mteb/MIRACLReranking huggingface dataset:
محمدرضا خاتمی بروجردی محمدرضا تحصیلات ابتدایی و مقدمات را در بروجرد به پایان رساند و در دوازده سالگی بدستور پدرش به قم رفت و به تحصیلات دوره سطح در علوم حوزوی پرداخت ولی چون در آن زمان نجف پایگاه اصلی فقه و علوم اسلامی بود در سن چهارده سالگی به نجف عزیمت نمود و مراتب علمی را با موفقیت و سرعت طی کرد و در مدت شش سال اقامت از محضر استادان بزرگ چون غلامحسین اردبیلی و ابوالقاسم خویی (صاحب تقریرات) و محمدعلی کاظمینی (صاحب تقریرات)، کاظم شیرازی، محمد حسین غروی اصفهانی و سید ابوالحسن اصفهانی استفاده نمود و بدرجه اجتهاد رسیده و در سن بیست سالگی موفق به اخذ درجه اجتهاد مطلق و تام از سید ابوالحسن اصفهانی -مرجع شیعیان در آن زمان- و کاظم شیرازی و محمدعلی کاظمینی و سید حسین طباطبایی بروجردی و ابوالقاسم خویی و حجت کوه کمری شد و از ایشان و سایر رجال علمی عصر خود اجازات جامع در فقاهت و روایت دریافت. در همان سال‌ها کرسی استادی فقه جعفری در داشگاه الازهرمصر به او پیشنهاد شد اما به در خواست پدرش که خواستار بازگشت او به ایران بود آن را رد کرد و در سال ۱۳۶۵قمری مطابق ۱۳۲۴ شمسی به ایران مراجعت نمود و یکسال در بروجرد اقامت کرد و در این سال با عزیزة السادات فاطمه دختر میرزا ابوالمجد مواهبی طباطبایی فرزند میرزا سید محمود طباطبایی بروجردی فقیه برجسته دوران ناصرالدین شاه و صاحب کتاب مشهور مواهب السنیه ازدواج کرد وسال بعد به قم عزیمت کرد و چند سالی در قم به تدریس فقه و اصول پرداخت و سپس مجاور حسنی شد و نظارت بر حوزه علمیه را به عهده گرفت و به تدریس علوم و فلسفه اسلامی پرداخت.
اجازه اجتهاد در حوزه‌های علمیه شیعه داشتن چندین اجازه اجتهاد، به‌خصوص از بزرگان، نشانه قوّت عملی اجازه گیرنده بوده است. برای نمونه، درباره سید حسین طباطبایی بروجردی گفته شده‌است: «در مدت اقامت او در اصفهان و در ۲۸ سالگی، از سوى سه تن از اساتید حوزه، برایشان اجازه اجتهاد صادر شد.» برخی از مجتهدان در صدور اجازه اجتهاد بسیار سخت‌گیر بوده‌اند؛ برای نمونه گفته شده که شیخ انصاری به کسی اجازه اجتهاد نداده است.
حسین میرخانی سید حسین میرخانی به پاس تحریر قرآن به خط خوش و زیبای نستعلیق به دریافت نشان درجه یک هنر از محمدرضا پهلوی و همچنین از وزارت فرهنگ و دانشگاه الازهر مصر موفق شده‌است. او همچنین به دریافت نشان درجه سه خدمت موفق گردید و نشان همایون را بپاس خدمات پرارزش و بی‌شائبه‌اش به فرهنگ و هنر کشور دریافت داشته‌است.
کلیسای حواری ارمنی درجه رهبانیت و راهب، درجه اجتهاد و مجتهد (به ارمنی وارتاپت و وارتاپتوتیون)، درجه اجتهاد، مجتهد اعظم (به ارمنی زایراگوین وارتاپت) و اسقفی و اسقف (به ارمنی یپیس کوپوس). اسقف اعظم لقبی است که با فرمان جاثلیق اعطا می‌شود. مقام جاثلیقی هم درجه روحانی است و هم مقام.
میرزا حبیب‌الله رشتی در سال ۱۲۶۳ به نجف رفت و در حلقه درس محمد حسن نجفی به تلمذ نشست و تا سال ۱۲۶۶ که سال وفات او بود، از کلاسش بهره برد و از او اجازه اجتهاد دریافت کرد. پس از آن به درس شیخ انصاری رفت و تا پایان زندگی از شاگردان ممتاز درس وی بود.
مولانا خالد شهرزوری استادان وی عبارتند از: سید عبدالکریم برزنجی، سید عبدالرحیم برادر سید عبدالکریم، شیخ عبدالله خرپانی، ملا ابراهیم بیاره‌ای، ملا جلال‌الدّین خورمالی، ملا محمود غزائی، ملا صالح تره‌ماری، ملا عبدالرحیم زیارتی، ملا محمّد بالکی مشهور به ابن آدم، شیخ محمّد قسیم سنه‌ای (سنندجی) متوفی به سال ۱۲۳۶هجری که اجازهٔ اجتهاد از وی دریافت کرده‌است.
نورا افرون او موفق به دریافت جایزه بفتا برای فیلم «وقتی هری سالی را دید…» به عنوان بهترین فیلم‌نامه شد.
عبدالله مازندرانی سپس به عراق مهاجرت کرد و در کربلا از محضر شیخ زین‌العابدین استفاده نمود. از آنجا به نجف رفت و به گزارش شیخ آقابزرگ تهرانی در نقباء البشر در این شهر نزد فاضل ایروانی و میرزا حبیب‌الله رشتی تلمذ کرد و به درجه اجتهاد نائل گشت.از آثارش: «اهبهٔ العباد فی یوم‌المعاد» رسالهٔ علمیه؛ حاشیه بر «المکاسب»؛ رسالهٔ «الوقف»؛ شرح «الشرائع»؛ کتاب «التجارهٔ»، «الرهن» و «الطلاق»؛ حاشیه بر «نجاهٔ العباد»؛ حاشیه بر «النحبهٔ» کرباسی؛ حاشیه بر «جامع عباسی».
مهدی مهدوی لاهیجی مهدوی، اصول را نزد حبیب اردبیلی و مکاسب را نزد میرزا احمد آشتیانی، کفایه را نزد عبدالحسین رشتی دروس خارج را نزد اساتیدی چون سید محمد فیروزآبادی، سید میرزا آقا اصطهباناتی، شعبان گیلانی، میرزا حسین نایینی، آقا ضیاءالدین عراقی، سید ابوالحسن اصفهانی و سید جمال گلپایگانی آموخت. وی عقاید، عرفان، تفسیر و حکمت را نزد شیخ مرتضی طالقانی، ابوالحسن مشکینی، طلوعی اشکوری، شیخ محمدجواد بلاغی، محمدحسین کاشف الغطا، شیخ محمدکاظم شیرازی فراگرفت و با موفقیت به درجه عالیه اجتهاد نائل آمد. او با کسب چهارده اجازه اجتهاد و به دنبال یک بیماری طولانی و سخت به قصد زیارت علی بن موسی الرضا به ایران سفر کرد و بعد از زیارت، به لاهیجان عزیمت نمود. او با توصیه بستگان، دوستان و عالمان شهر، تا آخر عمرش در لاهیجان سکونت گزید و نسبت به احیای حوزه علمیه طلاب وتدریس وتربیت شاگردان واقامه جماعت وسایر خدمات دینی وعلمی ورفع مشکلات اجتماعی وحل وفصل مسایل مردم همت گماشت.
رسول منتجب‌نیا منتجب‌نیا حدود ۴۰ سال سابقه تدریس در حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌های کشور را دارد و طی دوران تحصیل، مبارزه، مسئولیت خود تا امروز همواره به فعالیت فرهنگی تبلیغی ادامه داده و پایگاه فعالیت فرهنگی او عمدتاً در در سطح جامعه و به‌ویژه دانشگاه‌های کشور متمرکز می‌باشد. از سال ۴۶ وارد دوره درس خارج فقه و اصول گردید و حدود ۹سال شرکت در درس افرادی از قبیل نجفی مرعشی، مکارم شیرازی، آقا مرتضی حائری یزدی، محقق داماد، اراکی، هاشم آملی، وحید خراسانی، به درجه اجتهاد رسید. علاوه بر شرکت در امتحان خارج مدیریت حوزه و کسب موفقیت، از سه تن از مراجع، اجازه اجتهاد دریافت کرد. او همزمان با تدریس و تلمّذ در مکتب آن‌ها، همواره به تدریس طلاب اشتغال داشت.او در سال ۱۳۸۴، با طرح و دفاع رساله دکتری تحت عنوان” خیار تبعّض صفقه در معاملات معاوضی” موفق به اخذ مدرک دکتری در فقه و اصول گردید.وی از سال ۱۳۷۴ به عضویت رسمی هیئت علمی دانشگاه شاهد درآمد.
سید مصطفی محقق داماد محقق داماد علوم دینی را نزد استادان بزرگ حوزهٔ علمیهٔ قم فرا گرفت و علاوه بر آن در دانشگاه تهران به تحصیل حقوق و فلسفهٔ اسلامی پرداخت و به اخذ درجهٔ فوق لیسانس در هر دو رشته نائل گردید. او در حوزه موفق شد در سال ۱۳۴۸، از علما و مراجع وقت، درجه «اجتهاد» کسب کند. عمده دوره علوم عقلی و حکمت اسلامی را نزد استاد مرتضی مطهری و فقه و اصول تحلیلی را نزد میرزا هاشم آملی و دایی‌اش مرتضی حائری یزدی آموخت. وی، مطالعه و تحصیل در رشتهٔ حقوق را پی‌گرفت سپس برای اخذ درجه دکترا در سال ۱۹۸۸، در بخش حقوق بین‌الملل به دانشگاه کاتولیک لوون (UCL) وارد شد و در سال ۱۹۹۵ م. موفق به اخذ درجه علمی پی‌اچ‌دی شد.
