Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — ancient_greek, Θέμα B (10 μονάδες)

Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ — Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, Β 1.5-8, 1103b2-25

Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί.
Οὕτω δὴ καὶ ἐπί τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.

Β1. «Μαρτυρεῖ δὲ … ἀγαθοὶ ἢ κακοί»: Πώς γεννιούνται και φθείρονται οι τέχνες και οι αρετές (μονάδες 7) και ποια είναι η συμβολή του δασκάλου σε αυτή τη διαδικασία; (μονάδες 3)

Απάντηση:
Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι κάθε αρετή, όπως και κάθε τέχνη, γεννιέται και φθείρεται από τις ίδιες αιτίες και με τα ίδια μέσα («ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν»): αποφασιστικό είναι το ποιόν της επανειλημμένης ενέργειας. Το τεκμηριώνει με αναλογία από τον χώρο των τεχνών: από το παίξιμο της κιθάρας βγαίνουν και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές, και το ίδιο ισχύει για τους οικοδόμους και για όλους τους υπόλοιπους τεχνίτες — από το να χτίζει κανείς καλά προκύπτουν καλοί οικοδόμοι, από το να χτίζει άσχημα κακοί. Άρα ούτε η τέχνη ούτε η αρετή είναι έμφυτες· είναι επίκτητες και καρπός εθισμού, ενώ η ίδια πράξη, ανάλογα με τον τρόπο που εκτελείται, μπορεί είτε να τις δημιουργήσει είτε να τις καταστρέψει. Η συμβολή του δασκάλου προκύπτει με απαγωγή σε άτοπο: αν τα πράγματα δεν είχαν έτσι, δεν θα χρειαζόταν καθόλου δάσκαλος, αλλά όλοι θα γίνονταν καλοί ή κακοί από τη φύση τους («οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος»). Επειδή όμως ο δάσκαλος υπάρχει και είναι απαραίτητος, αποδεικνύεται ότι η αρετή και η τέχνη διδάσκονται και κατακτώνται με σωστή άσκηση· ο δάσκαλος είναι εκείνος που εξασφαλίζει το «εὖ», δηλαδή την ποιότητα της άσκησης που οδηγεί στην καλή έξη.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (10 μ.). Α΄ ΣΚΕΛΟΣ — γένεση και φθορά τεχνών/αρετών (7 μ.): 2 μ. η θέση ότι γένεση και φθορά προέρχονται από τις ίδιες αιτίες και τα ίδια μέσα, με παραπομπή «ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν»· 2 μ. η αναλογία με την τέχνη και το παράδειγμα των κιθαριστών («ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν…»)· 2 μ. το παράδειγμα των οικοδόμων και η διάκριση εὖ / κακῶς («ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν…»)· 1 μ. το συμπέρασμα ότι αρετή και τέχνη είναι επίκτητες, όχι έμφυτες. Β΄ ΣΚΕΛΟΣ — ο ρόλος του δασκάλου (3 μ.): 2 μ. η αναφορά στην απαγωγή σε άτοπο με παραπομπή «οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί»· 1 μ. το συμπέρασμα ότι η ύπαρξη του δασκάλου αποδεικνύει τον επίκτητο χαρακτήρα της αρετής και εξασφαλίζει το «εὖ» της άσκησης. ΜΕΡΙΚΗ ΠΙΣΤΩΣΗ / ΑΦΑΙΡΕΣΕΙΣ: σωστό περιεχόμενο χωρίς καμία παραπομπή στο κείμενο: -2 μ. συνολικά. Απλή μετάφραση του χωρίου χωρίς ερμηνευτική επεξεργασία: μέγιστο 3 μ. Παράλειψη ολόκληρου του β΄ σκέλους: -3 μ. Αναφορά στον υποθετικό λόγο του μη πραγματικού ως πρόσθετη τεκμηρίωση: πιστώνεται εντός των 2 μ. του β΄ σκέλους, δεν προσθέτει μονάδες.