mteb/MIRACLReranking huggingface dataset:
رهبر حزب محافظه‌کار بریتانیا رهبر حزب محافظه‌کار بریتانیا () عالی‌ترین مقام سیاسی حزب محافظه‌کار در انگلستان است. از تاریخ ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۹، بوریس جانسون نماینده حوزه اوکسبریج و رویسلیپ جنوبی در پارلمان عهده‌دار این مسئولیت است. بعد از تغییراتی در حزب بخاطر برگزیت، ترزا می از رهبری حزب استعفا کرد و بوریس جانسون رهبری حزب را برعهده گرفت.
لیبرالیسم در ایران اعضای برجسته حزب عبارتند از محمد مصدق (رهبر حزب در طی سالهای ۱۹۴۹–۱۹۶۰)، الله‌یار صالح (رهبر طی سال‌های ۱۹۶۰–۱۹۶۴)، کریم سنجابی (رهبر طی ۱۹۶۷–۱۹۸۸)، ادیب برومند (رهبر طی سال‌های ۱۹۹۳ تا ۲۰۱۷) و داوود هرمیداس باوند (سخنگوی فعلی).
کارل نهمر کارل نهمر (زاده ۱۸ اکتبر ۱۹۷۲ در وین) یک سیاستمدار اتریشی (ÖVP) است و از ۶ دسامبر ۲۰۲۱ صدراعظم جمهوری اتریش است. او از ۷ ژانویه ۲۰۲۰ تا ۶ دسامبر ۲۰۲۱ وزیر کشور فدرال جمهوری اتریش بود و از ژانویه ۲۰۱۸ تا ژانویه ۲۰۲۰ دبیرکل حزب خلق اتریش و از ۹ نوامبر ۲۰۱۷ تا ۷ ژانویه ۲۰۲۰ عضو شورای ملی اتریش. او از ۳ دسامبر ۲۰۲۱ رئیس اجرایی حزب خلق اتریش است.
اولاف پالمه هنگامی که رهبر حزب تاگا ارلندر در سال ۱۹۶۹ از سمت خود کناره‌گیری کرد، کنگره حزب سوسیال دموکرات اولاف پالمه را به عنوان رهبر جدید حزب انتخاب کرد. پالمه آنگاه در جانشنیی ارلندر به نخست‌وزیری رسید.
رهبر رایزنشی مقامی تقریباً به‌همین شکل در مجلس نمایندگان ایالات متحده وجود دارد. البته معمولاً برای حزب اقلیت به‌کار می‌رود؛ چون رهبر رایزنشی حزب اکثریت، دومین مقام بلندپایه این حزب محسوب می‌گردد.
انتخابات پارلمانی اسرائیل (۲۰۲۱) نماینده متسا سامی ابوشهاده در ۱۴ ژانویه ۲۰۲۱ اعلام کرد که برای رهبری حزب بلد کاندید خواهد شد. متانس شهاده که پیشتر عضو کنست و رهبر این حزب بود، دنبال انتخاب مجدد برای این کرسی بود. این حزب در ۲۳ ژانویه ۲۰۲۱ انتخابات مقدماتی را برای انتخاب رهبر و لیست خود را برای کنست برگزار کرد. شورای بلد که در مجموع از ۶۰۰ عضو تشکیل شده بود، حق رای دادن در ناصره را داشت. ابوشهاده با کسب ۲۳۰ رأی از طرف کمیته مرکزی به عنوان رهبر حزب انتخاب شد.
انتخابات فدرال آلمان (۲۰۱۳) در این انتخابات از آن‌جایی که آنگلا مرکل به عنوان رهبر اتحادیهٔ دمکرات مسیحی پست صدراعظمی را از هشت سال پیش از آن به عهده داشت، این حزب با چالش چندانی برای معرفی کاندیدای پست صدراعظمی مواجه نبود اما شرایط برای حزب سوسیال دموکرات به گونهٔ دیگری بود. در بحث‌های درون‌حزبی چهار نفر دارای بخت بیشتری برای رسیدن به این پست بودند: دبیر کل این حزب، زیگمار گابریل؛ رهبر کمیته پارلمانی این حزب و وزیر خارجهٔ سابق آلمان، فرانک-والتر اشتاین‌مایر؛ و وزیر سابق اقتصاد و نخست‌وزیر سابق ایالت نوردراین-وستفالن و رهبر این حزب، پر اشتاینبروک. البته در این حزب هانه‌لوره کرافت، نخست‌وزیر وقت ایالت نوردراین وستفالن از کاندیداتوری برای این پست امتناع کرد.
حزب‌اللهی اسم حزب‌الله یا حزب خدا نامی است عام که در تظاهرات‌هایی که افراد در آن فریاد می‌زدند «حزب فقط حرب الله رهبر فقط روح‌الله»... و روح‌الله اسم اول رهبر انقلاب اسلامی روح‌الله خمینی بود. در روزهای اولیه انقلاب، خمینیست‌ها – کسانی که در حزب جمهوری اسلامی بودند – ارتباطشان را با حزب‌الله تکذیب می‌کردند، و ادامه حملات آنان را به تمایلات خودبخودی مردم نسبت می‌دادند که دولت هیچ کنترلی بر آن‌ها ندارد.
کمال قلیچ‌داراوغلو کمال قلیچ‌داراوغلو ، معروف به گاندی کمال، سیاست‌مدار و اقتصاددان ترکیه است. وی هم‌اکنون رهبر حزب جمهوری‌خواه خلق ، اصلی‌ترین حزب مخالف ترکیه و بزرگترین حزب لائیک این کشور و نماینده شهر ازمیر در مجلس ترکیه است. او در مه ۲۰۱۰ از سوی کنگره حزب به سمت ریاست حزب انتخاب گردید. او هفتمین رهبر قدیمی‌ترین حزب ترکیه است و جانشین دنیز بایکال شد.
زباستیان کورتس بدنبال واقعه ایبیزا و استعفای هاینتس-کریستیان اشتراخه، معاون صدراعظم اتریش که به فروپاشی دولت ائتلافی شامل دو حزب خلق اتریش و حزب آزادی اتریش منجر شد، در تاریخ ۲۷ مه ۲۰۱۹ پارلمان اتریش به دولت سباستین کورتس، صدراعظم این کشور، رای عدم اعتماد داد و او را که درگیر پرونده جنجالی فساد واقعه ایبیزا در دولت ائتلافی اتریش شده بود از کار برکنار کرد. برکناری رسمی کابینه کورتس توسط رئیس‌جمهور الکساندر فن در بلن اجرا شد.
جنگ داخلی اتریش حوادث فوریه ۱۹۳۴ به عنوان بهانه‌ای از سوی دولت برای ممنوع کردن فعالیت حزب سوسیال دموکرات و اتحادیه‌های وابسته به آن مورد استفاده قرار گرفت. همچنین به علت حضور کمونیست‌ها در اعتراظات فوریه فعالیت آن‌ها نیز ممنوع اعلام شد. بدین ترتیب حزب وطن پرستان به تنها حزب فعال اتریش تبدیل شد.
ولید جنبلاط ولید جنبلاط (متولد ۷ آگوست ۱۹۴۹)، رهبر حزب سوسیالیست ترقی‌خواه و یکی از برجسته‌ترین رهبران دروزی در لبنان است. او پس از ترور پدر خود کمال جنبلاط، رهبر و بنیانگذار حزب ریاست این حزب را در اختیار گرفت.
جمهوری اول اتریش پس از سال ۱۹۲۰، دولت اتریش تحت سلطه حزب سوسیال دموکراتیک روابط نزدیک با کلیسای کاتولیک رومی را حفظ کرد. نخستین صدراعظم این حزب، ایگناتس زایپل، در ماه مه ۱۹۲۲ به قدرت رسید و تلاش کرد تا یک اتحاد سیاسی بین حزب کارگران و کلیسای کاتولیک رومی ایجاد کند.
هومن خلعتبری وی از سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۱، دستیار ارکستر و رهبر کر فستیوال اپرایی Junger Künstler Graz شهر گراتس در جنوب اتریش بوده و از سال ۱۳۸۳ یکی از بنیانگذاران، مدیر هنری و رهبر فستیوال بین الملی موسیقی کلاسیک قصر کیرشتِتِن Internationaler Klassik Festival Schloss Kirchstetten در شمال اتریش است.
رهبر اپوزیسیون (بریتانیا) بنا بر عرف، رهبر اپوزیسیون بزرگترین حزبی که در دولت نیست را رهبری می‌کند: وقتی که یک حزب یک راست برنده می‌شود، این منصب در اختیار دومین حزب بزرگ در مجلس عوام است. رهبر معمولاً به عنوان جایگزینی برای نخست‌وزیر بریتانیا دیده شده و به شورای خصوصی بریتانیا منصوب می‌شود.
رهبر حزب کارگر نیوزیلند رهبر حزب باید نماینده مجلس باشد. در صورت خالی ماندن این پست، خواه به دلیل استعفا، از کارافتادگی یا به دنبال عدم رای اعتماد، رهبر جدیدی با رایزنی پارلمانی انتخاب می‌شود. هر یک از نامزدها، توسط نامزد بعدی و نفر دوم در مجمع انتخاباتی معرفی می‌شوند.
حزب سوسیال‌دموکرات اتریش در انتخابات مجلس ۲۰۰۲ حزب ۱ ۷۹۲ ۴۹۹ رای (۳۶٫۵۱٪, ۶۹ کرسی) دریافت کرد. در انتخابات ریاست جمهوری اتریش ۲۰۰۲ نامزد حزب، هانس فیشر (Heinz Fischer) با کسب ۲ ۱۶۶ ۶۹۰ رای (۵۲٫۴٪) برنده شد.
