mteb/MIRACLReranking huggingface dataset:
سرای محله در سال 1389 «سراهای محله» در چهارچوب سیاست‌‌ها و مصوبات شورای اسلامی شهر تهران با تأکید بر جلب، ساماندهی و توسعه مشارکت‌های پایدار، آگاهانه و داوطلبانه شهروندان در اداره امور تهران ایجاد شد. مدیریت محله بر اساس تعریفی که در دستورالعمل ساماندهی مشارکت‌های اجتماعی در محله‌های شهر تهران آمده است: «نهادی مردمی، غیرانتفاعی و خودگردان از لحاظ مالی است که به دنبال جلب، ساماندهی و ترویج مشارکت‌های مردمی، توسعه و ارتقاء فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی در مقیاس محله‌ای و اداره بهینه مراکز و فعالیت‌ها‌ی فرهنگی و اجتماعی شهرداری در مقیاس محله‌ای با تعامل و استفاده از ظرفیت‌های شهرداری تهران و در چهارچوب سیاست‌ها و برنامه‌های کلان مدیریت شهری در سطح محلات شهر تهران تشکیل‌شده و فعالیت می‌نماید.» نهاد مدیریت محله علیرغم برخی دستاوردهای مهم و گستردگی امکانات و زیرساخت‌هایی که در اختیار آن قرار دارد، با برخی چالش‌های بسیار مهم مواجه است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، وضعیت حقوقی این نهاد است. با این توضیح که جایگاه و شخصیت حقوقی سراهای محله مشخص نیست و به دلیل فقدان شخصیت حقوقی مستقل و عدم وابستگی به شهرداری تهران، با مشکلات اجرایی و قانونی عدیده‌ای روبرو است.
محله گازرگاه محلهٔ گازُرگاه یکی از محلات قدیمی شهر یزد است که هم‌اکنون در بافت تاریخی این شهر قرار دارد.
چهارمنار (یزد) هر چند به‌طور دقیق نمی‌توان ادعا کرد کدام یک از خانواده‌ها و ساکنین محلهٔ چهار منار قدیمی‌ترین افراد ساکن این کوی و برزن هستند، اما بوسیلهٔ پژوهش‌های صورت گرفته و ادعا و اظهارات افراد مختلف، خانواده‌های زیر از ساکنین قدیمی و ریشه دار محلهٔ چهار منار و شهر یزد هستند که نقش مهمی در امور محله یا شهر یا کشور ایران یا خارج از کشور ایران را داشته‌اند، باید توجه داشت که قدمت حضور هر کدام از این خانواده‌ها قطعاً به این معنی نیست که آنان از ایرانیان اصیل هم می‌باشند.
جوادیه (تهران) شاخص‌ترین مکان‌های نزدیک به محله جوادیه بیمارستان بهارلو، بوستان ولایت و فرهنگسرای بهمن هستند. دو سینمای توسکا و شیرین که از سینماهای قدیمی تهران بودند در جوادیه قرار دارند که البته، سال‌ها است تعطیل هستند و تقریباً به مخروبه تبدیل شده‌اند. جوادیه دارای یک بازارچه بزرگ و قدیمی است.
درب دلاکان دَربِ دَلاکان نام محله‌ایی در غرب شهر خرم‌آباد است. گستردگی این محله از کاروانسرای میرزا سیدرضا تا محدوده آرامگاه خضر است. وجه تسمیه این محله به علت وجود دلاکان سنتی و قدیمی بوده که در حاشیه جنوبی این منطقه به کار مشغول بودند. کار عمده این‌ها سلمانی و دلاکی بود. همچنین در این محله عطارهای قدیمی و گیوه‌کش‌ها نیز وجود داشتند.
دروازه شاه عبدالعظیم دروازه شاه عبدالعظیم نام یکی از دروازه‌های قدیمی شهر تهران بود این دروازه تاریخی در میدان شوش ابتدای خیابان شهرری بوده. در هر یک از اضلاع دیوارهای چهارگانه تهران، دروازه ای برای عبور و مرور، به بیرون شهر قرار دادند، دروازه شاه عبدالعظیم، یا دروازه اصفهان در دیوار حصار جنوبی (طرف شرقی حصار جنوبی) اگر بخواهیم محل آن زمان این دروازه‌ها را با وضعیت کنونی جانمایی کنیم، دروازه شاه عبدالعظیم یا دروازه اصفهان با خیابان مولوی و بازار حضرتی تطبیق می‌کرد. این دروازه در مسیر ارتباط تهران با نواحی جنوبی و مرقد حضرت عبدالعظیم و شهرهای قم و اصفهان قرار داشت. دروازه شاه عبدالعظیم در میان محله بازار و محله چال میدان قرار داشت. دروازه شاه عبدالعظیم قدیم تهماسبی خیابان مولوی و ابتدای بازار حضرتی و دروازه شاه عبدالعظیم جدید ناصری در میدان شوش و ابتدای جاده شهرری قرار داشت. این دروازه در دیوار باروی جنوبی شهر بود و شرقی‌ترین دروازه جنوبی قلمداد می‌شد.
محله‌های جهرم محلهٔ صحرا در جنوب غربی شهر واقع شده‌است و یکی از محلات قدیمی می‌باشد اما قدمت آن به اندازهٔ محلات داخل حصار نیست و بعد از تخریب حصار شهر گسترش یافته‌است. این محله به علت خارج حصار بودن و در فاصلهٔ دورتری از مرکز شهر قرار داشتند و به زیر مزارع و باغ مرکبات بودن بدین نام مشهور است. زیرا اهالی این شهر به باغات و مزارع اطراف شهر صحرا می‌گویند. این محله با سنان، گازران و کلوان مرز مشترک دارد.
زرقان پارک ملی بمو، تنگ چشمه، قناتهای شهر، باغهای انگور، فرودگاه زرقان پارک غدیر، پارک آزادگان زرقان، بوستان مهر، سر جوغ، درهٔ چپ و راست، محله بوریابافان، خانهٔ قدیمی قنبر خان حمزوی، آب انبار قدیمی شهر، (زورخانه زرقان)، سرو مراد، بازارچه قدیمی، دکان میزعباس، کاروان سرای زکی خانی، غار مریم بانو، حمام محله میون، شوپرکی، دکان ننهٔ محمود، اتاق سنگ‌تراش‌ها ٬بند امیر عضدالدولهٔ دیلمی، خانه حسن واقفی، خرفخانه شاهزاده قاسم، حمام محله حیدر، خانه قدیمی حبیب‌الله خان باقری، اشکفت اویی (آبی) خانه قدیمی سردار حیدر زرقانی
کازرون از مکان‌های تفریحی کازرون می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:شهر کازرون از چند محله قدیمی تشکیل شده: محله آهنگران، محله پایین (مصلی)، محله بالا (علیا)، محله گنبد (گنبز)، محله کوزه‌گران، محله بازار، محله امامزاده، محله چهابی و چند محله دیگر که در حواشی شهر به مرور زمان به‌وجود آمده‌است، مثل سعادت آباد، محله قرچه (گل سُوزَکی)، کوی‌الزهرا (محله باغ آسیایی)، فرهنگ شهر و چند محله دیگر که همه این محله‌ها به هم چسبیده‌اند و شهر را به‌وجود آورده‌اند. به همراه چند شهرک به نام‌های انتظام، پردیس و شهید بهشتی و چند شهرک دیگر.از مجتمع‌های ورزشی این شهر می‌توان مجتمع ورزشی شهید فهمیده، هلال احمر، کارگران و چند مجتمع ورزشی دیگر اشاره کرد. در این شهر ۳ استخر نیز وجود دارد، ۲ استخر سرپوشیده و ۱ استخر روباز.
یوزفوف یوزفوف (همچنین محله یهودی‌ها؛ به آلمانی: "Josefstadt") یک محله و کوچک‌ترین کاداستر در شهر پراگ در جمهوری چک است که سابقاً یک محله یهودی‌نشین بود. این محله کاملاً توسط شهر قدیمی پراگ محصور شده‌است. نشان این محله پرچم جامعه یهودیان پراگ است، این پرچم شامل یک ستاره داوود زردرنگ با پیش‌زمینه قرمز است.
بریانک بِریانَک یکی از قدیمی‌ترین محله‌های تهران است.
کن (تهران) پنج محله قدیمی کن:
قزاق‌های ایران قزاق‌محلهٔ گرگان در مرکز این شهر قرار دارد و یکی از هفت محله قدیمی شهر گرگان است. قزاق‌های قزاق‌محله در گذشته به کارهایی مانند پر کردن خندق‌های اطراف گرگان، جاده‌سازی و قالیبافی مشغول بودند.
خرم‌آباد خرم‌آباد امروزی ۳۷ محله، ۹ کوی و ۵ شهرک دارد. از جمله قدیمی‌ترین محله‌های شهر می‌توان به محله پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر اشاره کرد که در غرب شهر و در نزدیکی فلک‌الافلاک قرار گرفته‌اند. روند گسترش شهر پس از انقلاب ۱۳۵۷ دارای تغییراتی بوده که از آن جمله می‌توان به تبدیل گورستان جهودان در شرق شهر به محله‌ای مسکونی به نام کوی فلسطین اشاره کرد. این گورستان متعلق به اقلیت یهودیان شهر خرم‌آباد بوده و آثار باستانی این اقلیت از جمله حوض موسی نیز در این منطقه قرار دارد. محله گل‌دشت از نظر وسعت بزرگترین محله شهر خرم‌آباد است و در جنوب این شهر واقع است. شمالی‌ترین محله شهر دره گرم و جنوبی‌ترین محله ماسور نام دارد.
