Πανελλαδικές Εξετάσεις 2023 — history, Θέμα C (25 μονάδες)

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ — ΘΕΜΑ Γ1
Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις και τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται, να αναφερθείτε:
α. στη δημιουργία του προσφυγικού συνοικισμού της Ερμούπολης της Σύρου κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης (μονάδες 15) και
β. στους λόγους που οδήγησαν στην ανάδειξη της Σύρου σε ισχυρό ναυτιλιακό κέντρο μετά την Επανάσταση του 1821 (μονάδες 10).

ΚΕΙΜΕΝΟ Α
Οι πρώτοι φυγάδες εις την άλλοτε έρημον ταύτην ακτήν της Σύρου ήσαν οι Κυδωνιείς. Ηκολούθησαν οι Χίοι […], Σμυρναίοι, Κρήτες, Θεσσαλοί, Μακεδόνες και άλλοι. Ενταύθα κατέφυγε και μέγα πλήθος προσφύγων εκ της Τήνου, ιδίως μετά την πανώλη, ως και εξ άλλων γειτονικών νήσων.
Οι ευρόντες άσυλον εις την Σύρον συγκατελέγοντο μεταξύ των πτωχοτέρων, διότι οι πλούσιοι συνήθως κατέφευγον εις τας Ιονίους νήσους και εις την Ευρώπην. Μετ’ ολίγον όμως, ότε κατενοήθη η σπουδαιότης του λιμένος της νήσου δια την διεξαγωγήν του εμπορίου της Ανατολής, ήρχισαν να προσφεύγουν και πλούσιοι ομογενείς. […]
Οι εντόπιοι γενικώς εφέροντο προσηνώς* προς τους πρόσφυγας και ετήρουν μάλλον επιφυλακτικήν στάσιν απέναντι αυτών, διότι ενόμιζον, ότι ούτως απέφευγον την σύγκρουσιν είτε προς την ελληνικήν είτε προς την τουρκικήν κυβέρνησιν. Παρά ταύτα όμως […], ανησύχουν εκ της διαρκούς προσελεύσεως και συσσωρεύσεως των προσφύγων εις την παραλίαν της νήσου. […] Η αμφίρροπος όμως στάσις των καθολικών κατά τας αρχάς της ελληνικής επαναστάσεως, ως και αι δια κτηματικούς λόγους κυρίως εγερθείσαι εν Σύρω έριδες μεταξύ εντοπίων και προσφύγων, ανέξεσαν** […] την από αιώνων υπολανθάνουσαν θρησκευτικήν διαίρεσιν των κατοίκων. Πραγματικώς οι πρόσφυγες ελθόντες εγκατεστάθησαν εις γαίας καλλιεργημένας και ακαλλιεργήτους, αι οποίαι ήσαν και οι περισσότεραι, ανηκούσας εις τους εντοπίους. […] Το ότι εσημειώθησαν επεισόδια μεταξύ γηγενών και προσφύγων δια κτηματικούς λόγους δεν είναι διόλου άξιον απορίας.
* προσηνώς: με καλοσύνη  ** ανέξεσαν: αναζωπύρωσαν
Απόστολος Βακαλόπουλος, Πρόσφυγες και Προσφυγικόν Ζήτημα κατά την Επανάστασιν του 1821, Θεσσαλονίκη 1939, σελ. 68-69 (διασκευή).

ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Σε ζηλευτή θέση, πάνω στο σταυροδρόμι των θαλάσσιων δρόμων που συνδέουν την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, τη Θεσσαλονίκη ή τη Μαύρη Θάλασσα με τα μεγάλα λιμάνια της δυτικής Μεσογείου, στο περιθώριο των συγκρούσεων του μεγάλου πολέμου, καθώς, επειδή οι κάτοικοι της άνω Σύρου ήταν καθολικοί, το νησί τελούσε υπό γαλλική προστασία κατά τη διάρκεια έναρξης του αγώνα, η πόλη του Ερμή θα γίνει, μέσα σε λίγα χρόνια, το σημαντικότερο κέντρο του εμπορίου του Αρχιπελάγους (Αιγαίου).
Χριστίνα Αγριαντώνη, Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1986, σελ. 84 (διασκευή).