حزب وطن‌پرستان از جمله مخالفان حزب وطن پرستان می توان سوسیل دموکرات ها که توسط کارگران اتحادیه ای و گروه شبه نظامی حامی جمهوری خواهان ( Republikanischer Schutzbund ) حمایت میشد و مقر اصلی آن ها در وین و دیگر شهر های صنعتی اتریش بود نام برد. یکی دیگر از مخالفان این حزب، نازی های اتریش بودند.
ارنست رودیگر اشتارمبرگ ارنست رودیگر کامیلو فون اشتارمبرگ (زادهٔ ۱۰ مهٔ ۱۸۹۹- مرگ ۱۵ مارس ۱۹۵۶) سیاستمدار ملی‌گرا و محافظه‌کار اتریشی در آستانهٔ جنگ دوم جهانی بود. او تا پیش از سال ۱۹۱۹ میلادی و لغو اشرافیت در اتریش باقید لقب اعلیحضرت و فورست فون اشتارمبرگ خوانده می‌شد. اشتارمبرگ رهبر هایمور و سپس حزب سوسیال مسیحی و جبهه میهن بود. همچنین او هزار و صد و شصتمین شوالیه نشان پشم زرین بود.
اتحادیه جهانی ناسیونال سوسیالیست این جنبش هنگامی بوجود آمد که رهبر حزب نازی آمریکا، جورج لینکلن راکول، به انگلستان سفر کرد و با رئیس جنبش سوسیالیست ملی کولین جردن ملاقات کرد. در این دیدار هر دو توافق کردند که در جهت ایجاد ارتباط بین‌المللی جنبشکهای نئونازی تلاش کنند. این توافق منجر به بیانیه کوتسولد ۱۹۶۲ شد، که توسط نئونازی‌های ایالات متحده، انگلستان، فرانسه (ساویتری دیوی)، آلمان غربی (برونو لودکه)، اتریش و بلژیک امضا شد.
حزب کمونیست متحد ترکیه رهبری حزب کمونیست ترکیه و حزب کارگران ترکیه که هر دو در ترکیه غیرقانونی اعلام شده‌بودند در سال ۱۹۸۷ اعلام کردند که تصمیم گرفته‌اند با ادغام در یکدیگر حزب جدیدی به نام حزب کمونیست متحد ترکیه را تأسیس کنند. بدین منظور یاشار نبی یاغچی رهبر حزب کمونیست ترکیه و بهیجه بوران رهبر حزب کارگر ترکیه در ۶ اکتبر ۱۹۸۷ در بروکس با یکدیگر دیدار کردند و تأسیس حزب کمونیست متحد ترکیه را اعلام کردند. با این وجود بهیجه بوران تنها چهار روز بعد از این دیدار درگذشت، به همین دلیل نیهات سارگین جایگزین او شد.
حزب استقلال پورتوریکو در سال ۱۹۹۹، رهبر حزب پورتوریکو، در جریان Navy-Vieques protests که توسط ساکنان ویکز علیه ارتش آمریکا به جهت حضور آن‌ها در جزیره مانیسیپالیتی بود، وارد شدند. در طول انتخابات سال ۲۰۰۴، حزب در خطر از دست دادن رسمیت خود در جامعه بود که توسط رهبر تاریخی این حزب، روبن بروس (Rubén Berríos) به جایگاه خود در بین مردم بر می‌گردد.
عصمت اینونو پسر او اردل اینونو فیزیکدان با گرایش ریاضی و برنده مدال وینگر و معاون پیشین نخست‌وزیر ترکیه بود. او همچنین رهبر حزب سوسیال دموکرات و حزب مردمگرای سوسیال دموکرات و رهبر افتخاری حزب سوسیال دموکرات خلق بود.
جاسیندا آردرن پس از استعفای آنت کینگ، آردرن در ۱ مارس ۲۰۱۷ به اتفاق آرا به عنوان معاون رهبر حزب کارگر انتخاب شد. فقط پنج ماه بعد، با برگزاری انتخابات، اندرو لیتل، رهبر حزب کارگر، پس از نتیجه نظرسنجی کم سابقه برای حزب، استعفا داد، در حالی که آردرن به عنوان رهبر به جای او بدون مخالفت انتخاب شد. او حزب خود را برای بدست آوردن ۱۴ کرسی در انتخابات عمومی ۲۰۱۷ در ۲۳ سپتامبر رهبری کرد و ۴۶ کرسی را از ۵۶ کرسی حزب ملی نیوزیلند به دست آورد. پس از یک دوره مذاکره، نیوزیلند ابتدا تصمیم گرفت با ائتلاف حزب سبز و نخست‌وزیر آردرن با ائتلاف حزب کارگر، به یک حزب ائتلاف اقلیت وارد شود. وی در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۷ توسط فرماندار کل سوگند یاد کرد. وی در سن ۳۷ سالگی جوانترین زن رئیس حکومت در جهان شد. بعداً آردرن هنگام تولد دخترش در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۸ به عنوان دومین رئیس دولت منتخب جهان برای زایمان در حین کار خود (پس از بی‌نظیر بوتو) شد.
آوگوست آیگروبر وی در اشتایر در امپراتوری اتریش-مجارستان زاده شد. در نوامبر ۱۹۲۲ به سازمان جوانان ناسیونال سوسیالیست کارگری اتریش و در آوریل ۱۹۲۸ به حزب نازی پیوست. وی به سبب فعالیت در این حزب که از طرف دولت اتریش غیرقانونی اعلام شده بود، به چندین ماه زندان محکوم شد. وی اندکی پس از آنشلوس به اس‌آ پیوست و به درجه بریگادفورر رسید.
حزب وطن‌پرستان حزب وطن پرستان در تاریخ اتریش پس از جنگ نقش مهمی ایفا کرده‌است. در حالی که مورخان چپ، آن را سیاست یک فاشیسم اتریشی برای بدست گرفتن حکومت و آن را مسئول شکست دموکراسی در اتریش می‌دانند، نویسندگان محافظه کار بر نقش این حزب در دفاع از استقلال کشور و مخالفت با نازیسم تأکید می‌کنند.
انتخابات سراسری نیوزیلند (۲۰۲۰) در ۲۲ مه ۲۰۲۰، یک انتخابات رهبری به دنبال دو نظرسنجی پایین برای حزب ملی نیوزلند رخ داد، که در آن تاد مولر جایگزین سیمون بریجز به عنوان رهبر و رهبر مخالف شد و نیکی کی جایگزین پائولا بنت به عنوان معاون رهبر حزب شد. خود مولر سپس به استناد دلایل بهداشتی در ۱۴ ژوئیه سال ۲۰۲۰ استعفا داد، و بعداً همان روز منجر به انتخابات رهبری دیگری شد که در آن کالینز به سمت رهبری حزب ملی نیوزلند انتخاب شد.
حزب آذربایجان نوین حزب آذربایجان نوین حزبی سیاسی حاکم بر جمهوری باکو در تاریخ ۱۸ دسامبر ۱۹۹۲ توسط رئیس‌جمهوری سابق آذربایجان؛ حیدر علی اف بنیان‌گذاری شده و تا پایان عمرش در سال ۲۰۰۳، رهبر این حزب و رئیس‌جمهوری آذربایجان بود. که در حال حاضر پسر وی، الهام علی‌اف رهبر حزب آذربایجان نوین می‌باشد.
فورزا ایتالیا در طول تأسیس خود، حزب با وابستگی شدیدی به تصویر شخصی و کارایی رهبر آن مشخص شد. به همین دلیل آن را «حزب شخصیت» نامیده‌اند یا «حزب شخصی» برلوسکونی، استفاده ماهرانه از کمپین‌های رسانه ای، به ویژه از طریق تلویزیون. سازمان و ایدئولوژی حزب به شدت به رهبر آن وابسته بود. درخواست تجدید نظر به رای‌دهندگان بر اساس شخصیت برلوسکونی بیشتر از ایدئولوژی یا برنامه بود.
انتخابات سرتاسری اتیوپی (۲۰۲۱) حزب جبهه انقلاب دموکراتیک خلق اتیوپی به همراه سه حزب از چهار حزبی که از اعضای ائتلاف سیاسی حاکم هستند از زمان سرنگونی رژیم قبلی در ۱۹۹۱ بر سیاست‌های اتیوپی سلطه دارند که شامل حزب دموکراتیک آمهارا (حزب دموکراتیک)، حزب دموکراتیک اورومو (ODP) و جنبش دموکراتیک خلق‌های جنوب اتیوپی (SEPDM) که این حزب در تاریخ اول دسامبر ۲۰۱۹ منحل شد و در نتیجه اکثر احزاب عضو آن در حزب رفاه ادغام شدند، و در این میان نقش (EPRDF) به عنوان حزب حاکم شناخته شد. آخرین رهبر EPRDF، نخست‌وزیر ابی احمد، اولین رهبر حزب جدید بود.
سیاست در استرالیا حزب یا ائتلاف حزبی که از نظر شمار نمایندگان در مجلس نمایندگان در رتبه دوم قرار می‌گیرد اپوزیسیون را تشکیل می‌دهد و رهبر آن حزب، رهبر اپوزیسیون نامیده می‌شود.
کریس واتسون براساس گفته پرسیوال سرل: «واتسون، در زمان خودش تأثیری بیش از آنچه که به ذهن خطور می‌کند گذاشت. او در زمان مناسب رهبر حزب شد، و هیچ چیزی بهتر از صداقت، ادب و اعتدالی که او همیشه به عنوان رهبر نشان می‌داد نمی‌توانست برای حزب مؤثر باشد.» آلفرد دیکین در مورد واتسون نوشت: «حزب کارگر دلایل زیادی برای تشکر از آقای واتسون، کسی که درایت و قضاوت او موجب شد حزب بسیاری از موفقیت‌های پارلمانی‌اش را کسب کند، دارد.
