Πανελλαδικές Εξετάσεις 2025 — history, Θέμα C (25 μονάδες)

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ — ΘΕΜΑ Γ1
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφερθείτε:
α. στον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιήθηκε η αγροτική αποκατάσταση των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής από την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ) (μονάδες 13) και
β. στο σύστημα που τηρήθηκε για τη στέγαση των αγροτών Μικρασιατών προσφύγων (μονάδες 12).

ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Η «κατά τρόπον παραγωγικόν» εγκατάσταση των προσφύγων επιχειρήθηκε με συστηματικό τρόπο και πήρε κυρίως τη μορφή της αγροτικής αποκατάστασης, κατά την οποία θα παρέχονταν, εκτός από γη, τα σχετικά μέσα για την καλλιέργειά της. Όπως ανέφερε αναλυτικά ο Διευθυντής Αγροτικής Αποκαταστάσεως της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ) […] οι αγρότες πρόσφυγες, εξομοιωθέντες προς τους ντόπιους ακτήμονες, δικαιούνταν αγροτικής αποκατάστασης, η οποία συνίστατο στην παραχώρηση βιώσιμων γεωργικών κλήρων, στη στέγαση με την ανέγερση κατοικιών αγροτικού τύπου και στον εφοδιασμό τους με σπόρους, μεγάλα και μικρά ζώα, γεωργικά εργαλεία, κάρα […] για όσο διάστημα αναμένονταν τα αποτελέσματα της πρώτης καλλιέργειας – πολλές φορές και κατά το δεύτερο έτος από την εγκατάστασή τους.
Ελένη Μπενέκη, «“Ο υποφαινόμενος αγροτικώς εγκατεστημένος εις τον Συνοικισμόν…”: Τεκμήρια από την αποκατάσταση Μικρασιατών προσφύγων», στο Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης (επιμ.), Ψηφίδες της αγροτικής αποκατάστασης των προσφύγων του 1922, Αθήνα 2023, σελ. 220 (διασκευή).

ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Η κατασκευή των κατοικιών έγινε με δύο τρόπους: 1) με ανάθεση σε εργολάβους, 2) με τη χρησιμοποίηση του προσφυγικού εργατικού δυναμικού υπό την καθοδήγηση των υπηρεσιών της Επιτροπής. Στην πρώτη περίπτωση, πολλοί από τους εργολάβους αντιμετώπισαν σοβαρές δυσκολίες, κυρίως στις περιοχές όπου είναι προβληματική η μεταφορά καθώς και η εξεύρεση υλικών και εργατικών χεριών. Παράλληλα η Επιτροπή δεν έχει λόγους να είναι ιδιαίτερα ευχαριστημένη από τις υπηρεσίες των εργολάβων, ιδιαίτερα όταν οι τεχνικοί μας υποχρεώνονται να παραλαμβάνουν εργασία κακής ποιότητος υπό την πίεση των άμεσων αναγκών για τη στέγαση των προσφύγων. Ο δεύτερος τρόπος συνίσταται στην παροχή προς τους πρόσφυγες ξυλείας, κεραμιδιών και καρφιών, υλικών δηλαδή που θα πρέπει να μεταφερθούν από μακριά, καθώς και χρημάτων για την πληρωμή των μαραγκών και των χτιστάδων. Οι πρόσφυγες παρέχουν την ανειδίκευτη εργασία και εκτελούν τις μεταφορές των υλικών. Ένας εργοδηγός επιβλέπει την ποιότητα και την ποσότητα της εργασίας και δίδει προκαταβολές σε χρήμα ή είδος ανάλογα με τη σημειούμενη πρόοδο.
Απολογισμός δράσης της ΕΑΠ (1926) για τα τρία πρώτα χρόνια λειτουργίας της. Κοινωνία των Εθνών, Η εγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα, Αθήνα 1997, σελ. 65-69.