محمد غروی کاشانی محمّد غروی کاشانی در ۱۳۰۱ شمسی عازم نجف گردید و چهارده سال در آن دیار از محضر: محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی، ضیاءالدین عراقی و شیخ اسدالله زنجانی استفاده کرد و موفّق به اخذ اجازهٔ اجتهاد گردید و همچنین نجوم را از شمس تبریزی از علمای مقیم نجف آموخت.
سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی او در سال ۱۳۱۵ (قمری) در نجف به دنیا آمد. پدرش سید شمس الدین محمود مرعشی از فقهای دوران خود بود. سید شهاب الدین پس از فراگیری مقدمات علوم اسلامی، در نجف، در درس خارج فقه و اصول آقا ضیاء عراقی، احمد کاشف الغطا و میرزا حسین فقیه سبزواری شرکت کردودر قم ازشیخ عبدالکریم حائری یزدی فقه و اصول را فرا گرفت و به درجه اجتهاد نائل گردید. او در طول زندگی با سید محمدتقی غضنفری خوانساری جلسات دینی داشت.  او در ۲۷ سالگی به درجه اجتهاد نایل آمد. مرعشی نجفی در نجف، کاظمین، کربلا، سامرا، قم، تهران و کرمانشاه تحصیل کرد و در درس استادانی چون میرزا ابوالحسن طباطبائی بروجردی، میرزا حسین فقیه سبزواری، مرتضی طالقانی، عبدالکریم حائری یزدی، میرزا حسین علوی سبزواری، سید محمدعلی شهرستانی و محمدعلی شاه آبادی حضور یافت. مراجع تقلید که به او اجازه اجتهاد دادند عبارتند از: آقا ضیاء عراقی، سید ابوالحسن اصفهانی، شیخ عبدالکریم حایری یزدی و حسن علامی کرمانشاهی (از شاگردان آخوند خراسانی.
حسن مجتهد خراسانی در نیمه اول قرن سیزدهم هجری قمری در بشرویه و در خانواده‌ای سادات پا به عرصه وجود گذاشت.  وی دوران تحصیلات مقدماتی را نزد پدرش گذراد و سپس عازم مشهد و عتبات عالیات شد. وی در نزد اساتیدی چون شیخ مرتضی انصاری و ملا آقا تحصیل نمود، پس از اتمام تحصیلات و نیل به درجه اجتهاد به بشرویه مراجعت کرد.
محمدتقی برغانی وی پس از دریافت گواهی اجتهاد از سیدعلی طباطبایی و فرزند او سید محمد مجاهد و شیخ جعفر نجفی صاحب کتاب کشف الغطاء، مجدداً به ایران بازگشت و در قزوین ساکن شد و با برادرش مدرسه علمیه صالحیه را بنیاد نهادند. ظاهراً شاه با حضور او و برادرش در تهران مخالف بوده‌است.
جواهرالکلام مکتب فقهی که محمد حسن از آن پیروی می‌کرد و تا زمان شاگرد برجسته وی، شیخ انصاری نیز کماکان ادامه داشت وارد کردن قواعد اصولی در شیوه استنباط و اجتهاد است. در مقابل مکتب فقهی جواهر اخباری گری قرار داشت که معتقد بود یگانه منبع استنباط فقه شیعه باید کتاب و سنت باشد؛ و وارد کردن قاعده‌های اصولی برای عمل اجتهاد امری باطل است. در دوره ای که ایشان می‌زیسته‌اند بتدریج جریان اخباری گری رواج پیدا می‌کند. کتاب جواهر به عنوان نماینده تفکر اصولی و نیز اجتهاد اصولی دقیقاً در مقابل کتاب حدائق الناظره شیخ یوسف بحرانی قرار می‌گیرد.
فتح‌علی سلطان‌آبادی ملا فتحعلی دروس مقدماتی را در ایران فراگرفت و برای تکمیل دانش به نجف مهاجرت کرد. او ابتدا به جلسات صاحب جواهر وارد شد و بعد از وفات استاد از حضور شیخ مرتضی انصاری و حاج ملا علی رازی استفاده کرد. در ادامه با میرزای شیرازی آشنا شد و اندوخته‌های علمی‌اش را کامل کرد. وی تحصیلات خود را تا درجه اجتهاد ادامه داد.
عبدالرحیم بروجردی شیخ عبدالرحیم بروجردی در سال ۱۲۲۴ ه. ق در بروجرد زاده شد، پدرش «میرزا محمد» نام داشت. او فقه و اصول (علوم و معارف) را از استادان بزرگ عصر خود شیخ اسدالله بروجردی معروف به «حجة الاسلام» (متوفی ۱۲۷۱) و حاج سید محمد شفیع جاپلقی (متوفی ۱۲۸۰) در بروجرد فراگرفت. سپس برای تکمیل تحصیل خود راهی نجف شد. از جمله استادان وی در نجف و کربلا محمدشریف بیغشی و محمدحسین کاشف‌الغطاء و محمدحسن نجفی صاحب «الجواهر» و محمد حسین اصفهانی صاحب «فصول» بودند. او در آن زمان به درجهٔ اجتهاد رسید.
سید ابوالحسن انگجی سید ابوالحسن انگجی فرزند میرزا محمدآقا (از سادات حسینی) در سال ۱۲۸۲ هجری قمری در "انگج" یکی از محلات تبریز به دنیا آمد. وی در سال ۱۳۰۴ هجری قمری برای ادامه تحصیلات به نجف رفت و در درس شیخ محمدحسن مامقانی، فاضل ایروانی و میرزا حبیب‌الله رشتی شرکت کرد و در فقه و اصول به درجه اجتهاد رسید. سپس بعد از نزدیک شش سال اقامت در نجف به تبریز مراجعت کرد و تا آخر عمر به تدریس مشغول شد. شیخ محمد خیابانی، محمدحسین طباطبایی، عبدالحسین غروی، اسدالله مدنی، قاضی طباطبایی از شاگردان وی بودند.
اجازه اجتهاد در زمان معاصر رسم بوده است که هنگام رسیدن محصل فقه به مقام شایسته‌ای از این علم، از سوی استاد یا استادان وی، تصدیقی غالباً به صورت کتبی و احیاناً به طور شفاهی صادر می‌گردد که رسیدن او را به درجه اجتهاد گواهی می‌دهد. این تصدیق را اصطلاحاً «اجازه اجتهاد» می‌نامند. به گفته رسول جعفریان رواج اجازه اجتهاد مربوط به قرن سیزدهم چهاردهم قمری است که مفهوم اجتهاد به صورت جدی‌تر مطرح شد. به گفته وی اجازه اجتهاد برای تأیید و مقبولیت مجتهدانی که از نجف و کربلا به شهرهای دیگر اعزام می‌شدند، صادر می‌شد.
محمود الزهار محمود الزهار از پدری فلسطینی و مادری مصری متولد شد. وی در سن ۲۶ سالگی موفق به دریافت درجه دکتر عمومی از دانشگاه قاهره شد و پنج سال پس از آن موفق به دریافت درجه جراح داخلی از دانشگاه عین الشمس شد. وی از بنیان‌گذاران اصلی دانشگاه اسلامی غزه در سال ۱۹۷۸ میلادی است.
ناصر کاتوزیان امیرناصر کاتوزیان در سال ۱۳۱۰ خورشیدی در تهران متولد شد. پدر وی ابوالفضل کاتوزیان و عمویش وکیل دادگستری و حقوقدان بودند. او همواره از مادرش به عنوان نخستین معلم و مربی خود یاد می‌کرد. کاتوزیان تحصیلات ابتدایی را در دبستان اقبال و دوران متوسطه را در دبیرستان علمیه گذراند. سپس وارد دانشگاه تهران شد و به تحصیل در رشته حقوق پرداخت. کاتوزیان در سال ۱۳۳۱ از پایان‌نامه خود با عنوان «عقد ضمان» دفاع کرد و موفق به اخذ کارشناسی با درجه بسیار خوب گردید. محمد سنگلجی یکی از استادان او درپشت رساله وی اعلام و تصدیق نمود که او به درجه‌ای از اجتهاد رسیده‌است. وی در سال ۱۳۳۹ با دفاع از رسالهٔ دکترای خود با عنوان «وصیت درحقوق مدنی ایران» و نظریهٔ ابتکاری خویش با نام «شخصیت حقوقی ترکه»؛ موفق به اخذ عنوان دکترای حقوق گردید. ناصر کاتوزیان نخستین دانشجوی ایرانی بود که موفق به اخذ درجه دکتری حقوق در داخل ایران گشت.محمود شهابی خراسانی از اساتید مهم وی در زمینه حقوق بوده‌است.
عیسی بهادری عیسی بهادری، موفق به دریافت نشان‌های متعدد از جمله مدال هنر از نمایشگاه کالای ایران، نشان سپاس و علمی و هنر از وزارت معارف، دیپلم دونور و مدال طلا از نمایشگاه جهانی بروکسل و نشان علم و هنر از طرف دولت فرانسه گردید.
تفسیر القرآن الکریم وزیر حاکم منطقه فارس بود لذا وی در یک خانواده اشرافی زندگی می‌کرد. در شش سالگی به همراه پدر به قزوین رفت و در آنجا از محضر شیخ بهاء الدین و میرداماد بهره می‌برد. سپس باانتقال پایتخت همراه آنان به اصفهان می‌آید. ملاصدرا پس از کسب درجه اجتهاد به تدریس می‌پردازد. بخاطر تفاوت در نظراتش او را به بدعت در دین متهم می‌کنند و در نهایت از اصفهان تبعید می‌شود به کهک قم می‌رود.