سلسبیل محله سلسبیل در واقع بیشترین شهرت خود را مدیون داشتن بازاری قدیمی و سنتی در این محله بوده است که یکی از بازارهای خرید پوشاک مردانه و کیف و کفش در منطقه ۱۰ تهران است.
محله آخوند محله آخوند یکی از محلات قدیمی شهر قزوین است که در بافت تاریخی آن قرار گرفته‌است. شکل‌گیری محله آخوند به دوره صفویه و شروع گسترش منطقه قزوین به عنوان یک شهر و پایتخت صفویان قبل از اصفهان بازمی‌گردد و بیش تر توسعه و ساخت اماکن تاریخی آن در دوره قاجار انجام شده‌است. از جمله اماکن برجسته و آثار تاریخی این محله می‌توان از مدرسه سردار، آب‌انبار سردار کوچک، حمام بلور، خانه امام جمعه شهیدی، خانه محصص (محل بنیاد ایرانشناسی)، مقبره آخوند، خانه زرنگار و مسجد سبز نام برد. در راستای احیای هویت تاریخی شهر و محلات قدیمی، طرح بهسازی و مرمت این محله توسط شهرداری قزوین در سال ۱۳۸۷ به انجام رسید. سازمان میراث فرهنگی در حال آماده‌سازی پرونده ای برای ثبت جهانی هسته تاریخی شهر قزوین می‌باشد.
چناربن (لواسان) چناربن یکی از محله‌های شهر لواسان در استان تهران است. این محله متصل به محله‌های شورکاب و کشفیای شهر لواسان است و در شمال رودخانه جاجرود قرار دارد. تأسیسات آب و فاضلاب لواسان در این محله است و در اواخر دهه هفتاد شمسی حدود ۱۸ چاه عمیق هر یک به عمق حدود ۲۰۰ متر در این محله حفر شده که آب مینی سیتی و چند شهرک حوالی آن منجمله شهرک نفت ، شهرک محلاتی ، بلوار اوشان، فشم، میگون ، شهرک قائم و غیره در شهر تهران را تأمین میکنند. از هجده چاه حفر شده تنها یک چاه به شهر لواسان اختصاص داده شده‌است که چاههای مزبور ضمن کاهش آب‌های زیر زمینی شهر لواسان طبیعت این شهر را تهدید میکنند .
دروازه دولاب دروازه دولاب، نام یکی از قدیمی‌ترین دروازه‌های تهران است. این دروازه در حصار شاه طهماسبی در سمت شرق شهر طهران و شرق محله چال میدان و در ورودی بازارچه نایب السلطنه، واقع در خیابان ری امروزی قرار داشت. در گسترش شهر در عصر ناصری، محل دروازه دولاب، به جایی که در عصر پهلوی سه راه شکوفه خوانده می‌شد و هم‌اکنون چهارراه شمس نامیده می‌شود، انتقال یافت.
حنا (سمیرم) شهر حنا به ۵ محله تقسیم می‌شد، ۲ محلهٔ آن قدیمی به نام‌های محل قلعه گِنده و محل قلعه کهنه که هر دو محل در قسمت شمال رودخانه حنا واقع شده‌است سه محله حنا جدید است و نوساز که تقریباً در ۳ دهه اخیر ساخته شده‌ است. محله نو، ۲- محله شکار راه، ۳- محله شهرک گودرزی، هسته‌ی اولیه شهر کنونی در قسمت شمال شهر و در محل قلعه گنده بوده‌ است. گسترش شهر حنا به جنوب و جنوب شرقی باعث به وجود آمدن محله گودرزی شده‌ که اراضی این محله توسط بنیاد مسکن واگذار شده‌ است. شبکه ارتباطی شهر حنا، از سمت شمال به سمیرم و از غرب به شهر نوپای کمه است. شهر حنا در منطقه کوهستانی واقع شده‌ است و وجود رودخانه حنا که از شمال شرقی شهر وارد شده و از غرب در محدوده شهر خارج می‌شود جلوهٔ ویژه‌ای به شهر داده‌ است.
محمدجواد باهنر وی در سال ۱۳۱۲ در یکی از محله‌های قدیمی شهر کرمان به نام "محله شهر" که از محله‌های بسیار قدیمی و فقیرنشین شهر کرمان بود، به دنیا آمد. محمدجواد فرزند دوم خانواده و دارای نه خواهر و برادر بود. پدر او پیشه‌ور ساده‌ای بود که زندگی محقرانه‌ای داشت و به واسطه مغازه کوچکی که در سرگذر محله داشت امرار معاش می‌کرد. در سن پنج سالگی برای آموزش به مکتب خانه‌ای سپرده شد و نزد معلم مکتب‌خانه قرآن را فرا گرفت از حدود یازده سالگی با راهنمایی حجت‌الاسلام حقیقی، فرزند معلم مکتب خانه، به مدرسه معصومیه کرمان وارد شد و تعلیم دروس حوزوی را آغاز نمود. او همزمان با دروس حوزوی با شرکت در امتحانات متفرقه دروس خود را در دبیرستان نیز ادامه داد.
آخماقیه آخمقیه یا آخماقیه یکی از محله‌های قدیمی شهر تبریز است که در منطقهٔ ۷ شهرداری این شهر و در ۳ کیلومتری جنوب غرب میدان راه‌آهن و در کنار اتوبان تبریز به خسروشهر در همسایگی رواسان و اندیشه واقع شده‌است. این محله در گذشته از روستاهای پیرامون شهر تبریز بوده و پس از گسترش این شهر به‌عنوان یکی از محله‌های تبریز شناخته شده‌است. آخمقیه هم‌اکنون در جنوب غرب شهر و در ورودی آن قرار گرفته‌است.
مسجد جامع بازار تهران مسجد جامع بازار تهران یا مسجد جامع تهران، کهن‌سال‌ترین مسجد تهران است که قدیمی‌ترین شبستان آن بیش از هزار سال عمر دارد و به مسجد عتیق نیز معروف است. این اثر در تاریخ ۱۹ آذر سال ۱۳۷۵ شمسی و با شماره ۱۷۹۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده‌است.
مسجد شاه (تهران) این مسجد با قدمتی در حدود ۱۸۰ سال از زیباترین مساجد تاریخی تهران است. بانی آن فتحعلی‌شاه قاجار (۱۲۱۲–۱۲۵۰ هـ. ق) بود و از این رو در آغاز آن را مسجد سلطانی می‌نامیدند. بنابر شواهد تاریخی این مسجد دومین مسجد جامع بزرگ تهران بعد از مسجد جامع بازار یا جامع عتیق بود.
مسجد جامع بازار تهران مسجد جامع بازار در ضلع جنوبی خیابان پانزده خرداد نرسیده به خیابان پامنار قرار دارد. نزدیکترین راه ارتباطی مسجد از خیابان پانزده خرداد و بازار مسجد جامع و کوچه نوروزخان و بازار آن می‌باشد که به علت وجود پله، پله نوروزخان نیز نامیده می‌شود. ادامه این مسیر منتهی می‌شود به درب غربی مسجد جامع که روبروی مدرسه خان محمدیه قرار گرفته و در بزرگ و اصلی ورود به مسجد است و به دلیل وجود مسجد جامع در این مسیر، به بازار مسجد جامع نامیده شد. از طرف بازار آهنگران که بعد از پله نورزخان قرار دارد پس از چند پیچ و خم به کوچه مسجد جامع که به درب شمال شرقی منتهی می‌گردد، می‌توان ادامه مسیر داد. از طرف جنوب شرقی نیز از سمت مدرسه و بازار صندوق سازها و چهل تن به دالان مسجد جامع و درب آن دسترسی می‌باشد؛ بنابراین مسجد جامع دارای سه درِب ورودی غربی، شمال شرقی و جنوب شرقی است.
مسجد جامع بازار تهران به سه مورد اول مسجد جامع عتیق نیز می‌گویند؛
مسجد جامع بازار تهران از تاریخ دقیق احداث این مسجد اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما معماری بخش‌های مختلف آن حاکی از شکل‌گیری تدریجی این بنا در دوره‌های مختلف است. آثاری که در مسجد جامع وجود دارد و به ثبت ملی رسیده، به دوران آل بویه، صفویه و قاجار بازمی‌گردد و با توجه به برگزیده شدن تهران به عنوان پایتخت، بنای مسجد جامع تجدید و توسعه یافته‌است از این رو اثری قدیمی‌تر از قرن سیزدهم هجری قمری در این مسجد به چشم نمی‌خورد، هرچند ممکن است تاریخ بنای این مسجد قبل از قرون یاد شده باشد. احمد مسجد جامعی معتقد است سابقهٔ بعضی از قسمت‌های بنای فعلی مسجد، به دوران آل بویه می‌رسد و نزدیک به هزار سال عمر دارد.
محمدحسین زاهد محمدحسین زاهد (زاده ۱۳۰۵ قمری - درگذشته ۱۳۷۲ قمری)، فرزند میرزا علی‌اصغر؛ روحانی، استاد اخلاق و از عرفای معاصر اهل تهران بود. پیشر به شغل نفت فروشی مشغول و به "شیخ محدحسین نفتی" مشهور بود تا اینکه با تحولی در چهل سالگی در مسجد جامع تهران به درس سید علی مفسر حاضر شد و دروس حوزوی را آغاز کرد. یکسال و نیم در مشهد و بعد چند سالی در تهران دروس حوزوی را تا مُغنی فراگرفت و یکی مدرسین قوی ادبیات عرب به حساب می‌آمد و درس او توأم با موعظه و نصیحت بود. وی در تلاوت ادعیه صدای گیرایی داشت و در مسجد امین الدوله تهران مجالس معنوی و دعا برپا می‌کرد. وی پس از درگذشت آیت الله شاه آبادی در آن مسجد اقامه جماعت داشت. زاهد در شب ۲۱ محرم سال ۱۳۷۲ قمری (۱۳۳۱ شمسی) درگذشت. سید محسن خرازی، حبیب‌الله عسگر اولادی، مرتضی تهرانی، احمد مجتهدی تهرانی و عبدالکریم حق‌شناس از شاگردان معنوی وی بودند.
