mteb/MIRACLReranking huggingface dataset:
آمریکای اسپانیایی‌زبان در کشور پرو، زبان کچوا در کنار اسپانیولی یک زبان رسمی است و دیگر زبان‌های محلی نیز در مناطق مختص خود رسمیت دارند. در اکوادور، گرچه هیچ رسمیتی برای زبان کیچوا وجود ندارد، ولی این زبان نزدیک برای بومیان اکوادور توسط قانون اساسی به شناخته شده‌است. در بولیوی، زبان‌های آیمارا، کچوا و گوارانی در کنار اسپانیولی رسمی هستند. زبان گوارانی، به همراه اسپانیایی، در کشور پاراگوئه رسمی است و توسط اکثریت جمعیت (که اکثراً دو زبانه هستند) صحبت می‌شود و همراه با اسپانیایی در مناطقی از آرژانتین شامل استان کورینتس قرابت دارد. در نیکاراگوئه، زبان رسمی اسپانیایی است، اما در سواحل کارائیب کشور زبان انگلیسی و زبان‌های بومی مانند مایکسیتو، سومو و راما نیز دارای مقام رسمی هستند. کلمبیا تمامی زبانهای بومی را که در قلمرو خود به عنوان زبان مادری صحبت می‌شوند، را به رسمیت می‌شناسد، هر چند کمتر از ۱٪ جمعیت آن زبان مادریشان بومی است. زبان ناهواتل یکی از ۶۲ زبان مادری است که توسط افراد بومی در مکزیک صحبت می‌شود و به‌طور رسمی توسط دولت این کشور به عنوان زبان ملی، به همراه اسپانیایی، به رسمیت شناخته شده‌است.
زبان سریانی از سدهٔ هفتم میلادی تا کنون، سریانی به‌عنوان زبان گفتگو در مناطقی که صحبت می‌شد، به‌تدریج جایش را به زبان عربی دارد (به‌جز شمال عراق). فتوحات مغول در سدهٔ سیزدهم میلادی و قتل‌عام مسیحیان سریانی توسط تیمور لنگ، به افول این زبان سرعت بخشید.
زبان‌های ژرمنی اسکاتس در مناطق غیرکوستانی اسکاتلند و مناطقی از اولستر (جایی که گویش محلی با نام اسکاتس اولستری شناخته می‌شود) صحبت می‌شود.
آبباریک (کنگاور) آببار یک (کنگاور)، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان کنگاور در استان کرمانشاه ایران است.شغل ساکنان این روستا عمدتا کشاورزی، دیم و دامپروری است. مردم این روستا به زبان کردی کلهری و کردی مایانی صحبت میکنند.
شیروان بزرگ ترین گروه قومی_زبانی رایج در شیروان کُردهای کُرمانج هستند . ساکنین شیروان متشکل از کردهای کرمانج، فارس‌ها، تات‌ها و ترک‌های خراسانی می باشند ؛ که کردهای کرمانج با گویش کرمانجی و ترک‌های خراسانی با گویش محلی خراسانی ترکی آسیای میانه و تات‌ها با لهجه تاتی تکلم می‌کنند. گویش رسمی و فارسی در شیروان ترکیبی از زبان‌های کردی کرمانجی، ترکی و تاتی است، مردم شهر شیروان به زبان کردی کرمانجی که قدمت آن به چند قرن پیش می‌رسد تکلم می‌کنند و زبان روستائیان شیروان از ترکیب خاصی برخوردار است، مثلاً مردم روستاهای زوارم، فجرآباد (بزاوه) و مشهد طرقی که به ترتیب در فواصل ۲ و ۸ کیلومتری از یکدیگر قرار گرفته‌اند، زوارمی‌ها: ترکی، بزآبادی‌ها: کردی و مشهد طرقی‌ها: فارسی صحبت می‌کنند یا قراء اسطرخی، پهلوانلو گلیان که هر سه در مسیر یک دره واقع شده‌اند و جزء یک دهستان هستند به ترتیب: ترکی، کردی و تاتی تکلم می‌کنند. برخی از این گروه‌ها در طول قرون با هم به زد و خورد مشغول بوده‌اند. داستان ترکمن تازی و برخوردهای میان کردها و ترکمن‌ها و سایر اقوام خراسان مسئله‌ای است که تا حدّ زیادی شناخته شده‌است. در رابطه با اختلاف قومی ـ زبانی و فرهنگی آقای دکتر پاپلی یزدی تحقیقی در دو روستای نوار مرزی دهستان قوشخانهٔ شیروان انجام داده‌اند که بسیاری از واقعیت‌ها را در این مورد مشخص می‌کند به هر حال با توجه به آماری که در سال ۱۳۶۵ شمسی انجام گرفته‌است و در شناسنامهٔ شهرستان شیروان ثبت است مردم شهرستان شیروان به زبان‌های کردی، ترکی و فارسی صحبت می‌کنند.
مردم بلوچ طبق بررسی محققان «مردمان بلوچ آخرین مردمی هستند که به زبان پهلوی میانه صحبت می‌کنند»، از آنجا که زبان پهلوی (زبان ایرانیان باستان) مشتمل بر زبان پارسی و زبان پارتی است در نهایت زبانشناسان زبان بلوچی را همچون تالشی، گیلکی، کردی و تاتی در دسته‌بندی پارتی قرار می‌دهند.
زبان‌های رایج در ایران زبان بلوچی از زبان‌های ایرانی شمال باختری است و با زبان‌های تاتی، کردی، گیلکی و تالشی نزدیکی زیادی دارد. بلوچی بیشتر رابطه نزدیکی با زبان پارتی تا زبان پارسی میانه دارد برای همین به نظر می‌رسد گویشوران این زبان در گذشتهٔ دور از نواحی شمالیِ ایران امروزی به بلوچستان کنونی کوچیده باشند. سخنگویان بلوچی احتمالاً نخست در حاشیه دریای خزر می‌زیستند و در حدود قرن ۴ق/۱۰م به مناطقی که اکنون هستند مهاجرت کردند.
دینور (شهر باستانی) مردم دینور به زبان کردی صحبت می کنند اندکی به گویش لکی صحبت می کنند که بیشتر آنها از تبعیدشدگان زمان رضا شاه پهلوی هستند؛ البته مردم دهستان کندوله با گویشی به همین نام (کندوله ای) حرف می زنند که شباهتهای زیادی با لهجه هورامی دارد.
زبان‌های ترکی از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اوکراین می‌باشد: از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۴ زبان در چین می‌باشد: بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.
استان سیستان و بلوچستان زبان بلوچی از زبان‌های ایرانی شمال‌باختری است و با زبان‌های تاتی، کردی، گیلکی و تالشی نزدیکی زیادی دارد. بلوچی بیشتر رابطه نزدیکی با زبان پارتی تا زبان پارسی میانه دارد برای همین به نظر می‌رسد گویشوران این زبان در گذشتهٔ دور از نواحی شمالیِ ایران امروزی به بلوچستان کنونی کوچیده باشند. سخنگویان بلوچی احتمالاً نخست در حاشیه دریای خزر می‌زیستند و در حدود قرن چهارم هجری به مناطقی که اکنون هستند مهاجرت کرده‌اند.
دشترز اهالی این روستا به زبان لکی صحبت می کنند.این گویش به عقیده بسیاری از زبان شناسان یکی از گویش های زبان کردی می باشد،گرچه این گویش در سال ۱۳۹۶ به‌طور رسمی به عنوان یک زبان مستقل ایرانی ثبت ملی شد و باعث به وجود آمدن واکنش هایی از سوی برخی گروه ها و اقوام شد.
شهرستان خوشاب زبان بیشتر اهالی این شهرستان ترکی و فارسی خراسانی است. با وجود این، اقلیتی از مردم این شهرستان، به زبان‌های کردی خراسانی و بلوچی صحبت می‌کنند. کرد زبانان این شهرستان عمدتاً در شهر مشکان و روستاهای عادل آباد، حجت آباد، نظرآباد، عبدالله آباد، آبروان و سوزنده و بلوچ زبانان عمدتاً در شهر مشکان سکونت دارند. شهر مشکان تنها مکان در غرب خراسان رضوی است که چهار زبان ترکی خراسانی، فارسی خراسانی، کردی خراسانی و بلوچی در آن رواج دارد. اهالی این شهرستان شیعه مذهب هستند.
فهرست زبان‌های ترکی از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اوکراین می‌باشد: از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۴ زبان در چین می‌باشد: بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.
کرمانجی در کشور روسیه (منطقه سیبری) ساکنین شهر نووسیبیسکی و حومه به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند.
باجلان نزدیک به همهٔ باجلان‌هایی که در ایران زندگی می‌کنند به جز باجلان‌های دشت ذهاب زبان باجلانی را فراموش کرده و به لری و کردی صحبت می‌کنند.
جمعیت‌شناسی ترکیه هویت ملی کردها به دور از محدود بودن در جامعه کورمانجی نیست، زیرا بسیاری از کردهایی که والدین آنها به استانبول یا سایر شهرهای بزرگ غیر کردی مهاجرت کرده‌اند، بیشتر به زبان ترکی صحبت می‌کنند، که یکی از زبان‌های مورد استفاده انتشارات ناسیونالیست کرد است.
