Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — greek_lang, Θέμα B (10 μονάδες)

ΚΕΙΜΕΝΟ 2 — [Τα νιάτα και τα γεράματα] (Ε. Π. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία, απόσπασμα από το κεφάλαιο «Τα γερατειά», σσ. 174-175, Αθήνα, 2008, εκδ. Νόηση):
Λέγεται συνήθως ότι τα νιάτα είναι επαναστατικά, αγαπούν τις μεγάλες καινοτομίες, απαιτούν ριζικές λύσεις, δεν δέχονται συμβιβασμούς· και αυτό πραγματικά είναι η χάρη και η δόξα τους. Λέγεται ακόμη ότι τα γεράματα είναι κατά κανόνα συντηρητικά, ηλικία των συμβιβασμών, ότι τα χρόνια εκείνα ο άνθρωπος και στις εχθρότητες και στις συμπάθειές του είναι μαλακός· ότι δεν προσέχει τις πολύ λεπτές αποχρώσεις, βλέπει μονάχα τα βασικά χρώματα· δεν μετακινείται προς νέες καταστάσεις, άγνωστες, αδοκίμαστες ακόμη. Και τούτο είναι αληθινό, έως ένα σημείο τουλάχιστο. Μπορούμε μάλιστα με αυτά τα μέτρα να προσδιορίζομε τα γεράματα της μικρής ηλικίας και τα νιάτα της μεγάλης ηλικίας. Γιατί υπάρχουν και νέοι συντηρητικοί, συμβιβαστικοί, υποχωρητικοί, που δεν αγαπούν ό,τι πρόκειται να τους βγάλει έξω από τα καθιερωμένα. Όπως αντίθετα υπάρχουν και γέροντες ριζοσπαστικοί, που νεάζουν στις σκέψεις και στα αισθήματα, που ενθουσιάζονται για τις επαναστατικές καινοτομίες κ.τ.λ. Τα δύο λοιπόν στρατόπεδα υπάρχουν και μακάρι να διαχωρίζονται ανάλογα με την ηλικία των σταυροφόρων τους. Γιατί χρειάζονται και τα δύο· είναι απαραίτητα για την υγεία του κοινωνικού σώματος. Αλίμονο στις κοινωνίες που αποτελούνται μόνο από «νέους» (στα νεύρα και στις ιδέες) ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός. Και αλίμονο πάλι στις κοινωνίες που είναι καμωμένες μόνο από «γέροντες» (στα μυαλά και στα χέρια) που τρέμουν κάθε μεταβολή και την καταριώνται. Ευλογημένες είναι κείνες που έχουν και τις δύο κατηγορίες πολιτών· η ιστορία χρειάζεται και τα δυο ρεύματα.

ΘΕΜΑ Β3. Στο Κείμενο 2 να εξηγήσετε τη λειτουργία των παρακάτω γλωσσικών επιλογών:
• το ασύνδετο σχήμα: «Λέγεται συνήθως…συμβιβασμούς·» (μονάδες 4),
• το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο: «Μπορούμε…προσδιορίζομε» (μονάδες 2) και
• τη συνυποδήλωση/μεταφορά: «ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός» (μονάδες 4).