مسجد جامع بازار تهران قدیمی‌ترین سند موجود در این رابطه نقشه گیریشمن فرانسوی است که در سال ۱۲۷۵ هجری قمری از تهران تهیه شده است. در نقشه مذکور بنای مسجد جامع تقریباً به همین صورت فعلی آمده است و می‌توان نتیجه گرفت که ۱۳۰ سال پیش [۱۵۸ سال فعلی] همة شبستان‌های فعلی ساخته شده بودند.
ساعت سردر در سردر ساختمان‌هایی مانند مسجد جامع کرمان، مدرسه و مسجد مشیرالسلطنه (تهران)، مدرسه سپهسالار تهران، شاه‌چراغ از ساعت استفاده شده‌است.
علی‌اصغر شعرباف از جمله فعالیت‌های معماری وی می‌توان کارهای وی در مسجد جامع ساوه، مسجد اعظم قم، مسجد سپهسالار، مدرسه سپهسالار (شهید مطهری)، امامزاده زید تهران، مسجد حضرت ابراهیم، نمایشگاه بین‌المللی تهران، بقعه شیخ صفی در اردبیل، مسجد دانشگاه صنعتی شریف، بازار مبل ارزی یافت‌آباد، بنای شهدای هفت تیر در بهشت زهرای تهران و زیرزمین تالار الماس کاخ گلستان را نام برد.
مسجد جامع بازار تهران مسجد جامع با مساحتی حدود ۴۵۰۰ متر مربع و زیربنایی با مجموع حدود ۲۰ هزار متر مربع دارای حیاطی در حدود ۹۰۰ متر مربع و دارای حوض، سقاخانه و هفت شبستان است که هرکدام به عنوان مساجدی مجزا، ولی داخل یک بافت قرار گرفته و در زبان عموم گاه از آن به عنوان شبستان و گاه به عنوان مسجد نام برده می‌شود که اسامی و جغرافیای آنها به قرار زیر است:
مسجد این مساجد که برگرفته از ته رنگ مسجد پیامبر در مدینه می‌باشند. دارای نقشه‌ای مستطیل شکل با حیاط مرکزی و شبستانی در جهت قبله می‌باشند. مساجد ابتدای اسلام اغلب دارای طرح شبستانی بوده‌اند. مسجد جامع فهرج، مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع نیشابور، مسجد اولیه جامع اصفهان، مسجد اولیه جامع یزد، مسجد اولیه جامع ساوه، مسجد جامع نائین و مسجد اولیه جامع اردستان دارای طرح شبستانی می‌باشند.
بفروئیه مسجد جامع بفروئیه در قرن ۹ هجری قمری بنا گردیده و بعد از مسجد جامع میبد از قدیمی‌ترین مساجد میبد است. این مسجد از بخشهای تابستانی-زمستانی-مسجد کوچک تویی تشکیل شده‌است. مسجد جامع بفرو همانند مسجد جامع فیروزآباد متعلق به قرن نهم هجری-قمری هست که بعد از مسجد جامع میبد از قدیمی‌ترین مساجد جامع شهرستان میبد می‌باشد. دارای تابستان خانه، زمستان خانه، مسجد کوچک تویی می‌باشد. بر بام مسجد، بادگیر و گنبدخانه و مؤذنه (محل اذان گفتن) جلوه ای زیبا دارد. ساختار بادگیر مسجد جامع بفرو در نوع خود منحصر به فرد می‌باشد.
بیاضه وجود ارگ قدیمی و ساباط‌ها، پایاب‌های سرپوشیده، قنات‌ها، حسینیه و مسجد جامع قدیمی و امامزاده واقع در روستا و نخلستان‌های انبوه در آن توجه گردشگران داخلی و خارجی را جلب کرده و چند سالی است که سفر به این روستای کویری از سوی گروه‌های گردشگری و تحقیقاتی افزایش یافته‌است.
مسجد جامع مسجد جامع عبادتگاه مسلمانان، مکان گردهمایی‌های سیاسی، اجتماعی و آموزشی آن‌ها و مرکزی برای برگزاری مراسم‌های مذهبی است. جامع در لغت به معنای پیوستن اجزا و گرد آمدن است. ترکیب دو واژهٔ مسجد و جامع به صورت «المسجد الجامع» یعنی مسجدی که برای برگزاری نماز و به ویژه نماز جمعه در نظر گرفته شده‌است و اما «مسجد الجامع» را می‌توان مانند: امر و یوم در نظر گرفت. مسجد جامع در مرکز شهر و در واقع در بخش‌های اصلی بنا می‌شود و نباید آن را با مصلی، مسجد کبیر و مسجد اعظم یکی دانست. در واقع مکان روبازی است که در خارج از شهر ساخته می‌شود و نمازهای عید قربان و فطر در آن برگزار می‌شود. مسجد جامع به این خاطر به این نام خوانده می‌شود که محل برپایی نمازهای جمعه بوده و بزرگی و وسعت آن هیچ دخلی در نامش نداشته. در گذشته مساجدی بود که نمازهای جمعه در آن برپا نمی‌شد اما بزرگی و عظمت خاص خود را داشت که به همین خاطر این مساجد پس از مسجد جامع در درجهٔ دوم قرار می‌گرفتند. پیش از ظهور اسلام، اعراب عربستان برای مذاکرات قبیله‌ای، گرد آمدن قبایل، رئیسان و مناسبات دیگر در مکانی به نام سَقیفه گرد می‌آمدند و در مکه به آن «دارالنُدوه» می‌گفتند اما پس از ظهور اسلام، محمد مسجدی را پایه‌گذاری کرد که «مسجد النبی» نام گرفت و پس از ورود نو مسلمانان به شهر و افزایش جمعیت، محمد اجازه داد مساجد دیگری هم در شهر ساخته شود. پس مسجد النبی، مقر رئیس حکومت و مسجد اصلی بود و دیگر مساجد برای عبادت و تعلیم انتخاب شده‌بودند. احتمال دارد واژهٔ مسجد جماعت برای اولین بار توسط عمر به کار برده شده‌باشد چرا که روایتی از وی نقل شده که نماز جماعت و مستحبی بر حج عمره و مستحبی برتری دارد و در دوران علی بن ابی طالب نیز به مسجد کوفه، مسجد جامع می‌گفتند و از علی بن ابی طالب هم روایتی است که اعتکاف باید در مسجد جامع برگزار شود؛ پس احتمالاً از همان دوران خلفای راشد برای مسجد اصلی شهر این نام را برگزیدند. در فتوحات اولیهٔ، مساجد را بسیار کوچک و به همان شیوهٔ مسجد النبی می‌ساختند؛ در واقع آن‌ها معتقد بودند هیچ چیز مثل مسجد نمی‌تواند وحدت مسلمانان را حفظ کند. مساجد اولیه با سقفی به وسیلهٔ حصیر و چوب پوشانده می‌شد و دیواری گلی آن را در بر می‌گرفت. به مرور زمان و با گسترش شهرها، مساجد تغییر شکل دادند. معماران ایرانی از خشت و آجر برای ساخت دیوارها و سقف استفاده کردند؛ به مرور زمان ایوان‌ها، طاق‌های چشمه‌ای، جرزها، ستون‌ها و… اضافه شد.در ایران به مسجد جامع، مسجد جمعه و مسجد آدینه هم گفته می‌شو. می‌توان گفت که تمام شهرهای ایران، مسجدی با نام مسجد جامع دارند. از مساجد جامع شهرهای ایران می‌توان به مسجد جامع ابرکوه و مسجد جامع کبیر یزد به لحاظ منحصر به فرد بودن معماری و مسجد جمعه اصفهان به لحاظ سابقه تاریخی (آتشکده زرتشتیان)و منحصر به فرد بودن معماری و مسجد جامع خورموج به لحاظ قدمت و برگزاری انواع مراسم مذهبی و کثرت حضور مسلمانان و عزاداران در مراسم اشاره نمود. مسجد جامع بروجرد نیز بر روی آتشکده باستانی بنا شده است و قدیمی ترین مسجد در غرب ایران است.
مسجد جامع زواره مسجد جامع زواره مربوط به دوره سلجوقیان است و در زواره، متری حسن‌آباد، کوچه پامنار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۸۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.این مسجد اولین مسجد جامع چهار ایوانی تاریخ جهان اسلام است و دومین مسجد نیز، مسجد جامع اردستان در جوار شهر زواره است.  اولین مسجدی که اساساً با طرح چهار ایوانه ساخته شده‌است، مسجد جامع زواره می‌باشد.
مسجد جامع دماوند مسجد جامع دماوند در شرق شهر دماوند مشرف به شهر در موقعیتی که مسجد جامع فعلی قرار گرفته، واقع شده بود. مسجد جامع فعلی بر روی مسجد قدیمی بنا شده این مسجد در فهرست آثار ملی ایران با شماره ۲۳۰ به ثبت رسیده‌است.