زبان کاتالان اسپانیایی بیشترین زبان گفتگو شده در بارسلونا است (طبق سرشماری زبانی که توسط دولت کاتالونیا در سال ۲۰۱۳ برگزار شد) و تقریباً همه آن را درک می‌کنند. طبق این سرشماری سال ۲۰۱۳، کاتالان در شهر ۱٬۵۰۱٬۲۶۲ نفری نیز گفتگو می‌شود: ۹۵٪ مردم آن را درک می‌کنند، ۷۲٫۳٪ از بالای ۲ سالان می‌توانستند با آن صحبت کنند (۱٬۱۳۷٬۸۱۶)، ۷۹٪ می‌توانند آن را بخوانند (۱٬۲۴۶٫۵۵۵) و ۵۳٪ می‌توانند آن را بنویسند (۸۳۵٬۰۸۰). ۷۲٫۳ درصدی که در بارسلونا می‌توانستند به کاتالان صحبت کند نسبت به کل جمعیت کاتالان‌ها کمتر است و در کل ۸۱٫۲٪ از افراد بالای ۱۵ سال می‌توانستند به این زبان صحبت می‌کنند. دانش کاتالان به لطف سامانه آموزشی در دهه‌های اخیر به میزان قابل توجهی افزایش یافته‌است. یک ویژگی مهم اجتماعی زبان کاتالان این است که تمام مناطقی که در آن تکلم می‌شود در عمل دوزبانه هستند: در روسیلون همراه با زبان فرانسوی، در آلگرو با ایتالیایی، در آندورا با اسپانیایی و فرانسوی و در بقیه مناطق با اسپانیایی.
قزاقی (اسفراین) مردم روستای قزاقی به زبان کردی ( کرمانجی ) صحبت می‌کنند. اهالی روستای قزاقی از طایفه کُرد کرمانج خانیانلو هستند.
شهرستان تالش زبان غالب در این شهرستان زبان تالشی می‌باشد. زبان تالشی بیشتر از فارسی معیار به زبان پهلوی قدیم (زبان ایرانیان باستان) نزدیک است. گروه‌های قومی دیگری نیز به تالش مهاجرت کرده اند و در شهرستان تالش ساکن هستند و به زبان‌های مختلفی مانند ترکی آذری، گیلکی، کردی و فارسی صحبت می‌کنند، ولی مردمان بومی این منطقه تالشان هستند و زبان بومی شهرستان تالش، تالشی است.
هونه بابا هونه بابا، یکی از طوایف ایل بختیاری، جز شاخه چهارلنگ، باب محمود صالح و طایفه ممزایی می‌باشد. این طایفه به زبان کردی گویش بختیاری صحبت می کنند. دهخدا و حمدالله مستوفی معتقدند کردهای بختیاری و کردهای بویراحمدی اصالتا از منطقه جبل السماق در کردستان سوریه به ایران کوچ کرده‌اند.  سردار اسعد بختیاری نیز در کتابی که خودش نوشته است معتقد است که گویش بختیاری یکی از گویش‌های زبان کردی است.
سطر (سنقر) اگر از کرانهٔ دریاچهٔ ارومیه ودقیقا از حد فاصل مناطق "دیزه دولی" و "سیندوس" خطی را آغاز و پس از عبور از "اشنویه" آن را به شمال "رواندز" متصل کنیم و پس از آن به سمت مغرب، تا رسیدن به "اکیری"، "دهوک"، "زاخو" و "شینگار" وعبور از حد واسط "قمیشلی" و"حسکه" امتداد دهیم و پس از گذشتن از جنوب"دربازیه " مستقیماً به "آفرین" و "کوه کورمانجاً وصل کنیم؛ همچنین اگر خط دیگری را از ناحیهٔ غرب "همدان" آغاز و پس از گذشتن از ناحیهٔ شمال "کرمانشاه" تا کرانهٔ دجله امتداد دهیم، این دو خط بریده همهٔ مناطقی را که در آن‌ها به زبان کُردی تکلم می‌شود به سه بخش تقسیم می‌کنند که در هر بخش آن، یکی از گویش‌های زبان کُردی، غالب است.
شهرستان شاهین‌دژ زبان اصلی ساکنین ترکی آذربایجانی بوده که اغلب جمعیت شهرستان را تشکیل می‌دهند و مردمان این شهر دارای مذهب شیعه و سنی می‌باشند. در مناطق کردنشین این شهرستان مردم به گویش های مختلف زبان کردی صحبت میکنند.
ایل سنجابی مردمان سنجابی به ادیان اسلام (سنی و شیعه) و یارسان اعتقاد دارند و به گویش‌های مختلفی از زبان کردی جنوبی صحبت می‌کنند.
ماکو دین مردم ماکو اسلام بوده و اکثراً پیرو مذهب شیعه و سنی هستند. مردم ماکو به دو زبان ترکی آذربایجانی و کردی کرمانجی صحبت می‌کنند.
زبان روسی در قرن بیستم، زبان روسی یک زبان اجباری در مدارس اعضای پیمان ورشو و سایر کشورهای کمونیستی متحد اتحاد جماهیر شوروی بود. طبق نظرسنجی یوروبارومتر ۲۰۰۵، تسلط به زبان روسی در برخی از کشورها، به ویژه در مناطقی که مردم به زبان‌های اسلاوی صحبت می‌کنند (یعنی لهستان، جمهوری چک، اسلواکی و بلغارستان) نسبتاً بالاست (۲۰–۴۰٪) و مردم از این رو در یادگیری زبان روسی تبحر دارند.
آمریکای لاتین آمریکای لاتین به‌طور سنتی، به مناطقی از قارهٔ آمریکا گفته می‌شود که در آن‌ها به زبان‌های رومی مانند اسپانیایی، پرتغالی و فرانسوی صحبت می‌شود و اکثر نیم‌کره غربی به‌جز ایالات متحده آمریکا و کانادا و کشورهای غیر اسپانیایی‌، زبان حوزه دریای کارائیب زیر عنوان آمریکای لاتین دسته‌بندی شده‌اند.
شهرستان داورزن زبان اکثر مردم شهرستان داورزن، فارسی خراسانی با گویش سبزواری است.با وجود این اقلیتی از مردم این شهرستان به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند. کرد زبانان این شهرستان در روستاهای زردکوهی و کیف سکونت دارند. مردم این شهرستان شیعه مذهب هستند.
ارومیه آذری‌های ارومیه که اکثریت جمعیت این شهر را تشکیل می‌دهند به زبان ترکی آذری و لهجه ایرانی شمال‌غربی آن که مشابه لهجه مردم تبریز است، صحبت می‌کنند. کردهای ارومیه به لهجه کرمانجی از زبان کردی سخن می‌گویند. آشوری‌ها به زبان سریانی یا آشوری سخن می‌گویند؛ که گونه‌ای از آرامی شرقی است. ارمنی‌ها نیز در میان خود به زبان ارمنی سخن می‌گویند.
زین‌الدین (کرمانشاه) مردم روستای زین الدین کرد هستند. که به زبان کردی کلهری با لهجه بیلواری صحبت می کنند. اکثراً شیعه هستند و اقلیتی از اهل حق نیز در این روستا ساکنند.
دره‌شهر ساکنان شهر دره‌شهر به زبان ها و گویش های لری و لکی و درصد کمی نیز کردی فیلی و عده قلیلی عربی صحبت می‌کنند.
شهرستان دهلران اکثر مردم شهرستان دهلران استان ایلام به زبان کردی جنوبی لهجه پهله ای تکلم می‌کنند و مقداری از مردمان لر و عرب نیز در مناطقی از شهرستان دهلران ساکن هستند و اکثر اعراب در جنوب استان ایلام در همجواری با استان خوزستان زندگی می‌کنند.
زرده (دالاهو) زرده (به کُردی: "زه‌رده") روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان دالاهوی استان کرمانشاه ایران است. مردم این روستا کرد بوده و به زبان کردی هورامی صحبت می‌کنند. مردم زرده پیروی آیین یارسان هستند و این روستا به سبب قرار داشتن بارگاه‌های شخصیت‌های مقدس یارسان، از اماکن مقدس این آیین به‌شمار می‌آید و در تاریخ این آیین نقش مهمی دارد.
آذربایجان کردهای ساکن بخش شمالی آذربایجان غربی (از شهرستان اشنویه به سمت شمال) به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند و بخش بزرگی از آن‌ها از ایل شکاک هستند. کردهای بخش جنوبی آذربایجان غربی نیز به زبان کردی سورانی سخن می‌گویند و ایل مکری از بزرگ‌ترین ایلات این منطقه (مکریان) است. البته ایلات کرد دیگری نیز با جمعیت کمتر در هردو بخش شمالی و جنوبی استان زندگی می‌کنند؛ از جمله اینکه در بخش‌های کردنشین شهرستان ارومیه در کنار ایل شکاک، ایلات بیکزادگان، هرکی، زرزا و مامش نیز سکونت دارند.
سردشت مردم سردشت به زبان کردی سورانی و با لهجه مکریانی صحبت می‌کنند. البته مردم منطقه سردشت نیز با لهجه مکریانی خود تکلم می‌کنند که تفاوت‌های کوچکی با لهجه مکریانی رایج در مهاباد و پیرانشهر دارد. زبان کردی مکریانی شاخه‌ای از کردی مرکزی محسوب می‌شود و قرابت‌های همسان با سورانی هولیر در استان اربیل و سورانی بابانی در بانه و استان سلیمانیه در کردستان عراق دارد. مکریان نام امارت تاریخی است که پیش از قانون جدید تقسیمات کشوری به منطقه‌ای در شمال غربی ایران گفته می‌شد که شامل شهرستان‌های تکاب، شاهین دژ، بوکان، سردشت، اشنویه، مهاباد و پیرانشهر و نقده می‌شد. منطقه رانیه و پژدر و قلادزه در کردستان عراق نیز به لحاظ قرابت زبانی و فرهنگی نیز به مکریان نزدیک است.
عادل‌آباد (خوشاب) عادل آباد، روستایی است از توابع بخش مشکان و در شهرستان خوشاب استان خراسان رضوی ایران. مردم این روستا به زبان کردی و ترکی خراسانی صحبت می‌کنند.
نظرآباد (خوشاب) نظر آباد، روستایی است از توابع بخش مشکان و در شهرستان خوشاب استان خراسان رضوی ایران. مردم این روستا به زبان کردی و ترکی خراسانی صحبت می کنند.
