Πανελλαδικές Εξετάσεις 2024 — history, Θέμα D (25 μονάδες)

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ — ΘΕΜΑ Δ1
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται να παρουσιάσετε:
α. τις αντιδράσεις που προκλήθηκαν στην επαναστατημένη Πελοπόννησο από την κάθοδο του Δημητρίου Υψηλάντη έως και τη συγκρότηση των πρώτων παρατάξεων (μονάδες 15) και
β. πώς οι αντιδράσεις αυτές εκφράστηκαν στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (μονάδες 10).

ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Ενώ οι πρόκριτοι σε σχέση με τη διάταξη των αξιωμάτων και τη θεσμική οργάνωση δεν έβλεπαν πέρα από τον ορίζοντα της πελοποννησιακής αυτοδιοίκησης, ο Υψηλάντης οραματιζόταν ήδη ένα ελληνικό κράτος που θα περιλάμβανε όλα τα απελευθερωμένα εδάφη και θα κυβερνιόταν από ένα κεντρικό κοινοβούλιο με πολύ ευρείες εξουσίες. Στην απαίτησή του να συγκεντρώσει την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία κατά μεγάλο μέρος και για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα στα χέρια του και να στηριχτεί κυρίως στο αστικό στοιχείο προέβαλαν σκληροτράχηλη αντίσταση οι γαιοκτήμονες, που απαιτούσαν να είναι ένα αυτοδιοικούμενο συλλογικό όργανο ίσων. […] Ένα εθνικό κοινοβούλιο ή μια κεντρική κυβέρνηση δεν προβλεπόταν στο σχέδιό τους.
G. Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα, 1821-1936, Αθήνα 2004, τόμος Α΄, σελ. 76 (διασκευή).

ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Σκοπός του Υψηλάντη δεν ήταν να εξουδετερώση τη δύναμη των προκρίτων. Εκείνο που τον ενδιέφερε ήταν να δημιουργηθή συγκεντρωτική διοικητική οργάνωση, κρατικά έσοδα, στρατόπεδα με κανονική τροφοδοσία και στοιχειώδη πειθαρχία και σώματα τακτικού στρατού, χωρίς τα οποία πίστευε πως δεν θα πετύχαινε η Επανάσταση· γι’ αυτό και ήλθε σε σύγκρουση με τους προκρίτους. Είχε διαπιστώσει ότι οι μικροί ιδιωτικοί στρατοί που υπήρχαν δεν επέτρεπαν την κατάστρωση πολεμικού σχεδίου σε παμπελοποννησιακή κλίμακα, καθώς η δράση τους περιοριζόταν σχεδόν πάντα μέσα στα όρια της επαρχίας. Είχε ακόμα αντιληφθή ότι το αποτέλεσμα μιας τέτοιας καταστάσεως θα ήταν να βασιλεύη η πολυαρχία, η αυθαιρεσία και ο τοπικισμός, και την πραγματική δύναμη να την έχουν οι πρόκριτοι και οι καπεταναίοι που θα γίνονταν ισχυροί με τα λάφυρα και τα πυρομαχικά, τα οποία θα αποκόμιζαν από τις νίκες εναντίον των Τούρκων, θα μπορούσαν να εισπράττουν οι ίδιοι φόρους, να μισθοδοτούν τα σώματά τους και να προσλαμβάνουν μικροκαπεταναίους.
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΒ΄, Αθήνα 1978, σελ. 138-139 (διασκευή).

ΚΕΙΜΕΝΟ Γ
Η Α΄ Εθνοσυνέλευση έδειξε για πρώτη φορά τους διαχωρισμούς που υπήρχαν μεταξύ των εξεγερμένων. Οι προεστοί της Πελοποννήσου, των νησιών, οι αρχιερείς και οι εκπρόσωποι της δυτικής και ανατολικής Στερεάς συνασπίσθηκαν εναντίον των στρατιωτικών αρχηγών που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν την εξουσία τους. […]
Το Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδος που ψηφίστηκε προέβλεπε την αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση και τη διάκριση των εξουσιών και συγκρότησε την Πολιτική Διοίκηση, που αποτελούνταν από δύο σώματα, το Βουλευτικό και το Εκτελεστικό, με ετήσια θητεία. […]
Ο Δ. Υψηλάντης εκλέχθηκε πρόεδρος του Βουλευτικού και στην πραγματικότητα υποβαθμιζόταν πολιτικά. Ο παραγκωνισμός της Φιλικής Εταιρείας ήταν πλήρης και αυτό φάνηκε όχι μόνο από το γεγονός ότι πουθενά δεν μνημονευόταν το όνομά της, αλλά και από την υιοθέτηση από την Εθνική Συνέλευση ως συμβόλου της Αθηνάς, αντί του Φοίνικα, που ήταν το σήμα της Φιλικής Εταιρείας.
Κ. Κωστής, Τα «κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας»: Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους, 18ος-21ος αιώνας, Αθήνα 2013, σελ. 150-152 (διασκευή).