مهدی محقق در دهم بهمن ۱۳۰۸ خورشیدی در مشهد در خانواده‌ای روحانی و اصالتاً دامغانی به دنیا آمد. پدرش حاج شیخ عباسعلی محقق خراسانی و پدربزرگش ملا بمانعلی محقق دامغانی بود. مهدی محقق تا نه سالگی در آن شهر بود و سپس در سال ۱۳۱۷ به تهران منتقل گردید و تحصیلات خود را در سطح ابتدایی و متوسطه دنبال کرد. از سال ۱۳۲۳ شروع به تحصیلات حوزه‌ای کرد و برای استفاده از محضر استادان بزرگ در سال‌های ۱۳۲۶ و ۱۳۲۷ به مشهد آمد و در مدرسهٔ نواب اقامت گزید و علوم حوزوی را در حوزه‌های علمیهٔ مشهد و تهران تا مرحلهٔ اجتهاد فرا گرفت و موفق به اخذ درجهٔ اجتهاد از آیت‌الله محمدحسین کاشف‌الغطاء و آیت‌الله محمدتقی خوانساری گردید. در سال ۱۳۲۷ وارد دانشگاه تهران شد و دورهٔ دکتری الهیات را در سال ۱۳۳۷ به پایان رسانید و در سال ۱۳۳۸ موفق به اخذ درجهٔ دکتری در زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران گردید و در سال ۱۳۳۹ پس از شرکت در آزمون دانشیاری به عضویت هیئت آموزشی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران درآمد و پیش از آن به‌مدت نه سال در دبیرستان‌های تهران تدریس کرده بود که مدت سه سال از آن مدیر بخش کتب خطی کتابخانهٔ ملی فرهنگ هم بود. در سال ۱۳۴۰ از طرف دانشگاه لندن دعوت برای تدریس در دانشکده مطالعات مشرق‌زمین و آفریقا شد و به مدت دو سال در آن دیار به سر برد. در سال ۱۳۴۵ به مقام استادی دانشگاه نائل آمد و تا سال ۱۳۶۱ که بازنشسته گردید با همان سمت در گروه‌های زبان و ادبیات فارسی و عربی و فلسفه و علوم اجتماعی دانشگاه اجتماعی دانشگاه تهران به تدریس درس‌های مختلف پرداخت. طی سال‌های ۱۳۴۷–۱۳۴۴ و ۱۳۵۷–۱۳۵۵ و ۱۳۶۱–۱۳۶۰ در دانشگاه مک‌گیل کانادا به تدریس فلسفه و کلام و عرفان اسلامی پرداخت و در سال ۱۳۴۷ شعبهٔ مؤسسهٔ مطالعات اسلامی آن دانشگاه را در تهران تأسیس کرد و نتیجهٔ آن نشر بیش از شصت اثر نفیس در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی است که با همکاری متجاوز از سی تن از استادان داخل و سی تن از استادان خارجی در دو مجموعهٔ «سلسلهٔ دانش ایرانی» و «تاریخ علوم در اسلام» فراهم آورد و به جامعهٔ علمی تقدیم داشت.  در سال ۱۳۵۳ به‌عنوان رئیس انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی برگزیده شد و با استفاده از امکانات مؤسسهٔ مطالعات اسلامی ده اثر به استادان آن رشته تقدیم داشت و نیز در همین سال به‌عنوان عضو هیئت امناء با انجمن فلسفه همکاری کرد و در نشر آثار علمی دانشمندان شیعی ایرانی به وسیلهٔ آن انجمن در این توفیق علمی سهیم گردید. پس از بازنشستگی سالی سه‌ماه در کانادا به مدت پنج‌سال تدریس کرد و پس از آن پنج‌سال در مؤسسهٔ بین‌المللی اندیشه و تمدن اسلامی به‌عنوان «استاد ممتاز فلسفهٔ اسلامی» به‌تدریس و تحقیق اشتغال ورزید و نشر مجموعه‌ای از متون و تحقیقات در زمینهٔ علوم اسلامی را بنیان نهاد که تاکنون دوازده مجلد از آن به‌وسیلهٔ آن مؤسسه در تهران و کوالالامپور در مجموعهٔ «اندیشهٔ اسلامی» منتشر شده‌است؛ و نیز به‌دعوت دانشگاه آکسفورد سالی یک‌ماه در آنجا به‌تحقیق و مطالعه دربارهٔ تاریخ پزشکی اشتغال داشته و برخی از استادان را در راهنمایی رساله‌های دکتری در زمینهٔ علوم اسلامی یاری کرده‌است.
بحرین در اوایل قرن نوزدهم، بحرین مورد هجوم عمانی‌ها و نیز آل سعود قرار گرفت. در سال ۱۸۰۲، سید سلطان فرمانروای عمانی پسر ۱۲ ساله اش سلیم را به عنوان حاکم در قلعه عراد برگمارد. در سال ۱۸۱۶, ویلیام بروس مقیم سیاسی بریتانیا در خلیج فارس، نامه ای از شیخ بحرین دریافت کرد که در رابطه با شایعه ای در خصوص حمایت بریتانیا از حمله امام مسقط به این جزیره بود. او به بحرین رفت تا به شیخ اطمینان دهد که چنین نخواهد بود و به توافقی غیررسمی با شیخ رسید تا بریتانیا طرفی بیطرف باقی بماند.
عیسی خان صفوی عیسی خان صفوی که همچنین با نام آوند عیسی خان شیخ شناخته می‌شود، شاهزادهٔ ایرانی در زمان شاه عباس بزرگ بود. وی نوهٔ معصوم‌بیگ صفوی وزیر صفوی بود و در سال ۱۶۱۰ میلادی با یکی از دختران شاه عباس ازدواج کرد. در ۱۶۲۵ میلادی، وی به فرماندهی سپاه ایران (قورچی‌باشی) در گرجستان منصوب شد. در جنگی با شورشیان گرجی در چهارشنبه ۸ مرداد ۱۰۰۴ شمسی، سپاه وی در آستانهٔ شکست قرار گرفت تا اینکه نیروی کمکی از جانب آذربایجان رسید و عیسی خان با کمک آنان موفق به شکست شورشیان شد. چهار سال بعد شاه عباس مرد و جانشینی او به فرزند بزرگش شاه صفی رسید. شاه صفوی سه سال قبل از این ماجرا عیسی خان و ۳ فرزندش را اعدام کرده بود. در طول پادشاهی شاه عباس دوم آرامگاهی برای وی ساخته شد.
سلطان‌حسین تابنده گنابادی در اصفهان موفق به اخذ اجازهٔ روایت از سید مهدی درچه‌ای، حاج شیخ محمدرضا مسجدشاهی اصفهانی و اجازهٔ اجتهاد و روایت از حاج سید محمد نجف‌آبادی اصفهانی شد علاوه بر آن در یکی از سفرهای خود به عتبات عالیات در نجف اشرف با محمدحسین کاشف‌الغطا ملاقات نموده و پس از مباحثه فقهی موفق به اخذ اجازهٔ اجتهاد و روایت از وی نیز گردید. اسفند ۱۳۱۶ با دختر «نورالحکما» ازدواج کرد و در سال ۱۳۲۱ بر حسب امر پدر همراه خانواده به بیدخت بازگشت. در تاریخ ۱۵ شعبان ۱۳۶۹ قمری از طرف «صالح علی شاه» قطب وقت سلسله، اجازه اقامه جماعت و تعلیم اوراد و اذکار لسانی برای وی صادر شد و در یازدهم ذیقعده ۱۳۶۹ فرمان دستگیری به لقب «رضا علی» نیز برای ایشان صادر شد. وی در تاریخ پنجشنبه ۶ مرداد ۱۳۴۵ که صالح‌علیشاه درگذشت، طی فرمانی که در تاریخ ذیقعده ۱۳۷۹ هجری قمری توسط صالح علی شاه صادر شده بود به جانشینی او منصوب شد.
رضا رمضانی گیلانی او پس از شرکت در امتحانات حوزوی و ارائه رساله‌های علمی، همه مدارک تحصیلی حوزه از سطح ۱ تا سطح ۴ (که به عنوان مدرک دکتری محاسبه می‌شود) را دریافت کرد. او در سال ۱۳۸۴ در امتحان اجتهاد شرکت کرده و با درجه عالی پذیرفته شد. او ضمن تحصیلات حوزوی، دروس دانشگاهی را تا مقطع دکتری به پایان رسانده‌است.
اسعد شیخ‌الاسلامی وی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در سنندج به پایان رساند و برای ادامه تحصیل به تهران آمده و در دانشکده ادبیات و علوم انسانی ثبت نام کرده و به اخذ درجه لیسانس در رشته زبان و ادبیات فارسی نائل شد. در خلال همین ایام نزد پدر خود حاج سید محمد شیخ الاسلام کردستان به کسب علوم و معارف رایج در آن زمان پرداخت و به دریافت گواهی افتاء و تدریس از عالم فاضل مرحوم ملا محمود مفتی کردستان و مرحوم پدرشان نائل شد. در سال ۱۳۳۶ وارد دانشکده الهیات و معارف اسلامی شد و پس از دریافت درجه کارشناسی و موفقیت در کنکور مقطع دکتری در سال ۱۳۴۴ شمسی به اخذ درجه دکتری در رشته منقول سابق (فقه و مبانی حقوق اسلامی فعلی) کسب کرد.
سید مجدالدین قاضی دزفولی مقدمات از صرف و نحو و معانی بیان و منطق را در نزد استادان آن زمان به پایان رسانید و سطح و خارج را نزد اساتیدی چون سید عبدالمهدی قاضی (راعی)، محمدرضا معزی دزفولی، عبدالحسین عاملی و محمدمهدی بیگدلی گذراند و در سال ۱۳۳۵ موفق به کسب درجه اجتهاد شد. سالها به تدریس پرداخت و مدتی در مدرسه لرزاده در تهران تدریس کرد.
شیخ‌عیسی (سردشت) شیخ‌عیسی (سردشت)، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان سردشت در استان آذربایجان غربی ایران است.
عیسی بن زاید آل نهیان وزارت کشور امارات تأیید کرده شخصی که در این تصاویر دیده می‌شود همان شیخ عیسی است و اعلام داشته که پس از بازبینی فیلم به این نتیجه رسیده که «تمام قوانین، سیاست‌ها و روش‌های بازجویی توسط پلیس به درستی انجام شده‌است.» وزیر کشور امارات نیز یکی از برادران شیخ عیسی است.