کاظم خوجه این روستا در دهستان آق سو قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۱٬۴۰۹ نفر (۳۱۲خانوار) بوده‌است. اغلب افراد این روستا سیستانی هستند و به زبان فارسی با گویش زابلی و بعضی به زبان کردی با گویش کرمانجی با هم دیگر صحبت می‌کنند.
کرمانجی در اطراف شهرستان خلخال واقع در استان اردبیل نیز روستاهایی به زبان کردی گویش کرمانجی تکلم می‌کنند که از شمال به جنوب عبارتند از: میل آغاردان، بلوکانلو، مصطفی لو، پیرانلو، چملوگبین، اوجغاز، مورستان، کلستان علیا، حاجی‌آباد، کلستان سفلی، لنبر، نواشنق، آقبلاغ کرد، غفورآباد، کالار، چلنبر، داودخانی، خداقلی قشلاق و دلیلر وروستایی جعفرآباد که در جنوب شهرستان خلخال و در حد فاصل استان اردبیل، زنجان قرار دارد به زبان کردی کرمانجی اصیل که صحبت می‌کنند.
زبان‌های کردی زبان‌های کردی یک زنجیره گویشی از زبان‌های هندواروپایی در شاخهٔ زبان‌های ایرانی غربی هستند که کُردها هم اینک با آن‌ها سخن می‌گویند. زبان‌های کردی از زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی هستند که با زبان‌های فارسی، بلوچی و لری خویشاوندی دارند. تعریف یک زبان به عنوان «کردی» همواره دستخوش عوامل غیر زبان‌شناختی به‌ویژه عوامل سیاسی، و فرهنگی است. در واقع زبان کردی زبان واحدی نیست و زبان واحدی به نام کردی وجود ندارد، زبان کردی به معنای یک زبان با یک شکل استاندارد و مرز و تعریف مشخص نیست، آنچه هست زبان‌های مستقلی (سورانی و کرمانجی و کلهری و لکی است که مجموعاً کردی نامیده می‌شوند.
کنگاور مردم شهر کنگاور به زبان کُردی با گویش های کرمانشاهی(با لحجه مخصوص شهرهای کنگاور و صحنه) و لکی صحبت می‌کنند؛ و در بعضی از روستاها و بخش‌های شهر کنگاور، لری و ترکی نیز به صورت عمومی متداول است. همچنین ایلات لک ساکن کنگاور و بخش‌های پیرامونی آن به زبان لکی تکلم می‌کنند.
زبان اورومو اورومو زبان مادری ۳۳٫۸٪ از مردم اتیوپی است و از این نظر گسترده‌ترین زبان این کشور به‌شمار می‌رود و در پی آن زبان امهری با ۲۹٫۳٪ قرار دارد. اورومو گسترده‌ترین زبان خانواده کوشی و چهارمین زبان بزرگ آفریقا، پس از عربی، هوسه و سواحلی، به‌شمار می‌رود. گونه‌های اورومو توسط بیش از ۳۵ میلیون مردم اورومو در اتیوپی و توسط نیم میلیون نفر دیگر در مناطقی از شمال و شرق کنیا به عنوان زبان نخست صحبت می‌شود. همچنین شماری از مهاجران اورومو زبان در کشورهای آفریقایی مانند آفریقای جنوبی، لیبی، مصر و سودان ساکنند.
روژدا دمیرر روژدا دمیرر در ۱۲ اوت ۱۹۸۰ در آنکارا متولد شد. او از طرف پدرش اهل دیاربکر است. خانواده پدری او از اصالت کرد و از قبیله رامان هستند. پسر عموی وی بازیگر، بلچیم بیلگین است. وقتی دمیرر ۷ سالش بود، پدرش بر اثر سرطان درگذشت. او با مادرش و خواهر بزرگش روکن زندگی می‌کرد. روژدا در زبان کردی به معنی "طلوع خورشید" است. با این حال، او نمی‌تواند کردی صحبت کند.
استان کهگیلویه و بویراحمد مردم استان بیشتر به زبان لری سخن می‌گویند. این گویش برای دیگر لرزبانان قابل درک است. به استناد کتاب «ممسنی در گذرگاه تاریخ» نوشته حسن حبیبی فهلیانی،مردم لرستان، ایلام، ممسنی، کهگیلویه و بختیاری از یک نژاد بوده و با یک زبان صحبت می‌کنند؛ و این مردم لرتبار هستن اصلی‌ترین مشخصه فرهنگی و اجتماعی منطقه، در گذشته ساختار اجتماعی عشایری بوده‌است. اکثر مردم استان کهگیلویه و بویراحمد، به زبان لری صحبت می‌کنند. این گویش بازمانده زبان ایرانیان قدیم است که کمتر تحت تأثیر زبان‌های بیگانه قرار گرفته‌است و اختلافات ریشه‌ای با سایر گویش‌های زبان لری ندارد. بیشترین جمعیت گویش‌وران لر در استان‌های لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان است ولی جمعیت قابل ملاحظه‌ای از لرزبان‌ها در مناطقی از جنوب استان ایلام، غرب استان فارس و اصفهان و بوشهر ساکن هستند.
آذربایجان ساسانی بیشتر ساکنان آذربادگان اقوام آریایی بودند. دین آنها آیین زرتشتی بود و به زبان پهلوی آذری صحبت می‌کردند. با ادغام مناطقی از ارمنستان در آذربادگان در سالهای ۴۲۸ و ۵۲۷ میلادی، این استان دارای جمعیت ارمنی نیز بود.
ابروان (خوشاب) ابروان (خوشاب)، روستایی از توابع بخش مشکان شهرستان خوشاب در استان خراسان رضوی ایران است. مردم این روستا به زبان کردی کرمانجی با لهجۀ خراسانی صحبت می‌کنند.
گالی-سیسیلی گالی-سیسیلی یک رشته گویش های بهم پیوسته مرتبط با زبان لومبارد است که در جنوب ایتالیا بدان صحبت میشود.گویشوران این زبان بازماندگان اقوام مهاجری هستند که در قرن یازدهم میلادی از شمال ایتالیا به منطقه سیسیل کوچ کرده بودند.این زبان در مناطقی مانند پالرمو، کاتانیا، مسینا و نواحی جنوبی دیگر رایج است. گویش‌های گالی-سیسیلی از شاخه زبان‌های رومی‌تبار از خانواده هندواروپایی بشمار می‌آیند.
کردی کلهری برخی، گویش کلهری را تنها مختص به ایل کلهر می‌دانند و آن را به مناطقی چون، ایوان غرب، اسلام آبادغرب، گیلانغرب، ماهیدشت و خانقین محدود می‌دانند. اما در تمامی جغرافیایی که از آن بحث شد گویش کلهری به کار می‌رود با اندک تفاوتی در فونوتیک. برای مثال در منطقهٔ کلیایی همین لهجه بی هیچ اختلافی صحبت می‌شود اما به اول برخی افعال «ئه» یا «اَ» اضافه می‌شود؛ و جالب تر اینکه خود مردم کلیایی اصالتاً از ایل کلهر و از «هفت مالهٔ بانه سیری ئه یوان» می‌باشند و دلیل محکم تر بر این مدعا، تشکیل حکومت کلهر و سنقر در زمان صفویه در این منطقه می‌باشد.
لیلا زانا وی از سال ۱۹۹۱ عضو پارلمان این کشور بود و به جرم صحبت کردن به زبان کردی در سال ۱۹۹۴ در حین ادای سوگند در پارلمان ترکیه به ۱۵ سال حبس محکوم شد.
عبدالرحمان قاسملو قاسملو علاوه بر زبان مادریش که کردی بود، زبانهای فارسی، عربی، ترکی آذری، ترکی استانبولی، فرانسوی، انگلیسی، چکی و اسلواکی را نیز به روانی صحبت می‌کرد و به آلمانی نیز آشنایی داشت.
یوسف‌خان (قوچان) یوسفخان روستایی سرسبز است که مردم آن اکثرا با زبان کردی صحبت می کنند یوسف خان، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان قوچان در استان خراسان رضوی ایران.
حسین‌آباد کرده این روستا در دهستان حسین‌آباد کردها قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۱٬۳۰۳ نفر (۳۶۷خانوار) بوده‌است. مردم این روستا از سه طایفه الیکایی و اوصانلو و کرد تشکیل می شوند. الیکایی ها به گویش الیکایی زبان مازندرانی و اوصانلو ها به گویش ترکی زنجانی و کرد ها به زبان کردی صحبت می کنند.
ایل ملکاری ایل ملکاری از ایلات کرد استان آذربایجان غربی است که ساکن شهرستان سردشت (شهرک نلاس)(ربط) و روستای زیوه ملکاری هستند و به زبان کردی سورانی، لهجه موکریانی صحبت می‌کنند.
زبان پشتو در پاکستان، پشتو زبان اول ٪ از جمعیت است (در سال ۱۹۹۸)، پشتون‌ها بیشتر در شمال غربی در ایالت خیبر پختونخوا و مناطق شمالی ایالت بلوچستان ساکنند. پشتو همچنین در بخش‌هایی از نواحی میانوالی و اتک در ایالت پنجاب، مناطقی از گلگت-بلتستان، در اسلام‌آباد و همچنین توسط جوامع پشتوزبان در شهرهای مختلف سراسر کشور به ویژه کراچی و حیدرآباد در سند، صحبت می‌شود.
مردم کرد مارتین فان براینسن، پژوهشگر هلندی و کردشناس می‌گوید : نام قومی «کرد» که در منابع قرن نخست اسلام دیده می‌شود بر یک پدیده رمه‌گرایی و شاید واحدهای سیاسی نامیده می‌شد و نه یک گروه زبانی. یک یا دو بار «کردهای عرب» در منابع نام برده شدند. اما در پایان قرن دهم میلادی، این نام برای گروه‌های متعدد رمه‌داران و کوچ‌گران ایرانی‌زبان به کار می‌رفته‌است که از دریاچهٔ وان تا دریاچهٔ ارومیه و مناطقی از قفقاز زندگی می‌کردند. اگر در آن زمان روستانشینی بودند که به زبان‌های کردی امروز تکلم می‌کردند، هنوز نام «کرد» در آن زمان شامل آن‌ها نمی‌شد.
