Πανελλαδικές Εξετάσεις 2023 — history, Θέμα D (25 μονάδες)

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ — ΘΕΜΑ Δ1
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να παρουσιάσετε:
α. τον ρόλο του Κ. Κωνσταντινίδη στον αγώνα για τη δημιουργία μιας αυτόνομης Ποντιακής Δημοκρατίας (μονάδες 11) και
β. τη στάση του Ελ. Βενιζέλου σχετικά με τις εθνικές διεκδικήσεις των Ποντίων και την αντίθεσή τους σ’ αυτή κατά την περίοδο διεξαγωγής του Συνεδρίου Ειρήνης στο Παρίσι (μονάδες 14).

ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Οι προπολεμικές δεσμεύσεις των νικητριών Δυνάμεων περί εφαρμογής της αρχής της αυτοδιάθεσης ως βάσης για την αναδιοργάνωση του μεταπολεμικού κόσμου δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για τη διατύπωση κάθε είδους εθνικών διεκδικήσεων. Επιπλέον, το ελληνικό κράτος είχε βρεθεί στην πλευρά των νικητών εν αντιθέσει με την ηττημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι […] εξελίξεις αυτές δημιούργησαν στον Κωνσταντινίδη την αίσθηση του επείγοντος: «Συστάσει υψηλών φιλικών κύκλων δυναμένων ως εκ της θέσεώς των να γνωρίζωσι την εν γένει κατάστασιν, έκρινα καλόν να συγκαλέσω 22 Ιανουαρίου / 4 Φεβρουαρίου 1918 το Παμποντιακόν Συνέδριον εν Μασσαλία. […]». Τα πράγματα για τον Κωνσταντινίδη ήταν ξεκάθαρα: οποιαδήποτε περαιτέρω καθυστέρηση της έναρξης των εργασιών του παμποντιακού συνεδρίου μεγιστοποιούσε τον κίνδυνο να μείνει η ποντιακή περιοχή εκτός νυμφώνος κατά τον τελικό διακανονισμό των εκκρεμών πολεμικών ζητημάτων.
Ελευθερία Κυφωνίδου, Ποντιακό Ζήτημα: Στρατηγικές επιλογής και αδιέξοδα, 1917-1922, Ιωάννινα 2022, σελ. 72 (διασκευή).

ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Οι εδαφικές διεκδικήσεις της Ελλάδας διατυπώθηκαν αναλυτικά στο υπόμνημα που υπέβαλε ο Βενιζέλος προς τη Συνδιάσκεψη στις 17/30 Δεκεμβρίου 1918. […] Αναγνωρίζοντας τις αντικειμενικές δυσχέρειες που προέκυπταν λόγω της γεωγραφικής απομόνωσής του από τις υπόλοιπες περιοχές με πυκνό ελληνικό πληθυσμό, ο Βενιζέλος απέφυγε να διατυπώσει διεκδικήσεις για τον Πόντο. Η Ελλάδα, ακόμα και αν εξασφάλιζε τη συγκατάθεση των Μεγάλων Δυνάμεων, δεν ήταν σε θέση να παρέμβει στρατιωτικά στην περιοχή προκειμένου να επιβάλει με τη δύναμη των όπλων, εάν αυτό απαιτούνταν, τη θέλησή της. Ταυτόχρονα, δεδομένου ότι σοβαρές αμφιβολίες εκφράζονταν για τη δυνατότητα των Ποντίων να αντιμετωπίσουν μόνοι τους ενδεχόμενες τουρκικές πιέσεις, ο Βενιζέλος απέρριψε και τη λύση της ίδρυσης ανεξάρτητου ποντιακού κράτους. Εισηγήθηκε, ωστόσο, την ενσωμάτωση του Πόντου […] στη νεοσυσταθείσα Αρμενική Δημοκρατία, στο πλαίσιο της οποίας εικαζόταν ότι οι Έλληνες θα απολάμβαναν πλήρους ισονομίας και ισοπολιτείας, διασφαλίζοντας έτσι τη συνέχιση της παρουσίας τους και την ευημερία τους στις πατρογονικές τους εστίες.
Αντώνης Κλάψης, «Στο κλουβί της Ελλάδος της στενής μας κλεισμένοι»: Πολιτική και διπλωματία της ελληνικής εθνικής ολοκλήρωσης, 1821-1923, Αθήνα 2019, σελ. 297, 300.

ΚΕΙΜΕΝΟ Γ
Στις αρχές Φεβρουαρίου 1919, αναπτύσσοντας ο Βενιζέλος στο Ανώτατο Συμβούλιο τις ελληνικές διεκδικήσεις, εξέφρασε την αντίθεσή του για τη δημιουργία Ποντιακής Δημοκρατίας και υποστήριξε την ένταξη της Τραπεζούντας στο Αρμενικό κράτος […]. Όπως ήταν φυσικό όμως προκάλεσε και πάλι αντιδράσεις των Ποντίων, που στην Κωνσταντινούπολη εκδηλώθηκαν με την υποβολή υπομνημάτων προς τους αρμοστές των Δυνάμεων, στα οποία επαναλάμβαναν το αίτημα της ενώσεως με την Ελλάδα ή τουλάχιστον της δημιουργίας «Ελληνικής Δημοκρατίας του Πόντου».
Έφη Αλλαμανή και Κρίστα Παναγιωτοπούλου, «Το ζήτημα του Πόντου» στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΕ΄, Αθήνα 1978, σελ. 113 (διασκευή).

