Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — ancient_greek, Θέμα B (10 μονάδες)

Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ — Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, Β 1.5-8, 1103b2-25

Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί.
Οὕτω δὴ καὶ ἐπί τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.

Β4. Για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις να γράψετε μία ετυμολογικά συγγενή από το διδαγμένο κείμενο:
ρυπογόνος, ανάθεση, ένδεια, ξέφρενος, διάστρεμμα.

Απάντηση:
ρυπογόνος → γίνονται (γίνεται, γινόμεθα, ἐγίνοντο)· ανάθεση → νομοθέται (νομοθέτου)· ένδεια → ἔδει (δεῖ)· ξέφρενος → σώφρονες· διάστρεμμα → ἀναστρέφεσθαι.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (10 μ.). 2 μ. για κάθε ορθή ετυμολογικά συγγενή λέξη αντλημένη από το διδαγμένο κείμενο. Δεκτές και άλλες μορφές του ίδιου θέματος που απαντούν στο κείμενο: για το «ρυπογόνος» οποιοσδήποτε τύπος του γίγνομαι (γίνεται / γίνονται / γινόμεθα / γινόμενον / ἐγίνοντο)· για την «ανάθεση» και το «νομοθέτου»· για την «ένδεια» και το «δεῖ»· για το «διάστρεμμα» μόνο το «ἀναστρέφεσθαι». ΜΕΡΙΚΗ ΠΙΣΤΩΣΗ: 1 μ. αν δοθεί λέξη με ορθή ετυμολογική συγγένεια αλλά όχι από το διδαγμένο κείμενο. 0 μ. αν η συγγένεια είναι φαινομενική/ομόηχη (π.χ. «ξέφρενος → φθείρεται»). Ορθογραφικό λάθος στον τονισμό ή στα πνεύματα του αρχαίου τύπου: -0,5 μ. ανά λέξη.

Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — ancient_greek, Θέμα C (20 μονάδες)

Γ. ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ — Λυσίας, Περὶ τοῦ Σηκοῦ Ἀπολογία, 7.27-29 (εκδ. T. Thalheim, Lysiae Orationes, Bibliotheca Teubneriana, Λειψία 1913)

Οι μορίαι ήταν ιερά ελαιόδεντρα, συνήθως οριοθετημένα μέσα σε περίβολο (σηκόν). Οποιαδήποτε ανθρώπινη επέμβαση απαγορευόταν, ενώ ενδεχόμενη παράνομη δραστηριότητα (καλλιέργεια, μάζεμα καρπών, κλάδεμα) επέσυρε βαριές ποινές. Ο ομιλητής του λόγου του Λυσία «Περὶ τοῦ Σηκοῦ Ἀπολογία» υπερασπίζεται τον εαυτό του από την κατηγορία ότι έκοψε ένα τέτοιο ελαιόδεντρο. Στο συγκεκριμένο απόσπασμα καταδεικνύει γιατί δεν θα μπορούσε να είχε διαπράξει το αδίκημα, για το οποίο κατηγορείται.

Πότερον δέ μοι κρεῖττον ἦν, ὦ βουλή, δημοκρατίας οὔσης παρανομεῖν ἢ ἐπὶ τῶν τριάκοντα; καὶ οὐ λέγω ὡς τότε δυνάμενος ἢ ὡς νῦν διαβεβλημένος, ἀλλὰ τῷ βουλομένῳ τότε μᾶλλον ἐξῆν ἀδικεῖν ἢ νυνί. ἐγὼ τοίνυν οὐδ’ ἐν ἐκείνῳ τῷ χρόνῳ οὔτε τοιοῦτον οὔτε ἄλλο οὐδὲν κακὸν ποιήσας φανήσομαι. Πῶς δ’ ἄν, εἰ μὴ πάντων ἀνθρώπων ἐμαυτῷ κακονούστατος ἦν, ὑμῶν οὕτως ἐπιμελουμένων ἐκ τούτου τὴν μορίαν ἀφανίζειν ἐπεχείρησα τοῦ χωρίου, ἐν ᾧ δένδρον μὲν οὐδὲ ἕν ἐστι, μιᾶς δὲ ἐλάας σηκός, ὡς οὗτός φησιν, ἦν, κυκλόθεν δὲ ὁδὸς περιέχει, ἀμφοτέρωθεν δὲ γείτονες περιοικοῦσιν, ἄερκτον δὲ καὶ πανταχόθεν κάτοπτόν ἐστιν; ὥστε τίς ἂν ἀπετόλμησε, τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπιχειρῆσαι τοιούτῳ πράγματι; Δεινὸν δέ μοι δοκεῖ εἶναι ὑμᾶς μέν, οἷς ὑπὸ τῆς πόλεως τὸν ἅπαντα χρόνον προστέτακται τῶν μορίων ἐλαῶν ἐπιμελεῖσθαι, μήθ’ ὡς ἐπεργαζόμενον πώποτε ζημιῶσαί <με> μήθ’ ὡς ἀφανίσαντα εἰς κίνδυνον καταστῆσαι, τοῦτον δ’ ὃς οὔτε γεωργῶν ἐγγὺς τυγχάνει οὔτ’ ἐπιμελητὴς ᾑρημένος οὔθ’ ἡλικίαν ἔχων εἰδέναι περὶ τῶν τοιούτων, ἀπογράψαι με ἐκ τῆς γῆς μορίαν ἀφανίζειν.