مظفرالدین‌شاه مظفرالدین‌شاه قاجار (زادهٔ ۳ فروردین ۱۲۳۲ – درگذشتهٔ ۱۲ دی ۱۲۸۵) پنجمین پادشاه ایران از دودمان قاجار بود. وی پس از کشته‌شدن پدرش ناصرالدین‌شاه به دست میرزا رضا کرمانی و پس از نزدیک به ۴۰ سال ولایت‌عهدی، شاه شد و از تبریز به تهران آمد. در جریان جنبش مشروطه، برخلاف کوشش‌های صدراعظمش عین‌الدوله، با مشروطیت موافقت کرد و فرمان مشروطیت را امضا کرد. او ده روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت. وی آخرین پادشاه ایران است که در ایران درگذشته‌است. مظفرالدین‌شاه در کربلا به خاک سپرده شده‌است.
مظفرالدین‌شاه اولین سفر مظفرالدین شاه به اروپا هفت ماه به طول انجامید و در این مدت پنجمین پادشاه قاجار از کشورهای روسیه، اتریش، سوئیس، آلمان، بلژیک، فرانسه و در راه بازگشت از ترکیه (عثمانی) دیدن کرد. از وقایع مهم این سفر سوءقصد به جان مظفرالدین شاه در پاریس بود، که ضارب در کار خود توفیق نیافت و آسیبی به مظفرالدین شاه نرسید.
امیرکبیر امیرکبیر همسر عزت‌الدوله، خواهر ناصرالدین‌شاه قاجار بود و به سبب ازدواج دخترش تاج‌الملوک با مظفرالدین‌شاه قاجار، پنجمین پادشاه از دودمان قاجار، پدربزرگ ششمین پادشاه قاجار، محمدعلی‌شاه، نیز به‌شمار می‌رود. عزیز خان مکری داماد و دومین رئیس دارالفنون امیرکبیر بود. امیرکبیر پس از این‌که با دسیسهٔ اطرافیان شاه از جایگاه خود برکنار و به کاشان تبعید شد، در حمام فین به دستور ناصرالدین‌شاه به قتل رسید. پیکر وی در شهر کربلا به خاک سپرده شده‌است.
امین‌السلطنه محمدعلی خان امین‌السلطنه داماد آقامحمدابراهیم ارباب (امین‌السلطان) و بعد داماد مظفرالدین شاه و شوهر خواهر میرزا علی‌اصغر اتابک (امین‌السلطان دوم) بوده است، وی در دوران سلطنت پنج پادشاه قاجار محمدشاه، ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه زندگی کرده است.
پیرزاده نائینی پیرزاده در طول حیاتش مورد توجه دو پادشاه قاجار نیز بوده‌است، ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه او را مورد تفقد قرار داده بودند.
حسین مشکین‌قلم میرزا محمدحسین اصفهانی تا پیش از گرویدن به آئین بهائی، در دربار ناصرالدین‌شاه قاجار مقام کتابت داشت و به امر شاه به نام «مِشکین‌قلم» ملقب شده بود. وی مدتی نیز در تبریز معلم خط مظفرالدین میرزا، ولیعهد ناصرالدین‌شاه و پنجمین پادشاه ایران از دودمان قاجار بود.
ایران قاجاری ایران قاجاری نامی مستعار است که اشاره به دوره‌ای ۱۳۰ ساله از تاریخ ایران میان سال‌های ۱۱۷۵ تا ۱۳۰۴ خورشیدی و تحت سلطه دودمان قاجار دارد. نام‌های رسمی ایران در این دوره دولت عَلیّهٔ ایران و ممالک محروسه ایران بود و در جهان غرب مانند دوره‌های پیشین از ایران به عنوان پارس یاد می‌شد. بنیان‌گذار ایران قاجاری، آقامحمدخان قاجار است. او پس از فتح قفقاز و سرکوب کلیه امراء و حکام داخلی در تهران مستقر شد و آن را پایتخت نامید. آشنایی با تمدن غرب و معاهده‌های مهم موجب آغاز انقلاب مشروطه شد. بعد از انقلاب مشروطه که در زمان مظفرالدین شاه انجام شد، محمدعلی شاه پادشاه بعدی، با آن مخالفت کرد و مجلس را به توپ بست. کشمکش‌های داخلی و خارجی موجب ناآرامی در مملکت شد و آخرین پادشاه قاجار، احمدشاه قاجار بود که در سال ۱۳۰۴ برکنار شد و رضا پهلوی شاه ایران شد.
عبدالله قاجار پدر او جهانگیر میرزا نوه فتحعلی شاه قاجار بود. عبدالله قاجار ابتدا در دارالفنون فن عکاسی را آموخت و چون در این زمینه استعداد زیادی از خود نشان داد، برای تکمیل معلومات خود از طرف دربار به اروپا اعزام شد. او مدتی در پاریس و وین تحصیل کرد و پس از بازگشت به ایران، در حدود سال ۱۳۰۰ هـ ق به خدمت در دربار ناصرالدین شاه قاجار گماشته شد و لقب «عکاس مخصوص همایونی» گرفت. او در آخرین سال‌های سلطنت ناصرالدین شاه و سال‌های نخستین حکومت مظفرالدین شاه، ریاست چاپخانه دربار را بر عهده داشت و در دو سفر اروپایی مظفرالدین شاه در شمار همراهان شاه بود.
لوح عدل مظفر در فرهنگ دهخدا آمده‌است این دو کلمه ماده تاریخ مشروطیت ایران است بحساب جُمَّل مطابق ۱۳۲۴ هجری قمری یعنی تاریخ گشایش مجلس. این عبارت به معنای عدالت مظفرالدین شاه قاجار است که با برپایی آن بر سر در مجلس نشانگر مشروطیت و نام پادشاه امضاکننده و نخستین پادشاه اجراکننده آن باشد.
تاج‌الملوک (قاجار) او دختر میرزاتقی خان امیر کبیر و عزت‌الدوله (خواهر ناصرالدین‌شاه قاجار) بود که در سال ۱۲۸۴ قمری با پسر دایی خود مظفرالدین میرزا (مظفرالدین شاه آینده) ازدواج کرد و محمدعلی میرزا (محمدعلی شاه آینده) را در سال ۱۲۸۹ قمری در تبریز به دنیا آورد.
تومان نخستین سکه‌های مظفرالدین شاه نیز حامل عنوان او به‌صورت «السلطان مظفرالدین شاه قاجار» در رو و تصویر شیر و خورشید در پشت خود هستند. سکه‌های یک تومانی تصویری مظفرالدین شاه از سال ۱۳۱۶ قمری طراحی و با حفظ وزن ۲/۸ گرم وارد چرخه شدند.
ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۷۸ ناصرالدین شاه چهارمین ولیعهدش، مظفرالدین میرزا را برگزید. به رغم این که شاه از مظفرالدین میرزا تنفر داشت، اما انتصاب او که برخلاف محمدقاسم میرزا از مادر قاجار بود، علاوه بر جلب رضایت مهدعلیا و بزرگان قاجار، به ادعاهای بهمن میرزا و عباس میرزا ملک‌آرا پایان داد.
آلاپالاز اوغلی در یکی از این سفرها به قفقاز در کشتی که مظفرالدین شاه قاجار نیز حضور داشت به درخواست اطرافیان شاه، شروع به خواندن نموده و مظفرالدین شاه با دادن انعام و هدایا او را مورد لطف قرار داد.
کاخ گلستان اگرچه در دوران سه پادشاه آخر سلسله قاجاریه (مظفرالدین شاه، محمد علی شاه و احمد شاه قاجار) تا انقراض این سلسله (ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ ه‍.ق / ۹ آبان ماه ۱۳۰۴ ه‍.ش) ارگ سلطنتی از لحاظ معماری تغییرات خاصی را به خود ندید، ولی تاریخ آن با شماری از رخدادهای عمده سیاسی مانند انقلاب مشروطه و پیامدهای آن توأم و عجین گردید.
وجیه‌الله میرزا وجیه‌الله میرزا (۱۲۷۱–۱۳۲۲ ه‍.ق) شاهزادهٔ قاجار و از دولتمردان دوران ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه بود. او در دوران مظفرالدین‌شاه سپهسالار و فرمانده کل ارتش ایران بود.
علی امینی او فرزند محسن امین‌الدوله (داماد مظفرالدین شاه و مالک معروف) نوهٔ علی امین‌الدوله (صدراعظم مظفرالدین شاه) و نتیجهٔ میرزا محمد خان مجدالملک سینکی (وزیر و منشی عصر ناصری) بود. مادرش اشرف الملوک فخرالدوله دختر مظفرالدین شاه قاجار زنی بادرایت و نیکوکار بود.
مظفرالدین‌شاه با امضای فرمان مشروطیت که در تاریخ ۱۲۸۵ هجری خورشیدی، ماده‌تاریخ عدل مظفر که حروف ابجد آن برابر می‌شود با ۱۳۲۴ و در معنای عدالت مظفرالدین شاه است بر روی لوحه‌ای نوشته شد و پس از برپایی مجلس شورای ملی بر سر آن جای گرفت. بدینسان نشانگر مشروطیت و یادآور نام پادشاه امضاکننده و نخستین پادشاه اجراکننده آن بود.
فتح‌الله میرزا شعاع‌السلطنه فتح‌الله میرزا شعاع‌السلطنه، پسر سی و پنجم فتحعلیشاه قاجار و پدر شکوه‌السلطنه، مادر مظفرالدین شاه بود. فتح‌الله میرزا شعاع‌السلطنه، همچنین پدر سومین همسر ناصرالدین شاه و پدربزرگ مظفرالدین شاه بود.
