Πανελλαδικές Εξετάσεις 2025 — ancient_greek, Θέμα B (10 μονάδες)

Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ — Πλάτωνος Πολιτεία (514a-515c)

Μετὰ ταῦτα δή, εἶπον, ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας. Ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους οἷον ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει, ἀναπεπταμένην πρὸς τὸ φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρὰ πᾶν τὸ σπήλαιον, ἐν ταύτῃ ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας, ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν, κύκλῳ δὲ τὰς κεφαλὰς ὑπὸ τοῦ δεσμοῦ ἀδυνάτους περιάγειν, φῶς δὲ αὐτοῖς πυρὸς ἄνωθεν καὶ πόρρωθεν καόμενον ὄπισθεν αὐτῶν, μεταξὺ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν δεσμωτῶν ἐπάνω ὁδόν, παρ’ ἣν ἰδὲ τειχίον παρῳκοδομημένον, ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς πρὸ τῶν ἀνθρώπων πρόκειται τὰ παραφράγματα, ὑπὲρ ὧν τὰ θαύματα δεικνύασιν.
Ὁρῶ, ἔφη.
Ὅρα τοίνυν παρὰ τοῦτο τὸ τειχίον φέροντας ἀνθρώπους σκεύη τε παντοδαπὰ ὑπερέχοντα τοῦ τειχίου καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ παντοῖα εἰργασμένα, οἷον εἰκὸς τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας τῶν παραφερόντων.
Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους.
Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ’ ἐγώ· τοὺς γὰρ τοιούτους πρῶτον μὲν ἑαυτῶν τε καὶ ἀλλήλων οἴει ἄν τι ἑωρακέναι ἄλλο πλὴν τὰς σκιὰς τὰς ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ καταντικρὺ αὐτῶν τοῦ σπηλαίου προσπιπτούσας;
Πῶς γὰρ, ἔφη, εἰ ἀκινήτους γε τὰς κεφαλὰς ἔχειν ἠναγκασμένοι εἶεν διὰ βίου;
Τί δὲ τῶν παραφερομένων; οὐ ταὐτὸν τοῦτο;
Τί μήν;
Εἰ οὖν διαλέγεσθαι οἷοί τ’ εἶεν πρὸς ἀλλήλους, οὐ ταῦτα ἡγῇ ἂν τὰ ὄντα αὐτοὺς νομίζειν ἅπερ ὁρῷεν;
Ἀνάγκη.

Β1. Ποιος είναι ο βασικός εκφραστικός τρόπος, με τον οποίο ο Πλάτωνας παρουσιάζει το θέμα του μύθου και πώς αυτός συνδέεται με την έλλειψη παιδείας και την κατάσταση των δεσμωτών; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με αναφορές από το κείμενο.

Απάντηση:
Ο βασικός εκφραστικός τρόπος είναι η αλληγορία, η οποία εξαγγέλλεται ήδη με την προστακτική «ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας»: το ρήμα ἀπεικάζω σημαίνει «παρομοιάζω, απεικονίζω» και δηλώνει ότι όσα ακολουθούν έχουν, πέρα από την κυριολεκτική τους, και μια δεύτερη, συμβολική σημασία. Ολόκληρη η εικόνα του σπηλαίου λειτουργεί έτσι ως εκτεταμένη μεταφορά με σταθερές αντιστοιχίες: το υπόγειο σπήλαιο συμβολίζει τον αισθητό κόσμο και το περιορισμένο πεδίο της κοινής εμπειρίας, τα δεσμά τις προκαταλήψεις και την άγνοια που κρατούν τον απαίδευτο άνθρωπο ακίνητο, οι σκιές τα φαινόμενα που εκλαμβάνονται ως αλήθεια, και το φως της εισόδου τη γνώση προς την οποία οδηγεί η παιδεία. Η σύνδεση με την απαιδευσία είναι ρητή: οι δεσμώτες βρίσκονται εκεί «ἐκ παίδων», δεμένοι στα σκέλη και στους αυχένες, ώστε να μένουν ακίνητοι και να βλέπουν μόνο μπροστά, «ἀδυνάτους περιάγειν» τα κεφάλια. Ζουν, δηλαδή, στο κατώτατο στάδιο γνώσης, την εικασία: δεν έχουν δει ποτέ τίποτε άλλο εκτός από τις σκιές που πέφτουν στον απέναντι τοίχο, ούτε καν τους εαυτούς τους ή ο ένας τον άλλον («οἴει ἄν τι ἑωρακέναι ἄλλο πλὴν τὰς σκιάς»), και ταυτίζουν αυτό που βλέπουν με την πραγματικότητα («οὐ ταῦτα ἡγῇ ἂν τὰ ὄντα αὐτοὺς νομίζειν ἅπερ ὁρῷεν;»). Η απάντηση «Ἀνάγκη» υπογραμμίζει ότι η πλάνη τους δεν είναι σφάλμα προσωπικό αλλά αναγκαία συνέπεια της κατάστασής τους. Ο Πλάτωνας υποδεικνύει έτσι ότι η έλλειψη παιδείας δεν είναι απλή αγνωσία αλλά καθήλωση σε ψευδή πραγματικότητα, την οποία μόνο η παιδεία, ως στροφή ολόκληρης της ψυχής προς το φως, μπορεί να υπερβεί.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (10 μ.). (α) ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΟΣ ΤΡΟΠΟΣ (3 μ.): 2 μ. η ονομασία «αλληγορία» (δεκτό και «αλληγορική εικόνα/παραβολή-μεταφορά», όχι σκέτο «παρομοίωση»)· 1 μ. η τεκμηρίωση από το «ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει» και η επισήμανση του διπλού επιπέδου σημασιών. (β) ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ (3 μ.): 1 μ. ανά ζεύγος αντιστοιχίας που αναπτύσσεται (σπήλαιο = αισθητός κόσμος, δεσμά = άγνοια/προκαταλήψεις, σκιές = φαινόμενα, φως = γνώση) — μέγιστο 3 μ. (γ) ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΔΕΣΜΩΤΩΝ ΚΑΙ ΑΠΑΙΔΕΥΣΙΑ (4 μ.): 2 μ. η καθήλωση από την παιδική ηλικία και η αδυναμία στροφής, με παραπομπή «ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς … ἀδυνάτους περιάγειν»· 2 μ. η ταύτιση σκιών και πραγματικότητας ως έσχατη συνέπεια της απαιδευσίας, με παραπομπή «πλὴν τὰς σκιάς» ή «ταῦτα … τὰ ὄντα αὐτοὺς νομίζειν». ΑΦΑΙΡΕΣΕΙΣ: απάντηση χωρίς καμία παραπομπή στο κείμενο: -3 μ. Αναδιήγηση του μύθου χωρίς ονομασία και ανάλυση του εκφραστικού τρόπου: μέγιστο 4 μ. Αναφορά στους συμβολισμούς μόνο (χωρίς σύνδεση με την απαιδευσία): μέγιστο 6 μ.