Πανελλαδικές Εξετάσεις 2024 — history, Θέμα C (25 μονάδες)

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ — ΘΕΜΑ Γ1
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφέρετε:
α. πώς εξελίχθηκαν οι ελληνοτουρκικές σχέσεις μετά την υπογραφή της Σύμβασης ανταλλαγής πληθυσμών και της Συνθήκης ειρήνης της Λοζάνης (μονάδες 12)
β. ποιο ήταν το περιεχόμενο των ελληνοτουρκικών συμφωνιών που υπογράφτηκαν το 1930 (μονάδες 13).

ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Τον Δεκέμβριο του 1926, υπεγράφη στην Αθήνα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας η λεγόμενη Συμφωνία των Αθηνών. Βασικοί πρωταγωνιστές της συμφωνίας αυτής ήταν ο Έλληνας υπουργός των Εξωτερικών, Περικλής Αργυρόπουλος και ο Τούρκος αντιπρόσωπος στη Μικτή Επιτροπή, Σουκρή Σαράτσογλου. Είχε προηγηθεί η Σύμβαση της Άγκυρας (γνωστότερη ως Συμφωνία Εξηντάρη-Χαμδή Βέη) τον Ιούνιο του 1925, η οποία όμως δεν εφαρμόστηκε. Η Συμφωνία των Αθηνών προέβλεπε την εξαγορά των μη ανταλλάξιμων κτημάτων και ακινήτων και από τις δύο χώρες. Από την εξαγορά εξαιρούνταν τα κτήματα των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης και των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης. Τα δύο κράτη θα εξαγόραζαν το καθένα ίδιας συνολικής αξίας κτήματα, ενώ κάθε μία από τις δύο κυβερνήσεις αναλάμβανε να απαλλάξει τα εν λόγω κτήματα από οποιονδήποτε περιορισμό τα βάρυνε το προηγούμενο διάστημα, ώστε να αποδοθούν στους ιδιοκτήτες τους.
Β. Κολλάρος, Η μειονοτική πολιτική του Ελευθερίου Βενιζέλου (1898-1933), Αθήνα και Χανιά 2022, σελ. 279-280.

ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Στις 30 Οκτωβρίου 1930 υπογραφόταν το Σύμφωνο Φιλίας, Ουδετερότητας και Διαιτησίας, τα όρια του οποίου έφθαναν ως την απαγόρευση της συμμετοχής σε κάθε πολιτικό ή οικονομικό συνασπισμό που θα στρεφόταν κατά του ενός από τα συμβαλλόμενα μέρη. Το σύμφωνο συνοδευόταν από εμπορική σύμβαση που περιελάμβανε προξενική σύμβαση και σύμβαση εγκαταστάσεως, αλλά και από ειδική συμφωνία για τους ναυτικούς εξοπλισμούς: οι δύο κυβερνήσεις υποχρεώνονταν να προβαίνουν σε έγκαιρη αμοιβαία ενημέρωση, πριν από την παραγγελία κάθε ναυτικής μονάδας, προκειμένου να προληφθεί ο ανταγωνισμός «διά φιλικής ανταλλαγής απόψεων».
Κ. Σβολόπουλος, Η ελληνική εξωτερική πολιτική 1900-1945, Αθήνα 2005, σελ. 224.

Απάντηση:
α. (12 μ.) Μετά τη Σύμβαση ανταλλαγής των πληθυσμών (30 Ιανουαρίου 1923) και τη Συνθήκη ειρήνης της Λοζάνης (24 Ιουλίου 1923), οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δοκιμάζονταν κατά διαστήματα από εντάσεις, κυρίως εξαιτίας του ζητήματος των ανταλλάξιμων και μη ανταλλάξιμων περιουσιών και του καθεστώτος των μειονοτήτων (Έλληνες Κωνσταντινούπολης – μουσουλμάνοι Δυτικής Θράκης), ζητήματα που χειριζόταν η Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής. Ύστερα από διαπραγματεύσεις υπογράφηκε τον Ιούνιο του 1925 η Σύμβαση της Άγκυρας (Συμφωνία Εξηντάρη-Χαμδή Βέη), που όμως δεν εφαρμόστηκε, και τον Δεκέμβριο του 1926 η Συμφωνία των Αθηνών. Όπως τεκμηριώνει το Κείμενο Α, στη Συμφωνία των Αθηνών πρωταγωνίστησαν ο Περικλής Αργυρόπουλος και ο Σουκρή Σαράτσογλου· προέβλεπε την εξαγορά των μη ανταλλάξιμων κτημάτων και ακινήτων και από τις δύο χώρες, με εξαίρεση τα κτήματα των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης και των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, ίσης συνολικής αξίας εκατέρωθεν και απαλλαγμένα από κάθε προηγούμενο βάρος. Ούτε αυτή όμως εφαρμόστηκε. Η ουσιαστική στροφή ήλθε μετά τον Αύγουστο του 1928, όταν το κόμμα των Φιλελευθέρων κέρδισε τις εκλογές: ο Βενιζέλος ξεκίνησε διετείς διαπραγματεύσεις με στόχο τη διευθέτηση των οικονομικών διαφορών και την αναγνώριση του εδαφικού καθεστώτος, έχοντας απέναντί του την έντονα αρνητική στάση των προσφύγων.
