాశీ ఆ ప్రేమని అంగీకరిస్తాడు. తాను హైదరాబాద్ వెళ్ళి తిరిగివచ్చాకా ఎవరిని ఎదిరించైనా కాశీ, కీర్తనలను కలుపుతానని శ్రావణ్ మాట ఇస్తాడు. ఈ విషయం తెలుసుకున్న కీర్తన తల్లి ఆమెని చాలా ఆరళ్ళు పెడుతుంది, ఆ బాధలో తాండవం చేస్తూన్న కీర్తనను హఠాత్తుగా వివాహం చేసుకుంటాడు కాశీ. ఇది తెలిసిన గ్రామస్థులు వారిని గ్రామం నుంచి బహిష్కరిస్తారు.
అమ్మల గన్నయమ్మ (పద్యం) దుర్గాదేవి తల్లు లందరికి తల్లి సప్తమాతృకలను కన్నతల్లి, ముల్లోకాలకు మూల మైన లక్ష్మి సరస్వతి పార్వతులకే మూలమైన తల్లి, అందరు అమ్మల కన్నా అధికురా లైన మహాతల్లి, రక్కసి మూకలను అడగించిన యమ్మ, నమ్ముకున్న దేవతామతల్లుల నిండు మనసులలో నివసించే తల్లి. అట్టి మా అమ్మ దయాసముద్రి అయ్యి నా భాగవత ఆంధ్రీకరణ ప్రణీత మందు కవిత్వంలో గొప్పదనము, పటుత్వములను సమృద్ధిగా ప్రసాదించు గాక.
కుందేళ్ల పెంపకం మామూలుగా ఉదయం వేళలో కుందేళ్ళు ఈనడం జరుగుతుంది. ఈనడానికి 15 నుండి 30 నిమిషములు పడుతుంది. ఆ తల్లి కుందేలు ఉదయమే తన పిల్లలను తానే శుభ్ర పరుస్తుంది. ప్రతి రోజు ఉదయమే గూడు పెట్టెను పరిశీలించాలి. చనిపోయిన పిల్లలను గూడు పెట్టె నుంచి తొలగించాలి. గూడు పెట్టెను పరిశీలిస్తున్నపుడు తల్లి కుందేలు కలతచెందుతుంది. అందువల్ల తల్లి కుందేలును గూడు పెట్టె పరిశీలనకు ముందే అక్కడనుంచి తొలగించాలి.
అశ్వఘోషుడు ప్రాచీన మరియు మధ్యయుగ సాహిత్యలోకం కాళిదాసుని విక్రమాదిత్యుని ఆస్థాన కవిగా గుర్తించింది. విక్రమాదిత్య అనే పేరుగల ఒక పౌరాణిక రాజు, ఉజ్జయినిని క్రీ. పూ. 1 వ శతాబ్దంలో పాలించినట్లు చెబుతారు. చారిత్రకంగా మాత్రం చూస్తే ఈ విక్రమాదిత్య బిరుదును స్వీకరించిన రాజులు రెండవ చంద్రగుప్తుడు (క్రీ. శ. 380–415) లేదా యశోధర్ముడు ( (క్రీ. శ. 6 వ శతాబ్దం) గా ఉన్నారు. అయితే అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన సిద్ధాంతం ప్రకారం, గుప్తుల కాలానికి చెందిన కాళిదాసు, విక్రమాదిత్య బిరుదాంకితుడైన రెండవ చంద్రగుప్తుని (క్రీ. శ. 380–415) ఆస్థానంలో విలసిల్లాడని తెలుస్తుంది. విలియం జోన్స్ మరియు ఎ. బి. కీత్ ల కాలం నుండి నేటి వరకు అనేక మంది పాశ్చాత్య పండితులు ఈ సిద్ధాంతానికి మద్దతు ఇచ్చారు. వాసుదేవ్ విష్ణు మిరాశి మరియు రామ్ గుప్త వంటి అనేకమంది భారతీయ విద్వాంసులు కూడా కాళిదాసుని ఈ కాలానికి చెందినవాడుగానే నిర్ణయించారు. 
ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, కాళిదాసు విలసిల్లిన కాలం రెండవ చంద్రగుప్తుని (క్రీ. శ. 380–415) చివరికాలం నుండి మొదటి కుమాగుప్తుడు (క్రీ. శ. 414–455), మరియు స్కందగుప్తుడు (క్రీ. శ. 455–467) వరకు బహుశా విస్తరించి వుండవచ్చు. కాళిదాసు గురించి పేర్కొన్న అతి పురాతన శిలా శాసనం మాండసార్ లోని సూర్య దేవాలయంలో లభించింది. ఇది కూడా క్రీ. శ. 473 కాలానికి చెందినదిగా నిర్ధారించబడింది.
దొంగ రాముడు (1955 సినిమా) రాము (అక్కినేని), లక్ష్మి (జమున) అన్నాచెల్లెళ్ళు. చిన్నచిన్న అబద్ధాలు చెప్పి పెద్ద చిక్కుల్లో పడడం రాముకి చిన్నప్పుడే అలవాటయింది. చెల్లెలంటే ఎంతో ప్రేమ. దీపావళి పండుగరోజున చెల్లెలికి ఆనందం కలిగిస్తాడు. ఆ టపాకాయల చప్పుడుతో తల్లి షాక్ కు గురౌతుంది. తల్లి ఆరోగ్యం కోసం మందులు దొంగిలించిన నేరానికి పోలీసులు రామును అరెస్టు చేసి బాలనేరస్థుల జైలుకు పంపుతారు. తల్లి మరణించగా, చెల్లెలు లక్ష్మిని శరణాలయంలో చేర్పిస్తాడు టీచరు.
శ్రీదేవి (నటి) ఆమె తండ్రి పేరు అయ్యప్పన్, ఆయన ఒక న్యాయవాది. తల్లి పేరు రాజేశ్వరి. శ్రీదేవికి శ్రీలత అను ఒక సోదరి, సతీష్ అను సోదరుడు ఉన్నారు. ఆమె లమ్హె అను చిత్ర నిర్మాణంలో ఉండగా తండ్రిగారు, జుదాయి అను చిత్ర నిర్మాణంలో ఉండగా తల్లిగారు మరణించారు. హిందు సాంప్రదాయ ప్రకారం పెద్ద కుమారుడు తల్లి చితికి నిప్పు అంటించాలి. కాని శ్రీదేవి కూతురు అయినప్పటికి, తన తల్లి అంత్య క్రియలకు తానే చితికి నిప్పు అంటించింది.
ఒక తల్లి పిల్లలు ఒక తల్లి పిల్లలు 1953 లో విడుదలైన తెలుగు డబ్బింగ్ సినిమా.
కన్నెగంటి బ్రహ్మానందం బ్రహ్మానందం ఫిబ్రవరి 1, 1956 సంవత్సరంలో గుంటూరు జిల్లా, సత్తెనపల్లి తాలూకా ముప్పాళ్ల మండలం చాగంటివారిపాలెం గ్రామంలో జన్మించాడు. తండ్రి కన్నెగంటి నాగలింగాచారి మరియు తల్లి పేరు కన్నెగంటి లక్ష్మీనరసమ్మ. తను పుట్టగానే తల్లికి గుర్రపువాతం వచ్చి, అందరి దృష్టిలో అపరాధిలా నిలిచాడు. అప్పటికే ఆరుగురు పిల్లలకు జన్మనిచ్చిన తల్లి, ఇతని ప్రసవంతో చనిపోతుందని భావించారు. కానీ అదృష్టవశాత్తు ఆమె ప్రాణాలు నిలిచాయి. తల్లి ప్రాణాలు దక్కినా, బ్రహ్మానందం అనే పసివాడిపై మాత్రం అందరిదీ శీతకన్నే.
ఎం. వి. ఎస్. హరనాథ రావు హరనాథ రావు 1948 జూలై 27 న గుంటూరులో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి రంగాచార్యులు గుమాస్తాగా పనిచేసేవాడు. తల్లి సత్యవతి దేవి సంగీత ఉపాధ్యాయురాలు. ప్రాథమిక విద్యాభ్యాసం గుంటూరులో జరిగింది. చదువుకుంటున్నప్పుడే తండ్రితో కలిసి పౌరాణిక నాటకాలు చూసేవాడు. మూడో తరగతి నుంచే నాటకాల్లో నటించడం ప్రారంభించాడు. తల్లి ప్రభావంతో ఆయనకు సంగీతం మీద కూడా ఆసక్తి కలిగింది. తల్లి ఉద్యోగ రీత్యా ఒంగోలుకు మారడంతో ఈయన కూడా ఒంగోలు చేరి శర్మ కళాశాలలో చదివాడు.
ప్రి-ఎక్లంప్సియా ప్రీఎక్లంప్సియా లక్షణము అనేది అంతగా లోతు లేని గర్భస్థ మావి హైపాక్సిక్ అవ్వడం వలన వస్తుంది అని, ఇది ఒక కారణము అని భావిస్తున్నారు, ఇది వ్యాధి నిరోధక వ్యవస్థ ప్రతిస్పందించి ద్రవములు స్రవించేలా చేసి మావి లోంచి తాపము కలిగించేలా వస్తున్న వాటిని చల్లబరుస్తుంది మరియు రక్త నాళముల అంతరాస్తరముగా పనిచేస్తుంది. ఇలా లోతు లేకుండా నాటుకోవడము అనేది తల్లి యొక్క వ్యాధి నిరోధక వ్యవస్థ మావితో ఎలా స్పందించింది అనే విషయము వద్దనే బీజము వేసుకుంది. ఈ వాదము వలన తల్లి వ్యాధి నిరోధక శక్తియొక్క భూమిక తెలుస్తోంది మరియు గర్భము ధరించిన సమయములో వ్యాధి నిరోధక వ్యవస్థ బలముగా లేకపొతే, తల్లి ఆ బిడ్డ యొక్క తండ్రి శుక్ర కణముల నుండి రక్షణ కొరకు రక్షణ పదార్ధములు తయారు చేసుకుంటుంది, అలాగే బిడ్డ నుంచి మరియు మావి నుంచి కూడా కాపాడుకునే ప్రయత్నం చేస్తుంది. కొంత మంది విషయములో ప్రీఎక్లంప్సియా అనేది తల్లిలో మావి తల్లి యొక్క వ్యాధి నిరోధక వ్యవస్థ పని తీరును ప్రభవితం చేసేలా వాడుకుంటున్న ప్రోటీన్ లను గ్రహించగలిగే శక్తి లేకపోవడము అని భావిస్తున్నారు. ఈ ఆలోచనా విధానము సరైనదే ఎందుకంటే చాలా గర్భస్రావములలో ఇమ్మ్యునోలాజికల్ ఇబ్బందులు ఉండడం ఒక సాక్షముగా ఉంది, ఇందులో తల్లి యొక్క వ్యాధి నిరోధక వ్యవస్థ "ఎదుగుతున్న బిడ్డ పై నాశనమునకు కారణము అయ్యేలా ఒక పెద్ద దాడి చేస్తుంది.
