Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — history, Θέμα D (25 μονάδες)

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ — ΘΕΜΑ Δ1
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να παρουσιάσετε τον ρόλο του εμπορίου στην οικονομική ανάπτυξη του Πόντου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα.

ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Το εμπόριο εξακολούθησε να διεξάγεται στις πόλεις Τραπεζούντα και Αμισό. […] Εμπορικά λιμάνια στον Πόντο ήταν η Κερασούντα, τα Κοτύωρα, η Οινόη, τα Σούρμενα κ.ά. Στην Τραπεζούντα το 1869 η αξία των εισαγωγών είχε φθάσει στα 62.787.464 φράγκα, με χώρες προελεύσεως κατά σειρά: Αγγλία, Περσία, Γαλλία, Ρωσία, Ελβετία και προτελευταία την Ελλάδα με 131.150 φράγκα, και των εξαγωγών στα 37.901.438 φράγκα, με προορισμό κατά σειρά: Περσία, Κωνσταντινούπολη, Ρωσία, Γαλλία, Καύκασο κ.ά.
Οδυσσεύς Λαμψίδης, «Πόντος», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΓ΄, σελ. 435.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Στον Πόντο η οικονομική δραστηριότητα περιοριζόταν στην παραλιακή ζώνη και σ’ αυτή πάλι ήκμαζε το ελληνικό στοιχείο. Το σπουδαιότερο κέντρο ήταν η Τραπεζούντα, που βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου και στο επίκεντρο της επικοινωνίας της Περσίας και της Κασπίας με όλη τη Μικρά Ασία και με τη Δύση. Το εμπόριο της Τραπεζούντας αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από το 1883, όταν η Ρωσία απέκλεισε την οδό μέσω Καυκάσου στο περσικό εμπόριο, μέχρι το 1906, οπότε αποκαταστάθηκε πάλι η επικοινωνία μέσω Ρωσίας. Στο διαμετακομιστικό εμπόριο της Τραπεζούντας η ελληνική ναυτιλία έπαιζε σημαντικό ρόλο -ερχόταν τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές στο λιμάνι της πόλεως. Υπήρχε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ οι ντόπιοι μεγάλοι τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι των Γ. Καπαγιαννίδη, αδελφών Φωστηροπούλου και των Θεοφύλακτου και Λεοντίδη ήλεγχαν την οικονομική ζωή του τόπου. Δεύτερη σε σημασία ερχόταν η Αμισός που ήκμαζε ως κέντρο εξαγωγής καπνού και διέθετε και αυτή υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών. Η Κερασούντα και τα Κοτύωρα ήκμαζαν επίσης· και εκεί το εμπόριο ήταν στα χέρια των Ελλήνων.
Ελένη Κατσιαδάκη-Γαρδίκα, «Μικρά Ασία», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1977, τ. ΙΔ΄, σελ. 372.

ΚΕΙΜΕΝΟ Γ
Όσον αφορά στην Αμισό, που βασιζόταν περισσότερο στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας της -ήταν άλλωστε ιδανική η θέση της, για να εξυπηρετεί την κεντρική Ανατολία- οι εξαγωγές από το λιμάνι της αυξήθηκαν εντυπωσιακά χάρις σε συγκεκριμένα προϊόντα, όπως κυρίως τον καπνό, το σιτάρι, το αλεύρι και τη βρόμη, ενώ το ύψος των εισαγωγών δεν μεταβλήθηκε σημαντικά, καθώς άλλα προϊόντα μειώθηκαν (βαμβακερά και μάλλινα είδη, μέταλλα), και άλλα αυξήθηκαν (καφές, είδη σπιτιού και ζάχαρη).
Το λιμάνι της Κερασούντας, σε εξαιρετικά ευνοϊκή θέση για τις κεντρικές επαρχίες της Μ. Ασίας, παρουσιάζεται αναλογικά ως το πιο αποδοτικό στο εισαγωγικό και το εξαγωγικό εμπόριο.
Κυριάκος Χατζηκυριακίδης, «Η οικονομία του βιλαετίου Τραπεζούντας μέσα από τις εμπορικές εκθέσεις του Βρετανού Προξένου Alfred Biliotti (1873-1885)», στο Θεοδόσιος Αρ. Κυριακίδης και Κυριάκος Στ. Χατζηκυριακίδης (επιμ.), Ο Πόντος στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία (1774-1908): Κοινωνία και Οικονομία, Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 2018, σελ. 77.