حزب عدالت و توسعه حزب عدالت و توسعه (به ترکی:AKP یا Adalet ve Kalkınma Partisi)، حزب سیاسی حاکم در ترکیه از سال ۲۰۰۲ تاکنون است. این حزب خود را جزو احزاب راستگرا و میانه معرفی می‌کند. عدالت و توسعه در انتخابات ۲۰۱۱ با کسب بیش از ۴۹ درصد آراء ۳۱۱ کرسی از مجموع ۵۵۰ کرسی پارلمان ترکیه را به دست آورد. رهبر فعلی حزب بن علی ییلدریم و رهبر سابق آن احمد داووداوغلو نخست وزیر سابق این کشور است.
حزب اسلامی گلبدین حکمتیار در سال‌های بعد نیز انشعاب‌های دیگری در این حزب صورت گرفت و جالب اینکه اغلب جریان‌های انشعابی هم خود را با همان نام «حزب اسلامی افغانستان» معرفی می‌کنند و همچنان گلبدین حکمتیار را یک رهبر جهادی مورد احترام می‌دانند. این احزاب برای تمایز از یکدیگر معمولاً با نام رهبر خود شناخته می‌شوند و بسیاری از آن‌ها با پیوستن به دولت کرزی مقامات مهمی را نیز به دست آورده‌اند. حزب اسلامی ارغندیوال که یکی از این شاخه‌ها است در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۹۳ افغانستان به حمایت از عبدالله عبدالله وارد رقابت شده و محمدخان از اعضای این حزب به عنوان معاون اول عبدالله در انتخابات شرکت کرد.
مجمع اهل بیت کانادا تا کنون، وزیران مهاجرت و امور شهروندی، رئیس حزب نیو دموکرات، رهبر حزب لیبرال، رهبر حزب محافظه کاران انتاریو، نمایندگان پارلمان کانادا و رئیس کمیسیون حقوق بشر در ایالت انتاریو در همایش‌های این مجمع سخنرانی داشته‌اند.
رهبران حزبی سنای ایالات متحده آمریکا حزب دمکرات نخستین بار در سال ۱۹۲۰ یک رهبر حزبی برگزید. حزب جمهوریخواه نخستین بار رسماً در سال ۱۹۲۵ یک رهبر برای خود تعیین کرد.
حزب وطن‌پرستان حزب وطن‌پرستان (آلمانی: "Vaterländische Front") سازمان سیاسی حاکم «استرو فاشیسم» بود. آن‌ها ادعا می‌کردند یک جنبش غیرحزبی هستند و هدفشان اتحاد همه مردم اتریش و غلبه بر اختلافات سیاسی و اجتماعی است. این حزب در ۲۰ مه ۱۹۳۳ توسط صدراعظم اجتماعی مسیحی، انگلبرت دلفوس به عنوان تنها حزب قانونی مجاز به فعالیت در کشور تأسیس شد، در راستای نظام فاشیستی ایتالیا سازماندهی شد، با این تفاوت که وطن پرستان کاملاً با کلیسای کاتولیک همکاری داشتند و از هیچ ایدئولوژی نژادی طرفداری نمی‌کردند، همان کاری که بعدها فاشیسم ایتالیایی انجام داد. این اتحادیه از ملی‌گرایی و استقلال اتریش بر اساس حمایت از هویت مذهبی کاتولیک اتریش در برابر آنچه که آنها یک کشور آلمانی تحت کنترل پروتستان می‌دانستند دفاع می‌کرد.
انتخابات مجلس عراق (۲۰۱۸) در میان احزاب کرد، با مرگ جلال طالبانی رهبر اتحادیهٔ میهنی کردستان، و رهبر اپوزیسیون، نوشیروان مصطفی، تغییرات مهمی نسبت به انتخابات پیشین رخ داده‌است. در سپتامبر ۲۰۱۷، برهم صالح، نخست‌وزیر پیشین کردستان عراق و جانشین رهبر اتحادیهٔ میهنی کردستان اعلام کرد که این حزب را ترک خواهد کرد و حزب مخالف جدیدی به‌نام ائتلاف دموکراسی و عدالت را تشکیل خواهد داد.به‌نظر می‌رسد که این حزب توانایی تغییر چهرهٔ سیاسی کردستان عراق را داشته‌باشد. صالح امیدوار است که بتواند دیگر احزاب مخالف همچون گوران و کومال را نیز گردهم آورد و با حزب حاکم دموکرات کردستان عراق رقابت کند. هر سه حزب یک ائتلاف به‌نام نیشتمان (وطن) را تشکیل داده‌اند. ائتلاف اتحادیهٔ میهنی کردستان و حزب دموکرات کردستان توافق کردند که دوباره تحت یک لیست مشترک از همهٔ احزاب کرد در کرکوک در انتخابات مجلس شرکت کنند. با این حال، حزب دموکرات اعلام کرد که آن‌ها انتخابات را در کرکوک و دیگر مناطقی که «تحت اشغال نظامی هستند» تحریم خواهند کرد.
هانس ریشتر (رهبر ارکستر) هانس ریشتر (؛ – ) که با نامِ یانوش ریشتر () موسیقی‌دان و رهبر ارکستر اهل اتریش-مجارستان بود.
هگمتانه با توجه به موقعیت و منابع استراتژیک هگمتانه، این محوطه احتمالاً پیش از هزارهٔ یکم پیش از میلاد اشغال شده بود، هرچند که شواهد تاریخی و باستان‌شناختی در این مورد وجود ندارد. بنا به گفتهٔ هرودوت، هگمتانه در اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد به عنوان پایتخت مادها توسط دیاکو برگزیده شد. هرودوت مجتمع شاهانه شامل قصر، خزانه‌داری و اقامت‌گاه نظامی که بر روی تپه‌ای ساخته شده بودند را توصیف می‌کند و می‌گوید که این مجتمع توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اِشراف داشت، ساخته شد. با وجود دو سده درگیری در سرزمین‌های مادی مرکز زاگرس، آشوریان هیچ‌گونه گزارش روشنی از هگمتانه ارائه نداده‌اند و ممکن است که آن‌ها هرگز در شرق الوند پیش‌روی نکرده باشند. سنت‌های قدیمی دیگری، منشأ شهر هگمتانه را به سمیرامیس افسانه‌ای یا به جمشید نسبت می‌دهند.
پادشاهی ماد با توجه به موقعیت و منابع استراتژیک هگمتانه، این محوطه احتمالاً پیش از هزارهٔ یکم پیش از میلاد اشغال شده بود، هرچند که شواهد تاریخی و باستان‌شناختی در این مورد وجود ندارد. بنا به گفتهٔ هرودوت، هگمتانه در اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد به عنوان پایتخت مادها توسط دیاکو برگزیده شد. هرودوت مجتمع شاهانه شامل قصر، خزانه‌داری و اقامت‌گاه نظامی که بر روی تپه‌ای ساخته شده بودند را توصیف می‌کند و می‌گوید که این مجتمع توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اِشراف داشت، ساخته شد. علی‌رغم دو سده درگیری در مناطق مادی مرکز زاگرس، آشوریان هیچ‌گونه گزارش روشنی از هگمتانه ارائه نداده‌اند و ممکن است که آن‌ها هرگز در شرق الوند پیش‌روی نکرده باشند. سنت‌های قدیمی دیگری، منشأ شهر هگمتانه را به سمیرامیس افسانه‌ای یا به جمشید نسبت می‌دهند.
شیوه معماری پیشاپارسی تپه زاغه در نزدیکی قزوین، قدیمی‌ترین اثر باقیمانده از این سبک معماری است. نمونه‌های بارز دیگر این سبک عبارتند از: چغازنبیل، تپه سیلک، شهر سوخته و هگمتانه.
همدان نخستین باری که اسم این شهر برده شد، در حدود ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد بود که نام همدان را "اَمدانه" ذکر شده‌است. این شهر تحت نام‌های دیگری از قبیل "هگمتانه"، "هگمتان"، "اکباتان"، "اکباتانا"، "آمدانه"، "آنادانا" نیز نوشته شده‌است. در کتیبه‌های آرامی نو آشوریی نام آن شهر "آمدانه" آمده، این اسم بایستی مشتق از کلمهٔ ماد باشد چنان‌که آشوریان قوم ماد را "آمادای" ذکر کرده‌اند. از این رو آمادانه به معنی محل مادها و جایی‌است که مادها زندگی می‌کردند. در دوران مادها به زبان پارسی باستان این شهر "هگمتانه" یا "هگمتانه" به معنی «جای تجمع» خوانده می‌شد. "اکباتان" نیز همان تلفظ هگمتانه به زبان یونانی است.
هگمتانه چنان‌که ملاحظه شد، دربارهٔ چگونگی احداث و نام بنیانگذاران هگمتانه در بین مورخین یونانی، اتفاق نظر وجود ندارد. مورخین اسلامی نیز در این زمینه با یکدیگر اختلاف نظر دارند. در مورد محل دقیق آن هم نظریات متفاوتی ارائه شده‌است. گرچه اکثر مورخین، پژوهشگران و باستان‌شناسان مانند محمدتقی مصطفوی، رومن گیرشمن، اریش فریدریش اشمیت، لوشای و پرا دارا، تپه‌ای را که هم‌اکنون در شهر همدان به نام هگمتانه معروف است، محل اصلی شهر باستانی هگمتانه می‌دانند.
تکوک طلایی بز کوهی هگمتانه تکوک طلایی بز کوهی هگمتانه از آثار باستانی دوره هخامنشی است که در شهر هگمتانه کشف شده‌است. این ریتون به شکل سر یک بز کوهی ساخته شده‌است. تکوک طلایی بز کوهی هگمتانه در موزه ملی ایران، موزه ایران باستان نگهداری می‌شود.