Απάντηση:
α. (13 μ.) Η ΕΑΠ (ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1923 με πρωτοβουλία της Κοινωνίας των Εθνών) έδωσε προτεραιότητα στην αγροτική αποκατάσταση, τόσο επειδή η πλειονότητα των προσφύγων ήταν αγρότες όσο και επειδή υπήρχαν διαθέσιμες καλλιεργήσιμες εκτάσεις, κυρίως στη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη, από τις εγκαταλειμμένες τσιφλικικές γαίες, τις περιουσίες των μουσουλμάνων ανταλλαξίμων και των Βουλγάρων που είχαν αποχωρήσει· στην αναδιανομή συνέβαλε και η αγροτική μεταρρύθμιση του 1917 που είχε επισπευσθεί. Η εγκατάσταση έγινε «κατά τρόπον παραγωγικόν», δηλαδή δεν αρκούσε η παραχώρηση γης αλλά συνοδευόταν και από τα μέσα καλλιέργειας. Όπως δείχνει το Κείμενο Α, οι αγρότες πρόσφυγες εξομοιώθηκαν με τους ντόπιους ακτήμονες και δικαιούνταν: βιώσιμο γεωργικό κλήρο, στέγαση με ανέγερση κατοικιών αγροτικού τύπου και εφοδιασμό με σπόρους, μεγάλα και μικρά ζώα, γεωργικά εργαλεία και κάρα, για όσο διάστημα αναμενόταν το αποτέλεσμα της πρώτης καλλιέργειας, πολλές φορές και κατά το δεύτερο έτος. Οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν κατά κύριο λόγο στη Βόρεια Ελλάδα, γεγονός με μεγάλη σημασία για την εθνολογική σύσταση και την κατοχύρωση των νέων εδαφών, ενώ οι κλήροι δόθηκαν αρχικά υπό μορφή χρησικτησίας και οι δικαιούχοι επιβαρύνθηκαν με το χρέος του κλήρου.
β. (12 μ.) Για τη στέγαση των αγροτών προσφύγων τηρήθηκε το σύστημα της αυτοστέγασης σε συνεργασία με τις υπηρεσίες της ΕΑΠ. Όπως τεκμηριώνει το Κείμενο Β, η κατασκευή των κατοικιών έγινε με δύο τρόπους: (i) με ανάθεση σε εργολάβους — μέθοδος που παρουσίασε σοβαρές δυσκολίες στις περιοχές όπου ήταν προβληματική η μεταφορά και η εξεύρεση υλικών και εργατικών χεριών, ενώ η ίδια η Επιτροπή δεν ήταν ικανοποιημένη από την ποιότητα, καθώς οι τεχνικοί της υποχρεώνονταν να παραλαμβάνουν εργασία κακής ποιότητας υπό την πίεση των άμεσων αναγκών· (ii) με αξιοποίηση του προσφυγικού εργατικού δυναμικού υπό την καθοδήγηση της Επιτροπής — η ΕΑΠ παρείχε ξυλεία, κεραμίδια και καρφιά (υλικά που έπρεπε να μεταφερθούν από μακριά) καθώς και χρήματα για την πληρωμή μαραγκών και χτιστάδων, ενώ οι ίδιοι οι πρόσφυγες πρόσφεραν την ανειδίκευτη εργασία και εκτελούσαν τις μεταφορές των υλικών· εργοδηγός επέβλεπε την ποιότητα και την ποσότητα της εργασίας και έδινε προκαταβολές σε χρήμα ή σε είδος ανάλογα με την πρόοδο. Οι κατοικίες ήταν αγροτικού τύπου και οι νέοι συνοικισμοί ιδρύονταν συνήθως κοντά στους παραχωρούμενους κλήρους.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: Κεφ. «Το προσφυγικό ζήτημα στην Ελλάδα (1821-1930)» – Πρόσφυγες κατά τον 20ό αιώνα, Γ. «Η αποκατάσταση των προσφύγων», ενότητες Γ1 «Η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων» και Γ2 «Η αγροτική αποκατάσταση». ΠΗΓΗ: σχολικό βιβλίο «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΙΤΥΕ «Διόφαντος» (Βιβλίο Μαθητή, 22-0163-02, ebooks.edu.gr/ebooks/handle/8547/2399).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (25 μ.). α (13 μ.): λόγοι προτεραιότητας της αγροτικής αποκατάστασης (πλειονότητα των προσφύγων αγρότες, διαθεσιμότητα καλλιεργήσιμων εκτάσεων) και προέλευση των γαιών (Μακεδονία και Δυτική Θράκη, εγκαταλειμμένες τσιφλικικές γαίες, περιουσίες μουσουλμάνων ανταλλαξίμων και Βουλγάρων, επίσπευση της αγροτικής μεταρρύθμισης του 1917) 4 μ.