చెరబండరాజు 18. వధ్యశిల 
వధ్యశిల
వధ్యశిల రజతోత్సవమ్మట
బందిఖానలు ప్రజల సొమ్మట
న్యాయమే వర్ధిల్లుతుందట 
నాయకుల ఆరాధనాలట
పూలుగోయర తమ్ముడా
మాల గట్టవె చెల్లెలా 
కొత్త సంకెళ్లేమి లేవట 
తెల్లదొరలను దించినారట 
దేశదేశములోన భారతి 
బిచ్చ మెత్తుట మాన్పినారట 
గర్వపడరా తమ్ముడా
పరవశింపవె చెల్లెలా
ఆనకట్టలు కట్టినారట 
భూమి పేదల కిచ్చినారట
ఆకలెత్తిన ఆయుధాలను 
అణచి మేల్ సమకూర్చినారట 
భయము లేదుర తమ్ముడా
శీలవతివే చెల్లెలా
గ్రామ పంచాయతులు పెట్టి 
పేదలకు నిధి పంచినారట 
పల్లెనుండి ఢిల్లి దాకా 
సోషలిజమే పారుతుందట 
వంత పాడర తమ్ముడా
గొంతు కలపవె చెల్లెలా
పదవికయినా కొలువుకయినా
తెలివి ఒక్కటె గీటురాయట 
కులమతాలను చంపినారట 
రామరాజ్యము తెచ్చినారట 
అందుకొనరా తమ్ముడా
ఆడిపాడవె చెల్లెలా 
అధిక ధరలను ఆపినారట 
దోచువారికి జైలుశిక్షట 
మంత్రులైనా తప్పుకోరట 
ధర్మచక్రము తిప్పుతారట 
పాడు జనగణ తమ్ముడా
పల్లవెత్తవె చెల్లెలా
పాఠశాలలు పెంచినారట 
జ్ఞాన జ్యోతులు పంచినారట 
దేవళమ్ములు నిలిపినారట 
ముక్తిమార్గం చూపినారట 
పూజ సలపర తమ్ముడా
పున్నె మొచ్చునె చెల్లెలా
ప్రణాళికల పరిమళాలట 
ప్రతి గృహానికి పాకినాయట 
నిరుద్యోగమ పొమ్ము పొమ్మని
కొత్తగొంతుక విప్పుతారట 
సహనముంచర తమ్ముడా
ఆలకించవె చెల్లెలా
ఎవరి ప్రాణము తీయలేదట 
పౌరహక్కుల గాచినారట 
పార్లమెంట్లో అడిగినారట 
ప్రజాస్వామ్యం నిలిపినారట 
విప్లవించకు తమ్ముడా
విన్నవించవె చెల్లెలా 26-7-1972
19. గమ్యం 
గమ్యం
నేనొక్కణ్నే ఇక్కడ 
రెక్కలు తెగిన పక్షినికాను
దాని పయనం గగనం గమనార్హం 
నేనొక్కడ ఇక్కడ 
దాహంగొన్న ఒంటెనుగాను
ఒయాసిస్సుకై తపస్సు చేయను 
నేనొక్కణ్నే ఇక్కడ 
రాత్రికై నిరీక్షించే నక్షత్రాన్ని కాను
నెలరాజు వెలుగులో వెలవెలాబోను 
నేనొక్కడ ఇక్కడ
విరిగిన చుక్కాని పడవను కాను
ఓ సాగర తీరం చేర్చమని ప్రార్థించను 
అయితే నేనెవరిని 
పేరేమిటి ఊరేమిటి
ఊపిరేమిటి ఉనికేమిటి 
నా పేరు ఆకలి 
సాయుధం నా శరీరం
ఆక్రమణ నా ఉనికి 
ఉద్యమం నా ఊపిరి
విప్లవం మా ఊరు 
20. జన సంగీతం
ప్రి-ఎక్లంప్సియా sFlt-1 మరియు sEng లు రెండు కూడా కొంత స్థాయి వరకు గర్భముతో ఉన్న స్త్రీలలో అనివార్యము, మరియు ఇది గర్భావస్థలో ఇలా రక్త పోటు రావడము చాలా సహజము అనే వంకర భావనను బలపరుస్తుంది. మావిలో సహజముగానే చంపేయగలిగిన కణములు ఉంటాయి మరియు ఈ మావిలో కొంత వరకు తల్లి యొక్క వ్యాధి నిరోధక శక్తి యొక్క ఓర్చుకునే శక్తి ఉంటుంది కాబట్టి ఈ మావి లికి వ్యతిరేకముగా తల్లి వ్యాధి నిరోధక వ్యవస్థ పని చేయడం ఏమాత్రము ఆశ్చర్యం కాదు, అలాంటి మావి పలురకముల శస్త్రచికిత్సలకు మాత్రమే లొంగుతుంది. మొదటిలో తల్లి నుంచి మావికి చెందిన సైటోట్రోఫోబ్లాస్ట్ లకు ఎదురైన వ్యతిరేకత వలన వంకరలు తిరిగిన ధమనులు సరిగ్గా తయారు అవుతాయి మరియు దీని వలన అంతగా లోటు లేని చోటే గర్భం నిలుస్తుంది, ఆ తరువాత అది హైపాక్సియాకు దారి తీస్తుంది మరియు sFlt-1 మరియు sEng లు బాగా పెరగడంతో తల్లి నుండి సూచనలు తెలుస్తాయి.
ఉదయభాను ఆమె తండ్రి డాక్టర్, తల్లి ఆయుర్వేద వైద్యురాలు. ఆమెకు సాప్ట్‌వేర్ జాబ్ చేసే ఒక తమ్ముడు ఉన్నాడు. ఆమె తండ్రి ఒక కవి. ఆయన కలంపేరు ఉదయభాను. దానినే కూతురుకు పెట్టాడు. ఆయన ఉదయభానుకు నాలుగేళ్ళ వయసులో చనిపోయారు.
ఆయన చనిపోయాక తల్లి ఒక ముస్లిం వ్యక్తిని వివాహం చేసుకొంది. అతడికి ఏడుగురు సంతానం. ఆమె 15 వ ఏట ఒక ముస్లీంతో వివాహం జరిగింది. ఆమెకు ఇష్టం లేకపోవటం వలన విడాకుల అనంతరం విజయకుమార్ అనే అతడిని తల్లి అనుమతికి వ్యతిరేకంగా వివాహం చేసుకొన్నది. ఆమె ఎం.ఏ వరకూ చదివింది.
కార్ల్ సాగాన్ కార్ల్ సాగాన్ బ్రూక్లిన్, రష్యన్ జ్యూయిష్ కుటుంబంలో న్యూయార్క్లో జన్మించాడు. తండ్రి శామ్ సాగాన్, రష్యా నించి వలస వచ్చిన గార్మెంట్ వర్కర్ (బట్టల పని చేసేవాడు). కార్ల్ తల్లి రేచల్ మోలీ గ్రూబర్ ఇంటిపట్టునే ఉండేది. రేచల్ కి జన్మనిచ్చిన తల్లి ఖైయా క్లారా పై గల అపారమైన గౌరవం వల్లనే కార్ల్ కి ఆ పేరు పెట్టారు. సాగాన్ ఆమెని తలుచుకుని "నేనెన్నడూ చూడని నా తల్లి" అనేవాడు. సాగాన్ రాహ్వే ఉన్నత పాఠశాల (ఉన్నత పాఠశాల), రాహ్వే, న్యూజెర్సీలో 1951లో చదివాడు.
కుందేళ్ల పెంపకం మారు తల్లి కుందేలుచే పెంపక విధానము
మామూలుగా ఆడ కుందేలు పొదుగులో 8 – 12 చను మొనలుంటాయి. ఒక కాన్పులో ఈనబడిన పిల్లల సంఖ్య కంటే పొదుగులో చనుమొనల సంఖ్య తక్కువగా ఉంటే క్రొత్తగా ఈనబడిన పిల్లలకు సరిపడు ప్రమాణంలో పాలను పొందలేవు కనుక దాని ఫలితంగా పిల్లలు చనిపోతాయి. దీనికి అదనంగా పలురకాల పరిస్థతులు అనగా తల్లి కుందేలు చనిపోవటం, తల్లి సంరక్షణ లేకపోవడం, బోనులోనుండి పిల్లలు బయటకు పడిపోవడం వల్ల తల్లికుందేలు తన పిల్లలను గుర్తించలేకపోవడం వల్ల మారు తల్లికుందేలును పిల్లల పోషణలో ఉపయోగిస్తారు.
తాడిబోయినవారిపాలెం తాడిబోయినవారిపాలెం గ్రామం చుక్కపల్లివారిపాలెం పంచాయతీ పరిధిలోని ఒక శివారు గ్రామం. 
శ్రీ గంగమ్మ తల్లి (దేవర) అలయం:- ఈ గ్రామంతోపాటు పేరుకలపూడి గ్రామంలో గూడా చాలా మందికి గంగమ్మ తల్లి ఆరాధ్య దైవం. ఆ తల్లి చల్లని చూపులు ఎల్లప్పుడూ తమపై ఉంటుందని వీరి విశ్వాసం. తమకు కష్టం వచ్చినప్పుడల్లా అ దేవికి మొక్కుకుంటారు. అ తల్లికి మొక్కులు తీర్చుకుంటారు. అందువలన ఆ దేవర పేరుని తమ పిల్లలకు పెట్టుకుంటారు. వీరిలో ఎక్కువ పేర్లు గంగమ్మ, గంగయ్య, గంగాధరరావు అని ఉండటం సహజం. [1]
అదిగదిగో మా తల్లి తాళం: త్రిశ్రగతి (దాద్రా)అదిగదిగో మా తల్లి అందాల వల్లి 
అతిపురాతన సహన తేజో వల్లి ॥
సీత తల్లి సీత తల్లి గుడిపాటి వెంకట చలం రచించిన కథల సంపుటి. ఈ సంపుటిలో 7 కథలు ఉన్నాయి.
మల్లవరపాడు శివపురం గ్రామం లోని శీر కొదంఢ రాములు దేవాలయం, నాగారఎమ్మ తల్లి, అంకమ్మ తల్లి దేవాలయాలు దర్శనీయ ప్రదేశములు..