هگمتانه جرج کرزن، پیشنهاد کرده‌است که با توجه به اینکه در آن‌جا هفت شهر، هگمتانه نامیده می‌شوند و چهارتای آن‌ها در پارس قرار دارند، این نام در واقع برای پایتخت یا شهر شاهی تعیین شده بود. در منابع باستانی و دیگر منابع، برای هگمتانه نام‌های مختلفی ذکر شده‌است: در زبان یونانی «اِکباتانا، اِگباتانا»، در زبان لاتین «اکباتانا، اکباتانا، اکباتانیس پارتیوروم» در زبان آرامی «اَحمِتَ»، در زبان ارمنی «اَحمَتَن، هَمَتَن، اِکبَتَن» و در زبان فارسی میانه «هَمَدان».
هگمتانه سنگ‌نوشتهٔ یونانی بر روی تندیس هرکول در بیستون که قدمت آن به سال ۱۴۹/۱۴۸ پیش از میلاد می‌رسد، به کلئومنز به‌عنوان ساتراپ «ایالت‌های بالا» (ماد) اشاره می‌کند؛ به نظر می‌رسد که ماد و هگمتانه تا سال ۱۴۷ پیش از میلاد، یعنی تا زمان پادشاهی مهرداد یکم، سقوط نکرده بودند. آنتیوخوس هفتم در سال ۱۳۰ پیش از میلاد به قصد بازگردانی قدرت سلوکی به ایران، احتمالاً برای مدت کوتاهی در هگمتانه توقف کرد، چنان‌که تیگران دوم نیز در سال بعد برای حمله به مهرداد دوم، مدتی در هگمتانه بود. پارتیان همچنان از هگمتانه به عنوان پایتخت تابستانی و ضرابخانهٔ سلطنتی استفاده می‌کردند. سازه‌های پارتی در شهر، دژی که بر تپه مصلی قرار داشت را شامل می‌شد.
موزه هگمتانه موزه هگمتانه در سال ۱۳۷۳ شمسی در میدان هفت تیر، در شهر همدان افتتاح شده‌است. این موزه به جز عصر روزهای دوشنبه تمام روزهای هفته باز است. این موزه در شرق تپه هگمتانه و در کنار گودال معروف فرانسوی‌ها قرار دارد. ساختمان موزه که قبلاً مدرسهٔ پرورش نامیده می‌شد، طی تغییرات و تعمیراتی برای ایجاد یم موزهٔ موقت به بهره‌برداری رسیده‌است. اشیای موزه شامل دو بخش اختصاصی و استانی است. در راهرو و تالار سمت راست موزه، اشیای به دست آمده از هگمتانه نگهداری می‌شود.
یافته‌های باستان‌شناسی در شهر همدان امروزه عموم باستان شناسان، تپهٔ باستانی هگمتانه، واقع در مرکز شهر همدان را که وسیع‌ترین تپه باستانی ایران است. بقایای ابنیهٔ کاسی، مادی، هخامنشی و بعد از آن می‌دانند. مساحت این تپه حدود ۳۰ هکتار می‌باشد، که با در نظر گرفتن بخش‌هایی که جزء محدودهٔ تپهٔ باستانی بوده، ولی اینک ساختمان‌های مسکونی بر روی آن ساخته شده، به بیش از ۴۰ هکتار نیز می‌رسد. در حفاری‌های باستان‌شناسی سال‌های اخیر در تپه هگمتانه مشخص شده‌است که محل کاخ و بناهای اشاره شده، در تپه هگمتانه کنونی واقع بوده‌است.
شهرک اکباتان نام شهرک اکباتان از واژهٔ "هگمتانه" برگرفته شده‌است. "اکباتان" یا "هگمتانه"، نام کهن شهر همدان بوده‌است. این واژه به زبان پارسی کهن به معنای «جای گردهمایی» است.
تاریخ همدان روایات موجود در باب علت پیدایش نخستین شهر مادی یعنی هگمتانه حاکی از آن است که این شهر در پی تشکیل اولین نهادهای اداری-سیاسی در کشور، و به سبب ضرورت وجود سکونت‌گاهی جهت استقرار نهادهای مذکور و کارگزاران آن، توسط دیاکو بنیان‌گذار شاهنشاهی ماد ساخته شد. از طرفی دیگر با آنکه مشهور است اکباتان یا هگمتانه در محل همدان کنونی بوده‌است اما برخی معتقدند که همدان کنونی، اکباتانی که هرودوت گفته‌است، نیست بلکه شهر همدان همان اَمَدانه یا آمادی است که نام آن در کتیبهٔ تیگلت‌پیلسر یکم آمده‌است و تاریخ احداث آن به بیش از (۱۱۰۰ سال پیش از میلاد) برمی‌گردد. پولیبیوس مورخ یونانی (۲۰۴–۱۳۲ پیش از میلاد) بدون اینکه خود شهر هگمتانه را دیده‌باشد، می‌نویسد در دامنهٔ کوه الوند شهر هگمتانه با قلعه و ارک مستحکم و عجیب و حیرت‌آور قرار گرفته، قصر شاهی درون آخرین قلعهٔ آن استوار گردیده‌است. چوب‌هایی که در کاخ به مصرف رسیده پوشیده از زر و سیم و درها و ستون‌ها و رواق‌ها با هزاران گونه کنده‌کاری‌ها و نقش و نگارها آراسته شده، یک تیر عاری از زیور و یک دیوار بی‌پیرایه در آن کاخ یافت نمی‌شود. حتی کاشی‌هایی که زینت بخش ازاره‌ها و دیوارهای درونی قصر است با پوششی از آب و نقره سیم‌اندود گشته‌است.
هگمتانه همچنین ادامه کاوش‌ها، بخش‌هایی از حصار عظیم شهر به قطر ۹ متر و ارتفاع ۸ متر را آشکار ساخته‌است. این حصار در فواصل معین، دارای برجهای عظیم بوده، که هگمتانه قدیم را دربرمی‌گرفته‌است.
هگمتانه هگمتانه تا سال ۲۲۶ میلادی به پارتیان وفادار ماند، تا اینکه به همراه آتروپاتن (آذربایجان) از سمت شمال به تسخیر اردشیر بابکان درآمد. در اینجا مدارک متناقضی وجود دارد که آیا هگمتانه به عنوان کاخ تابستانی به کار رفته‌است یا نه. بنابر گفتهٔ ابن فقیه همدانی، ساختمان‌هایی بین تیسفون، پایتخت ساسانیان و کوه الوند و نه فراتر از آن، حتی همدان ساخته شد. شهر در مدت کوتاهی بعد از جنگ نهاوند در ۲۳ ه‍.ق/۶۴۲ م به دست مسلمین افتاد و مرکز استان شد.
ابوالقاسم ذوالریاستین غلامحسین قراگوزلو در کتاب «هگمتانه تا همدان»، قدیمی‌ترین شهرها در فصل «وزیران و دیگر صاحب مقامان تاریخی همدان قبل از قاجار» در باب میرزا ابوالقاسم ذوالریاستین چنین آورده‌است: «میرزا ابوالقاسم ذوالریاستین از بزرگان خوشنام و سرشناس همدان و در دوران محمدشاه حاکم این شهر بود. چندی نیز حکومت کرمانشاه را به عهده داشت. ذوالریاستین چنان‌که برمی آید مردی فاضل و ادب پرور و خیرخواه بوده است. ذوالریاستین در همدان مسجد، حمام و بناهایی ساخته است که هنوز هم به نام وی باقی است»
همدان در زمان مادها مهم‌ترین راه‌های کاروانرو در اکباتانا تلاقی می‌کردند و این شهر قلب ماد قدیم به‌شمار می‌رفت معمولاً معتقدند که هگمتانه به معنی محل تجمع یا بازار یا چیزی نظیر آن است البته احتمال دیگری نیز وجود دارد که جلسات عمومی اتحادیه قبایل در این نقطه برگزار می‌شده‌است. در یکی از جلسات عمومی اتحادیه قبایل، دیاکو به رهبری انتخاب شد. دیاکو هگمتانه را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد. مکان این شهر برای پایتخت شدن کاملاً مناسب بود، زیرا مشرف بر راهی بود که به بابل و آشور می‌رفت. بر اساس نوشته‌های هرودوت مورخ یونانی به دستور دیاکو نخستین پادشاه ماد در اکباتانا استحکامات عظیمی شامل ۷ دژ مشهور به قصر هفت‌حصار و کاخ‌های شاهی برپا شد. بیشتر پژوهندگان علوم تاریخ و باستان‌شناسی بر این باورند که تپه و بناهای امروزی هگمتانه، در دل شهر همدان، برجای‌ماندهٔ بقایای همین تأسیسات می‌باشند.
تپه گورستان قدیمی امزاجرد تپه قبرستان قدیمی امزاجرد مربوط به سده‌های میانه و متاخر دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، دهستان هگمتانه، ۲۵۰ متری ضلع شمالی روستای امزاجرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شاهنشاهی اشکانی در حالیکه شهر صددروازه به عنوان اولین پایتخت اشکانی انتخاب شد، مهرداد یکم در سلوکیه، هگمتانه، تیسفون و شهر تازه تأسیس خود مهردادکرت اقامتگاه‌های شاهی نیز بنا کرد، علاوه بر این مهردادکرت محلی بود که در آن مقبره‌ای برای پادشاهان اشکانی ساخته شده بود و از آن نگهداری می‌شد. از سوی دیگر هگمتانه به اقامتگاه تابستانی خانواده سلطنتی اشکانی بدل گشت. شهر تیسفون نیز تا پیش از به حکومت رسیدن گودرز یکم به عنوان پایتخت انتخاب نشد، اما به نقل از بروسیوس به عنوان محلی برای تاجگذاری‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت و شهری نمادین از حکومت اشکانی بود.
