mteb/MIRACLReranking huggingface dataset:
مقاتوره (مغاتوره) یکی از نامداران خاقان چین به نام مقاتوره بود که سردار سپاه خاقان بود. هر پگاه به نزد خاقان می‌رفت و بسان کهتری که بر آن سالار نامبردار چین آفرین کند، انگشت خود را بر لب می‌زد. پس در همان هنگام هزار دینار از گنج خاقان می‌برد. بهرام چوبین که چندی در آنجا بود، از این کار در شگفت مانده بود. سرانجام روزی بهرام چوبین از خاقان پرسید: ای بلندپایه، تو بر مهتران گیتی، ارجمند هستی، لیک هر بامداد به هنگام بار دادن، به مقاتوره هزار دینار می‌بخشی. چنین گنجی، همچون روزیِ سپاهیان است، پس همانا که بهره او یک گنج است؟ خاقان که چنین شنید، بدو گفت: او از ما این چنین فزون می‌خواهد و ما نیز با دینار دادن، او را افسون می‌کنیم. اگر چنین نکنم، سپاهیان بر من شورش می‌کنند و روزگار روشنم سیاه می‌گردد. بهرام چوبین با شنیدن این سخن بدو گفت: ای سر انجمن، بدان که این خود تو بودی که او را این چنین بر خویشتن چیره ساختی. لیک چون شاهی بیدار و پهلوان باشد، دیگر نباید گیتی را به کهتر سپرد. اینک آیا شایسته می‌دانی که تو را از او رها سازم یا این که از او شرم داری؟ خاقان بدو گفت: فرمان ازآن توست و هرچه می‌خواهی بکن. بدان که اگر بتوانی مرا از او رهاسازی، دیگر همه این گفتگوی را به‌سر آورده باشی. بهرام چوبین گفت: اکنون چون پگاه، مقاتوره از برای دینار خواهی به پیش تو آید، دیگر مخند و هیچ بر او چشم مگشای. هیچ پاسخی نیز به‌جز با خشم به او مده. آن شب بگذشت و بامداد فردا مقاتوره از برای دینار خواهی بیآمد. لیک خاقان هیچ به او ننگریست و گفتار مقاتوره را نشنیده گرفت. مقاتوره که چنین دید، از کار خاقان خشمگین گشت و برآشفت و به خاقان گفت: ای نامدار، چرا امروز در پیش تو خوار گشتم؟ همانا که این مهتر پارسی که به همراه سی یار خود به این سرزمین آمده، می‌کوشد تا سر تو را از داد بپیچاند و می‌خواهد سپاهت را بر باد دهد. بهرام چوبین به مقاتوره گفت: ای جنگجوی، چرا این چنین به این گفتگو، تیز گشتی؟ بدان که دیگر نمی‌گذارم که تو هر بامداد بیآیی و با تن‌آسانی خود، گنج او را بر باد بدهی. مقاتوره که گفتار بهرام چوبین را بشنید، سرش از او پر از کین گشت و با خشم و تندی دست بیازید و تیر خدنگی از ترکش بیرون آورد و به بهرام گفت: بدان که نشان من در جنگ، این است. پس چون فردا به این بارگاه بیآیی، خود را از برابر پیکان ما نگاهدار باش. بهرام چوبین که چنین شنید، در جنگ، تیز شد و با تیغی هندی در دست بیآمد و آن را به مقاتوره داد و گفت: این یادگاری برای تو باشد. پس آن را در نزد خود نگاه بدار و ببین که تو را کِی به کار خواهد آمد؟
عوامل درونی فروپاشی ساسانیان به‌دست اعراب خسرو پرویز در سال ۵۹۰ میلادی به جای پدرش هرمز چهارم بر تخت نشست. بهرام چوبین یکی از سرداران بزرگ و دلاور ایران و از خاندان مهران اشکانی بود. او در روزگار هرمز چهارم پدر خسرو پرویز سرکشی آغاز کرد و چون مردی کارآزموده و دلیر بود، بیشتر سپاهیان ایران بسوی او رفتند. بهرام چوبین به پادشاهی خسرو تن در نداد و خود ادعای شاهنشاهی کرد. خسرو پرویز ابتدا خواست با زبان خوش هماورد را براه آورد و با وی بسازد، چون سودی نبخشید خسرو مجبور شد با قیام بهرام چوبین به مقابله بپردازد. در حلوان (قصر شیرین کنونی) دو جنگاور بهم درآویختند و پرویز درین نبرد نتوانست پایداری کند. در تاریخ دودمان ساسانی بهرام چوبین نخستین کسی بود که فرصت پیدا کرد و توانست تاج و تخت را به زور از خاندان ساسانی بستاند. او در تیسفون خود را پادشاه خواند و به نام خود سکه نیز زد.
ملایر برابر مدارک موجود مردم ملایر در زمان حملهٔ عربان، دلیرانه از خود مقاومت کردند. ابن شادی (۵۲۰ ه‍.ق) در مجمل التواریخ و القصص، ضمن شرح جنگ نهاوند می‌نویسد: «جماعتی از شهدای تازیان و از صحابه، بهری از ایشان با جراحت در حدود خوابق و ملایر هرجا افتاده‌اند و بعضی را در این‌جای‌های مشهد ظاهر است».شهر ملایر در زمان افشار از اهمیت به سزایی برخوردار بوده‌است. در کتاب خواجه تاجدار آمده‌است که پس از فوت نادر شاه، کریم خان زند ابتدا توانست بر ملایر مسلط شود و در مرحله بعد نهاوند و تویسرکان را فتح کرد. کریم خان زند بعد از غلبه بر مهر علی خان تکلو حاکم همدان موفق شد همدان را به تصرف خود درآورد. او سپس به سراغ اصفهان و گلپایگان رفت و آین دو شهر را تسخیر کرد و به‌طور موقتی ملایر را پایتخت و مقر فرماندهی خود نمود و سپس پایتخت را به فارس برد.آنچه در شهر ملایر قابل مشاهده است، در شمال و شمال غرب، بقایای قلعه زندیه و قلعه چوبین بوده‌است که هر یک از این دو محله به سمت مرکز شهر کنونی توسعه یافته‌اند و به بخش مرکزی تازه ساز شهر وصل می‌شدند. قاجاریان از اتصال این دو مرکز جمعیتی و ایجاد یک شهر در این نقطه اهدافی داشتند که می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:هستهٔ اولیهٔ شهر ملایر، قلعهٔ بهرام چوبین است. این دژ یکی از پایگاه‌های مهم نظامی بهرام چوبین سردار نامی خسرو پرویز ساسانی بوده‌است. بهرام چوبین مدت کوتاهی هم شاهنشاه ایران شد. قلعهٔ بهرام چوبین در خیابان وفایی ملایر واقع شده‌است و به عنوان هسته اولیهٔ شهر ملایر شناخته می‌شود. هرچند امروزه با توسعهٔ شهر ملایر، قلعه بهرام چوبین در زیر خیابان و خانه‌های منطقه مدفون شده‌است، اما در سال ۱۳۵۶ حفاری‌هایی از سوی دیوید استروناخ در این نقطه انجام شده‌است. پس از آنکه ایل زند دوباره به ملایر وارد شدند، در کنار قلعه چوبین، قلعه‌ای ساختند که بعدها به قلعه زندیه معروف شد.
جنگ شاهنشاهی ساسانی و امپراتوری بیزانس (۶۰۲–۶۲۸) در سال ۵۸۸ میلادی و در زمان هرمز چهارم، خاقانات ترک، طی نخستین جنگ ایران و ترکان، به مرزهای شمال شرقی امپراتوری ساسانیان حمله کردند و تا هرات پیش آمدند. هرمز، بهرام چوبین را به سمت آن‌ها گسیل کرد. بهرام از خاندان مهران، یکی از هفت خاندان برتر امپراتوری ساسانی بود. پس از پیروزی بهرام بر ترکان شمال شرقی، هرمز او را به جنگ با بیزانس در ارمنستان فرستاد. بهرام علی‌رغم پیروزی‌هایی که در ایبری بدست آورده بود، در کناره رود ارس از سپاه روم شکست خورد. هرمز با خبردار شدن از این شکست، بهرام را مورد سرزنش قرار داد و او را تحقیر کرد. این رفتار هرمز باعث شد بهرام و دیگر فرماندهان نظامی علیه هرمز دست به شورش بزنند. بهرام ابتدا به خراسان بزرگ رفت و در آنجا یکی از فرماندهانش را به حکومت گماشت و سپس به سمت پایتخت حرکت کرد. در پایتخت برادران هرمز، ویستهم و وندوی نیز علیه هرمز دست به کودتا زدند و وی را کور و زندانی کردند. همچنین خسروپرویز را به پایتخت خواندند. خسروپرویز بعد از آنکه به تیسفون وارد شد و تاجگذاری کرد، بهرام چوبین را به اطاعت فراخواند. اما بهرام چون خود را از تبار اشکانیان می‌دانست و سودای سلطنت داشت، با خسروپرویز به مخالفت برخاست. در جنگی که بین خسرو و بهرام در نزدیکی آبراهه نهروان اتفاق افتاد، خسرو شکست خورد و ابتدا به تیسفون، سپس به شهر رومی قیصریه رفته و نزد امپراتور روم پناهنده شد. بهرام چوبین سپس به تیسفون قدم گذاشت و تحت عنوان بهرام ششم تاجگذاری کرد.
هرمز چهارم از مهم‌ترین اتفاقات شاهنشاهی هرمز چهارم، حمله گوگ‌ترک‌ها به استان‌های شرقی شاهنشاهی ساسانی بود. با این حال بهرام چوبین، اسپهبد معروف ایرانی، در نبردی آنان را به سختی شکست داد. این اتفاق باعث شهرت بهرام شد که در نهایت رشک هرمز را برانگیخت و او بهرام را از عنوان اسپهبدی خلع کرد. تصمیم هرمز خشم بهرام چوبین را برانگیخت و او سر به شورش برداشت. از آنجایی که او یک فرد نظامی بود، سربازان ساسانی نیز از اسپهبد در برابر شاهنشاه طرفداری کردند و بهرام به سمت تیسفون به راه افتاد. اما پیش از رسیدن او، ویستهم و بندوی، احتمالاً با همکاری خسرو پرویز، هرمز را از سلطنت برکنار و کور کرده و در نهایت او را کشتند.
