Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — history, Θέμα C (25 μονάδες)

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ — ΘΕΜΑ Γ1
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφέρετε:
α. τους λόγους για τους οποίους οι Έλληνες προχώρησαν στην οργάνωση πελατειακών δικτύων κατά την προεπαναστατική περίοδο (μονάδες 13) και
β. τον ρόλο της οικογένειας στη διαμόρφωση των πελατειακών δικτύων κατά την ίδια περίοδο (μονάδες 12).

ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Ο βαυαρός λόγιος Friedrich Thiersch, που έχει έρθει σε στενή επαφή με ελληνικές πολιτικές ομάδες το 1832, έδωσε μια κλασική περιγραφή του συστήματος των πελατειακών σχέσεων:
«Για να κατανοήσει κανείς τη φύση αυτού του συστήματος των πελατειακών σχέσεων και τις υποχρεώσεις που επέβαλλε στους προστάτες, πρέπει να κατανοήσει σε ποια κατάσταση είχαν αφήσει την κοινωνία στην Ελλάδα οι αιώνες, οι χιλιετίες ίσως. Αφού δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, καθένας ήταν αναγκασμένος να αναζητεί αλλού στήριγμα και προστασία. […] Ύστερα, ο απομονωμένος άνθρωπος έπρεπε να εξασφαλίσει μια θέση ανάμεσα στους άλλους. Ανάλογα με το πόσο αδύνατος ή δυνατός αισθανόταν, γινόταν οπαδός κάποιου ισχυρού, ή συγκέντρωνε ο ίδιος οπαδούς γύρω του».
John A. Petropoulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1997, σελ. 67.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Φυσικούς και αξιόπιστους συμμάχους σε έναν κόσμο γεμάτο κινδύνους έβρισκε κανείς […] στην οικογένεια. Η οικογένεια που περιλάμβανε πολλές γενεές και κλάδους συνήπτε κατά κανόνα οριζόντιες συμμαχίες με άλλες οικογένειες ή πρόσωπα της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετες με υψηλότερα ιστάμενους πάτρονες και με τις οικογένειές τους, οι οποίες με τη σειρά τους ανήκαν στην πελατεία ανδρών με επιρροή. […]
Πέντε θεσμοί συντηρούσαν τις οριζόντιες συμμαχίες οικογενειών, δημιουργούσαν αλληλεγγύη στις κάθετες, ιεραρχικά δομημένες πελατειακές ενώσεις και υποχρέωναν τα μέλη τους να τηρούν ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς: γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία και κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση με κάποιον ισχυρό.
Gunnar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936 (μετάφραση: Θόδωρος Παρασκευόπουλος), Αθήνα, ΜΙΕΤ, 2004, τ. 1, σελ. 63-64.