భోగేశ్వరం ఇక్కడ పూర్వము భోగులు అనే గ్రామము ఉంది. అందున ఈక్క్షెత్రమునకు భోగేశ్వరము అనే పేరు వచ్చింది. ఈ భోగులు అనే గ్రామమునకు దగ్గరలో మామిడోనిపల్లె అనే ఒక చిన్న కుగ్రామము ఉంది. ఆగ్రామములో ఒక బీద దంపతులకు 1ఆడ, 1మగ సంతానము కలరు. ఈపిల్లల చిన్న వయసులోనే ఆ దంపతులు అకస్మాత్తుగా మరనించిరి. ఆ చిన్నారులను సంతానములేని వేరువేరు కుటుంబీకులు వీరిని చేరదీసి, వారి ఆలన, పాలన చూచుచూ పెంచుకొనుచుండిరి. అనుకోని సందర్భాలలో ఇద్దర్నీ చేరదీసిన వారు ఒకచోట కలిసి వారిద్దరికే వివాహము చేయ నిశ్చయించుకొనిరి. ( వారి గతం తెలియక ) అదే ప్రకారము వివాహము జరిపించిరి.
వధూవరులు భార్యాభర్తలు వుండే పడక గదిలోకి వెల్లే ప్రయత్నములో అదే ఇంటిలో పడుకున్న లేగ ఆవుదూడ తోకను వరుడు తొక్కెను. అపుదు ఆవుదూడ తన తల్లితో ఈవిదంగా పలికెను. అమ్మా వీడు నా తోక తొక్కినాడే అన్నది.
అందులకు తల్లి ఇలా అన్నది. వీడు కామంతో కళ్ళు మూసుకొని స్వంత చెల్లితోనె సుఖించుటకు శోభనము గదిలోకి వెల్లుచున్నాడు అని తల్లి పలికినది. అది విన్న వరుడు దిగులుగా మంచంపై కుర్చుని ఉండగా చూచిన వధువు ఎందుకు దిగాలుగా కూర్చున్నావు అని అడుగగా అక్కడ జరిగిన సంభాషన అంతా వధువునకు చెప్పెను . జరిగినదంతా నిజం అని తెలుసుకున్న వారిద్దరు మనము నిజంగా అన్నాచెల్లెల్లము అని నిర్దారించుకొని తల్లి ఆవు వద్దకు వెల్లి తల్లి మేము తెలియక తప్పుచేశాము మాపాపానికి ప్రాయశ్చిత్తము ఏమని అడగగా మీరు వెంటనే "" విబాండ మహర్షి కుమారుడు ఋష్యశృంగ మహర్షి వద్దకు వెళ్ళి శరణు వేడమని తల్లి ఆవు పలికినది.
కిషోరీ అమోంకర్ కిషోరీ అమోంకర్ తల్లి, సుప్రసిద్ధ హిందుస్తానీ సంగీత గాయకురాలు, మేఘాబాయి కుర్దీకర్. కిషోరీ తల్లి వద్దనే సంగీతాన్ని అభ్యసించింది.
నా స్మృతిపథంలో మాతృహృదయం
కొడుకు పూర్తిగా ప్రియురాలికివశమైపొతాడు ఆమె ఏది కోరినా తల్లివద్ద తీసుకొని వెళ్ళి అర్పిస్తూ ఉంటాడు
ఏవస్తువు అయినా కాదనకుండా యిస్తుంది తల్లి ఒకరోజు
ఈ విషయము తల్లిని అడగటానికి సందేహిస్తుంటె ఆ తల్లి తెలుసుకుని 
'నన్నుచంపి నా గుండెకాయ తీసుకువెల్లు, మీరిద్దరు సుఖంగా ఉండండి ' అంటుంది 
అతని తల ద్వారానికి తగులుతుంది అతను భాధతొ 'అమ్మా ' అని అనగా 
మూటలోని ఆ తల్లి హ్రుదయం ' దెబ్బతగిలిందా నాయనా ' అంటు వొదారుస్తుంది --------------------------------------------------------------------------------
జానకీరాం గారి 'నాస్మృతిపధంలో' అంగ్లరచియితలు, వారిరచనలు, అలాగే మన రచయితలు, వారి రచనలుగురించి క్లుప్తంగా విశధీకరిస్తారు
బొడ్డు తాడు కొన్ని జంతువులలో తల్లి తాడు ద్వారా నెమరువేస్తుంది, అందుచే సంతానం నుండి మావి వేరుకాబడుతుంది. దీనిని (మావితో పాటు) తల్లి తరచుగా పోషణను మరియు కణాల యొక్క పరిష్కారంను అందించటానికి తింటుంది, లేకపోతే అది రోడ్లు ఊడ్చేవాళ్ళని లేదా వేటాడేవాటిని ఆకర్షిస్తుంది. చింపాంజీలలో తల్లి బొడ్డు తెగటం మీద ఆ విధమైన శ్రద్ధను కనపరచదు, బదులుగా తాడు నయమయ్యే వరకు మరియు పుట్టిన ఒక రోజులో ఊడిపోయేవరకు తన పిల్లకు తాడు, మావి మరియు అన్నింటి ద్వారా సంరక్షిస్తుంది, ఆ సమయంలో తాడు విడిపోతుంది. (1974లో దీనిని జంతుశాస్త్రవేత్తలు మొదటిసారి విస్తారంగా వృత్తాంతీకరించారు.)
కాంచన (సినిమా) మానాపురం జమీందారు రాజేశ్వరరావు తల్లి పార్వతీభాయి ప్రాపకంలో పెరిగి పెద్దవాడవుతాడు. తల్లి మాట పెడచెవినపెట్టి మిత్రుడైన గిరీశం సలహాతో ఒక మిల్లు కట్టడం ప్ర్రారంభిస్తాడు. రాజేశ్వర్రావు సహృదయుడు, కళాభిమాని. ఆటాపాటా అంటే సరదా. ఆ సరదాతోనే భానుమతి అనే ఆటగత్తెతో స్నేహం చేస్తాడు. భానుమతి వేశ్యకులంలో తప్పబుట్టింది. వేశ్యావృత్తితో ధనసంపాదన చేయాలన్న తన తల్లి మాటను వినక రాజేశ్వర్రావును ప్రేమిస్తుంది. మానాపురం పెద్ద జమీందారు దగ్గర పనిచేసిన రామదాసు ఆ జమీందారు ఇచ్చిన యింట్లో ఉంటూ స్వల్ప అద్దె చెల్లిస్తూ మనుమడు ప్రసాద్, మనుమరాలు కాంచనతో కాలం వెళ్లబుచ్చుతుంటాడు.
ఏంజలినా జోలీ 1976లో ఏంజలినా తల్లిదండ్రులు విడిపోయారు. అప్పటి నుంచి ఆమె, ఆమె సోదరుడు తమ తల్లి దగ్గర ఉండేవారు. వీరిద్దర్నీ పెంచేందుకు ఆమె తల్లి తన నటన కెరీర్ ను వదులుకుంది. ఏంజలినా తల్లి, ఆమెను కేథలిక్‌గానే పెంచినా, చర్చికి వెళ్ళడం మాత్రం ఎప్పుడూ నిబంధనగా చేయలేదు. ఆమె నటి కావడానికి తన తండ్రి విజయవంతమైన కెరీర్ కన్నా, చిన్నతనంలో ఆమె తన తల్లితో కలసి చూసిన సినిమాలే కారణమవడం విశేషం. అయితే ఆమె 1982లో తన తండ్రి సినిమా లుకింగ్ టు గెట్ ఔట్ లో చిన్న పాత్రలో కనిపించింది. ఏంజలినా ఆరేళ్ళ వయసులో, ఆమె తల్లి బెర్ట్రాండ్, లివి-ఇన్ భాగస్వామి, సినీ నిర్మాత బిల్ డే లు తమ కుటుంబాన్ని న్యూయార్క్‌లోని పాలిసడేస్ కు మార్చారు. ఐదేళ్ళ తరువాత వారు తిరిగి లాస్ ఏంజలస్ కు వచ్చేశారు. ఆ తరువాత సినిమాల్లోనే కెరీర్ ప్రారంభించాలని నిర్ణయించుకున్న ఏంజలినా, లీ స్ట్రాస్ బెర్గ్ ధియేటర్ ఇన్స్టిట్యూట్ లో రెండేళ్ళ పాటు శిక్షణ తీసుకుంది. అక్కడ చేరాకా ఆమె ఎన్నో నాటకాల్లో నటించింది.
పురిటిపాడు ఈ గ్రామములో బొర్రా వంశస్థుల ఇలవేలుపు శ్రీ అంకమ్మ తల్లి మూడవ సంబర మహోత్సవాన్ని 2016, మార్చ్-4వ తేదీ శుక్రవారం నుండి 6వ తేదీ ఆదివారం వరకు వైభవంగా నిర్వహించెదరు. గౌడవంశీయుల కులదేవత అంకమ్మ తల్లి. వీరిలో ప్రతి ఇంటిపేరువారికీ ఒక గ్రామములో ప్రత్యేకంగా ఒక ఆలయం ఉంటుంది. ప్రతి 34 సంవత్సరాలకొకసరి రాష్ట్రంలో ఉన్న ఆ ఇంటిపేరుగల ఆ వంశీకులు వేలాదిగా తరలివచ్చి, పూజాదికాలూ, సంబరాలూ నిర్వహించుకుంటారు. ఈ క్రమంలో బొర్రా వంశథులు ఈ గ్రామములో శ్రీ అంకమ్మ తల్లి ఉత్సవాలను ఇప్పుడు నిర్వహించుకొనుచున్నారు. 4వ తెదీ శుక్రవారంనాడు తల్లి దేవర పుట్టి క్రిందకు దింపటం, బొర్రా వారి ఆడబడుచులచేత పసుపు కొట్టించడం, అందరూ కలిసి కలిపిరి కుండలో అన్నం పెట్టడం, రాత్రికి రెడ్డంక ఉత్సవం, చేట కపిరి పూల అంకమ్మ ఊరేగింపు నిర్వహించెదరు. 5వ తేదీ శనివారంనాడు మాత వివాహం, సుంకం తీర్చుట, మైటు పుట్ట వద్ద పేగు చుట్టడం, స్నానాలు తదుపరి బంగారుపుట్టలో ప్రవేశపెడతారు. రాత్రికి హారతులు, గ్రామోత్సవం నిర్వహించెదరు. 6వ తేదీ ఆదివారంనాడు పాలపొంగళ్ళు, మొక్కుబడులు, పోటు గోరి యాగం నిర్వహించెదరు. [4]
అలెగ్జాండర్ ఫ్లెమింగ్ ఈయన . తండ్రి " హుగ్ ఫ్లెమింగ్, తల్లి - గ్రేసీ స్టిర్లింగ్ మోర్టన్, ఈయన మూడవ సంతానము . మొత్తము సవతి తల్లి పిల్లలతో కలిపి ఏడుగురు తోబుట్టువులు .