شکوه‌السلطنه شکوه السلطنه (زاده ۱٢۵٢ قمری - ۱۴ شوال ۱٣۰٩ قمری)شاهزاده قاجار، همسر عقدی ناصرالدین شاه و مادر مظفرالدین شاه قاجار بود.
خلیل ثقفی ثقفی در ۱۲۷۳ به توصیه تولوزان، پزشک مخصوص ناصرالدین شاه قاجار، برای ادامه تحصیل در رشته پزشکی عازم پاریس شد و تولوزان شخصاً اجازه عزیمت او را از شاه گرفت. وی از ۱۲۷۳ تا ۱۲۷۷ در پاریس و مدتی نیز در وین درس خواند. در ۱۲۷۶ نشان علمی و عنوان شوالیه را از دولت فرانسه گرفت و در ۱۲۷۷ به ایران بازگشت. ثقفی پس از ورود به ایران به دربار راه یافت و در ۱۲۷۷ به همراه هیئتی برای معالجه شاهزاده ملک منصورمیرزا شعاع‌السلطنه، فرزند مظفرالدین شاه قاجار، به آلمان اعزام شد. او پس از بازگشت از این سفر، به عنوان پزشک مخصوص مظفرالدین شاه برگزیده شد و در اغلب سفرهای شاه همراه او بود در سال ۱۲۸۱ شاه لقب اعلم‌الدوله را به وی اعطا کرد.
احمدشاه دربارهٔ کارنامه سیاسی احمدشاه می‌توان به نظر مصدق نیز اشاره کرد که در مجلس چهاردهم شورای ملی تصریح کرد: موقعی که شاه در لندن حاضر نشد در دعوت رسمی دولت انگلیس از قرارداد اسمی ببرد و آن را بشناسد، با این که ناصرالملک به او گفته بود اگر مقاومت کند از سلطنت خلع می‌شود؛ شاه وطن‌پرست بر مقاومت خود افزود و از قرارداد اسمی نبرد. برای شاه چه بالاتر از این که امروز نامش به نیکی برده شود. حوادثی که موجب بلندی نام می‌شود کم است و شاید در عمر کسی به این حوادث تصادف نکند. خوشبخت کسانی که از این حوادث استفاده کنند و بدبخت کسانی که خود را مطیع پیش‌آمد نموده و با هر ناملایمی بسازند. در سلسله سلاطین قاجار هفت نفر سلطنت کرده که از آن‌ها فقط دو نفر پادشاه نامی شده‌اند، اول مظفرالدین شاه است که در سلطنت او آزادی نصیب ملت شد و بعد احمد شاه است که تن به اسارت نداد و از سلطنت گذشت، ای کاش که این پادشاه جوان بخت به کودتا تسلیم نمی‌شد و زودتر مقام سلطنت را ترک می‌کرد.
نورالسلطنه نورالسلطنه با نام نورالضیاء مظفری قاجار شاهزاده قاجار و دختر مظفرالدین شاه از اکرام‌الدوله بود.
احمد دریابیگی منزل خانواده پدری او (ناظم دربار ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه) و بعدها برادر وی محمد حسین خان (ناظم دربار مظفرالدین شاه، محمد علیشاه و احمد شاه قاجار) مرکز تجمع جلسات انجمن نسوان، یکی از اولین تشکلات زنان طرفدار مشروطه و آزادی حجاب و یکی از اولین تشکلات غیررسمی صدر مشروطیت بود. در مورد این انجمن به عنوان مثال می‌خوانیم که:
مظفرالدین‌شاه در جشن عید گل این فیلم، مستندی از سفر مظفرالدین‌شاه قاجار به بلژیک است. در سفرنامهٔ مظفرالدین‌شاه، گزارشی آمده که در واقع همان متن این فیلم محسوب می‌شود: امروز عید گل است و ما را دعوت به تماشا نمودند. رفتیم به تماشا. جناب اشرف صدراعظم و وزیر دربار هم در رکاب بودند. بسیار عید باتماشایی بود. تمام کالسکه‌ها را با گل مزین کرده و توی کالسکه‌ها و چرخ‌ها را پُر از گل نموده بودند که کالسکه‌ها پیدا نبود و خانم‌ها سوار کالسکه‌ها شده با دسته‌های گل در جلوی ما عبور می‌کردند و عکاس باشی هم مشغول عکس سینموفتوگراف اندازی بود…
مظفرالدین‌شاه مظفرالدین میرزا در ۱۴ جمادی‌الثانی ۱۲۶۹ ه‍.ق در تبریز زاده شد. پدرش ناصرالدین‌شاه و مادرش شکوه‌السلطنه، دختر فتح‌الله میرزا شعاع‌السلطنه سی و ششمین پسر فتحعلی‌شاه، بود. مظفرالدین میرزا پسر بزرگ ناصرالدین‌شاه نبود. قبل از او، سه تن از برادرانش به ولایتعهدی برداشته شده بودند که همگی در خردی درگذشتند؛ سلطان محمود میرزا (درگذشته ۲۵ جمادی‌الثانی ۱۲۶۵)، معین‌الدین میرزا (درگذشته ۲ ربیع‌الاول ۱۲۷۳) و محمد قاسم میرزا (درگذشته ۱۲۷۴). علاوه بر اینان، مسعود میرزا ظل‌السطان (پسر ناصرالدین‌شاه از عفت السلطنه) نیز ۳ سال از مظفرالدین میرزا بزرگ‌تر بود اما چون مادرش از سلسله قاجار نبود، شانسی برای ولایتعهدی نداشت. مظفرالدین میرزا در سال ۱۲۷۷ ه‍. ق، زمانی که چهار ساله بود، به حکومت آذربایجان منصوب شد. یک سال بعد، در ذیحجه ۱۲۷۸ ه‍.ق ناصرالدین‌شاه رسماً او را ولیعهد خود اعلام کرد.
تاریخ تمبر در ایران انتشار تمبر در دوره قاجار پس از ناصرالدین شاه با چاپ مظفرالدین شاه، محمد علی شاه و احمد شاه نیز ادامه یافت.
تاج‌الملوک (قاجار) تاج الملوک معروف به ام‌الخاقان (درگذشتهٔ ۱۳۲۳ قمری) ملکه دوره مظفرالدین شاه قاجار بود و محمدعلی شاه فرزند اوست. وی پس از اینکه محمد علیشاه را در تبریز به دنیا آورد به "ام خاقان" معروف شد.
عمارت بادگیر عمارت بادگیر در کاخ گلستان میدان ارک تهران واقع شده‌است. بین سال‌های ۱۲۲۰ و ۱۲۶۰ به دستور فتحعلی شاه قاجار ساخته شد. مظفرالدین‌شاه قاجار در «عمارت بادگیر» کاخ گلستان تاجگذاری کرد.
نجم‌السلطنه ملک‌تاج خانم نوه عباس میرزا ولیعهد قاجار، و دختر فیروز میرزا نصرت الدوله بود و در سال ۱۲۷۰ ق / ۱۲۳۳ ش متولد شد. مادر او حاجیه همایون سلطان (هما) خانم، دختر بهمن میرزا بهاءالدوله و واقفه مسجد و مدرسه شاهزاده خانم (مسجد الزهراء کنونی) در گذر وزیردفتر (جنب خیابان شاهپور سابق و وحدت اسلامی کنونی) بود. ملک تاج بزرگترین فرزند خانواده و دارای دو خواهر به نام‌های ماه سماءخانم و سرورالسلطنه و تنها یک برادر تنی به نام عبدالحسین میرزا فرمانفرما داشت. سرورالسلطنه با مظفرالدین میرزا (بعدها مظفرالدین‌شاه) و عبدالحسین میرزا فرمانفرما با دختر مظفرالدین میرزا (بعدها مظفرالدین‌شاه) ازدواج کردند بنابراین خانواده نجم‌السلطنه ارتباط نزدیکی با خانواده مظفرالدین‌شاه داشتند.
دارآباد مردم قدیم دارآباد پیشتر در جایی دیگر در جنوب ازگل و شرق سوهانک سکونت داشتند و نام آن محل کهنه دارآباد می‌باشد، ولی در پی خشکسالی آن زمین‌ها را واگذاشتند و به جای کنونی دارآباد کوچیدند. نام دارآباد پس از ساختن کاخی در زمان مظفّرالدین‌شاه قاجار در این آبادی، به شاه‌آباد تغییر نام داده شد ولی بعدها دوباره نام پیشین به آن بازگردانده شد. هنوز کاریز (قنات) این محل به نام شاه‌آباد معروف است. گفته می‌شود پزشکان فرانسوی به خاطر بیماری آسم مظفرالدین‌شاه قاجار دارآباد را برای درمان بیماری به واسطهٔ آب وهوای خوب آن مناسب دانستند. در ساختمان و زمین‌های کاخ، در زمان رضاشاه در سال ۱۳۱۲ هجری خورشیدی بیمارستان مسلولین ساخته شد. از دیگر عمارت‌های قاجاری که نزدیک به کاخ شاهی ساخته شده‌است عمارت فخرالدوله می‌باشد.
استخاره‌های محمدعلی‌شاه استخاره در لغت به معنای بهترین خواستن و خیر خواستن از خدا است. با اینکه اعمال خلاف رضای خدا در زندگی پادشاهان قاجار به‌خصوص مظفرالدین شاه و محمدعلی شاه بسیار وجود داشته، اعتقاد عجیبی به استخاره داشتند سید حسین بحرینی روحانی مورد اعتماد و اطمینان مظفرالدین شاه بود و او در کارهای مختلف حتی در مسائل ساده روزانه از وی درخواست استخاره می‌کرد و معمولاً عین الدوله پشت سر شاه می‌ایستاد و بحرینی بعد از نگاه کردن به قرآن سرش را بالا می‌کرد و به صورت او نگاه می‌کرد که چه بگوید.