Απάντηση:
α. (11 μ.) Πρωτεργάτες στον αγώνα για αυτόνομη Ποντιακή Δημοκρατία αναδείχθηκαν οι Έλληνες της διασποράς. Στην Ευρώπη ηγετική μορφή υπήρξε ο Κ. Κωνσταντινίδης, που από τη Μασσαλία με διαδοχικά υπομνήματα ενημέρωνε τις συμμαχικές δυνάμεις για την τραγική κατάσταση στον Πόντο. Τύπωσε και κυκλοφόρησε χάρτη με τα σύνορα της προτεινόμενης ποντιακής δημοκρατίας, τον οποίο διέδωσε και σε μορφή καρτ-ποστάλ με γαλλικό κείμενο που καλούσε τους «πολίτες του Πόντου» να διεκδικήσουν το δικαίωμα στη ζωή και την ανεξαρτησία. Συγκάλεσε το Α΄ Παμποντιακό Συνέδριο στη Μασσαλία (Ιανουάριος/Φεβρουάριος 1918) και με τηλεγράφημα προς τον Τρότσκι ζήτησε την υποστήριξη της Σοβιετικής Ρωσίας. Η δράση του εντάσσεται στο γενικότερο κίνημα των Ποντίων της διασποράς (Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο στο Ταϊγάνιο, Ιούλιος 1917, με απόφαση για Κεντρικό Συμβούλιο και έδρα το Ροστόβ· οργάνωση σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Καβάλα, Βόλο και στο εξωτερικό). Το Κείμενο Α τεκμηριώνει τα κίνητρα και το αίσθημα του επείγοντος: η αρχή της αυτοδιάθεσης και η θέση της Ελλάδας στο στρατόπεδο των νικητών δημιουργούσαν ευκαιρία, ενώ κάθε καθυστέρηση απειλούσε να αφήσει τον Πόντο έξω από τον τελικό διακανονισμό.
β. (14 μ.) Η ελληνική κυβέρνηση ήταν αρχικά θετική απέναντι στις ποντιακές διεκδικήσεις, στο Συνέδριο Ειρήνης όμως των Παρισίων (από τον Δεκέμβριο του 1918) ο Βενιζέλος, υπό τις πιέσεις των συμμάχων και σταθμίζοντας τις πραγματικές δυνατότητες της Ελλάδας, δεν συμπεριέλαβε τον Πόντο στον φάκελο των ελληνικών διεκδικήσεων και συμφώνησε να παραχωρηθεί η περιοχή στην υπό ίδρυση Αρμενική Δημοκρατία. Το Κείμενο Β εξηγεί το σκεπτικό: η γεωγραφική απομόνωση του Πόντου από τις άλλες περιοχές με πυκνό ελληνικό πληθυσμό, η αδυναμία στρατιωτικής επέμβασης της Ελλάδας ακόμη και με τη συγκατάθεση των Δυνάμεων, και οι αμφιβολίες για τη δυνατότητα των Ποντίων να αντέξουν μόνοι τις τουρκικές πιέσεις· γι’ αυτό απορρίφθηκε και η λύση του ανεξάρτητου ποντιακού κράτους και προτάθηκε η ενσωμάτωση στην Αρμενία, όπου υποτίθεται ότι θα εξασφαλιζόταν ισονομία και ισοπολιτεία. Το Κείμενο Γ τοποθετεί χρονικά τη θέση αυτή στις αρχές Φεβρουαρίου 1919 (Ανώτατο Συμβούλιο, υποστήριξη ένταξης της Τραπεζούντας στο αρμενικό κράτος) και καταγράφει την αντίδραση: υπομνήματα των Ποντίων της Κωνσταντινούπολης προς τους αρμοστές των Δυνάμεων με αίτημα την ένωση με την Ελλάδα ή τουλάχιστον τη δημιουργία «Ελληνικής Δημοκρατίας του Πόντου». Η στάση του Βενιζέλου προκάλεσε μεγάλη απογοήτευση· οι Πόντιοι διαμαρτυρήθηκαν έντονα στα συνέδρια του Μπακού, του Κρασνοντάρ, του Βατούμ και της Μασσαλίας και έστειλαν τηλεγραφήματα στο Παρίσι, ενώ τον Απρίλιο του 1919 τον επισκέφθηκε ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: Κεφ. «Παρευξείνιος Ελληνισμός», Δ. «Ο Παρευξείνιος Ελληνισμός κατά το 19ο και 20ό αιώνα», ενότητα Δ2 «Αγώνες για τη δημιουργία μιας αυτόνομης Ποντιακής Δημοκρατίας (1917-1922)». ΠΗΓΗ: σχολικό βιβλίο «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΙΤΥΕ «Διόφαντος» (Βιβλίο Μαθητή, 22-0163-02, ebooks.edu.gr/ebooks/handle/8547/2399).