مسجد سلطانی بروجرد بروجرد بر اساس کتاب‌های تاریخی دارای دو مسجد جامع عتیق و حدیث بوده‌است. یکی از آن‌ها (جامع عتیق) مسجد جامع فعلی است که تاریخی طولانی دارد و پیش از اسلام آتشکده بوده‌است. مسجد جامع حدیث نیز به احتمال زیاد در محل مسجد سلطانی قرار داشته‌است. در دوره صفوی بنای مسجد جامع حدیث تخریب و مسجد جدیدی بر روی آن پایه‌گذاری شد که نهایتاً این مسجد در زمان شاه عباس به پایان رسید و به همین دلیل نام سلطانی بر آن نهاده شد و در دوره حکومت پهلوی به مسجد شاه نامگذاری گردید و بعد از انقلاب اسلامی نیز به مسجد امام خمینی ره نامگذاری شد. بنابر کتیبه ایوان غربی، دو ایوان غربی و شرقی مسجد در سال ۱۲۰۹ قمری تکمیل شده‌اند.
مسجد جامع اصفهان عمده تغییرات این مسجد مربوط به عصر سلجوقی است. پیش از آن مساجد از تزئینات و ساخت هنرمندانه‌ای برخوردار نبودند. مسجد النبی، مسجد قرطبه در اندلس، مسجد جامع قیروان در تونس، مسجد ابن طولون در قاهره، و مسجد جامع سامرا و مسجد جامع بغداد نمونه این نوع مساجد بودند. در قرن پنجم هجری معماری مسجد جامع اصفهان تغییر یافت و مسجد شبستانی قبلی به مسجدی چهارایوانی تبدیل شد. سبک چهارایوانی جدیدی که ایجاد شده‌بود به عنوان «مسجد ایرانی» شناخته شد و از آن پس بود که مساجد جامع ایران به صورت چهارایوان ساخته شده و حتی تعدادی از مساجدی هم که پیش‌تر ایجاد شده‌بود تغییر یافته و به این صورت درآمد. این سبک از معماری به کشورهای مسلمان‌نشین خارج از ایران هم رسید و باعث شد آن‌ها هم تغییر یابند. مسجد جامع اصفهان نقطه‌عطفی بود که باعث ایجاد الگویی جدید در تاریخ معماری ایران شد. مسجد جامع اصفهان بر مساجد بِرسیان و زَوارِه هم اثر گذاشت و مساجد گلپایگان و اردستان هم از آن سبک پیروی کردند و قسمت‌هایی را مطابق اصول آن تغییر دادند. ایلخانان و تیموریان هم از همین سبک و الگو برای ساخت مساجد بهره بردند. تیمور ضمن ساخت مساجدی در مناطقی از اصفهان، تبریز و شیراز، معماران ماهر این شهرها را هم به سمرقند انتقال داد تا در آنجا هم دست به خلق آثار جدید بزنند و این چنین بود که مساجدی به سبک چهارایوانه حتی در سمرقند ایجاد شد و گنبدها هم از چهارضلعی به شانزده‌ضلعی تغییر شکل دادند. بنابراین مسجد جامع اصفهان الگوی ساخت و تغییر بسیاری از مساجد بوده‌است.
شهرک گلستان (تهران) مسجد جامع حضرت ولیعصر (عج) واقع در تقاطع بلوار کاج و بنفشه نهم، مسجد امام علی (ع) در ابتدای بلوار هوانیروز، مسجد ولی عصر (عج) در شهرک یاس از اصلی ترین مساجد سطح شهرک می باشند.
مسجد جامع فهرج مسجد جامع فهرج یا مسجد امام حسن مسجدی متعلّق به صدر اسلام است که در فهرج قرار دارد. این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۰۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌است. ساخت مسجد جامع فهرج به نیمۀ اول قرن اول هجری برمی گردد، اما ساختمان اصلی بنا از آثار دوره ساسانیان بوده که با ورود اسلام و در اصل زمان خلافت عمر به مسجد تبدیل شده است. این مسجد، تنها مسجدی در جهان اسلام با قدمت زیاد است که ساختمان آن از ابتدا تا کنون تغییری نکرده‌است. مسجد از نوع شبستانی و فاقد ایوان است. اگرچه بین باستان شناسان اختلاف نظر وجود دارد اما ظاهراً مسجد جامع فهرج قدیمی‌ترین مسجد ایران است. هرچند برخی مسجد تاریخانه دامغان را قدیمی‌ترین مسجد ایران می‌دانند. در حال حاضر مسجد تاریخانه صرفاً کاربرد بازدید و گردشگری دارد اما در مسجد جامع فهرج کماکان نماز خوانده می‌شود.
مسجد جامع گوهریه مسجد جامع گوهریه یا مسجد گوهر آقای پایین (به ترکی آذربایجانی:آشاغی گوهر آغا مسجیدی / Aşağı Gövhər ağa məscidi) یکی از مهمترین مراکز عبادی شیعیان در قره باغ بوده است و به همین دلیل به مسجد جامع شوشی و مسجد بزرگ جامع گوهر آقا نیز معروف گشته است. نام این مسجد به محل قرار گیری مسجد در محله پایین شوشی اشاره دارد. مسجد دیگری همانند این مسجد در بالای شوشی قرار دارد. هر دو مسجد به نماد و سمبل شهر شوشی معروف هستند. ساختمان مسجد گوهریه پایین به دستور گوهر آقا دختر ابراهیم خان هشت سال قبل از ساخته شدن مسجد گوهر آقای بالا (شوشی) ساخته شده است.
مسجد جامع زنجان مسجد و مدرسه جامع زنجان معروف به مسجد سید و مسجد جامع سید (سلطانی) مربوط به اوایل دوره قاجار است و در زنجان، جنوب سبزه میدان واقع شده و این اثر با نام «"مسجد جامع سید (سلطانی)"» در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۰۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
مسجد جامع گلپایگان منار مسجد جامع ساوه به تاریخ ۵۰۴ هجری، مسجد جامع قزوین به تاریخ ۵۰۸ هجری، ۲ حجره در مسجد جامع دیار بکر ترکیه به تاریخ ۵۱۱ هجری و دیوار روبه روی شبستان مسجد اموی در دمشق به تاریخ ۵۰۳ هجری قمری.
مسجد جامع تبریز مسجد جامع تبریز یکی از بناهای تاریخی شهر تبریز است. این مسجد که در کتاب‌های تاریخی از آن به‌عنوان «جامع کبیری نیز نام برده شده، از ابتدای تأسیس مسجد جامع شهر تبریز بوده و بازار تبریز، گرداگرد آن شکل گرفته‌است. مسجد جامع تبریز مربوط به دوره سلجوقیان تا دوره قاجار است و در تبریز، خیابان شهید مطهری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
واقعه آتش‌سوزی مسجد جامع کرمان در روز اربعین شهدای ۱۷ شهریور تهران و اولین سالگرد فوت آیت‌الله سید مصطفی خمینی، ساعت ۸صبح در روز ۲۴ مهر ۱۳۵۷، بنابر گزارش ساواک حدود ۵هزار نفر از مردم کرمان جهت بزرگداشت آن‌ها، به دعوت علما و روحانیون کرمان در مسجد جامع این شهر اجتماع کرده بودند. در این روز بازار و کلیه مغازه‌ها تعطیل شده بود.
مسجد ساعتلی مسجد ساعتلی در سال ۱۸۸۳ در شهر شوشی ساخته شد. ساعتلی یکی از محلات شمالی شهر شوشی است که در قرن نوزدهم تأسیس شده‌است. این مسجد و مناره‌های آن اثری از معمار برجسته جمهوری آذربایجان، کربلایی صفی‌خان قره‌باغی است که از مسجدهای دیگری از جمله مسجد جامع گوهریه، طراحی مساجد قبلی شوشی، مسجد جامع گوهریه یوخاری، مسجد جامع گوهریه یوخاری مسجد جامع گوهریه و مسجد جامع آق‌دام الگو گرفته است. این مسجد یکی از برحسته‌ترین آثار کربلایی صفی‌خان قره‌باغی است که با دو مناره ساخته شده‌است. این مسجد دارای یک نمازخانه، سه نما و مناره آجری با تزئینات خاص به سبک مخصوص معماری قره‌باغ است. مسجد ساعتلی در دهه ۱۹۸۰ بازسازی شده‌است. پس از درگیری‌های ماه مه ۱۹۹۲ در جریان جنگ قره‌باغ، بخشی از آن ویران شد.
مسجد جامع گلبرگه این مسجد به عنوان یکی از بهترین نمونه‌های معماری مساجد در آسیای جنوبی شناخته می‌شود. طرح طاقهای مسجد جامع گلبرگه در فضای داخلی مسجد اسپانیایی در حیدرآباد هند هم دیده می‌شود. این دو مسجد تنها مساجد در هند هستند که دارای فضای داخلی شبیه به مسجد-کلیسای جامع قرطبه در اسپانیا هستند.
مسجد جامع خنج مسجد جامع خنج مجموعه‌ای از معماری و آثار تاریخی متعلق به سدهٔ هشتم هجری است. گفته می‌شود مسجد جامع قدیم خنج مانند مسجد عتیق شیراز بوده‌است.
مسجد جامع اراک مسجد جامع اراک یا مسجد قدس اراک مسجد جامع و محل برگزاری نماز جمعه شهر اراک است که در ابتدای بازار اراک قرار دارد.
