Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — greek_lang, Θέμα D (30 μονάδες)

Τα ΚΕΙΜΕΝΑ 1 («Μια παγκόσμια σύγχρονη κρίση μοναξιάς», Μ. Βεργολιά) και 2 ([Τα νιάτα και τα γεράματα], Ε. Π. Παπανούτσος) της εξέτασης παρατίθενται πλήρη:

ΚΕΙΜΕΝΟ 1 — «Μια παγκόσμια σύγχρονη κρίση μοναξιάς» (Μαργαρίτα Βεργολιά, εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, 23.5.2026, ελαφρώς συντομευμένο και διασκευασμένο):
Μια δομική αλλαγή συντελείται σχεδόν παντού, ταυτόχρονα. Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, η πλειονότητα των κρατών, αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων, βρίσκεται κάτω από το «όριο αναπλήρωσης» των 2,1 παιδιών ανά γυναίκα, προκειμένου ένας πληθυσμός να διατηρείται δημογραφικά σταθερός χωρίς μετανάστευση. Σε 66 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, ο μέσος όρος είναι τώρα πιο κοντά στο 1. Σε άλλες, πλησιάζει όλο και πιο επικίνδυνα το μηδέν.
Εδώ και χρόνια, πολιτικοί και αναλυτές αντιμετωπίζουν την υπογεννητικότητα ως πρόβλημα πρωτίστως οικονομικής φύσης. Η ακρίβεια, η εργασιακή επισφάλεια, το υψηλό κόστος στέγασης, η ελλιπής κρατική στήριξη προς τους γονείς και η δυσκολία συνδυασμού καριέρας και οικογένειας -ιδίως για τις γυναίκες- θεωρούνται οι βασικές αιτίες. Όμως, πλέον δεν αρκούν για να εξηγήσουν τις παγκόσμιες διαστάσεις του φαινομένου. Δημογράφοι επισημαίνουν ότι η κρίση γεννητικότητας έχει εξελιχθεί σε κρίση των σχέσεων, με ριζική αλλαγή προτύπων και αντιλήψεων στην ψηφιακή εποχή. Στους «New York Times», η Άννα Λουί Σάσμαν, συγγραφέας και δημοσιογράφος με ειδίκευση σε θέματα φύλου, οικονομίας και αναπαραγωγής, σκιαγραφεί μια διάχυτη υπαρξιακή αβεβαιότητα στις τάξεις των νέων ενηλίκων. Συμβαίνει σε μια «εποχή πολυκρίσης», παρατηρεί, εν μέσω κλιματικής αλλαγής, γεωπολιτικής και οικονομικής αστάθειας, διεύρυνσης των ανισοτήτων και του τρόπου με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει τις κοινωνίες.
Προς επίρρωση (=ισχυροποίηση, ενίσχυση) των ανωτέρω, έρευνα των «Financial Times» βάσει ανάλυσης δεδομένων -από δημογραφικά αρχεία έως αναζητήσεις στην Google- καταγράφει μια χρονική σύμπτωση της πιο πρόσφατης δημογραφικής κατάρρευσης σε πολλές χώρες με τη χρήση των smartphones. Έχουν αλλάξει τον τρόπο αλληλεπίδρασης των νέων, ενόσω τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καλλιεργούν εξιδανικευμένα πρότυπα σχέσεων, εμφάνισης και επιτυχίας. Έτσι, δημιουργούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες που αυξάνουν τα επίπεδα μοναξιάς, κοινωνικής απομόνωσης και ψυχολογικής δυσφορίας, αλλά και ένα αναδυόμενο ιδεολογικό χάσμα μεταξύ νέων ανδρών και γυναικών, κυρίως μεταξύ όσων δεν έχουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Στο πλαίσιο αυτό, χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις, όπως υπογραμμίζει ο συντάκτης της έρευνας, Τζον Μπερν-Μέρντοχ, η γήρανση του πληθυσμού «επιβαρύνει την αύξηση της παραγωγικότητας και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου».

ΚΕΙΜΕΝΟ 2 — [Τα νιάτα και τα γεράματα] (Ε. Π. Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία, απόσπασμα από το κεφάλαιο «Τα γερατειά», σσ. 174-175, Αθήνα, 2008, εκδ. Νόηση):
Λέγεται συνήθως ότι τα νιάτα είναι επαναστατικά, αγαπούν τις μεγάλες καινοτομίες, απαιτούν ριζικές λύσεις, δεν δέχονται συμβιβασμούς· και αυτό πραγματικά είναι η χάρη και η δόξα τους. Λέγεται ακόμη ότι τα γεράματα είναι κατά κανόνα συντηρητικά, ηλικία των συμβιβασμών, ότι τα χρόνια εκείνα ο άνθρωπος και στις εχθρότητες και στις συμπάθειές του είναι μαλακός· ότι δεν προσέχει τις πολύ λεπτές αποχρώσεις, βλέπει μονάχα τα βασικά χρώματα· δεν μετακινείται προς νέες καταστάσεις, άγνωστες, αδοκίμαστες ακόμη. Και τούτο είναι αληθινό, έως ένα σημείο τουλάχιστο. Μπορούμε μάλιστα με αυτά τα μέτρα να προσδιορίζομε τα γεράματα της μικρής ηλικίας και τα νιάτα της μεγάλης ηλικίας. Γιατί υπάρχουν και νέοι συντηρητικοί, συμβιβαστικοί, υποχωρητικοί, που δεν αγαπούν ό,τι πρόκειται να τους βγάλει έξω από τα καθιερωμένα. Όπως αντίθετα υπάρχουν και γέροντες ριζοσπαστικοί, που νεάζουν στις σκέψεις και στα αισθήματα, που ενθουσιάζονται για τις επαναστατικές καινοτομίες κ.τ.λ. Τα δύο λοιπόν στρατόπεδα υπάρχουν και μακάρι να διαχωρίζονται ανάλογα με την ηλικία των σταυροφόρων τους. Γιατί χρειάζονται και τα δύο· είναι απαραίτητα για την υγεία του κοινωνικού σώματος. Αλίμονο στις κοινωνίες που αποτελούνται μόνο από «νέους» (στα νεύρα και στις ιδέες) ανθρώπους που διαρκώς καλπάζουν ορμητικά προς τα εμπρός. Και αλίμονο πάλι στις κοινωνίες που είναι καμωμένες μόνο από «γέροντες» (στα μυαλά και στα χέρια) που τρέμουν κάθε μεταβολή και την καταριώνται. Ευλογημένες είναι κείνες που έχουν και τις δύο κατηγορίες πολιτών· η ιστορία χρειάζεται και τα δυο ρεύματα.