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (25 μ.). α (11 μ.): ρόλος των Ελλήνων της διασποράς και θέση του Κ. Κωνσταντινίδη ως πρωτεργάτη στην Ευρώπη 3 μ.· διαδοχικά υπομνήματα προς τις συμμαχικές δυνάμεις από τη Μασσαλία 2 μ.· χάρτης των συνόρων της προτεινόμενης ποντιακής δημοκρατίας και η διάδοσή του ως καρτ-ποστάλ 2 μ.· Α΄ Παμποντιακό Συνέδριο Μασσαλίας (Ιανουάριος/Φεβρουάριος 1918) και τηλεγράφημα προς τον Τρότσκι 2 μ.· αξιοποίηση του Κειμένου Α (αρχή της αυτοδιάθεσης, θέση της Ελλάδας στο στρατόπεδο των νικητών, αίσθημα του επείγοντος) 2 μ. β (14 μ.): αρχική θετική στάση της ελληνικής κυβέρνησης απέναντι στις ποντιακές διεκδικήσεις 2 μ.· μη συμπερίληψη του Πόντου στον φάκελο των ελληνικών διεκδικήσεων στο Συνέδριο Ειρήνης και συμφωνία παραχώρησης της περιοχής στην υπό ίδρυση Αρμενική Δημοκρατία 4 μ.· αιτιολόγηση με αξιοποίηση του Κειμένου Β (γεωγραφική απομόνωση, αδυναμία στρατιωτικής παρέμβασης, αμφιβολίες για τις δυνάμεις των Ποντίων) 4 μ.· αντιδράσεις των Ποντίων με αξιοποίηση του Κειμένου Γ και του βιβλίου (υπομνήματα προς τους αρμοστές, αίτημα ένωσης ή «Ελληνικής Δημοκρατίας του Πόντου», συνέδρια Μπακού, Κρασνοντάρ, Βατούμ και Μασσαλίας, επίσκεψη του μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρυσάνθου τον Απρίλιο του 1919) 4 μ. Παράλειψη της χρονολογικής ένταξης (Συνέδριο Ειρήνης, Δεκέμβριος 1918 – Φεβρουάριος 1919): −2 μ. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ / ΠΗΓΩΝ: το σχολικό βιβλίο καλύπτει τη δράση του Κωνσταντινίδη, τη στάση του Βενιζέλου και τις αντιδράσεις των Ποντίων. Το Κείμενο Α προσθέτει το κίνητρο (αρχή της αυτοδιάθεσης) και τη χρονολόγηση του συνεδρίου της Μασσαλίας, το Κείμενο Β το αναλυτικό σκεπτικό της απόρριψης (υπόμνημα 17/30 Δεκεμβρίου 1918) και το Κείμενο Γ τη χρονική τοποθέτηση στις αρχές Φεβρουαρίου 1919 και τα υπομνήματα της Κωνσταντινούπολης· τα στοιχεία αυτά δεν υπάρχουν στο βιβλίο και πιστώνονται μόνο με ρητή αναφορά στην πηγή. Παράλειψη αξιοποίησης ενός από τα δοθέντα κείμενα: −15% των μονάδων του υποερωτήματος στο οποίο αυτό αναφέρεται. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ: η απάντηση βαθμολογείται πλήρως μόνον όταν συνδυάζει (α) τις ιστορικές γνώσεις του σχολικού βιβλίου και (β) τις πληροφορίες των παραθεμάτων, με ρητή αναφορά στο κάθε κείμενο και ένταξή του στη ροή του λόγου. Ανάπτυξη μόνο με σχολικές γνώσεις, χωρίς αξιοποίηση των πηγών: μέχρι 60% των μονάδων. Απλή αντιγραφή/παράθεση των πηγών χωρίς σύνδεση με τις ιστορικές γνώσεις: μέχρι 40% των μονάδων. Λανθασμένη απόδοση περιεχομένου σε πηγή (π.χ. απόδοση στο Κείμενο Α πληροφορίας του Κειμένου Β): −1 μ. ανά περίπτωση. Δομή (πρόλογος – κύριο μέρος – επίλογος) και ιστορική ορολογία: έως 1 μ. εντός των παραπάνω μονάδων· δεν πιστώνεται χωριστά αν λείπει το περιεχόμενο. Ο βαθμολογητής δέχεται κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση ισοδύναμου περιεχομένου· ΔΕΝ απαιτείται κατά λέξη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου. Κρίνεται το περιεχόμενο, όχι η φρασεολογία: παράφραση, αναδιάταξη της σειράς των σημείων και διαφορετική ορολογία με το ίδιο ιστορικό νόημα βαθμολογούνται πλήρως.