مسجد جامع مسکو مسجد جامع مسکو نام مسجدی تاریخی و قدیمی در کلانشهر مسکو واقع در پایتخت فدراسیون روسیه می‌باشد، که در سال ۱۹۰۴ میلادی توسط معمار "نیکولای ژوکوف" بنیان‌گذاری شده است. این مسجد یکی از چهار مسجد فعال در مسکو می‌بود. مسجد جامع مسکو در نزدیک خیابان المپیک و در اطراف ورزشگاه سرپوشیده المپیک در مرکز مسکو واقع شده بود. این مسجد در دوران فعالیتش به عنوان مسجد مرکزی مسلمانان در روسیه شناخته می‌شد. همچنین گاهی اوقات مسجد جامع مسکو؛ "مسجد تاتار" نیز نامیده می‌شد، زیرا اغلب کسانی که از مسجد جامع مسکو برای عبادت استفاده می‌کردند را اقوام تاتار تشکیل می‌دادند. مسجد جامع در ژوئن سال ۲۰۰۸ میلادی به عنوان یک اثر وارد میراث فرهنگی روسیه شد ولی در پایان همان سال از فهرست میراث فرهنگی برداشته شد که به دنبال آن در سال ۲۰۱۱ بنا بر تصمیمات بحث برانگیزی مسجد تخریب شد، که این نخستین تخریب یک بنای مذهبی در مسکو بعد از سال ۱۹۷۸ بود. سرانجام در سال ۲۰۱۵ عملیات ساختمان جدید این مسجد پس از ۱۰ سال به اتمام رسید و با حضور ولادیمیر پوتین و جمعی از نمایندگان کشورهای اسلامی افتتاح شد. این مسجد در ۳۱ هزار متر مربع مساحت و در ۶ طبقه احداث شده و گنجایش پذیرایی ۱۰هزار نفر در درون و دست‌کم ۱۰هزار نفر در محوطه خود را دارا می باشد. هزینه ساخت این مسجد نزدیک ۱۵۰ میلیون یورو بوده است.
مسجد جامع دزفول ... مسجد جامع دزفول که بنای آن متعلق به قرن سوم بوده:و اندکی بعد از مسجد جامع شوشتر ساخته شده‌است.
مسجد جامع گوهریه یوخاری مسجد جامع گوهریه یوخاری یا مسجد جامع شوشی مسجدی واقع در شهر شوشی است، که باستانی‌ترین مسجد شهر به حساب می‌آید. مسجد از سوی وزارت فرهنگ جمهوری آذربایجان به عنوان اثر فرهنگی- باستانی دارای اهمیت ملی به ثبت رسیده‌است.
مسجد جامع دهلی شاه‌جهان افزون بر بناهای مهمی چون تاج محل و قلعه سرخ دهلی، چندین مسجد مهم دیگری را در آگرا، اجمر و لاهور ساخته‌است. طرح طبقات مسجد جامع بسیار به موتی مسجد یا مسجد مروارید در آگرا شباهت دارد، اما مسجد جامع بزرگتر از آن بوده و دارای دو طبقه است. قسمت اعظم این مسجد به علت وسعت زیربنایی که شاه‌جهان برای آن برگزید بعدها به آن اضافه شد.
مسجد تفاوت‌های موجود بین مسجد و مسجد جامع با ویژگی‌های هرکدام به خوبی مشخص است شاخصه‌هایی پایدار که در سراسر جهان اسلامی و در طول زمانی حدوداً هزار سال، همچنان باقی مانده‌است. مسجد مکانی بوده صرفاً به جهت عبادت اما از آن جایی که در گذشته‌استفاده‌های دیگری هم از آن می‌شد، همچون قضاوت، نگهداری بیت المال، برپایی اجتماعات بزرگ، بزودی نماد قدرتمند اسلام شد و هم عرصه‌های دینی و هم قلمروهای دنیوی را دربرگرفت، اما نتوانست پاسخگوی نیازهای مذکور باشد، ساخت مسجد جامع بعلت حفظ این دو جنبه بود. فقدان نهادها و بناهای رسمی عمومی نظیر تالار شهر یا محاکم اسلامی، به نقش دووجهی مسجد جامع اهمیت بیشتری بخشید. این تمایز کارکردی، تفاوتی را در منزلت و مقصود مساجد منعکس ساخت و در دو واژه کاملاً مجزا رسمیت یافت، یعنی مسجد و جامع. علی‌رغم تمایز آشکار کارکردی بین مسجد و جامع، از لحاظ طرح تفاوتی بین این دو وجود ندارد. در واقع «جامع» عملاً ابعاد بزرگتر و تزئینات بیشتری را دارا می‌باشد.
مسجد جامع خویدک مسجد جامع خویدک مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان یزد، بخش مرکزی، روستای خویدک واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۰۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع خویدک مسجدی است از خشت و گل، متعلق به قرون اولیه اسلامی که در شمال روستای خویدک در کنار قلعه و آسیاب آبی تاریخی این روستا واقع شده‌است. مسجد جامع خویدک بر روی رگه‌ای از جنس کنگلومرا ساخته شده و دارای دو ایوان در ضلع شمال و جنوب شبستان در ضلع باختر است. در نزدیکی مسجد جامع مسجد پنجه علی قراردارد. برای نگهداری بدن میت تا اعزام یک کاروان به کربلا، بدن او را خاک نمی‌کردند بلکه بدن او را در یک مکان قبر مانند که این مکان در کنار مسجد پنجه علی و چسبیده به مسجد است، قرار می‌دادند و این مکان مانند یک سردخانه بود با این تفاوت که میت را کفن می‌کردند و بعد از قرار دادن میت به داخل این مکان در ان را با گل می‌بستند و منتظر حرکت کاروان می‌ماندند و این مکان قبر مانند مانند قبرهای دیگر طوری ساخته شده بود که پهلو میت به سمت قبله بوده‌است.عملیات مرمت مسجد جامع «خویدک» انجام شدhttp://www.iqna.ir/fa/news_detail.php?ProdID=711473 طرح مطالعه و مستندسازی مسجد جامع خویدک اجرا شدhttp://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8909210138
گلپایگان مسجد جامع، یادگار دوران سلجوقی: مسجد جامع گلپایگان: از مساجد مهم تاریخی دوران سلجوقی و از مساجد بزرگ ایران زمین است که با توجه به تاریخ ساخت آن شاید بتوان گفت معماری ایرانی - اسلامی این مسجد الگویی بوده‌است برای ساخت مسجدهای بزرگ دیگر به ویژه مناطقی که در قلمرو حکومت سلجوقیان بودند. این مسجد در شهر گلپایگان و خیابان مسجد جامع قرار گرفته‌است. مسجد جامع گلپایگان در سال ۵۰۸ هجری قمری، در دوران حکومت ابوشجاع محمدبن ملکشاه سلجوقی بنا شده‌است.
مسجد جامع گوهریه یوخاری معمار چهارمین مسجد، که تا به حال به‌خوبی نگهداری شده‌است، «کربلایی صفی‌خان قره‌باغی»، مؤلف تعداد زیادی از آثار معماری واقع در قره‌باغ است. مسجد جامع گوهریه، مسجد جامع آق‌دام و «امامزادهٔ بَرده» از جملهٔ آثار خوب وی به حساب می‌آیند. مسجد جامع گوهریه یوخاری نیز از آثار خوب وی محسوب می‌شود. دکور مناره‌ها و نقاشیهای روی دیوار یکی از اتاق‌های طبقهٔ دوم مدرسه واقع در قرابت مسجد از سوی میر محسن نواب نگارگری گردیده‌است.
مسجد جامع قائن از آنجایی که اصطخری مسجد جامع را در قهندژ (ارگ) قائن و در کنار دارالاماره دانسته در حالی که صد سال بعد ناصر خسرو، مسجد را در قسمت اماکن عمومی شهر توصیف می‌کند، احتمال دارد مسجد کنار دارالاماره در طی صد سال بر اثر زلزله ویران شده و مسجد جامع بعدی بر جای نیایشگاه ساسانی ساخته شده باشد.
مسجد جامع محمدیه مسجد جامع محمدیه که با نام‌های مسجد جمعه یا مسجد جامع یا مسجد علویان نائین نیز شناخته می‌شود، مسجدی مربوط به سدهٔ ۹ ه.ق است و در شهرستان نائین، روستای محمدیه، محله محمدیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۰۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع سامان این مسجد بر روی شالوده بناهای قدیمی در دوره قاجار تجدید بنا گردیده است و در چندین مرحله بواسطه علما و بزرگان محل تکمیل گردیده است. این مسجد دارای شبستان‌های وسیع و دیواره‌های مجلل است که از آجر ساخته شده‌است. مسجد جامع سامان که در زمان صفویه ساخته شده‌است، ۲۰۰ سال قبل به دست معماران ماهری مرمت گردیده است. این مسجد قبلاً دارای فلز با ارزشی بوده‌است که هم‌اکنون اثری از آن در مسجد نیست. معماران شهر، شکل آن را در سردر غربی مسجد جامع سامان با گچ کشیده‌اند. در شهر سامان علاوه بر مسجد جامع سامان، مسجد ابوالفضل نیز وجود دارد که در خیابان عمان قرار دارد و دارای ۳ حسینیه به نام‌های حسینه ارشاد، حسینه قائم آل محمد و حسینیه صاحب الزمان می‌باشد.