మేగాన్ ఫాక్స్ ఫాక్స్ ఐరీష్, ఫ్రెంచ్ మరియు స్థానిక అమెరికన్ వంశపారం పర్యాన్ని కలిగి ఉంది మరియు ఆమె డార్లెనె టోనాచియో మరియు ఫ్రాంక్లిన్ ఫాక్స్‌లకు వోక్ రిడ్జే, టెన్నెస్సీలో జన్మించింది, తర్వాత ఆమె తల్లి, ఆమె పేరు నుండి ఒక "ఎక్స్"ను తొలగించింది. ఆమెకు ఒక అక్క ఉంది. ఫాక్స్ యొక్క తల్లిదండ్రులు ఆమె చిన్న వయస్సులో ఉన్నప్పుడు విడాకులు తీసుకున్నారు మరియు ఆమె మరియు తన సహోదరి తన తల్లి మరియు తన రెండవ తండ్రి సంరక్షణలో పెరిగారు. వారిద్దరూ "చాలా ఖచ్చితమైన వ్యక్తులు" అని మరియు అందుకు తన ప్రేమికుడు కోసం సాహిసించలేకపోయానని ఆమె చెప్పింది. ఆమె తనకు తాను సంపాదించుకునే వరకు ఆమె తల్లి వద్ద కాలం గడిపింది.
శాంతి పర్వము తృతీయాశ్వాసము ధర్మరాజు " పితామహా ! ధర్మము నాలుగు విధములు కదా ! అందులో ఏది శ్రేష్టమైనదో వివరించండి " అని అడిగాడు. భీష్ముడు " ధర్మనందనా ! తల్లి, తండ్రి, గురువు పూజనీయులు. వారిని భక్తితో కొలవవాలి. వారు చెప్పినది ఆచరించండం పరమధర్మం. తల్లి, తండ్రి, గురువు మూడు అగ్నులు, త్రిమూర్తులు, మూడు వేదముల వంటి వారు. వీరందరిలో తల్లి పూజనీయురాలు. సత్యము పలకడం అన్నిటికంటే ఉత్తమధర్మం. అసత్యంపలకడం అధర్మం. కాని ప్రాణరక్షణ కొరకు, ధనరక్షణకు, ప్రజా హితమైనది, ప్రజలకు మేలుచేసేది, ఇతరుల రక్షణచేసేది మొదలైన సమయంలో చెప్పే అసత్యం ధర్మమే ఔతుంది. అలాగే ప్రజలకు కీడుచేసే సత్యం పలుకుట అధర్మమే.
రామక్కపల్లె(పుల్లంపేట) "రామక్కపల్లె(పుల్లంపేట)" కడప జిల్లా పుల్లంపేట మండలంలోని గ్రామం. పిన్ కోడ్ నం. 516 107., ఎస్.ట్.డి.కోడ్ = 08565. ఈ గ్రామములో శ్రీ సత్తెమ్మ తల్లి, విగ్రహ ప్రతిష్ఠా కార్యక్రమం, 2014,మే-20 నుండి 24 వరకు నిర్వహించారు. 24వ తేదీ శనివారం నాడు, శ్రీ సత్తెమ్మ తల్లి, గంగమ్మ తల్లి విగ్రహాల ప్రతిష్ఠను ఘనంగా నిర్వహించారు. తొలుత విగ్రహాలకు ప్రాణప్రతిష్ఠ, ప్రత్యేకపూజలు నిర్వహించి, అనంతరం వేదపండితుల మంత్రోచ్ఛారణలమధ్య, మంగళవాద్యాలనడుమ ఈ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు. ఈ కార్యక్రమానికి భక్తులు అధికసంఖ్యలో పాల్గొని కనులారా వీక్షించారు. విచ్చేసిన భక్తులకు నిర్వాహకులు అన్నదాన కార్యక్రమం చేపట్టినారు. [1] & [2]
మాళవిక మాళవిక ఒక తెలుగు సినీ నేపథ్య గాయని. అనేక ప్రేక్షకాదరణ పొందిన పాటలను పాడింది.
చిరు ప్రాయంలోనే తన తల్లి వద్ద సంగీత శిక్షణ తీసుకున్నది. ఈమె తల్లి ఒక సంగీత ఉపాధ్యాయురాలు. తర్వాత శాస్త్రీయ సంగీతంలో కుమారి మందపాక శారద గారి వద్ద శిక్షణ పొందింది. విశాఖపట్నం లోని లిటిల్ ఏంజెల్స్ పాఠశాల నుండి ప్రాథమిక విద్యాభ్యాసాన్ని పూర్తి చేసింది. ఈమె తల్లి కూడా ఇదే పాఠశాలలో సంగీత ఉపాధ్యాయురాలుగా పనిచేసేది.చిన్నప్పటినుండి వీరి ఇంటిలో సంగీత వాతావరణం మధ్య పెరిగింది. చిన్నప్పటినుండి విశాఖపట్నం మరియు చుట్టుపక్కల జరిగిన అనేక పాటలపోటీలలో పాల్గొని అనేక బహుమతులు గెలుచుకున్నది. సినీరంగంలో అవకాశాలు పెరగడంతో వీరి కుటుంబం హైదరాబాదుకి మకాం మార్చింది.
పంచమాతలు రాజుగారి భార్య, గురువుగారి భార్య, అన్నగారి భార్య, భార్యను కన్న తల్లి, తనను కన్న తల్లి - ఈ అయిదుగురిని తల్లులుగా భావింప వలెను.--- కుమార శతకము నుండి.
నా బంగారు తల్లి (సినిమా) అభంశుభం తెలియని ఎంతో మంది యువతులు లైంగిక వేధింపులకు గురవుతూ నరకప్రాయంగా జీవితాన్ని సాగిస్తున్నారు. ఇలాంటి ఓ స్త్రీ జీవితగాథే "నా బంగారు తల్లి".
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు వీరేశలింగం పంతులు 1848 ఏప్రిల్ 16 న రాజమండ్రిలో పున్నమ్మ, సుబ్బారాయుడు దంపతులకు జన్మించారు. వీరి పూర్వీకులు ఇప్పటి ప్రకాశం జిల్లా లోని కందుకూరు గ్రామం నుండి రాజమండ్రికి వలస వెళ్ళడం వలన వారికి ఈ ఇంటి పేరు స్థిరపడిపోయింది.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం వీరేశలింగం గురించి ఇలా అన్నాడు: ఇది వీరేశలింగం సమాధిపై ఈనాటికీ కనిపిస్తుంది.ఇంటర్నెట్ ఆర్చీవులలో లభిస్తున్న పుస్తకాలు
రాజశేఖర చరిత్రము కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారి రచనలపై సమగ్ర పరిశీలన చేసిన అక్కిరాజు రమాపతిరావు, “తెలుగు సాహిత్య వికాసము”లో పుల్లా బొట్ల వేంకటేశ్వర్లు, "సమాజము - సాహిత్యం"లో ఆర్.ఎస్. సుదర్శనం మొదలయిన వారంతా కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు రాసిన “రాజశేఖర చరిత్రము”నే తొలి తెలుగు నవలగా పేర్కొన్నారు. ఇంకా చాలామంది పరిశోధకులు తొలి తెలుగు నవలపై లోతుగానే చర్చించారు. “రాజశేఖర చరిత్రము” వెలువడిన తర్వాత అనేక మంది రచయితలను ప్రభావితం చేసి, తెలుగులో అనేక నవలలు వెలువడటానికి కారణమయ్యింది. ఈ నవలకున్నంత ‘ప్రభావం -మార్గదర్శనం’ అంతకుముందు వచ్చిన నవలలకు లేవు.
విధవ వ్రతం దురదృష్టవ శాత్తు మధ్యయుగం నాటికి భారతీయ సమాజం ఎదురయ్యే విధవరాళ్ళను అపశకునంగా భావించేది, అంటరానివారిగా చూసేది. విధవ వ్రతంలో స్త్రీలు సమస్త సుఖ సంతోషాలకు దూరంగా, సమాజానికి కనిపించకుండా ఉండవలసి వచ్చేది. ఈ ఆచారాన్ని సంఘ సంస్కర్తలైన రాజా రామ్మోహన్ రాయ్, కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు వంటివారు వ్యతిరేకించారు. విధవ పునర్వివాహం, స్త్రీ విద్య, విష తుల్యమైన పాశ్చాత్య సంస్కృతి ప్రభావం వలన నేడు ఈ ఆచారం దాదాపుగా అంతరించిపోయింది. ఈ రోజుల్లో తెల్లచీర కట్టుకున్న విధవరాళ్ళు ఎక్కడో మారు మూల గ్రామాల్లో తప్ప ఎక్కడా కనిపించరు. నేడు విధవరాళ్ళ పునర్వివాహాలు సర్వ సాధారణమైపోయాయి, ఎన్నో జరుగుతున్నాయి. ఇటీవల ఆన్ లైన్ లో కూడా విధవరాళ్ళకు వివాహాలు జరుగుతున్నాయి.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు సంఘసేవలో వీరేశలింగం ఎంత కృషి చేసాడో, సాహిత్యంలోనూ అంతే కృషి జరిపాడు. చదువుకునే రోజుల్లోనే రెండు శతకాలు రాసాడు. పత్రికలకు వ్యాసాలు రాస్తూ ఉండేవాడు. వివేకవర్ధనిలో సులభశైలిలో రచనలు చేసేవాడు. వ్యావహారిక భాషలో రచనలు చేసిన ప్రథమ రచయితలలో ఆయన ఒకడు. తెలుగు, సంస్కృతం, ఇంగ్లీషు భాషల్లో అద్వితీయ ప్రతిభ కలవాడు కందుకూరి.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు సంగ్రహ వ్యాకరణం వ్రాసాడు. నీతిచంద్రిక (తెలుగు పంచతంత్రం) లోని సంధి, విగ్రహం భాగాలను చిన్నయసూరి వదిలివేయగా వీరేశలింగం పూర్తి చేసాడు.
చమత్కార రత్నావళి చమత్కార రత్నావళి 1880 చివరిభాగంలో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు రచించిన హాస్య నాటిక. ఇది షేక్స్పియరు "కామెడీ ఆఫ్ ఎర్రర్స"కు అనుసరణ. ఈ ప్రదర్శనకు చాలామంది ప్రేక్షక్కులు వచ్చి, చూచి . ది కామెడీ ఆఫ్ ఎర్రర్స్ అనే షేక్స్‌పియర్ నాటకానికి తెలుగులో అనువాదం ఈ నాటకం. దీనిని వీరేశలింగం పంతులు తన విద్యార్థులచే ప్రదర్శింపజేశాడు. ఈ ప్రదర్శనకు చాలామంది ప్రేక్షక్కులు వచ్చి, చూచి ఆనందించారు.
హితకారిణి హితకారిణి ప్రముఖ సంఘసంస్కర్త కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు సమాజ సేవ కొరకుస్థాపించిన సంస్థ.
