Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — history, Θέμα A (15 μονάδες)

ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ — ΘΕΜΑ Α1
Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων ιστορικών όρων:
α. Εθνικές γαίες
β. Οργανικός Νόμος
γ. Εθνικόν Κομιτάτον

Απάντηση:
α. Εθνικές γαίες: οι ακίνητες κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους. Η γη αυτή ανήκε είτε στο οθωμανικό δημόσιο είτε σε μουσουλμανικά ιδρύματα είτε σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής. Περιήλθε στην κυριότητα του ελληνικού κράτους «επαναστατικώ δικαίω» και αποτέλεσε για τις επαναστατικές κυβερνήσεις το πρώτο και ουσιαστικά το μόνο κεφάλαιο κατά τη διάρκεια του πολέμου· χρησιμοποιήθηκε ως υποθήκη για τη σύναψη δανείων ή ως μέσο εξασφάλισης εσόδων μέσω εκποίησης. Η έκτασή τους υπολογίζεται μόνο κατά προσέγγιση, σε 4.000.000 έως 5.000.000 στρέμματα, καθώς το οθωμανικό καθεστώς έγγειας ιδιοκτησίας και οι μηχανισμοί απογραφής ήταν περίπλοκοι.
β. Οργανικός Νόμος: νόμος του 1900, με τον οποίο η πρώτη κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας έδωσε λύση στα ακανθώδη εκκλησιαστικά ζητήματα, δηλαδή στη σχέση της Εκκλησίας της Κρήτης με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και στην εκλογή Μητροπολίτη και Επισκόπων. Καθιέρωσε καθεστώς ημιαυτόνομης Εκκλησίας, της οποίας ο Προκαθήμενος εκλέγεται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ενώ η Κρητική Πολιτεία εκδίδει το διάταγμα αναγνώρισης και εγκατάστασής του — σχήμα που ισχύει με μικρές τροποποιήσεις έως σήμερα.
γ. Εθνικόν Κομιτάτον: πολιτικός σχηματισμός με μικρότερη απήχηση, που διαμορφώθηκε στο πλαίσιο της Εθνοσυνέλευσης του 1862-1864 υπό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη. Υποστήριζε την ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού και τον εκσυγχρονισμό της χώρας, την οικονομική ανάπτυξη και μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και στον στρατό, καθώς και την πολιτισμική εξάπλωση του ελληνισμού στην Οθωμανική αυτοκρατορία.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΟΡΟ β: το σχολικό βιβλίο περιέχει ΔΥΟ διακριτούς «Οργανικούς Νόμους» της Κρήτης. Ο ανωτέρω είναι ο Οργανικός Νόμος του 1900 της Κρητικής Πολιτείας (εκκλησιαστικό ζήτημα). Εξίσου έγκυρη απάντηση είναι ο «Οργανικός Νόμος της Κρήτης» του 1868: ο καταστατικός χάρτης διοίκησης που επεξεργάστηκε ο μεγάλος βεζίρης Ααλή πασάς μετά την Κρητική Επανάσταση του 1866-1869, ψηφίστηκε από συνέλευση 30 μουσουλμάνων και 20 χριστιανών και τέθηκε σε εφαρμογή τον Φεβρουάριο του 1868. Ίσχυσε ως την επανάσταση του 1878· παρά τις θριαμβολογίες της Υψηλής Πύλης ήταν στην πραγματικότητα φενάκη, καθώς οι 250.000 χριστιανοί εξέλεγαν 38 αντιπροσώπους στη Γενική Συνέλευση ενώ οι 70.000 μουσουλμάνοι 36, γι' αυτό και έγινε αντικείμενο λαϊκής σάτιρας.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: α. Κεφ. «Από την αγροτική οικονομία στην αστικοποίηση», Β. «Η Ελληνική Οικονομία κατά το 19ο αιώνα», ενότητα Β3 «Η διανομή των εθνικών κτημάτων». β. Κεφ. «Το Κρητικό ζήτημα», ενότητα Ε2 «Η περίοδος της δημιουργίας» (Οργανικός Νόμος του 1900)· εναλλακτικά ενότητα Γ5 «Ο “Οργανικός Νόμος της Κρήτης”» (1868). γ. Κεφ. «Η διαμόρφωση και λειτουργία των πολιτικών κομμάτων στην Ελλάδα (1821-1936)», Β. «Χειραφέτηση και Αναμόρφωση (1844-1880)», ενότητα Β4 «Η Εθνοσυνέλευση του 1862-1864». ΠΗΓΗ: σχολικό βιβλίο «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΙΤΥΕ «Διόφαντος» (Βιβλίο Μαθητή, 22-0163-02, ebooks.edu.gr/ebooks/handle/8547/2399).