نریمان‌خان قوام‌السلطنه نریمان‌خان قوام السلطنه (زاده ۱۸۳۶ در تهران - درگذشته اوایل) دیپلمات ایرانی ارمنی‌تبار بود وی وزیرمختار ایران در اتریش در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار و مظفرالدین شاه قاجار بود.
تاریخ استان کرمانشاه در اواخر دوران قاجار منابع نفتی در کرمانشاه کشف شد. با امضای قرارداد دارسی میان مظفرالدین شاه پادشاه ایران و ویلیام ناکس دارسی به نمایندگی از حکومت انگلستان، انگلیسی‌ها به اکتشاف،‌استخراج و پالایش نفت در کرمانشاه پرداختند. این فعالیت‌ها دخالت هرچه بیشتر انگلیسی‌ها در منطقۀ‌ کرمانشاه را در پی داشت. علاوه بر این استخراج نفت در اواخر دورۀ قاجار سبب تأسیس روستای نفت‌شهر و تأسیس پالایشگاه کرمانشاه شد که تأثیرات سیاسی،‌ اقتصادی و اجتماعی عظیمی در جامعۀ‌ کرمانشاه بر جای گذاشت.
ابوالقاسم امینی مجدی ابوالقاسم امینی مجدی فرزند محسن خان امین‌الدوله (مالک معروف لشت نشا گیلان و داماد مظفرالدین شاه ) فرزند میرزا علی خان امین الدوله (صدراعظم روشنفکر عصر ناصری) فرزند میرزا محمد خان مجدالملک سینکی (از رجال فاضل دوره قاجار) و برادر علی امینی (وکیل، وزیر و نخست‌وزیر دوره پهلوی) بود. مادرش خانم فخرالدوله دختر مظفرالدین شاه قاجار در کیاست و مدیریت زبانزد عصر خود بود.
احترام‌السلطنه زرین کلاه احترام‌السلطنه (۱۲۴۹ - ۷ آبان ۱۲۸۲) شاهزاده قاجار و دختر دوم مظفرالدین شاه قاجار بود.
ایرانیان در میان انگلیسی‌ها در این کتاب دنیس رایت به حضور ایرانی‌ها در انگلستان از اولین سفیر فتحعلی‌شاه قاجار تا پایان دوران قاجار و سفر محصلان ایرانی به انگلستان اشاره کرده و به سفرهای ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه پرداخته‌است. این کتاب از نظر تاریخی مورد توجه و دارای ارزش دانسته شده‌است.
امیرمؤید سوادکوهی او در دوران ناصرالدین شاه قاجار بسیاری اوقات در تهران جزو عملهٔ خلوت و شکار بود و ریاست ایل سوادکوه و سوارهای آنجا را بر عهده داشت اما در دورهٔ مظفرالدین شاه قاجار به مازندران مهاجرت کرد و اغلب در مازندران ساکن بود و در آن خطه از نفوذ زیادی برخوردار بود.
سهام‌الدین غفاری از خاندان غفاری کاشان و پسر امیر نظام‌الدین مهندس‌الممالک از رجال دانشمند دوره قاجار و دانش‌آموختگان پلی‌تکنیک پاریس بود که به در دوران مظفرالدین شاه و احمد شاه قاجار به وزارت رسید.
مدرسه باقریه "السلطان مظفرالدین شاه قاجار"
میرزا زین‌العابدین تهرانی میرزا زین‌العابدین تهرانی ( ۱۲۶۰ ق ۱۸۴۴ م تهران - ۱۳۲۱ ق ۱۹۰۳م در تهران) ملقب به ظهیر الاسلام امام جمعه تهران در عصر ناصرالدین شاه قاجار و مظفرالدین شاه قاجار بود
عبدالصمد ممتازالسلطنه عبدالصمد خان یا به اختصار صمد خان ملقب به ممتازالسلطنه سیاستمدار و سفیر ایرانی در دورهٔ قاجار در زمان مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمد شاه بود.
علی‌خان والی علیخان والی (۱۲۶۲–۱۳۱۸) عکاس و از رجال سیاسی عصر ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار بود.
انقلاب جُنبِشِ مَشروطهٔ ایران مجموعه کوشش‌ها و رویدادهایی است که در دوره مظفرالدین شاه قاجار و سپس در دوره محمدعلی شاه قاجار برای تبدیل حکومت استبدادی به حکومت مشروطه رخ داد و منجر به تشکیل مجلس شورای ملی و تصویب اولین قانون اساسی ایران شد.
ابوالفضل میرزا عضدالسلطان ابوالفضل عضد (عضدالسلطان) (زادهٔ ۱۲۶۲ – درگذشتهٔ دوم بهمن ۱۳۴۹) از شاهزادگان قاجار و چهارمین فرزند ذکور مظفرالدین‌شاه قاجار است.
علی‌اکبر شیخ‌الاسلام "السلطان مظفرالدین شاه قاجار"
خانه و باغ اتحادیه این خانه-باغ متعلق به امین‌السلطان، صدراعظم دوره ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه و محمد علی شاه قاجار بوده‌است، که پس از کشته شدن او، توسط «حاج رحیم اتحادیه» خریداری شد.
مظفرالدین‌شاه اولین همسر او تاج‌الملوک، معروف به ام‌الخاقان، دختر میرزا محمدتقی خان فراهانی، بود که محمدعلی شاه قاجار حاصل این ازدواج بود.
اشرف‌الملوک فخرالدوله اَشرَف المُلوک (فَخرالدوله) (۱۲۶۱ خورشیدی – دی ماه ۱۳۳۴) شاهزادهٔ قاجار، دختر مظفرالدین شاه و سرورالسلطنه، خواهرزادهٔ عبدالحسین میرزا فرمانفرما، دخترخالهٔ محمد مصدق و مادر علی امینی بود. او زنی با درایت و نیکوکار بود. فخرالدوله واسط بین رضا شاه و خاندان قاجار بود و با آرام نگاه داشتن ایل قاجار تلاش کرد تا از وقوع خونریزی‌ها جلوگیری کند.
فروغ‌الدوله تومان آغا (فروغ‌الدوله) دختر ناصرالدین‌شاه قاجار و خازن‌الدوله از زنان آزادیخواه دوره قاجار و زمان جنبش مشروطه بود. او و همسرش ظهیرالدوله عضو انجمن اخوت بودند. فروغ‌الدوله که طرفدار مشروطیت بود مخالفتش را با برادرش مظفرالدین شاه و برادرزاده‌اش محمدعلی شاه علنی کرده بود. در جریان به توپ بسته شدن مجلس، محمدعلی شاه دستور تخریب و غارت خانه او را نیز صادر کرد.
کتاب احمد طالبوف، بعد از انتشار این کتاب، در میان ایرانیانِ درس‌خوانده شهرت قابل توجهی به دست آورد، از دانش‌آموز گرفته تا مردم طبقه متوسط، دولت و مشروطه‌خواهان. پس تعجبی نداشت که آثار او اعتراضاتی را برانگیزد. ناصرالدین شاه قاجار او را «کافردین» خواند و معتقد بود که او ایران را تمسخر می‌کند. اما فرزندش مظفرالدین شاه نظر مثبتی به او داشت تا جایی که در سفری به تهران به حضور مظفرالدین شاه قاجار پذیرفته شد و مورد عنایت شاه قرار گرفت. همین شهرت سبب شد در اولین دورهٔ مجلس شورای ملی، مردم تبریز به‌طور غیابی او را به عنوان نمایندهٔ خود انتخاب کردند. هرچند اتهام بدعت از سوی برخی روحانیون و ناامیدی طالبوف از رژیم مشروطه‌خواه جدید سبب شد بر کرسی نمایندگی ننشیند. چاپ‌های متعدد "کتاب احمد" در داخل و خارج ایران حکایت از محبوبیت این اثر دارد. این کتاب در مدارس جدید تبریز به عنوان کتاب آموزشی تدریس می‌شد.
حرم فاطمه معصومه چهار پادشاه از صفویان از جمله شاه عباس دوم و شاه صفی یکم، دو پادشاه از قاجار، و همچنین تعدادی از شاهزادگان قاجار در مسجد شاه واقع در حرم فاطمه معصومه دفن شده‌اند. این مسجد در کنار ضریح فاطمه معصومه قرار دارد.