Απάντηση:
Ασύνδετο σχήμα («Λέγεται συνήθως…συμβιβασμούς·»): η παράταξη όρων χωρίς συνδέσμους πυκνώνει και επιταχύνει τον λόγο, δίνοντας γοργό, κοφτό ρυθμό· έτσι απαριθμούνται εμφατικά και συσσωρευτικά τα γνωρίσματα που αποδίδονται στα νιάτα (επαναστατικότητα, αγάπη για καινοτομίες, απαίτηση ριζικών λύσεων, ασυμβίβαστο), ώστε να τονιστεί η ορμητικότητά τους.
Α΄ πληθυντικό πρόσωπο («Μπορούμε…προσδιορίζομε»): ο συγγραφέας εντάσσει τον εαυτό του στο ίδιο σύνολο με τον αναγνώστη, δημιουργώντας κλίμα οικειότητας και αμεσότητας· η άποψη ότι τα χαρακτηριστικά δεν ταυτίζονται με την ηλικία παρουσιάζεται ως κοινή, συλλογική δυνατότητα, με καθολική ισχύ.
Συνυποδήλωση/μεταφορά («ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός»): η εικόνα του καλπασμού αποδίδει παραστατικά την ασυγκράτητη, βιαστική ορμή των «νέων» (στις ιδέες) προς τη διαρκή αλλαγή· ο λόγος γίνεται γλαφυρός και ζωντανός, ενώ υποδηλώνεται και ο κίνδυνος της αλόγιστης, χωρίς μέτρο προόδου, στην οποία αναφέρεται το «Αλίμονο» του συγγραφέα.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (10 μ.). Ασύνδετο σχήμα (4 μ.): αναγνώριση της λειτουργίας — πύκνωση, γοργός/κοφτός ρυθμός, εμφατική συσσώρευση των γνωρισμάτων των νιάτων (2 μ.)· σύνδεση με το νόημα του συγκεκριμένου χωρίου (2 μ.). Α΄ πληθυντικό πρόσωπο (2 μ.): οικειότητα/αμεσότητα και ένταξη πομπού-δέκτη σε κοινό σύνολο, καθολικότητα της άποψης (2 μ.· απλή ονομασία χωρίς λειτουργία: 1 μ.). Συνυποδήλωση/μεταφορά (4 μ.): παραστατικότητα/γλαφυρότητα της εικόνας του καλπασμού (2 μ.)· σύνδεση με το νόημα — η ασυγκράτητη ορμή προς την αλλαγή και ο υπονοούμενος κίνδυνος της μονομέρειας (2 μ.). ΜΕΡΙΚΗ ΠΙΣΤΩΣΗ: εξήγηση λειτουργίας χωρίς καμία σύνδεση με το χωρίο: το μισό των μονάδων του σκέλους. Θεωρητική αναφορά στο γλωσσικό φαινόμενο χωρίς λειτουργία: 1 μ. ανά σκέλος κατ' ανώτατο.

Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — greek_lang, Θέμα C (15 μονάδες)

ΚΕΙΜΕΝΟ 3 — Ο Ανδρέας Εμπειρίκος στο ποίημά του «Ποιος ζει και ποιος πεθαίνει» συνδέει τη ζωή με τη χαρά και την αγωνιστικότητα (Α. Εμπειρίκος, 1934 • Προϊστορία ή Καταγωγή, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2014· διατηρήθηκε η ορθογραφία του ποιήματος):
Αρκεί. Χτύπα τη θλίψη καταγής
Και πέταξε το μαράζι στα σκουπίδια.
Πρέπει να πολεμήσης να χαρής
Κι ακόμα να χαρής
Κι όχι να πίνης ξύδι -όποιος κι αν στο δίνει
Τώρα σου πρέπει μέλι
κι ένα ποτήρι γιομάτο «δε με μέλλει» (=δεν με νοιάζει)
Ορθό-κοφτό σαν βλύσμα (=εκρηκτικός ήχος, μτφ.) κραυγής γλάρου
Πρέπει να γυμνωθής
Κι αν στολιστής να στολιστής με αχάτη (=ημιπολύτιμος πολύχρωμος λίθος).
Πρέπει να νιώσης όλες τις ηδονές που σε τραβάνε
Μα πρώτα πρέπει να ανασάνης μπροστά στον ήλιο
Κι αφού λυτρώσεις στην ψυχή σου τον οίστρο (=κατάσταση ψυχικής και πνευματικής έξαρσης) του βαρβάρου
Έβγα στο δρόμο.
Κ' εκεί,
Προ πάντων,
Μην φοβηθείς το πάτημά σου.