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (15 μ.). 5 μονάδες ανά όρο (α, β, γ), ανεξάρτητα μεταξύ τους. Ανά όρο η κατανομή είναι: ορθή ένταξη στο ιστορικό/χρονικό πλαίσιο (ποιος, πότε, πού) 2 μ.· περιεχόμενο-λειτουργία του όρου 2 μ.· σημασία ή αποτέλεσμα 1 μ. Μερική πίστωση: σωστή αλλά ελλιπής απόδοση (λείπει ένα από τα τρία σκέλη) πιστώνεται με τις μονάδες των σκελών που καλύπτονται. Απόδοση μόνο με τη μορφή λεξιλογικού ορισμού χωρίς ιστορικό περιεχόμενο: μέχρι 40% των μονάδων του όρου. Ουσιώδες χρονολογικό ή προσωπωνυμικό λάθος (λάθος έτος, λάθος πρόσωπο/φορέας): −2 μ. στον συγκεκριμένο όρο. Πλεονάζουσα ορθή πληροφορία δεν επιβραβεύεται αλλά ούτε αφαιρεί μονάδες. Τα ζητούμενα ανά όρο ορίζονται από τις ενότητες του σχολικού βιβλίου που αναφέρονται στην επίσημη απάντηση. ΑΝΑ ΟΡΟ ΤΑ ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΑ ΣΗΜΕΙΑ (5 μ. έκαστος): α. Εθνικές γαίες — ορισμός (οι ακίνητες κτηματικές ιδιοκτησίες των Οθωμανών στις περιοχές που περιήλθαν στον έλεγχο του ελληνικού κράτους· ανήκαν στο οθωμανικό δημόσιο, σε μουσουλμανικά ιδρύματα ή σε ιδιώτες, ως ιδιοκτησία ή ως δικαίωμα νομής) 2 μ.· τρόπος περιέλευσης και λειτουργία («επαναστατικώ δικαίω»· πρώτο και ουσιαστικά μόνο κεφάλαιο των επαναστατικών κυβερνήσεων, υποθήκη για δάνεια ή μέσο εξασφάλισης εσόδων μέσω εκποίησης) 2 μ.· έκταση (κατά προσέγγιση 4.000.000-5.000.000 στρέμματα, λόγω του περίπλοκου οθωμανικού καθεστώτος έγγειας ιδιοκτησίας και των μηχανισμών απογραφής) 1 μ. β. Οργανικός Νόμος — χρόνος και φορέας (1900, πρώτη κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας· ή 1868, Ααλή πασάς) 2 μ.· περιεχόμενο (για το 1900: σχέση της Εκκλησίας της Κρήτης με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, εκλογή Μητροπολίτη και Επισκόπων· για το 1868: καταστατικός χάρτης διοίκησης, σύνθεση και εκλογή της Γενικής Συνέλευσης) 2 μ.· σημασία/έκβαση (για το 1900: καθεστώς ημιαυτόνομης Εκκλησίας που ισχύει με μικρές τροποποιήσεις έως σήμερα, με Προκαθήμενο εκλεγόμενο από το Πατριαρχείο και διάταγμα αναγνώρισης από την Κρητική Πολιτεία· για το 1868: δεκαετής ισχύς ως το 1878, δυσαναλογία εκπροσώπησης εις βάρος των χριστιανών, λαϊκή απόρριψη) 1 μ. Ο βαθμολογητής δέχεται ΟΠΟΙΑΔΗΠΟΤΕ από τις δύο εκδοχές, εφόσον αναπτύσσεται με ακρίβεια· δεν αφαιρούνται μονάδες επειδή ο εξεταζόμενος επέλεξε τη μία αντί της άλλης. γ. Εθνικόν Κομιτάτον — ένταξη (πολιτικός σχηματισμός με μικρότερη απήχηση, στο πλαίσιο της Εθνοσυνέλευσης του 1862-1864) και ηγεσία (Επαμεινώνδας Δεληγιώργης) 2 μ.· θέσεις (ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού, εκσυγχρονισμός της χώρας, οικονομική ανάπτυξη, μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και στον στρατό) 2 μ.· πολιτισμική εξάπλωση του ελληνισμού στην Οθωμανική αυτοκρατορία 1 μ. Ο βαθμολογητής δέχεται κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση ισοδύναμου περιεχομένου· ΔΕΝ απαιτείται κατά λέξη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου. Κρίνεται το περιεχόμενο, όχι η φρασεολογία: παράφραση, αναδιάταξη της σειράς των σημείων και διαφορετική ορολογία με το ίδιο ιστορικό νόημα βαθμολογούνται πλήρως.