Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — ancient_greek, Θέμα B (10 μονάδες)

Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ — Ἀριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια, Β 1.5-8, 1103b2-25

Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί.
Οὕτω δὴ καὶ ἐπί τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.

Β2. ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από την ομιλία του καθηγητή Μιχάλη Σταθόπουλου, μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, η οποία δημοσιεύθηκε στο διαδίκτυο (www.constitutionalism.gr) και αφορά τον ρόλο της δικαιοσύνης.

Στη δικαιοσύνη λοιπόν εμπεριέχεται ο φιλάλληλος και κοινωνικός χαρακτήρας και σ’ αυτό έγκειται η αξία της και στον πέρα από το δίκαιο χώρο. Είναι η δικαιοσύνη ως επιείκεια. […] Η δικαιοσύνη και η επιείκεια και στον πέραν του δικαίου χώρο είναι η «αρετή προς έτερον». Απαιτεί τη θεώρηση και της οπτικής του άλλου, όχι αναγκαίως για να τη δεχθούμε, αλλά για να την κατανοήσουμε. Και η θεώρηση αυτή σημαίνει, βέβαια, περαιτέρω και στήριξη του άλλου, όταν χρειάζεται, σημαίνει αυτό που επιτάσσει η διάταξη του Συντάγματός μας, όταν αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής αλληλεγγύης. Η δίκαιη αυτή συμπεριφορά του πολίτη, του ατόμου γενικότερα αφορά όλες τις σχέσεις του, τις προσωπικές, τις κοινωνικές, ακαδημαϊκές, επαγγελματικές, συναδελφικές, προς υφιστάμενο, προς προϊστάμενο, τις πολιτικές σχέσεις, αλλά και τις διακρατικές, διεθνείς, διαπολιτισμικές, διαθρησκευτικές και όποιες άλλες ανθρώπινες, ατομικές ή συλλογικές, σχέσεις.

Πώς παρουσιάζονται η συμπεριφορά και οι επιλογές του ατόμου στα πεδία της ανθρώπινης πράξης στο παράλληλο κείμενο και στο απόσπασμα «Οὕτω δὴ … ἄδικοι» από το διδαγμένο κείμενο;

Απάντηση:
Και τα δύο κείμενα τοποθετούν τον άνθρωπο μέσα στο πεδίο της πράξης και δείχνουν ότι η ταυτότητά του κρίνεται από τη συμπεριφορά του προς τους άλλους. Στο διδαγμένο κείμενο ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι γινόμαστε δίκαιοι ή άδικοι από το πώς ενεργούμε στις καθημερινές μας συναλλαγές με τους ανθρώπους («πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι»): η δικαιοσύνη δεν είναι έμφυτη ιδιότητα ούτε θεωρητική γνώση, αλλά έξη που παράγεται από επαναλαμβανόμενες επιλογές μέσα στην κοινωνική ζωή, και ο όρος «συναλλάγματα» δηλώνει εδώ την καθημερινή επαφή και συνάφεια με τους συνανθρώπους, όχι τη νομική συμφωνία. Το παράλληλο κείμενο συμφωνεί ως προς τον κοινωνικό, «φιλάλληλο» χαρακτήρα της δικαιοσύνης και τον εξειδικεύει: η δικαιοσύνη νοείται ως επιείκεια και ως «αρετή προς έτερον», απαιτεί να λαμβάνει κανείς υπόψη την οπτική του άλλου ώστε να την κατανοεί, να τον στηρίζει όταν χρειάζεται και να εκπληρώνει το χρέος της κοινωνικής αλληλεγγύης. Και στα δύο κείμενα, επομένως, η αρετή εκδηλώνεται πάντοτε προς κάποιον άλλον και σε συγκεκριμένες περιστάσεις. Η διαφορά έγκειται στην έμφαση: ο Αριστοτέλης ενδιαφέρεται για τον μηχανισμό διαμόρφωσης του ήθους (πράξη → εθισμός → έξη), ενώ ο Σταθόπουλος για την έκταση εφαρμογής της δίκαιης συμπεριφοράς, την οποία επεκτείνει σε κάθε είδους σχέση, προσωπική, επαγγελματική, πολιτική, διακρατική και διαπολιτισμική.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (10 μ.). ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ (4 μ.): 2 μ. η θέση ότι ο άνθρωπος γίνεται δίκαιος ή άδικος από τον τρόπο δράσης του στις καθημερινές συναλλαγές, με παραπομπή στο «πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι… οἳ δὲ ἄδικοι»· 2 μ. η επισήμανση ότι πρόκειται για επίκτητη έξη που διαμορφώνεται με τον εθισμό μέσα στην κοινωνική/πολιτική ζωή (ερμηνεία του όρου «συναλλάγματα» ως καθημερινής συνάφειας). ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ (4 μ.): 2 μ. η δικαιοσύνη ως επιείκεια και ως «αρετή προς έτερον» / θεώρηση της οπτικής του άλλου· 2 μ. η στήριξη του άλλου και το χρέος της κοινωνικής αλληλεγγύης, με την επέκταση σε όλες τις σχέσεις του ατόμου. ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ (2 μ.): 2 μ. για ρητή σύγκριση των δύο κειμένων (κοινή κοινωνική διάσταση της αρετής και/ή η διαφορά έμφασης: μηχανισμός εθισμού έναντι εύρους εφαρμογής). ΑΦΑΙΡΕΣΕΙΣ: παρουσίαση των δύο κειμένων παράλληλα χωρίς καμία συσχέτιση: -2 μ. Απουσία παραπομπών από το ένα από τα δύο κείμενα: -1 μ. Αναδιήγηση του παράλληλου κειμένου χωρίς αξιοποίηση του διδαγμένου: μέγιστο 4 μ.