Απάντηση:
α. (15 μ.) Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης χιλιάδες Έλληνες από περιοχές που δεν επαναστάτησαν ή καταπνίγηκε η εξέγερσή τους κατέφυγαν στα ελεύθερα εδάφη. Στη Σύρο, νησί με καθολικό πληθυσμό που τηρούσε ουδέτερη στάση και τελούσε υπό γαλλική προστασία, συγκεντρώθηκαν πρόσφυγες από τη Χίο, τα Ψαρά, τις Κυδωνίες (Αϊβαλί), τη Σμύρνη, την Κρήτη, τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία και άλλες περιοχές, και ίδρυσαν στην παραλία, δίπλα στην Άνω Σύρο, νέο οικισμό, την Ερμούπολη, που εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη πόλη-λιμάνι της χώρας τα πρώτα μεταεπαναστατικά χρόνια. Το Κείμενο Α (Βακαλόπουλος) τεκμηριώνει: (i) την προέλευση των προσφύγων — πρώτοι οι Κυδωνιείς, ακολούθησαν Χίοι, Σμυρναίοι, Κρήτες, Θεσσαλοί, Μακεδόνες, καθώς και πλήθος από την Τήνο μετά την πανώλη· (ii) την κοινωνική τους σύνθεση — αρχικά τα φτωχότερα στρώματα, αφού οι εύποροι κατέφευγαν στα Ιόνια νησιά και στην Ευρώπη, και μόνο όταν φάνηκε η σημασία του λιμανιού για το εμπόριο της Ανατολής ήρθαν και πλούσιοι ομογενείς, φέρνοντας κεφάλαια και εμπορική εμπειρία· (iii) τη στάση των ντόπιων — αρχικά ανεκτική αλλά επιφυλακτική, από φόβο σύγκρουσης με την ελληνική ή την οθωμανική κυβέρνηση, με ανησυχία για τη διαρκή συσσώρευση προσφύγων στην παραλία· (iv) τις εντάσεις — έριδες κυρίως για κτηματικούς λόγους, καθώς οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε γαίες (καλλιεργημένες και ακαλλιέργητες) που ανήκαν στους εντόπιους, εντάσεις που αναζωπύρωσαν την παλαιά θρησκευτική διαίρεση καθολικών-ορθοδόξων.
β. (10 μ.) Η Επανάσταση κόστισε βαριά στην ελληνική ναυτιλία και οδήγησε στην παρακμή παλαιών κέντρων (Ψαρά, Γαλαξίδι, εν μέρει Ύδρα και Σπέτσες). Στη θέση τους αναδείχθηκαν νέα, με σημαντικότερο τη Σύρο. Οι λόγοι: (i) η στρατηγική γεωγραφική θέση στο κέντρο του Αιγαίου, πάνω στους δρόμους που συνέδεαν τα Στενά και τη Μαύρη Θάλασσα με τη δυτική Μεσόγειο — στοιχείο που επιβεβαιώνει το Κείμενο Β με την αναφορά στη «ζηλευτή θέση» και στο «σταυροδρόμι των θαλάσσιων δρόμων» που συνδέουν Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Θεσσαλονίκη και Μαύρη Θάλασσα με τα μεγάλα λιμάνια της δυτικής Μεσογείου· (ii) η προστασία που απόλαυσε το νησί κατά τη διάρκεια του πολέμου, λόγω του καθολικού πληθυσμού της Άνω Σύρου και της γαλλικής προστασίας, που το κράτησε «στο περιθώριο των συγκρούσεων»· (iii) η συγκέντρωση κεφαλαίων, εμπορικής εμπειρίας και εργατικού δυναμικού από τους πρόσφυγες (κυρίως Χιώτες και Κυδωνιείς) και η δημιουργία εμπορικού στόλου και ναυπηγείων· (iv) η μετεξέλιξη της Ερμούπολης σε κύριο διαμετακομιστικό κέντρο του Αιγαίου, όπως συμπυκνώνει το Κείμενο Β.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: για το α, Κεφ. «Το προσφυγικό ζήτημα στην Ελλάδα (1821-1930)» – Πρόσφυγες κατά το 19ο αιώνα, Α. «Το προσφυγικό ζήτημα κατά την Ελληνική Επανάσταση (1821-1827)», ενότητες Α1-Α3 (ίδρυση της Ερμούπολης από πρόσφυγες στην ουδέτερη, υπό γαλλική προστασία Σύρο). Για το β, Κεφ. «Από την αγροτική οικονομία στην αστικοποίηση», ενότητα Β2 «Η εμπορική ναυτιλία» (παρακμή Ψαρών και Γαλαξιδίου, άνοδος της Σύρου/Ερμούπολης ως κύριου λιμανιού και ναυτιλιακού κέντρου). ΠΗΓΗ: σχολικό βιβλίο «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», Γ΄ Γενικού Λυκείου, Ομάδας Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΙΤΥΕ «Διόφαντος» (Βιβλίο Μαθητή, 22-0163-02, ebooks.edu.gr/ebooks/handle/8547/2399).