· περιεχόμενο της «κατά τρόπον παραγωγικόν» εγκατάστασης — δεν αρκούσε η παραχώρηση γης, χρειάζονταν και τα μέσα καλλιέργειας 3 μ.· αξιοποίηση του Κειμένου Α (εξομοίωση των προσφύγων με τους ντόπιους ακτήμονες, βιώσιμος γεωργικός κλήρος, στέγαση με κατοικίες αγροτικού τύπου, εφοδιασμός με σπόρους, μεγάλα και μικρά ζώα, γεωργικά εργαλεία και κάρα, διάρκεια της ενίσχυσης ως το αποτέλεσμα της πρώτης —συχνά και της δεύτερης— καλλιέργειας) 4 μ.· γεωγραφική κατανομή στη Βόρεια Ελλάδα και η σημασία της για την εθνολογική σύσταση και την κατοχύρωση των νέων εδαφών, όροι κατοχής του κλήρου (χρησικτησία, χρέος του κλήρου) 2 μ. β (12 μ.): γενική περιγραφή του συστήματος στέγασης υπό την εποπτεία της ΕΑΠ, με κατοικίες αγροτικού τύπου και συνοικισμούς κοντά στους παραχωρούμενους κλήρους 3 μ.· πρώτος τρόπος — ανάθεση σε εργολάβους, με τις δυσκολίες μεταφοράς και εξεύρεσης υλικών και εργατικών χεριών και τη δυσαρέσκεια της Επιτροπής για την ποιότητα της εργασίας υπό την πίεση των άμεσων αναγκών (βάσει του Κειμένου Β) 4 μ.· δεύτερος τρόπος — αξιοποίηση του προσφυγικού εργατικού δυναμικού υπό την καθοδήγηση των υπηρεσιών της Επιτροπής: παροχή ξυλείας, κεραμιδιών, καρφιών και χρημάτων για μαραγκούς και χτιστάδες, ανειδίκευτη εργασία και μεταφορές από τους ίδιους τους πρόσφυγες, εργοδηγός που επιβλέπει και δίνει προκαταβολές σε χρήμα ή είδος ανάλογα με την πρόοδο (βάσει του Κειμένου Β) 5 μ. Απάντηση στο β χωρίς αναφορά και στους δύο τρόπους κατασκευής: μέγιστο 50% των μονάδων του υποερωτήματος. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ / ΠΗΓΩΝ: το σχολικό βιβλίο δίνει τους λόγους προτεραιότητας, την προέλευση των γαιών, τη γεωγραφική κατανομή και τους όρους του κλήρου. Οι ΔΥΟ ΤΡΟΠΟΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ των κατοικιών και οι λεπτομέρειες του υποερωτήματος β ΔΕΝ αναπτύσσονται στο βιβλίο και προκύπτουν αποκλειστικά από το Κείμενο Β (απολογισμός δράσης της ΕΑΠ, 1926)· το υποερώτημα β βαθμολογείται επομένως κατά κύριο λόγο με βάση την αξιοποίηση της πηγής και δεν μπορεί να απαντηθεί πλήρως μόνο με σχολικές γνώσεις. Αντίστοιχα, η αναλυτική περιγραφή της «κατά τρόπον παραγωγικόν» εγκατάστασης στο α στηρίζεται στο Κείμενο Α. Παράλειψη αξιοποίησης ενός από τα δοθέντα κείμενα: −15% των μονάδων του υποερωτήματος στο οποίο αυτό αναφέρεται. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ: η απάντηση βαθμολογείται πλήρως μόνον όταν συνδυάζει (α) τις ιστορικές γνώσεις του σχολικού βιβλίου και (β) τις πληροφορίες των παραθεμάτων, με ρητή αναφορά στο κάθε κείμενο και ένταξή του στη ροή του λόγου. Ανάπτυξη μόνο με σχολικές γνώσεις, χωρίς αξιοποίηση των πηγών: μέχρι 60% των μονάδων. Απλή αντιγραφή/παράθεση των πηγών χωρίς σύνδεση με τις ιστορικές γνώσεις: μέχρι 40% των μονάδων. Λανθασμένη απόδοση περιεχομένου σε πηγή (π.χ. απόδοση στο Κείμενο Α πληροφορίας του Κειμένου Β): −1 μ. ανά περίπτωση. Δομή (πρόλογος – κύριο μέρος – επίλογος) και ιστορική ορολογία: έως 1 μ. εντός των παραπάνω μονάδων· δεν πιστώνεται χωριστά αν λείπει το περιεχόμενο. Ο βαθμολογητής δέχεται κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση ισοδύναμου περιεχομένου· ΔΕΝ απαιτείται κατά λέξη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου. Κρίνεται το περιεχόμενο, όχι η φρασεολογία: παράφραση, αναδιάταξη της σειράς των σημείων και διαφορετική ορολογία με το ίδιο ιστορικό νόημα βαθμολογούνται πλήρως.