پادشاهی ماد هگمتانه، پایتخت پادشاهی ماد، پایتخت تابستانی هخامنشیان و ساتراپ‌نشین ایالت ماد از دوران هخامنشیان تا ساسانیان بود. "دانشنامه ایرانیکا" بنیانگذاری ماد را سال ۷۰۸ پیش از میلاد به مرکزیت هگمتانه و توسط دیاکو ذکر می‌کند. نام این شهر در سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در بیستون در زبان فارسی باستان «هَمگمَتانَ»، در ایلامی «اَگ-مَ-دَ-نَ» و در زبان اکدی «اَ-گَ-مَ-تَ-نُ» ثبت شده‌است. معمولاً چنین تفسیر می‌شود که این واژه از «هَنگمَتَ» به معنای «محل گردآمدن» مشتق شده‌است و نتیجه گرفته می‌شود که پیش از شکل‌گیری دولت ماد، نوعی گردهمایی مردمی در اینجا انجام می‌شد. هرودوت به یک گردهمایی مادها که در آن دیاکو به شاهی برگزیده شد، اشاره می‌کند ولی محل آن را مشخص نمی‌کند. واژهٔ ایلامی «هَل. مَتَ. نَ» به معنای «سرزمین مادها» احتمالاً نباید درست باشد چرا که شهر پایتخت مادها نمی‌توانست نامی ایلامی داشته باشد یا «سرزمین» نامیده شود. جرج کرزن، پیشنهاد کرده‌است که با توجه به اینکه در آن‌جا هفت شهر، هگمتانه نامیده می‌شوند و چهارتای آن‌ها در پارس قرار دارند، این نام در واقع برای پایتخت یا شهر شاهی تعیین شده بود. در منابع باستانی و دیگر منابع، برای هگمتانه نام‌های مختلفی ذکر شده‌است: در زبان یونانی «اِکباتانا، اِگباتانا»، در زبان لاتین «اکباتانا، اکباتانا، اکباتانیس پارتیوروم» در زبان آرامی «اَحمِتَ»، در زبان ارمنی «اَحمَتَن، هَمَتَن، اِکبَتَن» و در زبان فارسی میانه «هَمَدان».
هگمتانه شهر هگمتانه را مردمان آریایی ماد در سده ۱۷ پیش از میلاد بنا نهاده و آن را پایتخت نخستین شاهنشاهی ایرانی قرار دادند. هرودوت بنای آن را به دیاکو نخستین شاه ماد نسبت داده و گفته‌است که هفت دیوار داشته که هر کدام به رنگ یکی از سیاره‌ها بوده‌است؛ ولی گروهی از دانشمندان بنای آن را به فرورتیش، دومین شاه ماد نسبت داده‌اند.
هگمتانه در طی ۱۰ فصل حفاری انجام شده از سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۷۸، که حدود ۱۴۰۰۰ متر مربع از بقایای این شهر کاویده شد، یکی از کهن‌ترین دوره‌های تمدّن بشری نمایان شده‌است. همچنین یک حصار طولانی به ارتفاع ۹ متر و دو برج عظیم و کم‌نظیر در درون آن کشف شده‌است. از جمله کاوشهای علمی سال ۱۳۶۲ تا کنون که به سرپرستی محمدرحیم صراف به انجام رسیده، منجر به شناسایی شهر بزرگی در دل تپه هگمتانه شده‌است.
هگمتانه برخی معتقدند که «کَر کَشی» که در لوح‌های آشوریان به آن اشاره شده، در محل همدان بوده‌است. آشوریان باستان به شهرهای قوم کاسی، عنوان «کار کاشی» داده بودند، که «کار» به معنی قرارگاه یا منزلگاه و «کاشی» اسم قوم «کاسی» است، و از این رو می‌گویند که اسم قبلی هگمتانه، «اکسایا» یعنی شهر کاسی‌ها بوده‌است.
هگمتانه در زمانی که داریوش سوم با اسکندر مواجه می‌شود، هگمتانه به صورت ویرانه‌ای بوده‌است؛ ولی داریوش سوم بنا به پیشنهاد یاران خود، دستور می‌دهد در میانهٔ شهر، کوشکی بزرگ که آن را ساروق می‌نامیدند، بسازند. در این کوشک، سیصد مخفی‌گاه برای گنجینه‌ها و دارایی‌ها بر پا شد و برای آن هشت در آهنین ساختند، که همه دو اشکوبی (دو لختی) و هر اشکوب، به بلندای دوازده گز بود.
دیاکو پس از به پادشاهی رسیدن، اولین اقدام دیاکو گماشتن نگهبانانی برای خود و نیز ساخت پایتخت بود. شهری که دیاکو برای این منظور برگزید در زبان فارسی باستان هگمتانه و به زبان یونانی «اکباتان» خوانده می‌شد که همدان امروزی دانسته می‌شود. هگمتانه به معنی «محل اجتماع» یا «شهری برای همه» است و اشاره‌ای است به گرد هم آمدن طوایف مادی که سابقاً متفرق بودند. او در اواخر قرن هشتم پیش از میلاد، دستور داد تا یک دژ مستحکم بر روی تپه‌ای در این شهر ایجاد شود تا همهٔ امور نظامی، دولتی و خزانه‌داری در آن انجام گیرد. هرودوت توضیح می‌دهد که این مجتمع پادشاهی، توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اشراف داشت، ساخته شد. این هفت دیوار، هرکدام به رنگ خاصی تزیین شده بود، دیوار اول (بیرونی) سفید، دومین دیوار به رنگ سیاه، سومی به‌رنگ سرخ تند، چهارمین آبی، پنجمی سرخ باز، ششمین دیوار به‌رنگ مسی و هفتمین و درونی‌ترین دیوار نیز طلایی‌رنگ بود. این نوع رنگ‌آمیزی در بابل، نشانهٔ سیارات هفتگانه بودند ولی در هگمتانه، تقلیدی از بابل بود. قصر پادشاه به همراه گنجینه‌هایش هم در درون آخرین دیوار جای داشت. اگر چه این روایت هرودوت با آنچه که در منابع آشوری آمده — که حاکی از وجود سرکردگان مختلف در سرزمین ماد تا سال‌ها بعد از دیاکو است — مطابقت ندارد و تأسیس دستگاهی سلطنتی مستقل و ساخت چنین مجتمع پادشاهی بزرگ، چیزی نبوده‌است که آشوریان به راحتی در برابر آن سکوت کنند لذا این سخنان هرودوت اغراق‌آمیز می‌نماید یا بیانگر تصویری ساخته و پرداخته از دوره‌های بعد از حکومت دیاکو است. در هر حال پلیبیوس مورخ معروف یونانی در کتاب خود و در شرح همدان از این کاخ یاد کرده‌است که از عمر دراز این کاخ حکایت می‌کند. به عقیدهٔ برخی از مورخین و باستان‌شناسان، تپه‌ای که هم‌اکنون در شهر قرار دارد و به نام تپهٔ هگمتانه معروف است، محل واقعی شهر باستانی هگمتانه بوده‌است.
استان همدان استان همدان یکی از استان‌های ایران است. مرکز این استان، شهر باستانی هگمتانه پایتخت غرب کشور در که هرودوت تاریخ بنای آن را در سدهٔ هشتم پیش از میلاد در دوران مادها به‌دست دیاکو ذکر کرده‌است. مادها این شهر را هگمتانه نامیدند و همدان صورت جدید هگمتانه است. استان همدان از لحاظ جمعیت، چهاردهمین و از لحاظ مساحت، بیست و سومین استان کشور محسوب می‌گردد. جمعیت آن بر پایهٔ سرشماری سال ۱۳۹۵ بالغ بر ۱٬۷۵۸٬۲۶۸ نفر بوده‌است. همدان با ۲۰٬۱۷۳ کیلومتر مربع وسعت، از سمت شمال به استان‌های زنجان و قزوین، از سمت جنوب به استان لرستان، از سمت شرق به استان مرکزی و از سمت غرب به استان‌های کردستان و کرمانشاه محدود شده‌است. این استان بین مدارهای ۳۳ درجه و ۵۹ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۴۸ دقیقهٔ عرض شمالی از خط استوا و ۴۷ درجه و ۳۴ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقهٔ طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار گرفته و شامل ۹شهرستان، ۲۵ بخش، ۳۰ شهر، ۷۳ دهستان و ۱۲۱۰ روستا است.
کلیسای گریگوری استفان در قسمت شرقی تپه هگمتانه همدان، در محلهٔ ارامنه، دو کلیسا وجود دارد. کلیسای قدیمی‌تر همین کلیسای گریگوری استپان و متعلق به مذهب ارتدکس است و کلیسای جدیدتر به نام کلیسای حضرت مریم به مذهب پروتستان تعلق دارد.
حمام قدیمی امزاجرد سفره خانه سنتی تاریخی حاج مصطفی  حمام قدیمی امزاجرد مربوط به سدهٔ ۱۴ ه‍.ق است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، دهستان هگمتانه، روستای امزاجرد واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.این حمام با سرمایه گذاری بخش خصوصی توسط حاج مصطفی خرم روی مرمت ،بازسازی و تبدیل به سفره خانه سنتی شده است
کلیسای حضرت مریم (همدان) در قسمت شرقی تپه هگمتانه همدان، در محلهٔ ارامنه، دو کلیسا وجود دارد. کلیسای قدیمی‌تر کلیسای گریگوری استپان و متعلق به مذهب ارتدکس است و کلیسای جدیدتر به نام کلیسای حضرت مریم به مذهب پروتستان تعلق دارد.
هگمتانه در حفاری‌های باستان‌شناسی سالهای اخیر در تپه هگمتانه مشخص شده‌است که محل کاخ و بناهای اشاره شده، در تپه هگمتانه کنونی واقع بوده‌است.
