Πανελλαδικές Εξετάσεις 2023 — ancient_greek, Θέμα B (10 μονάδες)

Α. ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

1ο απόσπασμα: Αριστοτέλης, Πολιτικά, Α1.1·8, 1252a1-7·b27-32

Ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν πάντα πράττουσι πάντες), δῆλον ὡς πᾶσαι μὲν ἀγαθοῦ τινος στοχάζονται, μάλιστα δὲ καὶ τοῦ κυριωτάτου πάντων ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πάσας περιέχουσα τὰς ἄλλας. Αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ καλουμένη πόλις καὶ ἡ κοινωνία ἡ πολιτική. […]
Ἡ δ’ ἐκ πλειόνων κωμῶν κοινωνία τέλειος πόλις, ἤδη πάσης ἔχουσα πέρας τῆς αὐταρκείας ὡς ἔπος εἰπεῖν, γινομένη μὲν τοῦ ζῆν ἕνεκεν, οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν. Διὸ πᾶσα πόλις φύσει ἔστιν, εἴπερ καὶ αἱ πρῶται κοινωνίαι. Τέλος γὰρ αὕτη ἐκείνων, ἡ δὲ φύσις τέλος ἐστίν.

2ο απόσπασμα: Αριστοτέλης, Πολιτικά, Γ6.3-4, 1281a39-b10

Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος· ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ, δόξειεν ἂν λέγεσθαι καί τιν’ ἔχειν ἀπορίαν τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν. Τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν οὐ σπουδαῖος ἀνήρ, ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων, οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας, οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων· πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως, καὶ γίνεσθαι συνελθόντων, ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις, οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν. Διὸ καὶ κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ τὰ τῶν ποιητῶν· ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες.

Β2. ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
Ο Ανώνυμος Ιαμβλίχου στο παρακάτω απόσπασμα αναφέρεται στον τρόπο άσκησης της εξουσίας.

Αν υποθέσουμε πως θα ήταν δυνατό να υπάρξει κάποιος που θα έχει εκ γενετής τις ακόλουθες ιδιότητες: θα είναι άτρωτος, απρόσβλητος από αρρώστιες και από άλλα παθήματα, χαλύβδινος, με υπερφυσικές σωματικές και ψυχικές δυνάμεις, θα μπορούσαμε ίσως να πιστέψουμε ότι η δύναμη ενός τέτοιου ανθρώπου θα ήταν αρκετή για να του εξασφαλίσει πλεονεκτήματα σε σχέση με τους άλλους (δεδομένου ότι ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε να παραβαίνει το νόμο χωρίς συνέπειες). Ωστόσο η εντύπωση αυτή δεν είναι σωστή. Ακόμη κι αν θα υπήρχε κάποιος με τέτοιες ιδιότητες – πράγμα αδύνατο – αυτός ο κάποιος θα κατόρθωνε να επιπλεύσει μόνο εφόσον θα πήγαινε με το μέρος του νόμου και της δικαιοσύνης, εφόσον θα τα ενίσχυε αυτά και εφόσον θα χρησιμοποιούσε τη δύναμή του για να στηρίξει το νόμο και το δίκιο και οτιδήποτε το προάγει. Διαφορετικά δεν θα άντεχε. Γιατί όλοι οι άλλοι θα συσπειρώνονταν εναντίον ενός τέτοιου ανθρώπου και καθώς θα είχαν καλή διοίκηση και αριθμητική υπεροχή, θα υπερτερούσαν απέναντί του είτε με την επιδεξιότητα είτε με τη δύναμη και τελικά θα έβγαιναν νικητές.
Ανώνυμος Ιαμβλίχου, Απ. 1,6,1-5 (μτφρ. Ν. Σκουτερόπουλος).

Να παρουσιάσετε τα χαρακτηριστικά του φανταστικού «Υπερανθρώπου» όπως αυτά περιγράφονται στο 2ο απόσπασμα του Αριστοτέλη και στο απόσπασμα του Ανωνύμου Ιαμβλίχου.