హితకారిణి సమాజం పేరుతో ఒక ధర్మ సంస్థను 1906లో లో వీరేశలింగం 36మంది సభ్యులతో ప్రారంభించి తన యావదాస్థిని దానికి ఇచ్చేసాడు. వితంతు వివాహాల నిర్వహణకు హితకారిణి సమాజాన్ని ఏర్పాటు చేసిన కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు.. ఆ సంస్థ కోసం తన స్వార్జితంతో రాజమండ్రిలో 19 ఎకరాల 29 సెంట్ల భూమిని కొనుగోలు చేశారు. ప్రభుత్వం దగ్గర అందుబాటులో ఉన్న రాజమండ్రి సర్వే రికార్డుల ప్రకారం.. సర్వే నెంబర్‌ 1943లో హితకారిణి సంస్థ పేరిట 19.29 ఎకరాల భూమి ఉంది. ఈ భూమిని సంరక్షించే బాధ్యతను దేవాదాయశాఖ చూసుకుంటోంది. హితకారిణి సమాజం ద్వారా ఎన్నో నాటకాలను ప్రహసనాలను వ్రాసి ప్రదర్శించారు. ఈ సంస్థ బాల వితంతువుల కేంద్రంగా ఉండేది. ఇక్కడ వితంతువులకు పునర్వివాహాలు జరిగేవి. మహిళలు తమ కాళ్లపై తాము నిలబడే విధంగా విద్యను అందించేవారు.
ఈ సంస్థ యొక్క లక్ష్యం క్రింది మార్గాలను మరియు మార్గాల ద్వారా విద్య, దాతృత్వ మరియు ఇతర ఉపయోగకరమైన పనిని కొనసాగించడం.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు కందుకూరికి సమకాలిక ప్రముఖుడైన కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులుతో స్పర్ధ ఉండేది. కందుకూరి వివేకవర్ధని స్థాపించిన తరువాత కొక్కొండ "హాస్య వర్ధని" అనే పత్రికను ప్రారంభించాడు. ఆ పత్రికకు పోటీగా కందుకూరి "హాస్య సంజీవిని" అనే హాస్య పత్రికను ప్రారంభించాడు. తెలుగులో మొట్టమొదటి ప్రహసనాన్ని కందుకూరి ఈ పత్రికలోనే ప్రచురించాడు. ఎన్నో ప్రహసనాలు, వ్యంగ్య రూపకాలు ఈ పత్రికలో ప్రచురించాడు.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు అక్కిరాజు రమాపతిరావు ఇలా ఆయనను కీర్తించాడు
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు కందుకూరి వీరేశలింగం (1848 ఏప్రిల్ 16 - 1919 మే 27 ) గొప్ప సంఘ సంస్కర్త, తెలుగు జాతి గర్వించదగ్గ మహోన్నత వ్యక్తి. సాహితీ వ్యాసంగంలోను కృషి చేసిన కందుకూరి బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. తెలుగు జాతికి నవయుగ వైతాళికుడు. వీరేశలింగం స్త్రీవిద్యకై ఉద్యమించి, ప్రచారం చెయ్యడమే కాక, బాలికల కొరకు పాఠశాలను ప్రారంభించాడు.మగపిల్లలతో ఆడపిల్లలు కలిసి చదువుకునే సహ విద్యా విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు కూడా. అంటరాని కులాలకు చెందిన పిల్లలను కూడా చేర్చుకుని మిగతా పిల్లలతో కలిపి కూర్చోబెట్టేవాడు. వారికి ఉచితంగా చదువు చెప్పడంతో బాటు, పుస్తకాలు, పలకా బలపాలు కొనిచ్చేవాడు. అప్పటి సమాజంలో బాల్యంలోనే ఆడపిల్లలకు పెళ్ళిళ్ళు చేసేవారు. కాపురాలకు పోకముందే భర్తలు చనిపోయి, వితంతువులై, అనేక కష్టనష్టాలు ఎదుర్కొనే వారు. దీనిని రూపుమాపేందుకు వితంతు పునర్వివాహాలు జరిపించాలని ప్రచారం చేయటమే కాకుండా ఎన్ని కష్టాలెదురైన ఆచరణలో పెట్టాడు.వీరూ మంచి వారు
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఆరుద్ర ఇలా అన్నాడు (సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం)
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు వీరేశలింగానికి నాలుగేళ్ళ వయసులో తండ్రి చనిపోయాడు. పెదతండ్రి, నాయనమ్మల పెంపకంలో అల్లారుముద్దుగా పెరిగాడు. ఐదో యేట బడిలో చేరి, బాలరామాయణం, ఆంధ్ర నామ సంగ్రహం, అమరం, రుక్మిణీ కళ్యాణం, సుమతీ శతకం, కృష్ణ శతకం మొదలైనవి నేర్చుకున్నాడు. పన్నెండో యేట రాజమండ్రి ప్రభుత్వ పాఠశాలలో ఇంగ్లీషు చదువులో చేరాడు. చిన్నప్పటినుండి, అన్ని తరగతులలోనూ, ప్రథమ శ్రేణిలోనే ఉండేవాడు. తన పదమూడో యేట బాపమ్మ (కందుకూరి రాజ్యలక్ష్మమ్మ) అనే ఎనిమిదేళ్ళ అమ్మాయితో బాల్యవివాహమయింది. పెరిగి పెద్దయ్యాక వీరేశలింగం ఇటువంటి దురాచారాల నిర్మూలనకే కృషి చేసాడు.
సామాజిక సంస్కరణలు కొందరు సామాజిక సంస్కర్తలు : రాజా రామ్మోహన రాయ్, కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు.
శంకరకవి ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు [శంకరకవి ] _______
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు యుగకర్త గా ప్రసిద్ధి పొందిన ఆయనకు గద్య తిక్కన అనే బిరుదు ఉంది.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు వీరేశలింగం హేతువాది . ఆయన జీవితం సంఘసంస్కరణ, సాహిత్య కృషులతో పెనవేసుకు పోయింది; ఒకదానినుండి మరో దానిని విడదీసి చూడలేము. ప్రభుత్వంలోని అవినీతిని ఏవగించుకుని ప్రభుత్వ ఉద్యోగ ప్రయత్నాన్ని, అబద్ధాలు ఆడక తప్పదని న్యాయవాద వృత్తిని వదులుకున్న వ్యక్తి అటువంటి దురాచారాలపై ధ్వజమెత్తి తన సంస్కరణాభిలాషను నిరూపించుకున్నాడు.
పిడుపర్తి బసవకవి ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు. [పిడుపర్తి బసవకవి]
మట్ల అనంతభూపాలుడు ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు [మట్ల అనంతభూపాలుడు]
కంచి వీరశరభకవి ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు [కంచి వీరశరభకవి ]
సారంగు తమ్మయ్య ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు... సారంగు తమ్మయ్య
దామెర వేంకటపతి ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు [దామెర వేంకటపతి]
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు అధికంగా కందుకూరి కథలు స్త్రీల అభ్యుదయాన్ని ప్రోత్సహించేవిగా ఉన్నాయి. కొన్ని ఆంగ్ల మూలాలనుండి అనుసరించినవి కాని అధికంగా స్వతంత్ర రచనలే. "సతీ హిత బోధిని" అనే పత్రికలో ఎక్కువగా ప్రచురించాడు. "నీతి కథా మంజరి" అనే 158 చిన్న కథల సంకలనాన్ని కూడా వెలువరించాడు.
బైచరాజు వేంకటనాథకవి ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము అను గ్రంధమునుండి గైకొనబడినై. ఈ గ్రంధాన్ని (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు
మల్లారెడ్డి (కవి) ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు.[మల్లారెడ్డి (కవి) (విభాగం)
సవరము చిననారాయణనాయకుడు ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు. "సవరము చిననారాయణనాయకుడూ' (విభాగం)
చెన్నమరాజు శా. తావు ల్గుల్కెడుమేనుతీవకు బరీతాపంబు గావించునీఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు .. చెన్నమరాజు
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు నొక నిమేషమైన విశ్రాంతినొందకుండ
పరహితార్ధంబు కొరకునై పాటు పడుచు
కాలమెంతయో విలువగా గడుపునహహ
ఘనుడు వీరేశలింగాఖ్య కవివరుండు
వీరేశలింగం టౌన్ హాల్ వీరేశలింగం టౌన్ హాల్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో మొట్టమొదటి టౌన్ హాలుగా ప్రసిద్ధి చెందింది. దీనిని సంఘ సంస్కర్త అయిన కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు రాజమహేంద్రవరం పట్టణం నందు 1891లో నిర్మించారు.
ఈ టౌన్ హాలు నిర్మించి 125 సంవత్సరాలు పూర్తయిన సందర్భంగా మే 27, 2015 న సపాద శత వార్షికోత్సవం నిర్వహించారు. సంస్కరణలకు, చైతన్యానికి మారుపేరుగా వుండే బెంగాల్లో దేశంలోనే మొట్టమొదటి టౌన్ హాలు ఏర్పడింది. రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ కలకత్తాలో నిర్మించిన టౌన్ హాలుని స్ఫూర్తిగా తీసుకుని తెలుగునాట మొట్టమొదటి టౌన్ హాలు రూపుదిద్దుకుంది. శ్రీ వీరేశలింగం పంతులు స్వంత ధనంతో టౌన్ హాలు నిర్మించి, ట్రస్టు బోర్డు ఏర్పాటుచేసి, ట్రస్ట్ డీడ్ కూడా రిజిస్ట్రేషన్ చేసి, ప్రజాపరం చేసారు. అయితే ట్రస్ట్ బోర్డులో రిజర్వేషన్ సూత్రాన్ని కూడా ప్రతిపాదించి, ఆరోజుల్లో సంచలనం సృష్టించిన శ్రీ వీరేశలింగం పంతులు గారు ఆయన మాత్రం ఈ ట్రస్టులో లేకుండా, ఆదర్శంగా నిలిచారు. ఈనాటికీ ఈ సూత్రం ఇక్కడ అమలు అవుతోంది. అందుకే కేంద్ర పురావస్తు శాఖ అధికారులు ఇక్కడకు వచ్చి పరిశీలించి, హిందూ - ముస్లిం - క్రైస్తవ పద్ధతులకు అనుగుణంగా టౌన్ హాలు నిర్మించినట్లు తేల్చారు కూడా. మేధావులు ప్రతిరోజూ సాయంత్రం ఓ హాలులో కూర్చుని, దేశ - స్థానిక సమస్యలు చర్చించుకోవడం కోసం ఈ పురమందిరం ఆలోచన. సాంఘిక , సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం, ఇన్ డోర్, అవుట్ డోర్ ఆటలు ఆడుకోవడం, గ్రంధాలయం, పఠనాలయం, ఇలా అన్ని ఓ చోట ఉండేలా పక్కా ప్రణాళిక తో ఈ టౌన్ హాలు నిర్మించారు.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు వీరేశలింగము పగలు సంస్కరణవిషయములలో, బనిచేసి రాత్రులు గ్రంధరచనము సాగించుచుండు నలవాటుకలవాడు. నీరసరోగ పీడితులగుట రాత్రులు వీరికి నిద్రపట్టెడిదికాదు."కాడ్లివరునూనె" యాహారప్రాయముగా నుపయోగించుకొనుచు గ్రంధరచన చేయుచుండేవాడు. ఈయన రచనలపై సాంప్రదాయుకులు అభియోగాలు మోపారు. చివరికాలమున నపనిందలకు లోనయ్యాడు. పరువు నష్టం కేసులో ఓడిపోయాడు. 
ఆంధ్ర సమాజాన్ని సంస్కరణల బాట పట్టించిన సంస్కర్త, వీరేశలింగం 1919 మే 27 న మరణించాడు.
కట్టమూరు (పెద్దాపురం మండలం) కట్టమూరు గ్రామము చాలా పురాతనమైన, పేరెన్నికగన్న గ్రామము. ఈ గ్రామము గురించి కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు రాసిన "రాజశేఖర చరిత్ర"లో కూడా ప్రస్తావించబడింది.
చమత్కార మంజరి ఈ గ్రంథాన్ని కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు 1900 సంవత్సరంలో తమ చింతామణీ ముద్రణాశాల ద్వారా ప్రచురించగా, అనంతర కాలంలో ఈ ప్రతిని జానపాటి పట్టాభిరామశాస్త్రి ముద్రించారు.
ఉన్నవ లక్ష్మీబాయమ్మ 1902లో ఉన్నవ దంపతులు గుంటూరుజిల్లాలో ఒక వితంతు శరణాలయం స్థాపించారు. ఎంతో సాహసంతో వితంతు పునర్వివివాహాలు జరిపించారు. ఇంతలో రాజమండ్రి నుండి కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారు ఈ దంపతుల్ని పిలిచారు. వీరేశలింగం అక్కడ స్థాపించిన ఆశ్రమం, శరణాలయ కార్యకలాపాలను ఈ దంపతులకు చూపించారు. అక్కడి వారంతా కలసి ఆశ్రమాన్ని ఎలా నిర్వహిస్తున్నారో వీరు పరిశీలించి ఒక్క సంవత్సరం పాటు అక్కడ గడించిన అనుభవంతో 1908లో ఉన్నవ దంపతులు గుంటూరు తిరిగి వచ్చారు. 1914నుండి స్వాతంత్య్రం సంపాదించుకోవాలనే ఆకాంక్ష భారతీయుల్లో బలంగా నాటుకుపోయింది. ఉన్నవ దంపతులతోపాటు అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు, రాయప్రోలు సుబ్బారావు, కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులు వంటి స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు తరచూ పొట్లపూడిలో సమావేశమౌతుండేవారు. స్వరాజ్య సంపాదన గురించి ఆంధ్రరాష్ర్ట నిర్మాణానికై ఆలోచనలు జరిపేవారు.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు బాల్య వివాహాలకు వ్యతిరేకంగా, కుల నిర్మూలనకు ఆయన అకుంఠిత దీక్షతో పనిచేసాడు. వేశ్యా వ్యవస్థ పాతుకుపోయిన ఆ రోజుల్లో దానికి వ్యతిరేకంగా వివేకవర్ధనిలో వ్యాసాలు రాసాడు.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఒకయెడ స్త్రీ పునరుద్వాహమును గూర్చి
సరగ నింకొక దెస సంఘ సంస్కరణచే
పఱగ వేరొక దెస పత్రికా ప్రకటన
రహి నొక్క తఱి గ్రంథ రచనా విశేషంబు
తెలుగు జర్నలిజం ఇతర భారతీయ భాషలలాగానే తొలి తెలుగు పత్రికలు క్రైస్తవమత బోధకులు ప్రారంభించారు. 1835లో బ‌‍‌‌‌‌ ళ్ళారి కేంద్రంగా మద్రాసులో ప్రచురించబడిన సత్యదూత మాసపత్రిక తొలి తెలుగు పత్రిక. ఆ తరువాత హితవాది అనే వారపత్రిక ప్రచురించబడింది. కాకినాడ నుండి కెనడియన్ బాప్టిస్టు మిషన్ ప్రచురించిన రావి అనే పత్రికలో మతవిషయాలతో పాటు వార్తలు వుండేవి.
సామాజిక మరియు భాషాభివృద్ధి ధ్యేయంగా కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు నడిపిన వివేకవర్ధని వార పత్రిక మరియు దానితో పోటీగా వేంకటరత్నం పంతులు పంతులు నడిపిన ఆంధ్ర భాషా సంజీవిని తొలి అధ్యాయం మొదలైందని చెప్పవచ్చు.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఆంధ్ర దేశంలో బ్రహ్మ సమాజం స్థాపించాడు. యువజన సంఘాల స్థాపన కూడా వీరేశలింగం తోనే మొదలయింది. సమాజ సేవ కొరకు హితకారిణి (హితకారిణీ సమాజం 1905 లో) అనే ధర్మ సంస్థను స్థాపించి, తన యావదాస్తిని దానికి ఇచ్చేసాడు. 25 సంవత్సరాల పాటు రాజమండ్రిలో తెలుగు పండితుడిగా పనిచేసి, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో తెలుగు పండితుడిగా ఐదేళ్ళు పనిచేసాడు. తాను నమ్మిన సత్యాన్ని, సిద్దాంతాన్ని తూచ తప్పకుండా పాటించిన వ్యక్తి ఆయన.
న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులు సుబ్బారావు పంతులు రాజమండ్రి ఎలక్ట్రిక్‌ సప్లై కార్పొరేషన్‌ను స్థాపించి, విద్యుదుత్పాదన చేయడమే కాక తొలిసారిగా రాజమండ్రికి ఆ విద్యుత్‌ను సరఫరా చేసి వెలుగులు నింపాడు. 1893లో ఆయన రాజమండ్రిలో చింతామణి పత్రికను పునరుద్ధరించి ప్రజలకు ఆందుబాటులోకి తెచ్చాడు. ఈ పత్రికకు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఎడిటర్‌గా వ్యవహరించాడు. రచయితల్ని ఆర్థికంగా ప్రోత్సహించటం లక్ష్యంగా సుబ్బారావు పంతులు నవలారచన అంశంగా వివిధ పోటీలు నిర్వహించేవాడు. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం రచనా వ్యాసంగానికి సుబ్బారావు నైతికంగా, ఆర్థికంగా ఎంతో సహకరించాడు. అదేవిధంగా హరికథా పితామహ ఆదిభట్ల నారాయణదాసును రాజమండ్రి, పరిసర ప్రాంతాలకు పరిచయం చేసినది కూడా ఈయనే. 1922 ప్రాంతంలో రాజమండ్రిలో ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధనా సంస్థ (ఇప్పుడు రాళ్ళబండి సుబ్బారావు పురావస్తు ప్రదర్శనశాలగా ఉన్నది) ఏర్పాటును న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులు ఎంతగానో ప్రోత్సహించాడు.
కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు ఈ శ్రమలో ఆయన ఆరోగ్యము బాగా దెబ్బ తిన్నది. 1923 జూలై 12 న, 46 యేళ్ళ వయసులోనే కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు మరణించాడు. కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు మరణించిన ఇంటిలో, అదే గదిలో లక్ష్మణరావు కూడా మరణించాడు.
సత్యరాజా పూర్వ దేశయాత్రలు సత్యరాజా పూర్వ దేశయాత్రలు శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారు వ్రాసిన గ్రంథము. ఈయన తెలుగు భాషలో మొట్ట మొదటి నవల రచయిత.
ఈ నవలను స్విఫ్ట్ వ్రాసిన గలివర్ ట్రావెల్స్ యొక్క ప్రేరణతో ఆయన వ్రాసారు.
ఈ గ్రంథములో వీరేశలింగం హిందూ జీవనం మరియు ఆలోచనలను ప్రతిబింబించే విధంగా వ్రాసారు. ఒక దశాబ్ద కాలం పాటు తెలుగు నవలలు వ్రాసే ఏకైక వ్యక్తి వీరేశలింగం.జునాథóన్‌ స్విఫ్ట్‌ రాసిన 'గలివర్సు ట్రావెల్సు'ను అనుసరించి సత్యరాజా పూర్వ దేశయాత్రలు'గా ప్రకటించారు. తిరిగి ఇది ఇంగ్లీషు, కన్నడ భాషలలోకి అనువదింపబడింది.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు చదువుకునే రోజుల్లో కేశుబ్ చంద్ర సేన్ రాసిన పుస్తకాలు చదివి ప్రభావితుడయ్యాడు. విగ్రహారాధన, పూజలు మొదలైన వాటి మీద నమ్మకం తగ్గడమే కాక, దయ్యాలు, భూతాలు లేవనే అభిప్రాయానికి వచ్చాడు. ప్రజలకు అది నిరూపించడానికి అర్ధరాత్రి శ్మశానానికి వెళ్ళేవాడు.
కానుకొల్లు చంద్రమతి కానుకొల్లు చంద్రమతి ఆంధ్ర నియోగి బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో 1901 వ సంవత్సరం, ఆగష్టు 28 వ తేదీన మద్రాసులో జన్మించింది. ఈమె తల్లి కొటికలపూడి సీతమ్మ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు అనుయాయి. స్తీవిద్యకై ఆ కాలంలో కృషి చేసింది. ఆమె సాధురక్షణ శతకము, అహల్యాబాయి, ఉపన్యాసమాలిక, ఉన్నత స్త్రీవిద్య, కందుకూరి వీరేశలింగం చరిత్ర, గీతాసారము మొదలైన గ్రంథాలు రచించిన రచయిత్రి. కానుకొల్లు చంద్రమతి తన తల్లి వద్దనే స్త్రీలకు కావలసిన చక్కని విద్య గడించింది. సంస్కృతము, తెలుగుతోపాటుగా ఇంగ్లీషు కూడా కొంత వరకు తన తల్లి వద్ద నేర్చింది. తర్వాత కాకినాడ పి.ఆర్.కాలేజీలో చదివింది. ఆ కళాశాలలో ఇంగ్లీషు చదివిన మొదటి బ్యాచ్‌లో ఈమె ఒకరు. ఈమె భర్త కానుకొల్లు మాధవరావు పిఠాపురం హైస్కూలులో ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేశాడు. ఈమె కుమారుడు కె.కృష్ణమూర్తి న్యూఢిల్లీలో ఉన్నతోద్యోగం చేశాడు. ఈమెకు తన 60 యేట గృహలక్ష్మి స్వర్ణకంకణము ప్రదానం చేశారు.
వ్యావహారిక భాషోద్యమం 1906 నుండి 1940 వరకు గిడుగు రామమూర్తి కృషి అంతా తెలుగు భాషా సేవకే. యేట్స్ ప్రోత్సాహంతో శిష్టజన వ్యావహారిక తెలుగు భాషను గ్రంథరచనకు గ్రాహ్యమైందిగా చేయడానికి అత్యంత కృషి చేసి కృతకృత్యుడయ్యాడు. కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారి మద్దతు ఇతనికి లభించింది.
ఆంధ్ర భాషా సంజీవని ఆంధ్ర భాషా సంజీవని 1871 లో కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు చే మద్రాసు లో ప్రారంభించబడిన మాస పత్రిక. తెలుగులో వచ్చిన తొలితరం తెలుగు పత్రికల్లో ఇది ఒకటి. ఇది 1883 దాకా కొనసాగి తొమ్మిది సంవత్సరాల పాటు ఆగిపోయి 1892 లో మళ్ళీ మొదలయ్యి 1900 దాకా కొనసాగింది. తొలిసంచిన విడుదలతోనే పండితుల ప్రశంసలు అందుకుంది. కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు సంపాదకుని లేఖ ద్వారా తన ప్రశంసలు అందజేశారు. ఆయన రాసిన మహాభారతం, సభాపర్వం ఈ పత్రికలో ధారావాహికగా ప్రచురించారు.
వ్యవహార ధర్మబోధిని వ్యవహార ధర్మబోధిని తొలి తెలుగు రూపక ప్రదర్శన జరిగిన నాటకం. దీనిని ప్లీడరు నాటకం అనికూడా అంటారు. 1880లో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఈ నాటకాన్ని 1880లో రాయగా, అదే సంవత్సరం రాజమహేంద్రవరం లోని విజయనగరం మహారాజు యొక్క బాలికోన్నత పాఠశాలలో మొదటిసారి ప్రదర్శింపబడింది.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఈ గ్రంథ రచన ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్రలో ఒక ముఖ్య ఘట్టము. సమగ్రమైన, పరిశోధనాత్మకమైన, ప్రణాళికా బద్ధమైన కవుల చరిత్ర రచనకు ఆది యత్నము. అనేక తాళపత్రాలను, శాసనాలను, ముద్రిత అముద్రిత గ్రంథాలను పరిశీలించి వెలువరించిన గ్రంథము. 1886 నుండి 1917 వరకు ఇది విస్తరింపబడింది.
ఒక వ్యక్తిగా, సంఘసంస్కర్తగా, రచయితగా వీరేశలింగానికి అనేక విశిష్టతలు ఉన్నాయి. అనేక విషయాలలో ఆంధ్రులకు ఆయన ఆద్యుడు, ఆరాధ్యుడు. ఆధునికాంధ్ర సమాజ పితామహుడిగా కీర్తి గడించిన వ్యక్తి కందుకూరి. ఆయనకున్న ఇతర విశిష్టతలు:కొటికెలపూడి సీతమ్మ ఇలా చెప్పింది.
బాల్యవివాహాలు రాజా రామ్మోహన్ రాయ్, కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు వంటి సంఘసంస్కర్తల కృషి ఫలితంగా రాను రాను ప్రజల్లో బాల్యవివాహాల వల్ల కలిగే దుష్పరిణామాలపై అవగాహన పెరిగి బాల్యవివాహాలను నిషేధించడం, పునర్వివాహాలను ప్రోత్సహించడం జరిగింది. ఇప్పటికీ మారుమూల గ్రామాల్లో అక్కడక్కడా అడపాదడపా ఇలాంటి బాల్య వివాహాలు జరుగుతూనే ఉన్నాయి.
పెద్ది రామారావు ఆయన ఆధునిక నాటకరంగానికి మూల పురుషుడు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారి జన్మదినం ఏప్రిల్ 16 న నాటకరంగ దినోత్సవం నిర్వహణలోనూ, నాటకరంగ శిక్షణా శిబిరాలను ఏర్పాటు చెయ్యడంలోనూ క్రియాశీలక పాత్ర వహించారు. ప్రస్తుతం హైదరాబాదులోని తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం లోని రంగస్థల కళలశాఖలో ప్రొఫెసర్ గా విధులు నిర్వర్తిస్తున్నారు.
జాన్ గిల్పిన్ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఈ రచననే జాన్ గిల్పిన్ పేరున తెలుగులోకి పద్యరూపంలోనే అనువదించారు. ఇందులోని మొదటి పద్యం ఇలా:గీ. లండ ననియెడుపట్టణ మొండుగలదు,
దాన, గన్యతయుఁ బ్రసిద్ధితద్దగలిగి,
యుద్ధవేళనె పనిచేయు యోధవరుఁడు,
జానుగిల్పిను వసియించు సంతమును. 1 ఈ క్రింది లింకులలో పూర్తి పద్యాలు ఉన్నాయి:
తరిగొప్పుల మల్లన ఉ. ధరణితలేంద్రనందనవిధంబున గనుంగొన గోరి మున్ను కి
న్నరవరు డిచ్చినట్టి భువనస్తుతమైనయదృశ్యవిద్య న
య్యిరువురు గుప్తమూర్తు లయి యిందుసహోదరమందిరంబునన్
దరలక యుండి రట్టియెడ దన్వియు జేరగ వచ్చి యచ్చటన్. [ఆ.5]
ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు.(తరిగొప్పుల మల్లన)
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు 1867లో పెదనాన్న మరణంతో ప్రభుత్వోద్యోగంలో చేరాలని ప్రయత్నించాడు, కాని లంచం ఇవ్వనిదే రాదని తెలిసి, ప్రభుత్వోద్యోగం చెయ్యకూడదని నిశ్చయించుకున్నాడు. న్యాయవాద పరీక్ష వ్రాసి, న్యాయవాద వృత్తి చేపడదామని భావించినా, అందులోనూ అవినీతి ప్రబలంగా ఉందనీ, అబద్ధాలు ఆడటం వంటివి తప్పనిసరి అని గ్రహించి, అదీ మానుకున్నాడు. ఉపాధ్యాయ వృత్తిని స్వీకరించాడు.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఆయన 130 కి పైగా గ్రంథాలు వ్రాసాడు. ఆన్ని గ్రంథాలు వ్రాసిన వారు తెలుగులో అరుదు. రాజశేఖర చరిత్ర అనే నవల, సత్యరాజా పూర్వ దేశయాత్రలు ఆయన రచనలలో ప్రముఖమైనవి. అనేక ఇంగ్లీషు, సంస్కృత గ్రంథాలను తెలుగులోకి అనువదించాడు. బడి పిల్లల కొరకు వాచకాలు వ్రాసాడు. స్వీయ చరిత్ర వ్రాసాడు. ఆంధ్ర కవుల చరిత్రను కూడా ప్రచురించాడు.
రామరాజు రంగప్పరాజు కోనేటి తిమ్మరాజునకును రామరాజునకును తాత యగు ఆరవీటి రామరాజును, రామరాయలను, కవి తన సాంబోపాఖ్యానమునం దిట్లు వర్ణించియున్నాడు:
ఈతనిది సలక్షణమై నిరర్గళధార గల ఛందోబద్ధ కవిత్వము. కవనరీతి తెలియుట కయి సాంబోపాఖ్యానములోని పద్యముల గొన్నిటి నిం దుదాహరించ బడినవి.పల్ల తికాలవిత్రమయి పాండవపత్నికి నెట్టు లిచ్చెనోఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము (1949) రచించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు .రామరాజు రంగప్పరాజు (విభాగం)
హితకారిణి సభ్యులు:
రాజమహేంద్రవరంలో హితకారిణీ సంస్థ పేరుతో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఎస్‌కెవిటి డిగ్రీ కాలేజీ, ఎస్‌కెవిటి ఇంగ్లీషు మీడియం హైస్కూలు, ఎస్‌కెవిటి జూనియర్ కాలేజి, ఎస్‌ఆర్‌కెఆర్ మహిళా కాలేజి, ఎలిమెంటరీ పాఠశాలలను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ సంస్థలన్నీ 1972-74 మధ్యలో దేవాదాయ శాఖ అధీనంలోకి వెళ్లాయి. దీంతో ఈ సంస్థల ద్వారా వచ్చే ఆదాయం కాస్తా దేవాదాయ శాఖ సిబ్బంది జీతాలకు వెచ్చిస్తున్నారు.
విలియం కాంగ్రేవ్ కళాశాల స్థాయిలోనే నాటక రచన ప్రారంభించిన విలియం కాంగ్రేవ్, ఆహ్లద నాటకాలు మరియు విషాద నాటకాలు రాశాడు. ఈయన రాసిన నాటకాలను కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు తెలుగులోకి అనువాదం చేశాడు. విలియం కాంగ్రేవ్ రాసిన తొలి నాటకం ఓల్డ్ బాచలర్ 1693లో ప్రదర్శించబడింది. విలియం కాంగ్రేవ్ 58 ఏళ్ళ వయసులో 1729, జనవరి 19న గ్రేట్ బ్రిటన్ లోని లండన్ లో మరణించాడు.
కొమ్మూరి పద్మావతీదేవి పద్మావతీదేవి చెన్నై లో 1908 జూలై 7 న సంఘసంస్కర్తల కుటుంబంలో జన్మించింది. ఈమె తల్లితండ్రులు సంఘసంస్కరణోద్యమంలో క్రియాశీలకంగా పనిచేస్తూ సంస్కరణ వివాహాం చేసుకున్నారు. వారి వివాహన్ని స్వయంగా కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు నిర్వహించారు. తల్లితండ్రులు పద్మావతిదేవికి చదువుతో పాటూ సంగీతం కూడా నేర్పించారు. పద్మావతిదేవికి 14 యేళ్ల వయసులో గుడిపాటి వెంకట చలం తమ్ముడు కొమ్మూరి వెంకటరామయ్యతో వివాహం జరిగింది.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు వివేకవర్ధని పత్రిక ద్వారా అవినీతిపరులపై యుద్ధం సాగించి వారిని హడలెత్తించాడు. సంఘంలోని ఇతర దురాచారాలపై ప్రజలను చైతన్యవంతులను చెయ్యడానికి పత్రికను ఆయుధంగా వాడుకున్నాడు. సంఘసంస్కరణ కై ప్రవచనాలు మాత్రం చెప్పి ఊరుకోలేదు, స్వయంగా అందుకై నడుం కట్టి కార్యరంగంలోకి దూకాడు. ఆ రోజుల్లో స్త్రీలకు విద్య అవసరం లేదని భావించేవారు. వీరేశలింగం స్త్రీవిద్యకై ఉద్యమించి, ప్రచారం చెయ్యడమే కాక, బాలికల కొరకు పాఠశాలను ప్రారంభించాడు. తానే స్వయంగా చదువు చెప్పేవాడు. మగపిల్లలతో ఆడపిల్లలు కలిసి చదువుకునే సహ విద్యా విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు కూడా. అంటరాని కులాలకు చెందిన పిల్లలను కూడా చేర్చుకుని మిగతా పిల్లలతో కలిపి కూర్చోబెట్టేవాడు. వారికి ఉచితంగా చదువు చెప్పడంతో బాటు, పుస్తకాలు, పలకా బలపాలు కొనిచ్చేవాడు.
న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులు 1885లో రాజమండ్రి పురపాలకసంఘానికి తొలి అనధికార ఛైర్మన్‌గా ఎన్నికయ్యాడు. 1888 వరకూ ఆయన ఆ పదవిలో కొనసాగారు. ఆయన హయాంలోనే రాజమండ్రి ప్రజలకు తొలిసారి కుళాయి కనెక్షన్లు మంజూరు చేశారు. 1893లో ఆయన మద్రాసు ఇంపీరియల్‌ లెజిస్టేటివ్‌ కౌన్సిల్‌కు సభ్యునిగా ఎన్నికై సర్కారు జిల్లాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. ఈ పదవిలో ఆయన వరుసగా మూడు పర్యాయాలు ఎన్నికై 1899 వరకు కొనసాగాడు. 1896లో ఆయన రాజమండ్రిలోని టౌన్‌ హాల్‌ ట్రస్టుబోర్డు కమిటీ అధ్యక్షునిగా ఎన్నికయ్యారు. కలకత్తాలోని టౌన్‌ హాలు తర్వాత దేశంలో అంతటి ప్రాముఖ్యత రాజమండ్రి టౌన్‌ హాల్‌కు ఉంది. దీనిని కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు స్థాపించటం వెనుక న్యాపతి వారి సహకారం ఎంతో ఉంది.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఆంధ్ర దేశంలో బ్రహ్మ సమాజం స్థాపించాడు. యువజన సంఘాల స్థాపన కూడా వీరేశలింగం తోనే మొదలయింది. సమాజ సేవ కొరకు హితకారిణి (హితకారిణీ సమాజం 1905 లో) అనే ధర్మ సంస్థను స్థాపించి, తన యావదాస్తిని దానికి ఇచ్చేసాడు. 25 సంవత్సరాల పాటు రాజమండ్రిలో తెలుగు పండితుడిగా పనిచేసి, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో తెలుగు పండితుడిగా ఐదేళ్ళు పనిచేసాడు. ఆయన 130 కి పైగా గ్రంథాలు వ్రాసాడు. ఆన్ని గ్రంథాలు వ్రాసిన వారు తెలుగులో అరుదు. రాజశేఖర చరిత్ర అనే నవల, సత్యరాజా పూర్వ దేశయాత్రలు ఆయన రచనలలో ప్రముఖమైనవి. అనేక ఇంగ్లీషు, సంస్కృత గ్రంథాలను తెలుగులోకి అనువదించాడు. బడి పిల్లల కొరకు వాచకాలు వ్రాసాడు. స్వీయ చరిత్ర వ్రాసాడు. ఆంధ్ర కవుల చరిత్రను కూడా ప్రచురించాడు.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు చిన్ననాటి నుండి అతనికి అలవడిన స్వాభావిక లక్షణములే కార్యదీక్ష, సాహసము, విజ్ఞాన తృష్ణలు. రామమోహనరాయ్, దేవేంద్రనాథ్ ఠాగూర్, కేశవ చంద్రసేన్, ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్‌ ల బోధనలు, రచనలు ఇతని ఆధ్యాత్మిక చింతనలో విప్లవాత్మకమైన మార్పును తెచ్చాడు. 1887 సంవత్సరంలో సంఘ సంస్కరణ సమాజము స్థాపించి, మతమనే ముసుగులో అధోగతిలో ఉన్న హైందవ సమాజములోని దురాచారములపై విప్లవం ప్రారంభించాడు. మూఢ విశ్వాసాలు, సనాతనాచారాలపై ఆయన జరిపిన పోరాటము చిరస్మరణీయమైనది.
భండారు అచ్చమాంబ కొమర్రాజు వేంకటలక్ష్మణరావు, ఆయన అక్క భండారు అచ్చమాంబల పరస్పరానురాగం అందరినీ ఆకర్షించేది. ఆమె తమ్ముని విద్యాభివృద్ధికి పాటుపడింది. అక్కగారి సాహిత్యకృషికి, విజ్ఞానానికి తమ్ముడు చేయూతనిచ్చేవాడు. తమ్ముడు ఎంతో సమాచారాన్ని, పుస్తకాలను సేకరించి తోడ్పడగా అచ్చమాంబ "అబలా సచ్చరిత్రమాల" అనే గ్రంథాన్ని రచించింది. ఇందులో సుమారు 1000 సంవత్సరాల కాలంలో ప్రసిద్ధికెక్కిన భారత స్త్రీల కథలున్నాయి. ఈ గ్రంథాన్ని కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు తమ "చింతామణి ముద్రణాలయం"లో ప్రచురించాడు.
ఇతర పుస్తకాలు
రవి పరస ఆధ్యాత్మిక ఉపన్యాసాలు ఇచ్చే డాక్టర్ మైలవరపు శ్రీనివసరావు, వ్యక్తిత్వ వికాస నిపుణులు డాక్టర్ బి.వి. పట్టాభిరాం, సినీ గేయరచయిత సిరివెన్నెల సీతారామశాస్త్రి, కళా తపస్వి కె.విశ్వవాధ్,సినీ గాయకులు పద్మశ్రీ ఎస్.పి.బాల సుబ్రహ్మణ్యం, సినీ గాయని ఎస్.పి శైలజ, రాజమహెంద్రవరం ఎం.పి.మాగంటి మురళీమోహన్,తదితరుల నుంచి ప్రశంసలు పొందారు. వీరిందరి చిత్రాలతో పాటు సర్ ఆర్దర్ కాటన్, కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు, టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు, డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్, వంటి ప్రముఖుల చిత్రాలను గోటితో గీసారు.తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఆస్థాన విద్వాంసులు గరిమెళ్ళ బాలకృష్ణ ప్రసాద్ 2018జనవరి 29న రాజమండ్రి వల్లభ గణపతి వారి బ్రహ్మోత్సవాల సందర్భంలో సామవేదం షణ్ముఖశర్మ చే రచింపబడిన " శివపదం" పాటలను గానంచేసిన వేడుకల, బాలకృష్ణ ప్రసాద్ నఖచిత్రం వేసి,బహూకరించారు.
సుబ్రహ్మణ్య భారతి చంద్రిక అను కధలో శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారిని భారతి ప్రస్తుతించెను. అటులనే పోతన కవివరేణ్యుని సిల కవియరశర్ అను వ్యాసమున ప్రశంసించెను. ఈ వ్యాసమును భారతి కాళిదాసన్ అను మారుపేరున 1916 సం. జూలై 10 న వ్రాసెను. అందులో పోతన్నతో పాటు తమిళ సాహిత్యమున మణిదీపక వెలిగించిన మహనీయుడు కంబమహాకవియు, తిరువళ్ళువరు, తమిళ పంచకావ్యములలో తలమానిక మనదగిన సిలప్పదికార మాహాకావ్యమును సంతరించిన ఇళంగో పూజ్యపాదులను ప్రస్తుతింపబడిరి. ఈమువ్వురు భారతికి ఆరాధ్యదైవతమలు!
పంచతంత్రం తెలుగు లో అయిదు అనువాదాల వరకు వచ్చినట్లు తెలుస్తోంది. వాటి రచయితలు:చిన్నయసూరి తన అనువాదానికి నీతి చంద్రిక అని పేరు పెట్టాడు. తెలుగులో ప్రసిద్ధి పొందిన అనువాదం ఇదే. కానీ ఈ అనువాదం పంచతంత్రాన్ని కాక నారాయణుడి హితోపదేశాన్ని అనువదించినట్లుగా కనిపిస్తుంది. పరవస్తు చిన్నయసూరి నీతిచంద్రిక రెండు భాగములను మాత్రమే రచించగా, మిగిలిన భాగాలను కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు రచించాడు. తెలుగు సాంప్రదాయంగా విరామచిహ్నాలు లేకుండా సాగిన వేములపల్లి ఉమామహేశ్వర రావు అనువాదం కూడా చదవదగ్గది.
కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు ఉపాధ్యాయుడిగా పిల్లలకు పాఠాలతో పాటు, సంఘ సంస్కరణ భావాలను బోధించాడు. సమాజంలోని దురాచారాలపై తన భావాలను వ్యాప్తి చెయ్యడానికి 1874 అక్టోబరులో వివేకవర్ధని అనే పత్రికను ప్రారంభించాడు. “సంఘం లోని అవకతవకలను ఎత్తి చూపడం, దురాచారాల నిర్మూలన, ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో ప్రబలంగా ఉన్న అవినీతిని ఎత్తిచూపి, అవినీతిపరులను సంఘం ముందు పెట్టడం” వివేకవర్ధని లక్ష్యాలని ఆయన మొదటి సంచికలో తెలియజేసాడు. చెప్పడమే కాదు, అలాగే నడిపాడు కూడా. వివేకవర్ధని అవినీతిపరుల పాలిట సింహస్వప్నమయింది.
ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారు రచించిన పుస్తకము. ఇది మూడు భాగాలుగా వివిధ కాలాల్లో ముద్రించబడినది. ఇందులోని మొదటి భాగములో సుమారు 40 మంది ప్రాచీన తెలుగు కవుల గురించి విస్తృతంగా వివరించారు. రెండవభాగములో సుమారు 50-60 మంది మధ్యకాలపు తెలుగు కవుల జీవితచరిత్రలను చిత్రీకరించారు. మూడవ భాగములో సుమారు 140 మంది ఆధునికకాలపు తెలుగు కవుల జీవితాలను టూకీగా పేర్కొన్నారు. ఈ మూడింటిని హితకారిణీ సమాజము, రాజమండ్రి వారు ముద్రించారు.
గుంటూరు హిందూ నాటక సమాజం గుంటూరు హిందూ నాటక సమాజం తెలుగు నాటకరంగంలో ఆధునికకాలంలో ప్రథమ దశలో స్థాపించబడిన నాటకసమాజం. కొండుభొట్ల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి తన మిత్రులైన తోలేటి అప్పారావు, పాతూరి శ్రీరాములు, పోలూరి హనుమంతరావు మరియు ఇతర శిష్యులతో 1880-81 లలో ఈ సమాజాన్ని స్థాపించారు. దీనికంటే ముందు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు 1880వ సంవత్సరం నవంబరు, డిసెంబరు నెలలో స్థాపించిన సమాజం విద్యార్థి నాటక సమాజవడం వల్ల, అది కొద్దిరోజుల్లోనే అంతరించిపోవుట వల్ల గుంటూరు హిందూ నాటక సమాజమే మొదటిది అవుతుంది.