β. (13 μ.) Στις 10 Ιουνίου 1930 υπογράφηκε η Συμφωνία της Άγκυρας, το οικονομικό σύμφωνο των δύο χωρών: ρύθμιζε το ζήτημα των Ελλήνων ορθοδόξων της Κωνσταντινούπολης, των μουσουλμάνων της Θράκης και των «φυγάδων»· όριζε ότι οι ανταλλάξιμες μουσουλμανικές περιουσίες στην Ελλάδα και οι ελληνικές στην Τουρκία περιέρχονταν στην κυριότητα του Ελληνικού και του Τουρκικού Δημοσίου αντίστοιχα· και προέβλεπε αμοιβαία απόσβεση των οικονομικών υποχρεώσεων. Ολοκληρώθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1930 με τρεις ακόμη συμφωνίες: το «Σύμφωνο φιλίας, ουδετερότητας και διαιτησίας», που όπως αναφέρει το Κείμενο Β απαγόρευε τη συμμετοχή σε πολιτικό ή οικονομικό συνασπισμό στρεφόμενο κατά του άλλου μέρους· το πρωτόκολλο για τον περιορισμό των ναυτικών εξοπλισμών, με υποχρέωση έγκαιρης αμοιβαίας ενημέρωσης πριν από την παραγγελία κάθε ναυτικής μονάδας, ώστε να προληφθεί ο ανταγωνισμός «διά φιλικής ανταλλαγής απόψεων»· και τη Σύμβαση εμπορίου, εγκατάστασης και ναυτιλίας (με προξενική σύμβαση και σύμβαση εγκατάστασης), που έδινε στους υπηκόους του κάθε κράτους τη δυνατότητα να ταξιδεύουν ή να εγκαθίστανται, με ορισμένους περιορισμούς, στο έδαφος του άλλου.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: Κεφ. «Το προσφυγικό ζήτημα στην Ελλάδα (1821-1930)» – Πρόσφυγες κατά τον 20ό αιώνα, Δ. «Η αποζημίωση των ανταλλαξίμων και η Ελληνοτουρκική προσέγγιση», ενότητα Δ2 «Η ελληνοτουρκική προσέγγιση» (και Β3 «Η Σύμβαση της Λοζάνης και η ανταλλαγή των πληθυσμών» για το πλαίσιο). ΠΗΓΗ: σχολικό βιβλίο «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΙΤΥΕ «Διόφαντος» (Βιβλίο Μαθητή, 22-0163-02, ebooks.edu.gr/ebooks/handle/8547/2399).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (25 μ.). α (12 μ.): πλαίσιο — Σύμβαση ανταλλαγής (30 Ιανουαρίου 1923), Συνθήκη ειρήνης της Λοζάνης (24 Ιουλίου 1923) και οι πηγές των εντάσεων (ανταλλάξιμες/μη ανταλλάξιμες περιουσίες, καθεστώς των μειονοτήτων, ρόλος της Μικτής Επιτροπής) 3 μ.· Σύμβαση της Άγκυρας του Ιουνίου 1925 (Συμφωνία Εξηντάρη-Χαμδή Βέη) και η μη εφαρμογή της 2 μ.· Συμφωνία των Αθηνών (Δεκέμβριος 1926) με αξιοποίηση του Κειμένου Α — πρόσωπα (Π. Αργυρόπουλος, Σ. Σαράτσογλου), εξαγορά των μη ανταλλάξιμων κτημάτων, εξαίρεση των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης και των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, ισότιμη συνολική αξία και απαλλαγή από βάρη 4 μ.