Απάντηση:
α. (15 μ.) Όσο οι Έλληνες ήταν υπόδουλοι τηρούσαν σε γενικές γραμμές κοινή στάση απέναντι στον κατακτητή· μόλις άρχισε η εκδίωξη των Τούρκων ξέσπασαν συγκρούσεις για το ποιος και πώς θα διαχειριζόταν την εξουσία, σε ένα προστάδιο διαμόρφωσης των πρώτων πολιτικών παρατάξεων. Αφορμή στάθηκε η κάθοδος του Δημητρίου Υψηλάντη στην επαναστατημένη Πελοπόννησο ως πληρεξουσίου του αδελφού του Αλεξάνδρου, Γενικού Επιτρόπου της Φιλικής Εταιρείας, με σκοπό την ανάληψη της ηγεσίας της Επανάστασης. Όταν έφτασε, οι Πελοποννήσιοι είχαν ήδη ορίσει μόνοι τους κυβερνητικά όργανα τοπικής εμβέλειας. Ο Υψηλάντης θέλησε να επιβάλει δικό του «Γενικό Οργανισμό της Πελοποννήσου», που θα του επέτρεπε να συγκεντρώσει τη στρατιωτική και πολιτική εξουσία στα χέρια του, επιδιώκοντας συγκεντρωτικό σύστημα διακυβέρνησης ώστε να εξασφαλιστούν οικονομικοί πόροι για τη συνέχιση του αγώνα και πειθαρχία στο στράτευμα, θεωρώντας τις τοπικιστικές τάσεις εμπόδιο. Οι πρόκριτοι δεν το αποδέχθηκαν και με δυσκολία αποσοβήθηκε η σύρραξη. Η αντίθεση δεν αφορούσε μόνο το ποιος θα κατείχε πραγματικά την εξουσία αλλά και τη δομή του υπό ίδρυση κρατικού οργανισμού· έτσι συγκροτήθηκαν οι πρώτες παρατάξεις. Το Κείμενο Α τεκμηριώνει την αντίθεση των οραμάτων (κεντρικό κοινοβούλιο και στήριξη στο αστικό στοιχείο, έναντι του ορίζοντα της πελοποννησιακής αυτοδιοίκησης και ενός αυτοδιοικούμενου συλλογικού οργάνου ίσων). Το Κείμενο Β διευκρινίζει ότι σκοπός του Υψηλάντη δεν ήταν η εξουδετέρωση των προκρίτων αλλά η δημιουργία συγκεντρωτικής διοίκησης, κρατικών εσόδων, τακτικού στρατού και πειθαρχίας, καθώς οι μικροί ιδιωτικοί στρατοί δεν επέτρεπαν πολεμικό σχέδιο παμπελοποννησιακής κλίμακας και οδηγούσαν σε πολυαρχία, αυθαιρεσία και τοπικισμό.
β. (10 μ.) Στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (Δεκέμβριος 1821 – Ιανουάριος 1822) οι αντιθέσεις αυτές εκφράστηκαν θεσμικά. Όπως δείχνει το Κείμενο Γ, φάνηκαν για πρώτη φορά οι διαχωρισμοί των εξεγερμένων: οι προεστοί της Πελοποννήσου και των νησιών, οι αρχιερείς και οι εκπρόσωποι της δυτικής και ανατολικής Στερεάς συνασπίστηκαν εναντίον των στρατιωτικών αρχηγών που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν την εξουσία τους. Το «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος», το πρώτο σύνταγμα της Επανάστασης, έδωσε λύση στο πρόβλημα της ηγεσίας με τον αντιαπολυταρχικό του χαρακτήρα και τη θέσπιση πολυαρχικής εξουσίας: προέβλεπε αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση και διάκριση των εξουσιών και συγκρότησε την Πολιτική Διοίκηση από δύο σώματα, το Βουλευτικό και το Εκτελεστικό, με ετήσια θητεία. Ο Δ. Υψηλάντης εκλέχθηκε πρόεδρος του Βουλευτικού και υποβαθμίστηκε πολιτικά, ενώ ο παραγκωνισμός της Φιλικής Εταιρείας ήταν πλήρης — δεν μνημονευόταν πουθενά και ως σύμβολο υιοθετήθηκε η Αθηνά αντί του Φοίνικα. Ρυθμιστής της κατάστασης αναδείχθηκε ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, που εξασφάλισε την εξουσία για τον κύκλο του και για τους προκρίτους, ενώ αγνοήθηκαν ο Κολοκοτρώνης και ο Υψηλάντης· έτσι δημιουργήθηκε ρήγμα στις σχέσεις στρατιωτικών και προκρίτων.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: Κεφ. «Η διαμόρφωση και λειτουργία των πολιτικών κομμάτων στην Ελλάδα (1821-1936)», Α. «Εξωτερικός προσανατολισμός και πελατειακές σχέσεις (1821-1843)», ενότητα Α2 «Η διαμόρφωση νέων δεδομένων κατά την Επανάσταση» (κάθοδος του Δ. Υψηλάντη, «Γενικός Οργανισμός της Πελοποννήσου», Α΄ Εθνοσυνέλευση Επιδαύρου και «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος»). ΠΗΓΗ: σχολικό βιβλίο «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΙΤΥΕ «Διόφαντος» (Βιβλίο Μαθητή, 22-0163-02, ebooks.edu.gr/ebooks/handle/8547/2399).