انرژی زمین‌گرمایی در معماری استفاده از انرژی زمین‌گرمایی در معماری اقلیم‌های نیازمند سرما، قرار دادن ساختمان در زمین، دریافت گرما کاهش می‌یابد و همچنین باعث از دست دادن گرما می‌شود زیرا از طرفی باعث افزایش مقاومت حرارتی پوسته ساختمان شده و از طرفی تفاوت دمای بین داخل و خارج ساختمان را کاهش می‌دهد. در عمق بیشتر از ۶ متری زمین از نوسانات سالیانه هوا کاهیده می‌شود و برابر معدل درجه حرارت سالیانه در فضای خارج آن محل می‌باشد.
جمال‌الدین نجفی اصفهانی جمال‌الدین نجفی (۱۲۳۸–۱۳۰۶ قمری اصفهان) فرزند محمد باقر نجفی یا شیخ محمد باقر رازی از مراجع تقلید و آزادی‌خواهان دوره مشروطه‌است. وی در سال ۱۲۸۴ ق در اصفهان متولّد شد. وی فرزند محمدباقر نجفی اصفهانی است. محمدباقر نجفی در آن زمان در راس حوزه علمیه اصفهان قرار داشته‌است. در عتبات عالیات به درجه اجتهاد رسید و سپس به اصفهان بازگشت. وی امامت جماعت مسجد شیخ لطف‌الله را عهده‌دار بوده‌است.وی همچنین امامت جماعت مسجد سید عزیزالله را عهده‌دار بوده‌است. در کتاب کیمیای سعادت در خصوص علم و دانش وی یاد شده‌است.
میرزا محمد تنکابنی هم‌زمان با تحصیل در اصفهان، خبر حمل جنازه پدرش (که مدتی در تنکابن به‌طور امانت به خاک سپرده شده بود) به عتبات عالیات، به او رسید. با شنیدن این خبر، خود را به کرمانشاه رسانید و همراه جنازه پدر راهی نجف شد. پس از خاکسپاری پدر، فرصتی پیش آ مد و تحصیل خود را در عراق ادامه داد. او در عراق نزد علمایی همچون شیخ انصاری و سیدابراهیم قزوینی درس خواند و در جوانی به درجه اجتهاد و استادی در حوزه علمیه نجف رسید.
محمد صدوقی تحصیلات علوم دینی را در مدرسه عبدالرحیم‌خان یزد آغاز کرد و در سن ۲۱ سالگی برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت، اما پس از مدت کوتاهی به دلیل کمبود امکانات و سرمای بی‌سابقه اصفهان، به یزد بازگشت و یکسال بعد در سال ۱۳۴۹ به قم مهاجرت کرد و به تحصیل و بعد از آن تدریس در این شهرپرداخت ودرس شیخ عبدالکریم حائری یزدی ،سیدمحمد تقی خوانساری وسیدمحمد حجت کوه کمری شرکت کردند وبه درجه اجتهاد نائل شد.
سید عبدالحسین لاری سید عبدالحسین نجفی لاری اصالتاً اهل دزفول و از سادات محله شاه رکن الدین است. وی متولد سوم ماه صفر ۱۲۶۴ قمری/دی ۱۲۲۶ خورشیدی در نجف است. تحصیلات خود را نزد علمایی همچون میرزای شیرازی، شیخ محمدحسین کاظمی و ملا لطف‌الله مازندرانی گذراند و در سن بیست و دو سالگی به درجه اجتهاد نایل شد. وی تا چهل و پنج سالگی در شهر نجف اقامت داشته و به عنوان یکی از اساتید حوزه علمیه نجف مطرح بوده‌است..
آنا (فیلم ۱۹۸۷) آنا نام فیلم درامی است که در سال ۱۹۸۷ در ایالات متحده آمریکا ساخته شد. سالی کرکلند موفق شد برای بازی در این فیلم برای دریافتِ جایزه اسکار بهترین بازیگر نقش اول زن نامزد شود.
امیل آدولف فون برینگ برینگ، در ۱۵ مارس ۱۸۵۴ در هانسدورف در پروس شرقی به دنیا آمد. پدرش آگوست جورج بهرینگ و مادرش آگوستین زش بهرینگ نام داشت. پدرش معلم بود و دو بار ازدواج کرد که حاصل آن دوازده فرزند بود. امیل از همسر دوم او به دنیا آمد. امیل تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش بپایان رسانید و برای تحصیلات عالیه با توجه به فقر با استفاده از کمک‌های تحصیلی به دانشگاه فردریک ویلهلم که دانشکده‌ای پزشکی برای ارتش داشت رفت و در سال ۱۸۷۸ موفق به دریافت درجه دکترا در پزشکی گردید. این سال، همان سالی بود که روبرت کخ کتاب خود را دربارهٔ عفونت‌ها منتشر کرد. هنگامی که کخ پایه‌های میکروب‌شناسی را بنیان می‌گذاشت، امیل در سال ۱۸۸۰ از همین دانشگاه دکترای علوم (PhD) خود را دریافت کرد.پس از آن به خدمت ارتش درآمد و به عنوان دستیار جراحی در بهداری ارتش آلمان در پزنان (که اکنون جز لهستان است) خدمت کرد و از سال ۱۸۷۸ تا سال ۱۸۸۱ در آنجا مشغول خدمت بود.
عیسی بن علی آل خلیفه شیخ عیسی بن علی آل خلیفه امیر سابق کشور بحرین می‌باشد. وی در ۱۸۶۹ در بحرین به قدرت رسید و در ۱۹۳۲ درگذشت. شیخ عیسی بن علی آل خلیفه در ۹ دسامبر ۱۹۳۲ در سن ۸۴ سالگی درگذشت.
حسین دین‌محمدی زنجانی پدر او، حاج فتحعلی از کسبه متدین بازار زنجان، بعد از اتمام دوره مکتب او را وادار کرد تا به شغل کسب و کار برود؛ ولی شغل بازار او را قانع نکرد و او با علاقه و با مساعدت مادر خود به دنبال طلبگی رفت. وی با اشتیاق تحصیل ادبیات و مقدمات را پشت سر گذاشت و در مدرسه نصرالله خان زنجان تحصیلات خود را پیگیری نموده و از اساتیدی نظیر میرزا ابراهیم حکمی زنجانی، میرزا مجید حکمی، میرزا ابراهیم ماهانی فقاهتی، و ملا خلیل زنجانی بهره برد و در آن زمان در زنجان که در آن زمان مرکز فقاهت و اصولیون و حکماء ایران بود موفق به کسب درجه اجتهاد شد. دین محمدی برای ادامه تحصیلات خود با همراهی پدرش به نجف رفت. از اساتید او در نجف می‌توان آخوند ملا کاظم خراسانی و سید محمدکاظم طباطبایی یزدی نویسنده کتاب عروةالوثقی و شیخ شریعت اصفهانی را نام برد. دین محمدی در سال ۱۳۳۲ هجری قمری به زنجان بازگشت.
سید جعفر شهیدی شهیدی از شاگردان برجستهٔ علی‌اکبر دهخدا و بدیع‌الزمان فروزانفر در دانشگاه تهران بود و در سال ۱۳۴۰ دکترای خود را در رشته ادبیات فارسی و تاریخ دریافت کرد. او همچنین در حوزه علمیه قم و حوزه علمیه نجف زیر نظر سید حسین طباطبائی بروجردی، سید ابوالقاسم خویی تحصیل کرد و درجه اجتهاد داشت.
حسن بن زین‌الدین صاحب معالم دو فرزند داشت که هر دو از پدر اجازه اجتهاد داشتند. ابوجعفر محمد، پدر شیخ علی و دیگری شیخ زین الدین اند که هر دو از دانشمندان معروف این سلسله اند.
عیسی قاسم شیعیان بحرین در منطقه دراز با کفن تظاهرات کردند و نماینده دفتر حقوق بشر سازمان ملل اعلام کرد که سلب تابعیت از شیخ عیسی قاسم هیچ توجیهی ندارد. همچنین سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا در بیانیه‌ای لغو تابعیت شیخ عیسی قاسم را محکوم کرد و این اقدام را موجب نگرانی واشینگتن دانست.
فتح‌الله امید نجف‌آبادی فتح‌الله امید فرزند محمود در سال ۱۳۲۲ در نجف‌آباد اصفهان دیده به جهان گشود. پس از سپری کردن دوره ابتدایی وارد حوزه علمیه نجف‌آباد شد و نزد آقایان: عباس ایزدی، غلامحسین منصور، ابراهیم ریاضی، درس‌های مقدمات حوزوی را فرا گرفت. سپس به حوزه علمیه اصفهان و بعد از مدتی به قم رفت و دروس سطح و خارج را نزد سیدروح الله خمینی، سیدحسین طباطبایی ذبروجردی، حسینعلی منتظری و سیدمحمد حسین طباطبایی به پایان رساند؛ و به درجه اجتهاد رسید. چند سالی به خاطر حمایت از افکار و نهضت سید روح‌الله خمینی به زندان افتاد و مدتی نیز به بندر ترکمن تبعید گردید.
میرزا عیسی وزیر میرزا عیسی از اموال خود مسجدی برای شیخ هادی نجم‌آبادی ساخت که اکنون به نام مسجد و مدرسه میرزا عیسی‌خان وزیر معروف است و در خیابان وحدت اسلامی قرار داد. مقبره عیسی‌خان در حیاطی در انتهای ضلع غربی این مسجد واقع است. علاوه بر این او یک سوم میراث خود را به ساخت بیمارستان اختصاص داد. شیخ هادی به عنوان وصی میرزا عیسی نظارت بر ساخت و ساز این بیمارستان را به عهده گرفت تا سرانجام در قره ماه رمضان سال ۱۳۱۸ قمری افتتاح شد. این بیمارستان امروز به بیمارستان وزیری شهرت دارد. از دیگر موقوفات میرزا عیسی قنات سراب وزیر است که مظهر آن در گذر «لب تشنه» در خیابان فروزش تهران قرار گرفته است.