جنگ داخلی ساسانیان در سال ۵۸۸ میلادی، یک ارتش بزرگ متشکل از نیروهای هپتالی و ترک به استان هرو ساسانی (به مرکزیت هرات امروزی) حمله کردند. بهرام چوبین که یک نابغه نظامی بود به فرماندهی ارتش دوازده هزار نفره منصوب شد و توانست سپاه ترکان را شکست دهد و فرمانده آنان ساوه شاه (همچنین ساوا یا صبا شاه در منابع ساسانی) را بکشد.. بهرام چوبین با امپراتوری بیزانس نیز نبرد می‌کرد. پس از چنین نبرد، وی از آنان شکست خورد و هرمز که نسبت به بهرام حسادت می‌کرد، از این واقعه برای راندن بهرام از دربارش و تحقیر او استفاده می‌کرد.
بهرام چوبین بهرام در آن هنگام مرزبان ارمنستان و آذربایجان (اثورپاتکان) بود. هرمز چهارم بهرام را برای مقابله به سوی ترکان گسیل داشت.
چوبین (فارسان) چوبین (فارسان)، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان فارسان در استان چهارمحال و بختیاری ایران است. وجه تسمیهٔ نام این روستا به علت وجود ضرابخانهٔ سکهٔ بهرام چوبین است که گفته می‌شود در یکی از نبردهایش به این منطقه عقب‌نشینی کرده‌است.
بهرام چوبین سرگذشت پر حادثهٔ بهرام چوبین در اذهان ایرانیان تأثیری قوی گذاشته‌است و موجد افسانهٔ شیرینی به زبان پهلوی شده‌است که مطالب آن را مورخان عرب و ایران خاصه فردوسی در کتب خویش آورده‌اند. مؤلف گمنام این روایت توانسته‌است سرگذشت آن سردار بزرگ ناکام را با بیانی کافی، مجسم و محسوس کند. بنابر قول او بهرام نه تنها در لشکرستانی از قهرمانان مشهور به‌شمار می‌آمده، بلکه در خصال مردانه و اطوار شایسته دارای مقامی عالی بوده‌است.
آذین گشنسپ آذین گشنسپ از اشراف ساسانی از ناحیه خوزستان بود که وزیر هرمز چهارم بود. به نظر می‌رسد که وقتی سپهبد بهرام چوبین پیروزی بزرگی در برابر ترکان بدست می‌آورد، آذین حسادت می‌ورزد و بهرام چوبین را متهم می‌کند که بهترین بخش غنایم را برای خود نگه داشته و تنها بخش کوچکی را برای شاه فرستاده. با این حال بهرام بعدها بر ضد شاه هرمز چهارم شورش کرد و هرمز هم برای سرکوب او آذین گشنسپ را فرستاد. با این حال آذین گشنسپ در همدان کشته شد.
خیزش بهرام چوبین هرمز با عدالت خشونت‌آمیز خویش که برخلاف سیاست پدر متمایل به عامه و از احتیاط و تعادل عاری بود، اشراف، بزرگان و موبدان را بشدت از خود مأیوس و ناراضی کرده بود. موبدان و بزرگان به سبب این اعمال حاضر به تحمل پادشاهی هرمزد نبودند. از این رو به هنگام قیام بهرام چوبین، وی را مورد اقبال و پشتیبانی قرار دادند.
خیزش بهرام چوبین بهرام گفت، اما من بر سر آنم که روزی مناسب تو را بیاویزم. سخن دراز شد و و بهرام به خسرو ناسزا گفته و با نهایت دل آزردگی از هم جدا شدند.
خیزش بهرام چوبین برخی از مورخان هم در توالی سلسلهٔ شاهان ساسانی، از او به نام بهرام ششم یاد کرده‌اند.
خیزش بهرام چوبین بهرام پس از شکست نزد دشمنان پیشین گریخت و با مهربانی از طرف خان ترک پذیرفته شد. بهرام که خدمات شایسته‌ای به خان ترکان کرده بود، به عنوان مشاور و دوست در کنار او قرار گرفت.
هرمز چهارم باتوجه به محبوبیت بهرام در میان سپاهیان و منفور بودن هرمز در میان اشراف، شورش بهرام چوبین از سوی ارتش و بزرگان دربار حمایت شد. بهرام یک اسپهبد جدید برای خراسان تعیین کرد و به سوی تیسفون به راه افتاد. هرمز ایزدگشنسپ را برای رویارویی با بهرام فرستاد اما او در همدان توسط یکی از نزدیکانش ترور شد. هرمز سپاه دیگری را برای مقابله با بهرام فرستاد اما باز هم ناموفق بود. شاهنشاه سپس رو به سوی ویستهم و بندوی کرد و دستور به بازداشت آنان داد. با اینکه بندوی دستگیر شد، ویستهم موفق گردید تا باموفقیت فرار کند. مدت کوتاهی بعد، این دو برادر با همکاری خسرو پرویز، یک کودتای درباری ترتیب داده و هرمز را کور و زندانی کردند و مدت کوتاهی بعد کشتند. خسرو سپس به جای پدرش برتخت نشست. اما این مانع بهرام چوبین - که حالا مدعی انتقام گرفتن از قاتلان هرمز چهارم بود - نشد و او باموفقیت وارد تیسفون گردید. خسرو پرویز به آذربایجان گریخت و مدتی بعد به دربار روم شرقی پناهنده شد.
بهرام چوبین خسرو همراه با سپاهی که امپراتور موریکیوس در اختیارش گذاشته بود به ایران برگشته و با سپاه بهرام در حوالی گنزک آذربایجان جنگید و بهرام پس از شکست، رو به هزیمت نهاد.
مهران ستاد مهران سِتاد در شاهنامه پدر نستوه موبدی خردمندو راد و جهان‌دیده بود. خسرو انوشیروان او را برای خواستگاری دختری نژاده و زیبا از دختران خاقان چین به آن دیار فرستاد و او با هوشمندی و درایت، بهترین دختر خاقان را برگزید. در روزگار هرمزد از درباریان بود و همو توصیه کرد که بهرام چوبین را به دفع ساوه شاه بفرستد و خود پس از دادن خبر غلبهٔ بهرام چوبین به ساوه شاه درگذشت.
گردیه در جنگی که بین خسرو پرویز و بهرام چوبین بر ساحل رود نهروان درگرفت، بهرام خسرو پرویز را مورد بدزبانی و توهین قرار داد. کردیه که بمردی چون برادرش بود، بهرام را بخاطر این بدزبانی سرزنش کرده و از او خواست که به اطاعت از شاه درآید، اما بهرام پیشنهاد او را نپذیرفت.
ایزدگشسپ ایزدگُشَسپ یا آذرگشسپ که به صورت ایزدگشسب و آذرگشسب هم نوشته شده‌است، در شاهنامه نام سردارِ بهرام چوبین است که در نبردها همواره و پیوسته به همراه بهرام بود.
خیزش بهرام چوبین بهرام سپاه خویش را بر ضد هرمز برانگیخت و متعاقب آن جنگ آغاز شد. بهرام که بر ترکان پیروزی یافته بود، این بار روانهٔ پایتخت ایران شد. هنگامی که سپاه بهرام به نزدیکی نصیبین رسید، لشکریان وی به شهر تاختند و فرماندار نصیبین را به قتل رسانیدند و سرش را نزد هرمز فرستادند.
شاهنشاهی ساسانی پس از انوشیروان، هرمز چهارم (۵۷۹–۵۹۰) بر تخت نشست. جنگ با بیزانس همچنان شدیدتر می‌شد، اما فاقد نتیجه قطعی بود، تا اینکه هرمز، سردار خود بهرام چوبین را برکنار و تحقیر کرد، که باعث شورش او در سال ۵۸۹ شد. سال بعد، هرمز توسط یک کودتای کاخی سرنگون شد و پسرش خسرو دوم (خسروپرویز، شاهنشاهی از ۵۹۰ تا ۶۲۸) بر تخت نشست. با این حال، این تغییر در تخت شاهی بهرام چوبین را آرام نکرد، او با خسرو جنگ کرد و او را شکست داد. خسرو مجبور شد تا به قلمرو بیزانس بگریزد، و بهرام چوبین تخت شاهنشاهی ساسانی را قصب کرد. خسرو از امپراتور روم موریس (۵۸۲–۶۰۲) درخواست کمک در برابر بهرام را کرد، به او پیشنهاد واگذار کردن قفقاز غربی به بیزانس را داد. برای تقویت کردن این وفاداری، خسرو با دختر موریس، مریم ازدواج کرد. ارتش جدید ایرانی-بیزانسی تحت فرمان خسرو و سرداران بیزانسی، نرسه و John Mystacon، علیه بهرام شورش کرد، او را در سال ۵۹۱ در جنگ Blarathon شکست داد. وقتی که خسرو به دنبال این پیروزی مجدداً بر تخت نشست، به قول خود وفا کرد و کنترل ارمنستان غربی و ایبری قفقاز را به بیزانس داد. موافقت‌نامه صحل جدید به دو امپراتوری اجازه داد تا نظامی‌گری خود را در جای‌های دیگری دنبال کنند. خسرو قلمرو امپراتوری ساسانی را در مرزهای شرقی گسترش داد و موریس هم کنترل بیزانس بر روی بالکان را پس گرفت.
بهرام چوبین هرمز چهارم بعد از شکست ترک‌ها از فتح بهرام نگران شد و او را بلافاصله به جنگ بیزانس، در ارمنستان و نواحی جنوب قفقاز فرستاد. بهرام که فرماندهی کل نیروی ایران در مقابل بیزانس را داشت از قوای بیزانس شکست خورد.
سامان‌خدا سامان نَسَب خود را به بهرام چوبین می‌رسانْد. نسبش را "سامان‌خدا سام بن طعام بن هرمز بن بهرام چوبین" گفته‌اند. او از سرشناسان و حاکم بلخ بود. والی خراسان در نیمه سده ۸ میلادی با سامان دوست شد. سامان دین اسلام اختیار کرد از جمله نواده‌هایش اسمعیل پسر احمد در سالی ۸۹۲ میلادی بعد از مرگ برادرش نصر و گرفتن سمرقند سلسله سامانیان را بنیان گذاشت.
ویستهم ویستهم از دودمان بزرگ اسپهبدان بود. در پی قیام بهرام چوبین برادر خود بندوی را که در آن هنگام در محبس هرمز چهارم بود بیرون آورد و به اتکای شورشیان شاه را که در آن هنگام هیچ‌کس از نجیب‌زادگان حاضر به حمایت کردنش نبود، از سلطنت خلع کرد، با این حال بهرام چوبین از تهدید تیسفون و عزیمت برای تسخیر پایتخت بازنیستاد. با خلع هرمزد که منجر به توقیف و کور کردن او شد ویستهم و برادرش بندوی با همدستی طرفداران خویش، در سال ۵۹۰ میلادی خواهرزادهٔ خود خسروپرویز را بر تخت نشاندند.
گوک‌ترک‌ها در جریان قیام بهرام چوبین، وی با نژادگان ترک حاکم بر منطقهٔ بخارا و بارمودا (پرموده)، خود متحد شد. در ارتش بهرام سربازان ترک حضور داشتند.
خیزش بهرام چوبین برادر بهرام، گردوی، همراه و مطیع خسرو پرویز بود. گردوی بهرام را به خسرو پرویز نشان داده، خسرو سخن آغاز کرد و گفت، بهرام تو ستون مملکت و تکیه‌گاه رعیت مایی و در کار ما نیک کوشیده‌ای ما بر سر آنیم که روزی سپهبدی همهٔ دیار پارسیان را بتو دهیم.
یلان سینه یلان سینه در "شاهنامهٔ" فردوسی، نام سردار بهرام چوبین در نبرد با ساوه‌شاه و پژموده است که بهرام را سزاوار تاج و تخت دانست. او مهران دبیر را در بند کرد و به نزد بهرام برد. یلان سینه در نبرد با خسرو پرویز پیوسته حضور داشت.
خیزش بهرام چوبین بیان علت قیام براستی کاری است بس دشوار. بظاهر گویا اختلاف میان هرمز چهارم و بهرام بر سر غنائم گرفته شده از ترکان بوده‌است.
خیزش بهرام چوبین همراهان و یاران بهرام از خیر شاه ناامید شده گفتند، هر گاه تو با ما بر خلع هرمزد و خروج بر او همراهی کنی با تو همراه خواهیم بود.
بهرام چوبین یک سال پادشاهی بهرام همراه با یک سلسله شورش و فتنه بود. وندوی دایی خسرو که دستگیر و زندانی شده بود، به یاری چند تن از بزرگان رهایی یافت و پیشرو مخالفان بهرام شد. وندوی به آذربایجان گریخت و نزد برادر خود گستهم بیاری خسرو پرویز برخاستند.
بهرام گشنسپ این را می‌دانیم که او چند فرزند به نام‌های مردان‌شاه، گردی و گردیه داشته است. معروف‌ترین فرزند او بهرام چوبین است که بعدها به مقام‌های مهمی دست یافت و حتی موفق شد خود شاه ساسانی را هم سرنگون کند.
دژ بهرام چوبینه دژ بهرام چوبینه واقع در تنگ بهرام چوبینه در فاصله ۱۴ کیلومتری جاده دره شهر به پلدختر در استان ایلام قرار گرفته‌است. در مسیر این دره از رشته عظیم کبیر کوه آثار بسیاری شامل:پل و سد بهرام چوبین، دژ و قلعه، غار و سکونتگاه و برج‌های دیده‌بانی از ادوار گذشته به یادگار مانده‌است.
خیزش بهرام چوبین بهرام خبر یافت که خسرو را مردم به پادشاهی برگزیده‌اند پس با شتاب بسوی مدائن شتافت. خسرو پرویز صلاح کار را در ملایمت دید و با گستهم (دائی خسرو پرویز) و بندوی برادر وی و به‌مراهی هزار سوار بدیدن بهرام رفت. دیدار آندو در ساحل رود نهروان بود.
جنگ داخلی ساسانیان خسرو پرویز به منظور جلب توجه موریس امپراتور بیزانس، به سوریه رفت و دستور ترک مخاصمه را برای سربازانش که در شهر سیلوان با نیروهای روم شرقی درگیر بودند فرستاد اما فایده‌ای نداشت. سپس او پیامی به موریس فرستاد و از وی درخواست کمک کرد تا بتواند دوباره به تاج و تخت پادشاهی برسد. موریس درخواست کمک وی را قبول کرد مشروط بر قبول این شرایط توسط خسرو: در سال ۵۹۱ خسرو به ویرانشهر رفت و آماده حمله به قلمروی بهرام شد. در همان حال ویستهم و وندوی در آران، ارتش بزرگی را جمع‌آوری کردند. جان میستاکون فرمانده بیزانسی نیز ارتشی را در ارمنستان ایران تشکیل داد.پس از مدتی، خسرو به همراه فرمانده بیزانسی کمنتیولوس از جنوب به بین‌النهرین حمله کردند. طی این حمله شهرهای سیلوان و نصیبین به تصرف نیروهای خسرو درآمد و زاتس پرهام فرمانده بهرام چوبین شکست خورد و کشته شد.بریزایکیوس یکی دیگر از فرماندهان بهرام چوبین نیز در موصل دستگیر شد و گوش و بینی وی قطع گردید و برای خسرو فرستاده شد. مدتی بعد خسرو احساس کرد که از جانب کمنتیولوس به وی بی‌احترامی می‌شود. خسرو توانست موریس را متقاعد کند که نارسیس را به جای کمنتیولوس به فرماندهی جنوب برگزیند. خسرو و نارسس به قلمرو بهرام هجوم آوردند و توانستند شهرهای ماردین و قلعه دارا را تصرف کنند. در این زمان خسرو دوباره اعلام پادشاهی کرد. در مدت کوتاهی پس از این رویداد، خسرو یکی از یاران ایرانی خودش به نام مهبد را برای تصرف تیسفون فرستاد که این حمله نیز موفقیت‌آمیز بود در همین حال دو دایی خسرو و جان میستاکون پیشروی خود را ادامه دادند و شمال آران را تصرف کردند. سپس در پیشروی‌های بیشتر، گنزک را تصرف کرده و بهرام چوبین را شکست دادند. پس از آن بهرام به فرغانه نزد ترکان گریخت در حالی که خسرو قصد داشت او را بکشد یا ترکان را متقاعد کند که او را بکشند.
خاندان مهران بهرام چوبین رئیس و فرمانده خاندان مهران بوده‌است.
بابوی بابوی بهرام چوبین را شایستهٔ پادشاهی دانست و به یاری او پیمان بست.
بریزاک بریزاک یکی از مقامات ایرانی در زمان حکومت بهرام چوبین ساسانی () بود.
شیرزیل همچنین شیرزیل یکی از چهارده دلاوری بود که با برگزیدگان سپاه بهرام چوبین نبرد نمودند.
خیزش بهرام چوبین خسرو از این واقعه پریشان شده، از خان ترکان خواست تا بهرام را بدو باز پس بدهد ولی خان ترک از اجرای این درخواست سرباز زد. سفیر شاهنشاه ساسانی با تقدیم هدایا، خاتون همسر فرمانروای ترکان را فریفت و وی را به سوء قصد برضد بهرام ترغیب و تشویق کرد. در نتیجه یکی از خدمتگزاران خاتون، بهرام را با خنجر زهر آبداده به قتل رسانید. خان که از این واقعه به خشم آمده بود، قاتل بهرام را کشت.رضا، عنایت الله. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵
هرمز چهارم پس از پیروزی‌های بهرام در شرق، هرمز او را به آذربایجان فرستاد تا خزرها را پس براند. بهرام چوبین در این نبرد نیز پیروز شد و سپس از سوی شاهنشاه ساسانی مأمور جنگ با رومیان گردید. در نبرد اول، او سپاه رومی را در گرجستان شکست داد اما در اتفاقات پس از نبرد دچار یک حمله غافل‌گیرانه شد. هرمز که پس از پیروزی‌های متوالی بهرام به او رشک برده بود، از همین شکست استفاده کرد و او را از جایگاهش خلع کرده و او را تحقیر کرد.
ویستهم هرمز چهارم در دنبال اعلام سلطنت پسرش خسرو به وسیله دو برادر زن خود، ویستهم و برادرش به قتل رسید. احتمال این نیز وجود دارد که کشتن هرمز به اذن یا رضای خسرو پرویز بوده‌است چرا که بدون اذن فحوایی او اقدام به کشتن پادشاه برای آن‌ها ممکن نبوده‌است. پس از قتل هرمز نیز خسروپرویز موفق به منصرف کردن بهرام چوبین به عزیمت به تیسفون نشد و چون سپاه خود را آمادهٔ جنگ بهرام ندید، خود را ناچار از عزیمت روم یافت. خسرو با حمایت بیزانس سپاهی فراهم آورد و بندوی و ویستهم نیز در آذربایجان به کمک یک سردار ارمنی نیز سپاه تازه‌ای برای حمایت از خسرو فراهم آوردند. خسرو پس از پیروزی بر بهرام چوبین در سال ۵۹۱ دوباره به سلطنت بازگشت. خسرو به پاداش این حمایت، بندوی را سر گنجور تمام کشور ساخت و ویستهم را مرزبان تمام نواحی شرق ایران از قومس تا گرگان و پارت کرد.
آذربایجان ساسانی در سال ۵۸۹ میلادی ایران دچار یک جنگ داخلی شد. بهرام چوبین که از خاندان مهران بود و آرزوی برپایی دوباره شاهنشاهی اشکانی را در سر داشت با شورش علیه هرمز چهارم کنترل کل ایران از جمله آذربادگان را به دست گرفت. در آگوست سال ۵۹۱ جنگی در نزدیکی گنزک بین نیروهای خسرو دوم (فرزند و جانشین هرمز چهارم) و نیروهای شورشی بهرام چوبین رخ داد، پس از چهار روز نبرد سخت، بهرام سرانجام شکست خورد و به فرغانه فرار کرد و کنترل آذربادگان دوباره به دست خاندان ساسانی افتاد. در سال ۶۲۳ میلادی در جنگ بین شاهنشاهی ساسانی و امپراتوری بیزانس، آتشکده آذرگشسب واقع در شهر گنزک توسط هراکلیوس، امپراتور بیزانس غارت شد. اما ایرانیان موفق شدند آتش مقدس را پیش از سقوط شهر نجات دهند و پس از بازپسگیری گنزک، آتشکده آذرگشسب را بازسازی کردند.
بهرام چوبین بهرام که سرداری دلیر بود با سپاهی اندک اما زبده، سپاه خاقان را در مرزهای شرقی به شدت شکست داد حتی ساوه شاه (شابه شاه) را کشت و علاوه بر غنایم سرشار و باور نکردنی ای که به دست آورد، ترکان را به پرداخت باج نیز ملزم کرد.
تاریخ ساسانیان پس از او پسرش هرمز چهارم برتخت نشست. او اگر چه پادشاهی عادل بود اما در سیاست ناتوان بود و به همین سبب، سردار نامدار خود معروف به بهرام چوبین را که در جنگ‌های متعدد در شرق و غرب فاتح شده بود، بر اثر شکستی از کار بر کنار کرد. البته این امر خود موجب عصیان این سردار بزرگ گردید. درباریان و روحانیان نیز از هرمز دل خوشی نداشتند و همه این امور سبب گرفتاری و مرگ او گردید. پس از او، پسرش خسرو دوم معروف به «خسرو پرویز» به سلطنت رسید. لازم است ذکر شود که این سلطنت گرچه درخشندگیهای چندی داشت، اما مایه ضعف و علت اصلی سقوط دولت ساسانی نیز بود. بهرام چوبین مصمم شد که به تیسفون برود و خسرو را از سلطنت بردارد.
اسماعیل سامانی وی خود را از دودمان بهرام چوبین می‌دانست و در راه زنده نگاه داشتن زبان فارسی تلاش زیادی نمود.
پژموده پژموده یا پرموده در شاهنامه نام پور مهتر (پسر بزرگتر) ساوه شاه ترکان است که به کین خواهی پدر با بهرام چوبین نبرد نمود، امّا شکست خورد و در دژ آواز گرفتار شد. وی سپس از شاهنشاه ایران زنهار خواست (یعنی درخواست امان نمود) و به درگاه هرمز خوانده شد. او با بهرام چوبینه درشتی نمود و چون بهرام درفش سرکشی برافراشت، او را به زر و سیم یاری داد.
خیزش بهرام چوبین زرین کوب، عبدالحسین. تاریخ مردم ایران. تهران: انتشارات امیر کبیر، ۱۳۶۴
نخستین جنگ شاهنشاهی ساسانیان و ترک‌ها هرمز چهارم، بهرام چوبین را که از مردم ری بود با دوازده هزار مرد به سوی ترکان فرستاد.
خیزش بهرام چوبین موریس امپراتور بیزانس پذیرفت که به وی در بازگشت به سلطنت یاری داده و دختر خویش مریم را به همسری وی درآورد.
گردوی گردوی با وجود برادری با بهرام چوبین هرگز از او پشتیبانی نکرد. چون خسرو پرویز تاج وتخت را پس گرفت، کشوری را به گردوی داد.
جان فروز جان‌فروز، در شاهنامه فردوسی، نام یکی از دلاوران سپاه بهرام چوبین در نبرد با خسرو پرویز بود. نام او یک‌بار در شاهنامه آمده است.
خسرو پرویز شورش ویستهم ظاهراً شش سال یا بیشتر طول کشید. چنان‌که از سکه‌های او فهمیده می‌شود، وی توانسته بود دو تن از پادشاهان کوشانی به نام‌های شاوَگ و پَریوگ را به اطاعت خود درآورد. خسرو از شنیدن اخبار کامیابی‌های وستهم، بیمناک و هراسان می‌شد، ولی یکی از اسقفان عیسوی به نام سَبْهْر یشوع او را دلداری می‌داد و تشجیع می‌کرد. به نظر چنین می‌رسد که برخی اخبار مربوط به او با اخبار و روایات بهرام چوبین آمیخته شده باشد.ماجراهای بهرام چوبین و ویستهم در تاریخ ساسانی سابقه نداشته اشت؛ اینکه دو تن که مورد پذیرش ساسانیان نبودند، خود را پادشاه برحق بدانند و به نام خود سکه بزنند، به گفتهٔ دریایی: «بسیار مهم و پرمعناست، چون طی ۳۶۶ سال به‌جز ساسانیان هیچ‌کس اجازه و جرئت و توانایی آن را نداشت که به نام خود سکه ضرب کند، و این لطمه‌ای بود به حیثیت و اعتبار ساسانیان و دودمان ساسان».
خیزش بهرام چوبین در عوض خسرو حاضر شد قلعه دارا و شهر میافارقین (شهری نزدیک دیاربکر در ترکیهٔ امروزی) را به بیزانس واگذار کند.
زیبد سه واقعه تاریخی قبل از اسلام برای این قلعه واقع شده‌است. بر اساس تاریخ بلعمی، بهرام چوبین برای جنگ با شا بشاه در بلخ از مسیر اهواز. تبس، جنابذ (گناباد) به بلخ رفت. چون یکی از دو راه اصلی طبس به گناباد از کنار قلعه زیبد می‌گذرد احتمال اقامت بهرام چوبین در این قلعه وجود دارد. یک کارشناس ارشد باستان‌شناسی در مطالعه‌ای آزاد از این مکان تمدن این روستا را هم‌زمان با تمدن شهر سوخته و جیرفت دانسته‌است. در کوه‌های زرد (رزو) زیبد همچنین تابوت بزرگ سنگی مربوط به دفن مردگان گبر برجای مانده‌است. آثار گورستان زرتشتیان در کلاته شهاب و تنگل خاتمه در محلی به نام تشله رستم در سال‌های ۱۳۵۰–۱۳۵۴ به غارت رفته‌است اما کوزهای سفالی بزرگی از این گورستان نزد اهالی وجود دارد.
دهستان زیبد سه واقعه تاریخی قبل از اسلام برای این قلعه واقع شده‌است:.  بر اساس تاریخ بلعمی، بهرام چوبین برای جنگ با شا بشاه در بلخ از مسیر اهواز. تبس، جنابذ (گناباد) به بلخ رفت. چون یکی از دو راه اصلی طبس به گناباد از کنار قلعه زیبد می‌گذشته است احتمال اقامت بهرام چوبین در این قلعه وجود دارد.. یک کارشناس ارشد باستان‌شناسی در مطالعه‌ای آزاد از این مکان تمدن این روستا را هم‌زمان با تمدن شهر سوخته و جیرفت دانسته است. در کوه‌های زرد (رزو) زیبد همچنین تابوت بزرگ سنگی مربوط به دفن مردگان گبر برجای مانده‌است. آثار گورستان زرتشتیان در کلاته شهاب و تنگل خاتمه در محلی به نام تشله رستم در سال‌های ۱۳۵۰–۱۳۵۴ به غارت رفته‌است اما کوزهای سفالی بزرگی از این گورستان نزد اهالی وجود دارد...
گردیه در سال ۵۹۰ میلادی، خسرو پرویز در تیسفون تاج بر سر نهاد. نخستین سال پادشاهی خسرو با قیام بهرام چوبین مصادف بود.
گردوی گردوی یا کردوی، شخصیت تاریخی با وجههٔ داستانی در شاهنامه و برادر بهرام چوبین و گردیه، با برادر خود مخالف بود و خسرو پرویز را در برابر او یاری داد.
مهبد (فرمانده) مهبد یکی از فرماندهان نظامی ایرانی در زمان حکومت شاهنشاه خسرو پرویز ساسانی () بود. او در سرکوب شورش بهرام چوبین نقش داشت.
شهران‌گراز شهران‌گراز در شاهنامه پدر هرمزد بود. از سرداران ایرانی بود که هنگام بر تخت نشستن بهرام چوبین با وی از در موافقت درآمد و پادشاهی او را روا دانست.
خیزش بهرام چوبین در سال ۵۹۱ میلادی، خسرو به همراهی قشون رومی، راهی تیسفون شده، در طی راه نجبای تیسفون و تعدادی از بزرگان اهل ارمنستان و اهالی شهرها و نیز نیروهای ایرانی که در بین‌النهرین بودند، از همه سوی به سپاه او ملحق شدند. در آذربایجان نیز بسطام که برادرش هم بندوی، بعد از رهایی از بند بهرام به وی پیوسته بود، تعدادی سپاه برای کمک به خسرو فراهم آورد.
خیزش بهرام چوبین طبری، محمد بن حریر. تاریخ طبری جلد دوِم، ترجمه ابولقاسم پاینده، چاپ دوم. تهران: انتشارات اساطیر، ۱۳۶۲
بهرام چوبین این جنگ به نام نخستین جنگ ایران و ترکان شناخته شده‌است. بهرام دوازده هزار تن از سوارکاران را برگزید که سن هیچ‌یک از آن‌ها کمتر از چهل سال نبود. این در حالی بود که سپاه پادشاه ترکان، چهاصد هزار تن ذکر شده‌است؛ که تا هرات و بادغیس پیش آمده بودند. گمان می‌رود که بهرام از این روی این رقم سپاهی را انتخاب کرده‌است که عدد دوازده در نزد ایرانیان مقدس بوده و در تاریخ اسطوره‌ای ایران نیز در چند جنگ، مثل جنگ رستم با کیکاووس و جنگ اسفندیار با ارجاسب و جنگ گودرز به خونخواهی سیاوش، نیز دوازده هزار نفر، در سپاه شرکت داشتند و در تمامی این جنگها ایرانیان، پیروز شده بودند.
بهرام چوبین هرمز که می‌خواست غرور وی را بشکند و از این شکست باطناً خشنود بود با ارسال دوک دان و لباس زنانه، به سردار شکست خورده او را به‌طور اهانت آمیزی از فرماندهی سپاه، عزل کرد اما بهرام موفق شد، سپاه تحت فرمان خود را نیز در اهانتی که از طرف هرمز در حق وی شده بود، شریک و همدرد سازد. بدینگونه آن‌ها را نیز با خود، بر ضد هرمز همداستان ساخت و با موافقت و تشویق آنها، علیه هرمز شورش کرد.
مریم (همسر خسرو پرویز) مریم همسر خسرو پرویز، از شاهان مقتدر ساسانی بود. او شاهزاده‌ای رومی و دختر موریس امپراتور روم بود. در سال ۵۹۰ میلادی پس از اینکه خسرو برای کمک در برابر شورش بهرام چوبین از امپراتور روم درخواست کمک و لشکر کرد، موریس نیز ضمن امتیازاتی که از خسرو گرفت لشکری از ارتش روم در اختیار خسرو و سردارانش گذاشت تا تاج و تخت را از بهرام چوبین و شورشیان باز پس گیرد که شرح آن در شاهنامه و دیگر منابع به تفصیل آمده‌است. یکی از شرط‌های موریس این بود که خسروپرویز پس از بازپس‌گیری تاج و تخت ایران، دخترش ماریارا -مریم در منابع فارسی- به زنی بگیرد و او را ملکه خویش سازد. خسرو شرط را پذیرفت و موریس او را همچون پسر خویش خوانده، ارتش و فرماندهان رومی را در اختیارش نهاد و دخترش مریم را با جهاز و جواهرات و خدمتکاران فراوان به‌سوی او فرستاد. این ازدواج به دلایل سیاسی صورت گرفت.
خیزش بهرام چوبین طبری، محمد بن جریر. تاریخ طبری جلد دوم، ترجمه ابولقاسم پاینده. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۲
بهرام چوبین در سال ۵۸۸–۵۸۹ میلادی، در آخرین سال سلطنت هرمز چهارم، لشکریان خاقانات غربی ترک و خزرها به آران و ارمنستان حمله‌ور شدند.
قلعه دارا خسرو پرویز در سال ۵۹۱ میلادی، در ازای کمکی که از موریس امپراتور بیزانس برای بازپس گرفتن سلطنت، از بهرام چوبین گرفته بود این قلعه را به بیزانس باز پس داد.
خیزش بهرام چوبین برخی از مورخان از جمله ابوحنیفه دینوری نامه و هدیهٔ خفت‌انگیز هرمز را سبب قیام بهرام دانسته‌اند. ابوحنیفه دینوری نوشته‌است، هرمز تمام خدمات بهرام را نادیده گرفت و به سردار با کفایت خویش بدبین گردید و یک غل و زنجیر و کمربند زنانه و دوکی نزد بهرام فرستاد و به او نوشت، همانا بر من مسلم شده‌است که جز مقدار کمی از غنائم که به دستت رسیده‌است به سوی ما نفرستاده‌ای و این گناه من است که ترا مورد تکریم قرار دادم و اینک غل و زنجیر و کمربند زنانه و دوکی برایت فرستادم تا غل و زنجیر را به گردن افکنی و کمربند را به میان بربندی و دوک ریسی را پیشهٔ خود سازی، چه ناسپاسی و حق ناشناسی از اخلاق زنان است.
آرش کمانگیر جلال خالقی مطلق عقیده دارد که «شوبین» لقب بهرام نیز تحریف دیگری از همان لقب آرش باشد که آن را به بهرام که نژاد خود را به آرش می‌رسانید و در هنر تیراندازی با او مقایسه می‌شد نیز داده بودند. در این صورت، گونهٔ به‌ظاهر فاسدتر و بی‌معتی «سونیر» که در نظم‌الجوهر آمده‌است، به اصل فارسی یعنی «شیواتیر» نزدیک‌تر است که بعداً به گونه‌های فاسدتر، ولی در عین حال معنی‌دارِ «شوبین» و «چوبین» تحریف بیش‌تری یافته‌است.
عوامل درونی فروپاشی ساسانیان به‌دست اعراب خسرو پس از شکست از بهرام چوبین، متواری شد و با این وجود که سپاه بهرام او را تعقیب می‌کرد، از دجله عبور کرده و با رنج فراوان خود را به قسطنطنیه رساند و از امپراتور روم موریکیوس یاری خواست. خسرو پرویز در روم با قیصر موریکیوس توافق‌هایی کرد. موریکیوس حاضر شد، خسرو را پسر خود دانسته، از او پشتیبانی کند تا به پایتخت ایران تیسفون برگردد، بشرط اینکه خسرو در ازای این همراهی ارمنستان ایران و قلعه دارا را به بیزانس واگذار کند. امپراتور روم دختر خود مریم (ماریا) را به عقد او درآورد و هفتاد هزار سپاهی رومی در اختیار خسرو گذاشت و برای اولین بار روم شرقی این فرصت را یافت تا در امور داخلی ایران مداخله کند. خسرو به همراه سپاهیان رومی، به همراه سردار «تئدوسیوس» پسر قیصر به ایران بازگشت. خسرو با همیاری نجیب‌زادگان تیسفون و گروهی از بزرگان اهل ارمنستان که به خسرو پیوسته بودند، در حوالی گنزک آذربایجان با بهرام چوبین وارد جنگ شد و او را شکست داد و دوباره بر تخت شاهی ایران نشست. بازگشت خسرو به سلطنت، در سال ۵۹۱ میلادی به وقوع پیوست.
هرمز چهارم سرانجام این اتفاق، منجر به شورش بهرام چوبین علیه تاج و تخت گردید. شورش این اسپهبد پیامدی جز سقوط هرمز چهارم برای شاهنشاه ساسانی نداشت.
بنداگشسپ بَنداگُشَسپ، در شاهنامه نام رایزن یا مشاور ِهرمز، پادشاه ایران است. افزون بر این، در شاهنامه بدین نکته نیز در مورد بنداگشسپ پرداخته شده که او، سردار و یاور بهرام چوبین در نبرد با ساوه شاه بوده‌است.
گردیه در سال ۵۹۱ میلادی بهرام چوبین بعد از شکست در نبرد نهایی با خسرو و سپاهیانش، همراه با باقیماندهٔ سپاهش به سوی ترکان گریخت و با مهربانی تمام از سوی خان ترک پذیرفته شد. در مآخذ پارسی از این خان ترک نامی برده نشده‌است. گمان می‌رود این خان یون یوللیق یا دولان خان، فرمانروای خاقانات شرقی ترک باشد که با خاقانات غربی ترک جنگ داشتند و شاید به همین سبب، بهرام را پناه داد.
مردان‌سینا مردان‌سینا یکی از اشراف ایرانی از خاندان مهران، پسر بهرام گشنسپ و برادر بهرام چوبین بود. برادرش برای مدتی شاه ساسانی را سرنگون کرده و در دوره کوتاهی در ۵۹۰ تا ۵۹۱ میلادی شاه کشور شد اما در پایان شکست خورد و کشته شد. مردان‌سینا پس از مرگ او، رهبری شورش را بر عهده گرفت و سپس نیز در شورش ویستهم (۵۹۱ تا ۵۹۶ یا ۵۹۴/۵ تا ۶۰۰) نقش ایفا کرد.
آئین‌گشسب آئین‌گشسب نام سپهبدی در دورهٔ ساسانیان بود که هرمز چهارم او را به‌جنگ بهرام چوبین فرستاد و در نهایت به‌دست مردی که با پادرمیانی خود آئین‌گشسب از زندان آزاد شده بود، کشته شد.
بهرام چوبین در همین زمان در شرق نیز ساوه شاه(شابه شاه، بنا بر نوشتهٔ طبری) به ایران حمله کرد و سپاه صد هزار نفری ایران که در مرز به نگهبانی می‌پرداخت، مغلوب ترکان شد.
لطفعلی‌خان زند احمدعلی‌خان وزیری که مؤلف تاریخ کرمان است لطفعلی‌خان زند را «در شجاعت و جرئت ثالث بهرام چوبین و سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه» توصیف می‌کند.
بهرام چوبین هرمزد، بهرام را با سپاهی به دفع متجاوزان شرقی گسیل کرد. سپاه بهرام کم‌تعداد، ولی متشکل از جنگاورانی زبده و کارآزموده بود، و او توانست خاقان را به شدت شکست دهد. بهرام حتی شابه شاه را هم کشت. سپس جنگ دیگری با دشمن کرد که در آن پسر خان بزرگ هم به اسارت درآمد. در این جنگ، گذشته از غنایم سرشار و باورنکردنی‌ای که به دست ایرانیان افتاد، آن‌ها ترکان را به پرداخت باج نیز واداشتند (۵۸۸ م). همچنین هرمزد سپاه بزرگی به جنگ خزرها فرستاد و آنان را به سختی شکست داد و مجبور به بازگشت کرد. کار مقابله با شیوخ عاصی عرب هم آسان بود و آن‌ها با دریافت مبلغی اندک، حاضر شدند از ادعاهای خود کوتاه بیایند و میان‌رودان ایران را تخلیه کنند.
خسرو پرویز بهرام ناگزیر از فرار شد و به ترکان پناه برد. ترکان نخست او را با علاقه پذیرفتند و بهرام در بلخ اقامت گزید، اما چندی بعد در آن شهر ظاهراً به درخواست و تحریک خسرو به قتل رسید. برخی مورخان در توالی پادشاهان سلسلهٔ ساسانی از او به نام بهرام ششم یاد کرده‌اند. در مورد او حداقل به یقین می‌دانیم که وی خود را پادشاه برحق می‌دانسته؛ چرا که دو سال (۵۹۰ و ۵۹۱ م) به ضرب سکه دست زده‌است؛ سال نخست در عراق و ماد و نواحی جنوب‌غربی امپراتوری ساسانی، و سال دوم در مناطق شمال‌شرقی یعنی در جغرافیایی که بدان گریخته بود. شرح اعمال و زندگانی وی در متنی با نام "بهرام چوبین نامگ" در دورهٔ باستان وجود داشته که باقی نمانده‌است.
سالی گراناتستاین سالی گراناتستاین در سال ۱۹۹۴ در رشته روزنامه‌نگاری از دانشگاه کلمبیا فارغ‌التحصیل شد و در سال ۲۰۱۶ جایزه فارغ التحصیلان را از این دانشگاه دریافت کرد.
سالی راید سالی راید در سال ۱۹۸۷ کار خود در ناسا را رها کرد و به دانشگاه استنفورد بازگشت تا در مرکز امنیت بین‌المللی و کنترل تسلیحات به کار مشغول گردد. در سال ۱۹۸۹ کرسی استادی فیزیک در دانشگاه کالیفرنیا در سن دیگو به وی داده شد و هم‌زمان به مدیریت انستیتوی فضایی کالیفرنیا برگزیده شد. در سال ۲۰۰۳ و پس از فاجعه انفجار شاتل فضایی کلمبیا، از وی برای عضویت در کمیته بررسی سانحه شاتل کلمبیا دعوت به عمل آورده شد.
دلروی پلهوس او دکترای خود را در رشتهٔ روان‌شناسی از دانشگاه کلمبیا دریافت داشت و چند سالی در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی و دانشگاه کالیفرنیا، دیویس مشغول بکار بود.
داگلاس نورث آن سال برای او سالی بسیار پر حاصل بود؛ نه فقط در دانشگاه کلمبیا در سمینارهای جامعه‌شناسی رابرت مرتون شرکت کرد بلکه عمیقاً درگیر کارهای مدرسه کارآفرینی آرتور کول در هاروارد شد. نتیجه این بود که جوزف شومپیتر تأثیری بسیار قوی بر او گذاشت.
رابرت هیوسن رابرت هیوسن در ۱۹۳۴ میلادی در شهر نیویورک در خانواده‌ای ارمنی-آمریکایی به دنیا آمد. او ۷ سال را در اروپا با نیروی هوایی آمریکا و در حال مطالعه بود. او لیسانس تاریخش را از دانشگاه مریلند دریافت کرد و دکترایش را از دانشگاه جرج‌تاون در سال ۱۹۶۷ میلادی گرفت. همان سالی که او به دانشکده تاریخ در دانشگاه رووان پیوسته بود، او به مدت ۳۰ سال تاریخ بیزانس و روسیه را تدریس می‌کرد. پس از بازنشستگی از دانشگاه رووان در ژوئیه ۱۹۹۹ میلادی، او در دانشگاه شیکاگو، دانشگاه کلمبیا، دانشگاه ایالتی کالیفرنیا، فرسنو و دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس تدریس کرد.
کالج پزشکان و جراحان دانشگاه کلمبیا کالج پزشکان و جراحان دانشگاه کلمبیا معروف به P&S از مدارس عالی دانشگاه کلمبیا است که در مرکز پزشکی دانشگاه کلمبیا در محله واشینگتن هایتس منهتن واقع شده است.
آبی کلمبیا آبی کلمبیا یک رنگ آبی روشن است که به افتخار دانشگاه کلمبیا نام‌گذاری شده‌است. خود این رنگ از رنگ رسمی انجمن فیلکسیان، قدیمی‌ترین سازمان دانشجویی دانشگاه گرفته شده‌است. اگرچه آبی کلمبیا اغلب با پانتون ۲۹۲ شناخته می‌شود، انجمن فیلوکسی برای نخستین بار در سال ۱۸۵۲، قبل از استانداردسازی رنگ‌ها، از آن استفاده کرد. پانتون ۲۹۰، سایه کمی روشن‌تر از آبی، نیز توسط برخی از دفاتر دانشگاه کلمبیا مشخص شده‌است، و رنگ رسمی فعلی فهرست‌شده توسط دفتر ارتباطات دیداری دانشگاه کلمبیا است.
سالی راید سالی راید پس از ۱۷ ماه مبارزه با سرطان لوزالمعده، سرانجام در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۲ (برابر ۲ مرداد ۱۳۹۱) چشم از جهان فروبست.سالی راید تنها کسی بود که در دو کمیته بررسی سانحه‌های شاتل چلنجر و شاتل کلمبیا حضور داشت.
موزه مردم‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا موزه مردم‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا واقع در دانشگاه بریتیش کلمبیا (UBC)، ونکوور، بریتیش کلمبیا در کانادا برای نمایش از هنر و فرهنگ جهانی به ویژه آثار و فرهنگ قبایل اولیه ساکن کانادا در شمال غربی اقیانوس آرام مشهور است.
میزوری دانشگاه میزوری در کانزاس سیتی، دانشگاه میزوری در رولا، و دانشگاه میزوری در کلمبیا هر سه از دانشگاه‌های دولتی بزرگ ایالت محسوب می‌شوند که شعبه اصلی آن‌ها در شهر کلمبیا دارای شهرت فراوانی در میان دانشگاه‌های دولتیست. دانشگاه میزوری در رولا دارای یک راکتور هسته‌ای ۲۰۰ کیلوواتی است و دانشگاه میزوری در کلمبیا نیز یک رآکتور هسته‌ای ۱۰ مگاواتی آزمایشی دارد.
دانشگاه لوس آندس (کلمبیا) دانشگاه لوس آندس یک دانشگاه تحقیقاتی خصوصی می‌باشد که در سال ۱۹۴۸در مرکز شهر بوگوتا، کلمبیا تأسیس شده‌است. دانشگاه لوس آندس همیشه به عنوان یکی از بهترین دانشگاه‌های کلمبیا محسوب می‌شود و در بین ۱۰ دانشگاه برتر آمریکای لاتین قرار دارد. از سال ۲۰۱۱، ۱۲۸ گروه تحقیقاتی که بیشتر آنها را علوم اجتماعی، ریاضیات، فیزیک و مهندسی تشکیل می‌دادند در این دانشگاه شروع به کار کرده‌اند.تا سال ۲۰۱۷، تعداد این گروه‌ها به ۱۵۳گروه تحقیقاتی افزایش یافته‌است. دانشگاه لوس آندس یکی از معدود دانشگاه‌های کلمبیایی می‌باشد که مجوز رسمی با کیفیت بالا را از وزارت آموزش و پرورش کلمبیا در ماه ژانویه ۲۰۱۵ دریافت کرده‌است. در این دانشگاه ۱۵۹۲۱ دانشجو مشغول به تحصیل می‌باشند که از این میان ۸۵٫۲ درصد از آنها دانشجویان دوره کارشناسی و مابقی را دانشجویان تحصیلات تکمیلی تشکیل می‌دهند.
دانشگاه کلمبیا رتبه این دانشگاه در رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان همواره در میان ۱۰ دانشگاه برتر قرار دارد و در بین دانشگاه‌های ایالات متحده در جایگاه سوم قرار گرفته‌است. دانشگاه کلمبیا ۲۹ تیم ورزشی نیز دارد.
بریتیش کلمبیا از دانشگاه‌های تراز اول این استان می‌توان به دانشگاه بریتیش کلمبیا، دانشگاه سایمون فریزر و دانشگاه ویکتوریا اشاره کرد که جذب‌کننده محققین و دانشمندان سراسر جهان است. چندین برنده جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی، جایزه نوبل فیزیک و جایزه یادبود نوبل علوم اقتصادی، فارغ‌التحصیل دانشگاه بریتیش کلمبیا هستند. سطح علمی این دانشگاه‌ها کمک شایانی به شکوفایی اقتصاد استان می‌کند.
دانشگاه رویال رودز دانشگاه رویال رودز یا دانشگاه جاده سلطنتی () با پردیس اصلی کال وود، بریتیش کلمبیا، بریتیش کلمبیا ی دانشگاه دولتی است. این دانشگاه در پارک ملی ونکوور در جزیره ونکوور واقع شده‌است. در سال ۱۹۹۵، دولت بریتیش کلمبیا دانشگاه جاده سلطنتی را به عنوان یک دانشگاه عمومی با تمرکز کاربردی و تخصصی ایجاد کرد. این دانشگاه بیش از ۲۰٬۰۰۰ دانش‌آموخته در زمینه‌های مدیریت، تجارت، محیط‌زیست، ارتباطات، گردشگری و حقوق اجتماعی در بیش از ۶۰ کشور جهان دارد که دوره‌هایشان را در این دانشگاه به پایان رسانده‌است.
دانشنامه ایرانیکا در اوت ۲۰۱۹، دانشگاه کلمبیا در یک دعوای حقوقی در دادگاه فدرال خواهان آن شد که مالکیت حق تکثیر "دانشنامهٔ ایرانیکا ب"رای دانشگاه کلمبیا به رسمیت شناخته شود و نه برای بنیاد دانشنامهٔ ایرانیکا. بنیاد دانشنامهٔ ایرانیکا که توسط یارشاطر تأسیس شده پس از مرگ او تلاش به اعمال حق مالکیت تکثیر خود بر این دانشنامه را کرد که با شکایت دانشگاه کلمبیا مواجه شد. این دانشگاه در شکایت خود ادعای این بنیاد نسبت به حق تکثیر ایرانیکا را دروغین خواند. بنیاد دانشنامهٔ ایرانیکا هم در سپتامبر ۲۰۱۹ شکایتی علیه التون دنیل رئیس مرکز ایرانشناسی احسان یارشاطر در دانشگاه کلمبیا و انتشارات بریل به دادگاه تقدیم کرد. این بنیاد دانشگاه را متهم به محروم کردن آن از دسترسی به اسناد و دارایی‌های آن که در محدودهٔ این دانشگاه قرار دارد کرده‌است.
دانشگاه منطقه کلمبیا دانشگاه منطقه کلمبیا () دانشگاه دولتی آمریکایی مستقر در واشینگتن، دی.سی. است.
دانشگاه بریتیش کلمبیا دانشگاه بریتیش کلمبیا در سال‌های اخیر همواره به عنوان دومین دانشگاه کانادا بعد از دانشگاه تورنتو و پیش از دانشگاه مک‌گیل رتبه بندی می‌شود. مطابق رده‌بندی معتبر نشریه تایمز در سال ۲۰۲۲، این دانشگاه در رده ۳۷ ام برترین دانشگاه های دنیا قرار گرفته است.
مرکز پزشکی دانشگاه کلمبیا مرکز پزشکی دانشگاه کلمبیا یکی از مراکز آموزشی دانشگاه کلمبیا است که شامل کالج پزشکان و جرّاحان (P&S)، کالج دندانپزشکی، دانشکده پزشکی و دانشکدهٔ بهداشت مِیْلمَن است. این پردیس شامل چندین ساختمان در منهتن است. بیمارستان پرسبیترین قسمتی از بخش‌های مرکز را در خود جای داده‌است.
فردریک نویهاوزر فردریک نویهاوزر (متولد ۱۹۵۷) استاد ویولا ماندرفلد آلمانی و استاد فلسفه در کالج بارنارد و دانشگاه کلمبیا است . وی در فلسفه سده های ۱۸ و ۱۹ اروپا، به ویژه روسو، فیشته و هگل تخصص دارد. نویهاوزر در سال ۱۹۷۹ از کالج وبلش، با درجه عالی فارغ التحصیل شد و دکترای خود را از دانشگاه کلمبیا دریافت کرد. قبل از بازگشت به دانشکده بارنارد/کلمبیا، نویهاوزر در دانشگاه هاروارد، دانشگاه کالیفرنیا، سن دیگو، دانشگاه کرنل و دانشگاه یوهان ولفگانگ گوته فرانکفورت تدریس می‌کرد.
سفر محمود احمدی‌نژاد به نیویورک (۱۳۸۶) نیویورک سان نوشت: «لی بولینجر رئیس دانشگاه کلمبیا به قدری توهین‌آمیز صحبت کرد که دانشجویان دانشگاه کلمبیا به او معترض شدند». ریچارد بتز استاد علوم سیاسی دانشگاه کلمبیا گفته‌است: «عجیب است که کسی را دعوت کنید و قبل از این که او شروع به سخنرانی کند، در قالب چنین جملاتی به او اعتراض کنید».
موزه مردم‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا این موزه در سال ۱۹۴۷ در زیرزمین کتابخانه اصلی دانشگاه بریتیش کلمبیا تأسیس شد. در سال ۱۹۷۱ با کمک مالی دولت کانادا و دانشگاه بریتیش کلمبیا شروع به ساخت یک ساختمان مستقل کرد. در سال ۱۹۷۶ ساختمان جدید توسط معمار مشهور کانادایی آرتور اریکسون طراحی شد.
دانشگاه بریتیش کلمبیا دانشکده های پردیس ونکوور دانشگاه بریتیش کلمبیا :
انتشارات دانشگاه کلمبیا انتشارات دانشگاه کلمبیا () انتشاراتی دانشگاهی مستقر در نیویورک و وابسته به دانشگاه کلمبیا است. این انتشارات کتاب‌هایی در زمینه علوم انسانی و دانش، از جمله رشته‌های مطالعات فرهنگی، تاریخ، مددکاری اجتماعی، جامعه‌شناسی، دین، فیلم، و مطالعات بین‌الملل چاپ می‌کند. این انتشارات در سال ۱۸۹۳ گشایش یافت.
دانشگاه بریتیش کلمبیا بر اساس رتبه‌بندی دانشگاه‌های جهان در آموزش عالی توسط موسسهٔ تایمز در سال ۲۰۲۲، دانشگاه بریتیش کلمبیا در رتبه ۳۷ دانشگاه‌های برتر جهان قرار دارد، در حالی که براساس نظامِ رتبه‌بندی QS در سال ۲۰۲۰، این دانشگاه رتبه ۵۱ را در بین دانشگاه‌های برتر دنیا و رتبه سوم را در بین دانشگاه‌های کانادا از آن خود کرده‌است.
دانشگاه کلمبیا دانشگاه کلمبیا از قدیمی‌ترین و معتبرترین دانشگاه‌های آمریکا و جهان است. براساس آخرین رتبه‌بندی مؤسسه US News، این دانشگاه در حال حاضر پس از دانشگاه پرینستون و هاروارد، سومین دانشگاه برتر آمریکا می‌باشد. آخرین رتبه‌بندی شانگهای (۲۰۲۰) نیز این دانشگاه را بالاتر از دانشگاه آکسفورد، در رتبهٔ هفتم جهان قرار داده‌است. این دانشگاه در بخش منهتن در نیویورک سیتی واقع شده‌است.
دانشگاه هیولاها با بازگشت به دانشگاه، تیم «رور امگا رور» به سالی پیشنهاد می‌دهد تا به عضویت تیمشان درآید. اما او نمی‌پذیرد و به ابیگیل اعتراف می‌کند که تقلب کرده بوده. با فهمیدن ماجرای مایک، سالی وارد همان در می‌شود تا مایک را بیابد. بعد از پیدا کردن و آشتی با او، سعی می‌کنند برگردند اما در دنیای انسان‌ها گیر افتاده‌اند. چون خانم ابیگیل این در را غیرفعال کرده تا مقام‌های بالاتر برسند. در این حال انسان‌های بزرگ و بالغ به تعقیب مایک و سالی افتاده‌اند. مایک می فهد تنها راه برگشت به دنیای هیولاها، ترساندن دسته جمعی انسانها است تا با انرژی حاصله در از سمت خودشان فعال شود. پس با کمک هم، سالی و مایک انسان‌های بالغ را می‌ترسانند و مقدار زیادی انرژی جیغ فراهم کرده و به آزمایشگاه برمیگردند.
دانشگاه کلمبیا دانشگاه کلمبیا در نیویورک در محله Morningside Heights و بین محله‌های Upper West side و هارلم قرار دارد. این دانشگاه در ۱۷۹۱ در شمال غربی منهتن، در زمینی به مساحت ۳۲ هکتار به نام King College ساخته شد که در آن زمان تعدادی انجمن علمی داشت و در ۱۷۸۴ به Columbia College تغییر نام داد. در واقع دانشگاه کلمبیا در ۱۷۵۴ به فرمان جرج دوم پادشاه وقت بریتانیای کبیر، با نام «کینگز کالج» (کالج پادشاه) در منهتن جنوبی تأسیس شد.
لایل کریلمن وی لیسانس پرستاری را از دانشگاه بریتیش کلمبیا و فوق‌لیسانسش را از دانشگاه کلمبیا در نیویورک دریافت داشت.
هارولد هتلینگ هارولد هتلینگ (۲۹ سپتامبر ۱۸۹۵–۲۶ دسامبر ۱۹۷۳) یک آمار ریاضی‌دان و یک تئوریست تأثیرگذار اقتصاد بود. قانون هتلینگ و توزیع t هتلینگ جزو مشهورترین کارهای علمی اوست. وی از سال ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۱ استاد ریاضی دانشگاه استفورد، از سال ۱۹۳۱ تا ۱۹۴۶ عضو هیئت علمی دانشگاه کلمبیا و از سال ۱۹۴۶ تا پایان عمر استاد آمار ریاضی دانشگاه کارولینای شمالی در چپل هیل بود. یک خیابان در چپل هیل به نام او نام گذاری شده است. هتلینگ مردی سرشار از علاقه و استعداد بود. بعد از اخذ مدرک لیسانس در رشته روزنامه‌نگاری در سال ۱۹۱۹ از دانشگاه واشنگتن، تحصیلات تکمیلی خود را در رشته ریاضی و در دانشگاه پرینستون ادامه داد. او در سال ۱۹۲۴ مدرک دکتری خود را با ارائه تز خود در گرایش توپولوژی به پایان رساند. پس از خروج از دانشگاه پرینستون، به عنوان محقق در مؤسسه تحقیقات غذا در دانشگاه استنفورد مشغول به کار شد. سپس در سال ۱۹۲۷ به دانشکده ریاضی دانشگاه استنفورد منتقل شد. در این دوران بود که تحقیقاتش را بر روی آمار و اقتصاد متمرکز کرد. زمینه‌هایی که تا پایان عمر تمامی کارهای علمی اش مرتبط به آن بود. وی یکی از معدود امریکایی‌هایی بود که در ده ۲۰ میلادی انقلابی که فیشر در آمار راه انداخته بود را درک کرد و شش ماه در سال ۱۹۲۹ به ایستگاه تحقیقاتی روتامستد در بریتانیا رفت تا با فیشر کار کند. در ۱۹۳۱ هتلینگ کرسی استادی اقتصاد در دپارتمان اقتصاد دانشگاه کلمبیا را پذیرفت. در طول ۱۵ سالی که در آن جا بود، در کنار تدریس اقتصاد ریاضی، بیشتر انرژی اش را به توسعه اولین برنامه مدرن (فیشری) آمار معطوف ساخت. هتلینگ با کمک مالی که از بنیاد کارنگی دریافت کرد، توانست یک دانشیار پژوهشی که می‌توانست تدریس نیز داشته باشد، به استخدام درآورد. از جمله کسانی که در این کرسی به تحقیق و تدریس مشغول شدند، می‌توان به آبراهام والد و هنری من اشاره کرد.
جیم جارموش در دانشگاه کلمبیا، ادبیات انگلیسی و آمریکایی را تحت نظر استادان مدرسه نیویورک خواند و شروع به نوشتن قطعه‌های نیمه روایتی کوتاه کرد. همچنین مجله «کلمبیا ریویو» مجله ادبی دوره کارشناسی را ویرایش می‌کرد. ترم آخر دانشگاه، برای تحصیل در رشتهٔ ادبیات فرانسه به شعبه دانشگاه کلمبیا در پاریس رفت اما این موضوع به جای یک ترم، نزدیک به یک سال طول کشید.
جواد موفقیان وی ۱۹ میلیون دلار به دانشگاه بریتیش کلمبیا، ۹٫۵ میلیون دلار به دانشگاه سایمون فریزر، ۱۰٫۵ میلیون دلار به بیمارستان کودکان دانشگاه بریتیش کلمبیا، ۲ میلیون دلار به بیمارستان عمومی ونکوور برای بخش جدید سکته، ۴٫۳ دلار به بیمارستان لاینز گیت ونکوور و ۷۵۰٬۰۰۰ دلار به مرکز توسعه کودکان سوری اهدا کرده‌است. او همچنین نیم میلیون دلار به کمپین آبی و طلایی دانشگاه بریتیش کلمبیا برای دانشجویان کمک کرده که بزرگترین کمپین برای دانشجویان در تاریخ این دانشگاه بوده‌است و به هدف خود برای جمع‌آوری ۱۰۰ میلیون دلار حمایت از دانشجویان رسیده‌است.
دانشگاه کلمبیا این دانشگاه عضو آیوی لیگ است و در مرکز شهر نیویورک واقع است. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای دانشگاه کلمبیا بالاترین تعداد برنده جایزهٔ نوبل برای استادان یا فارغ التحصیلان آن بوده که در این زمینه گوی سبقت را از سایر دانشگاه‌های سراسر دنیا ربوده‌است.
تام نیکولز (آکادمیک) نیکولز دارای مدرک کارشناسی علوم سیاسی از دانشگاه بوستون است. مدرک کارشناسی ارشد علوم سیاسی از دانشگاه کلمبیا؛ و دکتری در دولت از دانشگاه جورج تاون او همچنین دارای گواهینامه از مؤسسه هریمن دانشگاه کلمبیا است.
داریوش دولتشاهی داریوش دواتشاهی تحصیلات نخستین و میانی را در هنرستان موسیقی ملی گذرانده و در سال ۱۳۴۴ یعنی از هجده سالگی، در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به ادامه تحصیل پرداخت. او در دانشکده هنرهای زیبا که هم موسیقی سنتی و هم موسیقی بین‌المللی تدریس می‌شد، مبانی موسیقی علمی را نزد توماس کریستیان داوید، استاد اتریشی و رهبر ارکستر رادیو تلویزیون ملی ایران آموخت و پایه‌های موسیقی سنتی را نزد استادانی چون علی‌اکبرخان شهنازی، نورعلی‌خان برومند حبیب‌الله صالحی و ... استوار ساخت. وی به گفته خودش، با وجود آنکه در آن زمان بیش از ۱۰ سال در زمینه موسیقی سنتی کار کرده بود، در دانشگاه افسون جذبه‌های موسیقی بین‌المللی شد و برای ادامه کار، رشته آهنگ‌سازی را برگزید. او در سال ۱۳۵۰ موفق به دریافت یک بورس تحصیلی از دولت هلند شد و چهار - پنج سالی را در آن کشور به‌سر برد. او درجه دکترایش در آهنگ‌سازی و موسیقی الکترونیک را در سال ۱۳۶۰ از دانشگاه کلمبیا دریافت کرد.
دانشگاه کلمبیا محمدرضا شاه پهلوی، پادشاه سابق ایران، از جمله دریافت کنندگان «درجه دکترای افتخاری» از دانشگاه کلمبیا بوده‌است.
دانشگاه کلمبیا براساس رتبه‌بندی ۲۰۲۱ مؤسسه US News این دانشگاه در رتبه ۶ برترین دانشگاه‌های جهان قرار گرفت. در رتبه‌بندی برترین دانشگاه‌های جهان در ۲۰۲۰ از سوی مؤسسه QS، دانشگاه کلمبیا در رتبه ۱۶ جهان و دهم آمریکا قرار دارد. بر اساس رتبه‌بندی مؤسسه تایمز در ۲۰۲۰ نیز این دانشگاه بین ۲۰ دانشگاه برتر جهان قرار دارد. رتبه‌بندی شانگهای در سال ۲۰۲۰ نیز این دانشگاه را در رتبهٔ ۷ بهترین دانشگاه‌های جهان قرار داده‌است.
سیدارتا موکرجی موکرجی اکنون استادیار دپارتمان پزشکی (سرطان‌شناسی) در دانشگاه کلمبیا در نیویورک است. او همچنین به‌عنوان پزشک در مرکز پزشکی دانشگاه کلمبیا کار می‌کند.
دانشگاه کلمبیا حمید دباشی استاد ایرانی ادبیات تطبیقی و مطالعات ایرانی دانشگاه کلمبیا بوده و احسان یارشاطر که بنیان‌گذار و سرویراستار پروژهٔ دانشنامه ایرانیکا بود، در این دانشگاه به درجه استادی رسید. فرزندانِ محمدرضا پهلوی، فرحناز و علی‌رضا نیز از دانش‌آموختگان این دانشگاه هستند.
یوزف شاخت شاخت از سال 1946، در دانشگاه آکسفورد تدریس کرد. در 1954، او به هلند رفت و در دانشگاه لیدن، تدریس کرد. در سال تحصیلی 1957-1958، او در دانشگاه کلمبیا تدریس کرد که در سال 1959، به سمت استاد تمام در رشته مطالعات عربی و اسلامی، منتخب شد. او در دانشگاه کلمبیا تا 1969 باقی ماند که در آن سال، بازنشسته شد.
کالج پزشکان و جراحان دانشگاه کلمبیا پیشینه این کالج به سال ۱۷۶۷ به عنوان بخش پزشکی کالج کینگ که بعدها به دانشگاه کلمبیا تبدیل شد برمی‌گردد.
کلیفورد استین استین هم‌اکنون رئیس دانشکده مهندسی صنایع و تحقیق در عملیات دانشگاه کلمبیا می‌باشد. او قبل از پیوستن به دانشگاه کلمبیا، استاد کالج دارتموث در نیوهمپشر بود.
کالج کلمبیا کالج کلمبیا () کالج خصوصی زیرمجموعه دانشگاه کلمبیا است، که در سال ۱۷۵۴ در شهر نیویورک تأسیس شد.
دانشگاه کلمبیا باراک اوباما، چهل و چهارمین رئیس‌جمهوری ایالات متحدهٔ آمریکا، از دانش آموختگان این دانشگاه محسوب می‌شود. دوایت آیزنهاور، سی و چهارمین رئیس‌جمهوری آمریکا، از سال ۱۹۴۸ تا سال ۱۹۵۳ رئیس دانشگاه کلمبیا بوده‌است.
دانشگاه بریتیش کلمبیا در ۲۰۰۴ دانشگاه بریتیش کلمبیا در مراسمی به شیرین عبادی به همراه دزموند توتو و دالای لامای چهاردهم دکترای افتخاری اهدا کرد.
موزه مردم‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا در ۲۳ ژانویه ۲۰۱۰، موزه مردم‌شناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا اتمام چند ساله نوسازی و گسترش پروژه چند میلیون دلاری خود را با عنوان «مشارکت مردم» جشن گرفت.
سفر محمود احمدی‌نژاد به نیویورک (۱۳۸۶) تعدادی از اساتید دانشگاه کلمبیا نیز به خاطر این اقدام رئیس دانشگاه کلمبیا، از هیئت ایرانی و محمود احمدی‌نژاد، عذرخواهی کردند.
جولی اتسوکا وی همچنین برندهٔ جوایزی همچون کمک‌هزینه گوگنهایم شده‌است. جولی اُتسکا در کالیفرنیا به دنیا آمده و در فرهنگ و آداب و رسوم غربی بزرگ شده‌است. پدرش مهندس هوا - فضا و مادرش تا پیش از تولد جولی تکنسین آزمایشگاه بود و هر دو ژاپنی اصیل هستند. اُتسکا پس از پایان دبیرستان، وارد دانشگاه ییل شد و در سال ۱۹۸۴ از این دانشگاه مدرک کارشناسی در رشتهٔ هنر و در سال ۱۹۹۹ از دانشگاه کلمبیا، مدرک کارشناسی ارشد در رشتهٔ هنرهای زیبا را دریافت کرد و چند سالی به نقاشی پرداخت. اما سرانجام خود را هنرمندی شکست خورده نامید و از ده سال پیش به نویسندگی روی آورد. جولی اُتسکا به خاطر نوشتن رمان‌هایی تاریخی که در آن‌ها به زندگی آمریکایی‌های ژاپنی‌تبار پرداخته، شهرت یافته‌است. هم کتاب اول او به اسم "وقتی امپراتور آسمانی بود" و هم کتاب دوم او "بودا در اتاق زیر شیروانی" جوایزی ادبی، از جمله، جایزهٔ ادبی آمریکاییان آسیایی‌تبار (۲۰۱۱)، جایزهٔ داستان‌نویسی تاریخی ایالات متحده (۲۰۱۱) و جایزهٔ ادبی پن فالکنر (۲۰۱۲) را دریافت نموده‌اند.