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (25 μ.). α (15 μ.): κοινή στάση των Ελλήνων ως υποδούλων και διάσπαση μόλις τέθηκε το ζήτημα της εξουσίας — προστάδιο των πρώτων παρατάξεων 2 μ.· κάθοδος του Δ. Υψηλάντη ως πληρεξουσίου του Αλεξάνδρου, Γενικού Επιτρόπου της Φιλικής Εταιρείας, με σκοπό την ανάληψη της ηγεσίας, και τα ήδη υπάρχοντα κυβερνητικά όργανα τοπικής εμβέλειας 3 μ.· «Γενικός Οργανισμός της Πελοποννήσου» και επιδίωξη συγκεντρωτικού συστήματος (οικονομικοί πόροι, πειθαρχία στο στράτευμα, τοπικισμός ως εμπόδιο) 3 μ.· άρνηση των προκρίτων, δύσκολη αποσόβηση της σύρραξης, διπλή διάσταση της αντίθεσης (πρόσωπα και δομή του υπό ίδρυση κρατικού οργανισμού), συγκρότηση των πρώτων παρατάξεων 3 μ.· αξιοποίηση των Κειμένων Α και Β 4 μ. (2 μ. ανά κείμενο· Α: αντίθεση οραμάτων — κεντρικό κοινοβούλιο και αστικό στοιχείο έναντι πελοποννησιακής αυτοδιοίκησης· Β: πραγματικός σκοπός του Υψηλάντη — συγκεντρωτική διοίκηση, κρατικά έσοδα, τακτικός στρατός, αποφυγή πολυαρχίας και τοπικισμού). β (10 μ.): οι διαχωρισμοί που αναδείχθηκαν στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου (Δεκέμβριος 1821 – Ιανουάριος 1822) με αξιοποίηση του Κειμένου Γ — συνασπισμός προεστών, αρχιερέων και εκπροσώπων της Στερεάς εναντίον των στρατιωτικών αρχηγών 3 μ.· χαρακτηριστικά του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος» (αντιαπολυταρχικός χαρακτήρας, πολυαρχική εξουσία, αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση και διάκριση των εξουσιών, Βουλευτικό και Εκτελεστικό με ετήσια θητεία) 3 μ.· πολιτική υποβάθμιση του Υψηλάντη (πρόεδρος του Βουλευτικού) και πλήρης παραγκωνισμός της Φιλικής Εταιρείας (μη μνεία, υιοθέτηση της Αθηνάς αντί του Φοίνικα) 2 μ.· ανάδειξη του Αλ. Μαυροκορδάτου σε ρυθμιστή, εξασφάλιση της εξουσίας για τον κύκλο του και τους προκρίτους, παραγκωνισμός Κολοκοτρώνη και Υψηλάντη, ρήγμα στρατιωτικών-προκρίτων 2 μ. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ / ΠΗΓΩΝ: το σχολικό βιβλίο καλύπτει την κάθοδο του Υψηλάντη, τον «Γενικό Οργανισμό», την Α΄ Εθνοσυνέλευση, το «Προσωρινόν Πολίτευμα» και τον ρόλο του Μαυροκορδάτου. Τα Κείμενα Α και Β εξειδικεύουν τα κίνητρα και τη σύγκρουση των οραμάτων και το Κείμενο Γ τη σύνθεση των συνασπισμών και τον συμβολισμό Αθηνάς/Φοίνικα· τα στοιχεία αυτά πιστώνονται μόνο με ρητή αναφορά στην πηγή. Παράλειψη ενός εκ των τριών κειμένων: −2 μ. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ: η απάντηση βαθμολογείται πλήρως μόνον όταν συνδυάζει (α) τις ιστορικές γνώσεις του σχολικού βιβλίου και (β) τις πληροφορίες των παραθεμάτων, με ρητή αναφορά στο κάθε κείμενο και ένταξή του στη ροή του λόγου. Ανάπτυξη μόνο με σχολικές γνώσεις, χωρίς αξιοποίηση των πηγών: μέχρι 60% των μονάδων. Απλή αντιγραφή/παράθεση των πηγών χωρίς σύνδεση με τις ιστορικές γνώσεις: μέχρι 40% των μονάδων. Λανθασμένη απόδοση περιεχομένου σε πηγή (π.χ. απόδοση στο Κείμενο Α πληροφορίας του Κειμένου Β): −1 μ. ανά περίπτωση. Δομή (πρόλογος – κύριο μέρος – επίλογος) και ιστορική ορολογία: έως 1 μ. εντός των παραπάνω μονάδων· δεν πιστώνεται χωριστά αν λείπει το περιεχόμενο. Ο βαθμολογητής δέχεται κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση ισοδύναμου περιεχομένου· ΔΕΝ απαιτείται κατά λέξη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου. Κρίνεται το περιεχόμενο, όχι η φρασεολογία: παράφραση, αναδιάταξη της σειράς των σημείων και διαφορετική ορολογία με το ίδιο ιστορικό νόημα βαθμολογούνται πλήρως.