دانشکده پزشکی اصفهان بعد از چهار سال دانشکده پزشکی در جوار آموزشگاه عالی بهداری تأسیس شد و دانشجویان پس از شش سال موفق به اخذ درجه دکترا می‌شدند. بدین ترتیب آموزشگاه عالی بهداری به تدریج تعطیل شد و دانشجویان آموزشگاه پس از مدتی برای ادامه تحصیل به دانشکده‌های مختلف کشور معرفی و موفق به دریافت درجه دکتری می‌گردیدند.
عیسی‌آباد (شوش) عیسی‌آباد یا شیخ عیسی روستایی در دهستان حسین‌آباد بخش مرکزی شهرستان شوش استان خوزستان ایران است.
کاظم مدیر شانه‌چی شانه‌چی از زمان تأسیس دانشکده الهیات دانشگاه مشهد در سال ۱۳۳۷ به تدریس در این دانشگاه دعوت شد و در طی دوران تدریس، به تحقیق و تتبع درباره منابع احادیث و کتب معتبر حدیث شیعی و سنی دست زد و آثاری را پدید آورد. او توانست از روحانیونی همچون شیخ آقا بزرگ تهرانی، سبزواری و آیت‌الله مهدی الهی قمشه‌ای، اجازه اجتهاد دریافت کند و خود بعد از آن به تربیت طلاب علوم دینی بپردازد.
عیسی قاسم وزارت کشور بحرین روز ۳۱ خرداد ۱۳۹۵ در بیانیه‌ای با استناد به بند جیم ماده دهم قانون تابعیت بحرین، سلب تابعیت شیخ عیسی قاسم را اعلام کرد. این بیانیه در حکم خود به دلایل ذیل استناد کرده‌است: همچنین تلاش برای ایجاد حکومت روحانیون و وکالت شرعی شیخ عیسی قاسم از مراجع تقلید شیعیان از دلایل دیگر سلب تابعیت وی است.
سید علی‌اصغر حسینی وی در سن ۶ سالگی به مکتب خانه سیار محلی رفت و از سیدی به نام میر مصطفی خواندن و نوشتن و قرائت قرآن را فراگرفت. سپس به بهبهان سفر کرد و در حوزه علمیه امامزاده ابراهیم که تحت تولیت محمد حسن مجتهدی معروف به شیخ آقا بزرگ مجتهدی بهبهانی بود به تحصیل دروس حوزوی مشغول شد. بعد از آن به اهواز سفر کرد و در مدرسه انصاری و دارالعلم سیدعلی بهبهانی ادامه تحصیل داد و از شیخ ابوالحسن انصاری و سید علی بهبهانی منطق و ادبیات تلمذ کرد و بعد از مدتی رهسپار شیراز شد و در مدرسه آقا باباخان از شیخ محمد علی موحد سید محمد باقر آیت اللهی (معروف به حاجی عالم)، شیخ محمود شریعت زرقانی و سید حسین آیت اللهی و در مدرسه منصوریه از شیخ ابوالحسن حدائق ، فقه، اصول، منطق و فلسفه را آموخت. در درس خارج فقه و اصول شیخ بهاءالدین محلاتی ، شیخ مجددالدین محلاتی و سید کرامت الله ملک حسینی شرکت کرد و به درجه اجتهاد نائل گردید. ایشان بیش از ۴۰ سال در حوزه های علمیه شیراز خصوصاً در مدرسه علمیه خان، مشغول به تحصیل به علم منقول و معقول در سطح عالی بود و شاگردان زیادی از شهرهای استان فارس و استان های همجوار مانند استان کهگیلویه و بویراحمد، بوشهر و خوزستان از او بهره برده اند که برخی از آنها عبارتند :
پایگاه هوایی شیخ عیسی پایگاه هوایی شیخ عیسی یک فرودگاه نظامی است که یک باند فرود بتن و آسفالت دارد و طول باند آن ۳۸۰۰ متر است. این فرودگاه در کشور بحرین قرار دارد و در ارتفاع ۴۱ متری از سطح دریا واقع شده است.
آقا محسن عراقی وی تحصیلات ابتدایی شامل فقه و اصول را نزد پدر، جد و عموی خود (سید محمد مکی) خود فرا گرفت. سپس برای تکمیل تحصیل به بروجرد رفته و از محضر درس سیدشفیع بروجردی و ملا اسدالله بروجردی بهره گرفت. در سن ۳۰ سالگی به اراک بازگشته و مشغول تدریس شد. همچنین وی به عنوان مرجعی برای دعاوی مردم شد. او برای ادامه تحصیل به عتبات عالیات رفت و یکی از فقهای عصر خود گشت. وی درجه اجتهاد خود را در بروجرد دریافت کرد.
اریش هارتمان شهرت هارتمن تا جایی ادامه یافت که حتی روس‌ها برای سر او جایزه هم تعیین کرده بودند و او را هیولای سیاه نامیدند و بهترین خلبان‌هایشان را برای شکار هواپیماهای هارتمن و کشتن او فرستادند. هارتمن به دریافت درجه‌های زیادی که لیاقت آن‌ها را نیز داشت نائل آمد و حتی درجهٔ کاپیتانی که کسب آن بسیار دشوار می‌نمود را نیز دریافت کرد. او حتی نشان صلیب شوالیه را که بالاترین درجه نظامی آلمان بعد از هیتلر بود را نیز دریافت کرد، نشانی که از سال ۱۹۳۹ تنها ۲۷ نفر از ورماخت موفق به دریافت آن شده بودند. او به عنوان قهرمان جنگ جهانی هم نشان افتخاری دریافت کرد که فقط ۱۲ نفر از جمله هانس اولریش رودل، خلبان بمب‌افکن اشتوکا که بیش از پانصد تانک شوروی را نابود کرده بود آن نشان را دریافت کردند. در اواخر جنگ جهانی دوم، هارتمن با شاهکار آلمانی‌ها، یعنی هواپیمای مسراشمیت ام‌ئی ۲۶۲، نخستین جنگنده جت جهان هم پرواز کرد، اما دوباره با ب‌اف ۱۰۹ به خدمت ادامه داد.
سرتیپ دوم در ارتش جمهوری اسلامی ایران افسرانی موفق به اخذ این درجه می‌شوند که دوره‌های مقدماتی و عالی ارتش را طی کرده باشند و توانسته باشند دورهٔ دافوس ارتش را نیز با موفقیت پشت سر گذاشته باشند. البته طی سه دورهٔ فوق دلیلی بر دریافت این درجه نیست بلکه لزوم اخذ درجهٔ سرتیپ دومی گذراندن دوره‌های فوق می‌باشد.
ملا عبدالقادر زاهدی او موفق به دریافت اجازه نامه افتا و تدریس از شیخ علاء الدّین مرشد طریقه نقشبندیه و سرپرست حوزه علمیّه بیاره واقع در خاک کردستان عراق شد و اساتیدش عبارت بودند از ملّا احمد افشارى، ملّا عصام الدّین ماجدى، شیخ حسین رضوان، ملّا على ربّانى، شیخ ملّا کامل نقشبندى، ملّا محمد ملّا داوود و ملّا باقر بالک.
محمدحسن شیخ‌الاسلامی شیخ الاسلامی در سال ۱۳۸۲ با بیش از ۱۹۲ بار اهداء خون و در هر مرتبه 500cc (معادل ۹۲ لیتر خون) به رکورد جهانی دست یافت. شیخ الاسلامی که به واسطه فعالیت‌های ارزشمند علمی- تخصصی خود پیش از این نیز با عنوان پزشک نمونه کشوری شهرت داشت با کسب رکورد بی نظیر جهانی در اهداء خون لقب «سلطان اهداء خون» گرفت و تندیس عشق و ایثار و همچنین نشان عالی سازمان انتقال خون را احراز نمود. کتاب رکوردهای گینس در سال ۲۰۰۳ نام ایشان را در ردیف رکوردهای جهان به ثبت رساند. در سال۱۳۸۷ به عنوان پزشک برگزیده کشور در همایش سی سال سلامت موفق به دریافت نشان افتخار از رئیس‌جمهور وقت گردید. شیخ الاسلامی با بیش از ۱۹۰ بار اهداء خون همچنان در صدر رکوردهای جهانی اهداء خون می‌باشد. (معادل خون ۶ انسان). همچنین شیخ الاسلامی موفق به نجات جان ساسان مرادی در دفتر خدمات ۱۵۰۳ شد.
عیسی طرفی از جمله شاگردانش، ابراهیم دیراوی بود.
سید حسن امامی وی فرزند سید میرزا ابوالقاسم تهرانی و نوه سید زین‌العابدین امام جمعه بود. جدش میرزا ابوالقاسم تهرانی از امامان جمعه تهران بوده‌است. پس از تحصیلات مقدماتی در مدرسه پروکیمنیاژ که توسط روس‌ها اداره می‌شد، برای فراگیری علوم فقهی و دینی، ادبیات عرب، منطق و سایر علوم به حوزه علمیه نجف رفت و به درجه اجتهاد نائل شد. در سال ۱۳۰۷ به منظور فراگیری علم حقوق نوین به سوئیس رفت. پس از پنج سال اقامت و تحصیل در رشته حقوق خصوصی در دانشکده حقوق دانشگاه لوزان، در سال ۱۳۱۲ با ارائه رساله خود با عنوان «اساس قضائی مهر در فقه شیعه اسلامی» موفق به اخذ درجه دکترای حقوق شد.