همدان هَمِدان، هَمَدان () یا به گویش محلی هِمِدان یکی از کلان‌شهرهای ایران در منطقهٔ غربی و کوهستانی ایران و مرکز شهرستان و استان همدان است. این شهر در دامنهٔ کوه الوند و در بلندای ۱٬۷۴۱ متری از سطح دریا واقع شده‌است و از شهرهای سردسیر ایران به‌شمار می‌آید. همدان قدیمی‌ترین شهر ایران و از کهن‌ترین شهرهای جهان است. در سال ۱۳۸۵ مجلس شورای اسلامی در مصوبه‌ای همدان را «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» اعلام کرد. همدان اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی ایران، مادها بوده‌است. با این حال قدیمی‌ترین آثار یافت‌شده از محوطهٔ باستانی هگمتانه و نیز کتیبه‌های گنج‌نامه مربوط به دوران هخامنشیان هستند. همچنین این شهر در روزگار هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان نیز یکی از پایتخت‌های کشور بوده‌است. هم‌اکنون استان همدان به دلیل داشتن مراکز تاریخی و دیدنی به عنوان پنجمین شهر فرهنگی و گردشگری کشور شناخته می‌شود و از نظر علمی نیز با وجود مراکز دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، دانشگاه پیام نور همدان و مراکز دیگر، به عنوان یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور شناخته شده‌است. آرامگاه بوعلی‌سینا نماد شهر همدان و همچنین یکی از نمادهای پیشینهٔ ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم به‌شمار می‌رود.
تاریخ همدان تپهٔ هگمتانه از مراکز مهمی است که در طول یکصد سال اخیر بارها مورد حفاری باستان‌شناسان داخلی و خارجی قرار گرفته‌است. ضمناً در طول حفاری‌های انجام شده، آثار ارزشمند و بی‌نظیری کشف گردیده، که اغلب متعلق به دوران هخامنشیان و نیاکان آنهاست. امروزه عموم باستان شناسان، این تپه که وسیع‌ترین تپه باستانی ایران است، به بقایای ابنیهٔ کاسی، مادی، هخامنشی و بعد از تعلق دارد. از جمله ویژگی‌های شهر باستانی هگمتانه، معماری و طرح و نقشه منظم این شهر بوده، که در بین آثار باستانی به دست آمده کم‌سابقه‌است. آثار کشف شده حاکی از وجود یک شبکهٔ منظم و پیشرفتهٔ آب‌رسانی در شهر حکومتی مادها و پارت‌ها است.
هگمتانه به‌طور کلی در یکصد سال اخیر باستان‌شناسان داخلی و خارجی بارها این تپه را حفاری کرده‌اند. ضمناً در طول حفاریهای انجام شده، آثار ارزشمند و بی‌نظیری کشف گردیده، که اغلب متعلق به دوران هخامنشیان و نیاکان آنهاست. بنا به گزارش کتاب "هگمتانه تا امروز" (چاپ سال ۱۳۳۲)، ۸ قطعه لوح زرین و سمین از کشفیات تپه هگمتانه و تخت جمشید بدست آمده که ۵ لوح طلا و یک نقره مربوط به تپه هگمتانه همدان است و تنها یک لوح طلا و یک نقره مربوط به تخت‌جمشید است. همین نکته اهمیت تاریخی و باستانی تپه هگمتانه را بهتر از هر مطلبی دیگر نشان می‌دهد.
تاریخ همدان در آثار تاریخی برای شهر همدان نام‌های بسیاری ارائه شده‌است، در زیر به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود. اَمَدانه یا آمادی نخستین نام این شهر است که در کتیبه‌های آشوری پیلسر آمده‌است؛ بنابراین تاریخ بنای شهر همدان بیش از سه هزار سال است. هگمتانه یا هنگمتانه که به معنی محل تجمع می‌باشد ترکیبی است از دو واژهٔ هن دیس دیگر پیشوند "هم" (که در واژگان هندسه، اندازه، اندوختن و … نیز به همین شکل بازمانده است) و گاماتا دیس کهن واژه "آمدن"، که رو هم رفته به معنی هم-آیی و تجمع است. در یونانی اکباتان در پارس هگمتانه است. اپیفانیادر زمان سلوکیان و به افتخار آنتیوخوس چهارم، این شهر اپیفالیا نامیده‌شد؛ زیرا نام این شاه سلوکی، "آنتیخوس اپیفانس" بوده‌است. اخمثا نام شهر همدان در تورات اخمثا نوشته‌شده‌است. اخمثار را به شهر دوستی و مکان دوستی ترجمه کرده‌اند زیرا شاهان ایران در تابستان دوستان خود را به این شهر دعوت می‌کردند. آکسایا بعضی از نویسندگان بر این باورند که نام این شهر پیش از مادها آکسایا بوده که در فرهنگ آشوری کار-کاسی به معنی شهر کاسیان است. همدان واژهٔ همدان گرفته شده از ham= han= ha (از ریشهٔ gam) و به معنی جای یا شهر و اجتماعات آمده‌است. اعتماد السلطنه بر این باور بود که نام این شهر «همدان» بوده‌است زیرا هم به معنی اتفاق و دان به معنی ظرفیت است، یعنی مجمع متفقین.
مهرداد یکم پس از آن، مهرداد رو به سوی سلوکیان برگرداند. در ۱۴۶ پ.م به ماد حمله کرده و همدان را تصرف کرد. پس از آن، در سال ۱۴۱ پ.م وارد بابل و بین‌النهرین شد و در آنجا رسماً به عنوان شاهنشاه ایران تاجگذاری کرد. سکه‌هایی از این دوران که در شهر سلوکیه ضرب شده‌اند، برجای مانده‌است. پس از آن برای برای دفاع از مرزهای شمالی شاهنشاهی اشکانی به گرگان رفت. در همین زمان بود که سرداران اشکانی به نام او پارس و ایلام را فتح کردند. در حالیکه شهر صددروازه به عنوان اولین پایتخت اشکانی انتخاب شد، مهرداد یکم در سلوکیه، هگمتانه، تیسفون و شهر تازه تأسیس خود مهردادکرت اقامتگاه‌های شاهی نیز بنا کرد، علاوه بر این مهردادکرت محلی بود که در آن مقبره‌ای برای پادشاهان اشکانی ساخته شده بود و از آن نگهداری می‌شد. از سوی دیگر هگمتانه به اقامتگاه تابستانی خانواده سلطنتی اشکانی بدل گشت. شهر تیسفون نیز تا پیش از به حکومت رسیدن گودرز یکم به عنوان پایتخت انتخاب نشد، اما به نقل از بروسیوس به عنوان محلی برای تاجگذاری‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفت و شهری نمادین از حکومت اشکانی بود.
دیاکو نخستین کار دیاکو پس از به پادشاهی رسیدن، گماشتن نگهبانانی برای خود و نیز ساخت پایتخت بود. شهری که دیاکو برای این منظور برگزید در زبان فارسی باستان هگمتانه و به زبان یونانی "اکباتان" خوانده می‌شد که همدان امروزی دانسته می‌شود. هگمتانه به معنی «محل اجتماع» یا «شهری برای همه» است و اشاره‌ای است به گردهم آمدن طوایف مادی که سابقاً متفرق بودند. او در اواخر قرن هشتم پیش از میلاد، دستور داد تا یک دژ مستحکم بر روی تپه‌ای در این شهر ایجاد شود تا همهٔ امور نظامی، دولتی و خزانه‌داری در آن انجام گیرد.
هگمتانه هَگمَتانَه، (؛ پارسی باستان: "Hagmatāna"؛ پارسی میانه: همتان "Hamatān"؛ پارسی نو: همدان، به معنی «جایِ به‌هم‌آمدگان»، «جای گردآمدگان») پایتخت مادها، پایتخت تابستانی هخامنشیان، و ساتراپ‌نشین ماد از هخامنشیان تا ساسانیان بود. یونانیان هگمتانه را اِکباتان می‌خواندند.
هگمتانه بنا بر هر دو زمینهٔ تاریخی و باستان‌شناسی، تطبیق هگمتانه با همدان، قطعی است. با این حال، کمبود آثار باقی‌ماندهٔ قابل مشاهده از دوران پیش از اسلام در این منطقه، باعث شده که برخی از نخستین بازدیدکنندگان اروپایی، مکان‌های جایگزینی همچون شوش، کنگاور و تخت سلیمان را برای هگمتانه پیشنهاد دهند.
روزنامه هگمتانه روزنامه هگمتانه
رنگ در معماری ایران از دوران مادها آثار زیادی برجای نمانده‌است. استحکامات و شهر هگمتانه یکی از بقایای مهم این دوره است. از شگفتی‌های این مجموعه که تاریخ نویسان به آن اشاره کرده‌اند، هفت باروی آن است که هر کدام به رنگی آراسته بودند. به قول هرودت؛ «اولی سفید، دومی سیاه، سومی ارغوانی، چهارمی آبی و پنجمین نارنجی است و تمام اینها را با الوان رنگین کرده بودند و دوتای آخری یکی از نقره و دیگری از طلا مستور شده بود.» به گمان بسیار، باروهای هفتگانه و هفت رنگ هگمتانه به شیوه‌ای نمادین و مرموز، نشانه‌ای از آسمان و هفت اختر گردان بوده‌است.
تپه پیس‌ها (پیسا) تپه پیس‌ها (پیسا) مربوط به ۱۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح است و از نظر قدمت بسیار قدیمی تر از تپه هگمتانه می‌باشد. محله شاه پسند واقع شده (محله شاه پسند بنیان‌گذاری شده در سال ۱۳۴۸ توسط خانواده علوی) و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۰۲۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
روزنامه هگمتانه روزنامه هگمتانه دومین روزنامه استان همدان است که به صورت تمام رنگی در سطح شهرستان همدان توزیع می‌شود. این روزنامه به عنوان نشریهٔ فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، متعلق به شهرداری همدان است. همچنین از تیر ماه سال ۱۳۹۰ شمسی نسخه الکترونیکی روزنامه هگمتانه نیز در اختیار خوانندگان قرار گرفته‌است.