Απάντηση:
Η κύρια πλουτοπαραγωγική πηγή στα παράλια του Εύξεινου Πόντου ήταν το διαμετακομιστικό εμπόριο, με κυριότερα λιμάνια την Τραπεζούντα, την Αμισό, την Κερασούντα, καθώς και την Οδησσό, τη Βραΐλα, το Νοβοροσίσκ και τη Σεβαστούπολη στη βόρεια ακτή. Η θεωρητική ισονομία και η θρησκευτική ελευθερία που εξασφάλισαν οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του εμπορίου, οδήγησαν στη δημογραφική αύξηση και στην κάθοδο του ελληνικού πληθυσμού από την ενδοχώρα στις παραλιακές περιοχές: οι Έλληνες πήραν ξανά στα χέρια τους το εμπόριο ολόκληρου του Εύξεινου Πόντου και της ενδοχώρας και η Τραπεζούντα ξαναβρήκε τις παλιές της δόξες. Η Τραπεζούντα υπήρξε το σπουδαιότερο κέντρο: μέχρι το 1869 έλεγχε το 40% του εμπορίου της Περσίας και το διαμετακομιστικό της εμπόριο απέφερε κέρδος περίπου 200.000.000 φράγκα τον χρόνο, λειτουργώντας ως σταυροδρόμι Δύσης και Ανατολής· η παρακμή του λιμανιού άρχισε σταδιακά μετά το 1869, με τη διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ που μετατόπισε τους εμπορικούς δρόμους. Το Κείμενο Α δίνει το μέγεθος της κίνησης: το 1869 οι εισαγωγές της Τραπεζούντας έφταναν τα 62.787.464 φράγκα (Αγγλία, Περσία, Γαλλία, Ρωσία, Ελβετία) και οι εξαγωγές τα 37.901.438 φράγκα (Περσία, Κωνσταντινούπολη, Ρωσία, Γαλλία, Καύκασος), ενώ απαριθμεί και τα άλλα εμπορικά λιμάνια (Κερασούντα, Κοτύωρα, Οινόη, Σούρμενα). Το Κείμενο Β εξηγεί τη γεωγραφική βάση της ακμής — η δραστηριότητα περιοριζόταν στην παραλιακή ζώνη, όπου ήκμαζε το ελληνικό στοιχείο· η Τραπεζούντα βρισκόταν στο τέλος του χερσαίου δρόμου, στο επίκεντρο της επικοινωνίας Περσίας-Κασπίας με τη Μικρά Ασία και τη Δύση· το εμπόριό της αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από το 1883 (αποκλεισμός της οδού του Καυκάσου από τη Ρωσία) έως το 1906· η ελληνική ναυτιλία ερχόταν τρίτη στις εισαγωγές και εξαγωγές του λιμανιού· λειτουργούσε υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών και οι μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι (Γ. Καπαγιαννίδη, αδελφών Φωστηροπούλου, Θεοφύλακτου και Λεοντίδη) έλεγχαν σχεδόν όλη την οικονομία του ανατολικού Πόντου. Δεύτερη σε σημασία ερχόταν η Αμισός, κέντρο εξαγωγής καπνού με υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, ενώ ήκμαζαν και η Κερασούντα και τα Κοτύωρα, με το εμπόριο στα χέρια των Ελλήνων. Το Κείμενο Γ εξειδικεύει: η Αμισός στηριζόταν στην αγροτική παραγωγή της ενδοχώρας και εξυπηρετούσε την κεντρική Ανατολία, με εντυπωσιακή αύξηση των εξαγωγών σε καπνό, σιτάρι, αλεύρι και βρόμη και σχετικά σταθερές εισαγωγές (μείωση σε βαμβακερά, μάλλινα και μέταλλα, αύξηση σε καφέ, είδη σπιτιού και ζάχαρη), ενώ η Κερασούντα εμφανίζεται αναλογικά ως το πιο αποδοτικό λιμάνι σε εισαγωγές και εξαγωγές. Συνολικά, η εμπορική ακμή στήριξε την οικονομική ισχύ του ποντιακού ελληνισμού και μετουσιώθηκε σε πνευματική και εκπαιδευτική άνθηση, καθώς οι εκπρόσωποι του επιχειρηματικού κόσμου χρηματοδοτούσαν γενναιόδωρα θρησκευτικά, εκπαιδευτικά και φιλανθρωπικά ιδρύματα, ενισχύοντας την παιδεία και την εθνική συνείδηση.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: Κεφ. «Παρευξείνιος Ελληνισμός», Δ. «Ο Παρευξείνιος Ελληνισμός κατά το 19ο και 20ό αιώνα», ενότητα Δ1 «Οικονομική και πνευματική ανάπτυξη» (και Γ2 «Ο βορειοδυτικός παρευξείνιος ελληνισμός» για τα λιμάνια της βόρειας ακτής). Το βιβλίο ορίζει ρητά ότι μετά το 1883 ΤΕΣΣΕΡΙΣ μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ, μαζί με το υποκατάστημα της Τράπεζας Αθηνών, έλεγχαν σχεδόν όλη την οικονομία του ανατολικού Πόντου· τα ονόματα (Καπαγιαννίδη, Φωστηροπούλου, Θεοφύλακτου, Λεοντίδη) δίνονται από το Κείμενο Β και όχι από το βιβλίο. Στην Κερασούντα το βιβλίο αναφέρει τους εφοπλιστικούς και εμπορικούς οίκους Κωνσταντινίδη, Κακουλίδη, Σούρμελη και Πισσάνη. ΠΗΓΗ: σχολικό βιβλίο «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΙΤΥΕ «Διόφαντος» (Βιβλίο Μαθητή, 22-0163-02, ebooks.edu.gr/ebooks/handle/8547/2399).