احمد دشتی نجفی ایشان از سید ابوالحسن اصفهانی وسید عبدالهادی شیرازی اجازه اجتهاد گرفت دراین مورد محمد شریف رازی در کتاب گنجینه دانشمندان، چنین می‌گوید: «حاج میرزا احمد بن علامه ملا حسن دشتی نجفی بعد از فراغت از سطوح و در محضر آیات عظام و اساتید والا مقام نظیر میرزا ابوالحسن مشکینی و آیت العظمی اصفهانی و ضیاءالدین اراکی و حاج شیخ کاظم شیرازی و میرزا عبدالهادی شیرازی استفاده کرده تا به مدارج عالیه، اجتهاد و فقاهت نائل و آیات نامبرده علم و کمال و اجتهاد ایشان را گواهی کرده و اجازاتی مرقوم نمودند که نگارند آنها را دیده‌ام.»
موسیقی کردی این مقام مخصوص زنان و وجه تمایز «لاووک «با» حیران» در نوع زبان شعری به کار رفته در آن می‌باشد. لاووک به‌طور کلی به گویش زبان کردی سورانی اجرا می‌شود. این آواز در تمام مناطقی که به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند وجود دارد.
کردی کلهری در مناطقی مانند گهواره، کرند و روستاهای شمالی سرپل ذهاب به لهجهٔ کردی گورانی صحبت می‌شود. جمعیت گوران یا ایل گوران یکی از طوایف کُرد اند که دیر زمانی به کردی هورامی تلکم داشته اما اکنون جز در ۲ یا ۳ روستا بیشتر به این گویش سخن گفته نمی‌شود؛ و اکنون به گویش کردی کرماشانی صحبت می‌کنند.
گویش و لهجه‌های زبان کردی این دو خط بریده همهٔ مناطقی را که در آن‌ها به زبان کُردی تکلم می‌شود به سه بخش تقسیم می‌کند که در هر بخش آن یکی از گویشهای زبان کُردی مسلط است.
کردی کلهری جغرافیای زبانی در شهر قزوین شاخه از کلهر به نام رویتوند و در شهرستان ساوه بین رودخانه قره چای و شهرستان همدان شاخه از کلهرها همراه چگینی ها و زندها وجود دارند که به زبان کردی کرماشانی آمیخته با کوردی به زبان فارسی صحبت می‌کنند گویش کرماشانی را می‌توان از سمت شرق به غرب؛ گردنه اسدآباد همدان تا جلولا در کردستان عراق (نزدیکی بغداد) و از شمال به جنوب؛ بیجار در استان کردستان (سنندج) تا استان ایلام و شهرستان آبدانان، منتهی به کوه‌های کلهر دانست. این گویش دارای تنوع لهجه‌های بسیاری است که خود گویای غنا و قدرت این گویش از زبان کردی است. به عنوان مثال در شمال این منطقه و در منطقه گروس بیجار با لهجه گروسی، مناطقی از قروه دهسان چهاردولی چردواریانه، در جنوب آذربایجان غربی شهرستان شاهین دژ شهر محمودآباد چهاردولی‌ها در شرق در مناطق اسدآباد و سنقر و کلیایی به لهجهٔ "کلیایی" و در شهر های کنگاور و صحنه گویش کرماشانی با لحجه خاص این ناحیه و مشابهت بالا با لحجه کرمانشاهی بعلاوه لحجه‌ای مشابه زنگنه ای-سنجابی ،در غرب این منطقه و در مناطقی مانند خانقین و حواشی آن با لهجه "خانقینی"، در شمال در مناطقی چون ایلام ئاسماۆه و ایوان با لهجهٔ کردی "کرماشانی " در مرکز این مناطق یعنی در شهرهایی چون کرمانشاه، اسلام آبادغرب، گیلانغرب، سرپل ذهاب، قصر شیرین، ایوان غرب، ماهیدشت، شیروان چرداول و... کرماشانی را با اصالت بیشتری ادا می‌کنند که شامل لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی چون ایوانی، شابادی، گیه‌لانی، مه‌سویری، چه‌رداوری (چهاردولی) و... می‌باشد. لازم است ذکر شود در این حوزه لهجه‌ها و زیر لهجه‌های دیگری نیز کاربرد دارند مانند: کردی گورانی، زنگنه‌ای، سنجابی، قصری-کرماشانی و... که تفاوت آن‌ها با هم تنها در فونتیک و طرز تلفظ است.
زبان‌های کردی دانش زبان‌شناسی اجازه می‌دهد مرزهای تقریبی مناطقی را که هسته اصلی قومی سخنرانان گویشهای معاصر کرد شکل گرفته‌است، ترسیم شود. مکنزی در اوایل دهه ۱۹۶۰ (مکنزی، ۱۹۶۱) در رابطه با تارخی زبان کردی فرضیاتی ارائه کرده‌است. مکنزی در آفرینش ایده‌های تدسکو (۱۹۲۱: ۲۵۵) و در مورد ویژگی‌های آوایی، مورفولوژیکی فونیکی مشترکی که بین کردی، فارسی و بلوچی مشترک است، مکنزی به این نتیجه رسید که گویشوران این سه زبان ممکن است یک بار در زمان‌های گذشته در تماس با هم و نزدیک به هم بوده‌اند. وی کوشیده‌است وحدت زبانی ادعایی فارسی-کرد-بلوچی را که احتمالاً در مناطق مرکزی ایران بوده بازسازی کند. مطابق نظریه مکنزی، پارس‌ها (هخامنشیان) استان فارس را در جنوب غربی اشغال کردند (براساس این فرض که هخامنشیان به فارسی باستان صحبت می‌کرده‌اند و این زبان به درستی نیای فارسی امروزی باشد)، بلوچ‌ها (پروتو-بلوچ‌ها، اجداد بلوچ‌های امروزی) در مناطق مرکزی غرب ایران ساکن بوده‌اند و کردها (پروتو-کردها، اجداد کردهای امروزی) در شمال غربی لرستان و اصفهان کنونی زندگی می‌کرده‌اند.
شهرستان اشنویه زبان بیشینه ساکنین مردم شهرستان اشنویه به زبان کردی سورانی است که هم با لهجه محلی (نزدیک به گویش راوندزی و اربیلی (هولیر) است) و هم به لهجه مکریانی صحبت می‌کنند. مردمان ایل هرکی به کردی کرمانجی صحبت می‌کنند.
زبان‌های رومی بیرون از اروپا، زبان فرانسوی بیشتر در استان کبک کانادا و در مناطقی از نیوبرانزویک و انتاریو به صورت بومی صحبت می‌شود. کانادا به‌طور رسمی دوزبانه است و فرانسه و انگلیسی زبان‌های رسمی آن هستند. در مناطقی از کارائیب، مانند هائیتی، زبان فرانسوی وضعیت رسمی دارد، اما اکثر مردم به زبان کریول هائیتی به عنوان زبان مادری خود صحبت می‌کنند. زبان فرانسوی در اکثر مناطق آفریقا دارای وضعیت رسمی است، اما سخنگویان بومی آن نسبتاً کم هستند. در سرزمین‌های فرادریای فرانسه، استفاده بومی از فرانسوی در حال افزایش است.
زبان‌های آسیا زبانهای هندواروپایی در درجه اول توسط شاخه هندوایرانی حضور دارند. این خانواده شامل زبان‌های هندی (سینهالی، هندی، اردو، بنگالی، اوریه، آسامی، پنجابی، سندی، کشمیری، مراتی، گجراتی، سینهالی، مالایالم و سایر زبان‌های هندواروپایی جنوب آسیا) و ایرانی (شامل فارسی، کردی، پشتو، بلوچی و زبان‌های هندواروپایی دیگر ایران، آناتولی، میان‌رودان، آسیای میانه، قفقاز و مناطقی از آسیای جنوبی). علاوه بر این شاخه، دیگر شاخه‌های هندواروپایی که در آسیا صحبت می‌شوند شامل اسلاوی (روسی رایج در سیبری)، یونانی در پیرامون دریای سیاه، ارمنی و همچنین زبان‌های منقرض شده مانند هیتی در آناتولی و تخاری در ترکستان (چین) هستند.
زبان بلوچی زبان بلوچی از زبان‌های ایرانی شمال‌باختری است و با زبان‌های تاتی، کردی، گیلکی و تالشی نزدیکی زیادی دارد. بلوچی بیشتر رابطه نزدیکی با زبان پارتی تا زبان پارسی میانه دارد برای همین به نظر می‌رسد گویشوران این زبان در گذشتهٔ دور از نواحی شمالیِ ایران امروزی به بلوچستان کنونی کوچیده باشند. سخنگویان بلوچی احتمالاً نخست در حاشیه دریای خزر می‌زیستند و در حدود قرن۴ق/۱۰م به مناطقی که اکنون هستند مهاجرت کردند. بلوچی نزدیکی زیادی با هورامی و زازاکی دو گویش کردی دارد و بلوچی مانند این دو گویش کردی نزدیکی زیادی را با پهلوی اشکانی دارد اما به سایر گویش‌های اصلی کردی مانند کُرمانجی شمالی و کُرمانجی میانی تا حدودی نزدیک است.
کردی کلیایی کردی کلیایی زبان اصلی ایل کلیایی است و در بخش بزرگی از استان کرمانشاه و مناطقی از استان کردستان تکلم می‌شود. اصلی‌ترین مراکز تکلم کردی کلیایی شهرستان سنقر و کلیایی در استان کرمانشاه و شهرستان کامیاران در استان کردستان است.
شهرستان خوی اکثریت مردم شهرستان خوی به زبان ترکی آذربایجانی  و عده ای نیز در بخش قطور این شهرستان به کردی کرمانجی تکلم می‌کنند. بیشتر مسلمان و دارای مذهب شیعه و اقلیتی هم سنی می‌باشند. بخشی از مردم این شهرستان سنی مذهب هستند. این گروه‌ها شامل ترک‌های سنی و کردهای سنی مذهب می‌شود. ترک‌های سنی (کره سنی ها - KORA-SONNI) بیشتر در روستاهای جنوب‌غربی شهرستان خوی ساکن هستند و به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند. از روستاهای بزرگ کره سنی در خوی می‌توان یزدکان و وار را نام‌برد که به زبان ترکی آذربایجانی تکلم می‌کنند. بخشی از ترک‌های سنی ساکن در جنوب شهرستان خوی امروزه کرد زبان شده‌اند. مردم کردتبار خوی نیز در ناحیه مرزی قطور ساکن شده‌اند که با زبان کردی کرمانجی از زبان‌های کردی شمالی صحبت می‌کنند.