مسجد جامع (ابهام‌زدایی) مسجد جامع٬ به بزرگترین مسجد شهر یا مساجد بزرگ گفته می‌شود. از جمله مساجد جامع مشهور که معمولاً ارزش تاریخی و معماری نیز دارند:
مسجد جامع بروجرد مسجد جامع بروجرد در اصل بر روی یک آتشکده بنا نهاده شده‌است. مسلمانان در بسیاری از شهرهای ایران ناگزیر از ساختمان‌های پابرجا (یا نیمه ویرانی که بازسازی شده) برای نماز و نیایش پروردگار یکتا بهره گرفتند. مسجد جامع بروجرد آتشگاهی نیمه ویران بوده که به مسجد تبدیل شده‌است. بین سال‌های ۱۵۰ تا ۲۲۶ قمری و در زمان حکومت ابودلف بر غرب ایران، بنای مسجد جامع بروجرد با حضور وزیر وی با نام حمویه یا حموله بن علی بروجردی آغاز شد. شبستان شمالی مسجد نیز اندکی دیرتر و در قرن چهارم ساخته شد. با توجه به تاریخ طولانی (دوازده قرن) این مسجد، آسیب‌های متعددی بر آن وارد شده و بارها مورد بازسازی قرار گرفته‌است. شواهد و کتیبه‌های گوناگون، از بازسازی مسجد جامع در دوره‌های سلجوقی، صفوی و قاجار خبر می‌دهند. محوطه‌سازی مسجد در قرون چهار و پنج هجری و نیز الحاقات و تعمیرات آن بر طبق کتیبه‌های موجود، در سال‌های ۱۰۲۲، ۱۰۶۹، ۱۰۹۲ و ۱۲۰۹ قمری صورت گرفته‌است.
مسجد جامع رشت مسجد-مدرسهٔ جامع رشت یکی از قدیمی‌ترین بناهای مذهبیِ این شهر می‌باشد که در میان بازار قرار گرفته و در طول سال‌ها دست‌خوش تغییرات بسیار شده‌است. چنان‌که به گفتهٔ ستوده این مسجد بارها خراب شده‌است و از نو ساخته‌اند. دربارهٔ بانیِ اولیهٔ آن آمده: «از جمله کارهای حاجی جمال خان ایجاد بنای مسجد جامع رشت است که به روایتی دیگر از احداثات همسرش، مادر امیر هدایت خان گیلانی می‌باشد.» در طول تاریخ اسناد بسیاری از این بنا باقی مانده‌است؛ از آن جمله می‌توان به شمارهٔ پانصد و بیست و ششم از کتاب گیلان در وقایع اتفاقیه اشاره کرد: «سردر مسجد جامع که چندی قبل خراب شد چند دانه اشرفی و ریال و شاهی سفید به سکهٔ پادشاهان صفویه از آنجا فروریخته بود، والی آنها را بتمامها به دربار معدلتمدار انفاد داشت.» این نوشتار حاکی از آن است که قدمت بنای مسجد جامع به دورهٔ صفویه بازمی‌گردد. نیز در مطالعات خود از شهر رشت به سال ۱۱۸۳ ه‍.ق (۱۷۷۱م) از مسجد جامع نام برده‌است.
مسجد جامع ارسنجان مسجد جامع ارسنجان مربوط به دورهٔ صفوی است و در ارسنجان، خیابان سعیدیه واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۳۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. مسجد جامع ارسنجان که از مهم‌ترین مساجد جامع استان فارس است، که از آجر به عنوان مهم‌ترین عنصر معماری در ساخت آن استفاده شده است. طاق و تویزه‌های ممتد که بر روی ستون‌های محکم استوار شده، اصلی‌ترین تکنیک معماری به کار رفته در این بنا به شمار می‌آید. این بنا که می‌توان آن را با مسجد جامع میمند مقایسه کرد، در دورهٔ صفویان، در نزدیکی مدرسهٔ سعدیه ساخته شده‌است. مسجد جامع ارسنجان به شکل دو ایوانی بنا شده و شبستان مسجد یا ایوان جنوبی آن از اهمیت بیشتری برخوردار است. در ضلع جنوبی و شرقی مسجد دو شبستان قرار دارد که سقف آن‌ها با گنبدی کوچک پوشیده شده است. این گنبدها بر ستون‌های ستبر آجری استوارند. استفاده از آجر به صورت راسته و خفته در یک ردیف ستون در میانهٔ شبستان با استفاده از طاق و تویزه‌ها فضایی بسیار زیبا و همگون پدیدآورده است. این بنا در سال ۱۳۸۷ مورد تعمیر و مرمت قرار گرفت
مسجد جامع شماخی زمین‌لرزه ای مهیب در شماخی در سال ۱۹۰۲ موجب تخریب بسیاری از بناهای شهر شد. هنگام بازدید از شهر از سوی کمیسیون ویژه ای که برای رفع عوارض زلزله ایجاد شد، شاهزاده زمین‌شناس «شاکولی» با خواندن نوشته‌ای به زبان عربی موجود روی بنای مسجد به این نکته پی برد، که مسجد جامع به تقویم هجری در سال ۱۲۳ ساخته شده‌است. به همین ترتیب، مشخص گردید، که مسجد جامع شماخی در سال ۷۴۳ میلادی پیریزی شده و پس از مسجد جامع دربند که، در سال ۷۳۴م. بنیان‌گذاری گردیده‌است، دومین باستانی‌ترین مسجد در قفقاز جنوبی می‌باشد.
مسجد جامع تیرانا مسجد جامع تیرانا () یا مسجد نمازگاه () مسجدی در حال ساخت در تیرانا است. این مسجد در زمانی که به پایان برسد بزرگترین مسجد در بالکان خواهد بود.
قورتولموش روستا دارای سه مسجد است، مسجد جامع، مسجد موسی بن کاظم(ع) یا اورتا مچید (مسجد وسطی) و مسجد صاحب الزمان (عج) یا تازه مچید (مسجد تازه) می باشند که سابقه تاریخی مسجد جامع از دیگر مساجد بیشتر است.
مسجد جامع بندر عباس مسجد جامع اهل‌سنت بندرعباس یا مسجد جامع دلگشا یکی از مساجد قدیمی شهر بندرعباس مرکز استان هرمزگان در جنوب ایران است.
مسجد جامع عتیق (ری) مسجد جامع عتیق ری، "مسجد جامع ری" یا "مسجد جامع مهدی" یکی از نخستین آثار اسلامی بوده که به دست ابوعبدالله محمد مهدی پادشاه دودمان عباسی در ری به سال ۱۵۸ هجری قمری (سده دوم) ساخته شد. این بنا در دوره آل زیار، توسط مرداویج زیاری توسعه پیدا کرد. در روزگار آل بویه، این بنا در اوج آبادی بود. این بنا تا چند سده پس از آن نیز آباد بوده‌است.
مسجد جامع گلپایگان دوپوش گنبد مسجد جامع گلپایگان مانند دوپوش گنبد مسجد جامع یزد و اغلب گنبدهای قرن هفتم به بعد، گسسته (و نه پیوسته) است.دو پوش گنبد گاهی پیوسته و گاه گسسته است.گنبدهای پیش از اسلام (و همچنین گنبدهایی مانند گنبد سلطانیه و گنبد مسجد شیخ لطف‌الله و گنبد خاگی مسجد جامع اصفهان)، دو پوش پیوسته است. چنان‌که گاهی دو پوسته بی هیچ واسطه‌ای به هم متصل می‌شده و گاهی هم فقط صندوقه یا کندو و شیاره‌ای میان آن‌ها فاصله بوده‌است.
مسجد جامع گلپایگان مسجد جامع گلپایگان از مساجد مهم تاریخی دوران سلجوقی و از مساجد بزرگ ایران زمین است که با توجه به تاریخ ساخت آن شاید بتوان گفت معماری ایرانی - اسلامی این مسجد الگویی بوده‌است برای ساخت مسجدهای بزرگ دیگر به ویژه مناطقی که در قلمرو حکومت سلجوقیان بودند. این مسجد در شهر گلپایگان و خیابان مسجد جامع قرار گرفته‌است.
مسجد جامع شافعی مسجد جامع شافعی مسجد جامع اهل سنت در کرمانشاه است که در راستهٔ بازار کرمانشاه (تاریکه بازار) قرار دارد که در سال ۱۳۲۴ تأسیس شده‌است. این مسجد از یک‌سو به میدان جوانشیر و از سوی دیگر به تاریکه بازار منتهی می‌شود و در محلی که پیش‌تر زائرسرا بوده توسط مردم اهل سنت کرمانشاه ساخته شد
مسجد جامع جونپور مسجد جامع جونپور نام مسجد جامع شهر جونپور در هند است. این مسجد یکی از جاذبه‌های گردشگری مهم در جونپور است. این مسجد در 2.2 کیلومتری شمال-شمال شرق جونپور، 7.3 کیلومتری شمال غربی ظفرآباد و 16.8 متر شمال-شمال شرق ماریاهو و 26.3 کیلومتری غرب-شمال غرب کراکت قرار دارد.
مسجد جامع آمل مَقدِسی در کتاب خود به دو مسجد در شهر آمل اشاره کرده‌است، جامع عتیق، در کنار بازار، و جامع دیگر در نزدیک آن. (مقدسی، ۱۳۶۱) وجود دو مسجد جامع در این شهر از دیگرمنابع نیز استنباط می‌شود. ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان آورده است که ابراهیم بن عثمان بن نهیک در سال ۱۷۷، در زمان خلافت هارون الرشید، این مسجد را بنا کرده‌است، و در جای دیگر، عثمان بن نهیک، پدر ابراهیم را بانی مسجد خوانده است. او در توصیف ساختمان این مسجد آورده است، چون عمارت تمام شد و خواستند تا قبله پدید کنند، چهل شبانه روز باران بود. وضع و تعیین به حقیقت میسر نشد، به حدس و تخمین فرو نهادند. (کاتب، ۱۳۶۶) در کتاب از آستارا تا استارباد آمده که امروزه در مسجد جامع آمل محراب مستقیم (منطبق بر محور بنا) است، ولی نمازگزاران به سمت راست منحرف می‌شوند، و این انحراف ظاهراً به همان سبب است که ابن اسفندیار دربارهٔ مسجد ابراهیم بن عثمان بن نهیک یادآور شده‌است. (ستوده، ۱۳۶۶)
مسجد جامع قزوین مسجد یا مزگت جامع قزوین یا مسجد جامع عتیق یا مسجد جامع کبیر از بزرگ‌ترین مساجد ایران و کهن‌ترین مسجدجامع ایران است. بنای نخست آن بر روی آتشکدهای از دوران ساسانیان ساخته شده‌است.و برپایه گزارشهای استوار این سازه نخست یک آتشکده بوده است که در روند اسلامی سازی ایران به مسجد دگردیسه گشته است و هم اکنون نیز بیشتر بخشهای آتشکده دربخش ایوان جنوبی بوده‌است. این مسجد به شبوه چهار ایوانی است ک نماد سازه های آتشکده در ایران بوده است. و در شهر قزوین جای دارد. این سازه به فرمان هارون‌الرشید و به سال ۱۹۲ هجری ساخته شده‌است. در یورش مغولان به قزوین و از آن جا که مهم‌ترین مسجد شهر بوده، بخشی از آن (و از جمله ایوان جنوبی) تخریب گشته ولی در دوره‌های پسین بازسازی گردیده‌است.