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (25 μ.). α (15 μ.): ιστορικό πλαίσιο των προσφυγικών ρευμάτων της Επανάστασης και ίδρυση του νέου οικισμού της Ερμούπολης δίπλα στην Άνω Σύρο 4 μ.· προέλευση των προσφύγων (Κυδωνιείς, Χίοι, Σμυρναίοι, Κρήτες, Θεσσαλοί, Μακεδόνες, Τήνιοι) με αξιοποίηση του Κειμένου Α 3 μ.· κοινωνική σύνθεση (αρχικά τα φτωχότερα στρώματα, καθώς οι εύποροι κατέφευγαν στα Ιόνια και στην Ευρώπη· έλευση εύπορων ομογενών όταν φάνηκε η σημασία του λιμανιού) 3 μ.· στάση των ντόπιων (ανεκτική αλλά επιφυλακτική, φόβος σύγκρουσης με την ελληνική ή την οθωμανική κυβέρνηση, ανησυχία για τη συσσώρευση στην παραλία) 2,5 μ.· αιτίες των εντάσεων (κτηματικές έριδες, αναζωπύρωση της θρησκευτικής διαίρεσης καθολικών-ορθοδόξων) 2,5 μ. β (10 μ.): παρακμή των παλαιών ναυτιλιακών κέντρων μετά την Επανάσταση (Ψαρά, Γαλαξίδι, εν μέρει Ύδρα και Σπέτσες) 2 μ.· γεωγραφική θέση στο κέντρο του Αιγαίου, με τεκμηρίωση από το Κείμενο Β 3 μ.· γαλλική προστασία / καθολικό στοιχείο της Άνω Σύρου και ουδετερότητα κατά τον πόλεμο 3 μ.· συγκέντρωση κεφαλαίων, εμπορικής εμπειρίας και εργατικού δυναμικού από τους πρόσφυγες και ανάδειξη σε κύριο εμπορικό-διαμετακομιστικό κέντρο του Αιγαίου 2 μ. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ / ΠΗΓΩΝ: το σχολικό βιβλίο δίνει το πλαίσιο (προσφυγικά ρεύματα, ίδρυση της Ερμούπολης, παρακμή των παλαιών ναυτιλιακών κέντρων και άνοδος της Σύρου)· τα ονόματα των τόπων προέλευσης, η κοινωνική σύνθεση, η στάση των εντοπίων και οι κτηματικές έριδες προκύπτουν από το Κείμενο Α, ενώ η διατύπωση για τη «ζηλευτή θέση», το σταυροδρόμι των θαλάσσιων δρόμων και τη γαλλική προστασία από το Κείμενο Β. Τα σημεία αυτά ΔΕΝ μπορούν να πιστωθούν πλήρως χωρίς αναφορά στην αντίστοιχη πηγή. Παράλειψη αξιοποίησης ενός από τα δοθέντα κείμενα: −15% των μονάδων του υποερωτήματος στο οποίο αυτό αναφέρεται. Παράλειψη ενός εκ των δύο υποερωτημάτων: μηδενισμός των αντίστοιχων μονάδων. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ: η απάντηση βαθμολογείται πλήρως μόνον όταν συνδυάζει (α) τις ιστορικές γνώσεις του σχολικού βιβλίου και (β) τις πληροφορίες των παραθεμάτων, με ρητή αναφορά στο κάθε κείμενο και ένταξή του στη ροή του λόγου. Ανάπτυξη μόνο με σχολικές γνώσεις, χωρίς αξιοποίηση των πηγών: μέχρι 60% των μονάδων. Απλή αντιγραφή/παράθεση των πηγών χωρίς σύνδεση με τις ιστορικές γνώσεις: μέχρι 40% των μονάδων. Λανθασμένη απόδοση περιεχομένου σε πηγή (π.χ. απόδοση στο Κείμενο Α πληροφορίας του Κειμένου Β): −1 μ. ανά περίπτωση. Δομή (πρόλογος – κύριο μέρος – επίλογος) και ιστορική ορολογία: έως 1 μ. εντός των παραπάνω μονάδων· δεν πιστώνεται χωριστά αν λείπει το περιεχόμενο. Ο βαθμολογητής δέχεται κάθε τεκμηριωμένη διατύπωση ισοδύναμου περιεχομένου· ΔΕΝ απαιτείται κατά λέξη αναπαραγωγή του σχολικού βιβλίου. Κρίνεται το περιεχόμενο, όχι η φρασεολογία: παράφραση, αναδιάταξη της σειράς των σημείων και διαφορετική ορολογία με το ίδιο ιστορικό νόημα βαθμολογούνται πλήρως.