Απάντηση:
α. (13 μ.) Κατά την προεπαναστατική περίοδο οι Έλληνες, για αντικειμενικούς λόγους (απουσία ανεξάρτητου κράτους και πολιτικών ελευθεριών), δεν είχαν τη δυνατότητα να συγκροτήσουν πολιτικά κόμματα. Υπήρχε όμως άλλη μορφή υποστήριξης των συμφερόντων τους, τα πελατειακά δίκτυα. Στην οργάνωσή τους οδήγησαν: (i) ο ανταγωνισμός μεταξύ προσώπων για την κατάληψη θέσεων εξουσίας· (ii) η ελλιπής παροχή προστασίας από την οθωμανική διοίκηση προς τους υπηκόους της σε περιπτώσεις αυθαιρεσιών· (iii) η απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας, που δημιουργούσε διαρκή αίσθηση αβεβαιότητας. Έτσι οι υπήκοοι κατέφευγαν σε μη κρατικούς φορείς που τους παρείχαν στοιχειώδη ασφάλεια. Το Κείμενο Α (Petropoulos/Thiersch) τεκμηριώνει ακριβώς αυτό: επειδή δεν υπήρχε κεντρική εξουσία ικανή να ελέγχει και να υπερασπίζεται τους ανθρώπους, καθένας ήταν αναγκασμένος να αναζητεί αλλού στήριγμα και προστασία, και ο απομονωμένος άνθρωπος, ανάλογα με το πόσο αδύνατος ή δυνατός αισθανόταν, γινόταν οπαδός κάποιου ισχυρού ή συγκέντρωνε ο ίδιος οπαδούς γύρω του.
β. (12 μ.) Ο πρώτος φορέας που παρείχε ασφάλεια ήταν η ευρύτερη οικογένεια. Κάθε οικογένεια συνδεόταν οριζόντια με άλλες οικογένειες της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετα με πάτρωνες-προστάτες και τις οικογένειές τους, που είχαν υψηλότερη κοινωνική θέση. Στην Πελοπόννησο, κατά την περίοδο 1715-1821, αναπτύχθηκαν δύο μεγάλα δίκτυα πατρωνίας, στην κορυφή των οποίων βρίσκονταν οικογένειες προκρίτων με έντονο μεταξύ τους ανταγωνισμό για την άσκηση επιρροής και την κατάληψη δημόσιων θέσεων. Στη Στερεά Ελλάδα φορείς της πατρωνίας ήταν οι μεγαλοαρματολοί, ενώ στα νησιά την ηγεσία είχαν οι οικογένειες των μεγάλων πλοιοκτητών. Το Κείμενο Β (Hering) επιβεβαιώνει και εμπλουτίζει: η πολυγενεακή οικογένεια συνήπτε οριζόντιες συμμαχίες με οικογένειες ή πρόσωπα ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετες με υψηλότερα ιστάμενους πάτρωνες, οι οποίοι με τη σειρά τους ανήκαν στην πελατεία ανδρών με επιρροή· πέντε θεσμοί συντηρούσαν τις οριζόντιες συμμαχίες και δημιουργούσαν αλληλεγγύη στις κάθετες, ιεραρχικά δομημένες πελατειακές ενώσεις, υποχρεώνοντας τα μέλη να τηρούν κανόνες συμπεριφοράς: ο γάμος, η υιοθεσία, η αδελφοποιία και η κουμπαριά σε γάμο ή σε βάπτιση με κάποιον ισχυρό.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: Κεφ. «Η διαμόρφωση και λειτουργία των πολιτικών κομμάτων στην Ελλάδα (1821-1936)», Α. «Εξωτερικός προσανατολισμός και πελατειακές σχέσεις (1821-1843)», ενότητα Α1 «Πελατειακά δίκτυα επί τουρκοκρατίας». ΠΗΓΗ: σχολικό βιβλίο «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΙΤΥΕ «Διόφαντος» (Βιβλίο Μαθητή, 22-0163-02, ebooks.edu.gr/ebooks/handle/8547/2399).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (25 μ.). α (13 μ.): αδυναμία συγκρότησης πολιτικών κομμάτων για αντικειμενικούς λόγους (απουσία ανεξάρτητου κράτους και πολιτικών ελευθεριών) και τα πελατειακά δίκτυα ως εναλλακτική μορφή υποστήριξης συμφερόντων 3 μ.· ανταγωνισμός μεταξύ προσώπων για την κατάληψη θέσεων εξουσίας 2,5 μ.· ελλιπής παροχή προστασίας από την οθωμανική διοίκηση προς τους υπηκόους σε περιπτώσεις αυθαιρεσιών 2,5 μ.· απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας και διαρκής αίσθηση αβεβαιότητας, με καταφυγή σε μη κρατικούς φορείς 2 μ.· αξιοποίηση του Κειμένου Α 3 μ. β (12 μ.): η ευρύτερη οικογένεια ως πρώτος φορέας ασφάλειας 2 μ.· οριζόντιες συνδέσεις με οικογένειες της ίδιας κοινωνικής θέσης και κάθετες με πάτρωνες-προστάτες υψηλότερης κοινωνικής θέσης 3 μ.· γεωγραφική διαφοροποίηση — δύο μεγάλα δίκτυα πατρωνίας στην Πελοπόννησο (1715-1821) με οικογένειες προκρίτων σε έντονο ανταγωνισμό, μεγαλοαρματολοί στη Στερεά Ελλάδα, οικογένειες μεγάλων πλοιοκτητών στα νησιά 3 μ.· αξιοποίηση του Κειμένου Β, με ρητή αναφορά στους θεσμούς που συντηρούσαν τα δίκτυα (γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία, κουμπαριά σε γάμο ή βάπτιση) 4 μ. Παράλειψη της γεωγραφικής διαφοροποίησης στο β: −3 μ. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ / ΠΗΓΩΝ: οι τρεις αιτίες οργάνωσης των πελατειακών δικτύων και η γεωγραφική διαφοροποίηση (Πελοπόννησος, Στερεά, νησιά) δίνονται από το σχολικό βιβλίο. Οι ΠΕΝΤΕ ΘΕΣΜΟΙ που συντηρούσαν τις οριζόντιες και κάθετες συμμαχίες (γάμος, υιοθεσία, αδελφοποιία, κουμπαριά σε γάμο ή σε βάπτιση) ΔΕΝ απαριθμούνται στο βιβλίο και προκύπτουν αποκλειστικά από το Κείμενο Β· αντίστοιχα, η αιτιολόγηση της απουσίας κεντρικής εξουσίας διατυπώνεται ρητά στο Κείμενο Α. Τα σημεία αυτά πιστώνονται μόνο με ρητή αναφορά στην πηγή. Παράλειψη αξιοποίησης ενός από τα δοθέντα κείμενα: −15% των μονάδων του υποερωτήματος στο οποίο αυτό αναφέρεται. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ: η απάντηση βαθμολογείται πλήρως μόνον όταν συνδυάζει (α) τις ιστορικές γνώσεις του σχολικού βιβλίου και (β) τις πληροφορίες των παραθεμάτων, με ρητή αναφορά στο κάθε κείμενο και ένταξή του στη ροή του λόγου. Ανάπτυξη μόνο με σχολικές γνώσεις, χωρίς αξιοποίηση των πηγών: μέχρι 60% των μονάδων. Απλή αντιγραφή/παράθεση των πηγών χωρίς σύνδεση με τις ιστορικές γνώσεις: μέχρι 40% των μονάδων. Λανθασμένη απόδοση περιεχομένου σε πηγή (π.χ. απόδοση στο Κείμενο Α πληροφορίας του Κειμένου Β): −1 μ. ανά περίπτωση. Δομή (πρόλογος – κύριο μέρος – επίλογος) και ιστορική ορολογία: έως 1 μ. εντός των παραπάνω μονάδων· δεν πιστώνεται χωριστά αν λείπει το περιεχόμενο. Ο βαθμολογητής δέχεται κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση ισοδύναμου περιεχομένου· ΔΕΝ απαιτείται κατά λέξη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου. Κρίνεται το περιεχόμενο, όχι η φρασεολογία: παράφραση, αναδιάταξη της σειράς των σημείων και διαφορετική ορολογία με το ίδιο ιστορικό νόημα βαθμολογούνται πλήρως.