Γλωσσικά σχόλια: ἄερκτος: αφύλακτος· ἐπεργάζομαι: εργάζομαι παράνομα· ἀπογράφω: καταγγέλλω, υποβάλλω γραπτή καταγγελία.

Γ1. Να γράψετε τη μετάφραση του παρακάτω αποσπάσματος: «ὥστε τίς ἂν … ἀφανίζειν.»

Απάντηση:
Ώστε ποιος θα τολμούσε, αφού έτσι έχουν τα πράγματα, να επιχειρήσει τέτοια πράξη; Και μου φαίνεται φοβερό εσείς μεν, στους οποίους έχει ανατεθεί από την πόλη να φροντίζετε για όλον τον χρόνο τις ιερές ελιές, ούτε ποτέ ως τώρα να μου έχετε επιβάλει πρόστιμο με την κατηγορία ότι καλλιεργούσα παράνομα (τον χώρο τους) ούτε να με έχετε φέρει σε κίνδυνο δίκης με την κατηγορία ότι αφάνισα κάποια, ενώ αυτός εδώ, ο οποίος ούτε τυχαίνει να καλλιεργεί κοντά ούτε έχει εκλεγεί επιμελητής ούτε είναι σε ηλικία που να του επιτρέπει να γνωρίζει για τέτοια ζητήματα, να με καταγγέλλει ότι αφάνισα ιερή ελιά από το κτήμα μου.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (20 μ.) — κατανομή ανά νοηματική ενότητα. (α) «ὥστε τίς ἂν ἀπετόλμησε, τούτων οὕτως ἐχόντων, ἐπιχειρῆσαι τοιούτῳ πράγματι;» 4 μ. (2 μ. η ρητορική ερώτηση με το δυνητικό «θα τολμούσε», 1 μ. η γενική απόλυτη, 1 μ. το «ἐπιχειρῆσαι τοιούτῳ πράγματι»). (β) «Δεινὸν δέ μοι δοκεῖ εἶναι» 2 μ. (γ) «ὑμᾶς μέν, οἷς ὑπὸ τῆς πόλεως τὸν ἅπαντα χρόνον προστέτακται τῶν μορίων ἐλαῶν ἐπιμελεῖσθαι» 4 μ. (2 μ. η αναφορική με το απρόσωπο «προστέτακται», 1 μ. το «ὑπὸ τῆς πόλεως», 1 μ. το «τὸν ἅπαντα χρόνον»). (δ) «μήθ’ ὡς ἐπεργαζόμενον πώποτε ζημιῶσαί <με>» 3 μ. (ε) «μήθ’ ὡς ἀφανίσαντα εἰς κίνδυνον καταστῆσαι» 3 μ. (στ) «τοῦτον δ’ ὃς οὔτε γεωργῶν ἐγγὺς τυγχάνει οὔτ’ ἐπιμελητὴς ᾑρημένος οὔθ’ ἡλικίαν ἔχων εἰδέναι περὶ τῶν τοιούτων» 3 μ. (1 μ. ανά σκέλος του τριπλού «οὔτε»). (ζ) «ἀπογράψαι με ἐκ τῆς γῆς μορίαν ἀφανίζειν» 1 μ. ΚΑΝΟΝΕΣ ΜΕΡΙΚΗΣ ΠΙΣΤΩΣΗΣ: σωστή απόδοση ρήματος αλλά λάθος χρόνος ή έγκλιση: -1 μ. Απόδοση του δυνητικού «ἂν ἀπετόλμησε» ως απλού παρελθοντικού («τόλμησε»): -2 μ. Παράλειψη μετοχής (ἐπεργαζόμενον, ἀφανίσαντα, γεωργῶν, ἔχων): -2 μ. ανά μετοχή, με ανώτατο -4 μ. συνολικά. Απόδοση της αιτιολογικής χροιάς του «ὡς + μετοχή» ως χρονικής/τροπικής: -1 μ. ανά περίπτωση. Παράλειψη ή λάθος στην απόδοση του «προστέτακται» ως απροσώπου: -2 μ. Σύγχυση των υποκειμένων «ὑμᾶς» / «τοῦτον» (χάνεται η αντίθεση μὲν-δέ): -3 μ. Παράλειψη ολόκληρης νοηματικής ενότητας: αφαιρούνται οι μονάδες της. Νεοελληνική απόδοση με ασάφεια αλλά αναγνωρίσιμο νόημα: -1 μ. Ορθογραφικά λάθη της νέας ελληνικής δεν βαθμολογούνται.