ابراهیم معتمدالسلطنه معتمدالسلطنه در طول عمر خود حداقل چهاربار ازدواج کرد. همسر اول او، طاووس خانم دختر میرزا محمدخان مجدالملک سینکی و خواهر میرزا علی خان امین‌الدوله، صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار بود که صاحب دو پسر، حسن و احمد شد ولی چندصباحی پس از ازدواج درگذشت. با مرگ او، امین‌الدوله وظیفه نظارت بر تحصیل و حسن تربیت خواهرزادگانش را برعهده گرفت. همسران دوم و سوم معتمدالسلطنه، سلطنت خانم ملقب به "محترم‌السلطنه" دختر بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله (ازدواج با معتمدالسلطنه در ۱۹ ربیع‌الاول ۱۲۹۹ قمری) و بهجت‌السلطنه دختر میرزا عباس خان قوام‌الدوله هریک صاحب پسری شدند. همسر دیگر معتمدالسلطنه، تاج‌الملوک ملقب به ام‌الخاقان بود که دختر میرزا تقی خان امیرکبیر و عزت‌الدوله و قبلاً همسر مظفرالدین شاه قاجار بود. تاج‌الملوک پس از طلاق از مظفرالدین شاه در ۱۲۹۳قمری، با معتمدالسلطنه ازدواج کرد، اما این وصلت دوام چندانی نیافت و پس از مدتی، بدون یافتن فرزند، به جدایی انجامید. معتمدالسلطنه در مجموع صاحب چهار پسر شد:
موسیقی ایران در دوران قاجار در دورهٔ ناصرالدین شاه، ساز کمانچه رواجی بسزا پیدا کرد. برخی از مهم‌ترین موسیقی‌دانان دورهٔ قاجاریه به شرح زیر هستند. همچنین در دوران مظفرالدین شاه تا احمد شاه، از خوانندگان شاخص زیر نام برده شده‌است:
۱۲۸۹ (قمری) ۱۲۸۹ (قمری)، هزار و دویست و هشتاد و نهمین سال در گاهشماری هجری قمری است. اول محرم این سال برابر با یازدهم مارس سال ۱۸۷۲ میلادی است. محمدعلی شاه ، فرزند مظفرالدین شاه ، ششمین شاه قاجار
جمشید جمشیدیان ارباب جمشید در سالهای ۱۳۰۸ و ۱۳۰۹ هجری قمری به عنوان تاجر معتبر با ناصرالدین شاه قاجار ارتباط پیدا کرده و به دربار او راه یافت. از آن زمان تا پایان حکومت قاجار وی با دربار قاجاریه مراوده داشت و در دربار مظفرالدین‌شاه نیز وی منشأ خدمات بسیاری به شاه و درباریان بود. از جمله جمشیدآباد (جمالزاده کنونی) را که از جمله املاک شخصی وی بود، به عنوان تفرجگاه در اختیار شاه و اهالی حرمش می‌نهاد و هرگاه شاه به آنجا می‌رفت ارباب جمشید به وی سینی اشرفی تقدیم می‌کرد. در نتیجه همین قبیل خدمات، مظفرالدین‌شاه در سال ۱۳۲۱ه‍.ق وی را به لقب رئیس‌التجاری و دریافت نشان و جبّه و شال سرفراز کرد. وی در صرافی خود به امور مالی درباریان و دولتمردان نیز می‌پرداخت و با بسیاری از آنها، از جمله با میرزا علی اصغر خان اتابک اعظم (معروف به امین السلطان)، دوستی داشت. بسیاری از رجال آن زمان، به‌ویژه حاکمان یزد و کرمان، از او وام می‌گرفتند و چون مدیون او بودند به وضع زرتشتیان آن شهرها رسیدگی می‌کردند، حتی شخص محمدعلی‌شاه و خانواده‌اش نیز از تجارتخانه جمشیدیان مبالغی قرض می‌گرفتند که بازپرداخت آن برعهده عده‌ای از تجار و ملاکین می‌افتاد!. ارباب جمشید، همچنین در سال ۱۳۲۶ه‍.ق از طرف محمدعلی شاه قاجار به ریاست مخزن دولتی منصوب گردید. در این زمان او لباس قشون، اعم از قزاقخانه و سربازخانه، را تأمین می‌کرد.
قانون اساسی مشروطه پس از درگذشت ناصرالدین شاه و در پی انقلاب مشروطه در ۱۲۸۵ ه‍.خ (۱۳۲۴ ه‍.ق)، قانون اساسی مشروطه به امضای مظفرالدین شاه قاجار رسید.
کامران میرزا کامران میرزا (۱۲۳۵–۱۳۰۷)، ملقب به نایب‌السلطنه، شاهزادهٔ قاجار و فرزند سوم ناصرالدین شاه و نیز برادر مسعود میرزا ظل‌السلطان و مظفرالدین شاه بود.
عبدالمحمد میرزا سیف‌الدوله سلطان‌عبدالمحمد میرزا قاجار ملقب به "سیف‌الدوله" (زادۀ ؟ - درگذشتۀ ۱۳۰۰ در ملایر) نوۀ چهل و هشتم فتحعلی‌شاه قاجار و حاکم ملایر بود. او فرزند سلطان احمد میرزا عضدالدوله ، برادرزاده سلطان محمدمیرزا سیف الدوله (فرزند سى و هشتم فتحعلی شاه قاجار و حاکم اصفهان) و برادر سلطان عبدالمجيد ميرزا عين‌الدوله( صدر اعظم مظفرالدين شاه قاجار) بود. سیف‌الدوله ابتدا به کسوت دراویش صفی‌علی‌شاهی درآمد اما بعد از مدتی از خانقاه صفی‌علی‌شاهی اخراج شد.
امیر مفخم بختیاری لطف‌علی‌خان، علاوه بر ایلخانی بختیاری، به تعبیر دیوانی آن عصر، بر بسیاری از ایالت‌های بزرگ ایران، مانند: خوزستان، اصفهان، کردستان، کرمان، لرستان، کرمانشاهان و مضافات، بارها حکومت داشت. وی احکام و منصب‌های بسیاری را در دوران قاجار، بدست آورد. امیر مفخم از ناصرالدین‌شاه قاجار، مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه قاجار احکام مختلفی دریافت نمود؛ ولی اوج قدرت و نفوذ وی، به زمان پادشاهی محمدعلی‌شاه یعنی در فاصله سال‌های ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۸ هجری شمسی بازمی‌گردد. وی در سال‌های اواخر سلطنت محمدعلی شاه، به فرماندهی قشون سلطنتی منصوب گشت.
استبداد صغیر مظفرالدین شاه قاجار در تاریخ ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ برابر با ۱۴ جمادی‌الثانی ۱۳۲۴، پس از چند مرحله و اعتراض اقشار مختلف مردم تهران، به خصوص اصناف، بازرگانان و روحانیان، فرمان مشروطیت را امضا کرد. مجلس شورای ملی در مهر ۱۲۸۵ افتتاح شد و تدوین پیش‌نویس قانون اساسی مشروطه را آغاز کرد. نمایندگان مجلس می‌دانستند که محمدعلی میرزا، ولیعهد، مخالف مشروطه است و اگر به پادشاهی برسد، کار امضای قانون اساسی دشوار خواهد شد؛ بنابراین شتاب می‌کردند که تا پادشاهِ بیمار هنوز زنده است، کار را تمام کنند. آنها تلاش کردند این متن را به گونه‌ای تنظیم کنند که برای شاه ناخوشایند و حقارت‌آمیز نباشد؛ بنابراین برخی از اصول آن شفاف نوشته نشد.
فرمان مشروطیت فرمان مشروطیت در اصل فرمان تشکیل مجلس شورای ملی ست که مظفرالدین شاه قاجار در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی امضا کرد و یک روز بعد در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ فرمان مشروطیت صادر شد. مظفرالدّین شاه با امضای این فرمان، درخواست متحصنین در جنبش مشروطه ایران را پذیرفت و با مشارکت مردم در امر حکومت موافقت کرد و بدین ترتیب در سرزمین ایران برای نخستین بار حکومت مشروطه تأسیس شد.
ارمنی‌ها در جنبش مشروطه ایران فعالیت‌های آموزشی این مدرسه مورد تحسین ناصرالدین‌شاه قاجار، که برای چند سال سالی ۲۵۰ تومان به آن اهدا کرد و مظفرالدین‌شاه قاجار قرار گرفت. این مدرسه همچنین توجه مقام‌های عالی رتبهٔ ایرانی و اروپایی را هم جلب کرد که از آن میان می‌توان به میرزاجواد خان، رئیس مدرسهٔ همایونی تبریز، و یکی از مجتهدان تبریز اشاره کرد.
مظفرنامه (فیلم) داستان مظفرنامه به روایت بخشی از تاریخ معاصر ایران می‌پردازد. ماجرا از ترور ناصرالدین‌شاه قاجار آغاز شده و با امضای حکم مشروطیت توسط مظفرالدین شاه به پایان می‌رسد.
مهدی مصورالملک میرزا مهدی‌خان نقاش از اواخر دوره ناصری، تمام دوره مظفری و تا اوایل پادشاهی محمدعلیشاه قاجار زندگی و فعالیت می‌کرد. مظفرالدین شاه قاجار (در نخستین سال پادشاهی‌اش، ۱۲۷۵ شمسی) او را ملقب به «مصورالملک» کرد.
عبدالله‌خان ناظم‌السلطنه عبدالله‌خان قاجار دولو (درگذشته ۱۳۰۲ خورشیدی) ملقب به ناظم‌السلطنه پسر محمدرحیم خان علاءالدوله و از رجال دوره ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه بود.
۱۲۶۹ (قمری) ۱۲۶۹ (قمری)، هزار و دویست و شصت و نهمین سال در گاهشماری هجری قمری است. اول محرم این سال برابر با پانزدهم اکتبر سال ۱۸۵۲ میلادی است. مظفرالدین شاه ( پنجمین شاه قاجار ، چهارمین پسر ناصرالدین شاه ) درگذشت : ۱۳۲۴ قمری
عباس فرمانفرمائیان عباس میرزا سالارلشکر (۱۲۶۸ تبریز – ۱۳۱۴ برلین) با نام خانوادگی فرمانفرماییان شاهزاده و دولتمرد و قانونگذار دوره‌های قاجار و پهلوی بود. او نوه دختری مظفرالدین‌شاه قاجار و نخستین نماینده مراغه در مجلس شورای ملی بود.
میرزا علی‌اصغر اتابک میرزا علی‌اصغر خان اتابک (۱۶ بهمن ۱۲۳۶ ه‍.خ. تهران – ۸ شهریور ۱۲۸۶ ه‍.خ. تهران)، ملقب به امین‌السلطان، صدراعظم ۳ پادشاه قاجار؛ ناصرالدین‌شاه، مظفرالدین‌شاه و محمدعلی‌شاه بود، که فرزند دوم ابراهیم‌خان امین‌السلطان محسوب می‌شد و از گرجی‌های ایران بود. به ترتیب به القاب صاحب‌جمع، امین‌السلطان، و اتابک اعظم ملقب بود.وی سیاستمداری بود که قریب ربع قرن، در سمت‌های وزیری، وزیراعظمی و صدراعظمی، به تمام نکات پنهان و آشکار سیاست، آگاهی داشت و بر اثر مسافرت‌های مکرر به اروپا و سایر کشورها، از سیاست جهان نیز وقوف داشت. وی در اواخر عمر خود در میان سیاست‌های خارجی، نزدیکی به دولت تزاری روسیه را مناسب‌تر از امپراتوری بریتانیا می‌دانست.