روانسر مردم روانسر به زبان کردی گویش کردی مرکزی و لهجه اردلانی صحبت می‌کنند.
جمعیت‌شناسی عراق عربی و کردی دو زبان رسمی عراق هستند. زبان عربی در تمام مدارس عراق آموزش داده می‌شود، اما در شمال زبان کردی بیشترین کاربرد را دارد. زبانهای آرامی شرقی، مانند سریانی و ماندائیک و همچنین زبان ترکمن عراقی و سایر زبانهای بومی دیگر صحبت می‌شود.
جمعیت‌شناسی عراق کردی، با چندین گویش مختلف، دومین زبان بزرگ کشور است که بیشتر در شمال کشور استفاده می‌شود. آرامی، در دوران باستان که در کل کشور صحبت می‌شود، اکنون فقط توسط اقلیت آشوری کلدینی صحبت می‌شود. ترکی / ترکمن عراقی به زبان ترکی در جیب‌های شمال عراق (به ویژه در منطقه به اصطلاح ترکمنلی) صحبت می‌شود و زبان‌های بیشماری از قفقاز نیز توسط اقلیت‌ها به ویژه جامعه چچن نیز صحبت می‌شود.
رشوند زبان اهالی این ایل کردی کرمانجی هستش اما عده ای از آنها به کردی ایلامی صحبت می‌کنند
حلبچه دربارهٔ نام حلبچه توضیحات مختلف وجود دارد:مردم حلبچه به زبان کردی سورانی و کردی هورامی صحبت می‌کنند.
استان بوشهر زبان مردم بوشهر در بیشتر مناطق فارسی است. مناطق شمال این استان با گویشی نزدیک به زبان لری تکلم می‌کنند. برخی از اهالی جزیرهٔ شیف و بنادر کنگان و عسلویه نیز به زبان عربی صحبت می‌کنند. بعلاوه، زبان مردم بوشهر تحت تأثیر لهجه‌های بلوچی و شبانکاره ای قدیم به زبان سغدی، ایجی بوده که از گویش‌های فرعی عصر اتابکان فارس است و هر کدام با لهجه‌های گیلکی، کردی، خراسانی، و دیگر لهجه‌های ایرانی هم ریشه و ارتباط دارد. مردم سواحل خلیج فارس و جزایر آن به گویشی صحبت می‌کنند که رگه‌هایی از گویش‌ها و زبان‌های شبانکاره ای، زبان بلوچی، ترکمنی، کردی و برخی واژه‌های انگلیسی، هلندی، پرتغالی، هندی و عربی، و ترکی را دارا است ولی استخوان‌بندی و ریشهٔ آن فارسی است.
کردی ایلامی کردی ایلامی یکی از گویش‌های زبان کردی است. کردی ایلامی زبان رایج ساکنان استان ایلام و مناطقی از کشور عراق نظیر بدره (عراق)، مندلی و خانقین در کردستان عراق است. در استان ایلام، طوایف و ایلات مختلف در تمامی شهرستان‌های استان به جز شهرستان ایوان که ساکنین این شهرستان به تمامی از ایل کلهر  هستند و به زبان و گویش کردی کلهری تکلم می‌کنند، با تفاوت اندک در ادای الفاظ و کلمات، بدان تکلم می‌کنند. واژهٔ فِیلی در بین مردم ایلام معروفیت بسیار ندارد. این را کردهای ساکن عراق معرب کلمه پهله یا پهلوانی موسوم به «پهلی» بر ایلام، رواج داده‌اند که ب علت نداشتن حروف گچپژ در الفبای عربی بجای حرف پ حرف ف به کار رفته است و آن از مقولهٔ مجاز خاص و عام است.
ایل چهاردولی چهاردولی‌ها با "گویش ریزه وندی"، یکی از شاخه‌های "زبان کردی" صحبت می‌کنند. کلهری، یکی از گویش‌های زبان کردی است که خود شامل لهجه‌های مختلف و متعددی از جمله: کلیایی، زنگنه‌ای، ریزه‌وندی(چهاردولی)(چرداوری)، قصری، کرماشانی، فیلی، سنجابی، خزلی، خانقینی و… می‌باشدهمچنین چهار دولی‌های ساکن در آذربایجان غربی به زبان‌های آذری، کردی، لکی و فارسی تکلم می‌نمایند.
استان ایلام زبان‌های کردی، لری، لکی و عربی در استان ایلام رایج است. کسانی که به زبان کردی سخن می‌گویند در شهرستان‌های ایوان، ایلام، ملکشاهی، مهران، سیروان، چرداول، بدره و بخشی در آبدانان و دهلران زندگی می‌کنند. کسانی که در استان ایلام با زبان لری صحبت می‌کنند در بخش‌هایی از شهرستان‌های دهلران، آبدانان و دره شهر سکونت دارند. لک زبانها در بخش‌هایی از شهرستان‌های شیروان چرداول و شهرستان دره‌شهر زندگی می‌کنند. در شهرستان دهلران و به‌خصوص در بخش موسیان، عده‌ای به زبان عربی صحبت می‌کنند که گروه اقلیت زبانی استان را تشکیل می‌دهند.
لری بغدادی جویس بلو در در بخش مربوط به زبان کردی در کتاب «راهنمای زبان‌های ایرای: جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو» به ویراستاری رودریگر اشمیت، تنها در یک جا ذیل مبحث صرف اسم از گویشی تحت عنوان «کردی بغداد» یاد کرده‌است و به عنوان مثال برای ساخت اضافه، سه ترکیب اضافی köř-eg-ê xwe-m (پسر من)، ji-yê maƗ (جایِ خانه)، و nowkar-aƗ-ê padişa (نوکران پادشاه) را آورده‌است. او همچنین در همان بخش در صحبت از علامت معرفه در گویش‌های کردی، واژۀ tüş-eg (آن توشه) را به عنوان مثالی برای «گویش کردی» می‌آورد،‌ اما نامی از بغداد نمی‌آورد و مشخص نمی‌کند که منظورش کدام گویش لری است. با این حال بلو این گویش و مثال آن را در بخش مربوط به زبان کردی آورده و همچنین از گویشی که آن را «گویش کردی (متعلق به پشتکوه)» نامیده، در کنار گویش‌های کرمانشاهی، سنجابی، کلهری، و لکی به عنوان یکی از گویش‌های جنوبی زبان کردی یاد کرده‌است.
ایل جاف جاف‌ها به گویشی از گویش‌های کردی میانی (از شاخه‌های زبان کُردی) صحبت می‌کنند که به گویش جافی معروف است.
کردی ایلامی کردی ایلامی، به‌عنوان گونه‌ای از زبان کردی (در کنار گونه‌های کلهری، جاف و...) قرار دارد و گویش عمدهٔ مردم استان ایلام است که با تفاوت اندک در شهرهای ایلام، اَرکواز ملکشاهی، مهران،جعفرآباد (ایلام)، سَرابله، بدره، آبدانان، سراب‌باغ، دهلران، چرداول، سیروان، سیوان، پهله زرین آباد، کارزان، سراب میمه، ارکوازی چوار، و مناطقی، نظیر بدره، مندلی و خانقین بدان تکلم می‌شود. گویش کردی ایلامی از اصیل‌ترین گویش‌های زبان کردی است که ریشه در زبان ایرانی میانهٔ باستانی دارد. علیرضا اسدی، پژوهشگر، در کتاب خود چنین می‌آورَد: «از مقایسهٔ واژگان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) با واژگان کردی ایلامی، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی اشکانی و ساسانی با این واژگان کردی هم‌ریشه‌اند و ساخت‌های هجاییِ یکسانی دارند. این هم‌آوایی در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی، اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود».
میرآباد مردم این شهر کرد می‌باشند و با لهجه سورانی موکریانی صحبت می‌کنند. مردم میرآباد و حومه به زبان کردی سورانی و با لهجهٔ مکریانی صحبت می‌کنند.
شبکه استانی زاگرس شبکهٔ استانی زاگرس با وجود اکثریت ۹۵ درصدی مردم کرد در این استان، بخش بسیار ناچیزی از برنامه‌های خود را به زبان کردی پخش می‌کند. پخش برنامه به زبان کردی با انتقادات زیادی از سوی مردم کرد و فرهیختگان کرمانشاه همراه بوده و منتقدان معتقدند که این شبکه زبان کردی را به تمسخر می‌گیرد و می‌کوشد چهره‌ای طنزآلود بدان ببخشد. به باور منتقدان برنامه‌های این شبکه به گونه‌ای است که همیشه چهره‌های منفی به زبان کردی صحبت می‌کنند و چهره‌های مثبت به زبان فارسی. همچنین خبری از پخش برنامه‌های رسمی مانند اخبار به زبان کردی نیست و در عوض برنامه‌های طنز همگی به زبان کردی پخش می‌شوند که کاملاً در جهت تخریب و تمسخر زبان و هویت کردی انجام می‌شود البته اکثر عوامل سازندهٔ این برنامه‌ها از استان‌هایی همجوار همچون همدان و اراک هستند. افزون بر این با وجود آنکه شبکهٔ زاگرس در سطح استان کرمانشاه به پخش برنامه می‌پردازند اما بیشتر برنامه‌های آن به زبان فارسی بوده و همان برنامه‌های کردی اندک و جهت‌دار نیز تنها به لهجه فارسی کرمانشاهی و آمیخته با واژگان فارسی ساخته می‌شوند و دیگر گویش‌های استان مانند کلهری، سورانی، کلیایی، گورانی و هورامی جایی در برنامه‌های شبکهٔ استانی ندارند. عده‌ای از منتقدان نیز این شبکه را به تفرقه‌افکنی قومی متهم می‌کنند.