یافته‌های باستان‌شناسی در شهر همدان همچنین ادامه کاوش‌ها، بخش‌هایی از حصار عظیم شهر به قطر ۹ متر و ارتفاع ۸ متر را آشکار ساخته‌است. این حصار در فواصل معین، دارای برجهای عظیم بوده، که هگمتانه قدیم را در بر می‌گرفته‌است.
هگمتانه از جمله ویژگی‌های شهر باستانی هگمتانه، معماری و طرح و نقشه منظم این شهر بوده، که در بین آثار باستانی به دست آمده کم‌سابقه است. آثار کشف شده حاکی از وجود یک شبکهٔ منظم و پیشرفتهٔ آب‌رسانی در شهر حکومتی مادها و پارت‌ها است. در فواصل بین کانال‌های آب رسانی، معابری بر عرض ۵/۳ متر وجود داشته و کف این معابر، تماماً با آجرهای مربع شکل و منظمی، مفروش بوده‌است. تحقیقات نشان داده که در فواصل ۳۵ متری بین معابر، دو سری واحدهای ساختمانی قرار دارند، که هر کدام شامل یک حیاط مرکزی (هال) است، با اتاق‌ها و انبارهایی به صورت قرینه در گرداگرد آن. به شکلی که هر واحد ساختمانی، فضایی در حدود ۵/۱۷ * ۵/۱۷ متر را در بر می‌گیرد. معابر مذکور با عرض ۵/۳ متر و پی بندی آجری در بخش وسیعی از تپه گسترش داشته و جهت شمال‌شرقی به جنوب‌غربی دارند.
هگمتانه این شهر کهن، نخستین پایتخت ایران بوده و به همراه آتن در یونان و رم در ایتالیا و شوش در خوزستان، از معدود شهرهای باستانی جهان است که همچنان زنده و مهم مانده‌است. هرودوت این شهر را ساخته دیااکو دانسته و گفته‌است که هفت دیوار داشته که هر کدام به رنگ یکی از سیاره‌ها بوده‌اند.
هگمتانه دانشنامه ایرانیکا بنیانگذاری ماد را سال ۷۰۸ پیش از میلاد به مرکزیت هگمتانه و توسط دیاکو ذکر می‌کند.
دهستان هگمتانه هگمتانه دهستانی است از توابع بخش مرکزی شهرستان همدان در استان همدان ایران.
رباط زعفرانی مردم رباط زعفرانی به زبان فارسی لهجه دار قدیمی تکلم دارند.این روستا دارای محدوده‌ای است باستانی که این نقطه از مرکز هگمتانه به وسیلهٔ چاپار یک روز کامل و با کاروان دو روزه طی می‌شده‌است. البته دهکده فعلی هیچ رابطه‌ای با رباط باستانی مطمع نظر ندارد احتمالاً پس از ویرانی رباط زمان مادها که فاصله نسبتاً کوتاهی با این دهکده داشت نام آنجا به این دهکده اطلاق شده‌است.
دیاکو برخی از مورخان، از جمله هنری راولینسون عقیده دارند که هگمتانهٔ مذکور در نوشته‌های هرودوت، همدان کنونی نیست و محل پایتخت قدیم ماد را باید در تخت سلیمان و در نزدیکی دریاچهٔ ارومیه به‌طرف جنوب شرقی، جستجو کرد؛ ولی برخی از پژوهشگران، هم‌چون ژاک دمورگان معتقدند که هگمتانهٔ هرودوت، همان محل همدان امروزی است و از برآمدگی‌های زمین و تپه‌ها، جاهای هفت قلعه دژ هگمتانه را می‌توان تشخیص داد.
هگمتانه دیگر مورخین یونانی چون پلیبیوس، کتزیاس، ژوستین و گزنفون نیز دربارهٔ هگمتانه مطالبی جمع‌آوری کرده‌اند. دیااکو پس از اینکه هگمتانه را به پایتختی خود برگزید، تصمیم به ساخت قصری عظیم و مستحکم، به صورت هفت قلعهٔ تودرتو، گرفت. به‌طوری‌که کاخ پادشاهی و خزانه، در درون قلعهٔ هفتم قرار داشته باشند. دیااکو، به تقلید از رنگ‌آمیزی قصرهای بابلی، دستور داده بود کنگره‌های هر قلعه را به رنگی مخصوص درآورند.
گور (شهر باستانی) از دیگر شهرهای تاریخی دایره‌ای می‌توان هگمتانه (دوران مادها) و سمعال (دوران هیتی‌ها) را نام برد. دو نگارکند نیز بر دیواره‌های صخره‌ای تنگاب دیده می‌شود:
نبرد هگمتانه نبرد هگمتانه نبردی بین نیروهای سلوکی و اشکانی در سال ۱۲۹ پیش از میلاد بود که به پیروزی اشکانیان منجر شد.
کوروش بزرگ کوروش ابتدا علیه ایشتوویگو، شاه ماد، به جنگ برخاست و سپس به پایتخت حکومت ماد در هگمتانه یورش برد و با کمک‌هایی که از درون سپاه ماد به او شد، هگمتانه را فتح کرد. سپس کرزوس، شاه لیدیه را شکست داد و به‌سوی سارد لشکر کشید و پس از دو هفته، شهر سارد به اشغال نیروهای ایرانی درآمد. کوروش مسئولیت فتح دیگر شهرهای آسیای صغیر را به فرماندهانش واگذار کرد و خود به اکباتان بازگشت و به‌سوی پارت، زرنگ، هرات، خوارزم، باختر، سغد، گندار، ثه‌تَگوش و اَرَخواتیش لشکر کشید. جزئیات این جنگ‌ها در تاریخ ثبت نشده‌است و اطلاع کمی دربارهٔ جزئیات این نبردها وجود دارد.
هگمتانه در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، ایشتوویگو شاه ماد از کوروش هخامنشی شکست می‌خورد و پیرو آن هگمتانه به تسخیر کوروش در می‌آید.
نبردهای کوروش بزرگ کوروش ابتدا علیه ایشتوویگو، شاه ماد، به جنگ برخاست و سپس به پایتخت حکومت ماد در هگمتانه یورش برد و با کمک‌هایی که از درون سپاه ماد به او شد، هگمتانه را فتح کرد. سپس کرزوس، شاه لیدیه را شکست داد و به‌سوی سارد لشکر کشید و پس از دو هفته، شهر سارد به اشغال نیروهای ایرانی درآمد. کوروش مسئولیت فتح دیگر شهرهای آسیای صغیر را به فرماندهانش واگذار کرد و خود به اکباتان بازگشت و به‌سوی پارت، زرنگ، هرات، خوارزم، باختر، سغد، گندار، ثه‌تَگوش و اَرَخواتیش لشکر کشید. جزئیات این جنگ‌ها در تاریخ ثبت نشده‌است و اطلاع کمی دربارهٔ جزئیات این نبردها وجود دارد.
هگمتانه در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، داریوش سوم کشته شده و هگمتانه فتح می‌شود. همچنین تخت جمشید به وسیله اسکندر مقدونی ویران شده و حکمرانی هخامنشیان پایان می‌پذیرد.
قاسم‌آباد (همدان) این روستا در دهستان هگمتانه قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت آن ۸۱۲۵ نفر (۲۵۷۴خانوار) بوده‌است.این روستا اخیرا به شهر همدان الحاق شده است.
هگمتانه کتزیاس مورخ یونانی و پزشک معروف اردشیر دوم هخامنشی (۴۰۴ تا ۳۰۵ قبل از میلاد) می‌نویسد: "« «سمیرامیس» ملکهٔ آشور، پس از دیدن وضعیت شهر و موقعیت مناسب آن دستور داده، که برای او در آنجا کاخی بسازند و چون دیده‌است که در شهر جدیدالاحداث کمبود آب وجود دارد، دستور داده تا با صرف هزینه‌ای گزاف، نهری ساخته و آب دریاچه‌ای را که در آن سوی کوه اورنت (الوند) است، به این شهر سرازیر نمایند.»"
هگمتانه پس از انقراض مادها، هر چند هگمتانه مرکزیت نخستین را نیافت، ولی به جهت قرار گرفتن در مسیر راه شاهی، که پارسه (تخت جمشید) را به سارد متصل می‌کرد، به عنوان پایتخت تابستانی هخامنشیان مورد توجه خاص بود و از این رو آن را آباد کردند.
همدان موزه‌های تاریخ طبیعی همدان، هگمتانه، بوعلی‌سینا، دفاع مقدس، موزه سفال، نظری، حمام قلعه، مفاخر و مشاهیر همدان و صنایع دستی همدان موزه‌های شهر همدان هستند.
پادشاهی ماد پس از به پادشاهی رسیدن، اولین اقدام دیاکو گماشتن نگهبانانی برای خود و نیز ساخت پایتخت بود. شهری که دیاکو برای این منظور برگزید در زبان فارسی باستان هگمتانه و به زیان یونانی «اکباتان» (Ἐκβάτανα یا Ἀγβάτανα) خوانده می‌شد که همدان امروزی دانسته می‌شود. هگمتانه به معنی «محل اجتماع» یا «شهری برای همه» است و اشاره‌ای است به گرد هم آمدن طوایف مادی که سابقاً متفرق بودند. او در اواخر قرن هشتم پیش از میلاد، دستور داد تا یک دژ مستحکم بر روی تپه‌ای در این شهر ایجاد شود تا همهٔ امورات نظامی، دولتی و خزانه‌داری در آن انجام گیرد. هرودوت توضیح می‌دهد که این مجتمع پادشاهی، توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اشراف داشت، ساخته شد. این هفت دیوار، هرکدام به رنگ خاصی تزیین شده بود، دیوار اول (بیرونی) سفید، دومین دیوار به رنگ سیاه، سومی به‌رنگ سرخ تند، چهارمین آبی، پنجمی سرخ باز، ششمین دیوار به‌رنگ مسی و هفتمین و درونی‌ترین دیوار نیز طلایی‌رنگ بود. این نوع رنگ‌آمیزی در بابل، نشانهٔ هفت پیکر آسمانی (خورشید-ماه-تیر-ناهید-بهرام-هرمز-کیوان) بودند ولی در هگمتانه، تقلیدی از بابل بود. قصر پادشاه به همراه گنجینه‌هایش هم در درون آخرین دیوار جای داشت.