مسجد جامع تون مسجد جامع تون، که امروزه بیشتر مسجد جامع قدیم نامیده می‌شود، از جمله نقاط دیدنی شهر فردوس می‌باشد که در محوطهٔ باستانی تون در جنوب غربی این شهر قرار دارد.
مسجد جامع ده‌آباد مسجد جامع ده آباد مربوط به دوره قاجار است و در میبد، ده آباد، محله پائین، کوچه مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۱۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع قم مسجد جامع قم یا مسجد جامع عتیق یکی از مساجد قدیمی در شهر قم است مسجد جامع قم، در مرکز شهر قم و در محله لب چال در خیابان آذر و نزدیک دروازه ری واقع شده‌است. از راه خیابان آذر، بزرگراه "عمار یاسر" و تونل غدیر می‌توان به این مسجد دسترسی پیدا کرد. این مسجد، مجموعه‌ای از بناهای چند عصر و دوره است. سال احداث بنای کنونی گنبد خانه ۵۲۹ هـ. ق است، این تاریخ تا پیش از تعمیرات دوران فتحعلی شاه در کتیبه‌های گچبری موجود در بنا به وضوح نمایان بوده‌است. به بیان صنیع الدوله در کتاب مرآت البلدان در نیمه دوم قرن سوم ساخته شده‌است. مسجد جامع قم از بناهای قدیمی شهر است که بانی آن معلوم نیست اما در کتاب گنجینه آثار قم آمده‌است که بانی این مسجد و مدرسه روبه روی آن که جانی خان نام دارد سلطان جانی خان پادشاه تاتار ترکستان است و تاریخ بنای آن هم سال ۷۵۵ بوده‌است. قدیم‌ترین منبعی که در آن به وجود مسجد در این مکان اشاره شده است کتاب تاریخ قم، نوشته حسن بن محمد قمی است که در سال ۳۸ هجری نوشته شده است و در آن تصریح شده که ابوالصدیم حسین بن علی بن آدم اشعری مسجد جامع قم را که در میان قم و کمیدان بوده است در میانه قرن چهارم هجری بنا کرده است.
مسجد جامع اصفهان مسجد جامع عبادتگاه مسلمانان، محل برگزاری نماز جماعت و به ویژه نماز جمعه و مکان گردهمایی‌های سیاسی، اجتماعی و آموزشی آن‌هاست. در شهرسازی مسلمانان مسجد جامع در مرکز شهر بنا می‌شود. نام مسجد جامع به برپایی نماز جمعه در آن اشاره دارد و بزرگی و وسعت آن هیچ دخلی در نامش نداشته‌است. پس از ظهور اسلام، محمد مسجدی را در مدینه پایه‌گذاری کرد که مسجد النبی نام گرفت و مقر رئیس حکومت و مسجد اصلی بود و دیگر مساجد برای عبادت و تعلیم انتخاب شده‌بودند. این مسجد الگوی اصلی مسجد جامع در تمدن اسلامی بوده‌است. احتمال دارد نخستین بار از زمان عمر بن خطاب یا علی بن ابی‌طالب از خلفای راشدین این نام به کار برده شده باشد. در فتوحات اولیه، مساجد را بسیار کوچک و به همان شیوهٔ مسجد النبی می‌ساختند؛ در واقع معتقد بودند هیچ‌چیز مثل مسجد نمی‌تواند وحدت مسلمانان را حفظ کند. مساجد اولیه با سقفی از حصیر و چوب پوشانده می‌شد و دیواری گلی آن را دربرمی‌گرفت. به مرور زمان و با گسترش شهرها، مساجد تغییر شکل دادند. معماران ایرانی از خشت و آجر برای ساخت دیوارها و سقف استفاده کردند؛ به مرور زمان ایوان‌ها، طاق‌های چشمه‌ای، جرزها، ستون‌ها و… اضافه شد.
مسجد جامع فنوج مسجد جامع فنوج مربوط به دوره قاجار است و در فنوج، مسجد جامع قدیمی شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۲۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع قائن مسجد جامع قاین مربوط به سدهٔ ۸ ه‍. ق است و در قائن، مرکز شهر واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. به استناد کتیبه موجود در ایوان مسجد جامع، این بنا در سال ۷۹۶ هـ. ق به دستور امیر جمشید قارنی ساخته شده‌است؛ بنابراین مسجد جامع قائن از آثار ساخته شده در اواخر دوره ایلخانی و اوایل دوره تیموری است.
مسجد جامع فارسان مسجد جامع فارسان مربوط به دوره قاجار است و در فارسان، میدان مسجد جامع شهر فارسان واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۹۵۰۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد اموی دمشق مسجد جامع اموی ()، یا جامع اُموی ()، مهم‌ترین مسجد سوریه است که در بخش قدیمی شهر دمشق واقع شده‌است. مسجد جامع اموی توسط ولید بن عبدالملک، ششمین خلیفه امویان بر بنای کلیسایی که در آن تربت یحیی به خاک سپرده شده بود، ساخته شد. او در سال ۸۶ هجری به دست خود تخریب این کلیسا، که خود روی ویرانه‌های معبد ژوپیتر ساخته شده بود و در آن زمان بیش از ۳۰۰۰ سال قدمت داشت را آغاز کرد. بخشی از بنای مسجد جامع اموی دمشق دارای قدمتی بالغ بر ۱۴۰۰ سال است و از جاذبه‌های مهم گردشگری و زیارتی شهر دمشق محسوب می‌شود.
شاهدیه مساجد مهم و زیارتگاه‌ها: مسجد جامع ابرند آباد – مسجد جامع گردفرامرز- مسجد مهدیه ابرند آباد – زیارتگاه شیخ محمد سلطان مسجد باغستان و…
سیوجان سیوجان دارای دو مسجد بزرگ به نام مسجد جامع و مسجد صاحب الزمانی می‌باشد. حسینیهٔ موسی بن جعفر (ع) در کنار و همراه مسجد جامع قرار گرفته‌است و حسینیهٔ صاحب الزمانی همراه مسجد صاحب الزمانی. هردو مسجد دارای کانون فرهنگی هستند که کانون فرهنگی آل الله مربوط به مسجد جامع و کانون فرهنگی هنری پیامبر اعظم (ص) مربوط به مسجد صاحب الزمانی است؛ ضمناً هر دو شامل کتابخانه می‌باشند. علت جدا بودن امکانات، دور بودن مساجد از یکدیگر است تا مردم بتوانند براساس نزدیکی به مسجدی که دارند نماز جماعت را در آن مسجد انجام داده و از امکانات معنوی، فرهنگی، جلسات ماه رمضان، محرم و جشن‌های مختلف استفاده نمایند.
مسجد جامع شهرضا مسجد جامع شهرضا مربوط به دوره سلجوقیان است و در شهرضا، مسجد جامع بازار، میدان تاسوعا، ورودی بازار واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۱۱۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع همدان مسجد جامع همدان کتیبه‌های تاریخ‌دار بنا: کتیبهٔ ایوان جنوبی به تاریخ ۱۲۵۳ قمری است و بر سنگابِ دهلیز غربی، تاریخ ۱۲۵۱ قمری حک شده‌است. در کتیبه‌های موجود، به بانی مسجد اشاره نشده و فقط در دست‌نوشته‌ای که در مسجد نگه‌داری می‌شود از آخوند "ملاحسین اردستانی" به عنوان بانی یکی از شبستان‌ها یاد شده‌است. بر سنگاب مسجد، نام واقف آن، محمدخان، دیده می‌شود. در کتاب هگمتانه آمده که این مسجد نیز به سبک مساجد دورهٔ فتحعلی شاه قاجار در تهران، قزوین، و چند شهر دیگر ساخته شده‌است و امکان دارد شروع ساخت این بنا در زمان فتحعلی شاه یا آغاز سلطنت محمد شاه قاجار بوده باشد. از حسین‌بن محمدتقی، مشهور به «عندلیب»، نقل شده که مسجد بنای قدیم‌تری داشته و بعدها تعدادی از شبستان‌های آن تجدید بنا شده‌است. بنای فعلی مسجد از آثار دورهٔ قاجار است و نیز ممکن است که بنیان آن از دوره‌های قدیم‌تر باشد. شبستان شمالی و مناره‌های ایوان شمالی و همچنین سَردَر و مناره‌های ورودی شمالِ شرقی مسجد از ساخته‌های دورهٔ معاصر است. در مرمت‌های چند سالهٔ اخیر، تزیینات گچ‌بُری ایوان جنوبی از بین رفته و از ازاره‌های سنگی، سیمانی، و کاشی جدید در بخش‌هایی از صحن و شبستان به‌صورتی ناهمگون با دیگر مصالح بنا، استفاده شده است.