موسیقی ایران در دوران قاجار پیوند موسیقی‌دانان بزرگ با دربار تنها تا پایان دوران حکومت ناصرالدین شاه دوام داشت و از زمان مظفر‌الدین شاه سست و متزلزل شد. از «بی‌ذوقی» مظفرالدین شاه و نیز تحولاتی که منتهی به پیروزی مشروطیت شد به عنوان عواملی که بر این امر مؤثر بود نام برده‌اند. با این حال، قطع رابطهٔ موسیقی‌دانان برجسته با دربار به صورت دفعی رخ نداد. یک مثال معروف، غلامحسین خان درویش (معروف به درویش‌خان) بود. او در دربار مظفرالدین شاه نزد شاهزاده ملک منصور میرزا شعاع‌السطنه بود و پس از آن که بابت اجرای موسیقی در حضور افرادِ خارج از دربارِ شعاع‌السلطنه (که به قصد کسب درآمد بود) تهدید به قطع دستانش شد، از دربار این شاهزاده فرار کرد و در سفارت انگلستان پناه گرفت و نهایتاً با وساطت این سفارت از دربار قاجار رهایی یافت. وی نزد مردمان تهران به نواختن موسیقی می‌پرداخت و از این راه کسب درآمد می‌کرد. با این حال حتی پس از این هم او چند بار در مهمانی‌هایی اشرافی دربار ساز زد.
مظفری مُظَفَّری ممکن است به موارد زیر اشاره داشته باشد. مظفری در دوران قاجار انتساب به مظفرالدین‌شاه بوده‌است. همچنین مظفری می‌تواند انتساب به جایی باشد که واژهٔ «مظفر» در آن باشد.
عباس قوام‌الدوله میرزا عباس خان قمی تفرشی ملقب به معاون‌الملک و سپس قوام‌الدوله، آخرین وزیر امور خارجهٔ ایران در دورهٔ ناصرالدین شاه و چند ماه آغازین پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار است.
مراسم سلام دربار قاجار در زمان مظفرالدین‌شاه این تشریفات و مراسم محدودتر و بالاخره در دوران سلطنت محمدعلی‌شاه به دلیل عدم علاقه مردم و برگزیدگان طبقات لطف و روح سابق را نداشت و مراسم آن بسیار بی نظم و ترتیب برگزار می‌شد.
علی‌اکبر دبیر سهرابی میرزا علی‌اکبر خان دبیرالسلطان ( ۱۲۵۱ تبریز - ۱۳۱۸) که نام خانوادگی دبیر سهرابی برگزید، منشی خاصه و مأمور خفیهٔ مظفرالدین شاه قاجار و نماینده مجلس شورای ملی در دوره‌های قاجار و پهلوی بود.
نشان بند جوراب ناصرالدین‌شاه دومین غیر مسیحی‌ای بود که این نشان را از ملکه ویکتوریا دریافت کرد. پیش از وی سلطان عبدالعزیز عثمانی این نشان را دریافت نموده بود. ناصرالدین‌شاه در سفرنامه‌اش دربارهٔ این نشان مفصلاً شرحی نوشته‌است. او با ظرافت نقل می‌کند که ملکه «گونه‌اش را بوسیده‌است». ملکه ویکتوریا نیز در خاطراتش وقایع روز اعطای نشان را به‌طور مبسوط شرح داده‌است. ناصرالدین‌شاه در سفرنامه خود چنین آورده‌است که: عبدالحسین میرزا فرمانفرما برادرزاده محمدشاه قاجار، داماد مظفرالدین شاه و پدر فیروز میرزا نصرت الدوله و نیز سر شاپور ریپورتر، به غیر از دو شاه سلسله قاجار، به گمان از معدود ایرانیانی اند که نشان بند جوراب انگلستان را دریافت نموده‌اند.
ته‌دیگ دو روایت مختلف برای تولد ته‌دیگ و سپس ورود آن به سفره ایرانی‌ها وجود دارد. اولی به دوره قاجار و زمان سلطنت ناصرالدین شاه یا مظفرالدین شاه قاجار بازمی‌گردد. بنابر این روایت، خدمه‌هایی که در مطبخ شاه کار می‌کردند، با باقی مانده غذا، شکم‌شان را سیر می‌کردند. و روزی نوکرها بر سر ته دیگ غذا دعوا می‌کنند. وقتی ماجرا را از سرآشپز جویا می‌شوند، ماجرای ته دیگ به گوش شاه می‌رسد و او دستور می‌دهد که کمی از ته دیگ را برایش ببرند. شاه که از خوردن ته دیگ مسرور می‌شود، دستور می‌دهد پس از آن، ابتدا ته دیگ را به عنوان پیش غذا برای او ببرند و بعد، غذای اصلی را.
خانه صمصام نظام خانه صمصام نظام مربوط به اواخر دوره قاجار است و در نهاوند، خیابان فجر اسلام، کوچه حیدری واقع شده و این اثر در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۵۰۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. سهراب خان ملقب به صمصام نظام که از نوادگان تقی خان جلالوند بوده و معاصر با ناصرالدین شاه ،مظفرالدین شاه ومحمدعلی شاه قاجار می زیسته است. سهراب خان صمصام نظام پس از پسرعمویش آقاخان بر نهاوند و سرزمین ثلاث حکومت کرد .
ایران جوان (سرود) ناصرالدین شاه قاجار پیش از نخستین سفرش به اروپا در سال ۱۸۷۳ م (برابر ۱۲۵۲ ه‍.خ و ۱۲۹۰ ه‍.ق) دستور ساخت مارشی را به آلفرد لومر استاد فرانسوی موسیقی دارالفنون می‌دهد که در دیدارهای رسمی شاه در کنار سرودهای ملی دیگر کشورها نواخته شود. این مارش بی‌کلام، «سلام شاه» نامیده شد و در مراسم‌های رسمی به جای سرود ملی ایران به کار رفت و به همین دلیل اروپاییان از آن به عنوان سرود ملی ایران یاد کرده‌اند. این آهنگ در دورهٔ مظفرالدین شاه قاجار بر روی صفحه ضبط شد و وقتی شاه برای سلام رسمی به تخت مرمر می‌آمد و بر تخت می‌نشست دستهٔ موزیک این آهنگ را اجرا می‌کرد و این کار تا دورهٔ محمدعلی شاه قاجار معمول بود. بر روی برچسب صفحهٔ گرامافون این سرود عنوان «سلام شاه با سلامتی، ارکس شاهی به‌فرمان مسیو لمر ژنرال» درج شده‌است. نت این سرود در آرشیو ملی فرانسه موجود است.
شهرستان نظرآباد میرزا عزیزالله ساوجبلاغی خوشنویس و منشی دیوان رسایل وزارت امور خارجه در دورهٔ حکومت مظفرالدین شاه قاجار.
سالارالدوله ابوالفتح میرزا سالارالدوله (زاده ۱۲۶۰ تبریز - درگذشته ۱۳۳۸ اسکندریه) از رجال سیاسی دوران قاجار و پسر دوم مظفرالدین شاه بود.
مهدی مصورالملک میرزا مهدی خان نقاش در سال 1314 هجری قمری از جانب مظفرالدین شاه قاجار، ملقب به "مصورالملک" شد. وی از اواخر دوره ناصری، تمام دوره مظفری و تا اوایل پادشاهی محمد علیشاه قاجار زندگی کرد. او پدر حسین گل‌گلاب است.
علی امینی علی امینی در ۲۱ شهریور ۱۲۸۴ در تهران به دنیا آمد. پدرش محسن خان امین‌الدوله، پسر علی خان امین الدوله صدر اعظم زمان مظفرالدین شاه و از مالکین بزرگ لشت نشا بود. مادرش فخرالدوله دختر مقتدر و مدبّر مظفرالدین شاه و برادر بزرگ‌ترش ابوالقاسم امینی مجدی بود. امینی در جوانی با بتول وثوق دختر حسن وثوق (وثوق الدوله) (رئیس‌الوزرای دوره قاجار و عاقد قرارداد ۱۹۱۹) ازدواج کرد.
حوزه علمیه تهران تداوم مدرسه‌سازی در سرتاسر دوره قاجار در این شهر و نیز جمعیت روزافزون طلاب تهران گواه این پیشرفت است. بنا بر یک گزارش آماری، در دوره ناصرالدین شاه قاجار (۱۲۶۴–۱۳۱۳)، ۴۷ باب مسجد، که بسیاری از آن‌ها مدرسه نیز داشته‌اند، ۳۵ باب مدرسه و ۱۴۳۶ طلبه به ثبت رسیده‌است. دوره مظفرالدین شاه (۱۳۱۳–۱۳۲۴) انجمن طلاب مشروطه‌خواه، که از تشکل‌های حوزوی بود، بیش از هزار عضو داشت.
ملک‌الشعرای صبوری میرزا محمدکاظم صبوری ملقب به ملک الشعرا و متخلص به صبوری (۱۳۲۲-۱۲۷۰)، شاعر دوره مظفرالدین شاه قاجار بود.
انتخابات در ایران پس از انقلاب مشروطه در شاهنشاهی ایران در زمان مظفرالدین‌شاه قاجار، حکومت مشروطه در ایران تشکیل شد و نخستین انتخابات‌ها کمی بعد در ایران آغاز شد.
قاضی کوثر عمر فاروقی در کتاب "نظری به تاریخ و فرهنگ سقز کردستان" او را یکی از رهبران مردم سقز در دوران مشروطیت معرفی کرده که در زمان ناصرالدین‌شاه مشکلات و مسائل مردم را به دربار گزارش می‌کرده و در زمان مظفرالدین‌شاه نیز اعتراضات مردم را علیه استبداد قاجار رهبری می‌کرده‌است.