کمک علیا چرداوری‌ها با گویش کلهری، یکی از شاخه‌های زبان کردی صحبت می‌کنند. کلهری، یکی از گویشهای زبان کردی است که خود شامل لهجه‌های مختلف و متعددی از جمله: کلیایی، زنگنه‌ای، ریزه‌وندی (چهاردولی)(چرداوری)، قصری، کرماشانی، فیلی، سنجابی، خزلی، خانقینی و… می‌باشد[۲]
زبان چکسلواکی در اسناد بین‌المللی نقش زبان رسمی در عمل توسط زبان چکی انجام می‌شد. در همین حال، قانون اساسی سال ۱۹۲۰ اجازه استفاده از زبان‌های اقلیت را در مناطقی که بیش از ۲۰٪ از جمعیت با آن‌ها صحبت می‌کردند، می‌داد.
کردهای استرالیا کردهای استرالیا به شهروندان استرالیایی گفته می‌شود که دارای اصالت یا تبار کردی باشند. بر طبق سرشماری سال ۲۰۱۶ استرالیا حدود ۱۰٬۰۰۰ نفر از مردم استرالیا دارای تبار کردی می‌باشند. بر طبق همان سرشماری تقریباً ۶٬۲۰۰ نفر از مردم استرالیا در خانه‌های خود به زبان کردی صحبت می‌کنند.
مردم ترک بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.
بابارشانی مردم این شهر به زبان کردی صحبت می‌کنند.
پیرملو اهالی روستا به زبان کردی صحبت می‌کنند.
گودچاه مردم این روستا به زبان کردی کرمانجی صحبت می کنند.
دوبراله دوبراله، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان اسدآباد در استان همدان ایران است. خان معروف ابن آبادی محمد صادق خان چهاردولی معتمد السلطان بوده. مردم این روستا با زبان کردی صحبت می‌کنند. دوبراله یکی از۲۸روستای منطقه چهاردولی اسداباد همدان است که زبان اصلی آن کردی اصیل می‌باشد.
زبان خانتی زبان خانتی از زبان‌های اورالی است که خانتی‌ها در منطقه خودمختار خانتی-مانسی و یامالو-ننتس و همچنین در مناطقی از استان تومسک روسیه به آن صحبت می‌کنند. خانتی در ۱۹۹۴، حدوداً دوازده هزار نفر گویشور داشت.
کیخسرو (خوشاب) مردم این روستا به زبان‌های ترکی و فارسی خراسانی صحبت می‌کنند، البته در ادوار گذشته زبان کردی خراسانی نیز در بین برخی از ساکنان آن رواج داشته‌است.
هنری هریسون ریجز او به زبان‌های ارمنی، ترکی و انگلیسی تسلط داشت و صحبت می‌کرد. و کتاب انجیل را به زبان‌های عربی و کردی ترجمه کرد.
جلیسه ساکنین این روستا به زبان‌های کردی و تاتی صحبت می‌کنند.
ایل پازوکی بیشتر اعضای ایل پازوکی به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند و در میانشان زازاکی‌زبان هم وجود دارد. بنا به گفته هنری فیلد، برخی از آن‌ها که در ایران زندگی کرده‌اند، ترک‌زبان هم شده‌اند.
ایلام ساکنین شهر ایلام به زبان کردی صحبت می‌کنند.علاوه برکردی، زبان لری نیز دست کم در گذشته در ایلام رایج بوده‌است.
استان کردستان به استناد شواهد و مدارک مستند تاریخی، قوم کرد یکی از اقوام آریایی هستند که در هزاره دوم قبل از میلاد از کناره‌های دریای خزر به سلسله کوه‌های زاگرس آمده و با غلبه بر قدرت آشوریان در نینوا، امپراتوری مادها را در قرن هفتم قبل از میلاد در ایران پایه‌گذاری کردند. استان کردستان یکی از استان‌های کردنشین در غرب ایران است. ساکنان این استان کرد هستند و به زبان کردی با لهجه‌های مختلف صحبت می‌کنند. گروهی از مردم شناسان بر این باورند که زبان کردی یکی از زبان‌های گروه هند و اروپایی و ایرانی است. زبان کردی در استان کردستان و همچنین در استان‌های کرمانشاه، آذربایجان غربی، همدان و شمال خراسان و دیگر کشورها، لهجه‌های گوناگونی دارد اما مهم‌ترین و پر تکلم‌ترین این لهجه‌های کردی شامل دو شاخه «کرمانجی» و «سورانی» است، شاخه سورانی در استان کردستان لهجه رایج در ادبیات مکتوب است.
مردم کرد ۱. شمالی یا کرمانجی (شامل سنجاری، جدیکانی، ارفی، بوتانی، بایزیدی، هکاری، سورچی، کرمانجی خراسانی، شکاکی، وانی، شمدینانی، جزیری و بادینانی) ۲. میانی یا سورانی (شامل مکریانی، پژدری، خوشناوی، اربیلی، اردلانی، سلیمانیه‌ای، ورماوه‌ای، گرمیانی، کرکوکی، بنگردی، رواندزی و جافی) ۳.جنوبی یا کلهری (شامل: کردی ایلامی، کلهری، لکی کردی بغدادی) ۴. زازاکی یا زازایی درمحدودهٔ گویش‌های شمالی است (شامل:کردکی. کرمانجکی. دملکی)۵. هورامی یا گورانی درمحدودهٔ گویش میانی است (شامل: حلبچه ای. پاوه‌ای. مریوانی) تقسیم می‌شود. در کل زبان کردی میانجی دو زبان بزرگ قبل از اسلام هستند یعنی پارتی اشکانی و پهلوی ساسانی که هرچه به شمال برویم زبان کردها به پهلوی اشکانی نزدیک می‌شود و هرچه به سمت جنوب بیاییم به زبان پهلوی ساسانی نزدیک می‌شود در کل زبان کردی به پارسی نزدیک‌تر است تا اشکانی، زبان‌های گورانی و زازکی هم به پارتی اشکانی_مادی نزدیک‌ترند. مک کنزی پس از بررسی بسیاری از گونه‌های زبان‌های ایرانی درمقاله معروفش بنام «ریشه‌های زبان کردی» می‌نویسد: «وظیفه نخست من باید تعریف زبان کردی از طریق تعیین مشخصاتی باشد که آن را از دیگر لهجه‌های ایرانی متمایز می‌کند. متأسفانه باید در ابتدای این بحث اعتراف کنم که نتایجی که به آن رسیده‌ام، عموماً منفی هستند، زیرا تقریباً در برابر هر مشخصه ویژه زبان کُردی، یک مشخصه مشابه در دستکم یک لهجهٔ دیگر ایرانی وجود دارد» آنگاه او در ادامه این مقاله به تحلیل و مقایسهٔ خصوصیات دستوری و صرفی (مورفولوژیک) کُردی با دیگر زبان‌های ایرانی می‌پردازد، تا با نمونه‌های مختلف نظر خود را ثابت کند که کردی نیز مانند دیگر شاخه‌های خانواده زبان‌های ایرانی، یکی از این زبان هاست – مانند بلوچی یا لُری، تاتی – آذری یا گیلکی. بنظر مک کنزی و ویندفور کُردی از نزدیک‌ترین زبان‌های ایرانی به پارسی باستان (هخامنشی) است و حتی در دوره ای تحت تأثیر زبان پارتی بوده‌است که می‌دانیم ریشه‌اش در شرق دریای خزر بوده و در زمان اشکانیان زبان پارتی تقریباً همه گونه‌های زبان‌های ایرانی از جمله فارسی، کردی، تاتی، زازاکی و بلوچی و گورانی را تحت تأثیر خود قرار داده‌است. زبان کردی در عراق در کنار زبان عربی رسمی است. در ارمنستان نیز به عنوان زبان اقلیت شناخته می‌شود. زبان کردی در ایران به عنوان یک زبان محلی پذیرفته شده اگرچه رسانه‌ها برای عدم استفاده از آن و جایگزینی آن با فارسی تلاش می‌کنند. در ترکیه هم کردها با وجود اینکه بزرگ‌ترین اقلیت کشور هستند اما زبانشان به رسمیت شناخته نمی‌شود به‌طوری‌که حتی لیلا زانا نمایندهٔ پارلمان ترکیه به جرم صحبت کردن به زبان کردی در سال ۱۹۹۴ در حین ادای سوگند در پارلمان ترکیه به ۱۵ سال حبس محکوم شد. در سوریه فدراسیون شمال سوریه در کنار زبان عربی کردی هم در مدارس تدریس می‌شود. در کشورهای ترکمنستان، قزاقستان، آلمان و سوئد نیز اقلیت کرد زبان زندگی می‌کنند. دو گویش گورانی و زازاکی توسط بسیاری از زبان شناسان به علت تفاوت با سایر گویش‌های کردی، در زمرهٔ زبان کردی شناخته نمی‌شوند. البته گویشوران این دو زبان از نظر قومیت جز مردمان کردتبار هستند و خودشان را کرد می‌دانند.
سرزمین‌های کاتالان لفظ سرزمین‌های کاتالان (پائیزوس کاتالانس) به مناطقی اشاره دارد که زبان کاتالان در آن صحبت می‌شود.
ایل چگنی بیشتر چگنی ها به زبان لری سخن می گویند. چگنی‌های قزوین به لری و ترکی صحبت می‌کنند و چگنی‌های خراسان به سبب همسایگی با ترک‌ها زبانشان ترکی شده‌است. چگنی‌های ساکن عراق نیز به کردی صحبت می‌کنند.
خانلق (شیروان) خانلق ۵۵۰۰ خانوار و ۱۳۰۰۰ نفر جمعیت دارد که مردم بومی آن جا به زبان ترکی تکلم می‌کنند ولی مهاجران بعدی به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند.