mteb/MIRACLReranking huggingface dataset:
روز شبانه‌روز، یک‌دوره تناوب حرکت وضعی زمین می‌باشد که با توجه به مبدأ این دوره کاربردها و تعاریف گوناگون دارد و عام‌ترین کاربرد آن روز خورشیدی به‌معنی دورهٔ تناوب نسبت به خورشید است که این دوره تناوب به‌علت نوسانِ سرعت سالانه و دورانی خورشید در روزهای متفاوت و میل سالانه خورشید نسبت به زمین، هربار متغیر بوده "شبانه‌روز خورشیدی حقیقی یا متغیر" نامیده می‌شود.
رویه دورانی در فضای اقلیدسی رویه دورانی (یا سطح دَوَرانی)، رویه‌ای است که حاصل چرخاندن یک منحنی (موسوم به منحنی مولد) حول یک محور ثابت است. رویه‌های دورانی همواره تقارن چرخشی دارند.
مارسیلیو فیچینو آکادمی افلاطون را در دوره رنسانس دوباره بازگشایی و همه آثار او را از یونانی به لاتین ترجمه کرد.
کارلو کریولی کارلو کریولی (؛ ۱۴۳۰? – ۱۴۹۵) نقاش اهل کشور ایتالیا در دورهٔ رنسانس بود.
بوکاچو بوکاچینو بوکاچو بوکاچینو (؛ ۱۴۶۷ – ۱۵۲۵) نقاش اهل ایتالیا در اوایل دورهٔ رنسانس بود.
ارکوله ده روبرتی این نقاش که در اوایل دوره رنسانس زندگی میکرده است بیشتر آثارش درباره انسان‌ها و موضوعات مذهبی بوده است.
اتین دو لا بوئسی اتیین دو لا بوئسی شاعر، نویسنده و فیلسوف فرانسوی دوره رنسانس است.
رنسانس عامل دیگر گسترش صنعت چاپ بود که عملاً باعث می‌شد دسترسی به کتب راحت‌تر شود در نتیجه سرعت دانش کلاسیک و اندیشه‌های انسان‌گرایی را به‌طور چشمگیری افزایش داد. علاوه بر این‌ها در دورهٔ رنسانس خواندن کتاب مانند قرون وسطی تنها به روحانیون محدود نبود. زن و مرد، فروشندگان، اشراف و… می‌توانستند بخوانند. در واقع در اواسط قرن شانزدهم، نیمی از مردم لندن سواد خواندن و نوشتن داشتند، میزان سواد در سایر شهرهای اروپا نیز مانند لندن بود.
رویه دورانی تنها است. هذلولی‌گون دورانی یکپارچه، استوانهٔ قائم، و مخروط قائم تنها رویه‌های دورانی‌ای هستند که تحت ردهٔ رویه‌های خط‌دار هم قرار می‌گیرند. استوانه قائم و مخروط قائم هم تنها رویه‌های دورانی هستند که محسوب می‌شوند.
هاینریش ولفلین وی دوران رنسانس و باروک را مقایسه می‌کرد و بر پایه نظریه خود پنج تفاوت میان این دو دوره قائل بود به شرح زیر:
مارسیلیو فیچینو یکی از چهره های اصلی دوره رنسانس بود که فریاد زد :((خود را بشناس، ای موجود الهی در جلد آدمی! ))
وینچنتزو کاتنا وینچنتزو کاتنا (; – 1531) نقاش دورهٔ رنسانس ایتالیا و از دانش آموختگان مدرسه ونیزی بود.
سه‌صدایی در موسیقی دوره رنسانس و به ویژه دورهٔ باروک، همراهی از یک رویکرد افقی یا کنترپوانتیک بهره می‌برد. در ادامه با گسترش و پیشرفت کنترپوان، به سبکی از حرکت عمودی رسیدند که هارمونی نام گرفت و آکورد، پایه و اساس آن قرار گرفت.
اکستیک ساختار های دورانی: ساختار های آکستیک دورانی اولین بار توسط Girma و Evans ارائه شدند. به طوری که سلول های مستطیلی و مثلثی  توسط لولا هایی به هم متصل شده بودند. این مدل از ساختارها مقدار منفی یک را برای نسبت پواسون نتیجه دادند. رفتار آکستیک واحد های دورانی توسط روش های آماری برای مستطیل ها و مثلث های در حال دوران اندازه گیری شد. واحد های نیمه صلب دورانی نیز ساخته شدند. ساختار های واقعی با رفتار مشابه با واحد های دورانی به صورت شبیه سازی های عددی آزمایش شدند.
موسیقی رنسانس مادریگال گونه‌ای مهم از موسیقی آوازی غیر مذهبی دورهٔ رنسانس است که برای چندین تکخوان و مبتنی بر یک شعر کوتاه که اغلب مضمون عاشقانه دارد نوشته می‌شود. مادریگال، مانند موتت، بافت‌های هوموفونیک و پلی فونیک را با هم می‌آمیزد، اما نقاشی کلام و هارمونی‌های نامتعارف بیشتر در آن به کار گرفته می‌شود. آغاز پیدایش مادریگال به حدود ۱۵۲۰ میلادی در ایتالیا بازمی‌گردد. لوکا مارنتسیو (۱۵۹۹–۱۵۵۳) و کارلو جزوالدو از مادریگال نویسان معروف در ایتالیا بودند. با چاپ یک جلد از مادریگال‌های ترجمه شدهٔ ایتالیایی در لندن در ۱۵۸۸ جوششی ناگهانی در نگارش مادریگال توسط آهنگسازان انگلیسی ایجاد شد و تا حدود سی سال، ساخت مادریگال انگلیسی و دیگر آثار غیر مذهبی آوازی به‌طور پیوسته و بی‌وقفه ادامه یافت. عصر الیزابت (۱۶۰۳–۱۵۳۳) و ویلیام شکسپیر (۱۶۱۶–۱۵۶۴) نه تنها عصر زرین ادبیات انگلیسی، بلکه عصر درخشان موسیقی در انگلستان نیز به‌شمار آمده‌است. جنبش هنری در هر دو زمینه، از ایتالیا آغاز شده بود. هرچند مادریگال انگلیسی نسبت به مادریگال ایتالیایی سبکبال‌تر و شوخ تر است و ملودی و هارمونی آن ساده‌تر است. از مادریگال‌های معروف دوره رنسانس، آنگاه که وستا پایین می‌آمد، اثر تامس ویلکز، یکی از بهترین آفرینندگان مادریگال انگلیسی است.
رنسانس بنگالی گرچه رنسانس بنگال «نقطه اوج فرایند ظهور ویژگی‌های فرهنگی مردم بنگالی بود که در دوره حسین شاه آغاز شده بود، اما عمدتاً هندو و تنها بخشی از مسلمانان بود». با این وجود، نمونه‌هایی از روشنفکران مسلمان مانند سید امیر علی، مشارف حسین، ساکت دین محمود، کازی ناصر اسلام و روکیا ساخوات حسین وجود داشت. جنبش آزادی عقل تلاش کرد تا دشمنی دینی و اجتماعی در جامعه مسلمان بنگالی را به چالش بکشد.
موزه ملی سوئیس ساختمان موزه در سال ۱۸۹۸ توسط گوستاو گول به شیوه معماری فرانسوی در دوره رنسانس ساخته شده است.
کردی اردلانی تقسیم‌بندی گویش‌های زبان کردی از جانب افراد مختلفی چون مستشرقین و زبانشناسان و غیر-زبانشناسان کرد و غیرکرد صورت گرفته‌است که البته این تقسیم‌بندی‌ها لزوماً هماهنگ نیستند. باسیلی نیکیتین، مارتین مارتینوس، مینورسکی و ادموندز، توفیق وهبی و غیره هرکدام گویش‌های زبان کردی را با عناوین مختلف و تفاوت‌هایی تقسیم‌بندی کرده‌اند. میرشرفخان بدلیسی در اواخر قرن دهم هجری(۱۶ م) طوایف کرد را به لحاظ آداب و رسوم و زبان به چهار دسته کورمانجی، گُوران،لکی و کَلهری تقسیم می‌کند. خزانه‌دار هم زبان کردی را به دستهٔ کورمانجی، گُوران، زازاکی و لری تقسیم می‌کند. زبیر بلال اسماعیل زبان کردی را به این صورت دسته‌بندی می‌کند.
زبان‌های کردی در برخی دسته‌بندی‌ها کردی به سه دسته اصلی شمالی، جنوبی و میانه تقسیم شده که خود شامل بیست و دو نوع گویش می‌باشد و هر گویش نوع نگارش و تلفظ خاصی دارد. تلاش برای یک زبان استاندارد برای کردی نتوانسته به موفقیت‌های چشمگیری برسد.
کردی جنوبی پرویز ناتل خانلری دسته‌بندی متفاوتی را دربارهٔ گویش‌های کردی ارائه می‌دهد. نام کردی عاده به زبان مردمی اطلاق می‌شود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی می‌کنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده می‌شود شامل گویش‌های متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آن‌ها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامده‌است. بر حسب عادت این گویش‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم می‌شود: شعبه شرقی یا سورانی در اربیل، سلیمانیه، سنندج و مهاباد.
لری جنوبی لری جنوبی نام دسته‌ایی از گویش‌های زبان لری است. دانشنامه ایرانیکا، فهرست لینگوییست و اتنولوگ گویش‌های لری را به دو شاخه لری شمالی و جنوبی تقسیم کرده‌اند. گویش‌های لری با تفاوت‌های کم و بیش از هم سخن گفته می‌شوند. دانشنامه ایرانیکا گویش لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده‌است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و لری جنوبی که شامل (لری بویراحمدی، لری ممسنی، لری بهمئی، لری طیبی و...) و لری غربی که شامل لرستان ایلام و... است دسته‌بندی کرده‌است. بر طبق دانشنامه ایرانیکا زبان های لری متشکل از سه زبان مستقل هستند که علاوه بر غیر قابل فهم بودن برای یکدیگر بیشتر با گونه های همسایه خود در ارتباط هستند تا یکدیگر، برای مثال لری ممسنی بیشتر به گویش قدیم شیراز ارتباط دارد تا لری خرم آبادی  برخی گویش‌های زبان لری مانند لری خرم‌آبادی نزدیکترین گویش این زبان به زبان‌های کردی است. گویش‌های جنوبی زبان لری دارای تفاوت عمده در افعال، ضمایر، حروف اضافه و حتی گرامر با کردی و فارسی است. برای مثال علامت جمع در لری به سه گونهٔ " "ئل، یل و گل "" است که در فارسی وجود ندارد. حروف اضافه همچنین متفاوت است برای مثال؛ سی ← برای، نه ←را، وه ← از-به و… که متفاوت از کردی و فارسی‌اند. همچنین بسیاری از واژگان لری که تنها در زبان لری وجود دارند که در کردی و فارسی نیست.
زبان لری دانشنامه ایرانیکا جغرافیای گویش‌وران لر را از جنوب استان همدان (دست کم از نهاوند به سمت جنوب) تا خوزستان و استان فارس بیان می‌کند. جدا از تقسیم مردم لر به دو گروه لرهای بزرگ و لرهای کوچک، گویش لری را می‌توان به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم کرد و رودخانه دز را می‌توان به نوعی مرز دو دسته لری شمالی و جنوبی دانست که لری شمالی به زبان کردی نزدیکتر است اما در هر حال زبان لری و گویش‌های مختلف آن شاخه‌ای از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است. به‌طور دقیق تر می‌توان گویش‌های لری را به مناطق جغرافیایی زیر تقسیم کرد:
لهجه لیلاخی زبان کردی به ۴ گویش کردی کرمانجی (کردی شمالی)، کردی سورانی (کردی مرکزی)، کردی جنوبی و زازا-گوران تقسیم شده‌است، لهجه موکری، سورانی، اردلانی و سلیمانی جزو زبان کردی مرکزی است و لهجه لیلاخی در دسته اردلانی قرار می‌گیرد.
لری شمالی لُری شمالی نام شاخه ای از گویش لری است. دانشنامه ایرانیکا، و اتنولوگ زبان لری را به دو شاخه لری شمالی و جنوبی تقسیم کرده‌اند و فهرست لینگوییست زبان لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و جنوبی دسته‌بندی کرده‌است. گویش‌های زبان لری با تفاوت‌های کم و بیش از هم سخن گفته می‌شوند، گویش لری شمالی به زبان کردی جنوبی هم نزدیک است.
کردی جنوبی زبان لری خود زبانی از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است. این زبان خود به سه دسته لری شمالی و بختیاری و جنوبی تقسیم می‌شود. ویژگی‌های زبان لری نشان می‌دهد هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کناره‌های خلیج فارس حرکت کنیم گویشوران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک می‌شوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و به‌طور خاص مناطق کرد زبان حرکت کنیم واژه‌ها و شباهت‌های واجی بیشتری میان گویش‌وران لر و گویش‌وران کرد خواهیم داشت و لری خرم‌آبادی نمونه‌ای از نزدیکترین گویش‌های لری به زبان کردی است که زبانشناسانی همانند معین و دهخدا آن را گویشی از زبان کردی معرفی کرده‌اند. این گویش با کردی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است. ۷۸درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند. .
کردی کلهری حال با ذکر این نکته که مناطق کلهر نشین» ایوان غرب، اسمان اباد، اسلام‌آباد غرب، گیلان غرب، بخش‌هایی از سرپل ذهاب، سومار، نفت شهر، ماهیدشت، برخی نواحی کرمانشاه، قصرشیرین «بخشی از مناطق کرماشانی گویشی از کردی است که از بیجار در شمال تا مهران و دهلران در جنوب و در شرق از کرماشان ماهیدشت تا خانقین در غرب را شامل می‌شود. زبان ایل کلهر کردی یا گویش کرماشانی است که گویش مستقلی می‌باشد که جدای از گویش‌های کردی می‌باشد و خود به لهجه‌هایی تقسیم می‌شود. ایل کلهر در طول تاریخ خود مورد بغض و کینهٔ کرد ستیزان قرار گرفته‌است که می‌توان اقدامات مغرضانه را علیه ایل در سه دسته مورد بررسی قرار داد:
کردی سنجابی کردی سِنجابی یا سِنجاوی یکی از گویش‌های زبان کردی است که به عنوان یکی از گویش‌های کردی جنوبی دسته‌بندی شده و در میان بخش‌هایی از ایل سِنجابی تکلم می‌شود.
کردی اردلانی عامل دوم ظاهر شدن متمم است؛ بعضی حروف اضافه متمم خود را به صورت واژه بست دریافت می‌کنند، همچنین تناوب در صورت متمم باعث می‌شود تا حروف اضافه به صورت تک واژگونه‌هایی نمود یابند. سرانجام بسته به نوع حرف اضافه، متمم‌های واژه بستی لزوماً به حروف اضافه ملحق نشده و به صورت جداگانه ظاهر می‌شوند. برای بررسی این حروف اضافه گویش کردی اردلانی در این‌جا آن‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کنیم: از یک سو بر اساس نوع متمم به وندی و غیر وندی تقسیم می‌شوند و از سوی دیگر به محلی و غیر محلی تقسیم می‌شوند.
کردی اردلانی زبان تاتی از زبانهای مرکزی و شمال غربی ایران که به اعتقاد بیشتر زبان شناسان زبانهای ایرانی زبان تاتی جز زبان باستانی ماد می‌باشد در این بخش به مقایسه اعداد در زبان تاتی و هرزنی آذربایجان و گویش کردی اردلانی می‌پردازیم. از مقایسه اعداد زبان تاتی و گویش کردی اردلانی و همچنین تمام گویش و لهجه‌های کردی به جز زازا و گوران و هورامی می‌توان نتیجه گرفت اعداد کردی به زبان پارسی و دسته جنوب غربی نزدیک است تا دسته زبانهای شمال غربی و مرکزی ایران
لری بغدادی فریبرز همزه‌ای در بحث از تقسیم‌بندی زبان کردی به چهار گویش کرمانجی، سورانی، گورانی و جنوبی، اشاره می‌کند که در چند پژوهش که در دهه‌های گذشته به زبان‌های اروپایی انتشار یافته، گاه برای گروه چهارم از گویش‌های کردی یعنی گویش‌های جنوبی کردی از نام‌های دیگری مانند لری استفاده شده‌است. همزه‌ای ضمن اشاره به عناصر و واژگان مشترک فراوان در کردی و لری، این نامگذاری را به تقسیم‌بندی انجام‌شده در کتاب شرف‌نامه مرتبط می‌داند که در آن از ایلات لر در گروه ایل‌های کرد یاد شده‌است.
لهجه ملکشاهی لهجه ملکشاهی یا گویش ملکشاهی (ملگشای) از گویش‌های زبان کردی جنوبی است. دانشنامه اتنولوگ از معتبرترین دانشنامه‌های جهان، پروفسور اِوا اِپلر از گروه زبان شناسی دانشگاه روهمپتون و دانشگاه کمبریج و همچنین گروه زبان شناسی دانشگاه پنسیلوانیا گویش ملکشاهی (ملگشای) را در زیر رده گویش‌های جنوبی کردی در کنار گویش‌هایی نظیر فیلی و کلهری تقسیم‌بندی کرده‌اند. بر اساس تقسیم‌بندی دیگر گویش ملکشاهی از لهجه‌های گویش کردی ایلامی محسوب می‌شود که گویش رایج مردم ایل ملکشاهی است. زبان و گویش کردی ملکشاهی از بکرترین و دست‌نخورده‌ترین گویش‌های اصیل زبان کردی محسوب می‌شود که به دلیل عدم استفاده از لغات بیگانه هم‌چنان اصالت خود را حفظ نموده‌است. زبان کردی ایلامی [لهجه ملکشاهی] رابطه نزدیکی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) دارد، از مقایسهٔ واژگان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) با زبان ایرانی میانه، به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی با واژگان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) هم ریشه‌اند و ساخت‌های هجایی یکسانی دارند. این هم‌آوایی، در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی و اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام، عبارات ساده و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود. همچنین واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی با واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) از نظام آوایی یکسانی برخوردارند. لهجه ملکشاهی شباهت‌هایی را نیز با گویش کرمانجی دارد و در این دو گویش می‌توان ساخت‌های هجایی یکسان و کلمات مشابه فراوانی را مشاهده کرد.
اقلیم کردستان عراق زبان‌های رسمی در این منطقه زبان کردی سورانی، کردی بادینی کرمانجی (شمال) و زبان عربی است. با آن حال اکثر اهالی اقلیم کردستان توانایی تکلم به زبان عربی را نیز دارند. سایر زبان‌های رایج در اقلیم کردستان عراق آشوری، ترکمنان، ارمنی، مندایی، فارسی و عبری می‌باشد. بادینانی که لهجه‌ای از کردی کرمانجی است در مناطق شمالی‌تر کردستان عراق ازجمله در دهوک رواج دارد و کردی سورانی در مناطق جنوب شرق ازجمله اربیل و سلیمانیه رایج است. گویش سورانی جز دسته زبان کردی میانی دسته‌بندی می‌شود، این گویش از یک طرف به پهلوی اشکانی نزدیک است (گویش اربیلی) و از طرف دیگر با پارسیگ ساسانی نزدیکی دارد (گویش بابانی) و بر خلاف گویش‌های دیگر کرمانجی و هورامی و سورانی خاصیت ارگاتیو خود را از دست داده‌است و گویشی نو به نظر می‌رسد
کردی جنوبی کردی جنوبی نامی است که برخی زبان‌شناسان غربی در سال‌های اخیر برای اشاره به گروهی از گویش‌ها در غرب ایران انتخاب کرده‌اند. به گفته این زبان‌شناسان، خود گویشوران این گویش‌ها از این نام استفاده نکرده و با آن بیگانه‌اند. گویشوران این دسته از گویش‌ها برای اشاره به گویش خود از «اردلانی»، «گروسی»، کرمانشاهی یا زبان اَرا استفاده می‌کنند یا آن را گویش روستای خود می‌نامند.
کردی اردلانی گویش اردلانی یکی از گویش‌های زبان‌های کردی است از دسته کردی مرکزی (Kurdîya Nawendî،Kurdish central) که در منطقه اردلان در استان کردستان رایج است. محدوده تکلم به گویش اردلانی شهرها و روستاهای سنندج، کامیاران، دیواندره، دهگلان (لیلاخی) و روانسر در استان کرمانشاه و بخشی از روستاهای مریوان و سقز (تیلکویی) و بیجار می‌باشد. زبان‌ کردی مجموعه‌ای از گویش‌ها و لهجه‌های ویژه‌ای است که جزو گروه زبان‌های ایرانی جدید شاخه شمال غربی محسوب می‌شوند.
کردی جافی کردی جافی گویشی از زبان کردی است که به عنوان یکی از گویش‌های کردی میانی دسته‌بندی شده و در میان بخش‌هایی از مردم جاف تکلم می‌شود.
گویش چگنیونه لری چگنی یا چِگِنیونه یکی از گویش های زبان لری در استان لرستان می باشد. بیشترین گویش وران این گویش زبان لری از ایل چگنی ساکن در استان لرستان می‌باشند.گویش چگنیونه از گروه گویشهای جنوب غرب ایران است. دانشنامه ایرانیکا و اتنولوگ زبان لری را به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم کرده‌است که در این تقسیم‌بندی گویش چگنیونه در کنار لری خرم‌آبادی، گویش نهاوندی ، گویش بالاگریوه ای و گویش بروجردی جز گویش‌های لری شمالی قرار دارد. زبان لری و گویش‌های مختلف آن شاخه‌ای از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است. فیلی‌ها که شامل گروهی از مردم لر و مردم کرد می‌باشد به گویش‌های متفاوتی سخن می‌گویند که معروفترین آن‌ها گویش کردی ایلامی، لری خرم‌آبادی، گویش چگنی یا چگنیونه و گویش شوهانی است.پرکاربرد ترین علامت های جمع در لری مینجایی علامت «یا» مثال (بَردیا=سنگ ها)،علامت «ون» مثال(زِنون=زن ها) و علامت جمع «ل» است مثال(زَنَل=زن ها، دُختِرَل =دختر ها) که گویش چگنیونه از لحاظ کاربرد علامت جمع «ل» دومین گویش پرکاربرد لری مینجایی است. گویش چگنیونه در بین دیگر گویش های لری بیشترین شباهت را به گویش لری خرم آبادی دارد.
سطر (سنقر) عموماً در دسته بندیهای زبانی لهجه کلیایی در گروه گویش کردی جنوبی و زیر شاخه ی کلهری قرار می‌گیرد. واژگان گویش کلیایی غالبا در اشتراک با سایر ایلات کرمانشاهان هستند با این تفاوت که تأثیری متقابل از گویش کردی میانی گرفته‌اند.
کردی کلهری منبع معتبری که برای تمیز دادن ایلات و طوایف گوناگون کرد(سده دهم قمری) و گویش‌های مختلف آن، از آن بهره می‌گیرند کتاب شرفنامه از امیر شرف‌خان بدلیسی است که در آن زبان کردها را به چهار گویش: کرمانجی کلهری، سنجابی و لری تقسیم می‌کند و مبین این مطلب است که گویش کلهری یکی از چهار گویش مستقل و مهم زبان کردی است.
کردی کلیایی کلیایی گویشی از زبان کردی است که به عنوان یکی از گویش‌های کردی جنوبی دسته‌بندی شده و در میان ایل کلیایی تکلم می‌شود.
کردی زنگنه‌ای زنگنه‌ای گویشی از زبان کردی است که به عنوان یکی از گویش‌های کردی جنوبی دسته‌بندی شده و در میان بخش‌هایی از ایل زنگنه تکلم می‌شود.
لهجه سقزی در طبقه‌بندی‌های نوین گویش سقزی جزو گروه کردی میانی و سورانی می‌باشد. در شرفنامه بدلیسی، زبان کردی به چهار گویش کرمانجی، لری، کلهر و گورانی تقسیم شده‌است. اما دایرةالمعارف اسلام با توجه به تحقیقات کردشناسان و زبان‌شناسانی مانند دیوید نیل مکنزی گویش‌های زبان کردی را به سه شاخه عمده تقسیم کرده‌است: حوزه جغرافیایی این طبقه به شرح زیر است: این شاخه دارای گونه‌های مکریانی، سورانی، اردلانی و جافی می‌باشد. حوزه جغرافیایی این طبقه عبارتاست از: همچنین گورانی در این شاخه بوده که حوزه جغرافیایی آ عبارت است از: این شاخه دارای گونه‌های کرمانشاهی، فیلی، لکی و باتیاری است. حوزه جغرافیایی این طبقه عبارت است از:
لری بالاگریوه‌ای گویش بالاگریوه‌ای از گروه گویشهای جنوب غرب ایران است. "دانشنامه ایرانیکا" زبان لری را به دو دسته لری شمالی و جنوبی تقسیم کرده‌است و رودخانه دز را به نوعی مرز دو دسته لری شمالی و جنوبی قرار داده است که در این تقسیم‌بندی گویش بالاگریوه‌ای در کنار لری خرم‌آبادی، گویش نهاوندی و گویش بروجردی جز گویش‌های لری شمالی قرار دارد. زبان لری و گویش‌های مختلف آن شاخه‌ای از گویش‌های ایرانی جنوب غربی است.
مردم بختیاری گویش‌های لری دارای تفاوت‌هایی هستند. دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده‌است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و جنوبی دسته‌بندی کرده‌است. بنابراین می‌توان لری را به سه دسته زیر تقسیم کرد که خود شامل گویش‌های مختلف است.
گویش رامسری طبق گلاتولوگ گویش رامسری گویشی از زبان مازندرانی می‌باشد. حسین وثوقی زبان مازندرانی را به سه دسته شرقی، میانی و غربی تقسیم نموده‌است و گویش رامسری را به همراه گویش تنکابنی زیرمجموعه زبان مازندرانی و از شاخه مازندرانی غربی می‌داند. گیتی شکری گویش مذکور را گویش رامسری می‌نامد. و در کتاب گویش رامسری زبان مازندرانی را به سه دسته تقسیم نموده‌است و دسته شرقی شامل گویش ساروی، بابلی و آملی و دسته میانی شامل گویش نوشهری، چالوسی و کلاردشتی و دسته غربی شامل گویش تنکابنی و رامسری می‌شود. به گفته وی گویش غربی (تنکابنی و رامسری) را شاید بتوان حد وسط زبان مازندرانی و گیلکی نامید. به اعتقاد فرزاد بختیاری مرکیه زبان گیلکی به دو گویش غربی (بیه پس) و شرقی (بیه پیش) تقسیم می‌شود و گاه دو گویش دیلمی_اشکوری و گویش بینابین چابکسری_تنکابنی (رامسری_تنکابنی) که به طبری_گیلکی (محدوده تنکابن تا چابکسر) معروف است هم به این فهرست اضافه می‌شوند. طبق دانشنامه ایرانیکا گویش کاسپین مرکزی که بین کلاردشت در شرق و رامسر در غرب کشیده شده‌است حالت انتقال بین گیلکی و مازندرانی دارند و زین رو توسط دونالد استیلو کاسپین مرکزی تعیین شده‌است با وجود این اتفاق نظر بر سر آن کم است، به اعتقاد عباس خائفی گویش رامسری یکی از گویش‌های موجود در زبان گیلکی در حاشیه دریای خزر است. هر چند این شهرستان در استان مازندران واقع شده‌است اما همانند شهرستان تنکابن به زبان گیلکی سخن می‌گویند و از آداب و رسوم گرایش یافته به استان گیلان برخوردارند.
زبان ترکمنی ترکمنی دارای گویش‌های بسیاری است که به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند. دسته اول گویش‌های بزرگ است که شامل گویش‌های یموت، تکین، گوکلنسکی، سالیر و ارساری می‌شود و دسته دوم گویش‌های کوچک و کم‌اهمیت را، همچون نخورلی، آناولی، حصارلی و نرزیم در بر می‌گیرد.
گویش و لهجه‌های زبان کردی دسته‌بندی لهجه‌های زبان کردی از نگاه زبان شناسان کرد و اروپایی
زبان گورانی زبان گورانی دسته‌ای از زبان‌های ایرانی باختری است که گویشورانش در باختر ایران و شمال خاور عراق اند. برخی محققان گورانی را زبان ادبی استاندارد گویش‌های حوزه زاگرس دانسته‌اند. برخی آن را لهجه‌ای از کردی شمرده‌اند، اما از سده بیست بیشتر خاورشناسان و زبان‌شناسان آن را یک زبان ایرانی شمال غربی دانسته ‌اند که از زبان کردی جدا است. گویش‌وران به گویش‌های گورانی همچنین از زبان کردی سورانی، کردی کلهری، کردی کرمانجی و همچنین زبان‌های رسمی کشورهایی که در آن زندگی می‌کنند، مانند پارسی، عربی و ترکی نیز استفاده می‌کنند. زبان گورانی (که شامل اورامی می‌شود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه زازا-گورانی زبان‌های هندوایرانی و ایرانی طبقه‌بندی می‌شود. زبان زازاکی که در قسمت‌های شمالی کردستان گویش می‌شود، هم از نگر دستوری و هم از نگر واژگان دگرگون است و به‌طور کلی توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست اما مرتبط با گورانی در نظر گرفته می‌شود.
کردی جنوبی پ. لرخ با جمع‌بندی دیدگاه‌های پژوهشگران پیش از خود که به پژوهش بر روی گویش‌های منطقۀ جنوب کردستان پرداخته‌اند، یادآور می‌شود که گویش‌های شمالی و جنوبی کردی با یکدیگر تفاوت دارند، و علاوه بر آن هریک در حوزۀ رواج خود به بخش‌های محلی تقسیم شده و لهجه‌هایی را شکل می‌دهند که «بخش‌ها و شاخه‌های آن‌ها خویشاوندی نزدیکی با یکدیگر دارند» و «قبیله‌هایی که به بخش‌ها و شاخه‌های گوناگون یک گویش سخن می‌گویند، به آسانی یکدیگر را می‌فهمند».
بخش‌های کردنشین ایران زبان کردی شامل گویش‌های متعدداست و مکمل گروه «ایرانی-آریایی» هستند که به خانواده بزرگ زبان‌های هندو ایرانی تعلق دارد. به‌طور کلی زبان کردی به سه گروه گویشی تقسیم می‌شود: ۱- گروه غربی شامل گویش‌های موسوم به کُرمانجی/ کِرمانجی ۲-گروه شرقی ۳- گروه مرکزی و هم چنین گروه جنوبی که از تعداد زیادی گویش‌های ناهمگون تشکیل شده‌است که از این بین می‌توان به گویش لکی، گویش سنجابی، کلهری اشاره کرد. - مرداویز)
کردی کرماشانی زبان کردی، یکی از زبان‌های غربی ایران است که به سه شاخهٔ اصلی شمالی، مرکزی و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخهٔ شمالی کرمانجی و شاخهٔ مرکزی سورانی نیز نامیده می‌شود. کردی کرماشانی یکی از گویش‌هایی است که در شاخۀ کردی جنوبی قرار می‌گیرد.
گویش قصرانی در گویش شمیرانی ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.صفت ملکی در گویش شمیرانی به دو دسته پیوسته و غیر پیوسته تقسیم می‌شود. در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش قصرانی سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی. (نمونه زیر بر اساس گویش قصران شمیرانات تنظیم شده‌است)
گویش الموتی احسان یار شاطر گویش الموتی را گویشی از زبان تاتی می‌داند و اصطلاحاً آن را گویش مادی می‌نامد. لوکوک گویش آذری را که تاتی نامیده می‌شود به پنج دسته تقسیم نموده‌است که دسته پنجم را گویش جنوب شرقی نامیده‌است که گویش الموتی و رودباری جز آن است.
گویش ملایری گویش ملایری گویشی است که مردم شهر ملایر مرکز شهرستان ملایر به آن سخن می‌گویند. مجله پژوهش‌های زبان‌شناسی دانشگاه اصفهان گویش ملایری را در دسته لری مینجایی معرفی می‌کند. سکندر امان‌الهی بهاروند زبان لری را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم کرده و گویش ملایری را در کنار گویش نهاوندی و گویش بروجردی در دسته گویش‌های باختری زبان لری قرار داده‌است. کریم علیرضایی نیز ملایری را گویشی از زبان لری معرفی می‌کنند.
کردی جافی کردی جافی پیشوند /ئه/ را در مورد افعال استمراری در خود حفظ کرده و از این نظر به گویش‌های کردی اردلانی، بابانی و کلیایی و کرندی شباهت دارد. اما بر خلاف کلیایی، و دهلرانی و گروسی، ویژگی ارگاتیو را داراست و از این حیث به اردلانی و دیگر گویش‌های کردی میانی و نیز گویش کرندی در کردی جنوبی و همچنین گویش‌های مختلف کردی همانند کردی لکی شباهت دارد. در رابطه با ویژگی‌های آوایی و ابدال‌ها نیز این گویش، بیشترین شباهت را با کردی هورامی، گویش‌های کردی جنوبی و نیز کردی اردلانی دارد. همچنین در رابطه با واحدهای زبرزنجیری کردی جافی شباهت بسیار بالایی با هورامی، کردی اردلانی و نیز کردی کلهری و گویش خاص منطقهٔ دالاهو دارد.
کردی اردلانی دریا /زره، در گویش‌های سورانی، حتی واژه زریوار، نیز واژه ای متعلق به دسته زبان پارتی اشکانی است که در گویش اردلانی دریا می‌باشد،
ایل ملکشاهی دانشنامه اتنولوگ از معتبرترین دانشنامه‌های جهان گویش ملکشاهی (ملکشای) را در زیر رده گویش‌های جنوبی کردی در کنار گویش‌هایی نظیر فیلی و کلهری تقسیم‌بندی کرده‌است. زبان و گویش کردی ملکشاهی از بکرترین و دست نخورده‌ترین گویش‌های اصیل کردی محسوب می‌شود که به دلیل عدم استفاده از لغات بیگانه همچنان اصالت خود را حفظ نموده‌است. زبان کردی ایلامی [لهجه ملکشاهی] رابطه نزدیکی با زبان ایرانی میانه (پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی) دارد، از مقایسهٔ واژگان کردی ایلامی [لهجه ملکشاهی] با زبان ایرانی میانه به این نتیجه می‌توان رسید که بسیاری از واژگان پهلوی با واژگان کردی ایلامی لهجه ملکشاهی هم ریشه‌اند و ساخت‌های هجایی یکسانی دارند. این هم آوایی، در بسیاری از افعال، مفاهیم سیاسی، دینی و اجتماعی، مشاغل، اسامی خاص، اسامی عام، عبارات ساده و حتی اصطلاحات عامیانه دیده می‌شود. همچنین واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی با واکه‌های پسین و پیشین و میانی زبان کردی ایلامی (لهجه ملکشاهی) از نظام آوایی یکسانی برخوردارند. لهجه ملکشاهی شباهت‌هایی را نیز با گویش کرمانجی دارد و در این دو گویش می‌توان ساخت‌های هجایی یکسان و کلمات مشابه فراوانی را مشاهده کرد. شعر درمیان مردم ملکشاهی رواج بسیاری دارد به‌طوری‌که شاعران بسیاری در این ایل به پا خاسته‌اند، البته لازم است ذکر شود که این شاعران ذاتی و خدادادی شاعر بودند که از جمله آنان می‌توان به زنده یادان حاتم عباسی، علی داراخانی، ولد چتر بسر، جمشید بگ، حمدالله گرگی زاده و سلیم دیواشی اشاره کرد.
گویش هورامی مکنزی معتقد است که پیچیدگی فرایندهای نحوی و ساخت واژی گویش هورامی، این گویش را به جزیره‌ای در دریای زبان کردی مبدل کرده‌است . درمقالهٔ حاضر نیز گویش هورامی به مثابهٔ گونهای از زبان کردی در نظر گرفته می‌شود . برمبنای ملاحظات جغرافیایی گویش هورامی محدود در مرزهای ایران را می‌توان به دوگونهٔ عمده تقسیم کرد :گونهٔ مختص منطقهٔ هورامان لهون و گونهٔ مختص منطقهٔ هورامان تخت. منطقهٔ هورامان لهون شامل بخش‌هایی از استان کرمانشاه و بخش هاییاز مناطق کردنشین کشور عراق است .منطقهٔ هورامان تخت در مرزهای استان کردستان محصور شده‌است .شایان ذکر است که در هر یک از این دو گونهٔ عمده گویش اورامی نیز تفاوت‌های زبانی متنوعی به چشم می‌خورد .هر چند که این گونه‌ها از منبع زبانی واحدی سرچشمه می‌گیرند، اختلافات همزمانی موجود میان آن‌ها درحوزه های واژ-واجی و دستوری سبب می گردد تا هر محققی که قصد تحقیق درباره جنبه‌های مختلف گویش هورامی را دارد، برای برخورداری از داده‌هایی یک دست و همگن و نیز نیل به نتایج مرتبط درگام نخست به این تقسیم بندی چندگانه قائل شود.
کردی اردلانی نکته، طبق قانون بارتولومه/z/* ایرانی آغازینپیش از/t/*، در زبانهای ایرانی شمال غربی باید به صورت/št/ درآید (قریب۱۳۸۴: ۱۱)، اما در همه گویش‌های کردی معمولاً خوشه */št/ تبدیل به/st/ و یا/s/ می‌شود؛ که از این جهت گویش اردلانی به دسته زبانهای جنوب غربی یعنی پارسی نزدیک استمانند:ang'ʊsa*anguštā->*ang'ʊsta> انگشت
کردی اردلانی در اینجا قرار دادن گویش اردلانی در دسته گویش‌های سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مورد تردید می‌باشد و باید به آن ایراد گرفت زیرا گویش اردلانی چه از لحاظ دستوری و لغوی با سُورانی (اربیلی و مُکریانی) متفاوت است گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) به پهلوی اشکانی نزدیک است در حالی که گویش اردلانی به پارسی باستان و پهلوی ساسانی نزدیک است البته تأثیراتی را نیز از زبان پارتی اشکانی و اوستا گرفته‌است.
کردی جافی گویش کردی جافی قرابت بسیار زیادی با گویش کردی اردلانی. علاوه بر این کردی جافی با برخی از گویش‌های کردی جنوبی همچون گروسی، کلیایی، کرندی، دهلرانی و زبان لکی نیز شباهت‌هایی دارد و در بسیاری از ویژگی‌ها مشابه است. همچنین این گویش شباهت بسیار بالایی را با کردی سقزی نشان می‌دهد.
مردم لک پروفسور رودیگر اشمیت در کتاب راهنمای زبان‌های ایرانی لکی رو یک زبان کردی معرفی می‌کند ویلیام فرالی لکی را شاخه‌ای از زبان لری می‌داند. بیشتر زبانشناسان لکی را در شاخه گویش‌های جنوبی کردی طبقه‌بندی می‌کنند، اتنولوگ آن را یک زیرشاخه چهارم کردی طبقه‌بندی می‌کند. بعد از تحقیقات اسکار مان و کارل هادانک همهٔ زبان شناسان و برخی از دانشمندان دیگر زبان لکی را درشاخهٔ شمال غربی زبان‌های ایرانی قرار دادند اما به تازگی برخی از زبانشناسان بر اساس یک رویکرد علمی جدید که آغاز کرده‌اند به‌طور کلی در مورد این شیوهٔ طبقه‌بندی شک دارند. اسکار مان معتقد بود لکی تنها تفاوت‌های ناچیزی با سایر گویش‌های کردی جنوبی دارد؛ بنابراین وی لکی را با سایر گویش‌های جنوبی زبان کردی در خانه‌ای به نام لکی دسته‌بندی کرده‌است. محمد دبیرمقدم در کتاب رده‌شناسی زبان‌های ایرانی لکی را به عنوان زبانی مستقل طبقه‌بندی کرده‌است. وی در این پژوهش بر لهجه دلفان و کوهدشت متمرکز بوده‌است. زبان لکی به درخواست لرستان به عنوان یک زبان مستقل ایرانی در مرداد ماه ۱۳۹۶ ثبت ملی شد.
کردی کلیایی گویش کلیایی با گویش کردی صحنه و کنگاور ، گویش کردی کرند، کردی منطقهٔ دهلران و نیز کردی گروسی شباهت دارد. همچنین ویژگی‌های مشترک بسیاری با کردی کرماشانی-کلهری و کردی ایلامی-فیلی دارد. برخی از ویژگی‌های کردی کلیایی نیز با کردی سورانی مشترک است.
شهرستان دالاهو مردمان شهرستان دالاهو از اقوام کرد هستند که به زبان کردی و گویش جافی و گویش کلهری تکلم می‌کنند. دو روستای زرده و توت‌شامی به گویش کردی هورامی و دو روستای گوراجوب قشلاق و گوراجوب مرادبیگ به گویش کردی گورانی تکلم می‌کنند. با این وجود گویش‌های اصلی منطقه کردی جنوبی با گویش خاص منطقه دالاهو، و کردی سورانی با لهجهٔ جافی هستند.
گویش رودباری گویش رودباری در شهرستان رودبار استان گیلان تکلم می شود. اتنولوگ گویش رودباری را گویشی از زبان تالشی بیان می‌کند اما در مدخل زبان گیلکی چند لهجه یا زیرگویش برای گیلکی تعیین می‌کند که رودباری یکی از آن‌ها است.  در گلاتولوگ گویش رودباری زیر مجموعه زبان‌های گیلکی-رودباری در نظر گرفته شده است. گیلکی با گویش رودباری در جنوب گیلان، در رستم‌آباد، رودبار، منجیل و لوشان و ... رایج است. دکتر ایوب رسایی، رودباری را همراه با رشتی و فومنی به عنوان زیر مجموعه‌های گویش غربی زبان گیلکی دسته‌بندی می‌کند.  به اعتقاد دونالد استیلو گویش رودباری ممکن است زیرمجموعه زبان تاتی باشد که تحت تاثیر شدید زبان گیلکی قرار گرفته است. احسان یار شاطر گویش رودباری را گویشی از زبان تاتی می داند و از شاخه تاتی جنوبی و دستهٔ ششم (رودبار، الموت و کوپایه) می داند. لوکوک گویش آذری را که تاتی نامیده می شود به پنج دسته تقسیم نموده است که دسته پنجم را گویش جنوب شرقی نامیده است که دو گویش رودباری و الموتی را جز آن قرار داده است. مرتضی نصفت گویش رودباری را در دسته الموتی و زیر مجموعه گویش های کاسپین آورده است.
زبان سیوندی زبان سیوندی یکی از زبان‌های ایرانی رایج در سیوند استان فارس شهرستان مرودشت است. این گویش از شاخه شمال غربی زبان‌های ایرانی یعنی هم‌دسته با گورانی-زازاکی و تالشی و کردی است. زبان سیوندی تنها گویش از زبان‎های ایرانی در استان فارس و جنوب باختری ایران است که با زبان‌های شمال باختری ایران چون زبانهای کردی،تالشی،گیلکی، تاتی، مازنی، بلوچی هم‎خانواده است.
تنبور خرک دسته: در قدیم جنس خرک دسته بیشتر از شاخ کَل (بز کوهی بوده‌است) اما امروز از چوب گردو یا شمشاد و کیکوم هم ساخته می‌شود و برروی دسته نصب می‌شود و بروی آن سه شیار و برای مهار سیم‌ها ایجاد می‌شود به آن شیطانک نیز می‌گویند و به گویش کردی به (خرک بان) گفته می‌شود.
زیرگویش زیرگویش در زبان‌شناسی دسته‌ای است که میان گویش و گویش فردی قرار دارد. زیرگویش‌ها زیرگروه‌های نخستین گویش‌ها هستند. سپس زیرگویش‌ها به گویش‌های فردی تقسیم می‌شوند. معمولاً زیرگویش‌های یک گویش بسیار به هم نزدیکند و فقط در تلفظ و واژگان محلی خاصی با هم تفاوت دارند.
واج‌شناسی کردی در هر سه گویش کردی (کردی شمالی، کردی مرکزی و کردی جنوبی) همخوان‌ها برابر هستند، مگر این که اشاره شوند. فهرست واکه‌ها با توجه به گویش تفاوت می‌یابد، برخی از گویش‌ها هم نسبت به دیگر گویش‌ها تعداد بیشتری واکه دارند. /i:, ʊ, u:, ɛ, e:, o:, ɑ:/ تنها واکه‌هایی هستند که در هر سه گویش کردی وجود دارند.نیم‌واکههای [w]، [j]، و [ɥ] در هجاهایی دیده می‌شوند که دنبالهٔ آن‌ها بلافاصله با یک واکهٔ کامل شروع می‌شوند. تمام ترکیبات زیر بجز چهارتای پایانی آن‌ها در تمام زبان‌های کردی وجود دارند. در صورتی که کلمه‌ای تنها مختص به یک زبان باشد، آن زبان ذکر شده‌است.
لهجه بوکانی لهجه بوکانی یکی از لهجه‌های نزدیک به مکریانی است که در دستهٔ گویش کردی میانی قرار دارد. این لهجه ترکیبی از لهجه بابانی و لهجه مکریانی است. گویش بوکانی مورد توجه نویسندگان و شاعران کُرد در ایران و اقلیم کردستان عراق است.
امیر حسن‌پور حسن‌پور از منتقدان سیاست‌های استفاده از زبان برای ملت‌سازی در کشورهای خاورمیانه بود. او زبان کردی را یک زبان جفت استاندارد با دو گویش عمده کرمانجی و سورانی می‌دانست که شامل چندین خرده-گویش می‌شود. او در مخالفت با پروژه استانداردسازی زبان کردی بر اساس گویش سورانی در کردستان عراق تلاش بسیار کرد. زیرا هرگونه استانداردسازی زبان کردی را بدون رسمی دانستن گویش کرمانجی در کنار گویش سورانی مردود می‌دانست. سرانجام با تلاش و پافشاری او بر حقوق زبانی گویش‌های کرمانجی، سورانی و دیگر خرده-گویش‌های کردی، حکومت اقلیم کردستان از تصمیم به رسمی کردن گویش سورانی به عنوان زبان رسمی کردی منصرف شد.
گویش‌های طالقان گویش‌های طالقان به دو دسته تاتی طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود.
زبان لری واکه‌ها و همخوان‌های زبان لری عبارتند از: گویش‌های لری با تفاوت‌های کم و بیش از هم سخن گفته می‌شوند. دانشنامه ایرانیکا زبان لری را به دو دسته کلی لری شمالی و لری جنوبی تقسیم کرده‌است. از سوی دیگر فهرست لینگوییست لری را به سه دسته شمالی، بختیاری و جنوبی دسته‌بندی کرده‌است. بنابراین می‌توان لری را به سه دسته زیر تقسیم کرد که خود شامل گویش‌های مختلف است. برخی لکی را نیز گویشی از زبان لری دانسته‌اند. زبان لکی و لری خرم‌آبادی ۷۸ درصد، لری خرم‌آبادی و لری بختیاری نیز ۷۸ درصد و لری بختیاری و لری جنوبی ۸۶ درصد شباهت دارند.
زبان فارسی گویش‌شناسان برای زبان فارسی گویش‌های پرشماری را برشمرده‌اند که بیشتر از نظر الگوهای دستور زبان، واژگان و تلفظ با یکدیگر متفاوت هستند. تلفظ‌های ویژه در گویش‌ها را به عنوان لهجهٔ منطقه‌ای دسته‌بندی می‌کند. گویش‌های فارسی از نظر جغرافیایی به سه دسته بزرگ غربی (رایج در ایران و کشورهای عربی پیرامون خلیج فارس)، شرقی (رایج در افغانستان و پاکستان) و فرارودی (رایج در تاجیکستان و ازبکستان) تقسیم می‌شوند.
لهجه سقزی گویش سقزی یا لهجه سقزی یکی از گویش‌های زبان کردی مرکزی و سورانی است که در شهرستان سقز و بخش‌هایی از بانه، مریوان و تکاب مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گویش از نظر ساختاری به گویش کردی اردلانی قرابت بیشتری دارد. در واقع گویش سقزی آمیخته‌ای از گویش‌های اردلانی و تا حدودی کردی مکریانی می‌باشد. در شهرستان سقز که نسبت به شهرستان‌های دیگر دارای تعداد روستاها و بخشهای تابعه بیشتری بوده، گویش سقزی در روستاهای شمالی گرایش بیشتر به سمت موکریانی و در بخش‌ها و روستاهای غربی، شرقی و جنوبی تمایل بیشر به اردلانی دارد. این ویژگی ساختاری گویش سقزی سبب شده‌است که دامنه واژه، استعاره و عبارات مورد استفاده در آن بیشتر از سایر گویش‌های کردی بوده و به نوعی گویشوران آن در ارتباط پذیری با مردم سایر شهرستان‌ها منعطف تر بوده و از نظر کلامی بهتر تعامل می‌نماید و از طرفی در خلق آتار ادبی در ادبیات کردی توانایی بالقوه ای داشته باشند. این گویش همچنین در بخش‌هایی از دیواندره مورد استفاده قرار می‌گیرد.
گویش‌های عربی پیشاهلالی شهری این گویش‌ها را نباید با گویش‌های امروزی شهری که نتیجه مهاجرت گویشوران عربی هلالی از روستاهای اطراف به شهرها هستند، اشتباه گرفت. همچون سایر گویش‌های پیشاهلالی، این گویش‌ها به دو دستهٔ شرقی (مربوط به قسنطینه، تونس و لیبی) و غربی (مربوط به الجزیره، وهران و مراکش) تقسیم می‌شوند.
زبان‌های ایران مرکزی این گویش‌ها به شش دسته عمده تقسیم می‌شوند؛ که چهار دسته آن‌ها چهار جهت جغرافیایی و دو دسته نیز به دلیل شباهت به این گویشها با آن‌ها در یک گروه قرار می‌گیرند:
کردی کلیایی در کردی کلیایی همانند کردی سورانی در هنگام صرف فعل حال و گذشتۀ استمراری پیشوند /ئه/ استفاده می‌شود. با این وجود گویش کلیایی به دلیل عدم وجود ویژگی ارگاتیو ناقص که در کردی سورانی وجود دارد، از این گویش متمایز می‌شود و به همین دلیل در گروه گویش‌های کردی جنوبی رده‌بندی می‌شود.
زبان راجی این گویش از گویش‌های مرکزی ایران از دسته شمال غربی است و در حال حاضر تعداد زیادی از ساکنین شهر دلیجان و وَزوان و ابوزیدآباد در ۳۰ کیلومتری کاشان بدان سخن می‌گویند. واژه‌های زبان راجی در میان زبان‌های ایرانی با گویش‌های زبان فارسی خویشاوند آشکار نیز دارد. این خویشاوندان در زبان فارسی و همهٔ گویش‌های فارسی با اندکی دگرگونی در آواها فراوان هستند. زبان‌های کردی، بلوچی، گیلکی و نیشابوری از نزدیک‌ترین زبان‌ها به راجی هستند.
مردم کرد زبان کردی به پنج دستهٔ عمده تقسیم می‌شود.
کردی اردلانی اولین دسته‌بندی که می‌توان میان حروف اضافه در سورانی (اربیلی و مُکریانی) و اردلانی و سایر گویش‌های کردی مرکزی قایل شد حروف اضافه اولیه و غیر اولیه هستند؛ یعنی ترکیب حروف اضافه اولیه و عنصری واژگانی یا دستوری شدگی دیگر عناصر واژگانی همچون عناصر بنیادی.
لهجه ملکشاهی از نظر تعداد هم‌خوان گویش کرمانجی ۳۲ هم‌خوان و گویش کردی ایلامی ۲۸ هم‌خوان دارد؛ که با توجه به بررسی هم‌خوان‌های دو گویش شباهت‌های بی‌شماری دیده شد. بعضی از همخوان‌ها در گویشهای کردی از جمله گویش کرمانجی خراسان و سورانی نیز وجود دارد؛ اما در کردی ایلامی تنها دربعضی از گونه‌های گویش مانند گونه ملکشاهی حضور دارد.
دهکویه بقایای گویش‌های کردی هنوز هم در استان فارس وجود دارد. زبان سیوندی و گویش کردشولی و گویش دهکویی یکی از لهجه‌های زبان لارستانی است که ریشه در زبان پهلوی اوستایی دارد. این گویش شباهت زیادی به کردی کرمانجی دارد. چنان‌که از نام قدیم دهکویه که «دهکرد» است بر می‌آید، سکونت طوایف کرد در دهکویه‌است که توانسته بر گویش آن تأثیرگذارند. گویش دهکویی با لهجه کردی کرمانجی قرابت بیشتری دارد و با هم کلمات مشترک زیادی دارند که عیناً مانند هم تلفظ می‌شوند.
کردی اردلانی جدول شماره ۴ مقایسه لغوی اوستا با گویش اردلانیزبان‌های فلات مرکزی یا گویش‌های مرکز ایران به دسته ای از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال غربی گفته می‌شود که در گذشته در استان اصفهان و استان مرکزی رایج بوده‌است. بیشتر این گویش‌ها در حال انقراض است و در میان نسل جدید جای خود را به فارسی داده‌است. گویش‌های مرکزی ایران: گویش‌هایی هستند که می‌توان به، محلاتی، وانشانی و خوانساری اشاره نمود. گویش قدیم کرمان و یزد که توسط زرتشتیان و یهودیان این دو شهر حفظ شده گویش قدیم اصفهان که در اشعار برخی شاعران مانند اوحدی اصفهانی نشانه‌هایی از آن بدست آمده توسط کلیمیان این شهر و روستایهای مجاور شهر مانند زاینده رود و گز باقی مانده‌است. این زبان مرکزی که گاهی زبان راجی نیز نامیده می‌شود در گذشته در شهرهای ری و قم و همدان نیز تکلم می‌شده‌است بیشتر زبانهای مرکزی ایران ریشه آن به زبان مادی باستان برمیگرد. بیشتر زبانهای کردی مانند سورانی و اردلانی تأثیراتی را از زبانهای مرکزی ایران گرفته‌اند اما زبان هورامی از زبانهای نزدیک به زبان‌های مرکزی ایران و شرق دریای خزر بوده واین نظر مورد تأیید تمام زبان شناسان و شرق شناسان غربی بوده‌است.
هریله مردم این روستا به زبان کردی گویش دارند، گویش کردی این روستا بسیار شبیه به کردی کلهر می باشد.
زبان لکی دهخدا در مورد لک‌ها می‌گوید: «کردهای لک در لرستان ساکن و خوش‌هیکل و تنومندند. رنگ آن‌ها گندمی و مویشان سیاه یا خرمایی تیره است.» همچنین در مورد لهجه لکی می‌نویسد: «لهجه‌ای از زبان کردی که مردم هرسین و توابع بدان سخن گویند.» دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیز، لکی را لهجه‌ای از زبان کردی دانسته‌است. برخی از زبانشناسان لکی را در شاخه کردی جنوبی طبقه‌بندی کرده‌اند. ژویس بلو معتقد است که گروه جنوبی زبان کردی از تعداد زیادی گویش‌های ناهمگون تشکیل شده که از این بین می‌توان به گویش کرمانشاهی، گویش سنجابی، گویش کلهری، گویش لکی، گویش لری (متعلق به پشتکوه) و غیره اشاره کرد. اما به تازگی برخی از زبانشناسان رویکرد جدیدی را در این مورد آغاز کرده‌اند که دربارهٔ این‌گونه طبقه‌بندی ابهام دارد. فرامرز شهسواری زبان لکی را یک شاخه مستقل زبان‌های ایرانی در گروه شمال غربی و جدا از کُردی و لُری می‌داند.محمد دبیر مقدم در کتاب رده‌شناسی زبان‌های ایرانی لکی را به عنوان زبانی مستقل و جدا از کُردی و لُری طبقه‌بندی کرده‌است.
رقص‌های کردی رقص‌های کردی از نظر مناسبت به سه دسته تقسیم می‌شوند: ۱- رقص‌های مربوط به شادی و ستایش، ۲- رقص‌های مربوط به سوگواری و ماتم، ۳- رقص‌های مربوط به جنگ و ستیز یا شکار
مردم بختیاری گویش بختیاری به‌طور کلی به چهار دسته تقسیم می‌شود:
کردی سنجابی کردی سنجابی همانند زنگنه‌ای پیشوند /مه/ را در مورد افعال استمراری در خود حفظ کرده و از این نظر به کردی گورانی، کردی باجلانی، کردی هورامی، و کردی لکی شباهت دارد. اما بر خلاف کردی لکی و کردی هورامی ویژگی ارگاتیو را دارا نیست و از این حیث به کردی کلهری شباهت دارد. در رابطه با ویژگی‌های آوایی و ابدال‌ها نیز این گویش، بیشترین شباهت را با کردی کلهری دارد. همچنین در رابطه با واحدهای زبرزنجیری کردی سنجابی شباهت بسیار بالایی با کردی کلهری و گویش خاص منطقهٔ دالاهو دارد.
تویسرکان دانشنامه جهان اسلام در توصیف شهر تویسرکان مردمان آن را شیعه دوازده امامی معرفی می‌کند که به ترکی، فارسی، لری و لکی صحبت می کنند. سکندر امان‌الهی بهاروند زبان لری را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم کرده و گویش مردم تویسرکان را در کنار گویش نهاوندی و گویش بروجردی در دسته گویش‌های باختری زبان لری قرار داده‌است. برخی منابع دیگر نیز گویش مردمان تویسرکان را گویشی از زبان لری معرفی می‌کنند. محمد مقدم‌گل‌محمدی که خود از اهالی تویسرکان است، در کتاب "تویسرکان" زبان مردم شهر تویسرکان را فارسی آمیخته با برخی تلفظهای لری و زبان تعدادی از روستاهای جنوب شهرستان را لری دانسته است.
سقز زبان مردمان شهر، کردی با لهجه سقزی است. طبقه‌بندی‌های مختلفی برای زبان کردی انجام گرفته‌است. در یکی از آنها زبان کردی دارای سه گویش عمده شمالی، مرکزی و جنوبی بوده که هر کدام از این گویش‌ها دارای لهجه‌های مختلفی در زیرمجموعه خود می‌باشند. لهجه سقزی یکی از لهجه‌های گویش مرکزی در زبان کردی می‌باشد. در عمل به دلیل دامنه بالای لغات و واژه‌های مورد استفاده در لهجه سقزی، این لهجه انعطاف پذیرتر از لهجه‌های دیگر گویش مرکزی بوده و برقرار نمودن ارتباط کلامی مردم سقز با شهرهای مجاور بیشتر از لهجه‌های دیگر می‌باشد.
کردی زنگنه‌ای گویش کردی زنگنه‌ای قرابت بسیار زیادی با گویش کردی سنجابی دارد که در میان ایل سنجابی رایج است. این بدین دلیل است که بدنهٔ اصلی ایل سنجابی در گذشته بخشی از ایل زنگنه بوده و در قرن نوزدهم از این ایل جدا شده و با به هم پیوستن چند طایفهٔ دیگر ایلی جدید به نام ایل سنجابی را به ریاست حسن‌خان بختیار سنجابی تشکیل داده‌است. علاوه بر این کردی زنگنه‌ای با لکی شباهت بسیار بالایی دارد و در بسیاری از ویژگی‌ها مشابه است. همچنین این گویش شباهت بسیار بالایی را با کردی کلهری نشان می‌دهد.
کردی جنوبی آواشناسی و واج‌شناسی گویش های کردی از هر گویش به گویش دیگر فرق می‌کند؛ این رویداد بیشتر در گویش‌های کشورهای مختلف دیده می‌شود، ولی درباره‌ی کردی جنوبی صدق نمی‌کند. برای مثال گویشوران کردی جنوبی در عراق که بیشتر در استان های دیاله و واسط زندگی می‌کنند، به‌علت پیوندهای عمیقی که با مردم شهرهای مرزی استان کرمانشاه(کرماشان) و استان ایلام دارند، زبانشان با زبان سایر کردهای حوزه زبانی جنوبی که در ایران زندگی می‌کنند تفاوتی ندارد. پیوندهایی که بین کردهای حوزە زبانی جنوبی ایران و کردهای حوزه زبانی جنوبی عراق وجود دارد بیشتر نسبت‌های خویشاوندی است.
غلامرضاخان ارکوازی قالب اغلب اشعار کردی مثنوی است و کل اشعار ارکوازی بدین قالب می‌باشد. وزن اشعار کردی عمدتاً هجایی است. بدین گونه که هر مصراع به دو دستهٔ پنج هجایی تقسیم می‌شود که می‌باید پس از هجای پنجم مکث کرد.اشعار شاعر نیز بر این وزن‌اند.
کردی اردلانی حروف اضافه اولیه خود به دو دسته تقسیم می‌شوند: ساده و کامل (Mackenzie, 1961). حروف اضافه اولیه شامل مجموعه ای اولیه از حروف اضافه زبان کردی هستند که مستقیماً از زبان هند و اروپایی مشتق شده‌اند. جدول زیر این مجموعه را نشان می‌دهد:
بیجار گروسی یکی از گویشهای کردی است. این گویش بیشتر در مناطق بیجار گروس و قروه تکلم می‌شود. کردی گروسی رابط بین کردی میانی با کلهری است چنان‌که گویش و کاربرد لغات کمتر کلهری بوده ولی لهجهٔ سخن گفتن همانند کردی میانی (اردلانی) می‌باشد. البته کلماتی را نیز از کردی کرمانجی به قرض گرفته‌است.
الفبای کردی حروف الفبای آرامی به دو دستهٔ حروف بی صدا و حروف صدادار تقسیم می‌شوند.
زبان فارسی فارسی معیار افغانستان بر پایه لهجه کابلی بنا شده‌است. گویش‌های فارسی شرقی از نظر "گلاتولوگ" به سه دسته بزرگ دری، آیماقی و هزارگی تقسیم می‌شوند. گویش دهواری که در پاکستان رایج است و همچنین گویش منقرض‌شده پهلوانی نیز از گویش‌های فارسی شرقی هستند. لهجه‌های هراتی، قندهاری، پنجشیری و بلخی از معروف‌ترین لهجه‌های فارسی افغانستان هستند.
کانی میران (مریوان) حروف الفبای کردی به دو دستهٔ حروف بیصدا و حروف صدادار تقسیم می‌شوند:
لهجه ملکشاهی تفاوت عمده گویش کرمانجی و گویش کردی ایلامی در (نادمیدگی) است. این تفاوت در هم‌خوان‌هایی از گویش کرمانجی است که تحت تأثیر زبان ارمنی و ترکی به وجود آمده‌است؛ ولی گویش کردی ایلامی چون تحت تأثیر این دو زبان نبوده‌است این تغییرات را نپذیرفته‌است.
گویش اسدآبادی گویش اسدآبادی، از گویش‌های فارسی استان همدان است که تاثیرپذیری بالایی از زبان‌های کردی، ترکی، لری و لکی داشته. بیشترین میزان تأثیرگذاری را در این میان زبان‌های کردی و ترکی داشته‌اند. در حدود نیم قرن اخیر با ساکن شدن عشایر کرد و ترک و مهاجرت ایشان به روستاها و محلات حاشیه شهر، مقداری از واژگان کردی و ترکی بصورتی دگرگون شده و گاهی مرکب با فارسی، در گویش اسدآبادی داخل شده‌اند. اکثر واژگان گویشی اسدآباد، با همدانی مشترک اند و وجه تفاوت میان آن دو، بیشتر لهجه گویشوران این گویش هاست.
لهجه ملکشاهی در ساخت‌های هجایی زبان کردی شش هجا وجود دارد: ccvvc,ccvc,ccv,cvcc,cvc,cv که با بررسی تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان کردی اردلانی و سورانی این گویش شش هجا دارد، حال آن‌که گویش کرمانجی پنج ساخت هجایی دارد: ccvvc,ccvc,cvcc,cvc,cv.
زبان دانمارکی گویش‌های سنتی دانمارکی را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:
زبان آرامی آرامی زبانی واحد و انعطاف‌ناپذیر نیست و به دسته‌ای از زبان‌های مرتبط اطلاق می‌شود. تاریخ غنی، ادبیات وسیع و استفاده مجامع مذهبی مختلف از زبان آرامی باعث تنوع و گوناگونی این زبان شده‌است. برخی گویش‌های آرامی متقابلاً فابل فهم هستند، در حالیکه برخی دیگر این‌گونه نیستند. برخی زبان‌های آرامی اکنون تحت نام‌های دیگری شناخته شده هستند. برای مثال آشوری به زبان آرامی شرقی مجامع مسیحی اطلاق می‌شود. بسیاری از گویش‌ها به «شرقی» و «غربی» توصیف شده‌اند که مرز میان آن‌ها فرات یا اندکی غرب آن است. همچنین می‌توان مرزی را میان آن دسته از زبان‌های آرامی که اکنون زبان‌های زنده هستند (به نام «نوآرامی»)، آن دسته که اکنون به عنوان زبان ادبی استفاده می‌شوند و آن دسته که منقرض شده و اکنون تنها مورد علاقه دانشمندان هستند، قائل شد. تقسیم‌بندی ذیل را می‌توان برای زبان‌ها و گویش‌های مختلف آرامی استفاده کرد، در حالیکه برای این قانون استثنائاتی هم یافت می‌شود: «امروزی»، «میانه»، «قدیم»، «شرقی» و «غربی».
کردی اردلانی نورسی کهنdīa» مکیدن «(همان‌جا؛ پوکورنی ۱۹۴۹ :۲۴۱) برابر واژه را در دیگر گویش‌های ایرانی نیز می‌بینیم: در گویش کردی اردلان سنندج دایکdayek، در گویش لکی و کلهری کرمانشاه دالگ لری لرستانیdâ» مادر «(ایزدپناه ۱۳۸۱ :۹۴) لری بویراحمدی dey» مادر «هورامیada» مادر «کردی سورانیdāēk» مادر «.
زبان مازندرانی گویش‌های طالقان به دو دسته تاتی طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود:
تاتی طالقانی گویش‌های طالقان به دو دسته تاتی طالقانی و طبری طالقانی تقسیم می‌شود.
کردی اردلانی (ریشه‌شناسی) و تحول آوایی با گویش اردلانی و سایر گویش‌های کردی
کردی زنگنه‌ای کردی زنگنه‌ای همانند کردی سنجابی پیشوند /مه/ را در مورد افعال استمراری در خود حفظ کرده و از این نظر به کردی گورانی، باجلانی، هورامی، خزلی و لکی شباهت دارد. اما بر خلاف لکی و هورامی ویژگی ارگاتیو را دارا نیست و از این حیث به کلهری شباهت دارد. در رابطه با ویژگی‌های آوایی و ابدال‌ها نیز این گویش، بیشترین شباهت را با کردی کلهری دارد. همچنین در رابطه با واحدهای زبرزنجیری کردی سنجابی شباهت بسیار بالایی با کردی کلهری و گویش خاص منطقهٔ اسلام‌آباد غرب و گیلانغرب دارد.
کردی جنوبی دیوید نیل مکنزی زبان‌شناس به هنگام پژوهش بر روی گویش‌های مختلف منطقۀ جنوب کردستان ایران، لهجه‌های گوناگون این منطقه همچون «اورامی، کندوله‌ای، کرماشانی و ...» را «پرشمار و جدا از یگدیگر» دانست، اما آن‌ها را زیر نام کلی «لهجه‌های جنوبی کردی» طبقه‌بندی کرد. گ. ب. آکوپف معتقد است که مکنزی به تفاوت میان لهجه، گویش و شیوۀ سخن توجه نمی‌کند و علاوه بر آن نسبت به پژوهش‌های بسیاری که قبل از او توسط زبان‌شناسان و کردشناسانی همچون گ. هورنله، رودیگر و پت دربارۀ «روندهای وحدت زبانی مردم جنوب کردستان» انجام شده بی‌تفاوت بوده‌است. همچنین باید اشاره کرد که مکنزی علیرغم این اظهار نظر دربارۀ جدایی‌های میان گویش‌های جنوب کردستان، آن‌ها را ذیل مفهوم «گویش گورانی» وحدت می‌دهد و گویش‌های جنوبی کردی را به گورانی منسوب می‌کند که در ادبیات نوشتاری کردی گورانی استوار شده‌است.
کردی کرماشانی این لهجه با توجه به خصوصیات مشترکی که با لهجهٔ قصری (لهجهٔ رایج در شهر قصر شیرین) دارد در برخی از منابع با عنوان لهجهٔ قصری–کرماشانی شناخته می‌شود. کردی کرماشانی همچنین مشابهت بسیار بالایی را با کردی کلهری نشان می‌دهد.محمد دبیرمقدم در کتاب "رده‌شناسی زبان‌های ایرانی" دو گویش کردی کرماشانی و کردی کلهری را دارای هم‌پوشانی فراوانی دانسته‌است. دبیرمقدم که این دو گویش را بر اساس ۲۴ مؤلفۀ مربوط به ترتیب واژه‌ها بررسی کرده‌است بر این باور است که این دو گویش تنها در یک مؤلفه که به «توالی فعل و گروه حرف اضافه‌ای» مربوط است با یکدیگر تفاوت دارند. دبیرمقدم می‌گوید در کردی کلهری گروه حرف اضافه‌ای همیشه قبل از فعل ظاهر می‌شود. اما در کردی کرماشانی گروه حرف اضافه‌ای گاه قبل از فعل و گاه بعد از فعل ظاهر می‌شود. مثال‌هایی از این تمایز در جدول زیر مشاهده می‌شود.
گویش بروجردی فهرست لینگوییست و اتنولوگ گویش بروجردی را گویشی از لری شمالی معرفی می‌کنند. دانشنامه ایرانیکا در توصیف شاخه‌های شمالی لری، از بروجرد، به عنوان یکی از مراکز مهم گویش‌های "لری شمالی" یاد کرده‌است. امان الهی بهاروند بروجردی را از گویش‌های لری غربی می‌داند. اریک جان آنونبی لری را به سه زبان لرستانی، بختیاری و لری جنوبی تقسیم می‌کند و بروجردی را در کنار خرم‌آبادی، نهاوندی، لری اندیمشک و گویش‌های روستایی در زمره گویش‌های زبان لرستانی می‌داند که با هم مشابهت واژگانی دارند. آنونبی دلیل مشابهت واژگانی این زبان‌ها با فارسی را به دلیل قرض‌گیری واژه‌ای می‌داند. لغت‌نامه دهخدا زبان ساکنان شهرستان بروجرد را "فارسی لری" دانسته دانشنامه جهان اسلام نیز گویش مردم بروجرد را فارسی با لهجه بروجردی عنوان کرده‌است. در دانشنامه بروجرد ذکر شده که مردم بروجرد به زبان فارسی با لهجه بروجردی سخن می‌گویند. همچنین در «تذکره حزین» در خصوص گویش مردم بروجرد چنین آمده‌است: احمد اسفندیاری ویژگی‌های زبانی گویش بروجردی به گونه‌ای است که آن تبدیل به یک گویش مستقل و هم ارز با گویش‌های رایج در غرب ایران مثل فارسی اراکی، فارسی همدانی، لری، لکی و کردی می‌کند. وی در مقدمه کتاب «گویش بروجردی» به صراحت بیان می‌دارد که گویش بروجردی نه لهجه‌ای از فارسی امروزی و نه شاخه‌ای از لری است، بلکه گویشی مستقل و هم ارز با لری، لکی و لهجه‌های فارسی اطراف است که ریشه در فارسی میانه و به ویژه زبان پهلوی دارد. ریشه زبانهای ایرانی، لری-بختیاری و سایر گویش‌های زبان لری مانند زبان فارسی به پارسی میانه و از طریق پارسی میانه به پارسی باستان برمی‌گردد. همچنین به عقیده ایران کلباسی محقق زبان‌های ایرانی، گویش بروجردی جزو گویش‌های مرکزی و از دسته شمال غربی زبان‌های ایرانی است که بعد از لهجه‌های (فارسی) شیرازی، اصفهانی، یزدی، کرمانی و مشهدی، یکی از نزدیکترین گویش‌ها به فارسی است.از سوی دیگر در لغت‌نامه دهخدا اشاره‌ای به گویش مردم شهر بروجرد نشده‌است، اما در زیر مدخل شهرستان بروجرد آمده‌است:
ناپیریشا ناپیریشا () ایزد شناخته‌شده در تمدن ایلامی از منطقه انشان بود و حداقل از اواخر هزاره سوم قبل از میلاد، خدای اصلی و مورد ستایش پادشاهان بوده‌است. نام وی در زبان ایلامی "ناپیر" به معنی خدای بزرگ است. در متن‌ها و کتیبه‌های میخی، این کلمه با استفاده از اندیشه‌نگاشت گال (به معنی بزرگ در سومری) نوشته شده‌است که تا مدت‌ها دارای تفسیر صحیحی نبود. ناپیریشا به عنوان ایزدی انسان‌نگار و غالباً با شکل یک مار، به عنوان نمادی از منشأ و خاستگاه آب‌ها به همراه دریاها و دریاچه‌ها مجسم می‌گردید بنابراین، چنین محتمل است که شباهت‌هایی با خدای میان‌رودان انکی (خدای سومری) که ایزد و حاکم آب‌های نخستین بوده داشته‌است. در ایلام، ناپیریشا نزدیک به شخصیت هومبان، خدای بزرگ شهر باستانی آوان بود که جایگزین او به عنوان ایزد پادشاهان ایلامی در حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد گردید.
تاریخ ایران خدای خورشید ایلامی نَهونتِ نامیده می‌شد؛ که در اصل نَن هوندِ یعنی خالق روز بود. نَهونتِ خدای مخصوص اجرای قوانین هم بوده‌است. خدای ماه احتمالاً نَپیر نامیده می‌شد و لقب او درخشنده بود و برای ایلامیان بالاتر از همه پدر یتیمان محسوب می‌شد.
ایلام (تمدن) خدای خورشید ایلامی نَهونتِ نامیده می‌شد؛ که در اصل نَن هوندِ یعنی خالق روز بود. نَهونتِ خدای مخصوص اجرای قوانین هم بوده‌است. خدای ماه احتمالاً نَپیر نامیده می‌شد و لقب او درخشنده بود و برای ایلامیان بالاتر از همه پدر یتیمان محسوب می‌شد.
تاریخ ایران از مهم‌ترین خدایان ایلامی می‌توان به این شوشینک اشاره کرد که در میان همهٔ خدایان ایلامی عمیق‌ترین نفوذ را بر روحیات ایلامی‌ها داشته‌است. این خدا فرمانروای جهان مردگان بود و الهه‌های همکار او ایشنیکَرَب و لَگَمَل بودند. در سرتاسر ایلام اعتقاد به زندگی پس از مرگ وجود داشته‌است، روح جدا شده از زمین توسط دو خدای راهنما، ایشنیکَرَب و لَگَمَل پیشواز و به سوی این شوشینک راهنمایی می‌شد که رأی خود را در مقام «ارزیاب روح‌ها» صادر می‌کرد.