یافته‌های باستان‌شناسی در شهر همدان پیشینهٔ حفاری‌های علمی این تپه، به سال ۱۹۱۳ میلادی بر می‌گردد، که هیئتی فرانسوی از طرف موزهٔ لوور پاریس کاوش‌هایی در تپه هگمتانه انجام داد؛ ولی نتایج این کاوش‌ها هیچ‌گاه منتشر نشد.
یافته‌های باستان‌شناسی در شهر همدان از جمله ویژگی‌های شهر باستانی هگمتانه، معماری و طرح و نقشه منظم این شهر بوده، که در بین آثار باستانی به دست آمده کم‌سابقه‌است. آثار کشف شده حاکی از وجود یک شبکهٔ منظم و پیشرفتهٔ آب‌رسانی در شهر حکومتی مادها و پارت‌ها است. در فواصل بین کانال‌های آب رسانی، معابری بر عرض ۵/۳ متر وجود داشته و کف این معابر، تماماً با آجرهای مربع شکل و منظمی، مفروش بوده‌است.
هگمتانه پیشینهٔ حفاری‌های علمی این تپه، به سال ۱۹۱۳ میلادی برمی‌گردد، که هیئتی فرانسوی از طرف موزهٔ لوور پاریس به سرپرستی شارل فوسی، کاوش‌هایی در تپه هگمتانه انجام داد؛ ولی نتایج این کاوشها هیچ‌گاه منتشر نشد.
هگمتانه ابوبکر احمد بن محمد اسحاق همدانی – معروف به ابن فقیه - در کتاب "البلدان" خود، که در حدود سال ۲۹۰ هجری به تحریر درآمده، به نقل از یکی از دانشمندان پارسی می‌نویسد: "«همدان بزرگ‌ترین شهر جبال و حدود چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بوده‌است.»"
هگمتانه به این ترتیب: رنگ کنگره‌های قلعه اول سفید، دومی سیاه، سومی ارغوانی، چهارمی آبی، پنجمی نارنجی، و کنگره‌های باروی داخلی سیمین و زرین بودند. محیط بیرونی‌ترین دیوار قلعه، تقریباً به اندازهٔ حصار شهر آتن بوده‌است.
پیسه تپه پیسه تپه مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، دهستان هگمتانه، شهر جورقان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۴۵۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پادشاهی ماد بنا بر هر دو زمینهٔ تاریخی و باستان‌شناسی، تطبیق هگمتانه با همدان، قطعی است. با این حال، کمبود آثار باقی‌ماندهٔ قابل مشاهده از دوران پیش از اسلام در این منطقه، باعث شده که برخی از نخستین بازدیدکنندگان اروپایی، مکان‌های جایگزینی همچون شوش، کنگاور و تخت سلیمان را برای هگمتانه پیشنهاد دهند.
فرورتیش دوم داریوش در سنگ‌نبشتهٔ بیستون دربارهٔ سرنوشت فرورتیش می‌نویسد که شخصاً بینی، دو گوش و دهان فرورتیش را بریده و یک چشم وی را درآورده. سپس وی را به‌زنجیر در دربار نگه داشتند تا همه او را ببینند و عاقبت به فرمان وی او را در هگمتانه بر نیزه کردند و افرادی را که از نخستین طرفداران او بودند در درون دژ هگمتانه دار زدند.
رود الوسجرد رود الوسُجرد یا الوسُگرد از بزرگ‌ترین درهٔ رشته کوه الوند بنام دره مرادبیگ یا ولاشگرد قدیم در جنوب شهر همدان سرچشمه می‌گیرد. این رود از آب شده برف‌ها و آب چشمه‌های فراوان تشکیل می‌شود، مسیری جنوبی، شمالی دارد و در شیب نسبتاً تندی جاری است و پس از گذشتن از دره به سوی شهر روان می‌گردد و از وسط شهر از سمت جنوب و مشرق تپه هگمتانه می‌گذرد و به اراضی شمالی خارج شهر می‌رسد. در اراضی جلگه‌ای شهرستان همدان با پیوستن رودهای متعدد به آن، سرانجام به رود قره‌چای می‌ریزد.
پیسه تپه ۱۱۱ پیسه تپه ۱۱۱ مربوط به سده‌های اولیه و میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، دهستان هگمتانه، شهر جورقان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دریاچه زراومند تناقضی که در گزارش کتسیاس مشاهده می‌گردد این است که دریاچهٔ مزبور فروتر از دژ هگمتانه بوده و امکان هدایت آب به شهر همدان وجود نداشته مگر اینکه منظور کتسیاس از شهر کم‌آب، همدان نباشد. شاید آنچه او دیده چشم‌انداز درّهٔ باستانی و مصفّای قرق شهر بهار بوده که در ده کیلومتری همدان قرار دارد؛ در این صورت حفر نهرهای پر هزینه هم مصداق پیدا خواهد کرد چون دهستان قدیم بهار واجد نهار، قنوات و چشمه‌های کهن در دامنه‌های کوه‌الوند بود.
یافته‌های باستان‌شناسی در شهر همدان در طی ۱۰ فصل حفاری انجام شده از سال ۱۳۶۲ تا ۱۳۷۸، که حدود ۱۴۰۰۰ متر مربع از بقایای این شهر مورد کاوش قرار گرفت، یکی از کهن‌ترین دوره‌های تمدّن بشری نمایان شده‌است. همچنین یک حصار طولانی به ارتفاع ۹ متر و دو برج عظیم و کم‌نظیر در درون آن کشف شده‌است. از جمله کاوشهای علمی سال ۱۳۶۲ تا کنون که به سرپرستی آقای دکتر محمد رحیم صراف به انجام رسیده، منجر به شناسایی شهر بزرگی در دل تپه هگمتانه شده‌است.
کوروش بزرگ هارپاگ فرماندهی سپاهیان ماد را برعهده داشت و بنابر روایت هرودوت، هارپاگ که آستیاگ شدیداً او را تنبیه کرده بود، تصمیم گرفت که از شاه انتقام بگیرد. رویدادنامهٔ نبونعید می‌نویسد: «سپاه آستیاگ در میان جنگ سرکشی کرد.» بخشی از سپاهیان مادی به کوروش پیوستند و بقیه، راه فرار پیش گرفتند و آستیاگ برای دفاع از پایتختش هگمتانه، شخصاً فرماندهی باقی‌ماندهٔ سپاهش را برعهده گرفت اما ناچار شد از برابر کوروش به دژ شهر پناه برد و شهر تسلیم کوروش شد. رویدادنامهٔ نبونعید گزارش می‌دهد که «آستیاگ اسیر شد و مادها او را تسلیم کوروش کردند». کوروش با وی رفتاری جوانمردانه داشت و زندگی آخرین شاه ماد را بدو بخشید و او را به هیرکانیا [گرگان امروزی] تبعید کرد و خود کوروش «زر و سیم و همهٔ گنجینه را از هگمتانه برداشت و به انزان برد». او پس از پیروزی سال ۵۵۰ پیش از میلاد بر مادها، به بخش بزرگی از ایران دست یافت اما به حریم خاندان‌های حاکم تعدی نکرد بلکه صرفاً آن‌ها را دست‌نشاندهٔ پارس کرد. وی سپس به سمت غرب آمد و در آوریل ۴۷۰ پیش از میلاد به منطقهٔ میان‌رودان وارد شد تا سرزمین‌هایی که مادها در جنگ با آشورها از آن خود کرده بودند را مطیع خود کند. «او بر شاه آن‌جا پیروز شد، گنجینه‌اش را از آن خود کرد و نیروهای خود را بر آن‌جا گمارد».
پیشینه بانکداری در ایران تاریخچه بانکداری در ایران باستان در دروان هردوت در پایتخت مادان - (هگمتانه) باستان نه تنها داد و ستد و بازرگانی، هم از دیر باز بسیار پر رونق بوده بلکه یک نهاد بانکی و بانکداری پیشرفته و تقریباً امروزین هم جهت تسهیل اموری تجاری و مبادلات کالایی در آن شهر دایر و فعال بوده. یک لوح بابلی یک سال پس از فتح بابل توسط کوروش کبیر که هنوز در همدان بود (سال ۵۳۷ قبل از میلاد مسیح) نشان می‌دهد که (تادانو) نامی یک پوند و نیم نقره به سکه‌های نیم سیکلی به (ایتی مردوک بالاتو) پسر بنواهه ایدینا وام داده‌است که چند ماه بعد به نرخی که آن زمان در بابل رواج داشت، با سی نه قنطار شاخه‌های خشک خرما و یک سیکل سیم و دوازده (قا) خرما باز پردازد. گواهان سند و ماننده‌های آن در الواح مالی اقتصادی بابل هم دیده می‌شوند، ولی سند مزبور در شهر (آگاماتانو) یعنی اکباتان نوشته شده‌است ایتی مردوک بالاتو خود رئیس بزرگترین بانک بابل و شرکت اگیبی و پسران بود. اسناد مربوط به آن زمان کورش کبیر و کمبوجیه هم (بین ۵۷۵ - ۵۲۰ ق. م) وجود دارد بانگ اگیبی یهودی در هگمتانه شعبه معتبری داشته.
تپه پیسه ۱V تپه پیسه ۱V مربوط به سده‌های میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، دهستان هگمتانه، ۵۵۰ متری ضلع جنوبی شهر جورقان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۸۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
پیسه‌تپه ۱۱ پیسه تپه ۱۱ مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان همدان، بخش مرکزی، دهستان هگمتانه، ۹۰۰ متری ضلع جنوب غربی شهر جورقان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۸۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.