مسجد جامع سمنان مسجد جامع سمنان بنایی بسیار کهن و با ارزش در سمنان است. در طول زمان تغییرات و تحولات زیادی در این مسجد به وجود آمده‌است، اما هم‌اکنون در آن آثار دوران سلجوقی و تیموری دیده می‌شود. عقیده بر این است که این مسجد در قرن نخست هجری و بر روی خرابه‌های آتشکده بنا شده است. مسجد جامع سمنان در طول تاریخ از لحاظ مذهبی، فرهنگی و اجتماعی از ارزش و اعتبار زیادی برخوردار بوده‌است. سبک معماری این بنا به شیوه معماری آذری می‌باشد.
مسجد جامع تازه مسجد جامع تازه () بنایی مذهبی در مدینه تازه در مراکش است. این مسجد در نزدیکی "باب‌الریح" قرار گرفته‌است.
حوزه علمیه کمالیه حوزه علمیه کمالیه یکی از حوزه‌های علمیه در شهر خرم‌آباد است که در سال ۱۳۲۸ و با حضور سید حسین طباطبایی بروجردی و روح‌الله کمالوند تأسیس شد. این حوزه علمیه به دلیل آنکه روح‌الله کمالوند از روحانیون سرشناس خرم‌آباد در راه اندازی آن نقش پررنگی داشت به نام حوزه علمیه کمالیه نام‌گذاری شد. پس از آنکه مسجد جامع خرم‌آباد در سال ۱۳۱۲ توسط شهرداری خرم‌آباد و به منظور ایجاد خیابان دوازده‌برجی تخریب و به دو مسجد کوچک در دو طرف خیابان تبدیل شد از آجرهای مسجد جامع تخریب شده خرم‌آباد برای ساخت یک مسجد جامع نو استفاده شد اما به دلایلی استفاده از مسجد جامع نو ممنوع و از آن به عنوان محلی برای داد و ستد غله استفاده گردید. در سال ۱۳۲۱ تصمیم برآن شد که از مسجد جامع نو به عنوان یک مدرسه دینی استفاده شود. این مدرسه در سال ۱۳۲۸ رسما به عنوان حوزه علمیه کمالیه به فعالیت ادامه داد.
مسجد جامع سقز مسجد جامع سقز یا مسجد جمعه سقز بنای مهم قدیمی و مذهبی واقع در کردستان شهر سقز است که قدمت آن به سالهای ۱۲۴۰ تا ۱۲۵۰ هجری قمری دوره محمدشاه قاجار بر می‌گردد که به دستور مجیدخان اردلان از امرای سلطانی اردلان در محل کنونی بنا گردید. این مسجد در نبش جنوبی سه راهی مسجد جامع و در خیابان آزادی یکی از قدیمی‌ترین خیابان‌های این شهر و نزدیک به میدان مرکزی و مسجد دومناره واقع شده‌است. موقعیت قرارگیری این مسجد به گونه ای است که از بسیاری از نقاط شهر قابل رویت می‌باشد.
مسجد جامع اردستان مسجد جامع اردستان به سبک مسجد جامع اصفهان (شیوه رازی) بنا شده و اکنون مسجدی چهار ایوانی است. این مسجد ورودی‌های متعددی دارد. ورودی اصلی که دالان طویلی است‚ در گوشه جنوب غربی مسجد قرار دارد که از یک سو به محله فهره‚ و از سوی دیگر به دشت محال راه دارد. نمای این ورودی از یک قوس ‚ دو طاق نمای محرابی شکل ‚دو لچکی ‚دونیم ستون آجری ‚دو قاب تزیینی ودو سکوی آجری تشکیل شده‌است.
تپه جنوب مسجد جامع ساوه تپه جنوب مسجد جامع ساوه مربوط به سدهٔ ۴ تا ۷ ه.ق است و در ساوه، جنوب مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۴۸۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع بافق و مدرسه علمیه مسجد جامع بافق و مدرسه علمیه مربوط به دوره قاجار است و در محله قدیمی بافق، خیابان مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۸۲۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع هرند مسجد جامع هرند مربوط به دوره ایلخانی - دوره صفوی است و در هرند، خیابان امام خمینی، انتهای خیابان مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۱۲۰۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع فسا مسجد جامع فسا مربوط به دوره قاجار است و در فسا، خیابان امام خمینی، پشت بانک مرکزی، کوچه مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۱۸۹۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع دهلی مسجد جامع دهلی یا جامع مسجد یا مسجد جهان‌نما، از مهمترین مساجد هندوستان و بزرگترین و زیباترین مساجد عالم اسلام تا اواخر قرون بیستم بوده‌است.ابن بطوطه در سفرنامه خود این مسجد را به عنوان بزرگترین مسجد جهان توصیف و از نوادر روزگار دانسته است. حیاط بیرونی مسجد از ماسه سنگ قرمز و دیوارها از سنگ قرمز و مرمر سیاه و سفید ساخته شده و دارای دو منار و سه گنبد مرمرین اصلی و چند گنبد و مناره کوچکتر می‌باشد.. ینا بر نوشته کتاب نقش پارسی بر احجار هند مسجد جامع دهلی بین سال‌های ۱۶۵۰ تا ۱۶۵۶ میلادی/ ۱۰۶۰ تا ۱۰۶۶ هجری قمری به دستور شاه جهان پنجمین امپراتور گورکانی هند و سازنده تاج محل ساخته شده و روز عید فطر 1066 ق مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌است است. این مسجد روبروی قلعه سرخ، در قسمت دهلی قدیم قرار دارد و یکی از مراکز مهم مسلمانان در هند به‌شمار می‌رود.
سامن ۵- مسجد جامع سامن مسجد جامع سامن یکی از قدیمی‌ترین مساجد است که مشخصه اصلی آن نبود ستون در فضای داخلی آن است قسمت جدیدی به این مسجد اضافه شده که آن را به مسجد بزرگی تبدیل کرده‌است.
مسجد جامع بلکبرن مسجد جامع بلک‌برن () یک مسجد در بلکبرن، لانکاشر در انگلستان است. این بنا از یک خانه که خود ساخته شده از تلفیق دو خانهٔ دیگر بود ساخته شد. این بنا، اولین مسجد در لانکاشر است و به عنوان مسجدمرکزی بلکبرن شناخته می‌شود.
مسجد جامع صابونچی مسجد جامع مرکزی صابونچی (به ترکی استانبولی: Sabancı Merkez Camii) در آدانا دومین مسجد بزرگ ترکیه است. نمای بیرونی مسجد (و دکوراسیون داخلی آن) مشابه مسجد سلیمیه در ادرنه است، اگرچه شش مناره، شبیه به مسجد سلطان احمد در استانبول دارد.
مسجد جامع نیشابور (شهر کهن) مسجد جامع نیشابور (ساختهٔ دههٔ ۱۳۰ق/۷۵۰م- ویران‌شده در زلزله‌های سده هفتم ق/سده ۱۳م) بزرگترین مسجد شهر کهن نیشابور بوده که به دستور ابومسلم ساخته شد و مناره‌های آن ویژگی منارجنبان داشته است. همهٔ آگاهی‌ها دربارهٔ آن از "تاریخ نیشابور نوشتهٔ ابوعبدالله حاکم" است. این مسجد جامع، کتابخانهٔ بزرگی نیز داشته است. یاقوت حموی در اینباره آورده است: در جامع قدیم نیشابور کتابخانه‌ای موقوفه d مخصوص مسلمانان وجود داشت که در قرن پنجم فراهم آمده بود. وی کتاب‌های کتابخانه این مسجد را نفیس و نادر توصیف نموده است. این مسجد نقش برجسته‌ای در گسترش علوم اسلامی داشته است و تا سدهٔ هفتم قمری برپا بود. در عکس‌های هوایی جای آن محوطهٔ باستان‌شناسی نیشابور کاملاً مشخص است.
لت مسجد جامع لت مسجد جامع مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان کاشان، بخش مرکزی، شهر کاشان، فین بزرگ، روبروی مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۴۰۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع تویسرکان مسجد جامع تویسرکان مربوط به دوره پهلوی است و در تویسرکان، میدان امام، ابتدای خیابان شهید باهنر، راسته بازار، مسجد جامع واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۲۵۱۶۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مسجد جامع دزفول در دزفول قریب به شصت مسجد وجود دارد و از آن جمله مسجد جامع را که در قرن سوم هجری ساخته شده‌است می توان نام برد.
مسجد جامع نیشابور (شهر کهن) "این مسجد برجا نیست و اثری از آن به‌جا نمانده؛ با مسجد جامع نیشابور که ساختهٔ تیموری است، اشتباه نشود."
مسجد جامع اصفهان هم اکنون، مسجد جامع فعلی که به «مسجد عتیق» هم معروف است در میدان قیام، خیابان مجلسی و در آخر بازار بزرگ قرار دارد. برای حفظ بنا ورودی‌های مختلف آن را مسدود کرده‌اند و تنها ورودیِ جنوب شرقی باز است. مسجد جامع اصفهان در طول این سال‌ها به دلیل تأثیرپذیری از اندیشه‌های مختلف و شیوهٔ زندگی مردم دچار تغییرات بسیار شده‌است. به عقیدهٔ "قلعه‌نویی" «نقشه و موقعیت مسجد نسبت به سال‌های قبل در نظام شهر و به عنوان فضایی شهری تضعیف شده‌است.»