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (25 μ.). Ενιαίο ερώτημα χωρίς υποερωτήματα· η κατανομή είναι: το διαμετακομιστικό εμπόριο ως κύρια πλουτοπαραγωγική πηγή και τα κύρια λιμάνια (Τραπεζούντα, Αμισός, Κερασούντα· Οδησσός, Βραΐλα, Νοβοροσίσκ, Σεβαστούπολη στη βόρεια ακτή) 4 μ.· το πλαίσιο των μεταρρυθμίσεων του Τανζιμάτ — «Χάτι Σερίφ» (1839) και «Χάτι Χουμαγιούν» (1856), θεωρητική ισονομία και θρησκευτική ελευθερία — και η δημογραφική/οικονομική άνοδος του ελληνικού στοιχείου με την κάθοδο από την ενδοχώρα στην παραλιακή ζώνη 4 μ.· η Τραπεζούντα (έλεγχος του 40% του εμπορίου της Περσίας μέχρι το 1869, κέρδος ≈200.000.000 φράγκα τον χρόνο, σταυροδρόμι Δύσης-Ανατολής, σταδιακή παρακμή του λιμανιού μετά το 1869 λόγω της διώρυγας του Σουέζ) 5 μ.· η Αμισός και τα άλλα λιμάνια (εξαγωγή εξαιρετικού καπνού· στην Αμισό το 1869 οι 156 από τις 214 επιχειρήσεις ανήκαν σε Έλληνες) 3 μ.· ο ρόλος των ελληνικών τραπεζικών-εμπορικών οίκων και του υποκαταστήματος της Τράπεζας Αθηνών, καθώς και των εμπορικών υποκαταστημάτων και πρακτορείων μεταφορών σε Ρωσία, Περσία, Αγγλία, Κωνσταντινούπολη και Μασσαλία 2 μ.· η πνευματική και εκπαιδευτική άνθηση ως συνέπεια της οικονομικής ακμής (χρηματοδότηση θρησκευτικών, εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, Φροντιστήριο Τραπεζούντας, ελληνικό τυπογραφείο 1880) 2 μ.· αξιοποίηση των τριών κειμένων 5 μ. — Α: αριθμητικά δεδομένα του 1869 και κατάλογος λιμανιών· Β: γεωγραφική θέση, περίοδος 1883-1906, ελληνική ναυτιλία, ονόματα τραπεζικών οίκων· Γ: προϊόντα εξαγωγής της Αμισού και αποδοτικότητα της Κερασούντας. Παράλειψη αξιοποίησης ενός κειμένου: −2 μ. ανά κείμενο. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ / ΠΗΓΩΝ: το σχολικό βιβλίο δίνει το διαμετακομιστικό εμπόριο, το πλαίσιο του Τανζιμάτ, τα μεγέθη της Τραπεζούντας και τη σύνδεση οικονομικής ακμής με πνευματική άνθηση. ΔΕΝ περιέχει τα αριθμητικά στοιχεία εισαγωγών/εξαγωγών του 1869 (Κείμενο Α), τη χρονική οριοθέτηση 1883-1906 και τα ονόματα των οίκων (Κείμενο Β), ούτε την ανάλυση των εξαγωγών της Αμισού και της αποδοτικότητας της Κερασούντας (Κείμενο Γ)· τα στοιχεία αυτά πιστώνονται μόνο με ρητή αναφορά στην αντίστοιχη πηγή. Αν ο εξεταζόμενος αναφέρει «τέσσερις οίκους της Τραπεζούντας» χωρίς ονόματα, πιστώνεται πλήρως από το βιβλίο. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ: η απάντηση βαθμολογείται πλήρως μόνον όταν συνδυάζει (α) τις ιστορικές γνώσεις του σχολικού βιβλίου και (β) τις πληροφορίες των παραθεμάτων, με ρητή αναφορά στο κάθε κείμενο και ένταξή του στη ροή του λόγου. Ανάπτυξη μόνο με σχολικές γνώσεις, χωρίς αξιοποίηση των πηγών: μέχρι 60% των μονάδων. Απλή αντιγραφή/παράθεση των πηγών χωρίς σύνδεση με τις ιστορικές γνώσεις: μέχρι 40% των μονάδων. Λανθασμένη απόδοση περιεχομένου σε πηγή (π.χ. απόδοση στο Κείμενο Α πληροφορίας του Κειμένου Β): −1 μ. ανά περίπτωση. Δομή (πρόλογος – κύριο μέρος – επίλογος) και ιστορική ορολογία: έως 1 μ. εντός των παραπάνω μονάδων· δεν πιστώνεται χωριστά αν λείπει το περιεχόμενο. Ο βαθμολογητής δέχεται κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση ισοδύναμου περιεχομένου· ΔΕΝ απαιτείται κατά λέξη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου. Κρίνεται το περιεχόμενο, όχι η φρασεολογία: παράφραση, αναδιάταξη της σειράς των σημείων και διαφορετική ορολογία με το ίδιο ιστορικό νόημα βαθμολογούνται πλήρως.