ΘΕΜΑ Γ1. Ποιες είναι οι προτροπές του ποιητικού υποκειμένου προς τον αναγνώστη/την αναγνώστρια; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με τρεις (3) διαφορετικούς μεταξύ τους κειμενικούς δείκτες από το ποίημα. Πώς θα ανταποκρινόσουν εσύ στο κάλεσμα αυτό του ποιητικού υποκειμένου; (150-200 λέξεις)

Απάντηση:
Το ποιητικό υποκείμενο προτρέπει τον αναγνώστη να απορρίψει τη θλίψη και τη μεμψιμοιρία («Χτύπα τη θλίψη καταγής», «πέταξε το μαράζι στα σκουπίδια»), να αγωνιστεί για τη χαρά ως κατάκτηση («Πρέπει να πολεμήσης να χαρής»), να απαλλαγεί από τα περιττά και να αποκτήσει αυτοπεποίθηση («να γυμνωθής», «να στολιστής με αχάτη»), να απολαύσει τις ηδονές της ζωής και να ανασάνει ελεύθερος στο φως («να ανασάνης μπροστά στον ήλιο»), και τέλος να βγει στη ζωή με τόλμη, χωρίς φόβο («Έβγα στο δρόμο», «Μην φοβηθείς το πάτημά σου»). Ενδεικτικοί κειμενικοί δείκτες (αρκούν τρεις διαφορετικοί): (1) το β΄ ενικό πρόσωπο και η προστακτική έγκλιση («Χτύπα», «πέταξε», «Έβγα»), που δίνουν άμεσο, παραινετικό-διαλογικό τόνο· (2) η επανάληψη του «πρέπει», που τονίζει τον δεοντικό χαρακτήρα των προτροπών και την ανάγκη ενεργητικής προσπάθειας· (3) οι μεταφορές/αντιθετικά σύμβολα (ξύδι-μέλι, «χτύπα τη θλίψη καταγής», «στολιστής με αχάτη»), που αισθητοποιούν την αντίθεση πίκρας-χαράς· (4) η παρομοίωση «σαν βλύσμα κραυγής γλάρου» ή η εικόνα του ήλιου/δρόμου, που συνδέουν τη ζωή με το φως και την εξωστρέφεια. Στο δεύτερο σκέλος ζητείται τεκμηριωμένη προσωπική ανταπόκριση σε α΄ πρόσωπο (π.χ. υιοθέτηση αισιόδοξης, αγωνιστικής στάσης απέναντι στις δυσκολίες)· κάθε τεκμηριωμένη απάντηση είναι αποδεκτή.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (15 μ.). ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟ ΣΚΕΛΟΣ (5 μ.): εντοπισμός των προτροπών — απόρριψη θλίψης/μεμψιμοιρίας, αγώνας για τη χαρά, απαλλαγή από τα περιττά και αυτοπεποίθηση, απόλαυση της ζωής, έξοδος στη ζωή με τόλμη και χωρίς φόβο (τουλάχιστον τρεις προτροπές, 5 μ.· δύο προτροπές: 3 μ.· μία: 1,5 μ.). ΚΕΙΜΕΝΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ (6 μ.): 2 μ. ανά δείκτη για ΤΡΕΙΣ διαφορετικούς μεταξύ τους δείκτες — ονομασία (0,5 μ.), χωρίο (0,5 μ.), λειτουργία σε σχέση με τις προτροπές (1 μ.). Δεκτοί δείκτες: β΄ ενικό πρόσωπο/αποστροφή, προστακτική-υποτακτική έγκλιση, επανάληψη του «πρέπει», μεταφορές (ξύδι-μέλι, αχάτης), παρομοίωση («σαν βλύσμα κραυγής γλάρου»), αντιθέσεις, εικόνες (ήλιος, δρόμος), ελεύθερος στίχος/στίξη. Δύο δείκτες ίδιου τύπου μετρούν ως ένας: -2 μ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ (3 μ.): τεκμηριωμένη απάντηση σε α΄ πρόσωπο στο «πώς θα ανταποκρινόσουν»· αναφορά χωρίς τεκμηρίωση: 1 μ.· παράλειψη: 0 μ. στο σκέλος. ΕΚΦΡΑΣΗ/ΕΚΤΑΣΗ (1 μ.): τήρηση των 150-200 λέξεων και γλωσσική επιμέλεια. Απλή παράφραση του ποιήματος χωρίς ερμηνεία: μέγιστο 5 μ. συνολικά.