Πανελλαδικές Εξετάσεις 2026 — ancient_greek, Θέμα B (10 μονάδες)

Β3. Να γράψετε τον αριθμό που αντιστοιχεί σε καθεμία από τις παρακάτω περιόδους λόγου και δίπλα σε αυτόν τη λέξη «Σωστό», αν είναι σωστή, ή τη λέξη «Λάθος», αν είναι λανθασμένη. (Ερώτηση γραμματολογικών/εισαγωγικών γνώσεων για τον Αριστοτέλη και τα Ἠθικὰ Νικομάχεια.)
1. Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στη Μίεζα και πέθανε στη Χαλκίδα.
2. Ο Αριστοτέλης ασκούσε δριμεία κριτική σε όλους τους συναδέλφους του στην Ακαδημία εκτός από τον Πλάτωνα.
3. Για την εκπαίδευση του Αλεξάνδρου ο Αριστοτέλης επιμελήθηκε μια νέα έκδοση των ομηρικών επών.
4. Η γνωριμία του Αριστοτέλη με τον Εύδοξο από την Κνίδο τον επηρέασε θετικά.
5. Για τον Αριστοτέλη η ευδαιμονία είναι στατική κατάσταση και όχι ενέργεια της ψυχής.

Απάντηση:
1. Λάθος (γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής· στη Μίεζα δίδαξε τον Αλέξανδρο). 2. Λάθος (η κριτική του δεν εξαιρούσε ούτε τον ίδιο τον Πλάτωνα). 3. Σωστό. 4. Σωστό. 5. Λάθος (η ευδαιμονία ορίζεται ως ενέργεια της ψυχής κατ’ αρετήν, όχι ως στατική κατάσταση).

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (10 μ.). 2 μ. ανά ορθό χαρακτηρισμό: 1 = Λάθος, 2 = Λάθος, 3 = Σωστό, 4 = Σωστό, 5 = Λάθος. Καμία μερική πίστωση ανά πρόταση. Δεν ζητείται αιτιολόγηση: τυχόν σχολιασμός δεν προσθέτει ούτε αφαιρεί μονάδες, ακόμη κι αν είναι εσφαλμένος, εφόσον ο χαρακτηρισμός Σωστό/Λάθος είναι ορθός. Αν δοθούν δύο χαρακτηρισμοί για την ίδια πρόταση: 0 μ. για την πρόταση αυτή.