ΘΕΜΑ Δ1. Αξιοποιώντας δημιουργικά ιδέες από τα Κείμενα αναφοράς 1 και 2, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτηθεί στη σχολική εφημερίδα:
α) να εξηγήσετε για ποιους λόγους, κατά τη γνώμη σας, αυξάνονται τα επίπεδα μοναξιάς στην εποχή μας και
β) να προτείνετε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσαν να συνεργάζονται οι νέοι με τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, ώστε να θεραπευτεί η μοναξιά και των δύο γενεών.

Απάντηση:
Ζητείται άρθρο για σχολική εφημερίδα (τίτλος, πρόλογος-κύριο μέρος-επίλογος, ημιεπίσημο ύφος, αναφορική και κατευθυντική λειτουργία της γλώσσας, επικαιρική αφόρμηση). Ενδεικτικοί άξονες: α) Αίτια αύξησης της μοναξιάς: η ψηφιακή επικοινωνία και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που υποκαθιστούν την άμεση επαφή και προβάλλουν εξιδανικευμένα πρότυπα, δημιουργώντας μη ρεαλιστικές προσδοκίες και ψυχολογική δυσφορία (αξιοποίηση Κειμένου 1)· οι γρήγοροι ρυθμοί και οι απρόσωπες σχέσεις της ζωής στις μεγαλουπόλεις· η εργασιακή πίεση, η οικονομική ανασφάλεια και το καταναλωτικό πρότυπο· ο ατομικισμός και η υποχώρηση της αλληλεγγύης και των δεσμών οικογένειας-γειτονιάς· η υπαρξιακή αβεβαιότητα της «εποχής πολυκρίσης»· τα στερεότυπα που χωρίζουν τις γενιές. β) Τρόποι συνεργασίας νέων και τρίτης ηλικίας: αμοιβαία μάθηση — οι ηλικιωμένοι μεταδίδουν εμπειρία, μνήμη και αξίες, οι νέοι εξοικειώνουν τους μεγαλύτερους με την τεχνολογία· κοινές πολιτιστικές, αθλητικές και περιβαλλοντικές δράσεις και προγράμματα δήμων/σχολείων (π.χ. συνεργασία σχολείων με ΚΑΠΗ)· εθελοντισμός και επισκέψεις σε δομές φροντίδας· ενίσχυση των οικογενειακών δεσμών και της επαφής με παππούδες/γιαγιάδες· καταπολέμηση του ηλικιακού ρατσισμού, με βάση την ιδέα του Παπανούτσου ότι η κοινωνία χρειάζεται και τα δύο «ρεύματα». Κάθε τεκμηριωμένη απάντηση είναι αποδεκτή.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (30 μ.). ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ (15 μ.): α΄ ζητούμενο — λόγοι αύξησης της μοναξιάς (8 μ.· τουλάχιστον τρεις τεκμηριωμένοι λόγοι, π.χ. ψηφιακή επικοινωνία/εξιδανικευμένα πρότυπα, αστικοποίηση-απρόσωπες σχέσεις, εργασιακή πίεση και ανασφάλεια, ατομικισμός-χαλάρωση δεσμών, «εποχή πολυκρίσης»)· β΄ ζητούμενο — τρόποι διαγενεακής συνεργασίας για τη θεραπεία της μοναξιάς και των δύο γενεών (7 μ.· τουλάχιστον δύο-τρεις συγκεκριμένοι, αναπτυγμένοι τρόποι με αμοιβαίο όφελος). Απαιτείται δημιουργική αξιοποίηση ιδεών των Κειμένων 1 και 2 (όχι αντιγραφή)· πλήρης απουσία αξιοποίησης: -2 μ. ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (8 μ.): τίτλος (1 μ.)· τριμερής διάρθρωση με αυτοτελείς παραγράφους και συνοχή (4 μ.)· ύφος και πομπός/δέκτης κατάλληλα για σχολική εφημερίδα — ημιεπίσημο ύφος, μαθητής-συντάκτης προς σχολική κοινότητα, επικαιρικός χαρακτήρας (3 μ.). ΕΚΦΡΑΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΑΣΗ (7 μ.): λεξιλογική ακρίβεια-ποικιλία, σύνταξη, ορθογραφία, στίξη (5 μ.)· τήρηση των 350-400 λέξεων (2 μ.). ΜΕΡΙΚΗ ΠΙΣΤΩΣΗ: κάλυψη μόνο του ενός ζητουμένου: χάνεται το αντίστοιχο σκέλος περιεχομένου (-7 έως -8 μ.). Απουσία τίτλου: -1 μ. Λάθος κειμενικό είδος: -3 μ. Απόκλιση έκτασης έως 10%: -1 μ.· άνω του 10%: -2 μ. Το β΄ ζητούμενο χωρίς αμφίδρομο όφελος (μόνο προσφορά προς τη μία γενιά): -2 μ.