· εκλογές Αυγούστου 1928, διετείς διαπραγματεύσεις του Βενιζέλου για τη διευθέτηση των οικονομικών διαφορών και την αναγνώριση του εδαφικού καθεστώτος, αρνητική στάση των προσφύγων 3 μ. β (13 μ.): Συμφωνία της Άγκυρας (10 Ιουνίου 1930) και τα τρία σημεία της — ρύθμιση του ζητήματος των Ελλήνων ορθοδόξων της Κωνσταντινούπολης, των μουσουλμάνων της Θράκης και των «φυγάδων»· περιέλευση των ανταλλάξιμων περιουσιών στο Ελληνικό και το Τουρκικό Δημόσιο αντίστοιχα· αμοιβαία απόσβεση των οικονομικών υποχρεώσεων 5 μ.· «Σύμφωνο φιλίας, ουδετερότητας και διαιτησίας» (30 Οκτωβρίου 1930) με τεκμηρίωση από το Κείμενο Β (απαγόρευση συμμετοχής σε πολιτικό ή οικονομικό συνασπισμό στρεφόμενο κατά του άλλου μέρους) 3 μ.· πρωτόκολλο περιορισμού των ναυτικών εξοπλισμών με τεκμηρίωση από το Κείμενο Β (έγκαιρη αμοιβαία ενημέρωση πριν από την παραγγελία κάθε ναυτικής μονάδας) 3 μ.· Σύμβαση εμπορίου, εγκατάστασης και ναυτιλίας, με προξενική σύμβαση και σύμβαση εγκατάστασης 2 μ. Λανθασμένη χρονολόγηση συμφωνίας (π.χ. 1930 αντί 1926): −1 μ. ανά περίπτωση. Παράλειψη ενός εκ των τεσσάρων κειμένων συμφωνιών του 1930: −2 μ. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ / ΠΗΓΩΝ: το σχολικό βιβλίο δίνει τη διαδοχή και το περιεχόμενο των συμφωνιών· τα ονόματα των διαπραγματευτών της Συμφωνίας των Αθηνών και οι λεπτομέρειες της εξαγοράς προέρχονται από το Κείμενο Α, ενώ η ακριβής διατύπωση του Συμφώνου Φιλίας και του πρωτοκόλλου των ναυτικών εξοπλισμών από το Κείμενο Β· τα σημεία αυτά πιστώνονται πλήρως μόνο με ρητή αναφορά στην πηγή. Παράλειψη αξιοποίησης ενός από τα δοθέντα κείμενα: −15% των μονάδων του υποερωτήματος στο οποίο αυτό αναφέρεται. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ: η απάντηση βαθμολογείται πλήρως μόνον όταν συνδυάζει (α) τις ιστορικές γνώσεις του σχολικού βιβλίου και (β) τις πληροφορίες των παραθεμάτων, με ρητή αναφορά στο κάθε κείμενο και ένταξή του στη ροή του λόγου. Ανάπτυξη μόνο με σχολικές γνώσεις, χωρίς αξιοποίηση των πηγών: μέχρι 60% των μονάδων. Απλή αντιγραφή/παράθεση των πηγών χωρίς σύνδεση με τις ιστορικές γνώσεις: μέχρι 40% των μονάδων. Λανθασμένη απόδοση περιεχομένου σε πηγή (π.χ. απόδοση στο Κείμενο Α πληροφορίας του Κειμένου Β): −1 μ. ανά περίπτωση. Δομή (πρόλογος – κύριο μέρος – επίλογος) και ιστορική ορολογία: έως 1 μ. εντός των παραπάνω μονάδων· δεν πιστώνεται χωριστά αν λείπει το περιεχόμενο. Ο βαθμολογητής δέχεται κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση ισοδύναμου περιεχομένου· ΔΕΝ απαιτείται κατά λέξη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου. Κρίνεται το περιεχόμενο, όχι η φρασεολογία: παράφραση, αναδιάταξη της σειράς των σημείων και διαφορετική ορολογία με το ίδιο ιστορικό νόημα βαθμολογούνται πλήρως.