Απάντηση:
Και τα δύο κείμενα κατασκευάζουν τη μορφή ενός ανθρώπου με υπερφυσικές ιδιότητες, τον οποίο ρητά ή έμμεσα παρουσιάζουν ως αδύνατο να υπάρξει. Στον Αριστοτέλη ο «Υπεράνθρωπος» δεν είναι άτομο αλλά το ίδιο το πλήθος, όταν συνέρχεται: οι πολλοί, από τους οποίους κανείς χωριστά δεν είναι σπουδαίος, συναθροισμένοι γίνονται καλύτεροι από τους λίγους αρίστους, όχι ως μεμονωμένα άτομα αλλά ως σύνολο («οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας»). Με αναλογία αντλημένη από τον χώρο των μυθικών τεράτων, το πλήθος παρομοιάζεται με έναν άνθρωπο πολύποδα, πολύχειρα και με πολλές αισθήσεις («ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις»). Η υπεροχή του, όμως, δεν είναι μόνο σωματική: αφορά και το ήθος και τη διάνοια, καθώς ο καθένας κατέχει ένα μόριο αρετής και φρόνησης και τα μόρια αυτά αθροίζονται («ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως», «οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν»). Έτσι το πλήθος αναδεικνύεται καταλληλότερο να ασκεί την εξουσία και να κρίνει ορθότερα, όπως συμβαίνει με τα έργα της μουσικής και των ποιητών. Στον Ανώνυμο του Ιαμβλίχου ο «Υπεράνθρωπος» είναι ένα φανταστικό άτομο με έμφυτες ιδιότητες: άτρωτος, απρόσβλητος από αρρώστιες και παθήματα, χαλύβδινος, με υπερφυσικές σωματικές και ψυχικές δυνάμεις, ώστε φαινομενικά να μπορεί να παρανομεί ατιμώρητα. Ο συγγραφέας όμως ανατρέπει την εντύπωση αυτή: η ύπαρξη τέτοιου ανθρώπου είναι αδύνατη, και ακόμη κι αν υπήρχε, θα επιβίωνε μόνο αν τασσόταν με το μέρος του νόμου και της δικαιοσύνης, γιατί διαφορετικά οι υπόλοιποι θα συσπειρώνονταν εναντίον του και, χάρη στην οργάνωση και την αριθμητική τους υπεροχή, θα τον νικούσαν. Συγκλίνουν, επομένως, και τα δύο κείμενα στο ότι η αθροιστική δύναμη και η αρετή του συνόλου, σε συνδυασμό με τον νόμο και τη δικαιοσύνη, υπερέχουν κάθε ατομικής υπεροχής.

ΚΛΕΙΔΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (10 μ.). ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (5 μ.): 2 μ. η ταύτιση του «Υπερανθρώπου» με το συναθροισμένο πλήθος και η αναλογία με το τερατόμορφο ον, με παραπομπή «ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις»· 2 μ. η άθροιση των μορίων αρετής και φρόνησης και η επέκταση της υπεροχής στα ήθη και στη διάνοια («ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως», «οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν»)· 1 μ. το συμπέρασμα ότι οι πολλοί ως σύνολο είναι βελτίους των ολίγων και καταλληλότεροι για την εξουσία/την κρίση. ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΙΑΜΒΛΙΧΟΥ (5 μ.): 2 μ. η απαρίθμηση των έμφυτων υπερφυσικών ιδιοτήτων (άτρωτος, απρόσβλητος από αρρώστιες και παθήματα, χαλύβδινος, υπερφυσικές σωματικές και ψυχικές δυνάμεις)· 1 μ. η φαινομενική δυνατότητα ατιμώρητης παρανομίας· 2 μ. η ανατροπή — το αδύνατο της ύπαρξής του και η επιβίωσή του μόνο υπό τον όρο της συμμαχίας με τον νόμο και τη δικαιοσύνη, αλλιώς η συσπείρωση και η αριθμητική υπεροχή των άλλων τον νικά. ΜΕΡΙΚΗ ΠΙΣΤΩΣΗ / ΑΦΑΙΡΕΣΕΙΣ: 2 μ. πιστώνονται επιπλέον, εντός των παραπάνω, για ρητή συγκριτική παρατήρηση ανάμεσα στα δύο κείμενα (υπεροχή του συλλογικού έναντι του ατομικού, ρόλος του νόμου). Απάντηση χωρίς παραπομπές από το διδαγμένο: -2 μ. Πραγμάτευση ενός μόνο κειμένου: μέγιστο 5 μ.